Book Title: Shrimad Rajchandra Vachnamrut in Hindi
Author(s): Shrimad Rajchandra, 
Publisher: Paramshrut Prabhavak Mandal
Catalog link: https://jainqq.org/explore/010763/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Hindi 315 namaH sarvajJAya rAyacandra jainazAstramAlA zrImad rAjacandra ( rAjacandrajI ke vividha lekha, patra, prAiveTa DAyarI AdikA saMgraha ) zrIranirvANa saM0 2464 anuvAdakarttA aura sampAdaka paM0 jagadIzacandra zAstrI, ema. e. prakAzaka--- seTha maNIlAla, revAzaMkara jagajIvana jauharI oNnarerI vyavasthApaka zrIparamazrutaprabhAvakamaNDala, bambaI wwwwwwww prathama bAra vikrama saM0 1994 mUlya 6) rupayA IsavI san 1938 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAdhaka-seTha maNIlAla, revAzaMkara jagajIvana jauharI oNnarerI vyavasthApaka paramabhutaprabhAvakamaNDala, khAyakavA jauharI bAjAra, bambaI SAND. REA110 4341 mudraka-raghunAtha dIpAjI desAI, nyU mArata priMTiMga presa, 6 keLevAdI, bambaI naM. 4 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra- vacanAmRta mUla tattvameM kahIM bhI bheda nahIM, mAtra dRSTimeM bheda hai, yaha mAnakara Azaya samajha pavitra dharma pravarttana karanA (puSpamAlA 14 ). jinezvara ke kahe hue dharma-tattvoMse kisI bhI prANIko lezamAtra bhI kheda utpanna nahIM hotA isameM saba AtmAoMkI rakSA aura sarvAtmazaktikA prakAza sannihita hai / ina bhedoM ke par3hanese, samajhanese aura unapara atyaMta sUkSma vicAra karanese Atmazakti prakAza pAtI hai, aura vaha jainadarzanako sarvotkRSTa siddha karatI hai ( mokSamAlA 60 ). ' dharma ' bahuta gupta vastu hai / vaha bAhara DhU~Dhanese nahIM miltii| vaha to apUrva aMtarsaMzodhanase hI prApta hotI hai ( 26 ). saba zAstroMko jAnanekA, kriyAkA, jJAnakA, yogakA aura bhaktikA prayojana nijasvarUpakI prApti karanA hI hai| jisa anuprekSAse, jisa darzanase, jisa jJAnase, Atmatva prApta hotA ho, vahI anuprekSA, vahI darzana aura vahI jJAna sarvopari hai (44). he jIva ! tU bhUla mata / kabhI kabhI upayoga cUkakara kisIke raMjana karanemeM, kisIke dvArA raMjita honemeM, athavA manakI nirbalatAke kAraNa dUsareke pAsa jo tU maMda ho jAtA hai, yaha terI bhUla hai; use na kara ( 86 ). hameM to brAhmaNa, vaiSNava cAhe jo ho saba aura matase grasta ho to vaha ahitakArI hai, zvetAmbara, digambara jaina Adi cAhe koI bhI ho, AvaraNoMko ghaTAvegA, usIkA kalyANa hogA ( upadezachAyA ). samAna hI haiM / koI jaina kahA jAtA ho matarahita hI hitakArI hai / vaiSNava, bauddha, 1 parantu jo kadAgraharahitabhAvase zuddha samatAse jainadharmakA Azaya digambara tathA zvetAmbara AcAryoMkA Azaya, aura dvAdazAMgIkA Azaya mAtra AtmAkA sanAtanadharma prApta karAnekA hai, aura vahI sArarUpa hai ( vyAkhyAnasArapraznasamAdhAna ). Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakakA nivedana kra. saM0 1961 meM mUla gujarAtI ' zrImadrAjacandra ' prakAzita huA thaa| ma usI samaya isakA hindI anuvAda nikAlanekA vicAra thaa| isake lie samvat 1975 meM ahamadAbAdake sva0 seTha puMjAbhAI hIrAcandajIne pA~ca hajAra rupayekI sahAyatA bhI paramazrutaprabhAvaka maMDalako dI / usake bAda saM0 1982 meM 'zrImadrAjacandra' kI dUsarI AvRtti bhI nikala gaI, para hindI anuvAda na nikala skaa| mere pitAjIne isake lie bahuta kucha prayatna kiyA, eka do vidvAnoMse kucha kAma bhI karAyA, para anuvAda saMtoSaprada na honese roka denA par3A, aura isa taraha samaya bItatA hI gyaa| bhASAntarakAryameM kaI kaThinAiyA~ thI, jinameMse eka to yaha thI ki anuvAdaka ko jainasiddhAntagranthoM tathA anya darzanoMkA marmajJa honA cAhiye, dUsare gujarAtI bhASA khAsakara zrImadrAjacandrakI bhASAkI acchI jAnakArI honI cAhie, tIsare usameM itanI yogyatA cAhiye ki viSayako hRdayaMgama karake hindImeM uttama zailImeM likha ske| itane lambe samayake bAda ukta guNoMse viziSTa vidvAnakI prApti huI, aura yaha vizAla grantha rASTrabhASA hindImeM prakAzita ho rahA hai / isa bIcameM mere pUjya pitA aura seTha puMjAbhAIkA svargavAsa ho gayA, aura ve apane jIvana-kAlameM isakA hindI anuvAda na dekha ske| phira bhI mujhe harSa hai ki maiM apane pUjya pitAkI aura sva0 seTha puMjAbhAIkI eka mahAn icchAkI pUrti kara rahA huuN| paM. jagadIzacandrajIne isake anuvAda aura sampAdanameM atyanta parizrama kiyA hai| isake liye hama unheM dhanyavAda dete haiM / vAstavameM, svargIya seTha puMjAbhAIkI Arthika sahAyatA, mere svargIya pUjya pitAjIkI preraNA, mahAtmA gAMdhIjIke atyadhika Agraha aura paMDitajIke parizramase hI yaha kArya apane vartamAna rUpameM pUrNa ho rahA hai| pichale tIna-cAra varSoM meM rAyacandrajainazAstramAlAmeM kaI bar3e bar3e grantha susampAdita hokara nikale haiM, jinakI prazaMsA vidvAnoMne muktakaMThase kI hai| bhaviSyameM bhI atyanta upayogI aura mahattvapUrNa grantha nikAlanekA Ayojana kiyA jA rahA hai, kaI apUrva pranyoMkA hindI anuvAda bhI ho rahA hai, jo yathAsamaya prakAzita hoNge| pAThakoMse nivedana hai ki ve isa graMthakA aura pUrva prakAzita graMthoMkA paThana-pAThana aura khUba pracAra kareM jisase hama granthoddhArake mahAn puNya-kAryameM saphala ho sakeM / isa granthakA sarvasAdhAraNameM khUba pracAra ho isIlie mUlya bhI bahuta hI kama rakhA gayA hai| nivedaka maNibhuvana, makarasakrAnti saM. 1994 maNIlAla revAzaMkara jagajIvana jauharI Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika nivedana 00 + do varSa se bhI adhika hue, jaba maiMne 'zrImad rAjacandra' ke hindI anuvAdakA kAma hAthameM liyA thA, usa samaya merI kalpanA thI ki yaha kAma sulabha hI hogA aura isameM adhika zrama aura samayakI AvazyakatA na pdd'egii| para jyoM jyoM maiM Age bar3hA, tyoM tyoM mujhe isakI gaharAIkA adhikAdhika anubhava hotA gayA / eka to grAmya aura saMskRtamizrita gujarAtI bhASA, dhArApravAha lambe lambe vAkyoMkA 'vinyAsa, bhAvapUrNa mape-tule zabda aura usameM phira adhyAtmatattvakA svAnubhUta vivecana Adi bAtoM se isa kAryakI kaThinatAkA anubhava mujhe dinapara dina bar3hatA hI gayA / para aba koI upAyAntara na thA / maiMne isa samudra meM khUba hI gote lagAye / apane jIvanakI aneka ghar3iyA~ isake eka eka zabda aura vAkyake cintana-manana karanemeM bitaaiiN| aneka sthaloM ke cakkara lagAye, aura bahutasoMkI khuzAmadeM bhI karanI par3IM / Aja aDhAI barasake anavarata kaThina parizramake pazcAt maiM isa anuvAdako pAThakoMke samakSa lekara upasthita huA hU~ / yadyapi mujhe mAlUma hai ki paryApta sAdhanAbhAva Adike kAraNoM se isa anuvAda meM khalanAyeM bhI huI haiM ( ye saba ' saMzodhana aura parivartana ' meM sudhAra dI gaI haiM), para isa saMbaMdha meM itanA hI kaha denA paryApta hogA ki maiMne apanI yogyatA aura zaktiko na chipAkara ise paripUrNa aura nirdoSa banAne meM pUrNa parizrama aura sacAIse kAma kiyA haiM / 6 zrImad rAjacandra ' ke kaI saMskaraNa prakAzita ho cuke haiN| prastuta hindI anuvAdameM prAkRtakI gAthAyeM Adi saMzodhanake sAtha sAtha granthakA aura bhI aneka sthaloMpara saMzodhana kiyA gayA hai| mujhe svayaM rAjacandrajIke hastalikhita mUla patroM Adike saMgrahake dekhanekA avasara nahIM mila sakA, isaliye ina patroM AdikI 'nakala' tathA Ajataka prakAzita ' zrImad rAjacandra ' ke gujarAtI saMskaraNoMko hI AdhAra mAnakara kAma calAnA par3A hai / prastuta graMthameM rAjacandrajIke mukhya mukhya lekhoM aura patroM AdikA prAyaH saba saMgraha A jAtA hai / ina prakAzita patroM meM Adi-antakA aura bahutasI jagaha bIcakA bhAga bhI chor3a diyA gayA hai| jahA~ kisI vyaktivizeSa AdikA nAma AtA hai, vahA~ bindu ... ........ lagA diye gaye haiM / ina saba bAtoMmeM gujarAtIke pUrva saMskaraNoM kA hI anukaraNa kiyA gayA hai / anuvAda karate samaya yadyapi gujarAtI ke anya saMskaraNoM ke sAtha bhI mUlakA milAna kiyA hai, para yaha anuvAda khAsa karake zrIyuta sva0 manasukhabhAI kIratacaMdadvArA sampAdita, paramazrutaprabhAvakamaNDalake gujarAtI saMskaraNa( vikrama saMvat 1982 ) kA hI akSaraza: anuvAda samajhanA cAhiye / anuvAdake antameM chaha pariziSTa 1 haiM, jo bilakula nUtana haiM / pahalemeM graMthake aMtargata viziSTa zabdoM kA saMkSipta paricaya, dUsaremeM uddharaNoMke sthala Adike sAtha unakI varNAnukramaNikA, tIsare meM viziSTa zabdoMkI varNAnukramaNikA, cauthemeM grantha aura pranthakAroMkI varNAnukramaNikA, pA~caveMmeM mumukSuoMke nAmoMkI sUcI, aura chahe pariziSTameM ' Atmasiddhi' ke payoMkI varNAnukramaNikA dI hai / antameM graMthakA 'saMzodhana aura parivartana' diyA 1 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA hai / pAThakoMse prArthanA hai ki pranthako zuddha karaneke pazcAt graMthakA adhyayana kareM / AdimeM viSayasUcI aura rAjacandrajIkA saMkSipta paricaya hai| ye bhI bilakula svataMtra aura maulika haiM / isa mahAbhArata - kAryameM aneka mahAnubhAvoMne merI aneka prakArase sahAyatA kI hai| sarvaprathama maiM paramazrutaprabhAvakamaNDalake vyavasthApaka zrIyuta seTha maNIlAla, revAzaMkara jagajIvana jauharIkA bahuta kRtajJa 'huuN| graMthake AraMbha se lekara isakI samAptitaka unhoMne mere prati pUrNa sahAnubhUtikA bhAva rakkhA hai / vizeSa karake rAjacandrajIkA saMkSipta paricaya ApakI preraNAse hI likhA gayA hai| zrIyuta dAmajI kezavajI bambaI, rAjacandrajIke khAsa mumukSuoMmeMse haiN| ApakI kRpAse hI mujhe rAjacandrajIke mUla patroM Adi kI nakaleM aura tatsaMbaMdhI aura bahutasA sAhitya dekhaneko milA hai| sacamuca Apake isa sahayoga ke binA merA yaha kArya bahuta adhika kaThina ho jAtA / zrIyuta surendranAtha sAhityaratna bambaI aura zrIyuta paMDita guNabhadrajI agAsane mujhe kucha prUphoMke dekhane AdimeM merI sahAyatA kI hai| bambaIke zrIyuta DAkTara bhagavAnadAsa manasukhalAla mehatA, zrIyuta mohanalAla dalIcanda desAI vakIla, aura maNilAla kezavalAla parakhi supriMTeMDeNTa hIrAcanda gumAnajI jaina borDiGga bambaIne apanA bahuta kucha samaya isa viSayakI carcA meM diyA hai / mere mitra zrIyuta dalasukhabhAI mAlavaNIyAne isa graMthakA 'saMzodhana parivartana' taiyyAra kiyA hai| paramazrutaprabhAvaka maNDala ke mainejara zrIyuta kundanalAlajIne mujhe aneka prakAra se sahayoga diyA hai| merI jIvanasaMginI saubhAgyavatI zrImatI kamalazrIne aneka prasaMgoMpara karmaNA aura manasA aneka tarahase apanA sahakAra dekara isa kAmameM bahuta adhika hAtha ba~TAyA hai| vaDavA, khaMbhAta, agAsa aura siddhapurake AzramavAsI aura mumukSujanoMne avasara Anepara mere prati apanA sauhArda abhivyakta kiyA hai / muni mohanalAla seMTrala jaina lAyabrerIke karmacAriyoMne tathA nyU bhArata priMTiMga presake adhyakSoM aura kampojITa - raune samaya samayapara merI madada kI hai| ina saba mahAnubhAvoMkA maiM hRdayase AbhAra mAnatA hU~ / antameM, dharma aura vyavahArakA sundara bodha pradAna kara mere jIvanameM naI sphUrtikA saMcAra karanevAle zrImad rAjacandrakA parama upakAra mAnatA huA maiM isa kAryako samApta karatA hU~ / AzA hai vidvAn pAThaka merI kaThinAiyoM kA anubhava karate hue mere isa prayatnakA Adara kareMge / bAga tAradeva 1-1-38 ka Kaav jagadIzacandra Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI patrAMka pRSTha patrAMka prakAzakakA nivedana 25 parigrahakA maryAdita karanA 30 prAstAvika nivedana 26 tatva samajhanA rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya 1-45 27 yatanA 31-32 16 varSase pahile 28 rAtribhojana 32 1 puSpamAlA 29 saba jIvoMkI rakSA (1) 2 kAla kisIko nahIM chor3atA ( kavitA ) 6-7 | 30 saba jIvoMkI rakSA (2) 3 dharmaviSayaka (kavitA) | 31 pratyAkhyAna 34-35 17vA~ varSa 32 vinayase tatvakI sidi hai 4 mokSamAlA.-16|33 sudarzana seTha 36-37 1 vAcakako anurodha | 34 brahmacaryake viSayameM subhASita (kavitA) 37-38 2 sarvamAnyadharma (kavitA) 35 namaskAramaMtra 3 karmakA camatkAra 11-12 | 36 anupUrvI 4 mAnavadeha 12-13 37 sAmAyikavicAra (1) 40-41 5 anApI muni (1) 1138 sAmAyikavicAra (2) 41-42 6 anAthI muni (2) 13-15 39 sAmAyikavicAra (3) 42-43 7 anAyI muni (3) |40 pratikramaNavicAra 8 sadevatasva 15-1941 bhikhArIkA kheda (1) 43-44 9 saddharmatatva 16-17 | 42 bhikhArIkA kheda (2) 44-45 10 sadgurutatva (.) | 43 anupama kSamA 11 sadgurutasva (2) | 44 rAga 12 uttama gRhastha 18-1945 sAmAnya manoratha (kavitA) 46-47 13 jinezvarakI bhakti (1) 19-2046 kapilamuni (1) 47-48 14 jinezvarakI bhakti (2) 20-2147 kapilamuni (2) 48 15 bhaktikA upadeza (kavitA) 2. 48 kapilamuni (3) 49-50 16 vAstavika mahattA 22 49 tRSNAkI vicitratA (kavitA) 50-51 22-23 | 5. pramAda 51-52 18 cAragati 23-24 51 vivekakA artha 19 saMsArakI cAra upamAyeM (1) 24-25 / 52 zAniyoMne vairAgyakA upadeza kyA diyaa| 52-53 2. saMsArakI cAra upamAyeM (2) 25-26 53 mahAvIrazAsana 53-54 21 bAraha bhAvanA 26 54 azuci kise kahate haiN| 22 kAmadeva bhAvaka 2055 sAmAnya nisyniym| 23 satya 27-28 | 56 kSamApanA 24 satsaMga 28-29 / 57 vairAgya dharmakA svarUpa hai * isa viSaya-sUcImeM granyake kerala mukhya mukhya viSayoMkI hI sacI dI gaI hai| jina aMkoM para * aisA cita hai una rAjacandrajIkI prAiveTa gayarIke noTsa (hAthoSa) samajhanA cAhiye / 17 18 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAmad rAjacandra 9. patrAMka 58 dharmake matabheda (1) 59 dharmake matabheda (2) 6. dharmake matabheda (3) 61 mukhake viSayameM vicAra (1) 62 sukhake viSayameM vicAra (2) 63 sukhake viSayameM vicAra (3) 64 sukhake viSayameM vicAra (4) 65 sukhaka viSayameM vicAra (5) 66 sukhake viSayameM vicAra (6) 67 amUlya tatvavicAra (kavitA) 68 jitendriyatA 69 brahmacaryakI nau bAre 7. sanatkumAra (1) 1 sanakumAra (2) 72 battIsa yoga 73 mozamukha 74 dharmabhyAna (1) 75 dharmagyAna (2) 76 dharmabhyAna (3) 77 jJAnake saMbaMdhI do zabda (1) 78 jJAnake saMbaMdha do zabda (2) 79 sAnake saMbaMdha do zabda (3) 8.zAnake saMbaMdha do zabda (.) 81 paMcamakAla 82 tattvAvabodha (1) 83 tattvAvabodha (2) 84 tatvAvabodha (3) 85 tatvAvabodha (4) 86 tattvAvadoSa (5) 87 tatvAvabodha (6) 88 tatvAvabodha (7) 89 tattvAvabodha (8) 90 tatvAvabodha (9) 91 tatvAvadoSa (10) 92 tatvAvabodha ( 11) 93 tatvAvabodha (12) 14 tatvAvabodha (13) 95 tatvAvabodha (14) 16 tatvAvabodha (15) 97 tatvAvavoSa (16) pRSTha patrAMka pRSTha 57-58 / 98 tattvAvoSa (17) 58-59 / 99 samAjako AvazyakatA 59-60 1.0 manonigrahake vitra 91-92 60-61 1.1 smRtima rakhane yogya mahAvAkya 61-62 | 102 vividha prabha (1) 92-93 62-63 | 103 vividha prama (2) 93-94 63-64 | 104 vividha prama (3) 64-65 105 vividha prabha (4) 65-66 / 1.6 vividha prama (5) 95-96 66-67 | 107 jinezvarakI vANI (kavitA) 67-68 |108 pUrNamAlikA maMgala (kavitA) 68-69 18 vA~ varSa 69-70 5bhAvanAbodha 97-120 70-71 upodAta 71-72 prathamadarzana-bAraha bhAvanAyeM 100-1.1 72-73 prathama citra-anitya bhAvanA 73-74 -mikhArIkA kheda 101-102 74-75 dvitIya citra-azaraNa bhAvanA 75-76 -anAthI muni tRtIya citraekatva bhAvanA 76-77 -namirAjarSi 77-78 caturya citra-ekatva bhAvanA ___78 -maratezvara 1.7-111 78-79 paMcama citra-azuci bhAvanA 111-112 8.-81 aMtardarzana81-82 SaSTha citra-nivRttivodha 82 -mRgAputra 112-117 82-83 sasama citra-Abhava bhAvanA -kuMDarIka mAma citra-saMvara bhAvanA 84-85 -puMDarIka 85-86 -vaprasvAmI 86 navama citra-nirjarA bhAvanA -prahArI 119-12. dazama citra-lokasvarUpa bhAvanA 19 vA~ varSa 84-89 6 ekAMtavAda jJAnakI apUrNatAkI nizAnI hai 121 89-90 7 vacanAmRta / 8hitavacana 198 84 18 tv-66 88 221-6 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patrAMka 9 svarodayazAna 10 jIvatatvake saMbaMdha meM vicAra 11 jIvAjIvavibhakti 12 vivAhasaMbaMdhI 20 vA~ varSa 13 anupama lAbha 14 eka adbhuta bAta 15 Atmazakti meM pheraphAra 16 arthakI bedarakArI na rakheM 17 satsaMgakA abhAva 18 AtmAkA svarUpa 19 Atma ke jAna lenepara vibhAma 20 tattva pAneke liye uttama pAtra jaina darzana meM bhinna bhinna mata pracalita hone ke kAraNa dharmaprAptikI kaThinatA pratimAkI siddhi 21 vA~ varSa 21 satpuruSakI icchA 22 AtmA anAdise bhaTakI hai 23 merI ora mohadazA na rakkho 24 zokakI nyUnatA aura puruSArthakI adhikatA 25 AtmaprAtike mArgakI khoja 26 dharma gupta vastu hai 27 vyavahArazuddhi 28 AzIrvAda dete raho 29 vairAgyaviSayaka AtmapravRtti 30 satpuruSakA upadeza 31 nirbrayapraNIta dharma 32 mokSake mArga do nahIM 33 mokSa hathelI meM 34 maitrI Adi cAra bhAvanAyeM 35 zAstra mArga kahA hai, marma nahIM 36 dehatyAgakA bhaya na samajho 37 saMyati munidharma 38 punarjanmakA nizvaya 39 rAjamArga dharmadhyAna viSaya-sUcI patrAMka pRSTha 127-9 41 punarjanma 156 129 | 42 darzanoMkA tAtparya samajhaneke liye yathArtha dRSTi 156 13 | 43 mAkSamAlA 157 130-1 44 samasta zAstroko jAnanekA, zAnakA, yogakA, aura bhakti Adi sabakA prayojana nija svarUpakI prApti 132 157 132 45 jagatmai nirlepa raho 158 132 46 mere Upara samabhAvase zuddha rAga rakkho 158 132 | 47 matabhedake kAraNa AtmAko nijadharmakI aprApti 158 40 jisase Atmatva, samyagjJAna aura yathArthadRSTi mile, vahI mArga mAnya karanA cAhiye punarjanmasaMbaMdhI maiM kisI gaccha nahIM - AtmAmeM hU~ 13449 satpuruSa kauna 13550 punarjanma kI siddhi ( kavitA ) 136-9 / 51 strIsaMbaMdhI vicAra 132 - 3 | 48 AtmAkA eka bhI bhava sundara ho jAya to anaMta bhavakI kasara nikala jAya jaina saMbaMdhI vicAra bhUlakara satpuruSoMke cIrameM upayoga 133 133 133 52 jagat ke bhinna bhinna mata aura darzana dRSTikA bhedamAtra hai ( kavitA ) 140 140 140 14. 140 * 56 gRhasthAzrama saMbaMdhI 141 141-2 142 143 57 itanA avazya karanA 144 58 jagatkI mohinI 144 | *59 nijasvarUpake darzana kI aprApti 53 pratApI puruSa 54 karmakI vicitra sthiti 55 dukhiyAoM meM sabase agraNI tavazAna kI guphAkA darzana aMtarzAnti 22 vA~ varSa pRSTha 146-7 147-50 | 64 AtmacaryA 150-165 do prakArakA dharma 151-2 | 66 kisa dRSTile siddhi hotI hai 67 bAla, yuvA, aura vRddha tIna avasthAyeM 153 68 tIvra baMdhakA abhAva 152 - 5 | 69 saba darzanoMse ucca gati 23 vA~ varSa 159 159 160 160 160-1 161-2 162 1:2 163 163-4 164-5 165 165 144-5 *60 sahaja 167-8 145 | 61 AdhyAtmika vikAsakrama ( guNasthAna) 168-71 146 | 62 jainadharma bhI pavitra darzana hai 171 146 | 63 vedAntakI asaMgati 171-2 166 167 167 172-5 175-6 176 177 177-8 178 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patrAMka chur3AnA zrImad rAjavandra pRSTha patrAMka pRSTha 7. navapada-myAniyoMkI vRddhi 178 |1.5 kAla aura karmakI vicitratA 71 bhagavatIkA eka vAkya 178106 dRSTikI svacchatA 72 jisa taraha yaha baMdhana chUTa sake usa taraha |107 upAdhi zamana karaneke liye zItala candana . 'yogavAsiSTha' 196 73 lakSa dene yogya niyama 179 jainadharmake Agrahase mokSa nahIM 74 sarva guNAMza samyaktva 179 |108 udAsInatA, vairAgya aura cittake svastha 75 cAra puruSArtha 179 karanevAlI pustakeM par3hanekA anurodha 76 cAra puruSArtha 179-8. 109 bhagavatIkA vAkya 197 77 cAra Azrama 18. 11. mahAvIrakA mArga 197 78 cAra Azrama aura cAra puruSArtha 180-1 111 mArga khulA hai 198 79 prayojana 181 |112 do pardUSaNa 198 8. mahAvIrake upadezakA pAtra 181-2 |113 kalikAlakI viSamatA 198 *81 prakAza bhuvana 182 satsaMgakA abhAva 198 82 kuTumbarUpI kAjalakI koThaDIse *113 (3) antima samajha 198 saMsArakI vRddhi 182 114 do paryuSaNa 199 83 jinakathita padArthokI yathArthatA 182 | 115 doSoMkI kSamA aura Atmazuddhi 200-1 84 vyavahAropAdhi 182-3 | 116 bambaIkI upAdhi 201 85 lokAlokarahasya prakAza (kavitA) 183-4117 chaha mahA pravacana 2.1-2 86 hitavacana 185-7 118 bhagavatIke pAThasaMbaMdhI carcA 202-3 87 hitavacana 185-8 119 mahAtmA zaMkarAcAryajIkA vAkya 203 2.3 120 Izvarapara vizvAsa 88 hitavacana 188 rAtadina paramArthaviSayakA manana 203 89 Aja mane ucharaMga (kavitA) 188 duHkhakA kAraNa viSama AtmA *90 hota AsavA parisavA (kavitA) 188-9 jyotiSa, siddhi AdikI ora aruci 2.4 *91 mAraga sAcA mila gayA (kavitA) 189 121 isa kSetrameM isa kAlameM isa dehadhArIkA janma 204 92 icchA rahita koI bhI prANI nahIM 189-9. 122 samyakdazAke pA~ca lakSaNa 205 93 kAryopAdhikI prabalatA 190-1 123 AtmazAMtikI durlabhatA 205 94 he paricayI-apanI strIke prati 191 | 124 AtmazAMti 95 akhAjIke vicAroMkA manana 191 | 125 ATha rucaka pradeza 206 96 kAryakrama 192 aura anaMta nigoda 206-7 9. apane astitvakI zaMkA 192 | 126 vyAsa bhagavAnakA vacana 2.8 18 eka svapna 192 127 abhyAsa karane yogya bAteM 208 19 kalikAla 192 / 128 yathAyogya pAtratAmai AvaraNa 209 100 vyavahAropAdhi 192 | 129 'tU hI tU' kA askhalita pravAha 2.9 vyavahArakI spaSTatA 193 | 130 rAga hitakArI nahIM 209 1.1liMgadehajanyazAna aura bhaviSyavANI 193 | 131 paramArtha mArgakI durlabhatA 2:9 usameM upAdhike kAraNa kucha pheraphAra 194|132 AtmAko iSTasiddhikI prApti 210 pavitrAtmA jUThAbhAIko namaskAra 194 | 133 mautakI oSadhi 21. 1.1 bhagavatIke pAThakA khulAsA 194-5 134 tIna prakArakA vIrya 21.-1 1.1 jUThAmAIke saMbaMdha 195135 jinavacanoMkI anutatA 204 anyathA bartAva karanese pacAttApa 195/135 (2) svabhuvana 211 204 Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patrAMka 136 apUrva Ananda * 136 (2) jIvakA astitva nityatva Adi 137 udAsInatA adhyAtmakI jananI hai| 138 bIjA sAdhana bahu karyo ( kavitA ) 139 jahA~ upayoga vahA~ dharma 140 nityasmRti 141 sahaja prakRti 142 Atmagamya bAteM 143 mahAvIrako jagatkA zAna 144 sarvaguNasampanna bhagavAn meM doSa mokSakI AvazyakatA - 145 maMgalarUpa vAkya 146 muktAnandajIkA vAkya 24 vA~ varSa 147 AtmajJAna pA liyA unmatta dazA * 147 (2) mahAn puruSoMke guNa * 147 (3) vItarAga darzana * 148 upazama bhAva * 148 (2) dazA kyoM ghaTa gaI 149 AtmaviSayaka bhrAMti honekA kAraNa 150 harikRpA 151 dUsaroMkA apUrva hita 152 saMtakI zaraNa meM jA . 155 patra prazna AdikA baMdhanarUpa honA 156 spaSTarUpase dharmopadeza denekI ayogyatA 157 ' isa kAlameM mokSa nahIM' isakA syAdvAdapUrvaka vivecana 158 tInoM kAlakI samAnatA 159 kAlakI duHSamatA 160 AtmAko chur3Aneke liye saba kucha . 161 antima svarUpakI samajha saMgahIna hone ke liye vanavAsa bhojA bhagata, nirAMta kolI AdikA parama yogIpanA viSaya-sUcI pRSTha 211-2 212 153 adbhutadazA 154 jo chUTaneke liye hI jItA hai vaha baMdhana meM nahIM AtA 212 212 | 166 mumukSuoMke dAsatvakI priyatA 213 167 mArgakI saralatA 213 168 anaMtakAlase jIvakA paribhramaNa 213 | 169 jIvake do baMdhana 214 170 ekAMtavAsase par3adekA dUra honA 214- 5 | 171 jIvako satkI aprApti | patrAMka 164 harijanakI saMgatikA abhAva 165 hamArI vRtti jo karanA cAhatI hai vaha eka niSkAraNa paramArtha hai| 215 172 manuSyatvakI saphalatA ke liye jInA 215 | 173 vacanAvalI bhAgavata premabhaktikA varNana 174 bhAgavatakI AkhyAyikA bhakti sarvopari mArga 215 216 217 | * 174 (2) " koI brahmarasanA bhogI " 218-9 | 175 saMtake adbhuta mArgakA pradarzana 218-9 176 zAnIko sarvatra mokSa 219-20 177 mauna rahanekA kAraNa paramAtmAkI icchA 178 IzvarecchAkI sammati 220 220 179 vairAgyavardhaka vacanoMkA adhyayana 220-1 180 zAnI kI vANIkI nayameM udAsInatA nayake Agraha viSama phalakI prApti 221 221 | *180 (2) naya AdikA lakSa saccidAnanda 101 sat dUra nahIM 221 221 182 dharma- jIvoMkA dAsasva 222 223 223 226 . 162 bambaI upAdhikA zobhAsthAna 226 . 163 "alakha nAma dhuna lagI gaganamai" (kavitA) 226 --- 182 sajIvana mUrtikI pahicAna 184 satpuruSa hI zaraNa hai 11 pRSTha 226 227 227 227-8 - 228 228 229 229 230 230-1 230-1 231-2 233 233 233 233 234 234 234 235 235 236 236 236 237 238 isa kAlameM mokSa ho sakatA hai 238 238 paramAtmA aura satpuruSa abhinnatA IzvarIya icchA 239 239 239-40 223 -4 | 185 jagatke prati parama udAsInabhAva 224 | 186 vanavAsake saMbaMdha meM 224187 sat sabakA adhiSThAna 225 225 240 240 mahAtmAoM kA lakSa eka sat hI hai mokSakI vyAkhyA 241 225 - 6 | 108 bhAgavata meM premabhaktikA varNana 241 189 jyotiSa AdikA kalpitapanA 241 190 IzvarakA anugraha 241 191 adhiSThAnakI vyAkhyA 242 192 paMcamakAlamai satsaMga aura satzAstra kI durlabhatA 242 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 zrImad rAjacandra patrAMka pRSTha patraka 193 dazAkI nispRhatA 242 | 225 yama niyama saMjama Apa kiyo (kavitA) 261 parAbhaktikI antima hada "243 | 226 jaDabhAve jaDa pariName (kavitA) 261-2 kuTumbake prati leharahita bhAva 244 *226 (3) AtmAkI nityatA 262 194 vAsanAke upazamanakA sarvottama upAya 244 | 227 jinavara kahe cha zAna tene (kavitA) 263-4 195 satsaMgakA paricaya 244-5 227 (2) dRSTiviSa 264 196 IzvarecchA na honese tRNake do TukaDe karane 228 prabhottara 264 kI bhI asamarthatA 245 | 229 anubhavazAnase nistArA 264 197 kabIra aura narasI mehatAkI alaukika 230 eka hI padArthakA paricaya 265 nispRha bhakti 245 / 231 mumukSukI dRSTi 265 198 mAyAkI prabalatAkA vicAra . 246 / 232 kaliyugakI prabalatA 265 199 jambUsvAmIkA dRSTAMta 246 233 satkI satse utpatti 20. ucca dazAkI samIpatA 247 234 hari icchAko kaise sukhadAyaka mAne 265-6 2.1 izvarecchAnusAra jo ho, use hone denA 240 | 235 pracalita matabhedoMkI bAtase mRtyuse 202 paramArthameM vizeSa upayogI baateN| 247 adhika vedanA 266 203 kAlakI kaThinatA 248236 bhAgavatakA vAkya 266 204 izvarecchAnusAra calanA zreyaskara hai| 248 | 237 mata-matAMtarameM madhyastha rahanA 266 205 brAjhI vedanA 248 238 manakI sarasvarUpameM sthiratA 266 206 pariSahoMko zAMta cittase sahana karanA 249 | 239 kAlakI kaThinatA 267 207 athAha vedanA dharmasaMbaMdha aura mokSasaMbaMdha aci 208 pUrNakAma harikA svarUpa 24. parasamaya Ara svasamaya 267 209 kAmakI avyavasthA 241 prabhoke uttara 268 cittakI niraMkuza dazA 242 kAla kyA khAtA hai| 269 hariko sarvasamarpaNatA 251243 pragaTa-mArga na kaheMge 269-70 210 'prabodhazataka' 251 244 AtmavRtti 27. 211 satsaMga mokSakA parama sAdhana 251 245 hari icchA 270 212 hari icchA balavAna 252*246 kisI vAcanakI jarUrata nahIM 213 hari icchAse jInA 252 | 247 AtmA brahmasamAdhi hai 214 satsaMgake mAhAlyavAlI pustakoMkA paThana 253 | 248 harikI apekSA adhika svataMtratA 271 215 zucikA kAraNa vyavasthita mana 253 | 249 svacchaMda bar3A doSa 271 216 mumukSutA kyA hai 253 | 250 manako jItanekI kasauTI 272 217 atyanta unmatta dazA 254-5 | 251 AcArAMgakA vacana 271 saMtoSajanaka udAsInatAkA abhAva 255/252 kevaladarzanasaMbaMdhI zaMkA 272 218 jIvakA svabhAvase dUSitapanA 256 253 satsaMgakA abhAva 272 219 zrIsadgurukRpAmAhAtmya (kavitA) - 256 254 saba zAstrokI racanAkA lakSa 271 22.cittakA harimaya rahanA 257255 samyagjJAna kise kahate haiM 273 221 camatkAra batAnA yogIkA lakSaNa nahIM 257 256 saMsArameM rahanA kaba yogya hai 273 222 nivRttikI icchA 257 25 vA~ varSa 223 kAlakI du:SamatA 250 |257 paramArtha mauna 274 tIna prakArake jIva 258/258 bhagavAnako sarvasamarpaNatA 274 224 zrIsadgurumakti rahasya (kavitA) 259-60 | 259 sahajasamAdhi 274-5 27. Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 279 patrAMka pRSTha patrAMka pRSTha 26. "anukrame saMyama sparzatojI" 275 295 AtmAkI kRtArthatA 292 251 yazovijayajIke vAkya 275 / 296 jaina aura vedAMta Adike bhedakA tyAga 292 262 kSAyikacAritrakA smaraNa 275 297 jahA~ pUrNakAmatA hai vahA~ sarvazatA hai 292 263 sahana karanA hI yogya hai 276 298 pUrNajJAnakA lakSaNa 292 264 nijasvarUpakI durlabhatA 276 / 299 yogIjana tIrthaMkara Adike AtmatvakA smaraNa 293 265 " eka parinAmake na karatA daraba doha" 277 : 30. akhaMDa AtmadhyAnakI dazAma vikaTa 266 ukta padakA vivecana . 277-8 : . upAdhiyogakA udaya 293 267 'zAMtasudhArasa' 279 301 Izvara Aditakame udAsInabhAva-mokSakI 268 z2indagI alpa hai, jaMjAla ananta hai nikaTatA 294 269 "jIva navi puggalI" 17 302 bhAva samAdhi aura bAhya upAdhikI 270 mAyA dustara hai 279-80 vidyamAnatA saMsArasaMbaMdhI cintAko sahana karanA hI ucita hai 240303 manake kAraNa hI saba kucha 295 304 labA aura AjIvikAkA mithyApanA tIrthakarakA aMtara Azaya 281 296 3.5 AtmavicAra dharmakA sevana karanA yogya hai 297 271 samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatA 282 272 "jabahIta cetana vibhAvasauM ulaTi Apu" 282 kuladharmake liye sUtrakRtAMgake padanekI niSphalatA 273 kevalajJAna, paramArtha-samyaktva, bIjarUci 298 ___ samyaktva aura mArgAnusArIkI vyAkhyA 282306 apane Apako namaskAra 299 274 " suddhatA vicAre ghyAve" 283 307 zAnIko prArabdha, izvarecchA AdimeM samabhAva 299 275 upAdhikA prasaMga 283 308 samayasAra par3hanekA anurodha 300 276 "lebekauM na rahI Thaura" 283 309 mokSa to isa kAlameM bhI ho sakatA hai 300 257 pUrvakarmakA nibaMdhana 283 mokSakI nispRhatA 3.1 vanavAsakI yAda 284 310 prabhubhaktimeM tatparatA 301 278 darzanapariSaha 285 __mata matAMtarakI pustakoMkA niSedha 279 puruSArthakI pradhAnatA 311 terahaveM guNasthAnakA svarUpa 302 280 aMbArAmajIke saMbaMdha 286 312 dUsarA zrIrAma 302 281 deha honepara bhI pUrNa vItarAgatAkI saMbhavatA 313 citta netrake samAna hai 282 pariNAmoMmeM udAsa bhAva 287 314 upAdhimeM vikSeparahita pravRttikI kaThinatA 304 283 sukha duHkhako samabhAvase vedana karanA 288315 zAnIko pahicAnanese zAnI ho jAtA hai 284 pariNAmoMmeM atyanta udAsInatA 288316 zrIkRSNakA vAkya 285 jyotiSa AdimeM aruci 288317 jagat aura mokSake mArgakI bhinnatA 286 zAna sugama hai para prApti durlabha hai 289 318 " nAgara sukha pAmara nava jANe" 305 287 Apatti vagairaha AnA jIvakA hI doSa 289 vasiSThakA vacana 288 duHSamakAla 289 | 319 AnandaSanajIke vAkya 289 satsaMga phaladAyaka bhAvanA 32. " mana mahilAnuM vahAlA upaje" 306-7 29. satsaMgakI durlabhatA 29. 321 "tema zrutadharme mana dRr3ha ghare" / 291 lokakI sthiti 29.322 citrapaTakI pratimAke hRdayadarzanase mahAna phala 309 292 prArabdhako bhoge binA kuTakArA nahIM 291 | 323 kSAyikasamakita 309-13 293 dhIrajase udayakA vedana karanA 291 | 324 kAlakI kSINatA 294 upAdhikA pratibaMdha 291 / jIvoMkA kalyANa 314 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 zrImad rAjavandra pRSTha 335 19 319 patrAMka patrAMka paramArthaka tIna balavAna kAraNa 314-5 |351 para anukampAke kAraNa cittakA udvega 14 325 satsaMgakA sevana 316-7 352 saMsArameM udAsIna rahaneke sivAya koI 326 nizcala dazAkI dhArA upAya nahIM 327 upAdhiyogameM vAsa 353 prAragdhodayakI pratikUlatA 335 328 kSamA-inchA 318 354 cittavRttike viSayameM jo likhA jAtA hai 329 satpuruSase AtmadharmakA zravaNa 319 usakA artha paramArtha hI hai 330 aparAdhoMkI kSamA 355 sanAtana puruSoMkA sampradAya 335 331 kSamA yAcanA AtmArthake sivAya saMga-prasaMgama 332 izvarecchAkI AdhInatA nahIM par3anA 333 krodha Adi doSoMke kSaya honepara hI 356 jJAnI puruSakA niSkAma buddhise saMga karanA 337 dIkSA lenA 320 / | 357 isa kAlako duHSamakAla kyoM kahA? 337-8 334 jJAnI puruSoMkA sanAtana AcaraNa 320 | 358 " samatA ramatA uraSatA" 338 jo IzvarecchA hogI vahI hogA 321 jIva-samudAyakI bhAtike do mukhya kAraNa 339 335 yogasiddhise pArekA cAMdI ho jAnA 321 jIvake lakSaNa 336 karma binA bhoge nivRtta nahIM hote . 321 | 359 upAdhikI bhIra 337bhavAMtarakA jJAna 322 | 360 asatsaMgakA kama paricaya karanekA anurodha 342 tIrthaMkara aura suvarNavRSTi 122 | 361 mArgakI kaThinatA 342 dasa bAtoMkA vyavaccheda 323 | 362 tIrthakarake tulya kauna 342 338 IzvarAptibhAva 323 | 363 pravRttikA saMyoga 342-3 219 jJAnI puruSoMkA darzana 324 | 364 satsaMgake samAgamakA anurodha 340 tIvra vairAgya 324 | 365 eka samayake liye bhI saMsArameM avakAzakA 341 Atmika baMdhanake kAraNa saMsArakA abhAva 325 niSedha 342 dhyAnakA svarUpa 325-6 | 366 IzvarecchAse jo ho usameM samatA rakhanA 343 *342 (2, 3) dhyAnake bhada-zAnI puruSakI 367 zramaNa bhikSu AdikA artha 344 pahicAna na hone meM tIna mahAn doSa 327 5 368 paramArthakA parama sAdhana 343 kRtazatA-prakAza 327-328 niHsattva japa tapa Adi kriyAoM meM 344 bhavavAsI mUDadazA 328 mokSa nahIM 345 345 saMsArameM sukha! 328 | 369 mArgAnusArI aura sidriyoga 646-7 346 rAga-doSakA nAza 329 370 kSetra aura kAlakI duSamatA 348 347 prArabdhodayako sama pariNAmase vedana karanA 329 | 371 dhyAna rakhane yogya bAteM 349 eka bahAnA 329 372 upAdhiyogakA krama 349 vratake saMbaMdha 329 373 prANI AzAse hI jIte haiM 349-50 moha-kaSAya 330 374 dInatA athavA vizeSatA dikhAnA AsthA aura zraddhA 330 yogya nahIM 26 vA varSa 375 samyakdRSTiko sAMsArika kriyAoMmeM aruci 35. 148 kAlakI duHSamatA 331 | 376 zArIrika vedanAko sahana karanA yogya hai 351 mArgakI duSprAptima pA~ca kAraNa 331 | 377 satsaMga aura nivRttikI apradhAnatA / 352 zuSka zAnase mokSa nahIM 332 | 378 sadzAna kaba samajhA jAtA hai 349 pramAdakI nyUnatAse vicAramArgame sthiti 313 | 379 meka Adike saMbaMdha 353 35. punarjanmakI sidi 333 | 380 upAdhiyogase kaSTa Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 389 patrAMka pRSTha patrAMka pRSTha 281 AtmAkA dharma AtmAmeM 354 414 sAdhuko patra samAcAra Adi likhanekA dhyAna dene yogya bAta 355 vidhAna 376-9 382 zAnI puruSake prati adhUrA nizcaya 356 | 415 sAdhuko patra samAcAra Adi likhanekA 283 saccI zAnadazAse duHkhakI nivRtti vidhAna 379-81 384 sabake prati samadRSTi 357 416 paMcamakAla-asaMyatI pUjA 382 385 mahAn puruSoMkA abhiprAya 357 | 417 nityaniyama 382 386 bIjazAna 358 418 siddhAMtabodha aura upadezaboSa 383-5 387 sudhArasake saMbaMdha 358-9 419 saMsAramai kaThinAIkA anubhava 386 388 IzvarecchA aura yathAyogya samajhakara maunabhAva 360 *419 (2)AtmapariNAmakI sthiratA 386 389 " AtamabhAvanA bhAvatAM" 36. 42. jIva aura karmakA saMbaMdha 386-7 39. sudhArasakA mAhAtmya 361 saMsArI aura siddha jIvoMkI samAnatA 391 gAthAoMkA zuddha artha 361 *420 (2) jainadarzana aura vedAnta 388 392 svarUpa sarala hai 361 421 vRttiyoMke upazamake liye nivRttikI 27 vA~ varSa AvazyakatA 393 zAlimadra dhanAbhadrakA vairAgya 362 422 zAnI puruSakI AzAkA ArAdhana 394 vANIkA saMyama 362 ajJAnakI vyAkhyA. 389-9. 395 cittakA saMkSepabhAva 362429 (2) "namo jiNANaM jidamavANaM" 390-1 396 kavitAkA AtmArthake liye ArAdhana 363 | 423 sUkSma ekendriya jIvoMke vyAghAtasaMbaMdhI prabha 391 397 upAdhikI vizeSatA 364 | 424 vedAMta aura jinasiddhAMtakI tulanA 392 398 saMsArasvarUpakA vedana 364 | 425 vyavasAyakA prasaMga 399 saba dharmoM kA AdhAra zAMti 364|426 satsaMga-sadvAcana 400 karmake bhoge binA nivRtti nahIM | 427 vyavasAya uSNatAkA kAraNa 393 401 sudarzana seTha 365 428 sadgurukI upAsanA 402 'zikSApatra' 365 429 satsaMgameM bhI pratibaddha buddhi 394 403 do prakArakA puruSArtha 365 | 43. vairAgya upazama Aneke pazcAt AtmAke 404 tIrthakarakA upadeza 366 rUpitva arUpitva AdikA vicAra 394 405 vyAvahArika prasagoMkI citra-vicitratA 367 431 patralekhana AdikI azakyatA 406 SaTpada 367-9 432 cittakI asthiratA 395 .*401 (2) chaha pada banArasIdAsako AtmAnubhava 395 407 do prakArake karma 370-1 prArabdhakA vedana 396 408 saMsAramai adhika vyavasAya karanA 433 satpuruSakI pahicAna yogya nahIM 371 | 434 pada Adike bA~cane vicAranemeM upayogakA *408 (2,3,4) yaha tyAgI bhI nahIM abhAva 409 gRhasthameM nItipUrvaka calanA 372 | 435 bAhA mAhAtmyakI anicchA 41. upadezakI AkAMkSA 373 siddhoMkI avagAhanA 399-400 411 'yogavAsiSTha 373 | *436 vaizya-veSa aura nimaMnyabhAvasaMbaMdhI vicAra 4.. 412 vyavasAyako ghaTAnA 373 | 437 vyavahArakA vistAra 401 413 vairAgya upazamakI pradhAnatA 374438 samAdhAna 4.2 upadezazAna aura siddhAMtazAna 374-5 *439 dehameM mamatvakA abhAva 402 .413 (2)eka caitanyame saba kisa taraha ptttaahai|375 | *44. tIna bAtoMkA saMyama 394 372 5.2 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 zrImad rAjacandra 433 4.6 434 434 434 434 435 435 436 437 438 438 439 440 440 patrAMka | patrAMka *441 vyavasAyase nivRtti 403 474 vyApAra Adi prasaMgase nivRtti *442 ekadeza saMganivRtti 403 475 mukhya vicAra 443 nivRttikI bhAvanA 4.4 476 mahApuruSoMkA vacana 444 yogavAsiSTha Adi zreSTha puruSoMke vacana 404 *477 jIvanakAla kisa taraha bhogA jAya 445 Atmahitame pramAda na karanA 405 478 udAsa bhAvanA 46 bhadrajanoMkA vacana 479 chUTanekA mArga *446(2,3) prApta karane yogya sthAna-sarvaza- 480 prema aura dveSase saMsArakA pravAha padakA dhyAna 406 481 baMdha-mokSakI vyavasthAkA hetu 447 gAMdhIjIke 20 praznoMke uttara 406-15 482 chaha pada (gAMdhIjIko) 448 matijJAna AdisaMbaMdhI prazna 416483 baMdhamokSakI vyavasthA 449 vairAgya upazamakI vRddhike liye hI 484 tIvrajJAna dazA zAstroMkA manana 416 485 AtmasvabhAvakI prApti 450 zrIkRSNakI AtmadazA 417 486 tRSNA ghaTAnA 451 mumukSukI do prakArakI dazA | 487 tIrthaMkaroMkA kathana 452 vicAravAnako bhaya 417 | 488 motIkA vyApAra jIvakI vrata, patra niyama Adise nivRtti (489 AcArAMga AdikA vAcana 453 yogavAsiSThakA vAcana 418 | 490 padArthakI sthiti 454 icchAnirodha karanekA anurodha 419 | 491 vyavahArodaya 455 jJAnIkI bhakti | *492 lokavyavahArameM aruci *455 (2) he jIva ! aMtaraMga dekha kundakunda aura AnaMdaghana 419 varSa 28 vA~ * 493 " jema nirmaLatA re" 456 paramapada-prAptikI bhAvanA (kavitA) 420-3 | 494 prArabdhodayakI nivRttikA vicAra 495 kevalajJAna *457 guNasthAna 496 AtmasvarUpake nizcayameM bhUla 458 brajharasakI sthiratAse saMyamakI prApti 497 vairAgya upazamakI vRddhi *459 nivRttikI bhAvanA 423 498 jinabhagavAnkA abhimata *460 apUrva saMyama 424 499 zAnadazA 461 caubhaMgIkA uttara 424 500 mohanIyakA bala 462 tAdAtmyabhAvakI nivRttise mukti 424 *501 kAryakrama 463 pravRttimeM sAvadhAnI 424 502 dharmako namaskAra 464 paramANukI vyAkhyA *502 (2) " so dhammo jatya dayA" 465 nivRtta honekI bhAvanA 503 amuni, tyAga Adike viSayameM 466 prArabdhakA bhoga 504 kSaNabhaMgura deha dravyAdikI icchAse mumukSutAkA nAza 427 | 505 samasta zAnakA sAra 467 duHkhako dhairyapUrvaka sahana karanA 428-9 506 zAnakA nirNaya 468 samAdhi-asamAdhi __429 507 sarva vicAraNAkA phala 469 duHSamakAlake kAraNa sakAmavRtti 430 | 508 zrIjinakI sarvotkRSTatA 470 udayake kAraNa vyavahAropAdhi 431 | 509 vedAnta aura jainadarzanakI tulanA 471 jIva vicAroMko kaise dUra kare 431 | 510 upAdhiviSayaka prazna *472 dravya, kSetra, kAla bhAvasaMbaMdhI 431 | 511 Asthira pariNAmakA upazama 473 asaMgabhAva 432 | 512 svapariNatimeM sthira rahanA 442 3 444 444 444 425 426 427 446 446 446-7 448 448 448 449 449-50 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI pRSTha 467 467 467-9 470 47. 470 470 471 471 472 472 472 patrAMka pRSTha patrAMka 513 Rddhi-siddhiviSayaka prazna 451 543 dharma, adharma AdiviSayaka 514 samayakA lakSaNa 452 544 AtmArthakI carcAkA zravaNa 515 eka laukika vacana 452 : 545 satyasaMbaMdhI upadezakA sAra 516 deha chUTanemeM harSa viSAda yogya nahIM 452546 evaMbhUta dRSTise RjusUtra sthiti kara 517 udAsa bhAva 453 . 547 maiM nijasvarUpa huuN| 518 jJAnIke mArgake Azayako upadeza 548 " dekhata bhUlI TaLe" karanevAle vAkya 453-4 : 549 AtmA asaMga hai 519 zAnI puruSa 455 55. AtmaprAptikI sulabhatA 520 zAnakA lakSaNa 456 551 tyAga vairAgya AdikI AvazyakatA 521 AmakI ArdrA nakSatra meM vikRti 456552 saba kAryoMkI prathama bhamikAkI kaThinatA 522 vicAradazA 456 / 553 "samajyA te zamAI rakhA" 523 anaMtAnubaMdhI kaSAya. 457/554 jo sukhakI icchA na karatA ho vaha 524 kevalajJAna nAstika, siddha athavA jada hai 525 mumukSuke vicAra karane yogya bAta 457555 duHkhakA AtyaMtika abhAva 526 parassara darzanoMmeM bheda 458 | 556 duHkhakI sakAraNatA *527 darzanoMkI tulanA 458 | 557 nirvANamArga agama agocara hai *528 sAMkhya Adi darzanoMkI tulanA 459 | 558 jJAnI puruSoMkA anaMta aizvarya 529 udaya pratibaMdha | 559 pala amUlya hai 53. nivRttikI icchA 459 | 560 satata jAgRtirUpa upadeza 531 sahaja aura udIraNa pravRtti 46. 29 vA~ varSa 532 anaMtAnubaMdhIkA dUsarA bheda 460 | 561 "samajIne zamAI ramA, samajIne zamAI 533 manaHparyavajJAna gayA" 534 'yaha jIva nimittavAsI hai' 461 | 562 mumukSu aura samyagdRSTikI tulanA 535 kevaladarzanasaMbaMdhI zaMkA 461 563 suMdaradAsajIke graMtha 536 kevalajJAna AdiviSayaka prazna 462 / 564 yathArtha samAdhike yogya lakSa 537 guNake samudAyase guNI bhinna hai yA nahIM 412 | 565 sarvasaMga-parityAga isa kAlameM kevalajJAna ho sakatA hai yA nahIM 462 | 566 laukika aura zAstrIya abhiniveza jAtismaraNa zAna 462-3 | 567 saba duHkhokA mUla saMyoga pratisamaya jIva kisa taraha maratA rahatA hai 463 | 568 " zraddhAzAna layAM che to paNa" kevaladarzanameM bhUta bhaviSya padArthoMkA zAna | 569 zAstrIya abhiniveza kisa taraha hotA hai 461 | *570 upAdhi tyAga karanekA vicAra 538 dekhanA AtmAkA guNa hai yA nahIM? 464 *571 bhU-brahma AtmAke samasta zarIrameM vyApaka honepara *572 jinopadiSTa AtmadhyAna bhI amuka bhAgase hI kyoM zAna hotA hai ? 464 | 573 " yoga asaMkha je jina kahA" zarIramai pIr3A hote samaya samasta pradezokA 574 sarvasaMgaparityAgakA upadeza eka sthAnapara khiMca AnA 465 | 575 paramArtha aura vyavahArasaMyama 539 padoMkA artha | 576 AraMbha parigrahakA tyAga 54. yuvAvasthA vikAra utpanna honekA kAraNa 466 | 577 tyAga karanekA lakSa 541 nimittavAsI jIvoMke saMgakA tyAga 466/578 saMsArakA tyAga 542 'anubhavaprakAza 466 | 579 satsaMgakA mAhAsya 474 475 476 470 478 478 479 479 48. Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAmad rAjacandra pRSTha . 5.1 488 512 patrAMka pRSTha patrAMka 580 zAnI puruSa 480 | *618 saMkoca-vikAsakI bhAjana AlmA 499 581 zUravIratAkA nirUpaNa 481 | 619 " jaMgamanI jukti to sarve jANiye" 499 *582 sarvaza hai 481620 sahajAnandake vacanAmRtameM svadharma zabdakA artha 500 *583 sarvazapada 481 621 AtmadazA *584 deva, guru, dharma 481 | 622 prArabdharUpa dustara pratibaMdha 501 *585 pradeza, samaya, paramANu 482 | 623 AtmadazA 501 586 AtmavicAra 482 | 624 astikAya aura kAladravya 502-3 587 kyA rAga-dveSa nAza honekI khabara par3a *625 vizva, jIva AdikA anAdipanA 503 sakatI hai 482-3 | *626 vizva aura jIvakA lakSaNa 503 588 aMtarpariNatikI pradhAnatA 484 | *627 " kammadavvehiM samaM" 504 589 zAnI-puruSoMkI samadazA 484 | 628 paMcAstikAyakA svarUpa 590 zAnI aura zuSka jJAnIkA bheda 485 / 629 durlabha manuSya deha 505 kevalajJAnakI paribhASA 486-8 63. zarIrasaMbaMdhI 591 tyAga-vairAgyapradhAna graMthoMkA paThana 631 dharmAstikAya AdisaMbaMdhI prazna 592 " anya puruSakI dRSTimeM" 488 632 AtmadRSTikI duSkaratA 507 593 zAnI puruSakI pahicAna 488-9 633 ' aputrasya gatirnAsti' 508-11 594 mRtyu ke saMbaMdha 489-90 634 vairAgya aura upazamakI mukhyatA 595 brahmacarya paramasAdhana 490-1 635 brahmarandhrasaMbaMdhI jJAna 513 596 jinAgamameM dasa bAtoMkA viccheda 491 636 jainadharmake uddhAra karanekI yogyatA 514-5 597 zAna, kriyA, aura bhaktiyoga 491 637 unnatike sAdhana 516 598 jinAgamameM kevalajJAnakA artha 492-3 | 638 sarvavyApaka saccidAnanda AtmA 516 *599 hetu avaktavya ! 639 AtmArthakA lakSa *600 AtmadazAsaMbaMdhI vicAra 493 | 64. darzanoMkI mImAMsA 518 *6.1 dravyake saMbaMdha 494 641 jainadarzanasaMbaMdhI vikalpa 519-20 *602 he yoga 494 | 12 zaMkAoMkA samAdhAna *6.3 cetanakI nityatA 494 643 upadeza-chAyA 521-76 *604 zrIjinakI sarvotkRSTa vItarAgatA 494 kevalajJAnIko sva-upayoga 521 *605 vibhinna sampradAyoMkA maMthana 495 zuSka zAniyokA abhimAna 522 *606 dharmAstikAya Adike viSayamai 495-6 bhakti sarvotkRSTa mArga hai 523 *607 kevalajJAnaviSayaka zaMkA zAna kise kahate haiM 523 *608 jagatkI bhUta, bhaviSya aura vartamAnameM sthiti496 kaSAya kyA hai 524 *609 jar3a aura cetana 496 samabhAva kisa taraha AtA hai 524 *610 guNAtizayatA indriyA~ kisa taraha vaza hotI hai 524 :611 pA~ca zAna bAraha upAMgoMkA sAra 525 *612 kevalazAna gyArahaveM guNasthAnase jIva pahilemeM *(13 baMdha hetu Adike viSayoM 497 kisa taraha calA jAtA hai 525 *(14 AtmAsaMbaMdhI vicAra 498 eka eka pAIkI cAra cAra AtmAyeM 526 *615cetana 499 cAra lakabahAroMke dRSTAMta 526 *619 prApyakArI-aprApyakArI 499 zAnIkI pahicAna kise hotI hai 527 *617 saMyama isa kAlameM ekAvatArI jIva 528 499 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 53 533 nirdhana kauna ? viSaya-sUcI patrAMka pRSTha patrAMka Ananda bhAvakakI kathA 529 saba dhokA tAtparya AtmAko pahicAnanA 554 sAsvAdanasamIkata jIvako kisa taraha baratanA cAhiye ekendriya AdikI mAthApaccIse jIvakA tIna prakArake jIva kalyANa nahIM samakita ekadeza kevalajJAna hai 556 sabase mukhya vina svacchaMda 532 samakitadRSTi hI kevalazAnI hai saba darzanoMkI ekatA 532 sace jhUThekI parIkSA karanekA dRSTAMta 557 udayakarma kise kahate haiM tapa vagairaha karanA mahAbhArata nahIM 558 mohagarmita aura duHkhagarbhita vairAgya puruSArthakI mukhyatA do ghaDImeM kevalajJAna 534 satpuruSakI parIkSA 560 Atmabala bar3hanese mithyAtvakI hAni 534 isa kAlameM mokSa na honekI bAtako sunanA veda-purANakartAoM ke liye bhArI vacana 535 bhI nahIM kezIsvAmIkA paradezI rAjAko bodha 535 samavasaraNase bhagavAnkI pahicAna nahIM hotI 562 nirjarA kise kahate haiM abase nauveM samayameM kevalazAna 562 logoMmeM pujaneke liye zAstra nahIM race gaye 537 samakirtAko kevalazAnakI icchA nahIM 563 sAdhupanA kaba kahA jAyagA 563 indriyoMke vaza karaneke liye hI upavAsa svayaM krodha karanese hI krodha hotA hai 564 karanekI AzA 530 do ghadI puruSArthase kevalajJAnakI prApti 565 bIjajJAna kaba pragaTa hotA hai 538 AtmArtha hI saccA naya hai 566 AtmA eka hai yA aneka 539 samakitadRSTikI pustakeM 567 mukta honeke bAda kyA jIva ekAkAra rAga dveSake nAzase mukti 568 ho jAtA hai satpuruSa AThamakI takarAra adhamAdhama puruSake lakSaNa matarahita hI hitakArI hai zrAvaka kise kahate haiM hIna puruSArthakI bAteM sanmArga eka hai paMcamakAlake guru bAremeM kalyANa nahIM 572 eka munikA dRSTAMta jainakA lakSaNa sarAgasaMyama AdikI paribhASA sacAI vinA saba sAdhanoMkI nirarthakatA 574 rAste calate hue jJAnakI prApti samyaktva aura mithyAtva 575 mAyA kisa taraha bhulA detI hai anubhava pragaTa dIpaka hai 644 matijJAna aura manaHparyavazAna paySaNa tithiyoMkI bhrAMti 645 mUlamArgarahasya (kavitA) 577-8 zAnake prakAra 546 | 646 'dAsabodha' 578-9 tilaka mu~hapattI vagairahameM kalyANa nahIM 547 647 bhakSAbhakSavicAra (gAMdhIjIko) 579-80 samyaktva kise pragaTa hotA hai *648 jIvakI vyApakatA Adi 581 mithyAtvamohanIya AdikI paribhASA *649 AtmasAdhana 581 bhrAMti dUra ho to samyaktva ho jAya 549 *650 vacanasaMyama 581 kalyANakA mArga eka hai *651 anubhava 582 mokSa kise kahate haiM *652 dhyAna 582 kevalazAna kaba kahA jAtA hai *653 cidAnaMdaghanakA dhyAna 582 vicAra aura upayoga 552 *654 so 583 pustakako mokSa 553 | *655 AtmAkA asaMkhyAta pradezatva 583 571 48 55. Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 zrImad rAjacandra 584 584 patrAMka pRSTha patrAMka *656 amUrtasva AdikI vyAkhyA 583 30 vA~ varSa *657 kevaladarzana aura brahma 583 | 666 mAtezvarIko jvara *658 AtmAkA madhyama parimANa Adi | 667 zAnIkI dRSTikA mAhAtmya 625 *659 vedAntakI asaMgati | 668 paramapadapaMtha athavA vItarAgadarzana (kavitA)625-6 | 669 manuSyabhava ciMtAmaNike samAna 660 Atmasiddhi 585-622 | 670 saMtoSapUrvaka AtmahitakA vicAra kriyAjada aura zuSkajJAnIkA lakSaNa 585-6 671 mArgaprAptikI kaThinatA 627 AtmArthIkA lakSaNa 587672 jIvoMkI azaraNatA 627 ThANAMgasUtrakI caubhaMgI 588-9 | 653 paMcIkaraNa, dAsabodha Adi graMthoMkA manana / sadguruse bodhakI prApti 590-1 | 674 saphalatAkA mArga 627 uttama sadgurukA lakSaNa __592 | 675 zubhAzubha prArabdha 628 svarUpasthitikA spaSTIkaraNa 592-3 | 676 bAhyasaMyamakA upadeza 628 sadguruse nijasvarUpakI prApti 594677 vairAgya upazamakI vRddhike liye paMcIkaraNa samakita kise kahate haiM AdikA manana 628 vinayamArgakA upayoga 595 678 zAnI puruSako namaskAra 628 matA ke lakSaNa 596 679 mahAnirjarA 628 AtmA ke lakSaNa 597-8680 Arambha-parigrahakA prasaMga 629 SaTpadanAma kathana 599681 nithako apratibaMdha bhAva AtmAke astitvamai zaMkA-pahilI zaMkA 599 | 682 satsaMga 629 zaMkAkA samAdhAna 61-00683 nirmalabhAvakI vRddhi AtmA nitya nahIM-dUsarI zaMkA 602 | 684 " sakaLa saMsArI indriyarAmI" 629 zaMkAkA samAdhAna 6.2-5 685 " te mATe ubhA kara joDI" 630 AtmA karmakI kattI nahIM-tIsarI zaMkA 606 / 686 zrutazAna aura kevalajJAna 630 zaMkAkA samAdhAna 687 " paDhe pAra kahA~ pAmavo" 630 -jagat athavA karmakA kattI Izvara nahIM 607-10 | 688 zAnakA phala virati 631 jIva karmakA bhoktA nahIM-cauthI zaMkA 610-1689 tIna prakArakA samakita zaMkAkA samAdhAna 611-3 690 lezyA Adike lakSaNa 632 karmase mokSa nahIM-pA~cavI zaMkA * 690 (2) zuddha caitanya 632 zaMkAkA samAdhAna 613-4 | * 69. (3) jainamArga 632-3 mokSakA upAya nahIM-chahI zaMkA * 690 (4) karmavyavasthA 633 zaMkAkA samAdhAna 691 satpuruSa -mokSameM U~ca nIcakA bheda nahIM 692 AnandaghanacaubIsI-vivecana 635-40 kevalazAna kise kahate haiM 618693 kAlakI balihArI ziSyako bodhabIjakI prApti 619-20 | 694 duHkha kisa taraha miTa sakatA hai 641-2 upasaMhAra 620-2 mahAtmA puruSakA yoga milanA 643-5 1661 baMdhake mukhya hetu digambara aura zvetAmbara *662 "baMdhavihANa vimukaM" 623 jainamArga-viveka 663 AtmasidvidyAna 623-4 mokSasiddhAMta 647-8 664 ziracchatra pitAjI 624 dravyaprakAza 649 665 nirjarakA hetu zAna 624 jIvake lakSaNa 650-1 EEEEEEEEEEEE Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 656 patrAMka pRSTha patrAMka Asava Adike lakSaNa 651-2/730 pUjya pitAjI 684 mokSakA saMkSipta vivecana 652-3 | 731 bAhya kriyA 685 nirjarA 653/732 apAra aMtarAya 685 cAra anuyoga 653 733 digambaratva-zvetAmbaratva 685 *695 dravya aura paryAya 654734 saMyama Adiko namaskAra 685-6 *696 jinatattvasaMkSepa 654735 kSamAdRSTi 686 *697 saba jIvoMkI mukhakI icchA 655 736 ucca bhUmikA 686-7 *697 (2) vizva anAdi hai 655-6 / 737 puruSArthadRSTi 687 *698 ekAMta AtmavRtti 656, 738 'yogadRSTisamuccaya' Adi 687 *699 maiM asaMga zuddha cetana hU~ 31 vA~ varSa 700 paMcAstikAya (anuvAda) *739 zuddha caitanya 688 *701 jina, siddhAMta Adi 740 zAMtarasapradhAna kSetrameM vicaranA 688 *702 svAtmadazA-prakAza 667-8 | 741 duHkhoMke kSaya honekA upAya 688 703 rahasyadRSTi athavA samitivicAra 660-70 742 mahAtmAoMkA saMyoga 688 704 jJAna-ajJAnake sambandha 670-2743 kSayopazama Adi bhAva 689 705 samakita aura mokSa 672 | 744 mokSanagarI sulabha hai 689 706 dharmadroha 673 | 745 vicAravAnako hitakArI prazna 689 707 auSadha aura usakA asara 673-4 |746 AtmahitameM balavAna pratibaMdha 69. 708 auSadha nimitta kAraNa 675 747 mauna rahanA yogya mArga 701 dvAdazAMgIkA rahasya 676 | 748 satsamAgamakA sevana 710 pradezabaMdha 676 | 749 do sAdhana 711 yathArthapuruSakI pahacAna 676 | 750 samAdhi Adike lakSaNa 712 satsamAgama | 751 vicArane yogya prazna 692 713 svabhAva-jAgrata Adi dazAyeM 677752 mumukSuvRttikI dRr3hatA 692 714 asaMgatA 678 753 vyAkhyAnasAra 692-722 715 paramapuruSadazA-varNana 678 caturtha guNasthAnaka 692 716 zrIsaubhAgake maraNa-samAcAra 679-8. mokSa anubhavagamya hai 717 zrIsaubhAgako namaskAra 680 nirjarA 718 sacce zAnake binA jIvakA kalyANa nahIM laukika aura lokottara mArga 719 tyAga-vairAgya 681 kaSAya 694 720 " sakaLa saMsArI indriyarAmI" 682 kevalajJAnasaMbaMdhI vivecana 695 721 parama saMyamI puruSoMko namaskAra choTI choTI zaMkAoMmeM ulajhanA-pagadIkA dRSTAMta 696 722 satpuruSoM kA dhyAna 682 puruSArthase samyaktvakI prApti 723 mahAtmAoMko namaskAra 682 isa kAlamai mokSa 724 'mokSamArgaprakAza bAhya kriyAkA niSedha nahIM 725 bhakSyAmadhyavicAra 683 jIvase mokSataka chaha sthAnoM meM niHzaMkatA 698 726 'mohamudra aura maNiralamAlA' 683 matizAna aura manaHparyavajJAna 727 'mokSamArgaprakAza 683-4 banArasIdAsako samyaktva 699 728 jinabhagavAnkA abhimata samyaktvake lakSaNa 729 satpuruSoMko namaskAra karmabaMdha 690 677 684 700 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___703 1 1 . zrImad rAjacandra patrAMka pRSTha patrAMka pRSTha samyaktva aura kevalajJAna 700 461 zrIDUMgarakA dehatyAga 725 matijJAna aura zrutazAna 7.1 762 satzAstrakA paricaya 725 kSetrasaMbaMdhI viSaya 702 763 namo vItarAgAya 725 digambara AcAryoMkI zukha nizrayanayakI 764 zrIbhagavAnko namaskAra 726 mAnyatA 702 765 dravyamanakI digambara-zvetAmbaroMkI mAnyatA 726 nigodameM anaMta jIva 702 766 AtmA apUrva vastu hai 726 jIvameM saMkoca-vistAra 703 chaha darzanoMke Upara dRSTAMta 720 thoDese AkAzameM anaMta paramANu 767 deha Adi saMbaMdhI harSa viSAda karanA paradravyakA samajhanA kyoM upayogI hai 703-4 yogya nahIM virati aura avirati | *768 isa taraha kAla vyatIta hone denA vyakta aura avyakta kriyAyeM 706 __ yogya nahIM 728 baMdhake pA~ca bheda 706 *769 tIvra vairAgya Adi 729 kAladravya 707 *770 jinacaitanyapratimA 729 asaMkhyAta kise kahate haiM *771 AzcaryakAraka bheda pada gaye haiM naya aura pramANa *772 kAruNyabhAvase dharmakA uddhAra 730 kevalazAna 708 *773 prathama caitanyajinapratimA ho guNaguNIkA bheda 709 *774 he kAma ! he mAna! 730 jainamArga *771 he sarvotkRSTa sukhake hetubhUta samyagdarzana siddhAMta gaNitakI taraha pratyakSa hai 709-10 *776 samAdhimArgakI upAsanA 731 rAga dveSake kSayase kevalajJAna *777 " ege samaNe bhagavaM mahAvIre" puruSArthase sAtaveM guNasthAnakakI prApti 711 / 778 sanyAsI gosAI AdikA lakSaNa jainamArgameM aneka gaccha 712 | *779 " iNameva niggaMyaM pAvayaNaM saccaM" 733-4 udaya, udIraNA AdikA varNana karanevAlA 780 " aho jiNehi'sAvajjA" 734 IzvarakoTikA puruSa 713 | *781 sarvavikalpAkA, tarkakA tyAga karake 735 upadezake cAra bheda 715 *782 bhagavAnke svarUpakA dhyAna taijasa aura kArmANazarIra 714 783 he jIva ! saMsArase nivRtta ho 736 dharmake mukhya cAra aMga 715 | 784 AtmAviSayaka praznottara 736 guNasthAna 32 vA varSa digambara zvetAmbaroM meM matabheda 716 | *785 OMnamaH kaSAya aura usake asaMkhyAta bheda 717786 pramAda parama ripu 737 ghAtiyAkarma 718 787 zAnI puruSakA samAgama 737 jIva aura paramANuoMkA saMyoga 788 saddeva, saguru aura satyAstrakI upAsanA 738 samadarzitA 720-2 *789 maiM pratyakSa nija anubhavasvarUpa hU~ 754 duHSamakAlameM parama zAMtike mArgakI prApti 22 738 790 prAyamitta Adi 738 *755 kevalajJAna 723 *791 pravRtti-kAryoMke prati virati 738 *756 maiM kevalazAnasvarUpa hU~ | 792 pAti aghAti prakRtiyA~ 738-39 *757 AkAzavANI | 793 " nAkerUpa nihALatA" *758 maiM eka hU~ asaMga hU~ 723 794 asad vRttiyoMkA niropa 739 759 jyotisvarUpa AtmAmeM nimagna hoo724 | 795 "caramAvarta ho caramakaraNa" 740 760 parama puruSoMkA namaskAra 724-5: | 796 " uvasaMtakhINamoho" 740 732 723 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 748 748 765 patrAMka pRSTha patrAMka 797 dravyAnuyogakI prApti 740 *833 (2) svarUpayoSa 798 bhava-svayaMbhUramaNase pAra hoo 741 |834 avagAhanA 757 *799 svapara upakArake mahAn kAryako kara le 741 835 "jaDa ne caitanya bane dravya to svabhAva mina" 757 800zAniyoM kA sadAcaraNa 742 836 mahAmArIkA TIkA 758 8.1 zAstra arthAt zAstApuruSake vacana 742 837 munivaroMkI caraNopAsanA 802 AtmahitakI durlabhatA 742 838 " dhanya te munivarA je cAle samabhAve" 759 803 aNu aura skaMdha 743 839 asAtAkI mukhyatA 759-60 804 mokSamAlAke viSayameM upazama kSAyika Adi bhAva 761 805 " taratama yogare taratama vAsanAre" |84. 'caturAMgala haiM hagase mila hai' 762 806 hemacandra AcArya aura AnaMdaghana 745 | 841 bhagavadgItAmeM pUrvAparavirodha 762 807 kyA bhAratavarSakI adhogati jainadharmasa huI hai 746 | 842 vartamAna kAlameM kSayarogakI vRddhi 762 808 jyotiSakA kalpitapanA 747 | 843 yathArtha zAnadazA 762 809 vItarAga sanmArgakI upAsanA 747 844 praznottara 810 sadAcaraNapUrvaka rahanA 747 paramapuruSakA samAgama 764 811 'kArtikeyAnuprekSA' 845 mokSamAlAke saMbaMdha *812 brahmacarya 748 846 Arya puruSoMko dhanya hai 813 kriyAkoSa' 847 vinayabhAkta mumukSuoMkA dharma *814 Izvara kise kahate haiM 748 AtmA kA karttavya 765 815 " maMtra taMtra auSadha nahIM" 748 848 Arya tribhuvanakA dehotsarga 766 816 aho ! satpuruSake vacanAmRta 749 849 muktikI samyak pratIti 761 817 " jeno kALa te kiMkara thaI ro" 749 850 vyasana 766 818 zAna 851 zarIra prakRti svasthAsvastha 767 819 svarUpaniSThavRtti 852 uttarottara durlabha vastueM 767 820 kriyAkoSa' 853 gyArahavA Azcarya 767 821 upadeza kAryakI mahattA 854 pananandi AdikA avalokana 822 'binA nayana pAve nahIM' 855 paramadharma 768 823 parama puruSakI mukhya bhakti 856 " prazamarasanimagnaM dRSTiyugmaM prasanna" 824 'padmanandi zAstra' 857 Atmazuddhi 769 825 sacI mumukSutAkI durlabhatA | 858 zarIrameM sabala AsAtanAkA udaya 769 826 kSamAyAcanA 751 859 " namo durvArarAgAdivairivAranivAriNe' 827 satpuruSArthatA 752 | 86. zanIkI pradhAna AzA 828 paramazAMta zrutakA manana 753 | 861 'yogazAstra' 771 829 pravRtti vyavahArameM svarUpanaiSThikatAkI kaThinatA 753 | 862 paySaNa ArAdhana 830 paraspara ekatAkA vyavahAra 754 863 vyAkhyAnasAra aura praznasamAdhAna831 pratikUla mArgameM pravAsa 772-799 33 vA~ varSa zailezIkaraNa 832 "guru guNadhara gaNadhara adhika" 755 bedakasamyaktva *832 (2)he muniyo 755 pradezodaya aura vipAkodaya 773 *832 (3) paramaguNamaya cAritra Ayukarma 773-4 833 vItarAgadarzana-saMkSepa bramya aura paryAya 756 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaMta 8.0 802 lezyA . zrImad rAjacandra patrAMka cha |ptraaNk jaina zabdakA artha 775 | vipAka, kaSAya, baMdha Adike viSayameM - 796 jainadharmakA Azaya 775 upAdhimai upAdhi, samAdhimai samAdhi-aMgrejoMkA zAnI aura vaizya 775 puruSArthakI hInatA 776 / 864 mokSamAlAke prazAvabodha bhAgakI saMkalanA 498-9 jIvoMke bheda 776-7 34 vA~ varSa jAtismaraNazAna 777-8 865 duHSamakAla AtmAko nityatAma pramANa 778 866 'zAMtasudhArasa' Ayukarma 778-9 467 " devAgamanabhoyAna" pAtaMjalayogake kartAkA mArgAnusAripanA 759 868 madanarekhA adhikAra jinamudrA 869 adhikArIko dIkSA 'bhagavatIArAdhanA' 870 bahuta tvarAse pravAsa 802 mokSamArga | 871 zarIrameM aprAkRta krama yazovijayajIkI chagrastha avasthA 782 | 872 vedanIyakA vedana karane meM harSa zoka nahIM 802 782 | 853 aMtima saMdeza (kavitA). 802-3 baMdha pariziSTa (1) 'devAgamastotra' 784 'bhImad rAjacandra' meM Aye hue graMtha, granthakAra Atake lakSaNa 785 Adi viziSTa zandoMkA saMkSipta paricaya 805.840 sthavirakalpI aura jinakalpI 786 pariziSTa (2) sattAgata, pArthikapAka Adi zabda 'zrImad rAjacandra' meM Aye hue uddharaNoMkI parastrItyAga 788 varNAnukramasUcI 841-854 kevalazAnake viSayameM digambara pariziSTa (3) zvetAmbarameM matabheda 'zrImad rAjacandra' ke viziSTa zabdoMkI salekhanA 789 varNAnukramaNikA 855-860 pariNAmapratIti pariziSTa (4) parIkSA karaneke tIna prakAra 79. 'bhImad rAjacandra' meM Aye hue grantha "dhammomaMgalamuki" aura graMyakAroMkI varNAnukramaNikA 861-865 sthavirakalpa jinakalpa 791 pariziSTa (5) jainadharmakI sarvotkRSTatA 791-2 | 'bhImad rAjacandra' meM Aye hue mumukSuoMke eka samayameM kitanI prakRtiyoMkA baMdha 792-3 nAmoMkI sUcI 865 AyukA baMdha 793 pariziSTa (6) sattAsamudrata cayopacaya, zUnyavAda Adi | Atmasiddhike padyoMkI varNAnukramaNikA 866-867 zabdoMkA artha 794-5 | saMzodhana aura parivartana 868-874 787 789 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P sva0 seTha pUMjAbhAI janma saM0 1860 [ mRtyu Asoja vadI 8 saM0 1988 Apane hindI meM 'zrImadAjacandra ke prakAzanake lie 5000) kI sahAyatA dii| Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva0 seTha pujAmAI svargIya seTha pUjAbhAI hIrAcaMdakA janma saMvat 1860 meM dahegAmake pAsa harakhajI nAmaka grAmameM huA thaa| choTI avasthAmeM hI inake pitAjIkA dehAnta ho gayA / kucha samaya bAda pUMjAbhAI apane bar3e bhAIke sAtha ahamadAbAda Akara rahane lage, aura vahIM naukarI Adi dvArA apanA jIvana-nirvAha karane lge| dhIre dhIre apanI yogyatAse unhoMne apanI svataMtra dukAna bhI kara lI aura ve lena-denakA vyApAra karane lage / jAbhAIke tIna vivAha hue the, unakA AkhirI vivAha 36-37 varSakI avasthAmeM huA thA / antima patnIse unheM eka putrakI bhI utsatti huI thI, parantu vaha adhika samaya jIvita na raha sakA / ___ lagabhaga 36-37 varSakI avasthAmeM pUMjAbhAI zrImad rAjacandrake saMparkameM Aye / ve rAjacandrajIko gurutulya mAnate the / rAjacandrajIne pUMjAbhAIko kucha patra bhI likhe the / paMjAbhAIka jIvanapara rAjacandrajIkI asAdhAraNa chApa thI aura rAjacandrajIke upadezoMse prerita hokara hI unhoMne 'jinAgama-prakAza sabhA', 'zrIrAjacandra jJAna-bhaMDAra', 'zrImad rAjacandra sAhitya maMdira' Adi saMsthAyeM sthApita kI thii| jaina-graMthoMke uddhArake liye Apane 'zrIrAjacandra jinAgama-saMgraha' nAmakA granthamAlA bhI nikAlanI AraMbha kI thI jisakA nAma aba unakI smRti meM 'zrIpUjAbhAI jainagranthamAlA' rakkhA gayA hai aura jisameM Ajataka 14 ucca koTeke graMtha nikala cuke haiM / rAjacandra ke vacanAmRtakA hindustAnabharameM pracAra karanekI pUMjAbhAIkI bahuta samayase tIvra abhilASA thI, aura isake liye Apane 'zrImadrAjacandra' ke hindI-anuvAda prakAzita karAne ke liye pA~ca hajAra rupayekI rakama paramazrutaprabhAvakamaNDalako pradAna kI thii| pUMjAbhAI atyanta vyavahAra-kuzala the / ve anta samayataka deza aura samAjasevAke kAryoMmeM khUba rasa lete rahe / pU0 mahAtmA gAMdhIjI pUMjAbhAIko 'ciraMjIvI ' kahakara saMbodhana karate the / mahAtmAjIke AzramameM pUMjAmAIkA bar3A bhArI hAtha thA / ve Azramako apanA nijakA hI samajhakara usake liye sadA zubha prayatna karanemeM udyata rahate the / mahAtmA gAMdhI ne pUMjAbhAIko dharmaparAyaNa, satyaparAyaNa, udAra, puNyAtmA, mumukSu, nispRha Adi zabdoMse saMbodhana kara unakA khuba hI guNa-gAna kiyA hai / san 1930 meM, jisa samaya mahAtmA ne dezasevAke liye dAMDI-kUca AraMbha kiyA, usa samaya atyanta vRddha aura azakta honepara bhI pUMjAbhAIne mahAtmAjIke sAtha dAMDI jAnekI icchA prakaTa kI thI, tathA, mahAtmAjIkA AzramameM hI rahanekA Agraha honepara bhI, mahAtmAjIke dAMDI pahu~cane ke bAda, pUMjAbhAI vahA~ gaye / pUMjAbhAIne 72 varSako avasthAmeM saMvat 1988 Asoja vadI 8 (22-10-32) zanivAra ke dina dehatyAga kiyA / usa samaya mahAtmA gAMdhIjIne ' Azrama-samAcAra' meM puMjAbhAIke viSayameM jo likhA thA, vaha avazya paThanIya hai| Page #28 -------------------------------------------------------------------------- Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prastAvanA -on zrImad rAjacandra ke patroM aura lekhoMkI isa AvRttikI prastAvanA likhaneke liye mujhe zrIrevAzaMkara jagajIvanane jinheM maiM apane bar3e bhAIke samAna samajhatA hU~, kahA, jisake liye maiM inkAra na kara sakA / zrImad rAjacandrake lekhoMkI prastAvanAmeM kyA likheM, yaha vicAra karate hue maiMne socA ki maiMne jo unake saMsmaraNoMke thoDese prakaraNa yaravadA jelameM likhe haiM, yadi unheM dUM to do kAma siddha hoMge / eka to yaha ki jo prayAsa maiMne jelameM kiyA hai vaha adhUrA honepara bhI kevala dharmavRttise likhA gayA hai, isaliye usakA mere jaise mumukSuko lAbha hogA; aura dUsarA yaha hai ki jinheM zrImadkA paricaya nahIM unheM unakA kucha paricaya milegA aura usase unake bahutase lekhoMke samajhanemeM madada milegii|| nIceke prakaraNa adhUre haiM, aura maiM nahIM samajhatA ki maiM unheM pUrNa kara skuuNgaa| kyoMki jo maiMne likhA hai, avakAza milanepara bhI usase Age bahuta jAnekI merI icchA nahIM hotI / isa kAraNa apUrNa antima prakaraNako pUrNa karake usameM hI kucha bAtoMkA samAveza kara denA cAhatA huuN| ina prakaraNoM meM eka viSayakA vicAra nahIM huaa| use pAThakoMke samakSa rakha denA ucita samajhatA huuN| kucha loga kahate haiM ki zrImad paccIsaveM tIrthakara ho gaye haiN| kucha aisA mAnate haiM ki unhoMne mokSa prApta kara liyA hai / maiM samajhatA hU~ ki ye donoM hI mAnyatAyeM ayogya haiN| ina bAtoMko mAnanevAle yA to zrImadko hI nahIM pahacAnate, athavA tIrthakara yA mukta puruSakI ve vyAkhyA hI dUsarI karate haiN| apane priyatamake liye bhI hama sasyako halkA athavA sastA nahIM kara dete haiN| mokSa amUlya vastu hai / mokSa AtmAkI aMtima sthiti hai| mokSa bahuta maeNhagI vastu hai| use prApta karane meM, jitanA prayatna samudrake kinAre baiThakara eka saki lekara usake Upara eka eka bUMda car3hA car3hAkara samudrako khAlI karanevAleko karanA par3atA hai aura dhIraja rakhanA par3atA hai, usase bhI vizeSa prayatna karanekI AvazyakatA hai / isa mokSakA saMpUrNa varNana asambhava hai / tIrthakarako mokSake pahalekI vibhUtiyA~ sahaja hI prApta hotI haiN| isa dehameM mukta puruSako rogAdi kabhI bhI nahIM hote / nirvikArI zarIrameM roga nahIM hotaa| rAgake binA roga nahIM hotaa| jahA~ vikAra hai vahA~ * yaha prastAvanA mahAtmA gAMdhIne paramabhutaprabhAvakamaNDaladvArA saMvat 1982 meM prakAzita zrImad rAjacandrakI dvitIya AvRtti ke liye gujarAtI meM likhI thii| yaha usIkA anuvAda hai|-anuvaadkrtaa. Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA rAga rahatA hI hai; aura jahA~ rAga hai vahA~ mokSa saMbhava nahIM / muktaM puruSake yogya vItarAgatA yA tIrthaMkara kI vibhUtiyA~ zrImadko prApta nahIM huIM thIM / parantu sAmAnya manuSyoMkI apekSA zrImadkI vItarAgatA aura vibhUtiyA~ bahuta adhika thIM, isaliye hama unheM laukika bhASA meM vItarAga aura vibhUtimAna kahate haiM / parantu mukta puruSake liye mAnI huI vItarAgatA aura tIrthaMkarakI vibhUtiyoMko zrImad na pahu~ca sake the, yaha merA dRr3ha mata hai / yaha kucha maiM eka mahAn aura pUjya vyaktike doSa batAneke liye nahIM likhatA / parantu unheM aura satyako nyAya dene ke liye likhatA hU~ / yadi hama saMsArI jIva haiM to zrImad asaMsArI the| hameM yadi aneka yoniyoMmeM bhaTakanA par3egA to zrImadko zAyada eka hI janma basa hogA / hama zAyada mokSase dUra bhAgate hoMge to zrImad vAyuvega se mokSakI ora dha~se jA rahe the / yaha kucha thor3A puruSArtha nahIM / yaha honepara bhI mujhe kahanA hogA ki zrImadne jisa apUrva padakA svayaM suMdara varNana kiyA hai, use ve prApta na kara sake the / unhoMne hI svayaM kahA hai ki unake pravAsameM unheM sahArAkA marusthala bIcameM A gayA 1 aura usakA pAra karanA bAkI raha gayA / parantu zrImad rAjacandra asAdhAraNa vyakti the / unake 1 lekha unake anubhavake biMduke samAna haiN| unake par3hanevAle, vicAranevAle aura tadanusAra AcaraNa karanevAloM ko mokSa sulabha hogA, unakI kaSAyeM maMda par3eMgI, aura ve dehakA moha chor3a kara AtmArthI baneMge / 1 isake Uparase pAThaka dekheMge ki zrImadke lekha adhikArIke liye hI yogya haiM / saba pAThaka to usameM rasa nahIM le sakate / TIkAkArako usakI TIkAkA kAraNa milegA / parantu zraddhAvAna to usameM se rasa hI lUTegA / unake lekhoM meM sat nitara rahA hai, yaha mujhe hamezA bhAsa huA hai / unhoMne apanA jJAna batAneke liye eka bhI akSara nahIM likhA / lekhakakA abhiprAya pAThakoMko apane AtmAnaMdameM sahayogI banAnekA thA / jise Atmakleza dUra karanA hai, jo apanA karttavya jAnaneke liye utsuka hai, use zrImadke lekhoMmeMse bahuta kucha milegA, aisA mujhe vizvAsa hai, phira bhale hI koI hindUdharmakA anuyAyI ho yA anya kisI dUsare dharmakA / aise adhikArIke, unake thoDese saMsmaraNoMkI taiyAra kI huI sUcI upayogI hogI, isa AzAse una saMsmaraNoMko isa prastAvanAmeM sthAna detA hU~ / Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAyacanda bhAIke kucha saMsmaraNa prakaraNa pahalA prAstAvika meM jinake pavitra saMsmaraNa likhanA AraMbha karatA hU~, una svargIya zrImad rAjacandrakI Aja janmatithi hai / kArtika pUrNimA ( saMvat 1979) ko unakA janma huA thaa| maiM kucha yahA~ zrImad rAjacandrakA jIvanacaritra nahIM likha rahA huuN| yaha kArya merI zaktike bAhara hai / mere pAsa sAmagrI bhI nahIM / unakA yadi mujhe jIvanacaritra likhanA ho to mujhe cAhiye ki maiM unakI janmabhUmi vavANIA baMdarameM kucha samaya bitAU~, unake rahanekA makAna dekheM, unake khelane kUdaneke sthAna devU, unake bAla-mitroMse milUM, unakI pAThazAlAmeM jAU~, unake mitroM, anuyAyiyoM aura sage saMbaMdhiyoMse milU, aura unase jAnane yogya bAteM jAnakara hI phira kahIM likhanA AraMbha karU~ / parantu inameM se mujhe kisI bhI bAtakA paricaya nahIM / itanA hI nahIM, mujhe saMsmaraNa likhanekI apanI zakti aura yogyatAke viSayameM bhI zaMkA hai| mujhe yAda hai maiMne kaI bAra ye vicAra prakaTa kiye haiM ki avakAza milanepara unake saMsmaraNa liluuNgaa| eka ziSyane jinake liye mujhe bahuta mAna hai, ye vicAra sune aura mukhyarUpase yahA~ unhIMke saMtoSake liye yaha likhA hai / zrImad rAjacandrako maiM rAyacaMda bhAI' athavA 'kavi' kahakara prema aura mAnapUrvaka saMbodhana karatA thaa| unake saMsmaraNa likhakara unakA rahasya mumukSuoMke samakSa rakhanA mujhe acchA lagatA hai / isa samaya to merA prayAsa kevala mitrake saMtoSake liye hai| unake saMsmaraNoMpara nyAya deneke liye mujhe jainamArgakA acchA paricaya honA cAhiye, maiM svIkAra karatA hU~ ki vaha mujhe nahIM hai| isaliye maiM apanA dRSTi-bindu atyaMta saMkucita rkhuugaa| unake jina saMsmaraNoMkI mere jIvanapara chApa par3I hai, unake noTsa, aura unase jo mujhe zikSA milI hai, isa samaya use hI likhakara maiM saMtoSa maanuuNgaa| mujhe AzA hai ki unase jo lAbha mujhe milA hai vaha yA vaisA hI lAbha una saMsmaraNoMke pAThaka mumukSuoMko bhI milegaa| 'mumukSu' zabdakA maiMne yahA~ jAna bUjhakara prayoga kiyA hai| saba prakArake pAThakoMke liye yaha prayAsa nhiiN| mere Upara tIna puruSoMne gaharI chApa DAlI hai--TAlsaTaoNya, raskina aura rAyacaMda bhAI / TAlsaTaoNyane apanI pustakoMdvArA aura unake sAtha thoDe patravyavahArase; raskinane apanI eka hI pustaka ' andu disa lAsTa'se, jisakA gujarAtI nAma maiMne 'sarvodaya ' rakkhA hai; aura rAyacanda bhAIne apane sAtha gAha paricayase / jaba mujhe hindUdharmameM zaMkA paidA huI usa samaya usake nivAraNa karanemeM madada karanevAle rAyacaMda bhAI the / san 1893 meM dakSiNa Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA AphrikAmeM maiM kucha krizciyana sajjanoMke vizeSa saMbaMdhameM aayaa| unakA jIvana svaccha thaa| ve custa dharmAtmA the / anya dharmiyoMko krizciyana honeke liye samajhAnA unakA mukhya vyavasAya thA / yadyapi merA aura unakA saMbaMdha vyAvahArika kAryako lekara hI huA thA to bhI unhoMne merI AtmAke kalyANake liye ciMtA karanA zurU kara diyaa| usa samaya maiM apanA eka hI kartavya samajha sakA ki jabataka maiM hindUdharmake rahasyako pUrI taurase na jAna leM aura usase merI AtmAko asaMtoSa na ho jAya, tabataka mujhe apanA kuladharma kabhI na chor3anA cAhiye / isaliye maiMne hindUdharma aura anya dharmokI pustakeM par3hanA zurU kara dii| krizciyana aura musalamAnI pustakeM padIM / vilAyatake aMgrez2a mitroMke sAtha patravyavahAra kiyaa| unake samakSa apanI zaMkAyeM rakkhIM / tathA hiMdustAnameM jinake Upara mujhe kucha bhI zraddhA thI unase patra. vyavahAra kiyA / unameM rAyacaMda bhAI mukhya the| unake sAtha to merA acchA saMbaMdha ho cukA thaa| unake prati mAna bhI thA, isaliye unase jo mila sake use lenekA maiMne vicAra kiyaa| usakA phala yaha huA ki mujhe zAMti milI / hindUdharmameM mujhe jo cAhiye vaha mila sakatA hai, aisA manako vizvAsa huaa| merI isa sthitike javAbadAra rAyacaMda bhAI hue, isase merA unake prati kitanA adhika mAna honA cAhiye, isakA pAThaka loga kucha anumAna kara sakate haiN| itanA honepara bhI maiMne unheM dharmaguru nahIM maanaa| dharmagurukI to maiM khoja kiyA hI karatA hU~, aura abataka mujhe sabake viSayameM yahI javAba milA hai ki ye nahIM' aisA saMpUrNa guru prApta karaneke liye to adhikAra cAhiye, vaha maiM kahA~se lAU~ ! prakaraNa dUsarA rAyacanda bhAIkI sAtha merI bheMTa jaulAI san 1891 meM usa dina huI jaba maiM vilAyatase bambaI vApisa aayaa| ina dinoM samudrameM tUphAna AyA karatA hai, isa kAraNa jahAz2a rAtako derIse phuNcaa| maiM DAkTara-bairisTara-aura aba raMgUnake prakhyAta jhaverI prANajIvanadAsa mehatAke ghara utarA thaa| rAyacanda bhAI unake bar3e bhAIke jamAI hote the| DAkTara sAhabane hI paricaya kraayaa| unake dUsare bar3e bhAI jhaverI revAzaMkara jagajIvanadAsakI pahicAna bhI usI dina huii| DAkTara sAhabane rAyacanda bhAIkA 'kavi' kahakara paricaya karAyA aura kahA-'kavi hote hue bhI Apa hamArI sAtha vyApArameM haiM, Apa jJAnI aura zatAvadhAnI haiM ' / kisIne sUcanA kI ki maiM unheM kucha zabda sunAU~, aura ve zabda cAhe kisI bhI bhASAke hoM, jisa kramase maiM bolUMgA usI kramase ve duharA jaaveNge| mujhe yaha sunakara Azcarya huaa| maiM to usa samaya javAna aura vilAyatase lauTA thA mujhe bhASAjJAnakA bhI abhimAna thA / mujhe vilAyatakI havA bhI kucha kama na lagI thii| una dinoM vilAyatase AyA mAnoM AkAzase utarA / maiMne apanA samasta jJAna ulaTa diyA, aura alaga alaga bhASAoMke zabda pahale to maiMne likha liye-kyoMki mujhe vaha krama kahA~ yAda rahanevAlA thA ! aura bAdameM una zabdoMko maiM bA~ca gyaa| usI kramase rAyacanda bhAIne dhIrese Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAyacaMda mAIke saMsmaraNa ekake bAda eka saba zabda kaha sunAye / maiM rAjI huA, cakita duA aura kavikI smaraNazaktike viSayameM merA ucca vicAra huaa| vilAyatakI havA kama par3aneke liye yaha sundara anubhava huA kahA jA sakatA hai| kaviko aMgrez2I jJAna bilakula na thaa| usa samaya unakI umara paccIsase adhika na thii| gujarAtI pAThazAlAmeM bhI unhoMne thor3A hI abhyAsa kiyA thaa| phira bhI itanI zakti, itanA jJAna aura AsapAsase itanA unakA mAna ! isase maiM mohita huA / smaraNazakti pAThazAlAmeM nahIM bikatI, aura jJAna bhI pAThazAlAke bAhara, yadi icchA ho---jijJAsA ho to milatA hai, tathA mAna pAneke liye vilAyata athavA kahIM bhI nahIM jAnA par3atA; parantu guNako mAna cAhiye to milatA hai--yaha padArthapATha mujhe baMbaI utarate hI milA / kavike sAtha yaha paricaya bahuta Age bar3hA / smaraNazakti bahuta logoMkI tIvra hotI hai, isameM AzcaryakI kucha bAta nahIM / zAstrajJAna bhI bahutoMmeM pAyA jAtA hai / parantu yadi ve loga saMskArI na hoM to unake pAsa phUTI kaur3I bhI nahIM milatI / jahA~ saMskAra acche hote haiM, vahIM smaraNazakti aura zAstrajJAnakA saMbaMdha zobhita hotA hai, aura jagatko zobhita karatA hai / kavi saMskArI jJAnI the| prakaraNa tIsarA vairAgya apUrva avasara evo kyAre Avaze, kyAre thaIzuM bAhyAntara nigraMtha jo, sarva saMbaMdhanuM baMdhana tIkSNa chedIne, vicarazuM kaba mahatpuruSane paMthajo ! sarva bhAvathI audAsInya vRtti karI, mAtra deha te saMyamahetu hoya jo; anya kAraNe anya kazuM kalpe nahi, dehe paNa kiMcit mUchI nava joya jo-apUrva0 rAyacanda bhAIkI 18 varSakI umarake nikale hue apUrva udgAroMkI ye pahalI do kar3iyA~ haiN| __jo vairAgya ina kar3iyoMmeM chalaka rahA hai, vaha maiMne unake do varSake gAr3ha paricayase pratyeka kSaNameM unameM dekhA hai / unake lekhoMkI eka asAdharaNatA yaha hai ki unhoMne svayaM jo anubhava kiyA vahI likhA hai / usameM kahIM bhI kRtrimatA nhiiN| dUsareke Upara chApa DAlaneke liye unhoMne eka lAina bhI likhI ho yaha maiMne nahIM dekhA / unake pAsa hamezA koI na koI dharmapustaka aura eka korI kApI par3I hI rahatI thii| isa kApImeM ve apane manameM jo vicAra Ate unheM likha lete the| ye vicAra kabhI gadhameM aura kabhI padyameM hote the / isI taraha ' apUrva avasara' Adi pada bhI likhA huA honA cAhiye / khAte, baiThate, sote aura pratyeka kiyA karate hue unameM vairAgya to hotA hI thaa| kisI samaya unheM isa jagatke kisI bhI vaibhavapara moha huA ho yaha maiMne nahIM dekhA / __ unakA rahana-sahana maiM AdarapUrvaka parantu sUkSmatAse dekhatA thaa| bhojanameM jo mile ve usIse saMtuSTa rahate the| unakI pozAka sAdI thii| kurtA, aMgarakhA, khesa, silkakA DupaTTA aura dhotI yahI unakI pozAka thii| tathA ye bhI kucha bahuta sAfa yA istarI kiye hue Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA rahate hoM, yaha mujhe yAda nhiiN| z2amInapara baiThanA aura kurasIpara baiThanA unheM donoM hI samAna the / sAmAnya rIti se apanI dukAna meM ve gaddIpara baiThate the / unakI cAla dhImI thI, aura dekhanevAlA samajha sakatA thA ki calate hue bhI ve apane vicArameM magna haiM / A~kha meM unakI camatkAra thA / ve atyaMta tejasvI the / vihvalatA z2arA bhI ma thI / A~khameM ekAgratA citrita thI / ceharA golAkAra, hoMTha patale, nAka na nokadAra aura na capaTI, zarIra durbala, kada madhyama, varNa zyAma, aura dekhane meM ve zAnta mUrti the / unake kaMThameM itanA adhika mAdhurya thA ki unheM sunanevAle thakate na the / unakA ceharA ha~samukha aura praphullita thA / usake Upara aMtarAnaMda kI chAyA thii| bhASA unakI itanI paripUrNa thI ki unheM apane vicAra pragaTa karate samaya kabhI koI zabda DhU~DhanA par3A ho, yaha mujhe yAda nahIM / patra likhane baiThate to zAyada hI zabda badalate hue maiMne unheM dekhA hogA / phira bhI par3hanevAle ko yaha na mAlUma hotA thA ki kahIM vicAra apUrNa haiM, athavA vAkya-racanA truTita hai, athavA zabdoMke cunAvameM kamI hai| yaha varNana saMyamIke viSayameM saMbhava hai / bAhyADaMbara se manuSya vItarAgI nahIM ho sakatA / vItarAgatA AtmAkI prasAdI hai / yaha aneka janmoMke prayatnase mila sakatI hai, aisA hara manuSya anubhava kara sakatA hai / rAgoMko nikAlanekA prayatna karanevAlA jAnatA hai| ki rAga rahita honA kitanA kaThina hai / yaha rAga rahita dazA kavikI svAbhAvika thI, aisI mere Upara chApa par3I thI / mokSakI prathama sIr3hI vItarAgatA hai / jabataka jagatakI eka bhI vastumeM mana ramA hai tabataka mokSakI bAta kaise acchI laga sakatI hai ! athavA acchI lagatI bhI ho to kevala kAnoMko hI -- ThIka vaise hI jaise ki hameM arthake samajhe binA kisI saMgItakA kevala svara hI acchA lagatA hai / aisI kevala karNapriya krIr3AmeMse mokSakA anusaraNa karanevAle AcaraNake Ane meM bahuta samaya bIta jAtA hai / AMtara vairAgyake binA mokSakI lagana nahIM hotI / aise vairAgyakI lagana kavimeM thI / prakaraNa cauthA vyApArI jIvana * " vaNika tehanuM nAma jeha jUThUM nava bole, vaNika tehanuM nAma, tola oDuM nava tole, vaNika hanuM nAma bApe bolyuM te pALe, vaNika tehanuM nAma vyAjasahita dhana vALe, viveka tola e vaNikanuM, sulatAna tola e zAva che, vepAra cUke jo vANIo, duHkha dAvAnaLa thAya che "" 1 - sAmaLabhaTTa * baniyA use kahate haiM jo kabhI jhUTha nahIM bolatA; baniyA use kahate haiM jo kama nahIM tolatA; baniyA usakA nAma hai jo apane pitAkA vacana nibhAtA hai; baniyA usakA nAma hai jo vyAjasahita mUladhana cukAtA hai| baniyekI tola viveka hai; sAhU sulatAnakI tolakA hotA hai| yadi baniyA apane banijako cUka bAya to saMsArakI vipatti bar3ha jAya / -anuvAdaka. Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAyacaMda bhAIke saMsmaraNa sAmAnya mAnyatA aisI hai ki vyavahAra athavA vyApAra aura paramArtha athavA dharma ye donoM alaga alaga virodhI vastue~ haiM / vyApAra meM dharmako ghuser3anA pAgalapana hai / aisA karanese donoM bigar3a jAte haiM / yaha mAnyatA yadi mithyA na ho to apane bhAgyameM kevala nirAzA hI likhI hai, kyoMki aisI eka bhI vastu nahIM, aisA eka bhI vyavahAra nahIM jisase hama dharmako alaga rakha sakeM / dhArmika manuSyakA dharma usake pratyeka kAryameM jhalakanA hI cAhiye, yaha rAyacaMda bhAIne apane jIvanameM batAyA thaa| dharma kucha ekAdazakei dina hI, paryUSaNa meM hI, Ida ke dina hIM, yA vavAra ke dina hI pAlanA cAhiye; athavA usakA pAlana maMdiroMmeM, derAsaroMmeM, aura masjidoM meM hI hotA hai aura dUkAna yA darabArameM nahIM hotA, aisA koI niyama nhiiN| itanA hI nahIM, parantu yaha kahanA dharmako na samajhaneke barAbara hai, yaha rAyacandra bhAI kahate, mAnate aura apane AcAra meM batAte the / unakA vyApAra hIre javAharAtakA thaa| ve zrIrevAzaMkara jagajIvana jhaverIke sAjhI the / sAthameM ve kapar3e kI dukAna bhI calAte the / apane vyavahAra meM sampUrNa prakArase ve prAmANikatA batAte the, aisI unhoMne mere Upara chApa DAlI thI / ve jaba saudA karate to maiM kabhI anAyAsa hI upasthita rahatA / unakI bAta spaSTa aura eka hI hotI thI / ' cAlAkI ' sarIkhI koI vastu unameM maiM na dekhatA thA / dUsarekI cAlAkI ve turaMta tAr3a jAte te; vaha unheM asahya mAlUma hotI thI / aise samaya unakI bhrakuTi bhI car3ha jAtIM, aura A~khoMmeM lAlI A jAtI, yaha maiM dekhatA thA / dharmakuzala loga vyavahArakuzala nahIM hote, isa bahamako rAyacaMda bhAIne mithyA siddha karake batAyA thA / apane vyApAra meM ve pUrI sAvadhAnI aura hoziyArI batAte the / hIre javAharAtakI parIkSA ve bahuta bArIkIse kara sakate the / yadyapi aMgrejIkA jJAna unheM na thA phira bhI perisa vagairaha apane Ar3atiyAMkI ciTThiyoM aura tAroMke marmako ve phaurana samajha jAte the, aura unakI kalA samajhane meM unheM dera na lgtii| unake jo tarka hote the, ve adhikAMza sacce hI nikalate the / itanI sAvadhAnI aura hoziyArI honepara bhI ve vyApArakI udvignatA athavA ciMtA na rakhate the| dukAnameM baiThe hue bhI jaba apanA kAma samApta ho jAtA, to unake pAsa par3I duI dhArmika pustaka athavA kApI, jisameM ve apane udgAra likhate the, khula jAtI thI / / mere jaise jijJAsu to unake pAsa roja Ate hI rahate the aura unake sAtha dharma-carcA karane meM hicakate na the / 6 vyApArake samayameM vyApAra aura dharmake samayameM dharma' arthAt eka samayameM eka hI kAma honA cAhiye, isa sAmAnya logoMke sundara niyamakA kavi pAlana na karate the / va zatAvadhAnI hokara isakA pAlana na kareM to yaha ho sakatA hai, parantu yadi aura loga usakA ullaMghana karane lageM to jaise do ghor3oMpara savArI karanevAlA giratA hai, vaise hI ve bhI avazya girate / sampUrNa dhArmika aura vItarAgI puruSa bhI jisa kriyAko jisa samaya karatA ho, usameM hI lIna ho jAya, yaha yogya hai; itanA hI nahIM parantu use yahI zobhA detA hai / yaha usake yogakI nizAnI hai| isameM dharma hai| vyApAra athavA isI tarahakI jo koI Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA - anya kriyA karanA ho to usameM bhI pUrNa ekAgratA honI hI cAhiye / aMtaraMgameM Atmacintana to mumukSumeM usake zvAsakI taraha satata calanA hI cAhiye / usase vaha eka kSaNabhara bhI vaMcita nahIM rhtaa| parantu isa taraha Atmacintana karate hue bhI jo kucha vaha bAhya kArya karatA ho vaha usameM hI tanmaya rahatA hai| maiM yaha nahIM kahanA cAhatA ki kavi aisA na karate the| Upara maiM kaha cukA hU~ ki apane vyApArameM ve pUrI sAvadhAnI rakhate the| aisA honepara bhI mere Upara aisI chApa z2arUra par3I hai ki kavine apane zarIrase AvazyakatAse adhika kAma liyA hai / yaha yogakI apU. rNatA to nahIM ho sakatI! yadyapi kartavya karate hue zarIrataka bhI samarpaNa kara denA yaha nIti hai, parantu zaktise adhika bojha uThAkara use kartavya samajhanA yaha rAga hai / aisA atyaMta sUkSma rAga kavimeM thA, yaha mujhe anubhava huA hai| __bahuta bAra paramArthadRSTise manuSya zaktise adhika kAma letA hai aura bAdameM use pUrA karanemeM use kaSTa sahanA par3atA hai| ise hama guNa samajhate haiM aura isakI prazaMsA karate haiN| parantu paramArtha arthAt dharmadRSTise dekhanese isa taraha kiye DhuMe kAmameM sUkSma mUrchAkA honA bahuta saMbhava hai| yadi hama isa jagatameM kevala nimittamAtra hI haiM, yadi yaha zarIra hameM bhADe milA hai, aura usa mArgase hameM turaMta mokSa-sAdhana karanA cAhiye, yahI parama kartavya hai, to isa mArgameM jo vighna Ate hoM unakA tyAga avazya hI karanA cAhiye, yahI pAramArthika dRSTi hai dUsarI nhiiN| ___ jo dalIleM maiMne Upara dI haiM, unheM hI kisI dUsare prakArase rAyacaMda bhAI apanI camatkArika bhASAmeM mujhe sunA gaye the / aisA honepara bhI unhoMne aisI kaisI upAdhiyA~ uThAI ki jisake phalasvarUpa unheM sakhta bImArI bhoganI par3I ! rAyacaMda bhAIko bhI paropakArake kAraNa mohane kSaNabharake liye ghera liyA thA, yadi merI yaha mAnyatA ThIka ho to ' prakRti yAMti bhUtAni nigrahaH kiM kariSyati ' yaha zlokArgha yahA~ ThIka baiThatA hai; aura isakA artha bhI itanA hI hai| koI icchApUrvaka bartAva karaneke liye uparyukta kRSNa-vacanakA upayoga karate haiM, parantu vaha to sarvathA durupayoga hai| rAyacaMda bhAIkI prakRti unheM balAtkAra gahare pAnImeM le gii| aise kAryako doSarUpase bhI lagabhaga sampUrNa AtmAoMmeM hI mAnA jA sakatA hai| hama sAmAnya manuSya to parokArI kAryake pIche avazya pAgala bana jAte haiM, tabhI use kadAcit pUrA kara pAte haiM / isa viSayako itanA hI likhakara samApta karate haiN| ____ yaha bhI mAnyatA dekhI jAtI hai ki dhArmika manuSya itane bhole hote haiM ki unheM saba koI Thaga sakatA hai| unheM duniyAkI bAtoMkI kucha bhI khabara nahIM pdd'tii| yadi yaha bAta ThIka ho to kRSNacandra aura rAmacandra donoM avatAroMko kevala saMsArI manuSyoMmeM hI ginanA cAhiye / kavi kahate the ki jise zuddha jJAna hai usakA ThagA jAnA asaMbhava honA cAhiye / manuSya dhArmika arthAt nItimAn honepara bhI kadAcit jJAnI na ho, parantu mokSake 'liye nIti aura anubhavajJAnakA musaMgama honA caahiye| jise anubhavajJAna ho gayA hai, usake pAsa Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAyacaMda mAIke saMsmaraNa pAkhaMDa nima hI nahIM sktaa| satyake pAsa asatya nahIM nibha sktaa| ahiMsAke sAnidhyameM hiMsA baMda ho jAtI hai| jahAM saralatA prakAzita hotI hai vahA~ chalarUpI aMdhakAra naSTa ho jAtA hai| jJAnavAna aura dharmavAna yadi kapaTIko dekhe to use phaurana pahicAna letA hai, aura usakA hRdaya dayAse Ardra ho jAtA hai| jisane AtmAko pratyakSa dekha liyA hai, vaha dUsareko pahicAne binA kaise raha sakatA hai ! kavike saMbaMdha yaha niyama hamezA ThIka par3atA thA, yaha maiM nahIM kaha sktaa| koI koI dharmake nAmapara unheM Thaga bhI lete the| aise udAharaNa niyamakI apUrNatA siddha nahIM karate, parantu ye zuddha jJAnakI hI durlabhatA siddha karate hai| isa tarahake apavAda hote hue bhI vyavahArakuzalatA aura dharmaparAyaNatAkA suMdara mela jitanA maiMne kavimeM dekhA hai utanA kisI dUsaremeM dekhane meM nahIM aayaa| prakaraNa pA~cavA~ dharma rAyacanda bhAIke dharmakA vicAra karanese pahile yaha jAnanA Avazyaka hai ki dharmakA unhoMne kyA svarUpa samajhAyA thaa| ___ dharmakA artha mata-matAntara nhiiN| dharmakA artha zAkhoMke nAmase kahI jAnevAlI pustakoMkA par3ha jAnA, kaMThastha kara lenA, athavA unameM jo kucha kahA hai, use mAnanA bhI nahIM hai| dharma AtmAkA guNa hai aura vaha manuSya jAtimeM chazya athavA azyarUpase maujUda hai| dharmase hama manuSya-jIvanakA karttavya samajha sakate haiN| dharmadvArA hama dUsare jIvoMkI sAtha apanA saccA saMbaMdha pahacAna sakate haiN| yaha spaSTa hai ki jabataka hama apaneko na pahacAna leM, tabataka yaha saba kabhI bhI nahIM ho sktaa| isaliye dharma vaha sAdhana hai, jisake dvArA hama apane Apako svayaM pahicAna sakate haiN| __ yaha sAdhana hameM jahA~ kahIM mile, vahIse prApta karanA caahiye| phira bhale hI vaha bhAratavarSameM mile, cAhe yUropase Aye yA arabastAnase Aye / ina sAdhanoMkA sAmAnya svarUpa samasta dharmazAstroMmeM eka hI sA hai| isa bAtako vaha kaha sakatA hai jisane bhinna bhinna zAkhoMkA abhyAsa kiyA hai| aisA koI bhI zAna nahIM kahatA ki asatya bolanA cAhiye, athavA asatya AcaraNa karanA cAhiye / hiMsA. karanA kisI bhI zAstra meM nahIM btaayaa| samasta zAkhoMkA dohana karate hue zaMkarAcAryane kahA hai| brahma satyaM jaganmithyA / usI bAtako kurAna zarIphameM dUsarI taraha kahA hai ki Izvara eka hI hai aura vahI hai, usake binA aura dUsarA kucha nhiiN| bAibila meM kahA hai ki maiM aura merA pitA eka hI haiN| ye saba eka hI vastuke rUpAMtara hai / parantu isa eka hI satyake spaSTa karanemeM apUrNa manuSyoMne apane bhinna bhinna dRSTi-binduoMko kAmameM lAkara hamAre liye mohajAla raca diyA hai| usameMse hameM bAhara nikalanA hai| hama apUrNa haiM aura apanese kama apUrNakI madada lekara Age bar3hate haiM aura antameM na jAne amuka hadataka jAkara aisA mAna lete haiM ki Age rAstA hI nahIM hai, parantu vAstavameM aisI bAta nahIM hai / amuka hadake bAda zAma madada nahIM karate, parantu anubhava madada karatA hai| isaliye rAyacaMda bhAIne kahA hai: e pada zrIsarvale dIkheM dhyAnamAM, kahI zakyA nahIM te pada zrIbhagavaMta jo eha paramapadaprAsinuM kareM dhyAna meM, gajAvagara paNa hAla manoratha rUpa jo Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isaliye antameM to AmAko mokSa denevAlI AtmA hI hai . . . . isa zuddha satyakA nirUpaNa rAyacanda mAIne aneka prakAroMse apane lekhoMmeM kiyA hai| 'rAyacanda bhAIne bahutasI dharmapustakoMkA acchA abhyAsa kiyA thaa| unheM saMskRta aura mAgadhI bhASA samajhane meM jarA bhI muzkila na par3atI thii| unhoMne vedAntakA abhyAsa kiyA thA, isI prakAra bhAgavata aura mAtAjIkA bhI unhoMne abhyAsa kiyA thaa| jaina pustakeM to jitanI bhI unake hAthoM jAtI, ve bA~ca jAte the| unake bA~cane aura grahaNa karanekI zakti agAdha thii| pustakakA eka bArakA bA~cana una pustakoMke rahasya jAnane ke liye unheM kAphI thaa| kugana, jaMdabhavestA Adi pustakeM bhI ve anuvAdake jariye pada gaye the| ve mujhase kahate the ki unakA pakSapAta jainadharmakI ora thaa| unakI mAnyatA thI ki jinAgamameM AtmajJAnakI parAkASThA hai, mujhe unakA yaha vicAra batA denA Avazyaka hai| isa viSayameM apanA mata deneke liye maiM apaneko bilakula anadhikArI samajhatA huuN| . parantu rAyacaMda bhAIkA dUsare dharmoM ke prati anAdara na thA, balki vedAMtake prati pakSapAta bhI thA / vedAMtIko to kavi vedAMtI hI mAlUma par3ate the| merI sAtha carcA karate samaya mujhe unhoMne kabhI bhI yaha nahIM kahA ki mujhe mokSaprAptike liye kisI khAsa dharmakA avalaMbana lenA cAhiye / mujhe apanA hI AcAra vicAra pAlaneke liye unhoMne kahA / mujhe kaunasI pustakeM bA~canI cAhiye, yaha prazna uThanepara, unhoMne merI vRtti aura mere bacapanake saMskAra dekhakara mujhe gItAjI bA~caneke liye uttejita kiyA; aura dUsarI pustakoMmeM paMcIkaraNa, maNi lamAlA, yogavAsiSThakA vairAgya prakaraNa, kAvyadohana pahalA bhAga, aura apanI mokSamAlA pAcane liye khaa| rAyacaMda bhAI bahuta bAra kahA karate the ki bhinna bhinna dharma to eka tarahake bAr3e haiM, aura unameM manuSya ghira jAtA hai| jisane mokSaprApti hI puruSArtha mAna liyA hai, use apane mAyepara kisI bhI dharmakA tilaka lagAnekI AvazyakatA nhiiN| .. . sUtara. Ave tyama tuM rahe, jyama tyama karine harIne lahe kA jaise akhAkA yaha sUtra thA vaise hI rAyacaMda bhAIkA bhI thA / dhArmika jhagaDoMse the hamezA Uce rahate the-unameM ve zAyada hI kabhI par3ate the| ve samasta dharmokI khUbiyA~ pUrI tarahase dekhate aura unheM una dharmAvalambiyoMke sAmane rakhate the| dakSiNa AphrikAke patravyavahAra bhI maiMne yahI vastu unase prApta kii| meM svayaM to yaha mAnanevAlA hU~ ki samasta dharma usa dharmake bhaktoMkI dRSTise sampUrNa hai, aura dUsaroMkI rahise apUrNa hai| svataMtrarUpase vicAra karanese saba dharma pUrNApUrNa haiN| amuka hadake bAda saba zAsa baMdhanarUpa mAlUma par3ate haiN| parantu yaha to guNAtItakI avasthA aaii| rAyacaMda bhAIkI dRSTise vicAra karate haiM to kisIko apanA dharma chodanekI AvazyakatA saba apane apane dharmameM rahakara apanI svataMtratA-mokSa prApta kara sakate haiN| kyoMki prApta karanekA artha sarvAzase rAga dveSa rahita honA hI hai| . .... .. mohanadAsa karamacaMda gAMdhI Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - RATIOne G CHA zrImad rAjacaMdra. janma,-vavANIA. dehavilaya,-rAjakAra. kArtika pUrNimA vi.saM. kA. pU. ravi. caitra vada paMcamI, vi. saM. 1957 caitra vada maMgaLa Lakshmi Art, Bombay, 8. Page #40 -------------------------------------------------------------------------- Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya rAmacandrajIkA janma saMvat 1924 (san 1867) kArtika sudI pUrNimA ravivArake dina, kAThiyAvAda-moravI rAjyake antargata vavANIA gA~vameM, dazAzrImAlI vaizya jAtimeM huA thaa| inake pitAkA nAma khajIbhAI paMcANa aura mAtAkA nAma devabAI thaa| rAjacandrake eka bhAI, cAra bahana, do putra aura do putriyA~ thIM / bhAIkA nAma manasukhalAla; bahanoMkA nAma zivaku~varavAI, sabakabAI, menAbAI, aura jIjIbAI; putroMkA nAma chaganalAla aura ratilAla tathA putriyoMkA nAma javalabAI aura kAzIbAI thaa| ye saba loga rAjacandrajIkI jIvita avasthAmeM maujUda the| isa samaya unakI kevala eka bahana jhabakavAI aura eka putrI javalabAI maujUda hai|' teraha varSakI vayacaryA bAlaka rAjacandrakI sAta varSatakakI bAlyAvasthA nitAMta khelakUdameM bItI thii| usa dazAkA digdarzana karAte hue unhoMne svayaM apanI AtmacaryAmeM likhA hai.-" usa samayakA kevala itanA mujhe yAda par3atA hai ki merI AtmAmeM vicitra kalpanAyeM (kalpanAke svarUpa athavA hetuko samajhe binA hI) huA karatI thIM / khelakUdameM bhI vijaya pAnekI aura rAjarAjezvara jaisI U~cI padavI prApta karanekI merI parama abhilASA rahA karatI thii| vastra pahinanekI, svaccha rahanekI, khAne pInekI, sone baiThanekI merI sabhI dazAyeM videhI thiiN| phira bhI merA hRdaya komala thaa| vaha dazA aba bhI mujhe yAda AtI hai| yadi AjakA vivekayukta jJAna mujhe usa avasthA hotA to mujhe mokSake lie bahuta adhika abhilASA na raha jaatii| aisI niraparAdha dazA honese vaha dazA mujhe punaH punaH yAda AtI hai|" rAjacandrajIkA sAta varSase gyAraha varSatakakA samaya zikSA prApta karanemeM bItA thaa| unakI smRti itanI vizuddha thI ki unheM eka bAra hI pAThakA avalokana karanA par3atA thaa| rAjacandra abhyAsa karane meM bahuta pramAdI, bAta banAnemeM hoziyAra, khilAr3I aura bahuta AnandI bAlaka the| ve usa samayakI apanI dazAke sambandha likhate haiM:-"usa samaya mujhameM prIti aura sarala vAtsalya bahuta thaa| maiM sabase mitratA paidA karanA cAhatA thA / sabameM bhrAtRbhAva ho to hI sukha hai, yaha vizvAsa mere manameM svAbhAvikarUpasa rahA karatA thaa| logoMmeM kisI bhI prakArakA judAIkA aMkura dekhate hI merA aMta:karaNa ro par3atA thaa| usa samaya kalpita bAteM karanekI mujhe bahuta Adata thii| abhyAsa maine itanI zIpratAse kiyA thA ki jisa AdamIne mujhe pahilI pustaka sikhAnI zurU kI thI, usIko, maine gujarAtI bhASAkA zikSaNa ThIka tarahase prAptakara, usI pustakako par3hAyA thaa| usa samaya maiMne kaI kAvya-anya par3a liye the| tathA aneka prakArake choTe moTe idhara udharake zAnaanya dekha gayA thA, jo prAyaH aba bhI smRti meM haiN| usa samayataka maiMne svAbhAvikarUpase bhadrikatAkA hI sevana kiyA thaa| maiM manuSya jAtikA bahuta vizvAsu thA / svAbhAvika saSTi-racanApara mujhe bahuta hI prIti thii|" . rAjacandra ke pitAmaha kRSNakI bhakti kiyA karate the| inhoMne unake pAsa kRSNakIrtanake padoko tathA zrImad rAjacandra AtmakathA-paricaya saM. 1993-hemacandra TokarazI mehatA. 164-11-13-arthAt prastuta graMtha 64 vA~ patra, 173 vA pRSTha, 23 vA~ varSa, isI taraha Age bhI samajhanA cAhiye. 364-174-23. 4 zrIyuta gopAladAsa jIvAbhAIkA kahanA hai ki rAjacandrajIkI mAtA jaina aura pitA vaiSNava the; isaliye ve rAjacandrajIkA kuTuMvadharma vaiSNava mAnate hai (zrImad rAjacandranA vicAralo pR. 11) / parantu hemacandra TokarazI mehatA rAjacandrajIke TambakA mUla dharma sthAnakavAsI jaina likhate haiM (bhImad rAjacandra bhAtmakayA paricaya). Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAlyAvasthA jude jude avatArasambandhI camatkAroM ko sunA thaa| jisase inakI una avatAroMmeM bhakti aura prIti utpanna ho gaI thI aura inhoMne gamadAsajI nAmaka sAdhuse bAlakaMThI baMdhavAI thii| ye nitya hI kRSNake darzana karane jAte; unakI kathAe~ sunate; unake avatAroMke camatkAroMpara bArabAra mugdha hote aura unheM paramAtmA mAnate the| " isa kAraNa unake rahanekA sthala dekhanekI mujhe parama utkaMThA thii| maiM unake sampradAyakA mahaMta athavA syAgI hoU~ to kitanA Ananda mile, basa yahI kalpanA huA karatI thii| tathA jaba kabhI kisI dhana-vaibhavakI vibhUti dekhatA to samartha vaibhavazAlI honekI icchA huA karatI thii| usI bIcameM pravINasAgara nAmaka grantha bhI maiM par3ha gayA thaa| yadyapi use adhika samajhA to na thA, phira bhI strIsambandhI sukhameM lIna hoU~ aura nirupAdhi hokara kathAe~ zravaNa karatA hoU~, to kaisI Ananda dazA ho ! yahI merI tRSNA rahA karatI thii|" gujarAtI bhASAkI pAThamAlAmeM rAjacandrajIne Izvarake jagatkartRtvake viSayamai pakA thaa| isase unai yaha bAta hada ho gaI thI ki jagatkA koI bhI padArtha binA banAye nahIM bana sakatA / isa kAraNa unheM jaina logoMse svAbhAvika jugupsA rahA karatI thii| ve likhate haiM:-" merI janmabhUmimeM jitane vaNik loga rahate the una sabakI kula-zraddhA yadyapi bhinna bhinna thI, phira bhI vaha thor3I bahuta pratimApUjanake azraddhAluke hI samAna thii| isa kAraNa una logoMko hI mujhe sudhAranA thaa| loga mujhe pahilese hI samartha zakivAlA aura gA~vakA prasiddha vidyArthI ginate the, isaliye maiM apanI prazaMsAke kAraNa jAnabUjhakara aise maMDalameM baiThakara apanI capalazakti dikhAnekA prayatna karatA thaa| ve loga kaNThI bA~dhaneke kAraNa bArabAra merI hAsyapUrvaka TIkA karate, to bhI maiM unase vAdavivAda karatA aura unheM samajhAnekA prayatna kiyA karatA thaa|" dhIre dhIre rAjacandrajIko jaina legoMke pratikramaNasUtra ityAdi pustakeM padaneko milii| unameM bahuta vinayapUrvaka jagatke samasta jIvoMse mitratAkI bhAvanA vyakta kI gaI thii|' isase unakI prIti unameM bhI ho gaI aura pahalemeM bhI rhii| dhIre dhIre yaha samAgama bar3hatA gyaa| phira bhI AcAra. vicAra to unheM vaiSNoke hI priya the, aura sAtha hI jagatkartAkI bhI zraddhA thii| yaha rAjacandrajIkI teraha varSakI vayacaryA hai| isake bAda ve likhate haiM:-"maiM apane pitAkI dukAnapara baiThane lagA thaa| apane akSarokI chaTAke kAraNa kaccha darabArake mahalameM likhaneke liye jaba jaba bulAyA jAtA thA, taba taba vahA~ jAtA thaa| dukAnapara rahate hue maine nAnA prakArakI mauja-majAyeM kI haiM, aneka pustakeM par3hI hai, rAma Adike caritroMpara kavitAyeM racI hai, sAMsArika tRSNAyeM kI haiM, to bhI kisIko maiMne kama adhika bhAva nahIM kahA, athavA kisIko kama jyAdA tolakara nahIM diyA; yaha mujhe barAbara yAda A rahA hai"|' laghuvayameM tatvajJAnakI prApti rAjacandra vizeSa par3he likhe na the| unhoMne saMskRta, prAkRta AdikA koI niyamita abhyAsa nahIM kiyA thA; paraMtu ve jaina AgoMke eka asAdhAraNa vettA aura marmaza the| unakI ayozamazakti itanI 164-174-23. 2 bahI. 364-175-23. 4 rAjacandrajIne jogyatA (yogyatA), dulama (durlabha ), sujita (sarjita), abhilASA (jijJAsAke sthAnapara), vRtta (vrata) Adi aneka azuddha zandokA apane lekhoMmeM prayoga kiyA hai| isake alAvA unhoMne jo prAkRta athavA saMskRtakI gAthAya Adi uddhRta kI hai, ve bhI bahutase sthalopara azuddha hai| isase bhI mAlUma hotA hai ki rAjacandrajIkA saMskRta aura prAkRtakA abhyAsa bahuta sAdhAraNa honA cAhiye. 5 eka jagaha rAjacandra yazovijayajIkI chapastha avasthAke viSayameM likhate haiM:-" yazovijayajIne graMtha likhate hue itanA akhaMDa upayoga rakkhA thA ki ve prAyaH kisI jagaha bhI na bhUle the| to bhI chamastha avasthAke kAraNa Deso gAthAke stavanameM 7 vai ThANAMgasUtrakI jo zAkhA dI hai, vaha milatI nahIM / vaha bhIbhagavatIjIke pAMcaveM zatakako lakSya karake dI huI mAlUma hotI hai864-782-33. Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya tIna thI ki jisa arthako acche acche muni aura vidvAn loga nahIM samajha sakate the, usameM rAjacandrajIka praveza atyaMta saralatAse ho jAtA thA / kahate haiM ki rAjacandrajIne savA barasake bhItara hI samasta AgoMkA avalokana kara liyA thaa| unai bAlyAvasthAma hI tasvazAnakI prAti huI thii| isa sambandhameM eka jagaha rAjacandrajIne svayaM likhA hai laghuvaryathI adbhuta thayo, tasvazAnano boSa / eja sUcave ema ke, gati agati kAM zodha / je saMskAra thavA ghaTe, ati abhyAse kAMya / binA parizrama te thayo, bhavazaMkA zI tyAMya // -arthAt mujhe jo choTIsI avasthAse tatvajJAnakA bodha huA hai, vahI punarjanmakI siddhi karatA hai, phira gati-Agati ( punarjanma) kI zodhakI kyA AvazyakatA hai? tathA jo saMskAra atyaMta abhyAsa karaneke bAda utpanna hote haiM, ve mujhe binA kisI parizramake hI ho gaye haiN| phira aba punarjanmakI kyA zaMkA hai| punarjanmakI siddhi rAjacandrajIne aura bhI bahutase pratyakSa aura parokSa pramANoMse kI hai| ve isa saMbaMdha likhate haiM- 'punarjanma hai-avazya hai, isake liye maiM anubhavase hA~ kahanemeM acala hu~'- yaha vAkya pUrvabhavake kisI saMyogake smaraNa hote samaya siddha honese likhA hai / jisane punarjanma Adi bhAva kiye haiM, usa padArthako kisI prakArase jAnakara vaha vAkya likhA gayA hai"| kahate haiM ki rAjacandra jaba lagabhaga pA~ca barasake the, to unake kuTumbameM sA~pa kATanese kisI gRhasthakI mRtyu ho gaI / rAjacandrajIkA unapara bahuta prema thaa| rAjacandra unake maraNa-samAcAra sunate hI ghara daur3e Aye aura gharake logoMse pU~chane lage ki 'marI jaq eTale zuM'-mara jAnA kise kahate haiM ? gharake logoMne samajhA ki rAjacandra abhI bAlaka hai, vaha Dara jAyagA; isaliye ve unheM isa bAtako bhulAnekA prayatna karane lage / para rAjacandra na mAne, aura ve chipakara smazAnameM pahuMce, tathA eka vRkSapara chipakara baiTha gaye / rAjacandrajIne dekhA ki kuTumbake saba loga usa mRtaka dehako jalA rahe haiM / yaha dekhakara unake AzcaryakA ThikAnA na rahA / unake hRdayameM eka prakArakI khalabhalAhaTasI maca gaI, aura isI samaya vicAra karate karate rAjacandrajIkA paradA haTA, aura unheM pUrvajanmakI dRr3ha pratIti huii| zatAvadhAnake prayoga rAjacandrajIkI smaraNazakti itanI tIvra thI ki ve jo kucha eka bAra bA~ca lete use phira muzkilase hI bhUlate the| rAjacandra bahuta choTI avasthAse hI avadhAnake prayoga karane lage the| ve dhIre dhIre zatAvadhAnataka pahu~ca gaye the / saMvat 1943 meM, unIsa varSakI avasthA meM rAjacandrajIne bambaImeM eka sArvajanika sabhAmeM DAkTara piTarsanake sabhApatitvameM, sau avadhAnoM ke prayoga batAkara bar3e bar3e logoMko Azcaryacakita kiyA thaa| zatAvadhAnameM ve zataraMja khelate jAnA, mAlAke dAne ginate jAnA, jor3a ghaTA guNA karate jAnA, solaha bhASAoMke judA judA kramase ulTe sIdhe naMbaroMke sAtha akSaroM ko yAda rakhakara vAkya banAte jAnA, do koThoMmeM likhe huai ulTe sIdhe akSaroMse kavitA karate jAnA, ATha bhinna bhinna samasyAoMkI pUrti karate jAnA ityAdi sau kAmoko eka hI sAtha 150-160-21. 2 dekho 40-152-21 (yaha patra rAjacandrajIne gujarAtake sAkSara svargIya manasukharAma tripAThIko likhA thA). 3 350-333-26. 4 kahA jAtA hai ki jisa samaya rAjacandra janAgadakA kilA dekhane gaye the, vahA~ bhI unheM isI tarahakA anubhava huA thaa| logoM meM aisI bhI prasiddhi hai ki rAjacandra apane pUrvake 90. bhava jAnate the-zrIyuta dAmajI kezavajIke saMgrahameM zrImadke saMparkameM Aye hue eka mumukSuke likhe hue rAjacandrajIke vRttAMtake AdhArase. Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatAvadhAna Adike prayoga ............ kara sakate the / aura usameM vizeSatA yaha thI ki ve ina saba kAmoMke pUrNa honetaka, binA likhe athavA binA phirase pUche hI ina saba kAmoMko karate jAte the| usa samaya pAyoniyara, inDiyana spaikTeTara, TAimsa Apha iMDiyA, muMbaI samAcAra Adi poMne rAjacandrajIke ina prayogoMkI muktakaNThase prazaMsA kI thii| rAjacandrajIkI sparzana indriyakI zakti bhI bahuta vilakSaNa thii| ukta sabhAmeM inheM bhinna bhinna AkArakI bAraha pustakeM dI gaI aura una pustakoM ke nAma unheM par3hakara sunA diye / rAjacandrajIkI AkhApara paTTI bA~dha dI gii| unhoMne hAsi TaTolakara una saba pustakoMke nAma batA diye / kahate haiM ki usa samayake bambaI hAIkorTake cIpha jasTisa sara cArlsa sArajaMTane rAjacandrajIko ina avadhAnoMke prayogoMko vilAyata calakara vahA~ dikhAnekI icchA prakaTa kI thI, para rAjacandrajIne ise svIkAra kiyaa| bhaviSyavaktA rAjacandrajI eka bahuta acche bhaviSyavaktA bhI the| ve varSaphalaM janmakuMDalI Adi dekhakara bhaviSyakA sUcana karate the| ahamadAbAdake eka mumukSa sajana (zrIjUThAbhAI ) ke maraNako rAjacandrajIne savAdo mAsa pahile hI sUcita kara diyA thA / isake atirikta unake bhaviSyajJAnake saMbaMdha aura bhI bahutasI kiMvadantiyAM sunI jAtI haiN| kahate haiM ki ekabAra koI jauharI unake pAsa javAharAta becane AyA / rAjacandrajIne usake javAharAta kharIda liye / para unheM bhaviSyajJAnase mAlUma huA ki kala javAharAtakA bhAva car3ha jAnevAlA hai / isase rAjacandrajIke manako bahuta lagA, aura unhoMne usa jauharIko bulAkara usake javAharAta use vApisa kara diye| agale dina vahI huA jorAjacandrajIne kahA thaa| isapara vaha jauharI unakA bahuta bhakta ho gyaa| rAjacandra dUsareke manakI bAta bhI jAna lete the| kahA jAtA hai ki ekabAra saubhAgabhAI (rAjacandrajIke prasiddha satsaMgI) ko Ate dekhakara rAjacandrajIne unake manakI bAtako eka kAgajapara likhakara rakha liyA, aura saubhAgabhAIko use bNcvaayaa| saubhAgabhAI isa bAtase bahuta Azcaryacakita hue aura usI samayasa rAjacandrajIkI ora unakA AkarSaNa uttarottara bar3hatA gyaa| kavirAja rAjacandrajI kavi athavA kavirAjake nAmase bhI prasiddha the| unhoMne ATha varSakI avasthAmeM kavitA likhI thii| kahA jAtA hai ki isa umarameM unhoMne pA~ca hajAra kaDiyA~ likhI haiM; aura nau barasakI avasthA rAmAyaNa aura mahAbhArata padya race haiN| rAjacandrajIke kAvyoMko dekhanese mAlUma hotA hai ki yadyapi ve koI mahAn kavi to na the, kintu unameM apane vicAroMko kAvyama abhivyakta karanekI mahAn pratibhA thI / yadyapi rAjacandrajIne 'strInItibodha' 'svadezIone vinaMti ''zrImaMtajanona zikhAmaNa' 'hunnarakalAvadhAravAviSa, ' 'AryaprajAnI paDatI' Adi sAmAjika aura dezonnativiSayaka bhI bahutase kAvya likhe haiM, parantu unakI kavitA akhA Adi saMta kaviyoM kI taraha vizeSakara AtmazAna 1 rAjacandrajIke avadhAnoMke viSayameM vizeSa jAnaneke liye dekho 'sAkSAt sarasvati kiMvA zrImad rAyacandrano 29 mAM varSa sudhIno TuMka vRttAMta' ahamadAbAda 1911. 2 prastuta graMtha patrAMka 101 meM isa saMbaMdha rAjacandra vaizAkha sudI 3, 1946 ko bambaIse likhate haiM-" isa upAdhi par3aneke bAda yadi merA liMgadehajanyajJAna-darzana vaisA hI rahA hoyathArtha hI rahA ho-to jUThAbhAI ASADha sudI 9 ko guruvArakI rAtameM samAdhizIta hokara isa kSaNika jIvanakA tyAga karake cale jAyege-aisA vaha jJAna sUcita karatA hai|" tatpazcAt ASAda sudI 10, 1946 ko usI patrameM ve nimna prakArase likhate haiM-" upAdhike kAraNa liMgadehajanyazAnameM yoSA bahuta pheraphAra huA mAlUma diyA / pavitrAtmA jUThAbhAIke uparokta tithimai parantu dinameM svargavAsI honekI Aja khabara milI hai." 3.zrIyuta dAmajI kezavajIke saMgrahameM bhImadke saMparkame Aye hue eka mumukSuke likhe hue rAjacandrajIke vRttAMtake AdhArase. Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya pradhAna hI hotI thI' / 'amUlyatatvavicAra' nAmaka kAvyamai rAjacandrajIne samasta tasvazAnakA rahasya nimna padyameM kitanI sundaratAse abhivyakta kiyA hai: lakSmI ane adhikAra vadhatAM zuM vadhyu te to kaho ? zuM kuTuMba ke parivArathI vadhavApaNuM e naya grho| vadhavApaNuM saMsArarnu naradehane hArI javo / eno vicAra nahIM aho ho ! eka paLa tamane hvo|| -arthAt yadi tumhArI lakSmI aura sattA bar3ha gaI, to kaho to sahI ki tumhArA bar3ha hI kyA gayA kyA kuTumba aura parivArake bar3hanese tuma apanI bar3hatI mAnate ho ? hargiz2a aisA mata mAno, kyoMki saMsArakA bar3hanA mAno manuSyadehako hAra jAnA hai / aho ! isakA tumako eka palabhara bhI vicAra nahIM hotA! nispRhatA itanA saba honepara bhI rAjacandrajIko mAna, laukika babAI Adi prApta karanekI yogI bhI mahattvAkAMkSA na thii| yadi ve cAhate to avadhAna, jyotiSa Adike dvArA avazya hI dhana aura yazake yatheccha bhogI ho sakate the, apanI pratibhAse z2arUra " eka pratibhAzAlI jaja athavA vAisarAya bana sakate the;" para isa ora unakA kiMcinmAtra bhI lakSya na thA / ina bAtoMko Atmaizvarya ke sAmane ve 'ati tuncha ' samajhate the| ve to 'cAhe samasta jagat sonekA kyoM na ho jAya, use tuNavat hI mAnate the|' siddhiyoga Adise nija athavA parasaMbaMdhI sAMsArika sAdhana na karanekI unhoMne pratijJA le rakkhI thii| unakA dRDha nizcaya thA ki 'jo koI apanI jitanI paudgalika bar3AI cAhatA hai, usakI utanI hI adhogati hotI hai / gRhasthAzramameM praveza rAjacandrajIne saMvat 1944 mAgha sudI 12 ko unnIsa varSakI avasthAmeM gAMdhIjIke paramamitra svargIya revAzaMkara jagajIvanadAsa mehatAke bar3e bhAI popaTalAlakI putrI jhabakabAIke sAtha vivAha kiyaa| durbhAgyase rAjacandrajIke vivAhaviSayaka kucha vizeSa vigata nahIM mAlUma hotI / kevala itanA hI jJAta hotA hai ki rAjacandra kanyApakSavAloMke 'Agrahase unake prati 'mamatvabhAva ' honeke kAraNa 'saba kucha par3A chor3akara ' pauSakI 13 yA 14 ke dina 'tvarA 'se bambaIse pANigrahaNa karaneke liye ravAnA hote haiM / tathA isI patrameM rAjacandra apane vivAhameM purAnI rUDhiyoMkA anukaraNa na karaneke liye balapUrvaka bhAra dete hue pUchate haiM-" kyA unake hRdayameM aisI yojanA hai ki ve zubha prasaMgameM sadvivekI aura rUhIse pratikUla raha sakate haiM, jisase paraspara kuTumbarUpase sneha utpanna ho 1 kavitAke viSayameM rAjacandrajIne likhA hai:-kavitAkA kavitAke liye ArAdhana karanA yogya nahIM-saMsArake liye ArAdhana karanA yogya nhiiN| yadi usakA prayojana bhagavAnke bhajanake liyeAtmakalyANake liye ho to jIvako usa guNakI kSayopazamatAkA phala milatA hai-396-363-27. 24-67-16. 3 ahamadAbAdameM rAjacandra-jayaMtI ke avasarapara gAMdhIjIke udgAra. 4 ve likhate haiM:-jabase yathArtha bodhakI utpatti huI hai tabhIse kisI bhI prakArake siddhiyogase nijasaMbaMdhI athavA parasaMbaMdhI sAMsArika sAdhana na karanekI pratijJA le rakkhI hai, aura yaha yAda nahIM patA ki isa pratizAmeM abataka eka palabharake liye bhI maMdatA AI ho-270-280-25. 5 svAmI rAmatIrthane apanI nispRhatAkA nima zabdoMmeM varNana kiyA hai: Away ye thoughts, ye desires which concern the transiont, evanescent fame or riches of this world, Whatever be the state of this body, it concerns Me not-arthAt e anitya aura kSaNabhaMgura kIrti aura dhanasaMbaMdhI sAMsArika icchAo ! dUra hobho / isa zarIrakI kaisI bhI dazA kyoM na ho, unakA merese koI saMbaMdha nahIM. Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRhasthAzrama sake ? kyA Apa aisI yojanA kareMge ? kyA koI dUsarA aisA karegA ! yaha vicAra punaH punaH hRdayameM AyA karatA hai / isaliye sAdhAraNa vivekI jisa vicArako havAI samajhate haiM, tathA jisa vastu aura jisa padakI prApti Aja rAjyazrI cakravarttI vikToriyA ko bhI durlabha aura sarvathA asaMbhava hai, una vicAroMkI, usa vastukI aura usa padakI ora sampUrNa icchA honeke kAraNa yaha likhA hai / yadi isase kucha lezamAtra bhI pratikUla ho to usa padAbhilASI puruSa ke caritrako bar3A kalaMka lagatA avazya mAlUma hotA hai ki rAjacandrajI kevala eka adhyAtmajJAnI hI nahIM, ,, 1 hai| isase itanA to parantu eka mahAn sudhAraka bhI the| gRhasthAzramameM udAsInabhAva 1,2 yahA~ yaha bAta khAsa lakSyameM rakhane yogya hai ki rAjacandrajIke gRhasthAzrama meM padArpaNa karanepara bhI, unheM strI Adi padArtha z2arA bhI AkarSita nahIM kara sake / unakI abhI bhI yahI mAnyatA rahI ki "" kuTumbarUpI kAjalakI koThar3I meM nivAsa karanese saMsAra bar3hatA hai / usakA kitanA bhI sudhAra karo to bhI ekAMtavAsase jitanA saMsArakA kSaya ho sakatA hai, usakA sauMvA bhAga bhI usa kAjalake gharameM rahane se nahIM ho sakatA; kyoMki vaha kaSAyakA nimitta hai aura anAdikAlase mohake rahane kA parvata hai / ataeva zrImad rAjacandra viraktabhAvase, udAsInabhAvase, navavadhUrme rAgadveSarahita hokara, ' sAmAnya prIti - aprIti ' pUrvaka, pUrvopArjita kamakA bhoga samajhakara hI apanA gRhasthAzrama calAte haiN| apanI sthiti spaSTa karate hue ve likhate haiM-"" yadi dukhiyA manuSyoM kA pradarzana kiyA jAya to nizcayase maiM unake sabase agrabhAgameM A sakatA huuN|' mere ina vacanoM ko par3hakara koI vicAra meM par3akara bhinna bhinna kalpanAyeM na karane laga jAya, athavA ise merA bhrama na mAna baiThe, isalie isakA samAdhAna yahIM saMkSepa meM likhe detA hU~ / tuma mujhe strIsaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, lakSmIsaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, putrasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, kIrttisaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, bhayasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, zarIrasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, athavA anya sarva vastusaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA; mujhe kisI dUsarI hI tarahakA duHkha hai / vaha duHkha vAtakA nahIM, kaphakA nahIM, pittakA nahIM, zarIrakA nahIM, vacanakA nahIM, manakA nahIM, athavA gino to ina sabhIkA hai, aura na gino to ekakA bhI nahIM / parantu merI vijJapti usa duHkhako na ginane ke lie hI hai, kyoMki isameM kucha aura hI marma antarhita hai / rAjacandra itanA to tuma jarUra mAnanA ki maiM binA divAnApaneke yaha kalama calA rahA hU~ / nAmase kahA jAnevAlA vavANIA nAmake eka choTese gA~vakA rahanevAlA, lakSmI meM sAdhAraNa honepara bhI AryarUpase mAnA jAnevAlA dazAzrImAlI vaizyakA putra ginA jAtA huuN| maiMne isa dehameM mukhyarUpase do bhava kiye haiM, gauNakA kucha hisAba nahIM / chuTapanakI samajhameM kauna jAne kahA~se ye bar3I bar3I kalpanAyeM AyA karatI thIM / sukhakI abhilASA bhI kucha kama na thI, aura sukhameM bhI mahala, bAga, bagIce, strI tathA rAgaraMgoM ke bhI kucha kucha hI manoratha the, kiMtu sabase bar3I kalpanA to isa bAtakI thI ki yaha saba kyA hai ? isa kalpanAkA eka bAra to aisA phala nikalA ki na punarjanma hai, na pApa hai, aura na puNya hai / sukhase rahanA aura saMsArakA bhoga karanA, basa yahI kRtakRtyatA hai / isase dUsarI jhaMjhaToM meM na par3akara dharmakI vAsanAyeM bhI nikAla DAlIM / kisI bhI dharmake lie thor3A bahuta bhI mAna athavA zraddhAbhAva na rahA, kiMtu thor3A samaya bItane ke bAda isameM se kucha aura hI ho gayA / jaisA honekI maiMne kalpanA bhI na kI thI, tathA jisake lie mere vicAra meM AnevAlA merA koI prayatna bhI na thA, to bhI acAnaka pheraphAra huaa| kucha dUsarA hI * 112-130, 1 - 19. 2 81 - 182-22. Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya anubhava huA; aura yaha anubhava aisA thA jo prAyaH na zAstroMmeM hI likhA thA, aura na jar3avAdiyoMkI kalpanA hI thA / yaha anubhava kramase bar3hA, aura bar3hakara aba eka 'tU hI tU hI ' kI jApa karatA hai / aba yahA~ samAdhAna ho jAyagA / yaha bAta avazya ApakI samajhameM A jAyagI ki mujhe bhUtakAlameM na bhoge hue athavA bhaviSyakAlIna bhaya Adike duHkhameMse eka bhI duHkha nahIM hai / strI sivAya koI dUsarA padArtha khAsa karake mujhe nahIM roka sakatA / dUsarA aisA koI bhI saMsArI padArtha nahIM hai, jisameM merI prIti ho, aura maiM kisI bhI bhayase adhika mAtrAmeM ghirA huA bhI nahIM hU~ / strI ke saMbaMdha meM merI abhilASA kucha aura hai, aura AcaraNa kucha aura hai / yadyapi eka tarahase kucha kAlataka usakA sevana karanA mAnya rakkhA hai, phira bhI merI to vahA~ sAmAnya prIti- aprIti hai / parantu duHkha yahI hai ki abhilASA na honepara bhI pUrvakarma mujhe kyoM ghere hue haiM ? itanese hI isakA anta nahIM hotA / parantu isake kAraNa acche na laganevAle padArthoMko dekhanA, sU~ghanA aura sparza karanA par3atA hai, aura isI kAraNase prAyaH upAdhimeM rahanA par3atA hai / mahAraMbha, mahAparigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha athavA aisI hI anya bAteM jagatameM kucha bhI nahIM, isa prakArakA inako bhulA dene kA dhyAna karane se paramAnaMda rahatA hai / usako uparokta kAraNoMse dekhanA par3atA hai / yahI mahAkhedakI bAta hai| aMtaraMgacaryA bhI kahIM pragaTa nahIM kI jA sakatI, aise pAtroMkI mujhe durlabhatA ho gaI hai| yahI basa merA duHkhIpanA kahA jA sakatA hai / " strIsaMbaMdhI vicAra eka dUsarI bAta yahA~ khAsa dhyAna AkarSita karanevAlI yaha hai ki rAjacandra gRhasthAzramase udAsIna rahate hue bhI bhArata ke bahusaMkhyaka RSi muniyoMkI taraha strIko heya athavA tuccha nahIM samajhate / parantu 'gRhasthAzramako vivekI aura kuTumbako svarga banAne 'kI bhAvanA rakhate hue strIke prati paryApta sammAna prakaTa karate haiM, aura use sahadharmiNI samajhakara sadAcArI- jJAna denekA anurodha karate haiM / ve likhate haiM-" strImeM koI doSa nahIM / parantu doSa to apanI AtmAmeM hai / ... strIko sadAcArI - jJAna denA cAhiye / use eka satsaMgI samajhanA cAhiye / usake sAtha dharma- bahanakA saMbaMdha rakhanA cAhiye | aMtaHkaraNase kisI bhI taraha mA bainameM aura usameM antara na rakhanA cAhiye / usake zArIrika bhAgakA kisI bhI taraha mohanIya karmake vazase upabhoga kiyA jAtA hai / usameM yogakI hI smRti rakhanI cAhiye / ' yaha hai to maiM kaise sukhakA anubhava karatA hU~ ?' yaha bhUla jAnA cAhiye ( tAtparya yaha hai ki yaha mAnanA asat hai ) / jaise do mitra paraspara sAdhAraNa cIjakA upabhoga karate vaise hI usa vastu (patnI) kA sakheda upabhoga kara pUrvabaMdhanase chUTa jAnA cAhiye / usake sAtha jaise bane vaise nirvikArI bAta karanA cAhiye -- vikAra ceSTAkA kAyAse anubhava karate hue bhI upayoga nizAnapara hI rakhanA cAhiye / usase koI saMtAnotpatti ho to vaha eka sAdhAraNa vastu hai--yaha samajhakara mamasva na karanA cAhiye / ,, 3 155-163 - 21. 2 striyoMke liye rAjacandrajIne strInItibodha nAmaka svataMtra padyagraMtha bhI likhA hai, jisameM unhoMne strIzikSA Adi viSayoMkA pratipAdana kiyA hai-- dekho Age. 3 gujarAtI mUla patra isa taraha hai:-" strIne sadAcArI jJAna ApahuM / eka satsaMgI tene gaNabI / tenAthI dharmabahenano saMbaMdha raakhvo| aMtaHkaraNathI koIpaNa prakAre mA bahena ane temAM aMtara na rAkhavo / tenA zArIrika bhAgano koIpaNa rIte mohakarmane vaze upabhoga lavAya che, tyAM yoganIja smRti rAkhI 'A che to huM keSu sukha anabhavaM dhuM' e bhulI javaM ( tAtparya te mAnabuM asat che ) / mitra mitra sAdhAraNa cIjano paraspara upayoga laIne chIe, tema te vastu ( te patnI ) no sakheda upabhoga laI pUrvabandhanathI chUTI jayaM / tenAthI jaima bane tema nirvikArI bAta karavI vikAraceSTAno kAyAe anubhava karatAM paNa upayoga nizAnapara ja rAkhavA / tenAthI kaI saMtAnotpatti thAya to te eka sAdhAraNa vastu ke ema samajI mamatva na kara " - yaha patra prastuta graMthake 51 ve patrakA hI eka aMza hai| ' zrImad rAjacandra ke abataka prakAzita kisI bhI saMskaraNameM yaha aMza nahIM diyA gayA / ukta patrakA yaha aMza mujhe zrayuita dAmajI kezavajI kI kRpAse prApta huA hai, isake liye lekhaka unakA bahuta AbhArI hai. " Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIsaMbaMdhI vicAra itanA hI nahIM, AtmajJAnakI usa dazAko prApta rAjacandra apanI bIse kitanI samAnatA aura premakA bartAva rakhate the, yaha unake nimna patrase mAlUma hotA hai / yaha patra rAjacandrajIne apanI nIko lakSya karake likhA hai: __ "he paricayI ! tumheM maiM anurodha karatA hU~ ki tuma apane ApameM yogya honekI icchA utpanna kro| maiM usa icchAko pUrNa karanemeM sahAyaka houuNgaa| tuma mere anuyAyI ho, aura usameM janmAMtarake yogase mujhe pradhAnapada milA hai, isa kAraNa tumane merI AjJAkA avalaMbana karake AcaraNa karanA ucita mAnA hai| aura maiM bhI tumhAre sAtha ucitarUpase hI vyavahAra karanekI icchA karatA hU~, kisI dUsare prakArase nhiiN| yadi tuma pahile jIvanasthitiko pUrNa karo, to dharmake liye hI merI icchA kro| aisA karanA maiM ucita samajhatA hU~ aura yadi maiM karU~ to dharmapAtrake rUpamai merA smaraNa rahe, aisA honA cAhiye / hama tuma donoM hI dharmamUrti honekA prayatna kareM / bar3e harSase prayatna kareM / tumhArI gatikI apekSA merI gati zreSTha hogI, aisA anumAna kara liyA hai-"mtimai"| maiM tumheM usakA lAbha denA cAhatA hU~, kyoMki tuma bahuta hI nikaTake saMbaMdhI ho| yadi tuma usa lAbhako uThAnekI icchA karate ho to dUsarI kalamameM kahe anusAra tuma jarUra karoge, aisI mujhe AzA hai| - tuma svacchatAko bahuta adhika cAhanA, vItarAga bhaktiko bahuta hI adhika cAhanA / merI bhaktiko mAmUlI taurase cAhanA / tuma jisa samaya merI saMgatimeM raho, usa samaya jisa taraha saba prakArase mujhe Ananda ho usa tarahase rhnaa| vidyAbhyAsI honaa| mujhase vidyAyukta vinodapUrNa saMbhASaNa krnaa| maiM tumheM yogya upadeza dUMgA / tuma usase rUpasaMpanna, guNasaMpanna aura Rddhi tathA buddhisaMpanna hoge| bAdameM isa dazAko dekhakara maiM parama prasana houuNgaa|" gRhasthAzramase virakta honekI sUjha gRhasthakI upAdhime rahate hue bhI rAjacandrajI svalakSyakI ora bar3hate hI cale jAte haiN| tathA AvaryakI bAta to yaha hai ki abhI unake vivAhako hue tIna-cAra barasa bhI nahIM ho pAye, aura unakA vairAgya itanA tIna ho uThatA hai ki unai 'gRhasthAzramase adhikatara virakta honekI hI bAta sUkSA karatI hai| unakA Daba nizcaya ho jAtA hai ki gRhasthAzramIse sampUrNa dharma-sAdhana nahIM bana sakatAusake liye to sarvasaMga-parityAga hI Avazyaka hai|' tathA ' sahajasamAdhikI prAti kevala nirjana sthAna athavA yoga-dhAraNase nahI ho sakatI. vaha sarvasaMga-parityAga karanesehI saMbhava hai|'raajcndrjiikii yaha bhAvanA itanI prabala ho jAtI hai ki una 'videhI dazAke binA, yathAyogya jIvanmuktadazAke binA-yathAyogya nirdhanyaM dazAke binA, eka kSaNabharakA bhI jIvana dekhanA kaTina ho jAtA hai; aura unake samakSa bhaviSyakI viDambanA A khar3I hotI hai| isa samaya jo rAjacandrajIke manameM isa sambandha maMthana calA hai, use unake zabdoMmeM muniye:-" rAta dina eka paramArya viSayakA hI manana rahA karatA hai| AhAra bhI yahI hai, nidrA bhI yahI hai, zayana bhI yahI hai, svama bhI yahI hai, bhaya bhI yahI hai, bhoga bhI yahI hai, parigraha bhI yahI hai, calanA bhI yahI hai, aura Asana bhI yahI hai| adhika kyA kahA jaay|haab, mA~sa aura usakI mabAko eka isI raMgI raMga diyA hai| roma romameM bhI mAnoM isIkA vicAra rahA karatA hai, aura usake kAraNa na kucha dekhanA acchA lagatA hai, na kucha upanA acchA lagatA hai, na kucha sunanA acchA lagatA hai, na kucha cakhanA acchA lagatA hai, na kucha chUnA acchA lagatA hai, na cha bolanA acchA lagatA hai, na mauna rahanA acchA lagatA hai, na baiThanA acchA lagatA hai, na uThanA acchA 154.191-23 . Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya lagatA hai, na sonA acchA lagatA hai, na jAganA acchA lagatA hai, na khAnA acchA lagatA hai, na bhUkhe rahanA acchA lagatA hai, na asaMga acchA lagatA hai, na saMga acchA lagatA hai, na lakSmI acchI lagatI hai, aura na alakSmI hI acchI lagatI hai-aisI dazA ho gaI hai| to bhI usake prati AzA yA nirAzA kucha bhI udaya hotI huI nahIM mAlUma hotI / vaha ho to bhI ThIka, aura na ho to bhI ThIka, yaha cha duHkhakA kAraNa nahIM hai| duHkhakI kAraNa kevala eka viSama AtmA hI hai, aura vaha yadi sama hai to saba sukha hI hai| isa vRttike kAraNa samAdhi rahatI hai, to bhI bAharase gRhasthapanekI pravRtti karaneme bahutase antarAya haiN| to phira aba kyA kareM ? kyA parvatakI guphAmeM cale jAya, aura ahazya ho jAya ! yahI raTana rahA krtii| to bhI bAhyarUpase kucha saMsArI pravRtti karanI par3atI hai, usake liye zoka to nahIM hai, to bhI use sahana karaneke liye jIva icchA nahIM krtaa| paramAnandako tyAgakara isakI icchA kare bhI kaise ? aura isI kAraNa jyotiSa AdikI ora hAlamai citta nahIM hai-kisI bhI tarahake bhaviSyajJAna athavA siddhiyoMkI icchA nahIM hai| tathA unake upayoga karanemeM bhI udAsInatA rahatI hai, usameM bhI hAlameM to aura bhI adhika rahatI hai|"' kuzala vyApArI tatvajJAnI hokara bhI rAjacandra eka bar3e bhArI vyApArI the| ve javAharAtakA dhaMdhA karate the| san 1946 meM, bAIsa varSakI avasthA rAjacandrajIne zrIyuta revAzaMkara jagajIvanadAsake sAjhemeM bambaI meM vyApAra AraMbha kiyA thaa| prAraMbhameM donoM ne milakara kapar3A, kirAnA, anAja vagairaha bAhara bhejanekI AbatakA kAma zurU kiyaa| tathA bAdameM calakara bar3audAke zrIyuta mANekalAla ghelAmAI aura sUratake nagInacaMda Adike sAtha motiyoMkA byApAra calAyA / rAjacandrajIne apanI kampanIke niyama banAkara eka choTIsI pustaka bhI prakAzita kI thii| kahanekI AvazyakatA nahIM, zrImad rAjacandra vyApArameM atyanta kuzala the| aMgrejI bhASAkA zAna na honepara bhI ve vilAyatake tAra AdikA marma acchI taraha samajha sakate the| ve byApArasaMbaMdhI kArmoko bahuta upayogapUrvaka khUba soca vicAra kara karate the| yahI kAraNa thA ki usa samaya motiyoM ke bAz2ArameM zrIyuta revAzaMkara jagajIvanadAsakI pekI bambaIkI nAmI per3iyoM meM eka ginI jAne lagI thii| svayaM rAjacandrajIke bhAgIdAra zrIyuta mANekalAla ghelAbhAIko rAjacandrajIkI vyApAra-kuzalatAke lie bahuta sanmAna thaa| unhoMne eka jagaha kahA hai:-"zrImAn rAjacandrakI sAtha merA lagabhaga pandraha varSakA paricaya thA, aura usameM sAta ATha varSa to merA unakI sAtha eka bhAgIdArake rUpame saMbaMdha rahA thaa| duniyAkA anubhava hai ki ati paricayase parasparakA mahattva kama ho jAtA hai| kintu mujhe Apako kahanA padegA ki unakI dazA aisI Asmamaya thI ki unake prati merA bhaktibhAva dina pratidina bar3hatA hI gyaa| mAparmese jo vyApArI loga haiM, unako anubhava hai ki vyApArake kAma aise hote haiM ki bahuta bAra bhAgIdAroMmeM matabheda ho jAtA hai, aneka bAra parasparake hitameM bAdhA pahuMcatI hai| parantu mujhe kahanA hogA ki zrImAn rAjacandrakI sAtha merA bhAgIdArakA jitane varSa saMbaMdha rahA, usameM unake prati kiMci 1120-203-23. 2 apane aMgrejI Adike abhyAsake viSayama rAjacandra likhate hai-zizuvayamase hI isa vRttike udaya honese kisI bhI prakArakA parabhASAkA abhyAsa nahIM ho sakA / amuka saMpradAyake kAraNa zAnAmyAsa na ho sakA / saMsArake baMdhanase UhApohAbhyAsa bhI na ho sakA, aura yaha nahIM ho sakA, isake lie kaisA bhI kheda athavA cintA nahIM hai| kyoMki isase AsmA aura bhI adhika vikalpameM para jAvI (isa vikalpakI bAta maiM sabake lie nahIM kaha rahA, parantu maiM kevala apanI apekSAse hI kahatA hU~), aura vikalpa AdikA leza to nAza hI karanekI icchA kI thI, isalie jo huA vaha kalyANakAraka hI duA-113-199-25. Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuzala vyApArI mAtra bhI kama mahatva honekA koI kAraNa na milA, athavA kabhI bhI paraspara vyavahArasaMbaMdhI mitratA na mAlUma dI / isakA kAraNa yahI hai ki unakI ucca AtmadazAkI mere Upara gaharI chApa par3I thii|" rAjacandrajI jitane gyApArakuzala the, utanI hI unameM vyavahAra-spaSTatA aura prAmANikatA bhI thii| isa saMbaMdha eka jagaha apaneko saMbodhana karake ve likhate haiM-"tU jisake sAtha vyavahAra, sambaddha huA ho, usake sAtha amuka prakArase bartAva karanekA nirNaya karake usase kaha de / yadi use anukUla Ave to ThIka hai, anyathA vaha jisa taraha kahe usa tarahakA tU bartAva rakhanA / sAtha hI yaha bhI kaha denA ki maiM Apake kAryamai (jo mujhe sauMpA gayA hai usameM) kisI taraha bhI apanI niSThAke dvArA Apako hAni nahIM phuNcaauuNgaa| Apa mere viSayameM dUsarI koI bhI zaMkA na karanA / mujhe isa vyavahArake viSayameM anya kisI bhI prakArakA bhAva nahIM hai / aura maiM Apake sAtha vaisA bartAva rakhanA nahIM caahtaa| itanA hI nahIM, parantu kucha yadi mana vacana aura kAyAse viparIta AcaraNa huA ho to usake liye maiM pazcAttApa kruuNgaa| vaisA na karaneke liye maiM pahilese hI bahuta sAvadhAnI rktuuNgaa| ApakA sApA huA kAma karate hue maiM nirabhimAnI hokara rahU~gA / merI bhUlake liye yadi Apa mujhe upAlaMbha deMge, to maiM use sahana karU~gA / jahA~taka merA basa calegA, vahA~taka maiM svapnameM bhI Apake sAtha dveSa athavA Apake viSayameM kisI bhI tarahakI ayogya kalpanA nahIM karU~gA / yadi Apako kisI tarahakI zaMkA ho to Apa mujhe kaheM, maiM ApakA upakAra mAnUMgA, aura usakA sacA khulAsA karU~gA / yadi khulAsA na hogA to cupa rahU~gA, parantu asatya na bolUMgA / kevala Apase itanA hI cAhatA hU~ ki kisI bhI prakArase Apa mere nimittase azubha yogameM pravRtti na kareM / mujhe kevala apanI nivRttizreNImai pravRtti karane deM, aura isa kAraNa kisI prakArase apane aMtaHkaraNako choTA na kareM, aura yadi choTA karanekI ApakI icchA hI ho to mujhe avazya hI pahilese kaha deM / usa zreNIko nimAnekI merI icchA hai, isaliye vaisA karaneke liye jo kucha karanA hogA vaha maiM kara lU~gA / jahA~taka banegA vahA~taka maiM Apako kabhI kaSTa nahIM pahu~cAU~gA, aura antameM yadi vaha nivRttizreNI bhI Apako apriya hogI to jaise banegA vaise sAvadhAnIse, Apake pAsase Apako kisI bhI tarahakI hAni pahu~cAye binA, yathAzakti lAbha pahu~cAkara, aura isake bAda bhI hamezAke liye aisI icchA rakhatA huA-maiM cala duuNgaa|" isase rAjacandrajIke nyavahAra * viSayaka upa vicAroMkI kucha jhA~kI mila sakatI hai| vyApArameM anAsakti rAjacandra yadyapi bahuta manoyogapUrvaka vyApAra karate the-ve eka atyanta niSNAta kuzala vyApArI the, parantu ve vyApArameM Asakta kabhI nahIM hue| ve to isa saba upAdhiyoga ko 'niSkAmabhAvase-IzvarArpitamAvase' hI sevana karate the / Atmacintana to unake aMtarameM sadA jAjvalyamAna hI rahatA thaa| tathA Age calakara to rAjacandrajIkA yaha AtmaciMtana itanA prabala ho uThatA hai ki une 'saMsAramai sAthIrUpase rahanA aura kartAlapase bhAsamAna honA, yaha dudhArI talavArapara calaneke samAna' mAlUma hone lagatA hai, aura rAjacandra isa upAdhiyogakA atyanta kaThinatAse vedana kara pAte hai| nirgranthazAsanakI utkRSTatA . isa bIca rAjacandrajIkA jainadharmakI ora. AkarSaNa uttarottara bar3hatA hI gayA / aneka jainazAstroMkA avalokana-cintana karaneke bAda unako anubhava huA ki vItarAgatAkA jaisA utkRSTa pratipAdana niSazAsanameM kiyA gayA hai, vaisA kisI dUsare dharmameM nahIM kiyA / ve likhate haiM-" jainadarzanake eka eka pavitra siddhAnta aise haiM ki unake upara vicAra karanemeM Ayu pUrNa ho jAya to bhI pAra na mile / anya saba dharmamatoMke vicAra jina-praNIta vacanAmRta-siMdhuke Age eka binduke samAna bhI nhiiN| - 1 zrIyuta mANekalAla ghelAmAI saverIkA rAjacandra-jayantIpara pA gayA nibaMdha-rAjajayanti syAsyAno san 1913 pR. 25. 2100-193-23 tathA vyavahAramAdi'ke Upara dekho 27-141-19. . :: ... . Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya jisane jainamatako jAnA aura sevana kiyA, vaha kevala vItarAgI aura sarvaza ho jAtA hai| isake pravartaka kaise pavitra puruSa the ! isake siddhAMta kaise akhaNDa, sampUrNa aura dayAmaya hai / isameM dUSaNa to koI hai hI nahIM! sarvathA nidoSa to kevala jainadarzana hai ! aisA eka bhI tasva nahIM ki jo jainadarzanameM na ho| eka viSayako anaMta bhedose paripUrNa kahanevAlA jainadarzana hI hai| isake samAna prayojanabhUta tatra anyatra kahIM bhI nahIM hai| jaise eka dehameM do AtmAyeM nahIM hotIM, usI taraha samasta sRSTimeM do jaina arthAt jainake tulya dUsarA koI darzana nahIM / aisA kahanekA kAraNa kyA ! kevala usakI paripUrNatA, vItarAgitA, satyatA, aura jgdhitaissitaa|" jainadharmakA tulanAtmaka abhyAsa Age calakara to rAjacandrajIne jainadarzana, vedAnta, rAmAnuja, sAMkhya Adi darzanoMkA tulanAtmaka abhyAsa kiyA, aura isI niSkarSako mAnya rakkhA ki 'AtmakalyANakA jaisA nirdhAraNa zrIvardhamAnasvAmI Adine kiyA hai, vaisA dUsare sampradAyoMmeM nahIM hai|' ve likhate hai:-" vedAnta Adi darzanakA lakSa bhI AtmazAnakI aura sampUrNa mokSakI ora jAtA huA dekhanemeM AtA hai, parantu usameM sampUrNatayA usakA yathAyogya nirdhAraNa mAlUma nahIM hotA-aMzase hI mAlUma hotA hai, aura kucha kucha usakA bhI payAryAntara mAlUma hotA hai| yadyapi vedAntameM jagaha jagaha AtmacaryAkA vivecana kiyA gayA hai, parantu vaha caryA spaSTarUpase aviruddha hai, aisA abhItaka mAlUma nahIM ho sakA / yaha bhI honA saMbhava hai ki kadAcit vicArake kisI udaya-bhedase vedAntakA Azaya bhinnarUpase samajhameM AtA ho, aura usase virodha mAlUma hotA ho-aisI AzaMkA bhI phira phirase citta kI hai, vizeSa ativizeSa pariNamAkara use avirodhI dekhaneke liye vicAra kiyA gayA hai| phira bhI aisA mAlUma hotA hai ki vedAntamai jisa prakArase AtmasvarUpa kahA hai, usa prakArase vedAnta sarvathA avirodhabhAvako prApta nahIM ho sakatA / kyoMki jisa taraha vaha kahatA hai, AtmasvarUpa usI taraha nahIM-usameM koI badA bheda dekhane meM AtA hai| aura usa usa prakArase sAMkhya Adi darzanoM meM bhI bheda dekhA jAtA hai| mAtra eka zrIjinane jo AtmasvarUpa kahA hai, vaha vizeSAtivizeSa avirodhI dekhane meM AtA hai-usa prakArase vedana karanemeM AtA hai| jinabhagavAnkA kahA huA AtmasvarUpa sampUrNatayA avirodhI hI hai, aisA jo nahIM kahA jAtA usakA hetu kevala itanA hI hai ki abhI sampUrNatayA AtmAvasthA pragaTa nahIM huii| isa kAraNa jo avasthA apragaTa hai, usa avasthAkA vartamAnameM anumAna karate haiM, jisase usa anumAnako usapara atyanta bhAra na dene yogya mAnakara vaha vizeSAtivizeSa avirodhI hai, aisA kahA hai-vaha sampUrNa avirodhI hone yogya hai, aisA lagatA hai| sampUrNa AtmasvarUpa kisI bhI puruSameM to pragaTa honA cAhiye-isa prakAra AtmAmai nizcaya pratIti-bhAva AtA hai| aura vaha kese puruSameM pragaTa honA cAhiye, yaha vicAra karanese vaha jinabhagavAn jaise puruSako pragaTa honA cAhiye, yaha spaSTa mAlUma hotA hai| isa sRSTimaMDalameM yadi kisI bhI sampUrNa mAtmasvarUpa pragaTa hone yogya ho to vaha sarvaprathama zrIvardhamAnasvAmImeM pragaTa hone yogya lagatA hai|" matamatAMtarakI AvAjase A~khoM meM A~sa yaha saba hote hue bhI, jainazAsanake anuyAyiyoM ko dekhakara rAjacandrajIkA komala hRdaya dayAse umada AtA thA, aura unakI A~khoMse TapaTapa azrudhArA bahane lagatI thii| pracalita matamatAMtaroMkI bAta sunakara une 'mRtyuse bhI adhika vedanA hotI thii|' rAjacandra kahate the.-"mahAvIra bhagavAnake zAsanameM jo bahutase matamatAMtara para gaye hai, usakA mukhya kAraNa yahI hai ki tatvajJAnakI orase upAsakavargakA lakSa phira gayA hai| bIsa lAkha jaina logoM meM do hajAra puruSa bhI muzkilase hI navatasvako par3hanA jAnate 25.9-49-28. Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 zAsanobArakI tIna amilASA hoNge| manana aura vicArapUrvaka jAnanevAle puruSa to u~galiyoMpara ginane lAyaka bhI na nikaleMge / isa samaya vItarAgadevake nAmase itane adhika mata pracalita ho gaye haiM ki ve kevala matarUpa hI raha gaye hai"|'ve likhate haiM:-"saMzodhaka puruSa bahuta kama haiN| mukta honekI aMtaHkaraNameM abhilASA rakhanevAle aura puruSArtha karanevAle bahuta kama haiN| unheM sadrU, satsaMga, athavA satyAstra jaisI sAmagrIkA milanA durlabha ho gayA hai| jahA~ kahIM pUchane jAo, vahA~ saba apanI apanI hI gAte haiN| phira sabI aura U~ThIkA koI bhAva hI nahIM pU~chatA / bhAva pU~chanevAleke Age mithyA praznottara karake ve svayaM apanI saMsAra-sthiti bar3hAte haiM, aura dusarekA bhI saMsAra sthiti bahAnekA nimitta hote haiN| ___ rahI sahImeM pUrI bAta yaha hai ki yadi koI eka saMzodhaka AtmA hai bhI, to ve bhI aprayojanabhUta pRthivI ityAdi viSayoMmeM zaMkAke kAraNa ruka gaI haiN| uneM bhI anubhava-dharmapara AnA bahuta hI kaThina ho gayA hai| isaparase merA kahanekA yaha abhiprAya nahIM hai ki Ajakala koI bhI jainadarzanakA ArAdhaka nahIM / haiM avazya, parantu bahuta hI kama, bahuta hI kama; aura jo haiM bhI unameM mukta honeke sivAya dUsarI koI bhI abhilASA na ho, aura unhoMne vItarAgakI AzAmeM hI apanI AtmA samarpaNa kara dI ho, to aise loga to u~galIpara ginane lAyaka hI nikleNge| nahIM to darzanakI dazA dekhakara karuNA utpanna ho AtI hai| yadi sthira cittase vicAra karake dekhoge to tumheM yaha merA kathana sapramANa hI siddha hogaa|" zAsanoddhArakI tIvra abhilASA isIliye jainazAsanakA uddhAra karanekI, usake gupta tatvoMko prakAzita karanekI, usameM par3e hue aMtargacchoko maTiyAmeTa karanekI rAjacandrajIkI tIna abhilASA thI / unakA aharniza yahI maMthana calA karatA thA ki " jainadarzana dina pratidina kSINa hotA huA kyoM dikhAI detA hai 1 varSamAnasvAmIke pazcAta yore hI dinoMmeM usameM jo nAnA bheda ho gaye haiM, usakA kyA kAraNa hai ? haribhadra Adi AcAryoMka atyanta prayatna karanepara bhI loka-samudAyameM jainamArgakA pracAra kyoM nahIM huA ? aba vartamAnameM usa mArgakI unnati kisa taraha aura kisa rAstese ho sakatI hai| hAlameM vidyamAna jainasUtroMmeM jainadarzanakA svarUpa bahuta adhUrA likhA huA dekhanemeM AtA hai, vaha virodha kisa taraha dUra ho sakatA hai ? kevalazAna, dharmAstikAya, adharmAstikAya, saMkoca-vikAsazIla AtmA, mahAvideha kSetra Adi vyAkhyAyeM kisa taraha prabala pramANase siddha ho sakatI haiN|" zAsanoddhArakI yogyatA kahanekI AvazyakatA nahIM, rAjacandrajI jainazAsanakA uddhAra karaneke liye apaneko pUrNa yogya samajhate the| ve apane satsaMgiyose kahA karate the ki 'jita puruSakA cauthe kAlameM honA durlabha thA, aise paruSakA yoga isa kAlameM milA hai| 'pramAdase jAgRta hoo / puruSArtharahita hokara maMdatAse kyoM pravRtti karate ho? aisA yoga milanA mahAvikaTa hai / mahApuNyase aisA yoga milA hai| ise vyartha kyoM gamAte ho? jAgRta hoo|' tathA 'jainamArgako dRSTAMtapUrvaka upadeza karanemeM jo paramabhuta Adi tathA aMtaraMga guNoMkI AvazyakatA hotI hai, ve yahA~ maujUda hai| ve likhate hai:-choTI umrameM mArgakA uddhAra karaneke saMbaMdha abhilASA thii| usake pacAt zAna-dazAke Anepara kramase vaha upazama jaisI ho gaI / parantu koI koI loga paricayameM Aye, unheM kucha vizeSatA mAlUma 14-89-16. 2 20-136-20. tulanA karogacchanA bheda bahu nayaNa nIhALatAM tatvanI bAta karatA na lAje / udarabharaNAdi nijakAja karatA thakA moha naDiyA kalikAla rAje ||dhaar.|| AnandaghanacaubIsI 14-3. 3641-519-290 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya 13 33 9 hone se unakA kucha mUla mArgapara lakSa AyA, aura isa ora to saikar3oM aura haz2AroM manuSya samAgama meM Aye, jinameM se kucha samajhavAle tathA upadezaka ke prati AsthAvAle aise sau-eka manuSya nikaleMge / isake Uparase yaha dekhane meM AyA ki loga pAra honekI icchA karanevAle to bahuta haiM, parantu unheM vaisA saMyoga nahIM milatA / yadi sace sacce upadezaka puruSakA saMyoga mile to bahutase jIva mUla mArgako pA sakate haiM, aura dayA AdikA vizeSa udyota honA saMbhava hai| aisA mAlUma honese kucha cittameM AtA hai ki yadi isa kAryako koI kare to acchA hai / parantu dRSTi DAlanese vaisA koI puruSa dhyAnamai nahIM AtA / isaliye likhanevAlekI ora hI kucha dRSTi AtI hai / parantu likhanevAlekA janmase hI lakSa isa tarahakA rahA hai ki isa padake samAna eka bhI jokhama bharA pada nahIM hai, aura jahA~taka usa kAryakI apanI jaisI cAhiye vaisI yogyatA na rahe, vahA~taka usakI icchA mAtra bhI na karanI; aura prAyaH abataka usI taraha pravRtti karane meM AI hai| mArgakA thor3A bahuta svarUpa bhI kisI kisIko samajhAyA hai, phira bhI kisIko eka vrata - paJcakkhANataka--bhI nahIM diyA; athavA tuma mere ziSya ho, aura hama guru haiM, yaha bheda prAyaH pradarzita nahIM kiyA / isase spaSTa hai ki dharmake uddhAra karane meM usake punaH sthApita karane meM - rAjacandrajIkA koI Agraha athavA mAna baDhAIrUpa AkAMkSA kAraNa nahIM; kevala ' para anukaMpA Adise hI matase grasta duniyAmeM satya sukha aura satya Ananda sthApita karaneke liye ', unameM yaha vRtti udita huI thii| ve spaSTa likhate haiM: - " usakA vAstavika Agraha nahIM hai, mAtra anukaMpA Adi tathA jJAna prabhAva rahatA hai, isase kabhI kabhI vaha vRtti uThatI hai, athavA alpAMzase hI aMgameM vaha vRtti hai, phira bhI vaha svAdhIna hai| hama samajhate haiM ki yadi usa taraha sarvasaMga parityAga ho to hajAroM loga usa mUla mArgako prApta kreN| aura hajAroM loga usa sanmArgakA ArAdhana kara sadgatiko pAvai, aisA hamorasa honA saMbhava hai / hamAre saMgase tyAga karane ke liye aneka jIvoMkI vRtti ho, aisA aMgameM tyAga hai / dharma sthApita karanekA mAna bar3hA hai| usakI spRhAse bhI kacit aisI vRtti raha sakatI hai, parantu AmAko anekavAra dekhanepara usakI saMbhavatA, isa samayakI dazAmeM kama hI mAlUma hotI hai / aura vaha kucha kucha sattA meM rahI hogI to vaha bhI kSINa ho jAyagI, aisA avazya mAlUma hotA hai| kyoMki jaisI cAhiye vaisI yogyatAke binA deha chUTa jAya, vaisI hada kalpanA ho, to bhI mArga kA upadeza nahIM karanA, aisA Atmanizcaya nitya rahatA hai| eka isa balavAna kAraNase hI parigraha Adike tyAga karanekA vicAra rahA karatA hai / 2 " 3 1636-515-29. 2 rAjacandra kahate haiM - " huM bIjo mahAvIra kuM, ema mane Atmika zaktivaDe jaNAyuM che / mArA gRha dasa vidvAnoe maLI paramezvara gRha TharAvyA che / satya kahuM huM ke huM sarvazasamAna sthitimAM dhuM / vairAgyamAM zIlaM dhuM / duniyA matabhedanA baMdhanayI tattva pAmI zakI nathI / satya sukha ane satya Ananda te AmAM nathI / te sthApanA eka kharo dharma calAvavA mADe AtmAe saMpalAnyuM che / je dharma pravartAvIzaja / mahAvIra tenAM samayamAM mAro dharma keTalAka aMze cAlato karyo hato / have tenA puruSonA mArgane grahaNa karI zreSTha dharma sthApana karIza / atra e dharmanA ziSya karyA che / atra e dharmanI sthApanA karI lIghI che - " yaha lekha zrIyuta dAmajI kezavajI ke saMgraha meM eka mumukSudvArA rAjacandrajIke vRttAMtake AdhArase yahA~ diyA gayA hai| yahA~ yaha bAta dhyAna dene yogya hai ki bhAratIya sAhitya meM isa prakArake udgAroMkI kamI nahIM hai / svAmI rAmatIrtha apaneko ' rAma bAdazAha ' kaha kara apane 'hukmanAme' nikAlA karate the / ve kahate the ki ' prakRti meM jo saundarya aura AkarSaNa dekhA jAtA hai, aura sUrya aura candrameM jo kAMti dekha par3atI hai vaha saba merI hI prabhAke kAraNa hai: There is not a diamond, there is not a sun or star which shines, but to me is due its lustre. To me is due the glory of all the heavenly bodies. To me is due all the attractive nature, all the charms of the things desired. 3636-515-29. Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyavahAropAdhikI prabalatA vyavahAropAdhikI prabalatA yahA~ yaha bAta dhyAnameM rakhane yogya hai ki rAjacandrajIkI dharmakA uddhAra karanekI atyanta tIvra abhilASA honepara bhI ve vyavahAropAdhimaiM itane adhika phaMse hue the ki unheM usameMse nikalanA atyanta kaThina ho rahA thaa| rAjacandra likhate haiM-" aise upAdhiprasaMgameM tIrthaMkara jaise puruSake viSayameM bhI kA nirNaya karanA ho to kaThina ho jAya | tathA yadi bhagavatkA na ho to isa kAlameM usa prakArake upAdhiyogameM dhar3ake upara sirakA rahanA bhI kaThina ho jAya, aisA hote hue bhI bahutabAra dekhA hai aura jisane AtmasvarUpa jAna liyA aise puruSakA aura isa saMsArakA mela nahIM khAtA, yahI adhika nizcaya A" ve acchI taraha samajhate the ki jabataka unakA gRhasthAvAsa hai aura vyApAra pravatti cAla hai. tabataka janasamudAyako unakI pratIti honA atyaMta durlabha hai, aura phira jIvoMko paramArtha-prApti bhI honA saMbhava nahIM / isa samaya rAjacandrajIko bar3I kaThina avasthAkA anubhava ho rahA thaa| eka ora to unakI nirgranthabhAvase rahanevAle cittakI vyavahArameM yathocita pravRtti na hotI thI, aura dUsarI ora vyavahArameM citta lagAnese nigraMthabhAvakI hAni honekI saMbhAvanA thii| antardvanda rAjacandrajIke isa antardvandako unhIMke zabdoM meM suniye:-" vaizya-veSase aura niyamAvase rahate hue koTAkoTi vicAra huA karate haiM / veSa aura usa veSasaMbaMdhI vyavahArako dekhakara lokadRSTi usa prakArase mAne yaha ThIka hai, aura niyabhAvase rahanevAlA citta usa vyavahArase pravRtti na kara sake yaha bhI satya hai| isaliye isa tarahase do prakArakI eka sthitipUrvaka bartAva nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki prathama prakArase rahate hue niyamAvase udAsa rahanA par3e to hI yathArtha vyavahArakI rakSA ho sakatI hai, aura yadi niyamAvase rahe to phira vaha vyavahAra cAhe jaisA ho usakI upekSA karanI hI yogya hai| yadi upekSA na kI jAya to nigraMthabhAvakI hAni hue binA na rhe| __usa vyavahArake tyAga kiye binA, athavA atyaMta alpa kiye binA yathArtha niyatA nahIM rahatI, aura udayarUpa honese vyavahArakA tyAga nahIM kiyA jaataa| isa saba vibhAva-yogake dUra hue binA hamArA citta dUsare kisI upAyase saMtoSa prApta kare, aisA nahIM lgtaa|" hRdayamaMthanakI isa avasthAmeM rAjacandrajIko kucha nizcita mArga nahIM sUjha pAtA / ve aneka vikalpa uThAte hue likhate haiM: "to kyA maunadazA dhAraNa karanI cAhiye / vyavahArakA udaya aisA hai ki yadi vaha dhAraNa kiyA jAya to vaha logoMko kaSAyakA nimitta ho, aura isa taraha vyavahArakI pravRtti nahIM hotii| taba kyA usa vyavahArako chor3a denA cAhiye / yaha bhI vicAra karanese kaThina mAlUma hotA hai| kyoMki usa tarahakI kucha sthitike vedana karanekA citta rahA karatA hai| phira vaha cAhe zithilatAse ho, parecchAse ho, athavA jaisA sarvazane dekhA hai usase ho|aisaa honepara bhI alpa kAlameM vyavahArake ghaTAne meM hI citta hai / vaha vyavahAra kisa prakArase ghaTAyA jA sakegA ! 1380-353-26. 2 ve likhate haiM jisase logoMko aMdezA ho isa tarahake bAhya vyavahArakA udaya hai / vaise vyavahArake sAtha balavAna nitha puruSake samAna upadeza karanA yaha mArgake virodha karaneke samAna hai / vizvAsase samajhanA ki ise vyavahArakA baMdhana udayakAlameM na hotA to yaha dUsare bahutase manuSyoM ko apUrva hitako denevAlA hotA / pravRttike kAraNa kucha asamatA nahIM, parantu nivRtti hotI to dUsarI AtmAoMko mArga milanekA kAraNa hotA.' 236-..-27. Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya kyoMki usakA vistAra vizeSarUpase dekhane meM AtA hai| vyApArarUpase kuTuMba pratibaMdhase, yuvAvasthApratibaMdhase, dayAsvarUpase, vikArasvarUpase, udayasvarUpase, ityAdi kAraNoMse vaha vyavahAra vistArarUpa mAlUma hotA hai" / 36veM varSa sarvasaMga-parityAgakA nizcaya Age calakara rAjacandrajI isa bAtakA nizcaya kara lete haiM ki ' ekAMta dravya, ekAMta kSetra, ekAMta kAla aura ekAMta bhAvarUpa saMyamakI ArAdhanA kiye binA cittakI zAMti na hogI; tathA sarvasaMgaparityAga kiye binA-bAnAbhyaMtara nitha hue binA-logoMkA kalyANa nahIM ho sktaa| ve apaneko lakSya karake likhate haiM:-"parAnugraharUpa parama kAruNyavRtti karate hue bhI prathama caitanya jinapratimA ho"| isakA tAtparya yaha hai ki ekAMta sthirasayama, ekAMta zuddhasaMyama aura kevala bAlabhAva nirapekSatA prAsakara usake dvArA jina caitanyapratimArUpa hokara aDola AtmAvasthA pAkarajagatke jIvoMke kalyANake liye, arthAt mArgake punaruddhArake liye pravRtti karanA cAhiye / ve prazna karate hai--"kyA vaisA kAla hai ? uttarameM kahA gayA hai--usameM nirvikalpa ho / kyA vaisA kSetra hai 1 khojkr| kyA vaisA parAkrama hai ? apramatta zUravIra bana / kyA utanA Ayubala hai ? kyA likheM kyA kaheM ? aMtarmukha upayoga karake dekha / "2 rAjacandra apaneko saMbodhana karake likhate haiM-" he jIva asArabhUta laganevAle isa vyavasAyase aba nivRtta ho nivRtta ! usa vyavasAyake karanemeM cAhe jitanA balavAna prAramdhodaya dikhAI detA ho, to bhI usase nivRtta ho nivRtta !" "he jIva ! aba tU saMga nivRttirUpa kAlakI pratijJA kara, pratijJA ! __ yadi sarvathA saMga-nivRttirUpa pratizakA vizeSa avakAza dekhanemeM na Ave to ekadeza saMga-nivR ttirUpa isa vyavasAyakA tyAga kara !" ___ parantu tyAgakI itanI abhilASA honepara bhI, rAjacandra AcaryakAraka upAdhi ' meM po rahane ke kAraNa, apane manorathameM saphala nahIM hote / unai niSkAmabhAvase upAdhiyogakA sahana hI karanA pAtA hai| rAjacandra likhate haiM:-"jo kucha pUrva nibandhana kiyA gayA hai, use nivRtta karaneke liye-yore kAlameM bhoga leneke. liye, isa vyApAra nAmake kAmakA dUsareke liye sevana karate haiN|" " AtmecchA yahI rahatI hai ki saMsArameM prArabdhAnusAra cAhe jaisA zubhAzubha udaya Ave, parantu usameM prIti aprIti karanekA hameM saMkalpa bhI na karanA caahiye|" "cittake baMdhanayukta na ho sakaneke kAraNa jo jIva saMsArake saMbaMdha zrI Adi rUpase prAsa hue haiM, una jIvoMkI icchAke bhI dukhAnekI icchA nahIM hotI / arthAt vaha bhI anukaMpAse aura mA bApa Adike upakAra Adi kAraNoMse upAdhiyogakA balavAna rItise vedana karate haiN| 1437-4.1-25. 2 dekhA 070, 773-729,730-31. . 341,42-402,403-25. - 4 'AkiMcanarUpameM vicarate hue ekAMta maunake dvArA jinabhagavAnke samAna dhyAnapUrvaka maiM tanmayAsmakasvarUpa kaba houuNgaa'| 'merA citta-merI cittavRttiyA~-itanI zAnta ho jAo ki koI vRddha mRga, jisake sirameM khujalI AtI ho, isa zarIrako jaba padArya samajhakara, apane sirakI khujalI miTAne ke liye isa zarIrako ragaDe'--Adi uvAroMse mAlUma hotA hai ki rAjacandrajIkI tyAgakI bahuta utkaTa abhilASA thii| rAjacandrajI amuka samaya khaMbhAta, carotara, kAviThA, rAlaja, IDarake pahAva Adi nivRtti-sthaloM meM bhI jAkara myatIta karate the| rAjacandra samaya pAkara apane vyApArake pravRttimaya jIvanase vibhAti leneke liye ina sthAnoM meM bhAkara guptarUpase rahA karate the. Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kucha mahatvapUrNa prazna isameM kisI prakArakI hamArI sakAmatA nahIM hai|" isaliye rAjacandra nirupAya hokara adInabhAvase prArabdhake upara saba kucha chor3akara sarvasaMga-parityAga kara upadeza karaneke vicArako, 3 varSake liye sthagita kara dete haiN| jainadharmakA gaMbhIra AloDana rAjacandrajIne pore hI samayamai jaina zAstroMkA asAdhAraNa paricaya prApta kara liyA thaa| uttarAdhyayana, dazavaikAlika, bhagavatI, sUtrakRtAMga Adi AgamapranyoMko to ve solaha barasakI umrameM hI dekha gaye the| tathA Age calakara kundakunda, siddhasena, samaMtabhadra, haribhadra, hemacandra, yadyovijaya, banArasIdAsa, Anandaghana, devacandra Adi digambara aura zvetAmbara sabhI vidvAnoM ke mukhya mukhya anyoMkA rAjacandrajI gaMbhIra cintana aura manana kara gaye the / jyoM jyoM rAjacandrajIkI smRti, avadhAna AdikIkhyAti, dhIre dhIre logoM meM phailane lagI, jyoM jyoM unake ujvala zAnakA prakAza gujarAta Adi pradezoM meM phailatA gayA, tyo tyoM bahutase loga pratyakSa parokSarUpase unakI ora AkarSita hone lge| bahutase gRhastha aura muniyoM ne unakA satsaMga kiyA; unase jainadharma-praznottarasaMbaMdhI patravyavahAra calAyA; aura Age calakara to rAjacandrajIkA bahuta kucha samaya praznottaroM meM hI bItane lagA / rAjacandrajIne jainadharmaviSayaka aneka praznoMkA jaina zAstroMke AdhArase athavA apanI svataMtra buddhise vizada spaSTIkaraNa kiyA hai| nimalikhita mahattvapUrNa praznoMkA rAnacandrajIne jo samAdhAna kiyA hai, usase mAlUma hotA hai ki rAjacandrajIne jainadharmakA vizAla gaMbhIra manana kiyA thA, ve eka bar3e bhArI mahAn vicAraka the, aura jainadharmako tarkakI kasauTIpara kasakara use punarujjIvita banAnekI unameM atyaMta prabala bhAvanA thii| kucha mahatvapUrNa praznottara bhavAMtarakA zAna (1) prabhA-kyA bhavAMtarakA jJAna ho sakatA hai| uttara:-bhagavatI bhAdi siddhAMtoMmeM jo kinhIM kinI jIvoMke bhavatirakA varNana kiyA hai, usameM kucha saMzaya hone jaisI bAta nhiiN| tIrthaMkara to bhalA pUrNa AtmasvarUpa hai; parantu jo puruSa kevala yoga, dhyAna Adike abhyAsake balase rahate ho, una puruSoM ke bhI bahutase puruSa bhavAMtarako jAna sakate hai aura aisA honA kucha kalpita bAta nahIM hai| jisa puruSako AtmAkA nizrayAtmaka zana hai, use bhavAMtarakA zAna honA yogya hai-hotA hai / kacit zAnake tAratamya-kSayopazama-bhedase vaisA kabhI nahIM bhI hotA, parantu jisakI AtmAme pUrNa zuddhatA rahatI hai, vaha puruSa to nizcayase usa zAnako jAnatA haibhavAMtarako jAnatA hai| AtmA nitya hai, anubhavarUpa hai, vastu hai-ina saba prakAroMke atyaMtarUpase hA honeke lie zAstrameM ve prasaMga kahe gaye haiN| yadi kisIko bhavAMtarakA spaSTa zAna na hotA ho to yaha yaha kahaneke barAbara hai ki kisIko AtmAkA spaSTa jJAna bhI nahIM hotA; parantu aisA to hai nahIM / AtmAkA spaTa zAna to hotA hai, aura bhavAMtara bhI spaSTa mAlUma otA hai| apane tathA parake bhava jAnaneke zAnameM kisI bhI prakArakA. visaMvAda nhiiN| suvarNAdi . (2) prabhA-kyA tIrthaMkarako mikhAke lie jAte samaya suvarNavRSTi hotI hai| uttara:-tIrthakarako mikSAke lie jAte samaya pratyeka sthAnapara suvarNa-vRdhi ityAdi ho hI hoaisA zAstrake kahanekA artha nahIM samajhanA cAhiye / athavA zAstrI ko hue vAkyoMkA yadi usa prakArakA artha zetA ho to sApekSa hI hai| yaha vAkya lokabhASAkA hI samajhanA cAhiye / se yadi kisIke para kisI sabana puruSakA Agamana ho to vaha kahatA hai ki 'bhAja amatakA megha barasA-' jaise usakA yaha kahanA sApekSa hai-pathArtha hai, zabdake mUla arthameM yathArtha nahIM / isI taraha tIrthakara AdikI mikSAke viSayameM bhI hai| phira bhI aisA hI mAnanA yogya hai ki AtmasvarUpameM pUrNa aise puruSake prabhAvake barase 1337-321,322-25. Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya yaha honA atyaMta saMbhavita hai| aisA kahanekA prayojana nahIM ki sarvatra aisA hI huA hai, parantu kahanekA abhiprAya yaha hai ki aisA honA saMbhava hai-aisA honA yogya hai / jahA~ pUrNa AtmasvarUpa hai vahA~ sarva mahat-prabhAva-yoga AzritarUpase rahatA hai, yaha nizzrayAtmaka bAta hai-nissandeha aMgIkAra karane yogya bAta hai| usa AtmasvarUpase koI bhI mahAn nahIM hai| jo prabhAva-yoga pUrNa AtmasvarUpako bhI prApta na ho, isa prakArakA isa saSTimeM koI prabhAva-yoga utpanna huA nahIM, vartamAnameM hai nahIM, aura Age utpanna hAMgA nhiiN| parantu isa prabhAva-yogaviSayaka AtmasvarUpako koI pravRtti karttavya nahIM hai, yaha bAta to avazya hai; aura yadi use usa prabhAvayogaviSayaka koI karttavya mAlUma hotA hai to vaha puruSa AtmasvarUpake atyaMta azAnameM hI rahatA hai, aisA mAnate haiN| kahanekA abhiprAya yaha hai ki AtmarUpa mahAbhAgya tIrthakarameM saba prakArakA prabhAva honA yogya hai-hotA hai; parantu usake eka aMzakA bhI prakaTa karanA unhe yogya nahIM / kisI svAbhAvika puNyake prabhAvase suvarNa-vRSTi ityAdi ho, aisA kahanA asaMbhava nahIM, aura vaha tIrthakarapadako bAdhAkAraka bhI nhiiN| parantu jo tIrthakara haiM ve AtmasvarUpake sivAya koI anya prabhAva Adi nahIM karate, aura jo karate haiM ve AtmarUpa tIrthakara kahe jAne yogya nahIM aisA mAnate haiM, aura aisA hI hai|' kSAyika samakita (3) prazna:-isa kAlameM kSAyika samakita honA saMbhava hai yA nhiiN| uttara:-kadAcit aisA mAna lo ki ' isa kAlameM kSAyika samakita nahIM hotA,' aisA jinA. gamameM spaSTa likhA hai| aba usa jIvako vicAra karanA yogya hai ki kSAyika samakitakA kyA artha hai ? jisake eka navakAramaMtra jitanA bhI vrata-pratyAkhyAna nahIM hotA, phira bhI vaha jIva adhikase adhika tIna bhavama aura nahIM to usI bhavameM paramapadako prApta karatA hai, aisI mahAn Azcarya karanevAlI usa samakitakI vyAkhyA hai| phira aba aisI vaha kaunasI dazA samajhanI cAhiye ki jise kSAyika samakita kahA jAya ! 'yadi tIrthaMkara bhagavAnkI dRDha zraddhAka' nAma' kSAyika samAkita mAneM to vaisI kaunasI zraddhA samajhanI cAhiye, jise ki hama samajheM ki yaha to nizcayase isa kAlameM hotI hI nhiiN| yadi aisA mAlUma nahIM hotA ki amuka dazA athavA amuka zraddhAko kSAyika samakita kahA hai to phira hama kahate haiM ki jinAgamake zabdoMkA kevala yahI artha huA ki kSAyika samakita hotA hI nhiiN| aba yadi aisA samajho ki ye zabda kisI dUsare Azayase kahe gaye haiM, athavA kisI pIcheke kAlake visarjana doSase likha diye gaye haiM, to jisa jIvane isa viSayameM AgrahapUrvaka pratipAdana kiyA ho, vaha jIva kaise doSako prApta hogA, yaha sakheda karuNApUrvaka vicAranA yogya hai| hAlamai jinheM jinasUtroM ke nAmase kahA jAtA hai, una sUtroM meM kSAyika samakita nahIM hai, aisA spaSTa nahIM likhA hai, tathA paramparAgata aura dUsare bhI bahutase graMthoM meM yaha bAta calI AtI hai, aisA hamane par3A hai, aura sunA bhI hai| aura yaha vAkya mithyA hai athavA mRSA hai, aisA hamArA abhiprAya nahIM hai| tathA yaha vAkya jisa prakArase likhA hai, vaha ekAMta abhiprAyase hI likhA hai, aisA bhI hameM nahIM lgtaa| kadAcit aisA samajho ki vaha vAkya ekAMtarUpase aisA hI ho to bhI kisI bhI prakArase vyAkula honA yogya nhiiN| kAraNa ki yadi ina saba vyAkhyAoMko satpuruSake AzayapUrvaka nahIM jAnA to phira ye vyAkhyAyeM hI saphala nahIM hai / kadAcit samajho ki isake sthAnameM, jinAgamameM likhA ho ki cauthe kAlakI taraha pA~caveM kAlameM bhI bahutase jIvoMko mokSa hogA, to isa bAtakA bhavaNa karanA koI tumhAre aura hamAre liye kalyANa. kArI nahIM ho sakatA, athavA mokSa-prAsikA kAraNa nahIM ho sktaa| kyoMki jisa dazAma vaha mokSa-prAti kahI hai, usa dazAkI prAti hI i hai, upayogI hai aura kalyANakArI hai| antama zAyika samakitakI puTikA upasaMhAra karate hue rAjacaMndra kahate haiM-'tIrthakarane bhI aisA hI kahA hai aura vaha hAlameM usake AgamameM bhI hai, aisA hAta hai| kadAcit yadi aisA kahA huA artha 1-321-250 4347 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kucha mahatvapUrNa prazna gamameM na bhI ho to bhI jo zabda upara kahe hai ve Agama hI hai-jinAgama hI hai| ye zabda rAga, dveSa aura ajJAna ina tInoM kAraNose rahita prakaTarUpase likhe gaye hai, isalie sevanIya hai|" isa kAlameM mokSa (4) prabhA-kyA isa kAlameM mokSa ho sakatA hai / uttara:-isa kAlamai sarvathA muktapanA na ho, yaha ekAnta kahanA yogya nhiiN| azarIrIbhAvarUpase sidapanA hai, aura vaha azarIrIbhAva isa kAlameM nahIM-aisA kaheM to yaha yaha kahane ke tulya hai ki hama hI svayaM maujUda nhiiN|' rAjacandra dUsarI jagaha likhate hai-'he paramAtman ! hama to aisA mAnate haiM ki isa kAlameM bhI jIvako mokSa ho sakatA hai| phira bhI jaisA ki jainagraMthoM meM kahIM kahIM pratipAdana kiyA gayA hai ki isa kAlameM mokSa nahIM hotA, to isa pratipAdanako isa kSetrameM tU apane hI pAsa rakha, aura hameM mokSa denekI apekSA, hama satpuruSake hI caraNakA dhyAna kareM, aura usIke samIpa rahe-aisA yoga pradAna kara / ' he puruSapurANa ! hama tumameM aura satpuruSameM koI bhI bheda nahIM samajhate / terI apekSA hameM to satpuruSa hI vizeSa mAlUma hotA hai| kyoMki tU bhI usIke AdhIna rahatA hai, aura hama satpuruSako pahicAne binA tujhe nahIM pahicAna sake / terI yaha durghaTatA hameM satpuruSake prati prema utpanna karatI hai| kyoMki tuse vaza karanepara bhI ve unmatta nahIM hote; aura ve tujhase bhI adhika sarala hai| isaliye aba tU jaisA kahe vaisA kreN| he nAtha! tU burA na mAnanA ki hama tujhase bhI satpuruSakA hI adhika stavana karate haiN| samasta jagat terA hI stavana karatA hai to phira hama bhI tere hI sAmane baiThe raheMge, phira tujhe stavanakI kahA~ cAhanA hai, aura usameM terA apamAna bhI kahA~ huA'?" sAdhuko patravyavahArakI AzA .. (5) prabhA-kyA sarvevirati sAdhuko patra-vyavahAra karanekI jinAgamameM AzA hai! uttara:-prAyaH jinAgamameM sarvavirati sAdhuko patra-samAcAra Adi likhanekI AzA nahIM hai, aura yadi vaisI sarvavirati bhUmikAme rahakara bhI sAdhu patra-samAcAra likhanA cAhe to vaha aticAra samakSA jAya / isa taraha sAdhAraNatayA zAstrakA upadeza hai, aura vaha mukhya mArga to yogya hI mAlUma hotA hai, phira bhI jinAgamakI racanA pUrvApara aviruddha mAlUma hotI hai, aura usa avirodhakI rakhAke liye patra-samAcAra Adi likhanekI AzA bhI kisI prakArase jinAgamameM hai| jinabhagavAnkI jo jo AzAyeM haiM, ve saba AzAyeM, jisa taraha sarva prANI arthAt jinakI AtmAke kalyANake lie kucha icchA hai, una sabako, vaha kalyANa prApta ho sake, aura jisase vaha kalyANa vRddhiMgata ho, tathA jisa taraha usa kalyANakI rakSA kI jA sake, usa taraha kI gaI hai| yadi jinAgamameM koI aisI AzA kahI ho ki vaha AzA amuka dravya, kSetra, kAla aura bhAvake saMyogase na pala sakatI huI AtmAko bAdhaka hotI ho to yahA~ usa AzAko gauNa karake usakA niSedha karake-bhItIrthakarane dUsarI mAzA kI hai| udAharaNa ke liye maiM saba prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hU~' isa taraha pathakkhANa honepara . 323-311, 2, 3-250 3 337-323-25. 3 tulanA karo-vIrazava sampradAyaka saMsthApaka mahAtmA basavezvara likhate hai:-mAkI padavI mujhe nahIM cAhiye / viSNukI padavI bhI maiM nahIM caahtaa| zivakI padavI prAta karanekI bhI icchA mujhe nahIM hai| aura kisI dUsarI padavIko maiM nahIM cAhatA / deva ! mujhe kevala yahI padavI dIjiye ki maiM tumhAre sacce sevakoMkA bar3appana samajha sakU~-basavezvarake vacana, hindI anuvAda pR. 13, baiMgaora 1939. 4 104-238,-24. Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya bhI nadIko pAra karane jaise prANAtipAtarUpa prasaMgakI AzA karanI par3I hai| jisa AzAkA, yadi lokasamudAyakA vizeSa samAgama karake, sAdhu ArAdhana karegA, to paMca mahAvoMke nirmUla honekA samaya AyegAyaha jAnakara bhagavAnne nadI pAra karanekI AzA dI hai| vaha AzA, pratyakSa prANAtipAtarUpa honepara bhI pA~ca mahAyatoMkI rakSAkA heturUpa jo kAraNa hai, vaha prANAtipAtakI nivRttikA hI hetu hai| yadyapi prANAtipAta honepara bhI nadIke pAra karanekI aprANAtipAtarUpa AzA hotI hai, phira bhI ' saba prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hU~'-nasa vAkyako eka bAra kSati pahu~catI hai| parantu yaha kSati phirase vicAra karanepara to usakI vizeSa har3atAke liye hI mAlUma hotI hai / isI taraha dUsare broMke liye bhI hai / 'maiM parigrahakI sarvathA nivRtti karatA hU~'-isa prakArakA vrata honepara bhI vastra pAtra aura pustakakA saMbaMdha dekhA jAtA hai-inheM aMgIkAra kiyA jAtA hai| usakA, parigrahakI sarvathA nivRtti ke kAraNakA kisI prakArase rakSaNarUpa honese vidhAna kiyA hai, aura usase pariNAmameM aparigraha hI hotA hai| mUchArahita bhAvase nitya AtmadazAkI vRddhi honeke liye hI pustakakA aMgIkAra karanA batAyA hai / tathA isa kAlameM zarIrake saMhananakI hInatA dekhakara pahile cittakI sthitike samabhAva rahaneke liye hI vastra, pAtra AdikA grahaNa karanA batAyA hai, arthAt jaba Atma-hita dekhA to parigraha rakhanekI AzA dii| maithunatyAgameM jo apavAda nahIM hai, usakA kAraNa yaha hai ki usakA rAgadveSake binA bhaMga nahIM ho sakatA; aura rAgadveSa AtmAko ahitakArI hai; isase bhagavAnne usameM koI apavAda nahIM btaayaa| nadIkA pAra karanA rAgadveSake binA ho sakatA hai; pustakakA grahaNa karanA bhI rAgadveSake binA honA saMbhava hai; parantu maithunakA sevana rAgadveSake binA saMbhava nahIM ho sakatA / isaliye bhagavAnne isa vratako apavAdarahita kahA hai, aura dUsare vratoMmeM AtmAMka hitake lie hI apavAda kahA hai| isa kAraNa jisa taraha jIvakA-saMyamakA-rakSaNa ho, usI taraha kahaneke liye jinAgamakI racanA kI gaI hai| patra likhane athavA samAcAra Adi kahanekA jo niSedha kiyA hai, usakA bhI yahI hetu hai| jisase loka-samAgamakI vRddhi na ho, prIti-aprItike kAraNakI vRddhi na ho, striyoM Adike paricayameM AnekA prayojana na ho, saMyama zithila na ho jAya, usa usa prakArakA parigraha binA kAraNa hI svIkRta na ho jAya-isa prakArake sammilita anaMta kAraNoMko dekhakara patra AdikA niSedha kiyA hai, parantu vaha bhI apavAdasahita hai| jaise bahatkalpameM anAryabhUmimeM vicaranekI manA kI hai, aura vahA~ kSetrakI maryAdA bA~dhI hai, parantu zAna darzana aura saMyamake kAraNa vahA~ bhI vicaranekA vidhAna kiyA gayA hai| isI arthaka uparase mAlUma hotA hai ki yadi koI jJAnI puruSa dUra rahatA ho-unakA samAgama honA muzkila ho, aura yadi patra-samAcArake sivAya dUsarA koI upAya na ho to phira Atmahitake sivAya dUsarI saba prakArakI buddhikA tyAga karake usa jJAnI puruSakI AjJAse, athavA kisI mumukSu-satsaMgIkI sAmAnya AzAse nesA karanekA jinAgamase niSedha nahIM hotA, aisA mAlUma hotA hai'| kevalajJAna (.) prazna:-kyA bhUta, bhaviSya aura vartamAnakAlakI ananta paryAyoMke yugapat zAna honeko kevalazAna kahate haiN| uttara:-(ka) sarva deza, kAla AdikA zAna kevalajJAnIko hotA hai, aisA jinAgamakA vartamAnameM rUdi artha hai| yadi vahI kevalajJAnakA artha ho to usameM bahutasA viroSa dikhAI detA hai| yadi jinasammata kevalajJAnako lokAlokazAyaka mAne to usa kevalazAnameM AhAra, nihAra, vihAra Adi kriyAyeM kisa taraha ho sakatI hai|' yogadhArIpanA arthAt mana, vacana aura kAyAsahita sthiti honese, AhAra Adike liye pravRtti hote samaya upayogAMtara ho jAnese usameM kucha bhI vRttikA arthAt upayogakA niroSa honA saMbhava hai| eka samayamai 1414-376,7-27. 1599-492-29. Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 kisIko do upayoga nahIM rahate, jaba yaha siddhAMta hai, to AhAra AdikI pravRttike samaya upayogarma rahatA huA kevalajJAnIkA upayoga kevalazAnake zeyake prati rahanA saMbhava nahIM; aura yadi aisA ho to kevalazAnako jo apratihata kahA hai, vaha pratihata huA mAnA jAya / yahA~ kadAcit aisA samAdhAna kareM ki 'jaise darpaNameM padArtha prativimbita hote haiM, vaise hI kevalajJAnameM sarva deza kAla pratibimbita hote haiM; tathA kevalajJAnI unameM upayoga lagAkara unheM jAnatA hai yaha bAta nahIM hai, kintu sahaja svabhAvase hI ve padArtha pratibhAsita huA karate haiM, isaliye AhAra AdimeM upayoga rahate hue sahaja svabhAvase pratibhAsita aise kevalazAnakA astitva yathArtha hai, ' to yahA~ prazna ho sakatA hai ki darpaNameM pratibhAsita padArthakA jJAna darpaNako nahIM hotA, aura yahA~ to aisA kahA hai ki kevalazAnIko una padAryoMkA jJAna hotA hai; tathA upayogake sivAya AtmAkA aisA kaunasA dUsarA svarUpa hai ki jaba AhAra AdimeM upayoga rahatA ho, taba usase kevalazAnameM pratibhAsita hone yogya zaiyako AtmA jAna sake? yadi sarva deza kAla AdikA zAna jisa kevalIko ho usa kevalIko 'siddha' mAneM to yaha saMbhava mAnA jA sakatA hai, kyoMki use yogadhArIpanA nahIM kahA hai| kintu isameM bhI yaha samajhanA cAhiye ki phira bhI yogadhArIkI apekSAse siddhameM vaise kevalajJAnakI mAnyatA ho to yogarahitapanA honese usameM sarva deza kAla AdikA jJAna saMbhava ho sakatA hai itanA pratipAdana karaneke liye hI yaha likhA hai, kintu sidako vaisA jJAna hotA hI hai, isa arthako pratipAdana karaneke liye nahIM likhA / yadyapi jinAgamake rUdiarthake anusAra dekhanese to 'dehadhArI kevalI' aura 'siddha meM kevalajJAnakA bheda nahIM hotA-donoMko hI sarva deza kAla AdikA sampUrNa zana hotA hai, yaha rUdi-artha hai; parantu dUsarI apekSAse jinAgama dekhanese kucha mina hI mAlUma paratA hai / jinAgamameM nimna prakArase pATha dekhanemeM AtA hai: " kevalajJAna do prakArakA kahA hai-sayogIbhavastha kevalazAna aura ayogIbhavastha kevalajJAna / sayogI kevalazAna do prakArakA kahA hai-prathama samaya arthAt utpanna honeke samayakA sayogI-kevalajJAna, aura aprathama samaya arthAt ayogI honeke praveza samayake pahilekA kevalajJAna / isI taraha ayogIbhavastha kevalajJAna bhI do prakArakA kahA hai-prathama samayakA kevalajJAna aura aprathama arthAt siddha hone ke pahileke antima samayakA kevlshaan"|' (kha) kevalazAna yadi sarva dravya, kSetra, kAla, bhAvakA zAyaka Thahare to saba vastue~ niyata maryAdAmeM A jA~ya-unakI anaMtatA siddha na ho / kyoMki unakA anAdi anaMtapanA samajhameM nahIM AtA; arthAt kevalazAnameM unakA kisa rItise pratibhAsa ho sakatA hai ? usakA vicAra barAbara ThIka ThIka nahIM baiThatA / kevalajJAnakI vyAkhyA . isaliye jagatke zAnakA lakSa chor3akara jo zuddha AtmajJAna hai-saba prakArake rAgadveSakA abhAva honepara jo atyaMta zuddha zAna-sthiti prakaTa ho sakatI hai vahI kevalazAna hai| use bArambAra jinAgamameM jo jagatke jJAnarUpase kahA hai, so usakA yahI hetu hai jisase isa mAhAtmyase bAbadRSTijIva puruSArthameM pravRtti kreN| ataeva samakita dezacAritra hai-ekadezase kevalazAna hai / samakitadRSTi jIvako kevalazAna kahA jAtA hai| use vartamAnameM bhAna huA hai| isaliye deza-kevalazAna kahA jAtA hai; bAkI to AtmAkA bhAna honA hI kevalazAna hai| vaha isa taraha kahA jAtA hai|-smkitdRssttiko jaba AtmAkA bhAna ho taba use kevalajJAnakA bhAna prakaTa huA; aura jaba usakA bhAna prakaTa ho gayA to kevalazAna avazya honA cAhiye isa apekSAse samakitadRSTiko kevalazAna kahA hai| samakitIko kevalazAnakI icchA nahIM / 1598-492,5-29. 2613-498-29. 359.-487,8-29. 4643-556,7-29, Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paritraya samakitakA sacA sacA vicAra kare to nauve samayameM kevalazAna ho jAya, nahIM to eka bhavameM kevalazAna hotA hai, aura antameM pandrahaveM bhavase to kevalajJAna ho hI jAtA hai / isaliye samakita sarvotkRSTa hai|' . rAjacandra samyaktvase kevalajJAnako kahalAte haiM:-maiM itanAtaka kara sakatA hU~ ki jIvako mokSa pahu~cA deM, aura tU isase kucha vizeSa kArya nahIM kara sktaa| to phira tere mukAbalemeM mujhameM kisa bAtakI nyUnatA hai| itanA hI nahIM kintu tujhe prApta karane meM merI jarUrata rahatI hai| isake atirikta rAjacandrajIne jainadharmaviSayaka anya bhI aneka mahatvapUrNa vikalpa upasthita kiye hai| unamese kucha nimna prakArase hai (1) dharmAstikAya, adharmAstikAyake arUpI honepara bhI ve rUpI padArthako sAmarthya pradAna karate hai aura ina tIna dravyoMko svabhAvase pariNAmI kahA hai, to ye arUpI honepara bhI rUpIko kaise sahAyaka ho sakate hai. (2) dharmAstikAya aura adharmAstikAya ekakSetra-avagAhI hai, aura unakA svabhAva paraspara viruddha hai, phira bhI unameM gatizIla vastuke prati sthiti-sahAyatArUpase, aura sthitizIla vastuke prati gati-sahAyatArUpase virodha kyoM nahIM AtA ! (3) dharmAstikAya, adharmAstikAya aura eka AtmA ye tInoM asaMkhyAta pradezI haiM, isakA kyA koI dUsarA hI rahasya hai? (4) dharmAstikAya, adharmAstikAyakI avagAhanA amuka amUrtIkArase hai, aisA hone meM kyA kucha rahasya hai? (5) loka-saMsthAnake sadA ekasvarUpa rahanemeM kyA kucha rahasya hai ? (6) eka tArA bhI ghaTa-bar3ha nahIM sakatA, aisI anAdi sthitiko kisa kAraNase mAnanA caahiye| (7) zAzvatatAkI vyAkhyA kyA hai ? AtmA athavA paramANuko kadAcit zAzvata mAnane meM mUladravyatva kAraNa hai; parantu tArA, candra, vimAna AdimeM vaisA kyA kAraNa hai ? (8) amUrttatA koI vastu hai yA avastu ! (1) amUrtatA yadi koI vastu hai to vaha kucha sthUla hai yA nahIM? (10) mUrta pugalakA aura amUrta jIvakA saMyoga kaise ho sakatA hai| (11) dharma, adharma aura AkAza ina padArthoM kI dravyarUpase eka jAti, aura guNarUpase bhinna bhinna jAti mAnanA ThIka hai, athavA dravyatvako bhI bhinna bhinna mAnanA ThIka hai? 1643-562,3-29. 2753-7..-31; isake atirikta kevalajJAnaviSayaka mAnyatAoMke liye dekho 612-497-29, 614-502-29, 660-618-29, 753-695,6-31. 3 dharmAsikAya aura adharmAstikAyaka viSayameM pUrva vidvAnoMne bhI isI tarahake vikalpa uThAye hai| udAharaNake liye bhagavatIsUtramai gautama jaba mahAvIra bhagavAn se dharmAstikAya adharmAstikAyake viSayameM prabha karate hai to mahAvIra dharma, dharmAstikAya, prANAtipAtaviramaNa, mRSAvAdaviramaNa Adiko; tathA adharma, adharmAstikAya, prANAtipAta, mRSAvAda Adiko ekArtha-yotaka batAte haiM / bhagavatIke TIkAkAra abhayadeva parine bhI dharma-adharmake ukta donoM artha likhe haiN| isI taraha, lagatA hai ki siddhasena divAkara bhI dharmAstikAya adharmAstikAyake alaga dravya mAnanekI AvazyakatA nahIM samajhate / ve nizcayadvAtriMzikAme likhate haiM: prayogavisamAkarma tadabhAvasthitistathA / lokAnubhAvavRttAntaH kiM dharmAdharmayoH phalam // 24 // -arthAt prayoga aura visasA nAmaka kriyAsi gati sthitikA kAma cala jAtA hai, phira dharma adharmakI kyA AvazyakatA hai| isa saMbaMdha meM dekho paM. becaradAsakA janasAhityasaMzodhaka (3-1-39) meM gujarAtI lekha; tathA sakakA inDiyana hisTorikala kArTalI kalakacA, jilda 1,1953 pR. 792 para aMgrejI lekha. Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zaMkAmoMkA samAdhAna (2) dravya kise kahate haiM / guNa-paryAyake binA usakA dUsarA kyA svarUpa hai| (13) saMkoca-vikAsavAlI jo AtmA svIkAra kI hai, vaha saMkoca vikAsa kyA arUpImeM ho sakatA hai tathA vaha kisa taraha ho sakatA hai! (14) nigoda avasthAkA kyA kucha vizeSa kAraNa hai| (15) sarva dravya, kSetra AdikI jo prakAzakatA hai, AtmA tadrUpa kevalahAna-svabhASI hai, yA nijasvarUpameM avasthita nijajJAnamaya hI kevalajJAna hai? (16) cetana honAdhika avasthAko prApta kare, usameM kyA kucha vizeSa kAraNa hai! nijasvabhAvakA ? pudalasaMyogakA ? athavA usase kucha mina hI ! . (17) jisa taraha mokSapadameM AtmabhAva pragaTa ho yadi usa taraha mUladravya mAneM, to AsmAke lokanyApaka-pramANa na honekA kyA kAraNa hai| (18) zAna guNa hai aura AtmA guNI hai, isa siddhAMtako ghaTAte hue AtmAko zAnase kathaMcit mina kisa apekSAse mAnanA cAhiye / jaDatvabhAvase athavA anya kisI guNakI apekSAse! (19) madhyama-parimANavAlI vastukI nisyatA kisa taraha saMbhava hai| (10) zuddha cetanameM anekakI saMkhyAkA bheda kaise ghaTita hotA hai| (21) jIvakI vyApakatA, pariNAmIpanA, karmasaMbaMdha, moSakSetra-ye kisa kisa prakArase ghaTa sakate haiN| usake vicAre binA tathArUpa samAdhi nahIM hotii| (22) kevalajJAnakA jinAgamameM jo prarUpaNa kiyA hai, vaha yathAyogya hai ? athavA vedAntameM jo prarUpaNa kiyA hai vaha yathAyogya hai| (23) madhyama parimANakI nityatA, krodha AdikA pAriNAmika mAva-ye AtmAmeM kisa taraha ghaTate haiM! (24 ) muktima AtmA ghana-pradeza kisa taraha hai| (15) abhavyatva pAriNAmika bhAvameM kisa taraha ghaTa sakatA hai| (26) loka asaMkhya pradezI hai aura dvIpa samudra asaMkhyAtI haiM, ityAdi virodhakA kisa taraha samAdhAna ho sakatA hai? kucha praznoMkA samAdhAna inase bahutase vikalpoMke Upara, mAlUma hotA hai rAjacandrajI jainamArga ' nAmaka nibaMdha (690-632-30) vicAra karanA cAhate the| kucha vikalpoMkA unhoMne samAdhAna bhI kiyA hai: bhagavAn jinake kahe hue lokasaMsthAna Adi bhAva AdhyAtmika dRSTise siddha ho sakate haiN| cakravartI AdikA svarUpa mI AdhyAtmika dRSTise hI samajhameM A sakatA hai| manuSyakI U~cAI pramANa AdimeM bhI aisA hI hai| kAla pramANa Adi bhI usI taraha ghaTa sakate hai| sikhasvarUpa bhI isI bhAvase manana karane yogya mAlUma hotA hai| nigoda Adi bhI usI taraha ghaTa sakate haiN| loka zabdakA artha AdhyAtmika hai| sarvajJa zabdakA samajhAnA bahuta gRha hai| dharmakathArUpa carita AdhyAtmika paribhASAse alaMkRta mAlUma hote haiN| jambUdvIpa AdikA varNana bhI AdhyAtmika paribhASAse nirUpita kiyA mAlUma hotA hai| isI taraha rAjacandrajIne ATha rucaka pradeza, caudaha pUrvadhArIkA zAna, pratyAkhyAna-duSpratyAkhyAna, saMnyAsa aura vaMzavRddhi, karma aura auSadhopacAra, TANAMgake ATha vAdI Adi aneka mahattvapUrNa pramoMkA svataMtra buddhise samAdhAna karake apane jainatatvajJAnake asAdhAraNa pANDitya aura vicArakatAkA paricaya diyA hai| 1 dekho 6.6.495, 6-29613,14-457,8,9-2654,56,58-501-29, 2642-520-29 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya 23 mUrtipUjanakA samarthana -- isa saMbaMdha meM yaha bAta avazya dhyAna meM rakhane yogya hai ki yadyapi rAjacandrajIke jainatasvazAnakA ambAsa jaina sthAnakavAsI sampradAyase zurU hotA hai, parantu jyoM jyoM unheM zvetAmbara mUrttipUjaka aura digambara sampradAyakA sAhitya dekhaneko milatA gayA, tyoM tyoM unameM uttarottara udAratAkA bhAva AtA gayA / udAharaNake liye prAraMbhameM rAjacandra mUrttipUjAke virodhI the, parantu Age calakara ve pratimAko mAnane lage the / rAjacandrajIke ina pratimApUjanaMsaMbadha vicAroMke kAraNa bahuta se loga unake virodhI bhI ho gaye theM / parantu unheM to kisIkI prasannatA aprasannatAkA vicAra kiye binA hI, jo unheM ucita aura nyAyasaMgata jAna par3atA thA, usIko svIkAra karanA thA / rAjacandrajIne svayaM isa saMbaMdha meM apane nimnarUpase vicAra prakaTa kiye haiM:- " maiM pahile pratimAko nahIM mAnatA thA, aura aba mAnane lagA hU~, isameM kucha pakSapAtakA kAraNa nahIM, parantu mujhe usakI siddhi mAlUma huI, isaliye mAnatA hU~ / usakI siddhi honepara bhI ise na mAnanese pahilekI mAnyatA bhI siddha nahIM rahatI, aura aisA honese ArAdhakatA bhI nahIM rahatI / mujhe isa mata athavA usa matakI koI mAnyatA nahIM, parantu rAgadveSarahita hone kI paramAkAMkSA hai, aura isake liye jo jo sAdhana ho una sabakI manase icchA karanA, unheM kAyase karanA, aisI merI mAnyatA hai, aura isake liye mahAvIrake vacanoMpara pUrNa vizvAsa hai / " antameM rAjacandra aneka pramANoMse pratimApUjanakI siddhi karane ke bAda, granthake ' antima anurodhameM' apanI sthiti spaSTa karate hue likhate haiM66 aba isa viSayako maiMne saMkSepameM pUrNa kiyA / kevala pratimAse hI dharma hai, aisA kahane ke liye athavA pratimApUjanakI siddhike liye maiMne isa laghugraMtha meM kalama nahIM claaii| pratimA-pUjana ke liye mujhe jo jo pramANa mAluma hue the maiMne unheM saMkSepameM kaha diyA hai| usameM ucita aura anucita dekhanekA kAma zAstravicakSaNa aura nyAya -saMpanna puruSoMkA hai| aura bAdameM jo prAmANika mAlUma ho usa taraha svayaM calanA aura dUsaroM ko bhI usI taraha prarUpaNa karanA vaha unakI AtmAke Upara AdhAra rakhatA hai| isa pustakako maiM prasiddha nahIM karatA; kyoMki jisa manuSyane ekabAra pratimA-pUjanakA virodha kiyA ho, phira yadi vahI manuSya usakA samarthana kare to isase prathama pakSavAloMke liye bahuta kheda hotA hai, aura yaha kaTAkSakA kAraNa hotA hai / maiM samajhatA hU~ ki Apa bhI mere prati thor3e samaya pahile aisI hI sthitimeM A gaye the / yadi usa samaya isa pustakako maiM prasiddha karatA to ApakA aMtaHkaraNa adhika dukhatA aura usake dukhAnekA nimitta maiM hI hotA, isaliye maiMne aisA nahIM kiyA / kucha samaya bItane ke bAda mere aMtaHkaraNameM eka aisA vicAra utpanna huA ki tere liye una bhAIyoM ke manameM saMkleza vicAra Ate raheMge, tathA tUne jisa pramANase ise mAnA hai, vaha bhI kevala eka tere hI hRdayameM raha jAyagA, isaliye usakI satyatApUrvaka prasiddhi avazya karanI cAhiye / isa vicArako maiMne mAna liyA / taba usameMse bahuta hI nirmala jisa vicArakI preraNA huI, use saMkSepa meM kaha detA hU~ / pratimAko mAno, isa Agrahake liye yaha pustaka banAne kA koI kAraNa nahIM hai; tathA una logoM ke pratimAko mAnane se maiM kucha dhanavAna to ho hI nahIM jAU~gA / " 1 digambara zvetAmbarakA samanvaya rAjacandrajIne digambara zvetAmbarakA bhI samanvaya kiyA thaa| unakA spaSTa kahanA thA ki dinambara-zvetAmbara Adi matadRSTise saba kalpanA mAtra hai| rAga, dveSa aura ajJAnakA naSTa honA hI jainamArga hai| kavivara banArasIdAsajIke zabdoMmeM rAjacandra kahate the: ghaTa ghaTa antara jina base ghaTa ghaTa antara jaina / mati-madirA ke pAnasI matavArA samujhe na // --arthAt ghaTa ghaTa meM jina basate haiM aura ghaTa ghaTameM jaina basate haiM, parantu matarUpI madirA ke pAnase mata huA jIva isa bAtako nahIM smjhtaa| ve likhate hai: - ' jisase matarahita-kadAgraharahita-huA 120-136-20. Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedAnta mAMdi darzanoMkA abhyAsa jAtA ho-sacA AtmazAna prakaTa hotA ho, vahI jainamArga hai|' 'jainadharmakA Azaya-digambara tathA zvetAmbara AcAryoMkA Azaya-dvAdazAMgIkA Azaya-mAtra AtmAkA anAtana dharma prApta karanA hI hai|' 'digambara aura zvetAmbarameM tasvadRSsei koI bheda nahIM, jo kucha bheda hai vaha matadRSTise hI hai| unameM koI aisA bheda nahIM jo pratyakSa kAryakArI ho sake / dinambagtva-zvetAmbaratva Adi deza, kAla aura adhikArIke saMbaMdhase hI upakArake kAraNa hai| zarIra Adike bala ghaTa jAnese saba manuSyoMse sarvathA digambara vRttise rahate hue cAritrakA nirvAha saMbhava nahIM isaliye zAnIdvArA upadeza kiyA huA maryAdApUrvaka zvetAmbara vRttise AcaraNa karanA batAyA gayA hai / tathA isI taraha vastrakA Agraha rakhakara digambara vRttikA ekAMta niveza karake vastra-mUrchA Adi kAraNoMse cAritrame zithilatA karanA bhI yogya nahIM, isaliye digambara vRttise AcaraNa karanA batAyA gayA hai|'' rAjacandrajI kahA karate the ki, jainazAstroMmeM naya,pramANa, guNasthAna, anuyoga, jIvarAzi AdikI carcA paramArthake liye hI batAI hai| parantu hotA hai kyA ki loga naya AdikI carcA karate hue naya AdimeM hI guMtha jAte haiN| ve yaha bhUla jAte haiM ki zAstroMmeM jo sAta athavA anaMta naya batAye haiM ve saba eka AtmArtha hI ke liye haiN| yadi naya AdikA paramArtha jIvameMse nikala jAya to hI phala hotA hai, nahIM to jIvako naya AdikA zAna jAlarUpa hI ho jAtA hai, aura vaha phira ahaMkAra bar3hanekA sthAna hotA hai| ataeva vAstavameM naya pramANa Adiko lakSaNArUpa hI samajhanA cAhiye, lakSa to kevala eka sacidAnanda hai| vedAnta Adi darzanoMkA abhyAsa rAjacandrajIkA jJAna jainazAstrotaka hI sImita na rahA, parantu unhoMne yogavAsiSTha, bhAgavata, vicArasAgara, maNiratnamAlA, paMcIkaraNa, zikSApatra, vairAgyazataka, dAsabodha, suMdaravilAsa, mohamudra, prabodhazataka Adi vedAMta Adi graMthoMkA bhI khUba manana-nididhyAsana kiyA thaa| yadyapi jAna par3atA hai ki rAjacandrajIne bauddha, sAMkhya, pAtaMjala, nyAya, vaizeSika, rAmAnuja Adi darzanAkA sAmAnya paricaya SaDdarzanasamuccaya Adi jaina pustakoMse hI prApta kiyA thA, parantu unakA vedAnta darzanakA abhyAsa bahuta acchA thaa| itanA hI nahIM, vedAnta darzanakI ora rAjacandra amuka aMzamai bahuta kucha AkarSita bhI hue the, aura bahutase jainasiddhAMtoMke sAtha vedAnta darzanakI unhoMne tulanA bhI kI thii|" jaina aura vedAntakI tulanA karate hue ve likhate haiM:-vedAta aura jinasiddhAMta ina donoM meM anake prakArase bheda haiN| vedAnta eka brahmasvarUpase sarvasthitiko kahatA hai, jinAgamameM usase bhinna hI svarUpa kahA gayA hai| 1 dekho 694-648-30, 733-685-30. 2 yathovijayajI bhI likhate haiM: jihAM lagi Atamadravyanu lakSaNa navi jANyu / tihAM lagi guNaThANu bhalu kema Ave tANyuM // Atamatattva vicArie e AMkaNI / -AtmatattvavicAra nayarahasya sImaMghara jinastavana 3-1. 3 643-557,566-29, 180-236-24. 4 rAjacandrajIkA baudadharmakA zAna prAnta mAlUma hotA hai| bauddhadharmake cAra meda batAte hue rAjacandrajIne mAdhyamika aura zUnyavAdIko bhinna bhinna ginAyA hai| jabaki ye donoM vastutaH eka hI hai| isI taraha ve likhate haiM ki 'zUnyavAdI bodake matAnusAra AtmA vijJAnamAtra hai, parantu vijJAnamAtrako vijJAnavAdI baudahI svIkAra karate hai, zUnyavAdI to saba zUnya hI mAnate haiM-dekho pR. 518 para anuvAdakakA phuTanoTa. __5 dekho 5-7-449-28, 562-475-191 595-491-29, 514-498-19 616-513-291657,658-503, 4-29. Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSita paricaya samayasAra par3hate hue bhI bahutase jIvoMkA eka brahmakI mAnyatArUpa siddhAMta ho jAtA hai| bahuta satsaMgase tathA vairAgya aura upazamakA bala vizeSarUpase bar3haneke pazcAt siddhAMtakA vicAra karanA cAhiye / yadi aisA na kiyA jAya to jIva dUsare mArgameM ArUDha hokara vairAgya aura upazamase hIna ho jAtA hai| eka 'brahmarUpa 'ke vicAra karane meM bAdhA nahIM, athavA 'aneka AtmA ke vicAra karane meM bAdhA nhiiN| tumheM tathA dUsare kisI mumukSuko mAtra apane svarUpakA jAnanA hI mukhya kartavya hai; aura usake jAnaneke zama, saMtoSa, vicAra aura satsaMga ye sAdhana hai| una sAdhanoMke siddha ho jAnepara aura vairAgya upazamake pariNAmakI vRddhi honepara hI' AsmA eka hai,' athavA 'AtmA aneka hai' ityAdi bhedakA vicAra karanA yogya hai|'' jainadharmake Agrahase mokSa nahIM isase spaSTa mAlUma hotA hai ki aba dhIre dhIre rAjacandrajIkA lakSa sAmpradAyika Agrahase haTakara AtmazAnakI ora bar3hatA jA rahA hai| isIliye rAjacandrajIne jagaha jagaha vairAgya aura upazamake kAraNabhUta yogavAsiSTha Adi sa yoMke vAcana manana karanekA anurodha kiyA hai| ve sApha likha dete haiM ki jaba hama vedAntake graMthoMkA avalokana karaneke liye kahate haiM taba vedAntI honeke liye nahIM kahate; jaba jaina graMthoMkA avalo. kana karane ke liye kahate haiM taba jaina honeke liye nahIM kahate / kintu vedAnta aura jinAgama sabake avalokana karanekA uddeza eka mAtra jJAna-prApti hI hai| hAlama jaina aura vedAMtI Adike bhedakA tyAga kro| AtmA vaisI nahIM hai| tathA jabataka AtmAme vairAgya-upazama varUpase nahIM Ate tabataka jaina vedAMta Adike ukta vicAroMse cittakA samAdhAna honeke badale ulTI caMcalatA hI hotI hai, aura una vicAroMkA nirNaya nahIM hotA, tathA citta vikSipta hokara bAdameM yathArtharUpase vairAgya-upazamako dhAraNa nahIM kara sakatA' / itanA hI nahIM, isa samaya rAjacandra sUtrakRtAMga Adi jaina zAstroMko bhI kuladharmakI vRdike liye par3hanekA niSedha karate haiN| aura ve ina graMthoMke bhI usI bhAgako vizeSarUpase paThana karaneke liye kahate haiM jinameM satpuruSoMke carita athavA vairAgya-kathA AdikA varNana kiyA gayA ho; aura ve yahA~taka likha dete haiM ki 'jisa pustakase vairAgya-upazama ho, ve hI samakitadRSTikI pustakeM haiN|' dhIre dhIre rAjacandrajIko akhA, choTama, prItama, kabIra, sundaradAsa, muktAnanda, dhIrA, sahajAnanda, Anandaghana, banArasIdAsa Adi saMta kaviyoMkI vANIkA rasasvAdana karaneko milA aura isase unakA mAdhyasthamAva-samabhAva-itanA bar3ha gayA ki unhoMne yahA~ taka likha diyA-'maiM kisI gacchameM nahIM, parantu AsmAmeM huuN|'' tathA 'jainadharmake Agrahase hI mokSa hai, isa mAnyatAko AtmA bahuta samayase bhUla cukI hai|'' 'saba zAstroko jAnanekA, kriyAkA, zAnakA, yogakA aura bhaktikA prayojana nijasvarUpakI prApti karanA hI hai| cAhe jisa mArgase aura cAhe jisa darzanase kalyANa hotA ho, to phira matamatAMtarakI kisI apekSAkI zoSa karanA yogya nhiiN|' 'matabheda rakhakara kisIne mokSa nahIM paayaa|' isaliye " jisa anuprekSAse, jisa darzanase aura zAnase Atmasva prApta ho vahI anuprekSA, vahI darzana aura vahI zAna sarvopari hai|" "pratyeka sampradAya athavA darzanake mahAtmAoMkA lakSa eka 'sat' hI hai| vANIse akathya honese vaha gUMgekI zreNIse samajhAyA gayA hai, jisase unake kathanameM kucha bheda mAlUma hotA .424-392-27. 1296-292-25. 3413-374-27. 4 rAjacandrajIne bhavadhU, alakhalaya, sudhArasa, amarasa aNachatuM, anahada, parAbhaki, harijana Adi saMta sAhityake aneka zabdokA jagaha jagaha prayoga kiyA hai, isase spaSTa mAlUma hotA hai ki gamacandrajIne isa sAhityakA mana manana kiyA thA. 544-150-21. .44-157-11. Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saba dharmokA mUla mAtmadharma hai| vAstavamai usameM bheda nhiiN| jabataka jIvako apane matakA Agraha hai, tabataka usakA kalyANa nahIM hotA / koI jaina kahA jAtA ho, aura matase grasta ho to vaha ahitakArI hai--matarahita hI hitakArI hai| vaiSNava, bauddha, zvetAmbara, digambara cAhe koI bhI ho, parantu jo kadAgraharahita bhAvase, zuddha samatAse AvaraNAko ghaTAvegA kalyANa usIkA hogA, ityAdi vicAroM ko rAjacandrajIne jagaha jagaha prakaTa kiyA hai| saba dhokA mUla Atmadharma isa samaya rAjacandra saba dharmokA mUla Atmadharma batAte haiM, aura ve spaSTa kaha dete hai:-- bhinna bhinna mata dekhiye bheda dRSTino eha / eka tasvanA mULamA vyApyA mAno teha // teha tasvarUpa vRkSatuM Atmadharma che mULa / svabhAvanI siddhi kare, dharma teja anukULa // --arthAt jagatmeM jo bhinna bhina mata dikhAI dete haiM, vaha kevala dRSTikA bheda mAtra hai| ina sabake mUlameM eka hI tasva rahatA hai, aura vaha tasva Asmadharma hai| ataeva jo nijabhAvakI siddhi karatA hai, vahI dharma upAdeya hai| vizAladRSTi rAjacandra kahA karate the " vicAra jina jevaM, raheI vedAMtI je"arthAt jinake samAna vicAranA cAhiye aura vedAMtIke samAna rahanA caahiye| ekabAra rAjacandrajIne vedamata aura jainamatakI tulanA karate hue nimna zabda kahe the:-" jaina svamata ane veda paramata evaM amArI dRSTimAM nathI / jainane saMkSepIe to te jainaja che / ane amane to kaheM lAMbo bheda jaNAto nathI"--' arthAt jaina svamata hai aura veda paramata hai, yaha hamArI dRSTi nahIM hai| jainako saMkSipta kareM to vaha vedamata hai, aura vedamatako vistRta kareM to vaha jainamata hai| hameM to donoMmeM koI bar3A bheda mAlUma nahIM hotaa| inhIM mAdhyastha sampradAyAtIta vicAroM ke kAraNa rAjacandrajIne saba saMtoke sAtha milakara ucca svarase gAyA thA ki 'U~ca nIcano aMtara nathI samajyA te pAmyA sadati '-arthAt sadati prApta karanemeM-mokSa prApta karane meMU~ca-nIcakA, gaccha-matakA, tathA jAti aura veSakA koI bhI aMtara nahIM; vahA~ to jo hariko niSkAmabhAvase bhajatA hai, vaha harikA ho jAtA hai / isaliye rAjacandrajIne kahA bhI hai: "nidoSa sukha nidoSa AnaMda lyo game tyAMcI maLe / e divyazaktimAna jeyI jaMjirethI nIkaLe // -arthAt jahA~ kahIMse bhI ho sake nidoSa mukha aura nirdoSa Anandako prAta kro| lakSya kevala yahI rakkho jisase yaha divyazaktimAna AtmA jaMjIrose-baMdhanase-nikala ske| IzvarabhAkti sarvoparimArga yahA~ yaha bAta vizeSa dhyAna rakhane yogya hai ki rAjacandrajIkI vicArokAntikI yahI itibhI nahIM ho jaatii| parantu ve isase bhI Age bar3hate haiN| aura isa samaya 'IzvarecchA, harikRpA,' 153-162-21. 2 haribhadraparine bhI isI tarahake milate julate vicAra prakaTa kiye : zrotavyo saugato dharmaH karttavyaH punraaiitH| - vaidiko vyavahattavyo dhyAtavyaH paramaH zivaH // -arthAt bauvadharmakA zravaNa karanA cAhiye, jainadharmakA AcaraNa karanA cAhiye, vaidikadharmako vyavahArameM lAnA cAhiye, aura zaivadharmakA dhyAna karanA cAhiye. 3 zrIyuta dAmajI kezavajIke saMgrahameM eka mumukSuke likhe hue rAjacandra-vRttAMtake AdhArase / ve vicAra rAjacandrajIne kucha ajaina sAdhuoMke samakSa prakaTa kiye the, ye sAdhu ekadama Akara jainadharmakI nindA karane lage the. 4 choDI mata darzana taNo Agraha tema vikalpa / kamo mArga mA sAdho janma tehanA asa // . jAtiveSano bheda nahIM kamo mArga jo koy| sAdhe te mukti lahe emAM bheda na koya // bhAsmasidi 1.5-7.1.17. Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya 27 'dInabaMdhukA anugraha' Adi zabdokA jagaha jagaha ullekha karate haiM; 'Izvarapara vizvAsa rakhaneko eka sukhadAyaka mArga' samajhate hai tathA haridarzana' ke liye atyaMta AturatA prakaTa karate haiN| ve apane Apako harike liye samarpaNa kara dete hai, aura yahA~taka likha DAlate haiM ki "jabataka IzvarecchA na hogI tabataka hamase kucha bhI na ho sakegA / eka tuccha tRNake do Tukar3e karanekI bhI sattA hamameM nahIM hai|" ' isa dazAma IzvarabhAktiko sarvoparimArga batAte hue rAjacandrajIne jo apanI parama ullAsayukta dazAkA varNana kiyA hai, use unhIMke zabdoMmeM suniye:-" Aja prabhAtase niraMjanadevakA koI adbhuta anugraha prakAzita huA hai| Aja bahuta dinase icchita parAbhakti kisI anupamarUpase udita huI hai| zrIbhAgavatameM eka kathA hai ki gopiyA~ bhagavAn vAsudeva (kRSNacandra) ko dahIkI maTakI meM rakhakara becaneke lie nikalI thiiN| vaha prasaMga Aja bahuta yAda A rahA hai| jahA~ amRta pravAhita hotA hai vahI sahasradala kamala hai, aura vahI yaha dahIkI maTakI hai, aura jo AdipuruSa usameM virAjamAna haiM, ve hI yahA~ bhagavAn vAsudeva haiN| satpuruSakI cittavRttirUpI gopIko usakI prAti honepara vaha gopI ullAsameM Akara dUsarI kinhIM mumukSu AtmAoMse kahatI hai ki 'koI mAdhava lo hA~re koI mAdhava lo'-arthAt vaha vRtti kahatI hai ki hameM AdipuruSakI prApti ho gaI hai, aura basa yaha eka hI prApta karane yogya hai, dUsarA kucha bhI prApta karaneke yogya nhiiN| isaliye tuma ise prApta kro| ullAsameM vaha phira phira kahatI jAtI hai ki tuma usa purANapuruSako prApta karo aura yadi usa prAptikI icchA acala premase karate ho to hama tumheM isa AdipuruSako de deN| hama ise maTakImeM rakhakara becane nikalI hai, yogya grAhaka dekhakara hI detI haiN| koI grAhaka bano, acala premase koI grAhaka bano, to hama vAsudevakI prApti karA de| maTakImeM rakhakara becane nikalanekA gUDha Azaya yaha hai ki hameM sahasadala kamalame vAsudeva bhagavAn mila gaye haiN| dahIkA kevala nAma mAtra hI hai| yadi samasta sRSTiko mathakara makkhana nikAle to kevala eka amRtarUpI vAsudeva bhagavAn hI nikalate haiN| isa kathAkA asalI sUkSma svarUpa yahI hai| kintu usako sthUla banAkara vyAsajIne use isa rUpase varNana kiyA hai, aura usake dvArA apanI adbhuta bhaktikA paricaya diyA hai| isa kathAkA aura samasta bhAgavatakA akSara akSara kevala isa ekako hI prApta karaneke uddezase bharA par3A hai; aura vaha (hameM) bahuta samaya pahale samajhameM A gayA hai| Aja bahuta hI jyAdA smaraNameM kyoMki sAkSAta anabhavakI prApti haI hai, aura isa kAraNa AjakI dazA parama adabhuta hai| aisI dazAse jIva unmatta hue binA na rhegau| tathA vAsudeva hari jAna bUjhakara kucha samayake liye antardhAna bhI ho jAnevAle lakSaNoM ke dhAraka hai, isaliye hama asaMgatA cAhate haiM, aura ApakA sahavAsa bhI asaMgatA hI hai, isa kAraNa bhI vaha hameM vizeSa priya hai| yahA~ satsaMgakI kamI hai, aura vikaTa sthAnameM nivAsa hai| hari-icchApUrvaka hI ghUmane phirane116-245-24. 2 parAbhaktikA varNana suMdaradAsajIne isa taraha kiyA hai:bhavaNa binu dhuni sune nayanu binu rUpa nihAre / rasanA binu ubare prazaMsA bahu vistArai / / nRtya carana binu kare hasta binu tAla bjaave| aMga vinA mili saMga bahuta AnaMda baDhAve // binu sIsa nave jahA~ sevyako sevakamAva liye rahe / mili paramAtamasauM AtamA parAbhakti suMdara ko / / -zAnasamudra 2-51. 3 suMdaradAsajI isa dazAkA varNana nima prakArase kiyA hai: prema lagyo paramezvarasoM taba, bhUli gayo sigaro para vaaraa| gyo unamatta phireM jitahI tita, neka rahI na zarIra sNbhaaraa| svAsa usAsa uThe saba roma, cale haga nIra akhaMDita dhArA / suMdara kauna kare navadhA vidhi chAki paryo rasa pI matavArA || -jJAnasamudra 2-39. Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jagatkA adhiSThAna hari kI vRtti rakkhI hai| isake kAraNa yadyapi koI kheda to nahIM, parantu bhedakA prakAza nahIM kiyA jA sakatA, yahI cintA niraMtara rahA karatI hai| aneka aneka prakArase manana karanepara hameM yahI hA nizcaya huA ki bhakti hI sarvopari mArga hai aura vaha aisI anupama vastu hai ki yadi use satpuruSake caraNoM ke samIpa rahakara kI jAya to vaha kSaNabharameM mokSa de sakatI hai|"' jagatkA adhiSThAna hari rAjacandra yahIMtaka nahIM Thaharate / ve tIrthakaratakako nahIM chor3ate, aura jainadarzanake mahAn upAsaka honepara bhI ve spaSTa likhate haiM ki 'isa jagatkA koI adhiSThAna, arthAt 'jisamese vastu utpanna huI ho, jisameM vaha sthira rahe, aura jisameM vaha laya pAve'-avazya honA caahiye| yaha rahA vaha aprakaTa patraH- " jainakI bAla zailI dekhanepara to hama tIrthaMkarako sampUrNa jJAna ho' yaha kahate hue bhrAMtimeM par3a jAte haiN| isakA artha yaha hai ki jainakI aMtazailI dUsarI honI caahiye| kAraNa ki isa jagatkA 'adhiSThAna ' ke binA varNana kiyA hai, aura vaha varNana aneka prANI-vicakSaNa AcAryoMko bhI bhrAMtikA kAraNa haA hai| tathApi yadi hama apane abhiprAyake anusAra vicAra karate haiM to aisA lagatA hai ki tIrthaMkaradevakI AtmA jJAnI honI cAhiye / parantu tatkAlaviSayaka jagatake rUpakA varNana kiyA hai aura loga sarva kAlameM aisA mAna baiThe haiM, jisase bhrAMtimeM par3a gaye haiN| cAhe jo ho parantu isa kAlameM jainadharmamai tiirthe| karake mArgako jAnanekI AkAMkSAvAle prANiyoMkA honA durlabha hai / kAraNa ki eka to caTTAnapara car3hA huA jahAja-aura vaha bhI purAnA-yaha bhayaMkara hai| usI taraha jainadarzana kI kathanI ghisa jAnese-' adhiSThAna' viSayaka mAMtirUpa cahAnapara vaha jahAja car3hA hai-jisase vaha sukharUpa nahIM ho sktaa| yaha hamArI bAta pratyakSa pramANase mAlUma hogii| tIrthaMkaradevake saMbaMdha hameM bAraMbAra vicAra. rahA karatA hai ki unhoMne isa jagatkA 'adhiSThAna 'ke bimA varNana kiyA hai usakA kyA kAraNa ? kyA use 'adhiSThAna'kA jJAna nahIM huA hogA ? athavA 'adhiSThAna' hogA hI nahIM ? athavA kisI uddezase chipAyA hogA ? athavA kathanabhedase paraMparAse samajhameM na Anese adhiSThAnaviSayaka kathana laya ho gayA hogA ? yaha vicAra huA karatA hai / yadyapi tIrthaMkarako hama mahAn puruSa mAnate haiM; use namaskAra karate haiM; usake apUrva guNake upara hamArI parama bhakti hai aura usase hama samajhate haiM ki adhiSThAna to unakA jAnA huA thA, parantu logoMne paraMparAse mArgakI bhUlase laya kara DAlA hai / jagatkA koI adhiSThAna honA cAhiye-aisA bahutase mahAtmAoMkA kathana hai, aura hama bhI yahI kahate haiM ki adhiSThAna hai aura vaha adhiSThAna hari bhagavAn hai-jise phira phirase hRdayadezameM cAhate haiN| tIrthakaradevake liye sakhta zabda likhe gaye haiM, isake liye use namaskAra / " . 1174-232-24. 1 akhAne bhI Izvarako adhiSThAna batAte hue ' akhe gItA' meM likhA hai adhiSThAna te tame svAmI teNe e cAlyu jAya / aNachato jIva huM huM kare paNa bheda na prIche prAya // kaDavU 19-9. 1 jananI bAla zailI jotAM to ame tIrthakarane sampUrNa zAna hoya ema kahetAM bhrAMtimAM paDIe chIe. Ano artha evo cha ke jananI aMtazailI bIjI joie. kAraNake adhiSThAna' bagara bhA jagatne varNavyu cha, ane te varNana aneka prANIo-vicakSaNa AcAryone paNa bhrAMtinuM kAraNa thayu cha, tathApi ame amArA abhiprAyapramANe vicArIe chIe to ema lAge cha ke tIrthaMkaradeva to jJAnI AtmA hovA joie; parantu te kALaparatve jagatarnu rUpa varNamyuM che, ane loko sarvakALa eeM mAnI beThA che; jethI bhrAtimA pacyA che. game tema ho paNa A kALamAM jainamA tIrthakaranA mArgane jANavAnI AkAMkSAvALo prANI yavo dulabha saMbhave ke; kAraNake kharAbe caTuM vahANa-ane te paNa jUna-e bhayaMkara che. temaja jainanI kathanI ghasAI naI-'adhiSThAna' viSayanI bhrAMtikapa sarAve te vahANa caDha -yI sukharUpa 9 saMbhave nahIM. Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya AtmavikAsakI ucca dazA - rAjacandrajI isa samaya ' athAha brAjhI vedanA' kA anubhava karate haiN| tasvazAnakI guphAkA darzana kara''ve alakhalaya'-'brahmasamAdhi' meM lIna ho jAte haiN| dharmecchuka logokA patra-vyavahAra unai baMdhanarUpa ho uThatA hai; syAdvAda, gugasthAna AdikI 'sira ghumA denevAlI 'carcAoMse unakA citta virakta ho jAtA hai aura to aura ve apanA nijakA bhAna bhUla baiThate haiM; apanA mithyAnAmadhArI, nimittamAtra, anyatadazA, sahajasvarUpa Adi zandause ullekha karate haiM; aura kabhI to ullAsamai Akara apane Apako hI namaskAra kara lete haiN| AtmadazAmeM rAjacandra itane unmatta ho jAte haiM ki ve sarvaguNasampana bhagavAntakame bhI doSa nikAlate haiM; aura tIrthaMkara bananekI, kevalazAna pAnekI, aura mokSa prApta karanetakakI icchAse nihi ho jAte haiM / kabIra Adi saMtoMke zabdoM meM rAjacandrakI yaha ' akatha kathA kahanese kahI nahIM jAtI aura likhanese likhI nahIM jaatii| unake cittakI dazA ekadama niraMkuza ho jAtI hai| isa avyakta dazAmeM unheM saba kucha acchA lagatA hai aura kucha bhI acchA nahIM lgtaa|' unheM kisI bhI kAmakI smRti athavA khabara nahIM rahatI, kisI kAmamai yathocita upayoga nahIM rahatA, yahA~taka ki unheM apane tanakI bhI sudha-budha nahIM rahatI / kabIra sAhabane isI dazAkA " harirasa pIyA jAniye kabahu~ na jAya khumAra / maiMmantA ghUmata phire nAhIM tanakI sAra"-kahakara varNana kiyA hai / rAjacandrajIkI yaha dazA jarA unhIMke zandoMmeM suniye:" eka purANa-puruSa aura purANa-puruSakI prema saMpatti binA hameM kucha bhI acchA nahIM lgtaa| hameM kisI bhI padArthameM bilakula bhI ruci nahIM rahI; kucha bhI prApta karanekI icchA nahIM hotI; vyavahAra kaise calatA hai, isakA bhI bhAna nahIM; jagat kisa sthitimeM hai, isakI bhI smRti nahIM rahatI; zatru-mitramai koI bhI bhedabhAva nahIM rahA; kauna zatru aura kauna mitra hai, isakI bhI khabara rakkhI nahIM jAtI, hama dehadhArI hai yA aura kucha, jaba yaha yAda karate haiM taba muzkilase jAna pAte haiN| hameM kyA karanA hai, yaha kisIkI mI A amArI vAta pratyakSa pramANe dekhAze. tIrthakaradevanA saMbaMdhamAM amane vAraMvAra vicAra rahyA kare ke ke temaNe 'adhiSThAna' vagara A jagat varNavyu che tenu zu kAraNa tene 'adhiSThAna' nuM jJAna nahIM thayu hoya ? athavA 'adhiSThAna' nahIMja hoya-athavA koI uddeze chupAyuM haze 1 athavA kathanabhede paraMparAye nahIM samajyAthI' adhiSThAna' viSernu kathana laya pAmyuM haze ? A vicAra thayA kare che. joke tIrthakarane ame moTA puruSa mAnIe chIe; tene namaskAra karIe chIe; tenAM apUrva guNa Upara amArI parama bhAkti che; ane tethI ame dhArIe chIe ke adhiSThAna to temaNe jANelu-paNa loko paraMparAe mArganI bhUlathI laya karI nAkhyu / jagatanuM koI adhiSThAna hovU jAie-ema SaNA kharA mahAtmAogeM kathana che, ane ame paNa emaja kahIe chIe ke adhiSThAna che-ane te adhiSThAna harI bhagavAn che-jene pharI pharI hRdayadezamA joie chIe. tIrthaMkaradevane mATe sakhata zabdo lakhAyo che, mATe tene namaskAra. -yaha patra, patrAMka 191 kAhI aMza hai| isa patrakA yaha bhAga 'zrImad rAjacandra ke abataka prakAzita kisI bhI saMskaraNameM nahIM chpaa| yaha mujhe eka sajana mumukSukI kRpAse prApta huA haiisake liye lekhaka unakA bahuta AbhArI hai| isa patrase rAjacandrajIke vicAroMke saMbaMdhI bahuta kucha spaSTIkaraNa hotA hai| 1 dekho 56-164-21, 93-190-23. 2 AnandaghanajIne bhI apane Apako AnandadhanacaubIsI (16-13 ) meM eka jagaha namaskAra kiyA hai: aho aho huM mujane kahuM namo muja namo mujre| amita phaLa dAna dAtAranI jehanI bheTa yaI tuja re|| 3144-215-23. 4 dekho 161-226-24, 184-239-24, 239-267-24. Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtmavikAsakI upa pazA samajhameM Ane jaisA nahIM hai| hama sabhI padArthose udAsa ho jAnese cAhe jaise pravarttate haiM, vrata niyamakA bhI koI niyama nahIM rakkhA; bhedabhAvakA koI bhI prasaMga nahIM; hamane apanese vimukha jagatmeM kucha bhI mAnA nahIM; hamAre sanmukha aise satsaMgIke na milanese kheda rahA karatA hai saMpatti bharapUra hai, isaliye saMpattikI icchA nahIM, zabda Adi anubhava kiye hue viSaya smRtimai A jAneke kAraNa-athavA cAhe use IzvarecchA kahoparanta usakI bhI aba icchA nahIM rahI apanI icchAse hI thor3I hI pravRtti kI jAtI hai; harikI icchAkA krama jaise calAtA hai vaise hI calate cale jAte haiN| hRdaya prAyaH zUnya jaisA ho gayA hai; pA~coM indriyA~ zUnyarUpase hI pravRtti karatI haiM; naya-pramANa vagairaha zAstra-bheda yAda nahIM Ate; kucha bhI bA~canemeM citta nahIM lagatA; khAnekI, pInekI, baiThanekI, sonekI, aura bolanekI vRttiyA~ saba apanI apanI icchAnusAra hotI hai; tathA hama apane svAdhIna haiM yA nahIM, isakA bhI yathAyogya bhAna nahIM rhaa| isa prakAra saba tarahase vicitra udAsInatA A jAnese cAhe jaisI pravRtti ho jAyA karatI hai| eka prakArase pUrNa pAgalapana hai; eka prakArase usa pAgalapanako kucha chipAkara rakhate haiM, aura jitanI mAtrAmeM use chipAkara rakhate haiM, utanI hI hAni hai| yogyarUpase pravRtti ho rahI hai athavA ayogyarUpase, isakA kucha bhI hisAba nahIM rkkhaa| Adi-puruSameM eka akhaMDa premake sivAya dUsare mokSa Adi padAthokI bhI AkAMkSAkA nAza.ho gayA hai / itanA saba honepara bhI saMtoSajanaka udAsInatA nahIM AI, aisA mAnate haiM / akhaMDa premakA pravAha to nazeke pravAha jaisA pravAhita honA cAhiye / parantu vaisA pravAhita nahIM ho rahA, aisA hama jAna rahe haiN| aisA karanese vaha akhaMDa nazekA pravAha pravAhita hogA aisA nizcayarUpase samajhate haiN| parantu use karanemeM kAla kAraNabhUta ho gayA hai| aura ina sabakA doSa hamapara hai athavA haripara, usakA ThIka ThIka nizcaya nahIM kiyA jA sktaa| itanI adhika udAsInatA honepara bhI vyApAra karate haiM, lete haiM, dete haiM, likhate haiM, bA~cate haiM, nibhAte jA rahe haiM, kheda pAte haiM, ha~sate bhI haiM, jisakA ThikAnA nahIM, aisI hamArI dazA hai; aura usakA kAraNa kevala yahI hai ki jabataka harikI sukhada icchA nahIM mAnI tabataka kheda miTanevAlA nhiiN| yaha bAta samajhameM A rahI hai, samajha bhI rahe haiM, aura samajheMge bhI, parantu sarvatra hari hI kAraNarUpa hai| hamArA deza hari hai, jAti hari hai, kAla hari hai, deha hari hai, rUpa hari hai, nAma hari hai, dizA hari hai, saba kucha hari hI hari hai / aura phira bhI hama isa prakAra kAravArameM lage hue haiN| yaha isIkI icchAkA kAraNa hai|"' isase mAlUma hotA hai ki rAjacandra eka pahu~ce hue saMta ( Mystic ) the| unhoMne kabIra, dAda, prItama, Anandadhana Adi saMtoMkI taraha usa 'avAmAnasagocara' sahajAnandakI ucca dazAkA anubhava kiyA thA, jisakA upaniSadke RSiyoM-muniyoMse lagAkara pUrva aura pazcimake aneka saMtoM aura vicArakoMne jagaha jagaha bakhAna kiyA hai| svAmI vivekAnandane isa dazAkA nimna prakArase varNana kiyA hai: ___ There is no feeling of I, and yet the mind works, desireless, free from restlessness, objectless, bodiless. Then the truth shines in its full effulgence, and we know ourselves--for Samadhi lies potential in us allfor what we truly are, free, immortal omnipotent, loosed from the finite and its contrasts of good and evil altogether, and identical with the Atman or Universal Soul-arthAt usa dazAmeM ahaMbhAvakA vicAra nahIM rahatA, parantu mana icchArahita hokara, caMcalatAhita hokara, prayojanarIhata hokara aura zarIrarahita hokara kAma karatA hai| usa samaya satya apane pUrNa tejase daidIpyamAna hotA hai,aura hama apane Apako jAna lete haiN| kyoMki samAdhi hama sabameM 1 217-254-24 tulanA karo: harimaya sarva dekhe te bhakta, zAnI Ape che adhyakta / aharniza mana jo vebhyu rahe, to koNa naMde ne kone kahe // vaNa pAme bakavAdaja kare gaLe garjanA bhalA utare-akhAnA chappA veSavicAra aMga 455. Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya / avyaktarUpase maujUda rahatI hai| kyoMki hama vAstavameM svAdhIna hai, amara hai, sarvazaktimAna hai, parimitase pRthak hai, sat aura asatke bhedase para haiM, tathA AtmA aura paramAtmAse abhinna hai|' bauddha, jaina, IsAI, musalamAna Adi sabhI dharmoke granthakAroMne isa dazAkA bhinna bhinna rUpameM varNana kiyA hai / nissandeha rAjacandra AtmavikAsakI ucca dazAko pahu~ce hue the; aura jAna par3atA hai isI dazAko unhoMne 'zuddhasamakita' ke nAmase ullekha kiyA hai| ve likhate haiM: ogaNIse ne suDatAlIse samakita zuddha prakAzyu re / zruta anubhava vadhatI dazA nijasvarUpa avamAsyu re // isa padyameM unhoMne saMvat 1947 meM, apanI 24 varSakI avasthAmeM zruta-anubhava, bar3hatI huI dazA, aura nijasvarUpake bhAsa honekA spaSTa ullekha kiyA hai| rAjacandrajIkA lekhasaMgraha zrImad rAjacandrane apane 33 varSake choTese jIvanameM bahuta kucha bA~cA aura bahuta hI kucha likhaa| yadyapi rAjacandrajIke lekhoM, patroM AdikA bahuta kucha saMgraha ' zrImad rAjacandra 'nAmaka graMthameM A gayA hai| parantu yahA~ yaha batA denA Avazyaka hai ki abhI rAjacandrajIke patroM AdikA bahatasA bhAga aura bhI maujada hai| aura isa bhAgameM kucha bhAga to aisA hai jisase rAjacandrajIke vicAroM ke saMbaMdha bahutasI naI bAtopara prakAza par3atA hai, aura tatsaMbaMdhI bahutasI gutthiyA~ sulajhatI haiN| rAjacandrajIke lekhoMko sAmAnyaH tayA tIna vibhAgoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai| prathama bhAgameM rAjacandrajIke vividha patroM kA saMgraha AtA hai| jinheM rAjacandrajIne bhinna bhinna avasaropara mumukSuokI tattvajJAnakI pipAsA zAnta karaneke liye likhA thaa| ina patroMmase kucha thoDese khAsa khAsa patra pahile uddhRta kiye jA cuke haiN| rAjacandrajIke patroMsekhAsakara jisameM gAMdhIjIne rAjacandrajIse sattAisa praznoMkA uttara mA~gA hai-gAMdhIjIko bahuta zAMti milI thI, aura ve hindudharmameM sthira raha sake the, yaha bAta bahutase loga jAnate haiN| rAjacandrajIke lekhoMkA dUsarA bhAga nijasaMbaMdhI hai / ina patroMke par3hanese mAlUma hotA hai ki rAjacandra apanA satata AtmanirIkSaNa (Self analysis) karane meM kitane satarka rahate the| kahIM kahIM to unakA AtmanirIkSaNa itanA saSTa aura sUkSma hotA thA ki usake par3hanese sAmAnya logoMko unake viSayameM bhrama ho jAnekI saMbhAvanA thii| isI kAraNa rAjacandrajIko apanA aMta:karaNa kholakara rakhaneke liye koI yogya sthala nahIM milatA thaa| bahuta karake rAjacandrajIne ina patroMko apane mahAn upakAraka sAyalA nivAsI zrIyuta saubhAgabhAIko hI likhA thA / isa prakArakA sAhitya apanI bhASAoM meM bahuta hI kama hai| isameM sandeha nahIM ye samasta patra atyaMta upayogI hai, aura rAjacandrajIko samajhaneke liye pAradarzakakA kAma karate haiN| aneka sthalopara rAjacandrajIne apanI nijakI dazAkA padyameM bhI varNana kiyA hai| isake atirikta isa saMbaMdha rAjacandrajIkI jo 'prAiveTa DAyarI' (naudhapothI) haiM jinheM rAjacandrajI vyAvahArika kAmakAjase avakAza milate hI likhane baiTha jAte the--bahuta mahattvapUrNa hai| rAjacandrajIko jo samaya samayapara nAnA tarahakI 1 vivekAnanda-rAjayoga lanDana 1896. 2 dekho amerikAke prasiddha manovaijJAnika viliyama jemsakI The Varieties of Religious Experiences nAmaka pustakame Mysticism nAmaka prakaraNa; tathA ricarDa maurisa myukakI Cosmic Consciousness 1905. isa bhaagmese do mahatvapUrNa patroMke aMza pahile ubta kiye jA cuke haiN| ina patroMkA kucha bhAga mujhe do mumukSAoMkI kRpAse par3aneko milA / eka patrameM dasa yA bAraha muddoMmeM gajacandrajIne apanI jainatatvajJAnasaMbaMdhI AlocanAkA nicor3a likhA hai| mujhe isa patrase rAjacandrajIkA dadhivindu samajhane meM bahuta madada milI hai| isake liye uka mumukSuokA meM bahuta kRtajJa huuN| Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lekhasaMgraha vicAradhArAyeM udita hotI thIM, unheM ve apanI DAyarImeM noTa kara lete the / yadyapi rAjacandrajIke patroMkI taraha unakI prAiveTa DAyarI bhI apUrNa hI haiM, phira bhI jo kucha haiM, ve bahuta mahatvakI haiN| rAjacandrajIke lekhoMkA tIsarA bhAga unakI maulika athavA anuvAdAtmaka aura vivecanAtmaka racanAyeM haiN| maulika racanAyeM strInItibodha prathama bhAga, rAjacandrajIkI 16 varSase pahilekI racanAoM meM prathama racanA ginI jAtI hai| yaha graMtha padyAtmaka hai, aura yaha saM. 1940 meM prakAzita huA hai ' / rAjacandrajIne isa graMthako tIna bhAgoMmeM banAnekA vicAra kiyA thaa| mAlUma hotA hai rAjacandra zeSa do bhAgoMko likha nahIM sake / graMyake mukhapRSThake Upara strIzikSAkI AvazyakatAke viSayameM nimna padya diyA gayA hai: thavA deza AbAda sau hosa dhAro, bhaNAvI gaNAvI vanitA sudhaaro| thatI AryabhUmi viSe jeha hAni, karo dUra tene tame hita mAnI // rAjacandrajIne isa graMthakI choTIsI prastAvanA bhI likhI hai / usameM strIzikSAke Upara jo purAne vicArake loga AkSepa karate haiM, unakA nirAkaraNa kiyA hai| tathA striyoM ko sudhAraneke liye bAlalama, anamela vivAha Adi kuprathAoMko dUra karanekA logause anurodha kiyA hai / isa pustakake rAjacandrajIne cAra bhAga kiye hai| prathama bhAgame IzvaraprArthanA, kSaNabhaMgura deha, mAtAkI putrIko zikSA, samayako vyartha na khonA aadi| dusare bhAgame zikSA, zikSAke lAbha, anapaDha strIko dhikkAra Adi tIsare bhAgameM sudhAra, sadguNa, sunIti, satya, parapuruSa, Adi; tathA cauthe bhAgameM 'sadguNasajanI' aura ' sodhazataka' isa taraha saba milAkara caubIsa garavI haiN| rAjacandrajIkA dUsarA graMtha kAvyamAlA hai| 'strInItibodha' ke antameM diye hue vijJApanameM rAjacandrajIne kAvyamAlA nAmaka eka sunItibodhaka pustaka banAkara taiyyAra karanekI sUcanA kI hai| isase mAlUma par3atA hai ki kAvyamAlA koI nItisaMbaMdhI pustaka honI cAhiye / isa pustakamai ekasau mATha kAvya hai, jinake cAra bhAga kiye gaye haiN| isa pustakake viSayameM kucha vizeSa jJAta nahIM ho skaa| rAjacandrajIkI tIsarI pustaka he pacanasaptazatI / rAjacandrajIne vacanasaptazatIko punaH punaH smaraNa rakhanako likhA hai| isa graMthame sAtaso vacana gUMthe gaye hai |unse kucha vacana nimna prakArase haiM: sira calA jAya para pratijJA bhaMga na karanA (19). kisI darzanakI nindA na karU~ (67). adhika vyAja na (335). dIrghazaMkAmeM adhika samaya na lagAU~ (390). AjIvikAkI vidyAkA sevana na karU~ (415). phoTo na khiMcavAU~ (453). kSaurakarmake samaya mauna rahU~ (515). putrIko par3Aye binA na rahU~ (545). kuTuMmbako svarga banAU~ (561). . rAmacandrajIkI 16 varSase pUrvakI cauthI racanA puSpamAlA hai| jisa taraha jApamAlAmeM ekasau bhATha dAne hote haiM, usI taraha rAjacandrajIne subaha zAma nivRttike samaya pATha karaneke lie ekasau ATha bacoMmeM puSpamAlAkI racanA kI hai| isameM rAjA, vakIla, zrImaMta, bAlaka, yuvA, vRddha, dharmAcArya, kRpaNa, durAcArI, kasAI Adi sabhI tarahake logoM ke liye hitavacana likhe gaye haiN| solaha varSase kama avasthAma itane gaMbhIra aura mArmika vacanoMkA likhA jAnA, sacamuca bahuta AmaryakAraka hai| inameMse kucha vAkya yahA~ diye jAte hai:__ yadi tujhe dharmakA astitva anukUla na AtA ho to jo nIce kahatA hU~ use vicAra jAnA: chapA huA aMya mujhe dekhaneko nahIM milA / maiMne yaha vivecana bhIyuta dAmajI kezavajIke saMgrahameM hastalikhita cInItibodhake uparase likhA hai| 2 zrIyuta gopAladAsa jIvAbhAI paTela 'bhImadanI jIvanayAtrA meM likhate haiM ki rAmacandrajIne bacana saptazatIke alAvA 'mahAnIti' ke sAtaso vacana alaga likhe| parantu eka samanake kathanAnusAra mahAnItike sAtasau vacana aura vacanasatazatI ekahI hai, alaga alaga nhiiN| . Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya tU jisa sthitiko bhogatA hai vaha kisa pramANase ? AgAmI kAlakI bAta tU kyoM nahIM jAna sakatA ? tU jisakI icchA karatA hai vaha kyoM nahIM milatA' citra-vicitratAkA kyA prayojana hai ? (9). mUlatattvameM kahIM bhI bheda nahIM, mAtra dRSTima bheda hai, yaha mAnakara Azaya samajha pavitra dharmameM pravartana karanA (14). tU kisI bhI dharmako mAnatA ho, usakA mujhe pakSapAta nhiiN| mAtra kahanekA tAtparya yaha hai ki jisa rAise saMsAra-malakA nAza ho usa bhakti, usa dharma aura usa sadAcArako tU sevana karanA (15). yadi tU sattAmeM masta ho to naipoliyana bonApArTako donoM sthitise smaraNa kara (32). jindagI choTI hai aura laMbI jaMjAla hai| isaliye jaMjAlako choTI kara, to sukharUpase jindagI lambI mAlUma hogii| (51). rAmacandrajIkI pA~cavI racanA mokSamAlA hai| yaha bahuta prasiddha hai| 'bAlayuvakoMko avivekI vidyA prApta kara Atmasiddhise bhraSTa hote dekha, unheM svadharmameM sthita rakhaneke liye,' rAjacandrajIne mokSamAlA bAlAvabodha nAmaka prathama bhAgakI racanA kI hai' / anyake uddezake viSayameM rAjacandra likhate haiM:"bhASAzAnakI pustakoMkI taraha yaha pustaka paThana karanekI nahIM, parantu manana karane kI hai| isase isa bhava aura parabhava donoMmeM tumhArA hita hogaa| jainamArgako samajhAnekA isameM prayAsa kiyA hai| isameM jinokta mArgase kucha bhI nyUnAdhika nahIM kahA / jisase vItarAgamArgapara AbAlavRddhakI ruci ho, usakA svarUpa samajhameM Ave, usake bIjakA hRdayamai ropaNa ho, isa hetuse usakI bAlAvabodharUpa yojanA kI hai| isameM jinezvarake suMdara mArgase bAharakA eka bhI adhika vacana rakhanekA prayatna nahIM kiyA / jaisA anubhavameM AyA aura kAlabheda dekhA vaise hI madhyasthatAse yaha pustaka likhI hai|" mokSamAlAmeM jainadharmake siddhAMtoMkA sarala aura nUtana zailIse 108 pAThoMmeM rocaka varNana kiyA gayA hai / aura bar3e AzcaryakI bAta to yaha hai ki rAjacandrajIne solaha varSa pA~ca mahInekI avasthAmeM ise kula tIna dinameM likhA thaa| graMthake viSayako sAmAnyataH nIce likhe cAra vibhAgoMmeM vibhakta kiyA jA sakatA hai:kathAbhAga, jainadharmaviSayakasiddhAMta, sarvamAnyasiddhAMta aura kAvyabhAga / mokSamAlAkA kathAbhAga bahuta rocaka aura zreSTha hai / yadyapi ye kathAye bahuta karake uttarAdhyayana Adi jainasUtra, tathA kathAgranthoM ko anukaraNa karake likhI gaI haiM, parantu kathAoMke par3hanese lagatA hai ki mAno ye kathAyeM maulika hI haiN| mokSamAlAkI anAthI muni, kapila muni, bhikhArIkA kheda, sukhake viSayameM vicAra Adi kathAyeM vairAgyarasase khUba hI paripUrNa hai, aura ye kathAyeM itanI AkarSaka aura hRdayasparzI haiM ki inheM jitanI bAra bhI pako utanI hI bAra ye naI aura asarakAraka mAlUma hotI haiM / hama to samajhate haiM ki mokSamAlAkI bahusaMkhyaka kathAyeM bhAratIya kathA-sAhityakI ucca zreNI meM jarUra rakhI jA sakatI haiN| mokSamAlAke dUsare vibhAga, sAmAyika, pratikramaNa, rAtribhojana, pratyAkhyAna, jIvadayA, namaskAra maMtra, dharmadhyAna, navatasva, IzvarakartRtva Adi jainadharmake mukhya mukhya prAthamika siddhAMtoMkA nUtana zailIse sarala aura gaMbhIra vivecana kiyA gayA hai| udAharaNake liye rAtribhojanake viSayameM likhA hai:-" rAtribhojanakA purANa Adi matoMmeM bhI sAmAnya AcArake liye tyAga kiyA hai| phira bhI unameM paraMparAkI rUhiko lekara rAtribhojana ghusa gayA hai| zarIrake andara do prakArake kamala hote haiN| ve sUryake astase saMkucita ho jAte haiM / isa kAraNa rAtribhojanameM sUkSma jIvoMkA bhakSaNa honese ahita hotA hai / yaha mahArogakA kAraNa hai / aisA bahutase sthaloM meM AyurvedakA bhI mata hai" (mokSamAlA 28) / jo loga pratikramaNa Adiko, usakA artha samajhe binA hI, kaMThastha kara lete haiM, aise logoMke viSayameM rAjacandra likhate haiM-" jinake zAstrake zAna kaMThastha ho, aise puruSa bahuta mila sakate hai| parantu jinhoMne thoDe vacanoMpara prauDha aura vivekapUrvaka vicAra kara zAstra jitanA zAna hRdayaMgama kiyA ho, aise puruSa milane durlabha hai| tasvako pahu~ca jAnA koI choTI bAta nahIM, yaha kUdakara samudrako ulA~gha jAneke samAna haiN|" rAjacandrajIne mokSamAlAko bAlAvabodha, vivecana aura prazAvabodha ina tIna bhAgoMmeM likhanekA vicAra kiyA thaa| ve kevala bAlAvabodha mokSamAlA hI likha sake, antake do bhAgoMko nahIM likha sake / prahAvayoSa mokSamAlAkI ve kevala saMkalanAmAtra hI likhavA sake / yaha prastuta graMthama 864(2)-798.33 para dI huI hai| Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mokSamAlA " jo nirdhanya pravacanameM Aye hue pavitra vacanoMko kaMThastha karate haiM, ve apane utsAha ke balase saphalakA upArjana karate haiN| parantu jinhoMne usakA marma pAyA hai, unako to isase mukha, AnaMda, viveka aura antama mahAn phalakI prApti hotI hai| apana puruSa jitanA suMdara akSara aura kheMcI huI mithyA lakIra ina donoMke bhedoMko jAnatA hai, utanA hI mukhapAThI anya graMthoMke vicAra aura niya pravacanake bhedako samajhatA hai| kyoMki usane arthapUrvaka nigraMtha vacanAmRtako dhAraNa nahIM kiyA, aura usapara yathArtha vicAra nahIM kiyaa| yadyapi tasvavicAra karane meM samartha buddhi-prabhAvakI AvazyakatA hai, to bhI vaha kucha vicAra z2arUra kara sakatA hai| patthara pighalatA nahIM phira bhI pAnIse bhIga to jAtA hai| isI taraha jisane vacanAmRta kaMThastha kiyA ho, vaha arthasahita ho to bahuta upayogI ho sakatA hai| nahIM to totevAlA rAma nAma / toteko koI paricayameM bhAkara bhale hI sikhalA de, parantu totekI balA jAne ki rAma anArako kahate haiM yA aMgurako" (mokSamAlA pATha 26) / isake bAda lekhakane eka upahAsajanaka kacchI-vaizyoMkA dRSTAMta likhA hai / Izvarakatatvake saMbaMdhameM zrImad rAjacandra likhate haiM-"jisa madhyavayake kSatriyaputrane jagat anAdi hai aise bedhar3aka kahakara karttAko ur3AyA hogA, usa puruSane kyA ise kucha sarvazatAke gupta bhedake binA kiyA hogA tathA inakI nidoSatAke viSayameM jaba Apa paheMge to nizcayase aisA vicAra kareMge ki ye paramezvara the / karttA na thA aura jagat anAdi thA to usane aisA kahA" ( mokSamAlA pATha 92) / "paramezvarako jagat racanekI kyA AvazyakatA thI? paramezvarane jagatko racA to sukha duHkha banAnekA kyA kAraNa thA / sukha duHkhako racakara phira mautako kisaliye banAyA? yaha lIlA use kise batAnI thI? jagatko racA to kisa karmase racA 1 usase pahile racanekI icchA use kyoM na huI? Izvara kauna hai ? bhagatke padArtha kyA hai aura icchA kyA hai ? jagatko racA to phira isameM eka hI dharmakI pravRtti rakhanI thii| isa prakAra bhramaNAmeM DAlane kI kyA z2arUrata thI? kadAcit yaha mAna leM ki yaha usa vicArese bhUla ho gii| hogI ! khaira, kSamA karate haiN| parantu aisI AvazyakatAse adhika aklamandI use kahasi sUtI ki usane apaneko hI jabamUlase ukhAranevAle mahAvIra jaise puruSoMko janma diyA ? inake kahe hue darzanako jagatmeM kyA maujUda rakkhA ?" ( mokSamAlA pATha 97 ) / mokSamAlAkA tIsarA bhAga sarvamAnya siddhAMtaviSayaka hai| isameM karmakA camatkAra, mAnavadeha, satsaMga, vinaya, sAmAnya nityaniyama, jitendriyatA Adi sarvasAmAnya bAtopara suMdara vivecana kiyA gayA hai| mAnavadehake viSayameM likhA hai:-"manuSya ke zarIrakI banAvaTake Uparase vidvAn use manuSya nahIM kahate, parantu usake vivekake kAraNa use manuSya kahate haiN| jisake do hAtha, do paira, do A~kha, do kAna, eka mukha, do hoTha aura eka nAka ho use manuSya kahanA aisA hameM nahIM samajhanA cAhio / yadi aisA samajhe to phira baMdarako bhI manuSya ginanA caahiye| usane bhI isa taraha hAtha paira Adi saba kucha prApta kiyA hai| vizeSa rUpase usake pU~cha bhI hai, to kyA use mahAmanuSya kahanA cAhiye ? nahIM, nahIM / jo mAnavapanA samajhatA hai vahI mAnava kahalA sakatA hai" (mokSamAlA pATha 4) / sUara aura cakravartIkA sAdRzya:-" bhogoMke bhoganemeM dono tuccha hai| donoM ke zarIra rAda, mA~sa Adike bane haiM, aura asAtAse parAdhIna hai| saMsArakI yaha sarvottama padavI aisI hai, usameM aisA du:kha, aisI kSaNikatA, aisI tucchatA aura aisA andhApana hai, to phira dUsarI jagaha sukha kaise mAnA jAya?" ( mokSamAlA pATha 52) / jitendriyatAke viSayama:-"jabataka jIma svAdiSTa bhojana cAhatI hai, jabataka nAsikAko sugaMdha acchI lagatI hai, abataka kAna vArAMganA Adike gAyana aura vAditra cAhatA hai, jabataka A~kha vanopavana dekhanekA lakSa rakhatI hai, jabataka tvacAko sugaMdhi-lepana acchA lagatA hai, tabataka manuSya nirAgI, niya, niSparigrahI, nirAraMbhI aura brahmacArI nahIM ho sktaa| manako vazamai karanA sarvottama hai| isake dvArA saba indriyA~ vazameM kI jA sakatI hai| manako jItanA bahuta durghaTa hai| mana eka samayamai asaMkhyAtoM yojana calanevAle azvake samAna hai| isako thakAnA bahuta kaThina hai| isakI gati capala aura pakar3a meM na AnevAlI hai| mahA zAniyoMne jJAnarUpI lagAma isako vAma rakhakara sabako jIta liyA hai" (mokSamAlA pATha 68) / Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya mokSamAlAkA cauthA bhAga kAvyabhAga hai| isameM sarvasAmAnya dharma, bhaktikA upadeza, brahmacarya, sAmAnya manoratha, tRSNAkI vicitratA, amUlya tastravicAra, jinezvarakI vANI aura pUrNamAlikA maMgalake apara manahara, harigIta, troTaka Adi vividha chandoMmeM ATha kavitAyeM hai| apane sAmAnya manorathake viSayameM kavi likhate hai: mohinIbhAva vicAra adhIna yaI, nA nirakhaM nayane prnaarii| pattharatulya gaNuM paravebhava, nirmaLa tAvika lobha smaarii| dvAdazavRtta ane dInatA pari, sAtvika thAUM svarUpa vicaarii| e muja nema sadA zubha kSemaka, nitya akhaMDa raho bhavahArI // 1 // te trizalAtanaye mana ciMtavi, zAna viveka vicAra vdhaaruu| nitya vizodha karI navatasvano, uttama bodha aneka uccArU / saMzayabIja uge nahIM andara, je jinanAM kathano avadhAeM / rAjya ! sadA muja eja manoratha, dhAra yaze apavarga utAraM // 2 // solaha varSakI choTIsI avasthAmeM kitanI ucca bhAvanAyeM! Age calakara ' tRSNAnI vicitratA' nAmaka kavitAmai kavine vRddhAvasthAkA kitanA mArmika citraNa kiyA hai| vaha padya yaha hai : karocalI paDI DADhI DAMcAtaNo dATa vaLyo, kALI kezapaTI viSe zvetatA chavAI gii| saMghavaM sAMbhaLavaM ne dekhaq te mAMDI vaLyu, tema dAMta AvalI te kharI ke khavAI gaI // vaLI keDa vAMkI hADa gayAM, aMgaraMga gayo uThavAnI Aya jatAM lAkaDI levAI gii| are ! rAjyacandra ema yuvAnI harAI paNa, manathI na toya rAMDa mamatA marAI gaI // 2 // -arthAt mu~hapara jhurriyA~ par3a gaI; gAla picaka gaye; kAlI kezakI paTTiyA~ sapheda para gaI; sUMghane, sunane aura dekhanekI zaktiyA~ jAtI rahI aura dA~toMkI paMktiyA~ khira gaI athavA ghisa gaI; kamara TeDI ho gii| hAr3a-mA~sa sUkha gaye; zarIrakA raMga uda gayA; uThane baiThanekI zakti jAtI rahI aura calanemeM lakadI lenI par3a gii| are rAjacandra ! isa taraha yuvAvasthAse hAtha dho baitthe| parantu phira bhI manase yaha raoNDa mamatA nahIM mrii| isameM sandeha nahIM ki mokSamAlA rAjacandrajIkI eka amara racanA hai| isase unakI choTIsI avasthAkI vicArazakti, lekhanakI mArmikatA, tarkapaTutA aura kavitvakI pratibhAkA AbhAsa milatA hai| jainadharmake antastalameM praveza karaneke liye yaha eka bhavya dvAra hai| jainadharmake khAsa khAsa prAraMbhika samasta siddhAMtoMkA isameM samAveza ho jAtA hai / yaha jainamAtrake liye bahuta upayogI hai / vizeSakara jaina pAThazAlAoM AdimeM isakA bahuta acchA upayoga ho sakatA hai| jainetara loga bhI isase jainadharmaviSayaka sAdhAraNa paricaya prApta kara sakate haiN| 1 isameM akhAkI nima kavitAkI chAyA mAlUma hotI hai: TUTo tana gAta mamatA maTI nahIM phuTa phajIta purAnoso piMjara / jarajara aMga jukyo tana nIco jaise hI vRddha bhayo cale kuNjr| phaTese nena dasana bina bena aiso phave jeso ujara khaMjara / aja ho sonArA rAmabhajanakI bhAta nAhI jope AI pohocyo hai maMjara / / yauvana gayo jarA Thanyo sira seta bhayo budha kArekI kaarii| saba Apanya vaTI tana nirata ghaTI manA nyuM raTI kulaTA jesI naarii| zAna kagyo so to nIra mathyo AI akhA zUnyavAdIkI gaarii| rAma na jAne kalImala sAne bhaye jyu purAne aviSyA kumaarii|| saMtapriyA 60-617 akhAnI vANI pR. 116, bambaI 1884. Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvanAbAgha rAjacandrajIkA chaThA anya bhAvanAbodha hai / bhAvanAbodhakI racanA rAjacandrajIne saMvat 1942 meM aThAraha varSakI avasthA kI thii| jisa samaya mokSamAlAke chapane meM vilaMba thA, usa samaya grAhakoM kI AkulatA dUra karaneke liye bhAvanAbodhakI racanA kara, yaha graMtha grAhakoMko upahArasvarUpa diyA gayA thA / bhAvanAbodha anitya, azaraNa, ekatva, anyatva, azuci, saMsAra, Azrava, saMvara, nirjarA aura lokasvarUpa ina dasa bhAvanAoMkA varNana kiyA gayA hai| prathama hI upoddhAtake bAda, prathama darzanameM prathama, dvitIya, tRtIya, caturtha aura paMcama citra AdikI pA~ca bhAvanAoMkA; aura tatpazcAt aMtardarzanameM SaSTha, saptama, aSTama, navama aura dazama citroMmeM antakI pA~ca bhAvanAoMkA vivecana hai| uparyukta dasa bhAvanAoMkA varNana dasa citroMmeM samApta hotA hai| mokSamAlAkI taraha bhAvanAbodhakI kathAyeM bhI atyaMta rocaka aura prabhAvotpAdaka haiM / tattvavettAoMke upadezakA sAra batAte hue eka jagaha rAjacandrajI likhate haiM-" ina tattvavettAoMne saMsAra-sukhakI hareka sAmagrIko zokarUpa batAI hai| yaha unake agAdha vivekakA pariNAma hai| vyAsa, vAlmIki, zaMkara, gautama, pataMjali, kapila aura yuvarAja zuddhodanane apane pravacanoMmeM mArmika rItise aura sAmAnya rItise jo upadeza kiyA hai, usakA rahasya nIceke zabdoM meM kucha A jAtA hai: ___ aho prANiyo / saMsArarUpI samudra anaMta aura apAra hai| isakA pAra pAneke liye puruSArthakA upayoga karo ! upayoga karo!" nissandeha bhAvanAbodha vairAgyarasakI eka sundara racanA hai, aura bAraha bhAvanAoMke cintanake liye yaha bahuta upayogI hai| unnIsa varSakI avasthAmeM rAjacandrajIne puSpamAlAke DhaMgakA 120 vacanoMmeM vacanAmRta likhA hai| yaha vacanAmRta prastuta graMtha, 6-121-19 meM diyA gayA hai| vacanAmRtake vacanoMkI mArmikatAkA nima uddharaNesi kucha AbhAsa mila sakatA hai haz2AroM upadezoMke vacana sunanekI apekSA unameMse thore vacanoMkA vicAranA hI vizeSa kalyANakArI hai (10). bartAvame bAlaka bano, satyameM yuvA bano, aura zAnameM vRddha bano ( 19), bacceko rulAkara bhI usake hAthakA saMkhiyA le lenA (31). he jIva ! aba bhogase zAMta ho zAMta ! jarA vicAra to sahI, isameM kaunasA sukha hai (34). yadi itanA ho jAya to maiM mokSakI icchA na kasaiM:-samasta sRSTi satzIlakI sevA kare, niyamita Ayu, nIroga zarIra, acala prema karanevAlI sundara striyA~, AzAnuvattI anucara, kuladIpaka putra, jIvanaparyaMta bAlyAvasthA, aura AtmatattvakA cintavana (40). kintu aisA to kabhI bhI honevAlA nahIM, isaliye maiM to mokSakI hI icchA karatA hU~ (1). syAdvAda. zailIse dekhanepara koI bhI mata asatya nahIM ThaharatA (86) / isake bAda, isI varSa rAjacandrajIne jIvatasvasaMbaMdhI vicAra aura jIvAjIvavibhakti nAmaka prakaraNa bhI likhane AraMbha kiye the| mAlUma hotA hai rAjacandrajI ina prakaraNoM ko uttarAdhyayana sUtra Adi graMthoMke AdhArase likhanA cAhate the| ye donoM apUrNa prakaraNa kramase 10-129-19 aura 11-130-19 meM prastuta prathama diye gaye haiN| bIsaveM varSamai rAjacandrajIne pratimAkI siddhike Upara eka nibaMdha likhA hai| isameM Agama, itihAsa, paraMparA, anubhava aura pramANa ina pA~ca pramANoMse rAjacandrajIne pratimApUjanakI siddhi karanekA ullekha kiyA hai| isa laghugranthakA kevala Adi aura antakA bhAga milatA hai, jo prastuta granthameM 20-136,7,8,9-20 meM apUrNarUpase diyA hai| AtmasiddhizAla rAjacandrajIkA prauDha avasthAkA graMtha hai| rAjacandrajIne ise 29veM varSamai likhA thaa| ise rAjacandrajIne khAsa kara bhIsobhAga, bhIacala Adi mumukSu tathA anya bhavya jIvoMke hitake liye nadiyAdameM rahakara banAyA thaa| kahate haiM eka dina zAmako rAjacandra bAhara ghUmane gaye aura ghUmanese vApisa Akara ' AtmAsada' likhane baiTha gaye / usa samaya zrIyuta aMbAlAlamAI unake sAtha the / itane rAjacandrajIne graMthako likhakara samAsa kiyA, aMbAlAlabhAI lAlaTena lekara khade he| bAda meM isa graMthakI cAra nakale karAkara tIna to zrIsobhAgabhAI, lallUjI aura mANekalAla pelAmAIko bheja dI, aura eka svayaM aMbAlAlabhAIko de dii| Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya AtmasidimeM 142 padya haiM / pahile 42 poMmeM prAstAvika vivecanake pamAt zeSa padyoMmeM 'AtmA hai, vaha nitya hai, vaha nija karmakI katA hai, vaha bhotA hai, mokSa hai, aura mokSakA upAya hai-ina 'chaha padoMkI' ' siddhi kI gaI hai| prAstAvika vivecanameM rAjacandrajIne zuSkajJAnI, kriyAjada, matAthI, AtmArthI, sadguru, asadguru AdikA vivecana kiyA hai / zukazAnI aura kriyAjakA lakSaNa likhate hue rAjacandrajI kahate hai bAmakriyAmA rAcA aMtarbheda na kaaNh| jJAnamArga niSeSatAM teha kriyAjaDa Ahi // baMdha mokSa che kalpanA bhAkhe vANImAMhi / vatteM mohAvezamA zuSkazAnI te AMhi // -jo mAtra bAhyakriyA meM race pace pade haiM, jinake aMtarameM koI bhI bheda utpanna nahIM huA, aura jo zAnamArgakA niSedha karate haiM, unheM yahAM kriyAjada kahA hai| baMdha aura mokSa kevala kalpanAmAtra hai-isa nizcaya-vAkyako jo kevala vANIse hI bolA karatA hai, aura tathArUpa dazA jisakI huI nahIM, aura jo mohake prabhAvameM hI rahatA hai, use yahA~ zuSkazAnI kahA hai| sadguruke viSayameM rAjacandra likhate haiM AtmazAna samadarzitA vicare udaya prayoga / apUrva vANI paramabhuta sadguru lakSaNa yogya // -AtmazAnameM jinakI sthiti hai, arthAt parabhAvakI icchAse jo rahita ho gaye haiN| tathA zatru, mitra, harSa, zoka, namaskAra, tiraskAra Adi bhAvake prati jinheM samatA rahatI hai; kevala pUrvameM utpanna hue koMke udayake kAraNa hI jinakI vicaraNa Adi kriyAyeM haiM, jinakI vANI azAnIse pratyakSa bhinna hai; aura jo SaTdarzanake tAtparyako jAnate haiM ve uttama sadguru hai| tatpazcAt granthakAra guru-ziSyake zaMkA-samAdhAnarUpameM 'SaTpada'kA kathana karate haiN| prathama hI ziSya AtmAke astitvake viSayameM zaMkA karatA hai aura kahatA hai ki "na AtmA dekhane meM AtI hai, na usakA koI rUpa mAlUma hotA hai, aura sparza Adi anubhavase bhI usakA jJAna nahIM hotaa| yadi AtmA koI vastu hotI to ghaTa, paTa AdikI taraha usakA zAna avazya honA cAhiye thA" 1 isa zaMkAkA uttara guru dasa padyoM meM dekara antameM likhate haiM AtmAnI zaMkA kare AtmA pote Apa / zaMkAno karanAra te acaraja eha amApa // -AtmA svayaM hI AtmAkI zaMkA karatI hai / parantu jo zaMkA karanevAlA hai, vahI AtmA hai-isa bAtako AtmA jAnatI nahIM, yaha eka asIma Azcarya hai| Age calakara AtmAke nityatva, kartatva, bhoktRtva, mukti aura usake sAdhanapara vivecana kiyA gayA hai| AtmAke kartRtvakA vicAra karate samaya rAjacandrajIne IzvarakartRtvake viSayameM aneka vikalpa uThAkara usakA khaMDana kiyA hai| tatpazrAt mokSake upAyake saMbaMdha ziSya zaMkA karatA hai ki "saMsArameM aneka mata aura darzana maujUda haiN| ye saba mata aura darzana bhinna bhinna prakArase mokSake upAya batAte haiM / isaliye kisa jAtise aura kisa veSase mokSa ho sakatA hai, isa bAtakA nizcaya honA kaThina hai| ataeva mokSakA upAya nahIM bana sakatA" isa zaMkAkA gurune nIce likhA samAdhAna kiyA hai: choTI mata darzanataNo Agraha tema vikalpa / kamo mArga A sAdhaze janma tehanA asa // jAti veSano bheda nahIM karo mArga jo hoya / sAce te mukti lahe emAM bheda na koya // -yaha merA mata hai, isaliye mujhe isI matameM lage rahanA cAhiye; athavA yaha merA darzana hai, isaliye cAhe jisa taraha bhI ho mujhe usIkI sidi karanI cAhiye-isa Agraha athavA vikalpako chor3akara jo upara kahe hue mArgakA sAdhana karegA, use hI mokSakI prApti ho sakatI hai / tathA mokSa kisI bhI jAti athavA veSase upAdhyAya yazovijayajIne 'samyaktvanAM SaTsthAna svarUpanI caupAI meM ina chaha padokA nimna gAthAmeM ullekha kiyA hai: asthi jIvo vahA Ni kattA bhucA ya pugNapAvANaM / bhatyi dhuvaM NibyANaM tassovAo achaannaa|| Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 mAtmasiddhi ho sakatA hai-isameM kucha bhI bheda nahIM / mokSameM U~ca nIcakA koI bhI meda nahIM; jo usakI sAdhanA karatA hai, vaha use pAtA hai| antameM pratyakAra upasaMhAra karate hue likhate haiM:AtmabhrAMtisama roga nahIM sagurU vaidya sujAna / guruAzAsama pathya nahIM auSadha vicAra dhyAna / jo incho paramArtha to karo satya puruSArtha / bhavasthiti Adi nAma lai chedo nahIM AtmArtha // gacchamatanI je kalpanA te nahIM sadvyavahAra / bhAna nahIM nijarUparnu te nizcaya nahIM sAra / bhAgaLa zAnI thaI gayA vartamAnA hoya / pAze kAla bhaviSyamA mArgabheda nahIM koya // -AtmAko jo apane nijasvarUpakA bhAna nahIM-isake samAna dUsarA koI bhI roga nahIM; sadguruke samAna usakA koI bhI sacA athavA nipuNa vaidya nahIM; sadgurukI AzApUrvaka calaneke samAna dUsarA koI bhI pathya nahIM; aura vicAra tathA nididhyAsanake samAna usakI dUsarI koI bhI auSadha nahIM / yadi paramArthakI icchA karate ho to saccA puruSArtha karo, aura bhavasthiti AdikA nAma lekara AtmArthakA chedana na karo / gacchamatakI jo kalpanA hai vaha sadvyavahAra nhiiN| jIvako apane svarUpakA to bhAna nahIM-jisa taraha deha anubhavameM AtI hai, usa taraha AtmAkA anubhava to huA nahIM balki dehAdhyAsa hI rahatA hai-aura vaha vairAgya Adi sAdhanake prAsa kiye binA hI nizcaya nizcaya cillAyA karatA hai, kintu vaha nizcaya sArabhUta nahIM hai| bhUtakAlameM jo zAnI-puruSa ho gaye hai, vartamAnakAlameM jo maujUda hai, aura bhaviSyakAlameM jo hoMge, unakA kisIkA bhI mArga bhinna nahIM hotaa| AsmasiddhizAstrakA nAma yathArtha hI hai| isase rAjacandrajIke gaMbhIra aura vizAla cintanakI thAha milatI hai| saubhAgabhAIne Atmasiddhike viSayameM eka jagaha likhA hai:-"usa uttamottama zAnake vicAra karanese mana, vacana aura kAyayoga sahaja AtmavicArameM pravRtti karate the / bAhya pravRtti, merI cittavRtti sahaja hI ruka gaI-AtmavicArameM hI rahane lagI / bahuta parizramase mere mana, vacana, kAya jo apUrva AtmapadArthameM parama premase sthira na raha sake, so isa zAstrake vicArase sahaja svabhAvameM, AtmavicArameM tathA sadgurucaraNameM sthirabhAvase rahane lge|" Atmasiddhike aMgrejI, marAThI, saMskRta aura hindI bhASAntara bhI hue haiN| isakA aMgrejI anuvAda svayaM gAMdhIjIne dakSiNa aphrikAse karake zrIyuta manasukharAma vajIbhAIke pAsa bhejA thA, parantu asAvadhAnIse vaha kahIM guma gyaa| isake bAda, tIsaveM varSa meM rAjacandrajI jainamArgaviveka, mokSasiddhAMta aura dravyaprakAza nAmaka nibaMdha bhI likhanA cAhate the| rAjacandrajIke ye tInoM lekha 694-647,9-30 maiM apUrNarUpase diye gaye haiN| isake atirikta rAjacandrajIne sadbodhasUcaka prAstAvika kAnya, svadezIone vinaMti (saurASTradarpaNa akTobara 1885 meM prakAzita), zrImaMtajanone zikhAmaNa (saurASTradarpaNa akTobara 1885), hunara kalA vadhAravAviSe (navambara 1885), AryaprajAnI paDatI ( vijJAnavilAsa akTobara, navambara, disambara 1885), zuravIrasmaraNa (buddhiprakAza disambara 1885), kharo zrImaMta koNa (budiprakAza disambara 1885), vIrasmaraNa (buddhiprakAza),' tathA 16 varSase pUrva aura avadhAnameM race hue Adi anaka kAyoMkI racanA kI hai| rAjacandrajIne hindImeM bhI kAvya likhe haiN| inake gujarAtI aura hindI kAvya prastuta graMthama amuka amuka sthaloMpara hindI anuvAdasahita diye gaye haiN| ina kAyoM meM 'apUrva avasara evo kyora Avaze' Adi kAvya gAMdhIjIkI Abhama-bhajanAvalimeM bhI liyA gayA hai| rAjacandrajIkA 'nirakhI ne navayauvanA' Adi kAvya bhI gAMdhIjIko bahuta priya hai / 'namirAja' nAmakA eka svataMtra kAvya-graMtha bhI rAjacandrajIkA banAyA huA kahA jAtA hai| isa kAvyamai pA~ca hajAra padya hai, jine rAjacandrajIne kula chaha dinameM likhA thaa| anuvAdAtmaka racanAyeM rAjacandrajIke anuvAdAtmaka prayo, kundakundakA paMcAstikAya aura dazavakAlika sUtrakI kucha 1ye saba kAvya mule bhIyuta dAmajI kezavajIkI kapAse dekhane ko mile hai| Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra aura unakA saMkSipta paricaya gAthAyeM mukhya haiN| ye donoM prastuta prathama kramase 7.0-657-30 aura 37-147-21 meM diye gaye haiN| isake alAvA bhImad rAjacandrane dravyasaMgraha, banArasIdAsakA samayasAranATaka, maNiratnamAlA Adi bahutase prayoMke aMzoMkA bhAva athavA zabdazaH anuvAda aneka sthalopara diyA hai / guNabhadrasarike AtmAnuzAsana aura samaMtabhadrake ratnakaraNDabhAvakAcArake kucha aMzakA anuvAda bhI rAjacandrajIne kiyA thaa| vivecanAtmaka racanAyeM rAjacandrajIne aneka pranyoMkA vivecana bhI likhA hai| inameM banArasIdAsa, AnaMdaghana, cidAnanda, yazovijaya Adi vidvAnoMke anyoM ke padya mukhya haiN| rAjacandrajIne banArasIdAsake samayasAranATakakA khUba manana kiyA thaa| ve banArasIdAsake samayasArake padyoMko par3hakara AtmAnaMdase unmatta ho jAte the| samayasArake padyoMko rAjacandrajIne jagaha jagaha uddhRta kiyA hai| kucha padyoMkA rAjacandrajIne vivecana bhI likhA hai| banArasIdAsajIkI taraha AnandaghanajIko bhI rAjacandra bahuta AdarakI dRSTise dekhate haiN| unakI AnandadhanacaubIsIkA rAjacandrajIne vivecana likhanA AraMbha kiyA thA, parantu ve use pUrNa na kara ske| yaha apUrNa vivecana prastuta anyamai 692-635-30 meM diyA gayA hai| AnandaghanauvisIke anya bhI aneka padya rAjacandrajIne uddhRta kiye haiN| rAjacandrajIne 'svarodayazAna' kA vivecana likhanA bhI zurU kiyA thaa| yaha vivecana apUrNarUpase 9-128,9-19 meM diyA gayA hai| yazovijayajIkI ATha dRSTinI sajmAyake 'mana mahilAnuM vahAlA upare' Adi padyakA bhI rAjacandrajIne vivecana likhA hai / isake atirikta rAjacandrajIne umAsvAtike tatvArthasUtra, svAmI samaMtabhadrakI AsamImAMsA aura hemacandra ke yogazAstrake maMgalAcaraNakA sAmAnya artha bhI likhA hai| upasaMhAra rAjacandra alaukika kSayopazamake dhAraka eka asAdhAraNa puruSa the / syAga aura vairAgyakI ve mUrti the| apanI vairAgyadhArAmeM ve atyaMta masta rahate the, yahA~taka ki uneM khAne, pIne, pahinane, uThane, baiThane AditakakI bhI sudha na rahatI thii| haridarzanakI unheM atizaya lagana thI / mukkAnandajIke zabdoMmeM unakI yahI raTana thI: hasatAM ramatAM pragaTa hari dekhuM re mAkaM jIvyu saphaLa tava lekhu re / muktAnaMdano nAtha bihArI re odhA jIvanadorI amArI re // 'apUrva avasara evo kyAre Avaze'-Adi padyakI racanA bhI rAjacandrajIne isI atizaya vairAgya bhAvanAse prerita hokara kI thii| rAjacandrajIkA vairAgya sabA vairAgya thaa| unameM daMbha athavA kapaTakA to leza bhI na thaa| jo kucha unake anubhavameM AtA, use ve atyanta spaSTatA aura nirbhayatApUrvaka dUsaroM ke samakSa rakhane meM sadA taigyAra rahate the / pratimApUjana, kSAyika samakita, kevalazAna Adi saiddhAMtika prabhoMke Upara apane svataMtra. tApUrvaka vicAra prakaTa karanemeM rAjacandrajIne kahIM jarA bhI saMkoca athavA bhaya pradarzita nahIM kiyaa| apanI svAtmadazAkA ve sadA nirIkSaNa karate rahate the, aura apanI jaisIkI taisI dazA patrodvArA mumukSuoko likha bhejate the / 'nirvikalpa samAdhi pAnA abhI bAkI hai,''apanI nyUnatAko pUrNatA kaise kaha dU~,' 'maiM bhabhI AcaryakAraka upAdhimeM par3A hU~,' 'maiM yathAyogya dazAkA abhI mumukSu hU~' ityAdi rUpameM ve apanI apUrNatAko mumukSuoMko sadA likhate hI rahate the| .1 bhImadanI jIvanayAtrA pR. 88. rAjacandrajIne apanI apUrNa avasthAkA jagaha jagaha nimna prakArase pradarzana kiyA hai|"bho ! anaMta bhavake paryaTanameM kisI satpuruSake pratApase isa dazAko prApta isa dehadhArIko tuma cAhate ho aura usase dharmakI icchA karate ho / parantu vaha to abhI kisI bhAbharyakAraka upAdhimeM par3A hai| yadi vaha Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA ahiMsA __ jainadharmake ahiMsA tatvako rAjacandrajIne ThIka ThIka samajhA thA; aura itanA hI nahIM, unAne isa tatvako apane jIvanameM utArA thaa| unakI hA mAnyatA thI haridarzanakA mArga-AtmaciMtanakA mArgazUravIroMkA mArga hai, isameM kAyara logoMkA kAma nahIM hai| isa saMbaMdhau gAMdhIjIke 27 prabhoMkA uttara dete samaya rAjacandrajIne jo unake antima praznakA uttara likhA hai, vaha par3hane yogya hai: "prazna:- yadi mujhe sarpa kATane Ave to usa samaya mujhe kATane denA cAhiye yA use mAra DAlanA cAhiye ? yahA~ aisA mAna lete haiM ki use kisI dUsarI taraha haTAnekI mujhameM zakti nahIM hai| uttara:--sarpako tumheM kATane denA cAhiye, yaha kAma batAneke pahile to kucha socanA par3atA hai, phira bhI yadi tumane yaha jAna liyA ho ki deha anitya hai, to phira isa asArabhUta dehakI rakSAke liye, jisako usameM prIti hai, aise sarpako mAranA tumheM kaise yogya ho sakatA hai ? jise Atma-hitakI cAhanA hai, use to phira apanI dehako chor3a denA hI yogya hai / kadAcit yadi kisIko Atma-hitakI icchA na ho to use kyA karanA cAhiye ! to isakA uttara yahI diyA jA sakatA hai ki use naraka AdimeM paribhramaNa karanA cAhiye; arthAt sarpako mAra denA cAhiye / parantu aisA upadeza hama kaise kara sakate haiM? yadi anAryavRtti ho to use mAranekA upadeza kiyA jAya; parantu vaha to hameM aura tumheM svapnameM bhI na ho yahI icchA karanA yogya hai|" bhale hI ahiMsAkA yaha svarUpa vaiyaktika kahA jA sakatA ho, parantu kahanA par3egA ki rAjacandrajIke jIvanameM ahiMsAkA bahuta ucca sthAna thaa| isa saMbaMdhau 'kyA bhAratavarSakI adhogati jainadharmase huI hai?' isa viSayapara jo rAjacandrajIkA gujarAtake sAkSara mahIpata rAmarUparAmake sAtha praznottara huA hai, vaha bhI dhyAnase par3hane yogya hai| satyazodhana rAjacandrajIke jIvanameM satyazodhanake liye-jIvanazodhanake liye-Adise lagAkara aMtataka akhaMDa maMthana calA hai, jo unake lekhoMse jagaha jagaha spaSTa mAlUma hotA hai / eka ora to gRhasthAzramameM rahakara apane kuTumbakA pAlana-poSaNa aura vyApArakI mahAn upAdhi, aura dUsarI ora AtmasAkSAtkArakI atyaMta prabala bhAvanA-ina donoM bAtoMkA mela karaneke liye samanvaya karaneke liye-rAjacandrajIko AkAzapAtAla eka karanA par3A hai| pada padapara vyavahAropAdhi unake mArgameM Akara khadI ho jAtI hai-uneM Age bar3hane se inkAra karatI hai| para rAjacandra to apane prANoM ko hathelI meM rakhakara' nikale haiM, aura ve 'upAdhikI bhIda'ko cIrakara Age phaMsate hI cale jAte haiN| jaina samAjake katipaya gRhastha aura sAdhuoMne unakA ghora virodha kiyA; unake sAhityako na par3hanekI pratijJA lI; jisa rAstese ve jAte ho, usa ora na dekhane takakA praNa kiyA; kisIne unheM daMbhI kahA, kisIne utsUtrabhASI, kisIne ahaMkArI, aura kisIne nivRtta hotA to bahuta upayogI hotA / acchA, tumheM usake liye jo itanI adhika zraddhA rahatI hai, usakA kyA kucha mUla kAraNa mAlUma huA hai ? isake Upara kI huI zraddhA, aura usakA kahA huA dharma anubhava karanepara anarthakAraka to nahIM lagatA hai na ? arthAt abhI usakI pUrNa kasauTI karanA, aura aisA karanemeM vaha prasanna hai|" "aba antakI nirvikalpa samAdhi pAnA hI bAkI rahI hai, jo sulabha hai, aura usake pAnekA hetu bhI yahI hai ki kisI bhI prakArase amRta-sAgarakA avalokana karate hue yogIsI bhI mAyAkA AvaraNa bAdhA na pahu~cA sake, avalokana sukhakA kiMcinmAtra bhI vismaraNa na ho jAya; eka tUhI tUke vinA dUsarI raTana na rahe; aura mAyAmaya kisI bhI bhayakA, mohakA, saMkalpa aura vikalpakA eka bhI aMza bAkI na raha jAya / " " yathAyogya dazAkA abhI maiM mumukSu huuN| kitanI hI prAti hai, parantu sarvapUrNatA prApta hue binA isa jIvako zAMti mile aisI dazA jAna nahIM pdd'tii|" " abhI hamArI prasamatA apane Upara nahIM hai, kyoMki jaisI cAhiye vaisI asaMgavazAse vartana nahIM hotA, aura miyA prabaMdhI bAta hai|" Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavanda gaura unakA saMkSita paricaya kriyotyApaka kahA, para rAjacandra to ina saba virodhoMkI jarA bhI paravAhana karake ekAprayogase nija lakSyakI bhora agresara hI hote gye| Age bar3hakara pIche haTanA to una AtA hI na thaa| rAjacandrajImeM dharma aura vyavahArakA bahuta sundara mela thA-unhoMne pravRtti-nivRttikA sundara samanvaya kiyA thaa| ve eka bar3e bhArI vyApArI hokara bhI satyatApUrvaka hI apanA vyApAra calAte the| vyApArake unAne aneka niyama bA~dhe the| ve tadanusAra hI apanA kArobAra karate the| nissandeha itanI bar3I vyApAropAdhimeM rahate hue AtmaciMtanakI itanI ucca dazAko prApta sAdhaka puruSa inagine hI nikleNge| rAjacandra zuSkajJAnakI tasa kriyAjavatAkA bhI niSedha karate the| parantu isakA artha yaha nahIM ki bAhya kriyAoM ko hI ve na mAnate the| unhoMne zAna aura cAritrakA, dharma aura vyavahArakA apane jIvana meM samucita samanvaya kiyA thaa| samAja-sudhAra rAjacandrajIkI dUsarI asAdhAraNa bAta yaha thI ki tasvazAnI honeke sAtha ve eka ugra sudhAraka bhI the| nInItibodhakI arpaNapatrikA rAjacandrajIne eka padya nimna prakArase likhA hai: bahu harSa cha deza sudhAravAmAM bahu harSa cha sunIti dhAravAmAM / paNA sadgugo joIne moha pAmuM vadhuM zaM yadu huM mukhethI nakArnu / isa parase mAlUma hotA hai ki rAjacandrajIko dezonnati ke kAryo meM bhI bahuta ruci thI, aura isI kAraNa unhoMne striyopayogI, kalAkauzala Adiko protsAhita karanesaMbaMdhI, zrImaMta logoMke kartavyasaMbaMdhI Adi deza maura samAjonnativiSayaka aneka kAvya AdikI racanA kI thii| ve svayaM zrImaMta aura dhImaMta logeM.kI eka mahAn samAjakI sthApanA karanA cAhate the| 'zrImaMta janone zikhAmaNa' nAmaka kAyamai rAjacandrajIne bhImatoMko zikSA dete hue "punarlana yavA karo ThAme ThAma prayatna" likhakara spaSTarUpase punarlagakA bhI samarthana kiyA hai| jaina sAdhu-saMsthAkI adhogati dekhakara to une atyanta dayA AtI thii| ve kahA karate the ki 'sacA guruvahI ho sakatA hai jisakA praSi-bheda ho gayA hai| jo loga mohagarmita athavA duHkhagabhiMta vairAgyase dIkSA le lete haiM, aise sAdhu pUjanIya nahIM hai|' unhoMne yahA~taka likha diyA hai ki 'Ajakalake jaina sAdhuoMke muMhase khUba bhavaNa karanA bhI yogya nhiiN| tathA hALameM jainadharmake jitane sAdhu phirate hai, una sabhIko samakitI nahIM samajhanA, una dAna denemai hAni nahIM hai, parantu ve hamArA kalyANa nahIM kara sakate veza kalyANa nahIM krtaa| jo sAdhu kevala bAmakriyAyeM kiyA karatA hai, usameM zAna nahIM / zAna to vaha hai jisase pAsa kRtiyA~ ruka jAtI hai-saMsAraparase sabhI prIti ghaTa jAtI hai-jIva sacceko saccA samajhane bagatA hai| jisase AtmAmai guNa prakaTato vaha jJAna / 'isase mAlUma hotA hai ki rAjacandra AjakalakI sAdhusaMsthAmeM bhI krAMti karanA cAhate the| bIracaMda rAghavajI gAMdhIko cikAgokI sarva dharmapariSadame na bhejaneka saMbaMdha jaba jaina samAjameM bar3I bhArI khalabalI macI thI, usa samaya bhI rAjacandrajIne bahuta nirbhayatApUrvaka khUba joradAra zabdoMmeM apanA abhimata prakaTa kiyA thaa| unake zabda nima prakArase haiM:-"dharmakA laukika bar3appana, mAna-mahasvakI icchA, yaha dharmakA droharUpa hai| dharmake bahAne anArya dezamai jAne athavA sUtra Adi mejanakA niSedha karanevAle-nagArA bajAkara niSedha karanevAle-jahA~ apane mAna-mahasva bAppAnakA savAla bhAtA hai, vahA~ isI dharmako Thokara mArakara, isI dharmapara paira rakhakara isI niSedhakA niSedha karate haiM, yaha dharmadrohahI hai| unai dharmakA mahatva to kevala bahAnerUpa hai, aura svArthasaMbaMdhI mAna AdikA savAla hI mukhya savAla hai-yaha dharmadroha hI hai| paricaMda gAMdhIko vilAyata bhejane Adike viSayame aisA hI huA hai| jaba dharma hI mukhya raMga ho taba ahobhAgya!" . hI vanaspatiko sukhAkara khAnAle maura samajhe binA pratikramaNa karanevAle logoMkA bhI rAjacanAjIne sUra hAsyayuka citraNa kiyA hai, jo pahale A cukA hai, isI tarahainaoNkyulezana (mahAmArIkA kA) mAdira pravAoMkA bhI rAjacamArjIne ghora virodha karake apanI samAja-sudhAraka lokopakAraka rAdhikA paricaya diyA hai| Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtmajJAna aura puruSArtha AtmajJAna aura puruSArya rAjacandra jI kahate the ki dharma bahuta gupta vastu hai; dharma bahuta vyApaka hai| vaha kisI bAremeM rahakara, amuka veSa athavA amuka sthitimeM rahakara nahIM milatA-vaha to aMtasaMzodhanase hI prAsa hotA hai|' zAstra meM kevala mArga kahA hai, marma nahIM / guNaThANAoM Adike bheda kevala samajhaneke liye haiN| nistArA to anubhavajJAnase hI hotA hai| jisase AtmAko nijasvarUpakI prApti ho, jo dharma saMsAra-kSaya karane meM bala. vAna ho, vahI dharma sabase uttama dharma hai-vahI Aryadharma hai| saba zAstroM aura sarva vicAraNAoMkA uddeza bhI isIkI prApti karanA hai| AtmApekSAse kunabI, musalamAna baniye AdimeM kucha bhI bheda nahIM hai| jisakA yaha bheda dUra ho gayA hai, vahI zuddha hai| bheda bhAsita honA yaha anAdikI bhUla hai| kulAcArake anusAra kisI bAtako sacA mAna lenA yahI kaSAya hai| jise saMtoSa AyA ho, jisakI kaSAya maMda para gaI ho, vahI saccA bhAvaka hai, vahI saccA jaina, vahI saccA brAhmaNa aura vahI saccA vaiSNava hai-ityAdi vicArose rAjacandrajIkA vacanAmRta yatratatra bharA par3A hai| rAjacandra kahA karate the ki jIvane bAhya vastuoMmeM vRtti kara rakhI hai| apane nijasvarUpako samajhe binA jIva para padArthoM ko nahIM samajha sktaa| bheyakArI nijasvarUpakA jJAna jabataka prakaTa nahIM hotA tabataka paradravyakA cAhe kitanA bhI zAna prApta kara lo, vaha kisI bhI kAmakA nhiiN| isaliye rAjacandrajI likhate haiM ki 'AtmA eka hai athavA aneka, Adi choTI choTI zaMkAoMke liye, AtmasvarUpakI prApti karane meM aTaka jAnA ThIka nahIM hai| eka-aneka AdikA vicAra bahuta dUra dazAke pahu~caneke pazcAt karanA caahiye| mahAtmA budakI taraha rAjacandrajI kahA karate the ki jaise rAstemeM calate hue kisI AdamIke sirakI pagadI kA~ToMme ulajha jAya, aura usakI musAphirI abhI bAkI rahI ho; to pahile to jahA~taka bane use kaoNauMko haTAnA cAhiye kintu yadi kA~Toko dUra karanA saMbhava na ho to usake liye vahA~ Thaharakara; rAtabhara vahIM na bitA denA cAhiye, parantu pagaDIko vahIM chor3akara Age bar3hanA cAhiye / usI taraha choTI choTI zaMkAoMke liye AtmajJAnakI prApti, jIvako ruke nahIM rahanA caahiye|' rAjacandrajIkA kahanA thA ki loga isa kAlameM kevalazAna, kSAyika samakita AdikA niSedha karate haiN| parantu una bAtoMke liye prayatnazIla hote nhiiN| yadi unakI prAptike liye jaisA cAhiye vaisA prayatna kiyA jAya to nizrayase ve guNa prApta ho sakate haiM, isameM sandeha nahIM / aMgrejoMne udyama kiyA to kArIgarI tathA rAjya prApta kiyA, aura hindustAnavAloMne udyama na kiyA to ve use prApta na kara sake, isase vidyA (zAna) kA vyavacchada honA nahIM kahA jA sktaa| bhavasthiti, paMcamakAlameM mokSakA abhAva Adi zaMkAoMse jIvane bAmavRtti kara rakkhI hai| parantu yadi aise jIva puruSArtha kareM, aura paMcamakAla mokSa hote samaya hAtha pakar3ane Ave, to usakA upAya hama kara leMge / vaha upAya koI hAthI nahIM, athavA jAjvalyamAna mami nahIM / muphtameM hI 1 cidAnandajIne bhI eka jagaha kahA hai vastusvabhAva dharama sudhI kahata anubhavI jIva / mUrakha kula AcAra* jANata dharama sadIva // svarodayazAna 373. 2 jaina vidvAn yazovijayajIne sathe jainakA lakSaNa isa taraha likhA hai: kahata kRpAniSi sama-jala sIle, karma-maila jo ghove / bahula pApa-mala aMga na dhAre, zuddha rUpa nija jove / parama / syAvAda pUrana jo jAne nayagarbhita jasa vaacaa| guna paryAya dravya jo base, soI jaina hai sAcA / tulanA karo na aTA hi na gotana na jamA hoti braahmnno| yahi sarvaca dhammo ca so sucI so ca brAhmaNo-dhammapada bAmaNavaggo 11. -arthAt jaTAse, gotrase aura janmase bAmaga nahIM kahA jaataa| jisameM satya aura dharma ho vahI zuci aura vahI bAbaNa hai| Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjavandra aura unakA saMkSipta paricaya jIvako bhar3akA rakkhA hai| jIvako puruSArtha karanA nahIM, aura usako lekara bahAnA DhU~DhanA hai / AtmA puruSArtha kare to kyA nahIM ho sakatA hai isane bar3e bar3e parvatake parvata kATa DAle hai; aura kaise vicAra kara unako relaveke kAmameM liyA hai| yaha to kevala bAharakA kAma hai, phira bhI vijaya prApta kI hai| AsmAkA vicAra karanA, yaha kucha bAharakI bAta nhiiN| do ghadI puruSArtha kare to kevalajJAna ho jAya-aisA kahA hai| relave ityAdi cAhe kaisA bhI puruSArtha kyoM na kareM, to bhI do ghaDImeM taiyyAra nahIM hotI, to phira kevalazAna kitanA sarala hai, isakA vicAra to kro| atyaMta tvarAse pravAsa Upara A cukA hai ki rAjacandra saMsArake nAnA matamatAMtaresa bahuta duHkhI the| ve anubhava karate the ki 'samasta jagat matamatAMta se grasta hai; janasamudAyakI vRttiyA~ viSaya kaSAya Adise viSama ho gaI haiM; rAjasI vRttikA anukaraNa logoM ko priya ho gayA hai, vivekiyoMkI aura yathAyogya upazama-pAtroMkI kAyAtaka bhI nahIM milatI: niSkapaTIpanA manaSyoMmeMse mAno calA hI gayA hai: sanmArgake aMzakA zatAMza bhI kahIM bhI dRSTi nahIM par3atA; aura kevalajJAnakA mArga to sarvathA visarjita hI ho gayA hai| yaha saba dekhakara rAjacandrajIko atyaMta udvega ho AtA thA, aura unakI A~khoMmeM A~sU A jAte the / ve bahuta bAra kahA karate the ki " cAroM orase koI barachiyA~ bhoMka de to vaha maiM saha sakatA hU~, parantu jagatmeM jo aTha, pAkhaMDa aura atyAcAra cala rahA hai, dharma nAmapara jo adharma cala rahA hai, usakI barachI sahana nahIM ho sktii| unheM samasta jagata apane sageke samAna thaa| apane bhAI athavA bahanako marate dekhakara jo keza apanako hotA hai, utanA hI kleza unai jagatmeM duHkhako-maraNako-dekhakara hotA thaa"| isa taraha eka ora to rAjacandrajI saMsAra-tApase saMtapta the, aura dUsarI ora unai vyApArakI atyaMta prabalatA thii| isase rAjacandrajIko atyaMta zArIrika aura mAnasika bhama uThAnA pdd'aa| unakA svAsthya dina para dina bigaDatAhI gyaa| svAsthya sudhArane ke liye rAjacandrajIko gharamapura, ahamadAbAda, bar3havANa kaimpa aura rAjakoTa rakkhA gayA. unheM rogamukta karaneke liye vividha prakArake upacAra Adi kiye gaye, para saba kucha niSphala huaa| kAlako rAjacandra jaise amola ratnoMkA jIvana priya na huA, aura unheM isa nazvara dehako chor3anA par3A / kahate hai ki saMvat 1956 meM rAjacandrajIne vyavahAropAdhise nivRtti lekara strI aura lakSmIkA tyAga kara, apanI mAtAjIkI AzA milanepara, saMnyAsa grahaNa karanekI taiyyArI bhI kara lI thii| para "bahuta svarAse pravAsa pUrA karanA thA; bIcameM seharAkA marusthala A gayA / sirapara bahuta bojhA thA, use AtmavIryase jisa taraha alpakAlameM vedana kara liyA jAya, usa taraha vyavasthA karate hue pairoMne nikAcita udayamAna vizrAma grahaNa kiyaa| " rAjacandrajIkI AtmA isa vinazvara zarIrako chor3akara kUca kara gaI / mRtyusamaya rAjacandrajIkA vajana 132 pauDase ghaTakara kula 43-44 pauDa raha gayA thaa| unhoMne mRtyuke kucha dina pahale jo kAvya racA thA, vaha 'tima saMdeza ke nAmase prastuta graMthameM pR802 para diyA gayA hai| zrImadke laghubhrAtA zrIyuta manasukhabhAIne rAjacandrajIkI aMtima avasthAkA varNana nimna zabdoM meM kiyA hai-"dehatyAgake pahale dina sAyaMkAlako unhoMne revAzaMkara bhAI, naramerAma tathA mujhe kahA-'tuma nicita rahanA / yaha AtmA zAzvata hai| avazya vizeSa uttama gatiko prApta honevAlI hai| tuma zAMta aura samAdhibhAvase vartana krnaa| jo ratnamaya zAna-vANI isa dehadvArA kahI jA sakatI, usake kahanekA 1 gAMdhAjIkA saMvat 1978 meM ahamadAbAdameM diyA huA vyAkhyAna. . 2 rAjacandrajIke dezotsargake viSayameM ahamadAbAda jayantIpara gAMdhIjIne jo udvAra prakaTa kiye hai, ve dhyAna dene yogya : rAyacaMdabhAIno deha eTalI nAnI umare pI gayo tenuM kAraNa mane eja lAge che| temane darada havaM e kharaM, paNa jagatanA tApana je darada temane hatuM te asA hatuM / peTu zArIrika darada to jo ekalu hota to jarUra teo tene jItI zakyA hota / paNa temane thayu ke bhAvA viSama kALamA mAtmadarzana kema yaI zake 1 dayAdharmanI elizAnI the| Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - jivandrajIkI sevAye samaya nahIM / tuma puruSArya krnaa|' gatake aDhAI baje uge aspata saradI huii| usa samaya ugoMne kahA, 'nizcita rahanA / bhAIkI samAdhi mRtyu hai|' upAya karanepara saradI dUra ho gaI / sabere paune bhArapaNe unheM dUdha diyaa| unake mana, vacana aura kAya bilakula sampUrNa zudimeM the / paune nau baje unhoMne kahA'manasukha ! duHkhI na honA / mAMko ThIka rakhanA / maiM apane AtmasvarUpameM lIna hotA hai| (unake kahanese unne dUsare kocapara liTAyA, vahA~) vaha pavitra deha aura AtmA samAdhistha bhAvase chUTa gye| lezamAtra bhI AtmAke chUTa jAnake ciha mAlUma na hue / laghuzaMkA, dIrghazaMkA, mu~hameM pAnI, A~khameM pAnI athavA pasInA kucha bhI na thaa|" isa taraha saMvat 1957 meM caitravadI 5 maMgalavAra dopaharake do baje rAjakoTameM rAmacandrajIne isa nAzamAna zarIrakA tyAga kiyaa| usa samaya rAjacandrajIkA samasta kuTumba tathA gujarAta kAThiyAvAdake bahutase mumukSu vahA~ upasthita the| rAjacandrajIkI sevAyeM yadyapi gajacandra isa samaya apanI dehase maujUda nahIM hai, parantu ve parokSarUpase bahuta kucha chor3a gaye haiN| unake patra-sAhityameM unakA mRrtimAnarUpa jagaha jagaha dRSTigocara hotA hai| gAMdhIjIke zabdoM meM "unake lekhoMmeM sat nitara rahA hai| unhoMne jo kucha svayaM anubhava kiyA vahI likhA hai / usameM kahIM bhI kRtrimatA nahIM / dUsareke Upara chApa DAlaneke liye eka lAina bhI unhoMne likhI ho, yaha maiMne nahIM dekhaa|" nimnalikhita kucha uddharaNa gAMdhIjIke ukta vAkyoMkI sAkSI dene ke liye paryApta hai: "he jIva ! tU bhramame mata paka; tuse hitakI bAta kahatA huuN| sukha to tere antarameM hI hai, vaha bAhara DhU~Dhanese nahIM milegaa| aMtarameM sukha hai| bAhara nhiiN| tujhe satya kahatA huuN| he jIva ! bhUla mata, tujhe satya kahatA huuN| sukha aMtarama hI hai, vaha bAhara hU~Dhanese nahIM milegaa| he jIva ! tU bhUla mata / kabhI kabhI upayoga cUkakara kisIke raMjana karanemeM, kisIke dvArA raMjita honemeM, athavA manakI nirbalatAke kAraNa dusareke pAsa jo tU maMda ho jAtA hai, yaha terI bhUla hai| use na kr| saMtoSavAlA jIva sadA sukhI, tRSNAvAlA jIva sadA mikhArI / " ityAdi antastalaspacI hArdika udAroMse rAjacandrajIkA vacanAmRta bharA par3A hai| svayaM mahAtmA gAMdhIke jIvanapara jo rAjacandrajIkI chAra par3I hai, use unhoMne aneka sthalopara svIkAra kiyA hai| eka jagaha gAMdhIjIne apanI AtmakathAma likhA hai-" isake bAda kitane hI dharmAcAryoMke samparkameM maiM AyA hU~. pratyeka dharmake AcAryose milanekA maiMne prayatna kiyA hai, para jo chApa mere dilapara rAyacaMdabhAIko par3I hai, vaha kisIkI na par3a skii| unakI kitanI hI bAteM mere TheTha antastalataka pahu~ca jaatii| unakI buddhiko maiM AdarakI dRSsei dekhatA thaa| unakI prAmANikatAra bhI merA utanA hI AdarabhAva thaa| aura isase maiM jAnatA thA ki ve mujhe jAna bUlakara ulTe rAste nahIM le jAyeMge, eva mujhe vahI bAta kaheMge jise ve apane jImeM ThIka samajhate hoNge| isa kAraNa maiM apanI AdhyAtmika kaThinAiyoM meM unakA Azraya letaa|" "mere jIvanapara tIna puruSoMne gaharI chApa DAlI hai| TAlsaTAya, raskina bhAra rAyacaMdabhAI / TAlsyAyakI unakI amuka pustakadvArA aura unake sAtha thor3e patra-vyavahArase, raskinakI unakI eka hI pustaka 'andu disa lAsTa 'se-jisakA gujarAtI nAma maiMne sarvodaya rakkhA hai-aura rAyacaMdabhAIkI unake sAtha gAra paricayase / hiMdudharmameM jaba mujhe zaMkA paidA huI taba usake nivAraNa karane meM madada karanevAle rAyacaMdabhAI the|" rAjacandrajI gujarAta kAThiyAvAdameM mumukSu bogoMkA eka varga bhI taiyAra kara gaye hai, jisameM jaina sampradAyake tInoM phirakoMke loga zAmila haiN| ina logoM meM jo kucha bhI vicArasahiSNutA aura madhyasthabhAva dekhane meM mAtA hai, use rAmacandrajIkI satakapAkA hI phala samajhanA cAhiye / isake atirikta rAjacandra apanI maujUdagImeM jaina graMthoM ke ubArake sive paramabhutaprabhAvakamanDalakI bhI sthApanA kara gaye hai| yaha maNDala Ajakala revAzaMkara jagajIvanadAsa saverIke yogya kamAibara Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjabandra aura unakA saMkSipta paricaya maNilAla revAzaMkara saverIkI dekharekha meM apanI sevA bajA rahA hai| isa maNDalane digambara aura zvetAmbara zAstroMke ubArake liye jo prayatna kiyA hai, aura vartamAnameM kara rahA hai, usase jaina samAja kAphI parinita hai| yaha maNDala bhI zrImad rAjacandrakA amuka aMzamaiM eka jIvaMtarUpa kahA jA sakatA hai| tatvajJAnakA rahasya pratyeka manuSya ke jIvanakAlamai utkrAMti huA karatI hai| bar3e bar3e mahAn puruSoM ke jIvana isI taraha banate haiN| rAjacandrajIke jIvanameM bhI mahAn utkrAMti huI thii| pahale pahala hama unakA kRSNabhaktake rUpameM darzana karate haiN| tatpazcAt ve jainadharmakI ora AkarSita hote haiM, aura sthAnakavAsI jaina sampradAyakI mAnyatAoMkA pAlana karate haiM / kramazaH unake dRSTi-bindumeM parivartana hotA hai, aura hama dekhate haiM ki jo rAjacandra jainadharmake prati apanA ekAnta Agraha batalAte the ve hI aba kahate hai ki 'jainadharmake Agrahase hI mokSa hai, isa bAtako AtmA bahuta samayase bhUla gaI hai; tathA jahA~ kahoMse bhI vairAgya aura upazama prApta ho sake, vaha me prApta karanA caahiye| isake kucha samaya bItaneke pazcAt to hama rAjacandrajIko aura bhI Age bar3he hue dekhate haiN| bhAgavatakI AkhyAyikA par3hakara ve Anandase unmatta ho jAte haiM, aura hari darzanake liye atyaMta Atura dikhAI dete haiM-yahA~ taka ki isake binA unheM khAnA, pInA, uThanA, baiThanA kucha bhI acchA nahIM lagatA, aura ve apanA bhI bhAna bhUla jAte haiM / tAtparya yaha hai ki rAjacandrajIko jahA~ kahIMse bhI jo uttama vastu milI, unhoMne use vahIMse grahaNa kiyA-unako apane aura parAyekA jarA bhI Agraha na thaa| sacamuca rAjacandrajIke jIvanakI yaha bar3I vizeSatA thii| saMtakavi AnandaghanajIke zabdoM meM rAjacandrajIkA kathana thA: darasana jJAna caraNa thakI alakha svarUpa aneka re| niravikalpa rasa pIjiye zuddha niraMjana ekare // rAjacandrajIne isa nirvikalpa rasakA pAna kiyA thA / upaniSadoMke zandoMmeM unakI dRDha mAnyatI thI: yathA nadyaH syandamAnAH samudre'staM gacchanti nAmarUpe vihAya / tathA vidvAnnAmarUpAdvimuktaH parAtparaM puruSamupaiti divyaM / / jaise bhinna bhinna nadiyA~ apanA nAmarUpa chorakara antameM jAkara eka samudra meM praviSTa ho jAtI hai, usI taraha vidvAn nAmarUpase mukta hokara divya paramapuruSako prApta karatA hai| ataeva jo saMsArameM bhinna bhinna mata aura darzana dekhane meM Ane haiM, ve saba bhinna bhinna deza kAla Adike anusAra logoM kI bhinna mina rucike kAraNa hI uddhRta hue haiN| 'hajAroM kriyAoM aura hajAroM zAstroMkA upadeza eka usI Atmatattvako prApta karanekA hai, aura vahI saba dharmoMkA mUla hai'| jisako anubhavazAna ho gayA hai, vaha SaTdarzanake vAda-vivAdase dUra hI rahatA hai / rAjacandrajI to spaSTa likha gaye haiM: je gAyo te saghaLe eka sakala darzane eja vivek| samajAvyAnI zailI karI syAdvAda samajaNa paNa kharI / / -arthAt jo gAyA gayA hai vaha sabameM eka hI hai, aura samasta darzanoM meM yahI viveka hai| samasta darzana samajhAnekI bhinna bhinna zailiyA~ haiN| inameM syAdvAda bhI eka zailI hai| nissandeha rAjacandra eka pahu~ce hue utha koTike saMta the| ve kisI vAde nahIM the, aura na ve bAdese kalyANa mAnate the| sacamuca ve jainadharmakI hI nahIM, varan bhAratavarSakI eka mahAn vibhUti the| duvilIyAga, varadeva kanyAI } jagadIzacaMdra Page #86 -------------------------------------------------------------------------- Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra .. 16veM varSase pahale puSpamAlA ___OM sat 1 rAtri vyatIta huI, prabhAta huA, nidrAse mukta hue / bhAva-nidrA haTAnekA prayatna karanA / 2 vyatIta rAtri aura gaI jindagIpara dRSTi DAla jaao| 3 saphala hue vaktake liye AnaMda mAno, aura AjakA dina bhI saphala kro| niSphala hue dinake liye pazcAttApa karake niSphalatAko vismRta kro| 4 kSaNa kSaNa jAte hue anaMtakAla vyatIta huA to bhI siddhi nahIM huii| 5 saphalatAjanaka eka bhI kAma terese yadi na banA ho to phira phira zaramA / 6 aghaTita kRtya hue hoM to zaramA kara mana, vacana aura kAyAke yogase unheM na karanekI pratijJA le| 7 yadi tU svataMtra ho to saMsAra-samAgamameM apane Ajake dinake nIce pramANase bhAga banA / 1 pahara--bhakti-kartavya 1pahara-dharma-kartavya 1 pahara-AhAra-prayojana 1 pahara-vidyA-prayojana 2 pahara-nidrA 2 pahara-saMsAra-prayojana 8 yadi tU tyAgI ho to tvacAke vinA vanitAkA svarUpa vicArakara saMsArakI ora dRSTi krnaa| 9 yadi tujhe dharmakA astitva anukUla na AtA ho to jo nIce kahatA hU~ use vicAra jaanaa| tU jisa sthitiko bhogatA hai vaha kisa pramANase ! AgAmI kAlakI bAta tU kyoM nahIM jAna sakatA ! tU jisakI icchA karatA hai vaha kyoM nahIM milatA ! citra-vicitratAkA kyA prayojana hai ! 10 yadi tujhe astitva pramANabhUta lagatA ho aura usake mUlatattvakI AzaMkA ho to nIce kahatA huuN| Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 11 saba prANiyoMmeM samadRSTi,12 athavA kisI prANIko jIvitavya rahita nahIM karanA, zaktise adhika unase kAma nahIM lenaa| 13 athavA satpuruSa jisa rastese cale vaha / 14 mUlatattvameM kahIM bhI bheda nahIM, mAtra dRSTimeM bheda hai, yaha mAnakara Azaya samajha pavitra dharmameM pravartana krnaa| 15 tU kisI bhI dharmako mAnatA ho, usakA mujhe pakSapAta nahIM, mAtra kahanekA tAtparya yaha hai ki jisa rAhase saMsAra-malakA nAza ho usa bhakti, usa dharma aura usa sadAcArako tU sevana krnaa| 16 kitanA bhI parataMtra ho to bhI manase pavitratAko vismaraNa kiye vinA AjakA dina ramaNIya krnaa| 17 Aja yadi tU duSkRtameM prerita hotA ho to maraNako yAda kara / 18 apane duHkha-sukhake prasaMgoMkI sUcI, Aja kisIko duHkha deneke liye tatpara ho to smaraNa kara / 19 rAjA athavA raMka koI bhI ho, parantu isa vicArakA vicAra kara sadAcArakI ora AnA ki isa kAyAkA pudgala thor3e vaktake liye mAtra sAr3he tIna hAtha bhUmi mA~ganevAlA hai| 20 tU rAjA hai to phikara nahIM, parantu pramAda na kara / kAraNa ki nIcase nIca, adhamase adhama, vyabhicArakA, garbhapAtakA, nirvazakA, cAMDAlakA, kasAIkA aura vezyA AdikA kaNa tU khAtA hai| to phira ! 21 prajAke dukha, anyAya aura kara inakI jA~ca karake Aja kama kara / tU bhI he rAjan ! kAlake ghara AyA huA pAhunA hai| 22 vakIla ho to isase Adhe vicArako manana kara jAnA / 23 zrImaMta ho to paiseke upayogako vicAranA / upArjana karanekA kAraNa Aja dUMdakara kahanA / 24 dhAnya AdimeM vyApArase honevAlI asaMkhya hiMsAko smaraNakara nyAyasaMpanna vyApArameM Aja apanA citta khiiNc| 25 yadi tU kasAI ho to apane jIvake sukhakA vicAra kara Ajake dinameM praveza kr| 26 yadi tU samajhadAra bAlaka ho to vidyAkI ora aura AjJAkI ora dRSTi kara / 27 yadi tU yuvA ho to udyama aura brahmacaryakI ora dRSTi kara / 28 yadi tU vRddha ho to mautakI tarafa dRSTi karake Ajake dinameM praveza kara / 29 yadi tU strI ho to apane patike orakI dharmakaraNIko yAda kara, doSa hue hoM to unakI kSamA mA~ga aura kuTumbakI ora dRSTi kara / 30 yadi tU kavi ho to asaMbhavita prazaMsAko smaraNa kara Ajake dinameM praveza kara / 31 yadi tU kRpaNa ho to,-(apUrNa) 32 yadi tU sattAmeM masta ho to nepoliyana bonApArTako donoM sthitise smaraNa kara / 33 kala koI kRtya apUrNa rahA ho to pUrNa karanekA suvicAra kara Ajake dinameM praveza kara / 34 Aja kisI kRtyake AraMbha karanekA vicAra ho to vivekase samaya zakti aura pariNAmako vicAra kara Ajake dinameM praveza karanA / Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puSpamAlA 35 paga rakhanemeM pApa hai, dekhanemeM jahara hai, aura sirapara maraNa khar3A hai; yaha vicArakara Ajake dinameM praveza kara / 36 aghora karma karanemeM Aja tujhe par3anA ho to rAjaputra ho, to bhI bhikSAcarI mAnya kara Ajake dinameM praveza karanA / 37 bhAgyazAlI ho to usake AnaMdameM dUsaroMko bhAgyazAlI banAnA, parantu durbhAgyazAlI ho to anyakA burA karanese ruka kara Ajake dinameM praveza karanA / 38 dharmAcArya ho to apane anAcArakI ora kaTAkSa dRSTi karake Ajake dinameM praveza krnaa| 39 anucara ho to priyase priya zarIrake nibhAnevAle apane adhirAjakI namakahalAlI cAhakara Ajake dinameM praveza krnaa| 40 durAcArI ho to apanI ArogyatA, bhaya, parataMtratA, sthiti aura sukha inako vicAra kara Ajake dinameM praveza karanA / / 41 dukhI ho to AjIvikA (AjakI) jitanI AzA rakhakara Ajake dinameM praveza krnaa| 12 dharmakaraNIkA avazya vakta nikAlakara AjakI vyavahAra-siddhimeM tU praveza krnaa| 43 kadAcit prathama pravezameM anukUlatA na ho to bhI roja jAte hue dinakA svarUpa vicAra kara Aja kabhI bhI usa pavitra vastukA manana krnaa| 44 AhAra, vihAra, nihArake saMbaMdhameM apanI prakriyA jA~ca karake Ajake dinameM praveza karanA / 45 tU kArIgara ho to Alasa aura zaktike durupayogakA vicAra karake Ajake dinameM praveza krnaa| 46 tU cAhe jo dhaMdhA karatA ho, parantu AjIvikAke liye anyAyasaMpanna dravyakA upArjana nahIM krnaa| 47 yaha smaraNa kiye bAda zaucakriyAyukta hokara bhagavadbhaktimeM lIna hokara kSamA mA~ga / 48 saMsAra-prayojanameM yadi tU apane hitake vAste kisI samudAyakA ahita kara DAlatA ho to attknaa| 49 julmIko, kAmIko, anAr3Iko uttejana dete ho to attknaa| 50 kamase kama AdhA pahara bhI dharma-kartavya aura vidyA-saMpattimeM lagAnA / 51 jindagI choTI hai aura laMbI jaMjAla hai, isaliye jaMjAlako choTI kara, to sukharUpase jindagI lambI mAlUma hogii| 52 strI, putra, kuTumba, lakSmI ityAdi sabhI sukha tere ghara hoM to bhI isa sukhameM gauNatAse dukha hai aisA samajhakara Ajake dinameM praveza kara / 53 pavitratAkA mUla sadAcAra hai| 54 manake duraMgI ho jAneko rokaneke liye,--(apUrNa) 55 vacanoMke zAMta madhura, komala, satya aura zauca bolanekI sAmAnya pratijJA lekara Ajake dinameM praveza karanA / 56 kAyA mala-mUtrakA astitva hai, isaliye maiM yaha kyA ayogya prayojana karake AnaMda mAnatA hU~! aisA Aja vicaarnaa| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra 57 tere hAthase Aja kisIkI AjIvikA TUTatI ho to,--(apUrNa) 58 AhAra-kriyAmeM aba tUne praveza kiyA / mitAhArI akabara sarvottama bAdazAha ginA gayA / 59 yadi Aja dinameM terA sonekA mana ho to usa samaya IzvarabhaktiparAyaNa ho athavA satzAstrakA lAbha le lenaa| 60 maiM samajhatA hU~ ki aisA honA durghaTa hai to bhI abhyAsa sabakA upAya hai| 61 calA AtA huA baira Aja nirmUla kiyA jAya to uttama, nahIM to usakI sAvadhAnI rkhnaa| 62 isI taraha nayA baira nahIM bar3hAnA, kAraNa ki baira karake kitane kAlakA sukha bhoganA hai ! yaha vicAra tattvajJAnI karate haiM / 63 mahAraMbhI-hiMsAyukta vyApArameM Aja par3anA par3atA ho to attknaa| 64 bahuta lakSmI milanepara bhI Aja anyAyase kisIkA jIva jAtA ho to attknaa| 65 vakta amUlya hai, yaha bAta. vicAra kara Ajake dinakI 216000 vipaloMkA upayoga krnaa| 66 vAstavika sukha mAtra virAgameM hai, isaliye jaMjAla-mohinIse Aja abhyaMtara-mohinI nahIM bddh'aanaa| 67 avakAzakA dina ho to pahale kahI huI svataMtratAnusAra calanA / 68 kisI prakArakA niSpApa vinoda athavA anya koI niSpApa sAdhana AjakI AnaMdanIyatAke liye duuNdnaa| .. 69 suyojaka kRtya karanemeM prerita honA ho to vilaMba karanekA AjakA dina nahIM, kAraNa ki Aja jaisA maMgaladAyaka dina dUsarA nhiiN| 70 adhikArI ho to bhI prajA-hita bhUlanA nahIM / kAraNa ki jisakA (rAjAkA ) tU namaka khAtA hai, vaha bhI prajAkA sanmAnita naukara hai| 71 vyavahArika prayojanameM bhI upayogapUrvaka vivekI rahanekI satpratijJA lekara Ajake dinameM lgnaa| 72 sAyaMkAla honeke pIche vizeSa zAnti lenA / 73 Ajake dinameM itanI vastuoMko bAdhA na Ave, tabhI vAstavika vicakSaNatA ginI jA sakatI hai-1 ArogyatA 2 mahattA 3 pavitratA 4 pharaja / 74 yadi Aja tujhase koI mahAn kAma hotA ho to apane sarva sukhakA balidAna kara denaa| 75 karaja nIca raja ( karaja ) hai, karaja yamake hAthase utpanna huI vastu hai, ( kara+ja) kara yaha rAkSasI rAjAkA julmI kara vasUla karane vAlA hai| yaha ho to Aja utAranA aura nayA karaja karate hue attknaa| 76 dinake kRtyakA hisAba aba dekha jaanaa| 77 subaha smRti karAI hai, to bhI kucha ayogya huA ho to pazcAttApa kara aura zikSA le| 78 koI paropakAra, dAna, lAbha athavA anyakA hita karake AyA ho to AnaMda mAna kara nirabhimAnI raha / 79 jAne ajAne bhI viparIta huA ho to aba usase attknaa| 80 vyavahArake niyama rakhanA aura avakAzameM saMsArakI nivRtti khoja krnaa| ..... Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puSpamAlA 81 Aja jisa prakAra uttama dina bhogA, vaise apanI jindagI bhoganeke liye tU AnaMdita ho to hI yh0|-(apuurnn) 82 Aja jisa palameM tU merI kathA manana karatA hai, usIko apanI AyuSya samajhakara sadvRttimeM prerita ho| 83 satpuruSa vidurake kahe anusAra Aja aisA kRtya karanA ki rAtameM sukhase so sake / 84 AjakA dina sunaharI hai, pavitra hai--kRtakRtya honeke yogya hai, yaha satpuruSoMne kahA hai, isaliye mAnya kr| 85 Ajake dinameM jaise bane taise svapatnImeM viSayAsakta bhI kama rahanA / 86 Atmika aura zAririka zaktikI divyatAkA vaha mUla hai, yaha jJAniyoMkA anubhavasiddha vacana hai| 87 tamAkha sUMghane jaisA choTA vyasana bhI ho to Aja pUrNa kara / -(0) nayA vyasana karanese aTaka / 88 deza, kAla, mitra ina sabakA vicAra saba manuSyoMko isa prabhAtameM svazakti samAna karanA ucita hai| 89 Aja kitane satpuruSoMkA samAgama huA, Aja vAstavika AnaMdasvarUpa kyA huA ? yaha citavana virale puruSa karate haiN| 90 Aja tU cAhe jaise bhayaMkara parantu uttama kRtyameM tatpara ho to nAhimmata nahIM honA / 91 zuddha, saccidAnanda, karuNAmaya paramezvarakI bhakti yaha Ajake tere satkRtyakA jIvana hai / 92 terA, tere kuTumbakA, mitrakA, putrakA, patnIkA, mAtA pitAkA, gurukA, vidvAnkA, satpuruSakA yathAzakti hita, sanmAna, vinaya aura lAbhakA kartavya huA ho to Ajake dinakI vaha sugaMdha hai| . 93 jisake ghara yaha dina kleza vinA, svacchatAse, zaucatAse, aikyase, saMtoSase, saumyatAse, snehase, sabhyatAse aura sukhase bItegA usake ghara pavitratAkA vAsa hai| - 94 kuzala aura AjJAkArI putra, AjJAvalambI dharmayukta anucara, sadguNI sundarI, melavAlA kuTumba, satpuruSake tulya apanI dazA, jisa puruSakI hogI usakA AjakA dina hama sabako vaMdanIya hai / 95 ina saba lakSaNoMse yukta honeke liye jo puruSa vicakSaNatAse prayatna karatA hai, usakA dina hamako mAnanIya hai| 96 isase ulaTA vartana jahA~ maca rahA hai, vaha ghara hamArI kaTAkSa dRSTikI rekhA hai| 97 bhale hI apanI AjIvikA jitanA tU prApta karatA ho parantu nirupAdhimaya ho to upAdhimaya rAja-sukha cAhakara apane Ajake dinako apavitra nahIM krnaa| .. 98 kisIne tujhe kaDuA vacana kahA ho to usa vaktameM sahanazIlatA-nirupayogI bhI, (apUrNa) 99 dinakI bhUlake liye rAtameM ha~sanA, parantu vaisA ha~sanA phirase na ho yaha lakSameM rkhnaa| : 100 Aja kucha buddhi-prabhAva bar3hAyA ho, Atmika zakti ujjvala kI ho, pavitra kRtyakI vRddhi kI ho to vaha,-(apUrNa) 101 ayogya rItise Aja apanI kisI zaktikA upayoga nahIM karanA,-maryAdA-lopanase karanA pade to pApabhIra rhnaa| Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra * 102 saralatA dharmakA bIjavarUpa hai| prajJAse saralatA sevana kI ho to AjakA dina sarvottama hai| 1.3 bahana, rAjapatnI ho athavA dInajanapatnI ho, parantu mujhe usakI koI darakAra nhiiN| maryAdAse calanevAlIkI maiM to kyA kintu pavitra jJAniyoMne bhI prazaMsA kI hai| 104 sadguNase jo tumhAre Upara jagatkA prazasta moha hogA to he bahana, tumheM maiM vaMdana karatA huuN| 105 bahumAna, namrabhAva, vizuddha aMtaHkaraNase paramAtmAke guNoMkA citavana-zravaNa-manana, kIrtana, pUjA-arcA inakI jJAnI puruSoMne prazaMsA kI hai, isaliye AjakA dina zobhita karanA / 106 satzIlavAna sukhI hai / durAcArI dukhI hai / yaha bAta yadi mAnya na ho to abhIse tuma lakSa rakhakara isa bAtako vicAra kara dekho| 107 ina saboMkA sahaja upAya Aja kaha detA hU~ ki doSako pahacAna kara doSako dUra krnaa| 108 lambI, choTI athavA kramAnukrama kisI bhI svarUpase yaha merI kahI huI pavitratAke puSpoMse DthI huI mAlA prabhAtake vaktameM, sAyaMkAlameM athavA anya anukUla nivRttimeM vicAranese maMgaladAyaka hogI / vizeSa kyA kahU~! kAla kisIko nahIM chor3atA jinake galemeM motiyoMkI mUlyavAna mAlAyeM zobhatI thIM, jinakI kaMTha-kAMti hIreke zubha hArase atyanta daidIpyamAna thI, jo AbhUSaNoMse zobhita hote the, ve bhI maraNako dekhakara bhAga gaye / he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 1 // jo maNimaya mukuTa sirapara dhAraNa karake kAnoM meM kuNDala pahanate the, aura jo hAthoMmeM soneke kar3e pahanakara zarIrako sajAnemeM kisI bhI prakArakI kamI nahIM rakhate the, aise pRthvIpati bhI apanA bhAna khokara pala bharameM bhUtalapara gire| he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chodd'taa||2|| jo dasoM u~galiyoMmeM mANikyajaDita mAMgalika mudrA pahanate the, jo bahuta zaukake sAtha bArIka kALa koIne nahi mUke harigIta. motI taNI mALA gaLAmAM mUlyavatI malakatI, hIrA taNA zubha hArathI bahu kaMThakAMti maLakatI; AbhUSaNothI opatA bhAgyA maraNane joine, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koine // 1 // maNimaya mugaTa mAye dharIne karNa kuMDaLa nAkhatA, kAMcana kaDA karamAM dharI kazIe kacAsa na rAkhatA; paLamAM pacyA pRthvIpati e bhAna bhUtaLa khoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kAla mUke koIne // 2 // daza AMgaLImA mAMgaLika mudrA jaDita mANikyathI, je parama preme peratA pA~cI phaLA bArIkathI; Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'kAla kisIko nahIM chor3atA' naksIvAlI poMcI dhAraNa karate the, ve bhI mudrA Adi saba kucha chor3akara mu~ha dhokara cala diye, he manuSyo; jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 3 // jo bAMkIkara alabelA banakara mUMchoMpara nIMbU rakhate the, jinake kaTe hue sundara keza hara kisAMke manako harate the, ve bhI saMkaTameM par3akara sabako chor3akara cale gaye, he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 4 // jo apane pratApase chahoM khaMDakA adhirAja banA huA thA, aura brahmANDameM balavAna hokara bar3A bhArI rAjA kahalAtA thA, aisA catura cakravartI bhI yahA~se isa taraha gayA ki mAnoM usakA koI astitva hI nahIM thA, he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 5 // __jo rAjanItinipuNatAmeM nyAyavAle the, jinake ulaTe DAle hue pAse bhI sadA sIdhe hI par3ate the, aise bhAgyazAlI puruSa bhI saba khaTapaTeM chor3akara bhAga gaye / he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 6 // jo talavAra calAnemeM bahAdura the, apanI Tekapara maranevAle the, saba prakArase paripUrNa the, jo hAthase hAthIko mArakara kesarIke samAna dikhAI dete the, aise subhaTavIra bhI aMtameM rote hI raha gye| he manuSyo, jAno aura manameM samajho ki kAla kisIko nahIM chor3atA // 7 // e veDha vIMTI sarva choDI cAliyA mukha dhoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 3 // mucha vAkaDI karI phAMkaDA thaI lIMbu dharatA te pare, kApela rAkhI kAtarA harakoInAM haiyA hare; e sAMkaDImAM AviyA chaTakyA tajI sahu soIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 4 // cho khaMDanA adhirAja je caMDe karIne nIpajyA, brahmAMDamAM baLavAna thaine bhUpa bhAre UpajyA; e catura cakrI cAliyA hotA nahotA hoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 5 // je rAjanItinipuNatAmAM nyAyavetA nIvavyA, avaLA kayeM jenA badhA savaLA sadA pAsA palyA; e bhAgyazALI bhAgiyA te khaTapaTo sau khoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 6 // taravAra vhAdura Teka dhArI pUrNatAmA pekhiyA, hAyI haNe hAye karI e kesarI sama dekhiyA evA bhalA bhaDavIra te aMte rahelA gaIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 7 // Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. zrImad rAjacandra dharmaviSayaka . jisaprakAra dinakarake vinA dina, zazika vinA zarvarI, prajApatike vinA purakI prajA, sarasake vinA kavitA, salilake vinA saritA, bhatIke vinA bhAminI sArahIna dikhAI dete haiM, usI taraha, rAyacandra vIra kahate haiM, ki saddharmako dhAraNa kiye vinA manuSya mahAn kukarmI kahA jAtA hai // 1 // dharma vinA dhana, dhAma aura dhAnyako dhUlake samAna samajho, dharma vinA dharaNImeM manuSya tiraskArako prApta hotA hai, dharma vinA dhImaMtoMkI dhAraNAyeM dhokhA khAtI haiM, dharma vinA dhAraNa kiyA huA dhairya dhuveke samAna dhuMdhAtA hai, dharma vinA rAjA loga ThagAye jAte hai (1), dharma vinA dhyAnIkA dhyAna DhoMga samajhA jAtA hai, isaliye sudharmakI dhavala dhuraMdhatAko dhAraNa karo dhAraNa karo, pratyeka dhAma dharmase dhanya dhanya mAnA jAtA hai // 2 // premapUrvaka apane hAthase moha aura mAnake dUra karaneko, durjanatAke. nAza karaneko aura jAlake phandako tor3aneko sakala siddhAMtakI sahAyatAse kumatike kATaneko, sumatike sthApita karaneko aura mamatvake mApaneko; bhalI prakArase mahAmokSake bhoganeko, jagadIzake jAnaneko, aura ajanmatAke prApta karaneko; tathA alaukika, anupama sukhakA anubhava karaneko yathArtha adhyavasAyase dharmako dhAraNa kro||3|| dharma viSe. kavitta. dinakara vinA jevo, dinano dekhAva dIse, zazi vinA jevI rIte, zarvarI suhAya che; prajApati vinA jevI, prajA purataNI pekho, surasa vinAnI jevI, kavitA kahAya che; salila vihIna jevI, sarItAnI zobhA ane, bhartAra vihIna jevI, bhAminI bhaLAya che; vade rAyacaMda vIra, saddharmane dhAryA vinA, mAnavI mahAna tema, kukarmI kaLAya che // 1 // dharma vinA dhana dhAma, dhAnya dhuLadhANI dhAro, dharma vinA dharaNImAM, vikatA dharAya cha / dharma vinA dhImaMtanI, dhAraNAo dhokho dhare, dharma vinA dharyu dhairya, dhumra yai dhamAya che; dharma vinA dharAdhara, dhutAze, na dhAmadhume, dharma vinA dhyAnI dhyAna, DhoMga daMge dhAya che dhAro dhAro dhavaLa, sudharmanI dhuraMdharatA, dhanya dhanya dhAma dhAme, dharmayI dharAya che // 2 // moha mAna moDavAne, phelapaNuM phoDavAne, mALapheda toDavAne, hete nija hAthathI; kumatine kApavAne, sumatine sthApavAne, mamatvane mApavAne, sakala siddhAMtathI mahA mokSa mANavAne, jamadIza jANavAne, ajanmatA ANavAne, vaLI bhalI bhAtathI; alaukika anupama, mukha anubhavavAne, dharma dhAraNAne dhAro, kharelarI sAMtacI // 3 // Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dharmaviSayaka' dharmake vinA prIti nahIM, dharmake vinA rIti nahIM, dharmake vinA hita nahIM, yaha maiM hitakI bAta kahatA hU~; dharmake vinA Teka nahIM, dharmake vinA prAmANikatA nahIM, dharmake vinA aikya nahIM, dharma rAmakA dhAma hai; dharmake vinA dhyAna nahIM, dharmake vinA jJAna nahIM, dharmake vinA saccA bhAna nahIM, isake vinA jInA kisa kAmakA hai ! dharmake vinA tAna nahIM, dharmake vinA pratiSThA nahIM, aura dharmake vinA kisI bhI vacanakA guNagAna nahIM ho sakatA // 4 // sukha denevAlI sampatti ho, mAnakA mada ho, kSema kSemake udgAroMse vadhAI milatI ho, yaha saba kisI kAmakA nahIM; javAnIkA jora ho, aizakA utsAha ho, daulatakA daura ho, yaha saba kevala nAmakA sukha hai; vanitAkA vilAsa ho, praur3hatAkA prakAza ho, dakSake samAna dAsa hoM, dhAmakA sukha ho, parantu rAyacandra kahate haiM ki saddharmako vinA dhAraNa kiye yaha saba sukha do hI kaur3IkA samajhanA caahiye||5|| jise catura loga prItise cAhakara cittameM cintAmaNi ratna mAnate haiM, jise premase paMDita loga pArasamaNi mAnate haiM, jise kavi loga kalyANakArI kalpataru kahate haiM, jise sAdhu loga zubha kSemase sudhAkA sAgara mAnate haiM, aise dharmako, yadi umaMgase AtmAkA uddhAra cAhate ho, to nirmala honeke liye nIti niyamase namana karo / rAyacandra vIra kahate haiM ki isa prakAra dharmakA rUpa jAnakara dharmavRttimeM dhyAna rakkho aura vahamase lakSacyuta na hoo // 6 // dharma vinA prIta nahIM, dharma vinA rIta nahIM, dharma vinA hita nahIM, kathu jana kAmak; dharma vinA Teka nahIM, dharma vinA neka nahIM, dharma vinA aikya nahIM, dharma dhAma rAmana; dharma vinA dhyAna nahIM, dharma vinA zAna nahIM, dharma vinA bhAna nahIM, jIvyuM konA kAmarnu ? dharma vinA tAna nahIM, dharma vinA sAna nahIM, dharma vinA gAna nahIM, vacana tamAmanuM // 4 // sAhmabI sukhada hoya, mAnataNo mada hoya, khamA khamA khuda hoya, te te kazA kAmak; javAnInaM jora hoya. ezano aMkora hoya. dolatano dora hoya, e te sukha nAmarnu vanitA vilAsa hoya, praur3hatA prakAza hoya, dakSa jevA dAsa hoya, hoya sukha dhAmarnu; vade rAyacaMda ema, saddharmane dhAryA vinA, jANI leje mukha eto, beeja badAmanuM ! // 5 // cAturo caupethI cAhI ciMtAmaNI citta gaNe, paMDito pramANe che pArasamaNI premayI; kaviyo kalyANakArI kalpataru kaye jene, sudhAno sAgara kathe, sAdhu zubha kSemathI; AtmanA uddhArane umaMgayI anusaro jo, nirmaLa thavAne kAje, namo nIti nemayI; bade rAyacaMda vIra, evaM dharmarUpa jANI, "dharmavRtti dhyAna dharo, vilasonavemayI" // 6 // Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi. saM. 1941 caitra zrImokSamAlA "jisane AtmA jAna lI usane saba kucha jAna liyA" (nigraMthapravacana) 1 vAcakako anurodha vAcaka ! yaha pustaka Aja tumhAre hasta-kamalameM AtI hai / ise dhyAnapUrvaka bA~canA; isameM kahe hue viSayoMko vivekase vicAranA, aura paramArthako hRdayameM dhAraNa karanA / aisA karoge to tuma nIti, viveka, dhyAna, jJAna, sadguNa aura Atma-zAMti pA skoge| ___ tuma jAnate hoge ki bahutase ajJAna manuSya na par3hane yogya pustakeM par3hakara apanA amUlya samaya vRthA kho dete haiM / isase ve kumArga para car3ha jAte haiM, isa lokameM apakIrti pAte haiM, aura paralokameM nIca gatimeM jAte haiN| bhASA-jJAnakI pustakoMkI taraha yaha pustaka paThana karanekI nahIM, parantu manana karanekI hai / isase isa bhava aura parabhava donoMmeM tumhArA hita hogA / bhagavAnke kahe hue vacanoMkA isameM upadeza kiyA gayA hai| tuma isa pustakakA vinaya aura vivekase upayoga karanA / vinaya aura viveka ye dharmake mUla hetu haiN| tumase dUsarA eka yaha bhI anurodha hai ki jinako par3hanA na AtA ho, aura unakI icchA ho, to yaha pustaka anukramase unheM par3hakara sunAnA / tumheM isa pustakameM jo kucha samaMjhameM na Ave, use suvicakSaNa puruSoMse samajha lenA yogya hai| tumhArI AtmAkA isase hita ho; tumheM jJAna, zAMti aura Ananda mile; tuma paropakArI, dayAlu, kSamAvAna, vivekI aura buddhizAlI bano; arhat bhagavAnse yaha zubha yAcanA karake yaha pATha pUrNa karatA huuN| 2 sarvamAnya dharma jo dharmakA tattva mujhase pU~chA hai, use tujhe snehapUrvaka sunAtA huuN| vaha dharma-tattva sakala siddhAMtakA sAra hai, sarvamAnya hai, aura sabako hitakArI hai // 1 // bhagavAnne bhASaNameM kahA hai ki dayAke samAna dUsarA dharma nahIM hai / doSoMko naSTa karaneke liye abhayadAnake sAtha prANiyoMko saMtoSa pradAna karo // 2 // dharmatattva jo pUjyaM mane to saMbhaLAI lehe tane; je siddhAMta sakaLano sAra sarvamAnya sahune hitakAra // 1 // bhAkhyu bhASaNamAM bhagavAna, dharma na bIjo dayA samAna; abhayadAna sAye saMtoSa, yo prANine daLavA doSa // 2 // Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmakA camatkAra mokSamAlA satya, zIla aura saba prakArake dAna, dayAke honepara hI pramANa mAne jAte haiM / jisaprakAra sUryake vinA kiraNeM dikhAI nahIM detI, usI prakAra dayAke na honepara satya, zIla aura dAnameMse eka bhI guNa nahIM rahatA // 3 // jahA~ puSpakI eka pa~khaDIko bhI kleza hotA hai, vahA~ pravRtti karanekI jinavarakI AjJA nahIM / saba jIvoMke sukhakI icchA karanA, yahI mahAvIrakI mukhya zikSA hai // 4 // yaha upadeza saba darzanoMmeM hai / yaha ekAMta hai, isakA koI apavAda nahIM hai / saba prakArase jinabhagavAnakA yahI upadeza hai ki virodha rahita dayA hI nirmala dayA hai // 5 // yaha saMsArase pAra karanevAlA suMdara mArga hai, ise utsAhase dhAraNa karake saMsArako pAra karanA cAhiye / yaha sakala dharmakA zubha mUla hai, isake binA dharma sadA pratikUla rahatA hai // 6 // jo manuSya ise tattvarUpase pahacAnate haiM, ve zAzvata sukhako prApta karate haiM / rAjacandra kahate haiM ki zAntinAtha bhagavAn karuNAse siddha hue haiM, yaha prasiddha hai // 7 // 3 karmakA camatkAra maiM tumheM bahutasI sAmAnya vicitratAyeM kahatA hU~ / inapara vicAra karoge to tumako parabhavakI zraddhA dRr3ha hogii| eka jIva suMdara palaMgapara puSpazayyAmeM zayana karatA hai aura ekako phaTIhuI gUdar3I bhI nahIM miltii| eka bhA~ti bhA~tike bhojanoMse tRpta rahatA hai aura ekako kAlI jvArake bhI lAle par3ate haiM / eka agaNita lakSmIkA upabhoga karatA hai aura eka phUTI bAdAmake liye ghara ghara bhaTakatA phiratA hai / eka madhura vacanoMse manuSyakA mana haratA hai aura eka avAcaka jaisA hokara rahatA hai| eka suMdara vastrAlaMkArase vibhUSita hokara phiratA hai aura ekako prakhara zItakAlameM phaTA huA kapar3A bhI or3haneko nahIM miltaa| koI rogI hai aura koI prabala hai| koI buddhizAlI hai aura koI jar3a hai| koI manohara nayanavAlA hai aura koI aMdhA hai / koI lUlA-la~gar3A hai aura kisIke hAtha aura paira ramaNIya haiM / koI kIrtimAna hai aura koI apayaza bhogatA hai / koI lAkhoM anucaroMpara hukma calAtA hai aura koI lAkhoMke tAne sahana karatA hai / kisIko dekhakara Ananda hotA hai aura kisIko dekhakara vamana hotA hai / koI sampUrNa indriyoMvAlA hai aura koI apUrNa indriyoMvAlA hai| kisIko dIna-duniyAkA leza bhI bhAna nahIM aura kisIke dukhakA pAra bhI nhiiN| satya zIlane saghaLAM dAna, dayA hoine rayAM pramANa; dayA nahIM to e nahIM eka, vinA sUrya kiraNa nahIM dekha // 3 // puSpapAMkhaDI jyAM dUbhAya jinavaranI tyAM nahIM AzAyaH / sarva jIvana Iccho sukha, mahAvIrakI zikSA mukhya // 4 // sarva darzane e upadeza; e ekAMte, nahIM vizeSa; sarva prakAre jinano bodha, dayA dayA nirmaLa avirodha // 5 // e bhavatAraka suMdara rAha, dhariye tariye karI utsAha dharma sakaLanuM yaha zubha mULa, e vaNa dharma sadA pratikULa // 6 // tasvarUpathI e oLakhe, te jana phoMce zAzvata mukhe, zAMtinAtha bhagavAna prasikha, rAjacandra karuNAe siddha // 7 // Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [mAnavadeha koI garbhAdhAnameM Ate hI maraNako prApta ho jAtA hai| koI janma lete hI turata mara jAtA hai / koI marA huA paidA hotA hai aura koI sau varSakA vRddha hokara maratA hai / kisIkA mukha, bhASA aura sthiti ekasI nahIM / mUrkha rAjyagaddIpara kSema kSemake udgAroMse badhAI diyA jAtA hai aura samartha vidvAn dhakkA khAte haiN| isa prakAra samasta jagatkI vicitratA bhinna bhinna prakArase tuma dekhate ho| kyA isake Uparase tumheM koI vicAra AtA hai ? maiMne jo kahA hai yadi usake Uparase tumheM vicAra AtA ho, to kaho ki yaha vicitratA kisa kAraNase hotI hai ! apane bA~dhe hue zubhAzubha karmase / karmase samasta saMsArameM bhramaNa karanA par3atA hai| parabhava nahIM mAnanevAle svayaM ina vicAroMko kisa kAraNase karate haiM, isapara yathArtha vicAra kareM, to ve bhI isa siddhAMtako mAnya rkkheN| 4 mAnavadeha jaisA ki pahile kahA jA cukA hai, vidvAn isa mAnavadehako dUsarI saba dehoMse uttama kahate haiN| uttama kahaneke kucha kAraNoMko hama yahA~ kheNge| yaha saMsAra bahuta duHkhase bharA huA hai / isameMse jJAnI tairakara pAra pAnekA prayatna karate haiN| mokSako sAdhakara ve anaMta sukhameM virAjamAna hote haiM / yaha mokSa dUsarI kisI dehase nahIM miltii| deva, tiryaMca aura naraka inameMse kisI bhI gatise mokSa nahIM; kevala mAnavadehase hI mokSa hai| aba tuma kahoge, ki saba mAnaviyoMko mokSa kyoM nahIM hotA ! usakA uttara yaha hai ki jo mAnavapanA samajhate haiM, ve saMsAra-zokase pAra ho jAte haiN| jinameM viveka-buddhi udaya huI ho, aura usase satyAsatyake nirNayako samajhakara, jo parama tattva-jJAna tathA uttama cAritrarUpa saddharmakA sevana karake anupama mokSakA pAte haiM, unake dehadhArIpaneko vidvAn mAnavapanA kahate haiM / manuSyake zarIrakI banAvaTake Uparase vidvAn use manuSya nahIM kahate, parantu usake vivekake kAraNa use manuSya kahate haiN| jisake do hAtha, do paira, do A~kha, do kAna, eka mukha, do hoTha, aura eka nAka hoM use manuSya kahanA, aisA hameM nahIM samajhanA cAhiye / yadi aisA samajheM, to phira baMdarako bhI manuSya ginanA cAhiye / usane bhI isa taraha hAtha, paira Adi saba kucha prApta kiyA hai| vizeSarUpase usake eka pU~cha bhI hai, to kyA usako mahAmanuSya kahanA cAhiye ? nahIM, nhiiN| jo mAnavapanA samajhatA hai vahI mAnava kahalA sakatA hai| jJAnI loga kahate haiM, ki yaha bhava bahuta durlabha hai, ati puNyake prabhAvase yaha deha milatI hai, isa liye isase zIghratAse Atmasiddhi kara lenA cAhiye / ayamaMtakumAra, gajasukumAra jaise choTe bAlakoMne bhI mAnavapaneko samajhanese mokSa prApta kii| manuSyameM jo vizeSa zakti hai, usa zaktise vaha madonmatta hAthI jaise prANIko bhI vazameM kara letA hai / isa zaktise yadi vaha apane manarUpI hAthIko vaza kara le, to kitanA kalyANa ho| kisI bhI anya dehameM pUrNa sadvivekakA udaya nahIM hotA, aura mokSake rAja-mArgameM praveza nahIM ho sktaa| isa liye hameM mile hue isa bahuta durlabha mAnavadehako saphala kara lenA Avazyaka hai| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAyI muni] mokSamAlA bahutase mUrkha durAcArameM, ajJAnameM, viSayameM aura aneka prakArake madameM isa mAnava-dehako vRthA gumAte haiM, amUlya kaustubhako kho baiThate haiN| ye nAmake mAnava gine jA sakate haiM, bAkIke to vAnararUpa hI hai| mautakI palako, nizcayase hama nahIM jAna skte| isa liye jaise bane vaise dharmameM tvarAse sAvadhAna honA caahiye| . 5 anAthI muni / (1) aneka prakArakI RddhivAlA magadha dezakA zreNika nAmaka rAjA azvakrIr3Ake liye maMDikukSa nAmake vanameM nikala pdd'aa| vanakI vicitratA manohAriNI thii| vahA~ nAnA prakArake vRkSa khar3e the, nAnA prakArakI komala beleM ghaTATopa phailI huI thiiN| nAnA prakArake pakSI AnaMdase unakA sevana kara rahe the, nAnA prakArake pakSiyoMke madhura gAna vahA~ sunAI par3ate the, nAnA prakArake phUloMse vaha vana chAyA huA thA, nAnA prakArake jalake jharane vahA~ bahate the| saMkSepameM, yaha vana naMdanavana jaisA lagatA thA / isa vanameM eka vRkSake nIce mahAsamAdhivaMta kintu sukumAra aura sukhocita muniko usa zreNikane baiThe hue dekhA / isakA rUpa dekhakara usa rAjAko atyanta Ananda huA / usake upamArahita rUpase vismita hokara vaha mana hI mana usakI prazaMsA karane lgaa| isa munikA kaisA adbhuta varNa hai ! isakA kaisA manohara rUpa hai ! isakI kaisI adbhuta saumyatA hai ! yaha kaisI vismayakAraka kSamAkA dhAraka hai ! isake aMgase vairAgyakA kaisA uttama prakAza nikAla rahA hai| isakI nirlobhatA kaisI dIkhatI hai ! yaha saMyati kaisI nirbhaya namratA dhAraNa kiye hue hai ! yaha bhogase kaisA virakta hai ! isa prakAra citavana karate karate, Anandita hote hote, stuti karate karate, dhIre dhIre calate hue, pradakSiNA dekara usa muniko vaMdana kara na ati samIpa aura na ati dUra vaha zreNika baitthaa| bAdameM donoM hAthoMko jor3a kara vinayase usane usa munise pUchA, " he Arya ! Apa prazaMsA karane yogya taruNa haiM / bhogavilAsake liye ApakI vaya anukUla hai| saMsArameM nAnA prakArake sukha haiM / Rtu Rtuke kAma-bhoga, jala saMbaMdhI vilAsa, tathA manohAriNI striyoMke mukha-vacanake madhura zravaNa honepara bhI ina sabakA tyAga karake munitvameM Apa mahAudhama kara rahe haiM, isakA kyA kAraNa hai, yaha mujhe anugraha karake kahiye / " rAjAke aise vacana sunakara munine kahA-"he rAjan ! maiM anAtha thaa| mujhe apUrva vastukA prApta karAnevAlA, yogakSemakA karanevAlA, mujhapara anukaMpA lAnevAlA, karuNAse parama-sukhako denevAlA koI merA mitra nahIM huaa| yaha kAraNa mere anAthIpanekA thaa|" 6 anAthI muni (2) zreNika munike bhASaNase smita hAsya karake bolA, "Apa mahARddhivaMtakA nAtha kyoM na hogA? yadi koI ApakA nAtha nahIM hai to maiM hotA huuN| he bhayatrANa ! Apa bhogoMko bhogaM / he saMyati ! mitra, jJAtise durlabha isa apane manuSya bhavako maphala kreN|" anAthIne kahA-" are zreNika rAjA! parantu tU to svayaM anAtha hai, to merA nAtha kyA hogA ? nirdhana dhanADhya kahA~se banA sakatA hai ! abudha buddhi-dAna kahA~se kara sakatA hai ! ajJa vidvattA kahA~se de sakatA hai ! baMdhyA saMtAna kahA~se Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [anAthI muni de sakatI hai ! jaba tU svayaM anAtha hai to merA nAtha kaise hogA !" munike vacanase rAjA ati Akula aura ati vismita huaa| jisa vacanakA kabhI bhI zravaNa nahIM huA thA, usa vacanake yatike mukhase zravaNa honese vaha zaMkita huA aura bolA-" maiM aneka prakArake azvoMkA bhogI hU~ aneka prakArake madonmatta hAthiyoMkA svAmI hU~; aneka prakArakI senA mere AdhIna hai| nagara, grAma, aMtaHpura aura catuSpAdakI mere koI nyUnatA nahIM hai| manuSya saMbaMdhI saba prakArake bhoga maiMne prApta kiye haiM; anucara merI AjJAko bhalI bhAMti pAlate haiM / isa prakAra rAjAke yogya saba prakArakI saMpatti mere ghara hai aura aneka manavAMchita vastuyeM mere samIpa rahatI haiN| isa taraha mahAn honepara bhI maiM anAtha kyoM hU~ ! kahIM he bhagavan ! Apa mRSA na bolate hoN|" munine kahA, "rAjan / mere kahaneko tU nyAyapUrvaka nahIM samajhA / aba maiM jaise anAtha huA, aura jaise maiMne saMsArakA tyAga kiyA vaha tujhe kahatA huuN| use ekAgra aura sAvadhAna cittase suna / sunaneke bAda tU apanI zaMkAke satyAsatyakA nirNaya karanAH-- "kauzAMbI nAmakI ati prAcIna aura vividha prakArakI bhavyatAse bharapUra eka suMdara nagarI hai / vahA~ Rddhise paripUrNa dhana saMcaya nAmakA merA pitA rahatA thA / he mahArAja | yauvanake prathama bhAgameM merI A~khe ati vedanAse ghira gaI aura samasta zarIrameM agni jalane lagI / zastrase bhI atizaya tIkSNa yaha roga vairIkI taraha mere Upara kopAyamAna huA / merA mastaka isa A~khakI asahya vedanAse dukhane lagA / vajrake prahAra jaisI, dUsaroMko bhI raud bhaya upajAnevAlI isa dAruNa vedanAse maiM atyaMta zokameM thA / vaidyaka-zAstrameM nipuNa bahutase vaidyarAja merI isa vedanAko dUra karaneke liye Aye, aura unhoMne aneka auSadha-upacAra kiye, parantu saba vRthA gaye / ye mahAnipuNa gine jAnevAle vaidyarAja mujhe usa rogase mukta na kara ske| he rAjan ! yahI merA anAthapanA thaa| merI A~khakI vedanAko dUra karaneke liye mere pitA saba dhana dene lage, parantu usase bhI merI vaha vedanA dUra nahIM huii| he rAjan ! yahI merA anAthapanA thA / merI mAtA putrake zokase ati duHkhAta thI, parantu vaha bhI mujhe rogase na chuTA skii| he rAjan ! yahI merA anAthapanA thA / eka peTase janme hue mere jyeSTha aura kaniSTha bhAIyoMne apanese banatA parizrama kiyA parantu merI vaha vedanA dUra na huI / he rAjan ! yahI merA anAthapanA thaa| eka peTase janmI huI merI jyeSThA aura kaniSThA bhaginiyoMse bhI merA vaha duHkha dUra nahIM huA / he mahArAja ! yahI merA anAthapanA thaa| merI strI jo pativratA, mere Upara anurakta aura premavaMtI thI vaha apane A~suoMse mere hRdayako dravita karatI thI, usake anna pAnI denepara bhI aura nAnAprakArake ubaTana, cuvA Adi sugaMdhita padArtha, tathA aneka prakArake phUla caMdana Adike jAne ajAne vilepana kiye jAnepara bhI, maiM usa vilepanase apane rogako zAnta nahIM kara sakA / kSaNabhara bhI alaga na rahanevAlI strI bhI mere rogako nahIM dUra kara sakI / he mahArAja ! yahI merA anAthapanA thaa| isa taraha kisIke premase, kisIkI auSadhise, kisIke vilApase aura kisIke parizramase yaha roga zAnta na duaa| isa samaya punaH punaH maiM asahya vedanA bhoga rahA thaa| bAdameM mujhe prapaMcI saMsArase kheda huaa| eka bAra yadi isa mahA viDaMbanAmaya vedanAse mukta ho jAU~, to khatI, daitI aura nirAraMbhI pravrajyAkA dhAraNa karU~, aisA vicAra karake maiM so gayA / jaba rAta vyatIta huI, usa samaya he mahArAja ! merI vaha Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAyI muni] mokSamAlA vedanA kSaya ho gaI, aura maiM niroga ho gayA / mAtA, pitA, svajana, bAMdhava Adiko pUMchakara prabhAtameM maiMne mahAkSamAvaMta indriyoMkA nigraha karanevAle, aura ArambhopAdhise rahita anagArapaneko dhAraNa kiyA / 7 anAthI muni (3) he zreNika rAjA ! tabase maiM AtmA-parAtmAkA nAtha huA / aba maiM saba prakArake jIvoMkA nAtha huuN| tujhe jo zaMkA huI thI vaha aba dUra ho gaI hogii| isa prakAra samasta jagat-cakravartI paryaMtaazaraNa aura anAtha hai / jahA~ upAdhi hai vahA~ anAthatA hai / isa liye jo maiM kahatA hU~ usa kathanakA tU manana karanA / nizcaya mAno ki apanI AtmA hI duHkhakI bharI huI vaitaraNIkA kartA hai; apanA AtmA hI krUra zAlmali vRkSake duHkhakA upajAne vAlA hai; apanA AtmA hI vAMchita vasturUpI dUdhakI denevAlA kAmadhenu-sukhakA upajAnevAlA hai; apanA AtmA hI naMdanavanake samAna AnaMdakArI hai; apanA AtmA hI karmakA karanevAlA hai; apanA AtmA hI usa karmakA TAlanevAlA hai; apanA AtmA hI dukhopArjana aura apanA AtmA hI aura sukhopArjana karanevAlA hai; apanA AtmA hI mitra, aura apanA AtmA hI bairI hai; apanA AtmA hI kaniSTha AcArameM sthita, aura apanA AtmA hI nirmala AcArameM sthita rahatA hai| isa prakAra zroNikako usa anAthI munine AtmAke prakAza karanevAle upadezako diyaa| zreNika rAjAko bahuta saMtoSa huA / vaha donoM hAthoMko jor3a kara isa prakAra bolA-" he bhagavan / Apane mujhe bhalI bhA~ti upadeza kiyA, Apane yathArtha anAthapanA kaha batAyA / maharSi ! Apa sanAtha, Apa sabAMdhava aura Apa sadharma haiM / Apa saba anAthoMke nAtha haiN| he pavitra saMyati ! maiM Apase kSamA mA~gatA huuN| ApakI jJAnapUrNa zikSAse mujhe lAbha huA hai / he mahAbhAgyavanta ! dharmadhyAnameM vighna karanevAle bhogoMke bhoganekA maiMne Apako jo AmaMtraNa diyA, isa apane aparAdhakI mastaka namAkara maiM kSamA mA~gatA huuN|" isa prakArase stuti karake rAjapuruSakesarI zreNika vinayase pradakSiNA karake apane sthAnako gyaa| mahAtapodhana, mahAmuni, mahAprajJAvaMta, mahAyazavaMta, mahAnigraMtha aura mahAzruta anAthI munine magadha dezake zreNika rAjAko apane bIte hue caritrase jo upadeza diyA hai, vaha sacamuca azaraNa bhAvanA siddha karatA hai / mahAmuni anAthIse bhogI huI vedanAke samAna athavA isase bhI atyanta vizeSa vedanAko anaMta AtmAoMko bhogate hue hama dekhate haiM, yaha kaisA vicAraNIya hai ! saMsArameM azaraNatA aura anaMta anAthatA chAI huI hai / usakA tyAga uttama tattvajJAna aura parama zIlake sevana karanese hI hotA hai / yahI muktikA kAraNa hai / jaise saMsArameM rahatA huA anAthI anAtha thA usI taraha pratyeka AtmA tattvajJAnakI prAptike vinA sadaiva anAtha hI hai / sanAtha honeke liye saddeva, saddharma aura sadguruko jAnanA aura pahacAnanA Avazyaka hai| 8sadevatatva tIna tattvoMko hameM avazya jAnanA cAhiye / jaba taka ina tattvoMke saMbaMdhoM ajJAnatA rahatI hai taba taka AtmAkA hita nahIM hotaa| ye tIna tatva saddeva, saddharma, aura sadguru haiM / isa pAThameM hama saddevakA svarUpa saMkSepameM kheNge| Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [saddharmatatva cakravartI rAjAdhirAja athavA rAjaputra honepara bhI jo saMsArako ekAMta anaMta zokakA kAraNa mAnakara usakA tyAga karate haiM; jo pUrNa dayA, zAMti, kSamA, vItarAgatA aura Atma-samRddhise trividha tApakA laya karate haiM; jo mahA ugra tapa aura dhyAnake dvArA Atma-vizodhana karake kamauke samUhako jalA DAlate haiM; jinheM caMdra aura zaMkhase bhI atyaMta ujjvala zukladhyAna prApta hotA haijo saba prakArakI nidrAkA kSaya karate haiM; jo saMsArameM mukhya gine jAnevAle jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura aMtarAya ina cAra karmIko bhasmIbhUta karake kevalajJAna aura kevaladarzana sahita apane svarUpase vihAra karate haiM; jo cAra aghAti karmoke rahane taka yathAkhyAtacAritrarUpa uttama zIlakA sevana karate hai; jo karma-prISmase akulAye hue pAmara prANiyoMko paramazAMti prApta karAneke liye zuddha sArabhUta tattvakA niSkAraNa karuNAse meghadhArA-vANIse upadeza karate haiM; jinake kisI bhI samaya kiMcit mAtra bhI saMsArI vaibhava vilAsakA svapnAMza bhI bAkI nahIM rahA; jo ghanaghAti karma kSaya karaneke pahale apanI chapasthatA jAnakara zrImukhavANIse upadeza nahIM karate; jo pA~ca prakArakA aMtarAya, hAsya, rati, arati, bhaya, jugupsA, zoka, mithyAtva, ajJAna, apratyAkhyAna, rAga, dveSa, nidrA, aura kAma ina aThAraha dUSaNoMse rahita haiM; jo saccidAnanda svarUpase virAjamAna haiN| jinake mahAudyotakara bAraha guNa pragaTa hote haiM, jinake janma, maraNa aura anaMta saMsAra naSTa ho gayA hai| unako nigraMtha AgamameM sadeva kahA hai / ina doSoMse rahita zuddha AtmasvarUpako prApta karaneke kAraNa ve pUjanIya paramezvara kahe jAne yogya haiM / Upara kahe hue aThAraha doSoMmeMse yadi eka bhI doSa ho to sadevakA svarUpa nahIM ghaTatA / isa paramatattvako mahAn puruSoMse vizeSarUpase jAnanA Avazyaka hai| 9 saddharmatatva anAdi kAlase karma-jAlake baMdhanase yaha AtmA saMsArameM bhaTakA karatA hai| kSaNa mAtra bhI use saccA sukha nahIM milatA / yaha adhogatikA sevana kiyA karatA hai / adhogatimeM par3atI huI AtmAko rokakara jo sadgatiko detA hai usakA nAma dharma kahA jAtA hai, aura yahI satya sukhakA upAya hai| isa dharma tattvake sarvajJa bhagavAnne bhinna bhinna bheda kahe haiN| unameM mukhya bheda do haiM:-vyavahAradharma aura nizcayadharma / vyavahAradharmameM dayA mukhya hai / satya Adi bAkIke cAra mahAvrata bhI dayAkI rakSAke liye haiN| dayAke ATha bheda haiM:-dravyadayA, bhAvadayA, svadayA, paradayA, svarUpadayA, anubaMdhadayA, vyavahAradayA, nishcydyaa| ... prathama dravyadayA-pratyeka kAmako yatnapUrvaka jIvoMkI rakSA karake karanA 'dravyadayA hai| dUsarI bhAvadayA-dUsare jIvako durgatimeM jAte dekhakara anukaMpA buddhise upadeza denA 'bhAvadayA' hai| tIsarI svadayA--yaha AtmA anAdi kAlase mithyAtvase grasita hai, tattvako nahIM pAtA, jinAjJAko nahIM pAla sakatA, isa prakAra citavana kara dharmameM praveza karanA ' svadayA' hai| cauthI paradayA-chaha kAyake jIvoMkI rakSA karanA 'paradayA' hai| pA~cavI svarUpadayA--sUkSma vivekase svarUpa vicAra karanA 'svarUpadayA' hai| chahI anubaMdhadayA-sadguru athavA suzikSakakA ziSyako kar3ave vacanoMse upadeza denA, yadyapi yaha dekhane meM ayogya lagatA hai, parantu pariNAmameM karuNAkA kAraNa hai-isakA nAma ' anubaMdhadayA hai| Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sagustAla] mokSamAlA sAtavIM vyavahAradayA-upayogapUrvaka aura vidhipUrvaka dayA pAlanekA nAma 'vyavahAradayA' hai| AThavIM nizcayadayA-zuddha sAdhya upayogameM ekatA bhAva aura abheda upayogakA honA 'nizcayadayA ' hai| isa ATha prakArakI dayAko lekara bhagavAnne vyavahAradharma kahA hai| isameM saba jIvoMke sukha, saMtoSa aura abhayadAna ye saba vicArapUrvaka dekhanese A jAte haiN| __ dUsarA nizcayadharma-apane svarUpakI bhramaNA dUra karanI, AtmAko AtmabhAvase pahacAnanA, 'yaha saMsAra merA nahIM, maiM isase bhinna, parama asaMga, siddha sadRza zuddha AtmA hU~ ' isa taraha AtmasvabhAvameM pravRtti karanA 'nizcayadharma' hai| __ jahA~ kisI prANIko duHkha, ahita athavA asaMtoSa hotA hai, vahA~ dayA nahIM; aura jahA~ dayA nahIM vahA~ dharma nhiiN| ahaMta bhagavAnke kahe hue dharmatattvase saba prANI bhaya rahita hote haiN| 1. sadgurutatva pitA-putra ! tU jisa zAlAmeM par3hane jAtA hai usa zAlAkA zikSaka kauna hai ! putra-pitAjI ! eka vidvAn aura samajhadAra brAhmaNaM hai| . pitA-usakI vANI, cAlacalana Adi kaise haiM ! putra-usakI vANI bahuta madhura hai| vaha kisIko avivekase nahIM bulAtA, aura bahuta gaMbhIra hai, jisa samaya vaha bolatA hai, usa samaya mAnoM usake mukhase phUla jharate haiM / vaha kisIkA apamAna nahIM karatA; aura jisase hama yogya nItiko samajha sakeM, aisI hameM zikSA detA hai| pitA-tU vahA~ kisa kAraNase jAtA hai, so mujhe kaha / putra-Apa aisA kyoM kahate haiM, pitAjI ! maiM saMsArameM vicakSaNa honeke liye paddhatiyoMko samas aura vyavahAranItiko sIkhU , isaliye Apa mujhe vahA~ bhejate haiM / pitA-terA zikSaka yadi durAcArI athavA aisA hI hotA to! putra-taba to bahuta burA hotA / hameM aviveka aura kuvacana bolanA AtA / vyavahAranIti to phira sikhalAtA hI kauna ! pitA-dekha putra ! isake Uparase maiM aba tujhe eka uttama zikSA kahatA huuN| jaise saMsArameM paraneke liye vyavahAranIti sIkhanekI AvazyakatA hai, vaise hI parabhavake liye dharmatattva aura dharmanItimeM praveza karanekI AvazyakatA hai| jaise yaha vyavahAranIti sadAcArI zikSakase uttama prakArase mila sakatI hai, vaise hI parabhavameM zreyaskara dharmanIti uttama guruse hI mila sakatI hai| vyavahAranItike zikSaka aura dharmanItike zikSakameM bahuta bheda hai| billorake Tukar3eke samAna vyavahAra-zikSaka hai, aura amUlya kaustubhake samAna Atmadharma-zikSaka hai| putra-sirachatra ! ApakA kahanA yogya hai / dharmake zikSakakI sampUrNa AvazyakatA hai / Apane bAra bAra saMsArake anaMta duHkhoMke saMbaMdhameM mujhase kahA hai / saMsArase pAra pAneke liye dharma hI sahAyabhUta hai / isaliye dharma kaise guruse prApta karanese zreyaskara ho sakatA hai, yaha mujhase kapA karake kahiye / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [uttama gRhastha (2) pitA-putra ! guru tIna prakArake kahe jAte haiM:-kASThasvarUpa, kAgajasvarUpa aura pattharasvarUpa / kASThasvarUpa guru sarvottama haiN| kyoMki saMsArarUpI samudrako kASThasvarUpa guru hI pAra hote haiM, aura dUsaroMko pAra kara sakate haiM / kAgaz2asvarUpa guru madhyama haiM / ye saMsAra-samudrako svayaM nahIM pAra kara sakate, parantu kucha puNya upArjana kara sakate haiM / ye dUsareko nahIM pAra kara sakate / pattharasvarUpa guru svayaM DUbate haiM, aura dUsaroMko bhI DubAte haiN| kASThasvarUpa guru kevala jinezvara bhagavAnke hI zAsanameM haiN| bAkI donoM prakArake guru karmAvaraNakI vRddhi karanevAle haiM / hama saba uttama vastuko cAhate haiM, aura uttamase uttama vastueM mila bhI sakatI haiN| guru yadi uttama ho to vaha bhava-samudrameM nAvikarUpa hokara saddharma-nAvameM baiThAkara pAra pahuMcA sakatA hai| tattvajJAnake bheda, svasvarUpabheda, lokAloka vicAra, saMsAra-svarUpa yaha saba uttama guruke vinA nahIM mila sakatA / aba tumheM prazna karanekI icchA hogI ki aise guruke kauna kaunase lakSaNa haiM ? so kahatA huuN| jo jinezvara bhagavAnkI kahI huI AjJAko jAneM, usako yathArtharUpase pAleM, aura dUsareko upadeza kareM, kaMcana aura kAminIke sarvathA tyAgI hoM, vizuddha AhAra-jala lete hoM, bAIsa prakArake parISaha sahana karate hoM, kSAMta, dAMta, nirAraMbhI aura jitendriya hoM, saiddhAntika-jJAnameM nimagna rahate hoM, kevala dharmake liye hI zarIrakA nirvAha karate hoM, nigraMtha-paMthako pAlate hue kAyara na hote hoM, sIMka taka bhI vinA diye na lete hoM, saba prakArake rAtri bhojanake tyAgI hoM, samabhAvI hoM, aura vItarAgatAse satyopadezaka hoM; saMkSepameM, unheM kASThasvarUpa sadguru jAnanA cAhiye / putra ! guruke AcAra aura jJAnake saMbaMdhameM AgamameM bahuta vivekapUrvaka varNana kiyA gayA hai / jyoM jyoM tU Age vicAra karanA sIkhatA jAyagA, tyoM tyoM pIche maiM tujhe ina vizeSa tatvoMkA upadeza karatA jaauuNgaa| putra-pitAjI, Apane mujhe saMkSepameM hI bahuta upayogI aura kalyANamaya upadeza diyA hai / maiM isakA nirantara manana karatA rhuuNgaa| 12 uttama gRhastha saMsArameM rahane para bhI uttama zrAvaka gRhasthAzramake dvArA Atma-kalyANakA sAdhana karate haiM, unakA gRhasthAzrama bhI prazaMsanIya hai / ye uttama puruSa sAmAyika, kSamApanA, covihAra pratyAkhyAna ityAdi yama niyamoMkA sevana karate haiN| para-patnIkI ora mA bahinakI dRSTi rakhate haiN| . satpAtrako yathAzakti dAna dete haiN| zAMta, madhura aura komala bhASA bolate haiN| sat zAstroMkA manana karate haiM / yathAzakti jIvikAmeM bhI mAyA-kapaTa ityAdi nahIM karate / strI, putra, mAtA, pitA, muni aura guru ina sabakA yathAyogya sanmAna karate haiN| mA bApako dharmakA upadeza dete haiN| Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinezvarakI bhati] ... mosamAlA yatnase gharakI svacchatA, bhojana pakAnA, zayana ityAdi karAte haiN| svayaM vicakSaNatAse AcaraNa karate hue zrI aura putrako vinayI aura dharmAtmA banAte haiM / kuTumbameM aikyakI vRddhi karate haiN| Aye hue atithikA yathAyogya sanmAna karate haiN| yAcakako kSudhAtura nahIM rakhate / satpuruSoMkA samAgama, aura unakA upadeza dhAraNa karate haiN| niraMtara maryAdAse aura saMtoSayukta rahate haiN| yathAzakti gharameM zAstra-saMcaya rakhate haiN| alpa AraMbhase vyavahAra calAte haiN| aisA gRhasthAvAsa uttama gatikA kAraNa hotA hai, aisA jJAnI loga kahate haiM / 13 jinezvarakI bhakti jijJAsu-vicakSaNa satya ! koI zaMkarakI, koI brahmAkI, koI viSNukI, koI sUryakI, koI agmikI, koI bhavAnIkI, koI paigambarakI aura koI krAisTakI bhakti karatA hai / ye loga inakI bhakti karake kyA AzA rakhate hoMge ! satya-priya jijJAsu ! ye bhakta loga mokSa prApta karanekI parama AzAse ina devoMko bhajate haiN| - jijJAsu-to kahiye, kyA ApakA mata hai ki isase ve uttama gati pA sakeMge ! satya-inakI bhakti karanese ve mokSa pA sakeMge, aisA maiM nahIM kaha sktaa| jinako ye loga paramezvara kahate haiM unhoMne koI mokSako nahIM pAyA, to ye phira upAsakako mokSa kahA~se de sakate haiM ! zaMkara vagairaha kaukA kSaya nahIM kara sake, aura ve dUSaNoMse yukta haiM, isa kAraNa ve pUjane yogya nahIM / jijJAsu-ye dUSaNa kauna kaunase haiM, yaha kahiye / / satya-ajJAna, nidrA, mithyAtva, rAga, dveSa, avirati, bhaya, zoka, jugupsA, dAnAMtarAya, lAbhAMtarAya, vIyAMtarAya, bhogAMtarAya, upabhogAMtarAya, kAma,hAsya, rAti aura arati ina aThAraha dUSaNoMmeMse yadi eka bhI dUSaNa ho to bhI ve apUjya haiM / eka samartha paMDitane bhI kahA hai ki 'maiM paramezvara hU~" isa prakAra mithyA rItise manAnevAle puruSa svayaM apane Apako Thagate haiN| kyoMki pAsameM strI honese ve viSayI Thaharate haiM, zastra dhAraNa kiye hue honese ve dveSI Thaharate haiM, japamAlA dhAraNa karanese unake cittakA vyaprapanA sUcita hotA hai, ' merI zaraNameM A, maiM saba pApoMko hara lUMgA' aisA kahanevAlA abhimAnI aura nAstika ThaharatA hai / aisI dazAmeM phira dUsareko ve kaise pAra kara sakate haiM ! tathA bahutase avatAra leneke kAraNa paramezvara kahalAte haiM, to isase siddha hotA hai ki unheM kisI karmakA bhoganA abhI bAkI hai| jijJAsu-bhAI ! to pUjya kauna haiM, aura kisakI bhakti karanI cAhiye, jisase ammA svazaktikA prakAza kare ! . Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 - bhImad rAjacandra [vAstavika mahattA 16 vAstavika mahattA bahutase loga lakSmIse mahattA mAnate haiM, bahutase mahAn kuTumbase mahattA mAnate haiM, bahutase putrase mahattA mAnate haiM, tathA bahutase adhikArase mahattA mAnate haiM / parantu yaha unakA mAnanA vivekase vicAra karanepara mithyA siddha hotA hai / ye loga jisameM mahattA ThaharAte haiM usameM mahattA nahIM, parantu laghutA hai| lakSmAMse saMsArameM khAna, pAna, mAna, anucaroMpara AjJA aura vaibhava ye saba milate haiM, aura yaha mahattA hai, aisA tuma mAnate hoge / parantu itanese isakI mahattA nahIM mAnanI cAhiye / lakSmI aneka pApoMse paidA hotI hai / yaha Anepara pIche abhimAna, behozI, aura mUr3hatA paidA karatI hai / kuTumba-samudAyakI mahattA pAneke liye usakA pAlana-poSaNa karanA par3atA hai / usase pApa aura duHkha sahana karanA par3atA hai / hameM upAdhise pApa karake isakA udara bharanA par3atA hai / putrase koI zAzvata nAma nahIM rhtaa| isake liye bhI aneka prakArake pApa aura upAdhi sahanI par3atI haiM / to bhI isase apanA kyA maMgala hotA hai ? adhikArase parataMtratA aura amalamada AtA hai, aura isase julma, anIti, rizvata aura anyAya karane par3ate hai, athavA hote haiM / phira kaho isameM kyA mahattA hai ! kevala pApajanya krmkii| pApI karmase AtmAkI nIca gati hotI hai / jahA~ nIca gati hai vahA~ mahattA nahIM, parantu laghutA hai / AtmAkI mahattA to satya vacana, dayA, kSamA, paropakAra, aura samatAmeM hai / lakSmI ityAdi to karma-mahattA hai| aisA honepara bhI catura puruSa lakSmIkA dAna dete haiM, uttama vidyAzAlAyeM sthApita karake paraduHkha-bhaMjana karate haiM / eka vivAhita strImeM hI sampUrNa vRttiko rokakara parastrIkI tarapha putrIbhAvase dekhate haiM / kuTumbake dvArA kisI samudAyakA hita karate haiM / putra honese usako saMsArakA bhAra dekara svayaM dharma praveza -mArgameM karate haiM / adhikArake dvArA vicakSaNatAse AcaraNa kara rAjA aura prajA donoMkA hita karake dharmanItikA prakAza karate haiM / aisA karanese bahutasI mahattAyeM prApta hotI haiM sahI, to bhI ye mahattAyeM nizcita nahIM haiN| maraNakA bhaya sirapara khar3A hai, aura dhAraNAyeM dharI raha jAtI haiN| saMsArakA kucha moha hI aisA hai ki jisase kiye hue saMkalpa athavA viveka hRdayameMse nikala jAte haiN| isase hameM yaha niHsaMzaya samajhanA cAhiye, ki satyavacana, dayA, kSamA, brahmacarya aura samatA jaisI AtmamahattA aura kahIMpara bhI nahIM hai / zuddha pA~ca mahAvratadhArI bhikSukane jo Rddhi aura mahattA prApta kI hai, vaha brahmadatta jaise cakravartIne bhI lakSmI, kuTumba, putra athavA adhikArase nahIM prApta kI, aisI merI mAnyatA hai| 17 bAhubala bAhubala arthAt " apanI bhujAkA bala"--yaha artha yahA~ nahIM karanA cAhiye / kyoMki bAhubala nAmake mahApuruSakA yaha eka choTAsA adbhuta caritra hai| sarvasaMgakA parityAga karake bhagavAn RSabhadevajI bharata aura bAhubala nAmake apane do putroMko rAjya sauMpakara vihAra karate the| usa samaya bharatezvara cakravartI hue| AyudhazAlAmeM cakrakI utpatti honeke pazcAt pratyeka rAjyapara unhoMne apanI AmnAya sthApita kI, aura chaha khaMDakI prabhutA prApta kii| akele bAhubalane hI isa prabhutAko svIkAra nahIM kii| isase pariNAmameM bharatezvara aura bAhubalameM yuddha huA / bahuta samayataka bharatezvara aura bAhubala ina donoMmeMse eka bhI nahIM haTA / taba krodhAvezameM Akara bharatezvarane bAhubalapara cakra chor3A / eka vIryase utpanna hue bhAIpara cakra prabhAva nahIM kara sktaa| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAragati ] ... mokSamAlA isa niyamase vaha cakra phira kara pachi bharatezvarake hAthameM AyA / bharatake cakra chor3anese bAhubalako bahuta krodha aayaa| unhoMne mahAbalavattara muSTi calAI / tatkAla hI vahA~ unakI bhAvanAkA svarUpa bdlaa| unhoMne vicAra kiyA ki maiM yaha bahuta niMdanIya kAma kara rahA hU~, isakA pariNAma kitanA duHkhadAyaka hai! bhale hI bharatezvara rAjya bhogeM / vyartha hI parasparakA nAza kyoM karanA cAhiye? yaha muSTi mAranI yogya nahIM hai, parantu uThAI to aba pIche haTAnA bhI yogya nhiiN| yaha vicArakara unhoMne paMcamuSTi-kezaloMca kiyA, aura vahAMse muni-bhAvase cala par3e / unhoMne jahA~ bhagavAn AdIzvara aThAnaveM dIkSita putroMse aura Arya, AryA sahita vihAra karate the, vahAM jAnekI icchA kI / parantu manameM mAna AyA ki yadi vahAM maiM jAU~gA to apanese choTe aThAnaveM bhAIyoMko vaMdana karanA par3egA / isaliye vahA~ to jAnA yogya nahIM / isa prakAra mAnavRttise vanameM ve ekAgra dhyAnameM avasthita ho gaye / dhIre dhIre bAraha mAsa bIta gaye / mahAtapase bAhubalakI kAyA asthipaMjarAvazeSa raha gaI / ve sUkhe hue vRkSa jaise dIkhane lage, parantu jabataka mAnakA aMkura unake aMtaHkaraNase nahIM haTA, tabataka unhoMne siddhi nahIM pAyI / brAhmI aura suMdarIne Akara unako upadeza kiyA:-" AryavIra! aba madonmatta hAthIparase utaro, isase to bahuta sahana karanA par3A," unake ina vacanoMse bAhubala vicArameM par3e / vicArate vicArate unheM bhAna huA ki " satya hai, maiM mAnarUpI madonmatta hAthIparase abhI kahA~ utarA hU~ ! aba isaparase utaranA hI maMgalakAraka hai|" aisA vicArakara unhoMne vaMdana karaneke liye paira uThAyA, ki unhoMne anupama divya kaivalya kamalAko paayaa| vAcaka ! dekho, mAna yaha kaisI durita vastu hai| 18 cAragati jIva sAtAvedanIya aura asAtAvedanIyakA vedana karatA huA zubhAzubha karmakA phala bhoganeke liye isa saMsAra vanameM cAra gatiyoMmeM bhaTakA karatA hai / to ina cAra gatiyoMko avazya jAnanA cAhiye / 1 narakagati-mahAAraMbha, madirApAna, mAMsabhakSaNa ityAdi tIvra hiMsAke karanevAle jIva aghora narakameM par3ate haiM / vahA~ leza bhI sAtA, vizrAma athavA sukha nhiiN| vahA~ mahA aMdhakAra vyApta hai, aMga-chedana sahana karanA par3atA hai, amimeM jalanA par3atA hai,aura churekI dhAra jaisA jala pInA par3atA hai / vahA~ anaMta duHkhake dvArA prANiyoMko saMkleza, asAtA aura bilabilAhaTa sahana karane par3ate haiM / aise duHkhoMko kevalajJAnI bhI nahIM kaha sakate / aho ! ina duHkhoMko anaMta bAra isa AtmAne bhogA hai| 2 tiryacagati-chala, jhUTha, prapaMca ityAdikake kAraNa jIva siMha, bAgha, hAthI, mRga, gAya, bhaiMsa, baila ityAdi tiryacake zarIrako dhAraNa karatA hai / isa tiryaMca gatimeM bhUkha, pyAsa, tApa, vadha, baMdhana, tAdana, bhAravahana ityAdi duHkhoMko sahana karatA hai| 3 manuSyagati-khAdya, akhAdhake viSayameM viveka rahita hotA hai, lajjAhIna hokara mAtA aura putrIke sAtha kAma-gamana karanemeM jise pApApApakA bhAna nahIM, jo niraMtara mAMsabhakSaNa, corI, parastrI-gamana vagairaha mahA pAtaka kiyA karatA hai, yaha to mAnoM anArya dezakA anArya manuSya hai / Arya dezameM bhI kSatriya, brAhmaNa, vaizya Adi matihIna, daridrI, ajJAna aura rogase pIr3ita manuSya haiM aura mAna, apamAna ityAdi aneka prakArake duHkha bhoga rahe haiN| Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ saMsArakI cAra upamAyeM devagati-paraspara vaira, IrSyA, kleza, zoka, matsara, kAma, mada, kSudhA, Adise devaloga bhI Ayu vyatIta kara rahe haiN| yaha devagati hai| isa prakAra cAroM gatiyoMkA svarUpa sAmAnya rUpase khaa| ina cAroM gatiyoMmeM manuSyagati sabase zreSTha aura durlabha hai, AtmAkA paramahita-mokSa isa gatise prApta hotA hai / isa manuSyagatimeM bhI bahutase duHkha aura AtmakalyANa karanemeM aMtarAya Ate haiN| eka taruNa sukumArako romaromameM atyaMta tapta lAla sUe cubhAnese jo asahya vedanA hotI hai usase AThagunI vedanA jIva garbhasthAnameM rahate hue prApta karatA hai / yaha jIva lagabhaga nava mahInA mala, mUtra, khUna, pIpa AdimeM dinarAta mUrchAgata sthitimeM vedanA bhoga bhogakara janma pAtA hai| garbhasthAnakI vedanAse anaMtagunI vedanA janmake samaya hotI hai / tatpazcAt bAlyAvasthA prApta hotI hai| yaha avasthA mala mUtra, dhUla aura nagnAvasthAmeM anasamajhIse ro bhaTakakara pUrNa hotI hai / isake bAda yuvAvasthA AtI hai| isa samaya dhana upArjana karaneke liye nAnA prakArake pApoMmeM par3anA par3atA hai| jahA~se utpanna huA hai, vahIMpara arthAt viSaya-vikArameM vRtti jAtI hai / unmAda, Alasya, abhimAna, niMdya-dRSTi, saMyoga, viyoga, isa prakAra ghaTamAlameM yuvA vaya calI jAtI hai / phira vRddhAvasthA A jAtI hai / zarIra kA~pane lagatA hai, mukhase lAra bahane lagatI hai, tvacApara sikur3ana par3a jAtI hai; sUMghane, sunane, aura dekhanekI zaktiyoM bilakula maMda par3a jAtI haiN| keza dhavala hokara khirane lagate haiN| calanekI zakti nahIM rahatI; hAthameM lakar3I lekara lar3akhabAte hue calanA par3atA hai; athavA jIvana paryaMta khATapara hI par3A rahanA par3atA hai| zvAsa, khAMsI, ityAdi roga Akara ghera lete haiM; aura thor3e kAlameM kAla Akara kavalita kara jAtA hai| isa dehameMse jIva cala nikalatA hai / kAyAkA honA na honeke samAna ho jAtA hai| maraNa samayameM bhI kitanI adhika vedanA hotI hai ! cAroM gatiyomeM zreSTha manuSya dehameM bhI kitane adhika duHkha bhare hue haiM / aisA hote hue bhI Upara kahe anusAra kAla anukramase AtA ho yaha bAta bhI nahIM / vaha cAhe jaba Akara le jAtA hai / isIliye bicakSaNa puruSa pramAdake vinA AtmakalyANakI ArAdhanA karate haiN| 19 saMsArakI cAra upamAyeM saMsArako tattvajJAnI eka mahAsamudrakI bhI upamA dete haiM / saMsAra rUpI samudra anaMta aura apAra hai| aho prANiyoM ! isase pAra honeke liye puruSArthakA upayoga karo! upayoga karo ! isa prakAra unake aneka sthAnoMpara vacana haiN| saMsArako samudrakI upamA ucita bhI hai| samudrameM jaise lahareM uThA karatI haiM, vaise hI saMsArameM viSayarUpI aneka lahareM uThatI haiM / jaise jala Uparase sapATa dikhAI detA hai, vaise hI saMsAra bhI sarala dIkha par3atA hai| jaise samudra kahIM bahuta gaharA hai, aura kahIM bha~varoMmeM DAla detA hai, vaise hI saMsAra kAma viSaya prapaMca AdimeM bahuta gaharA hai aura vaha moharUpI bha~varoMmeM DAla detA haiM / jaise thor3A jala rahate hue bhI samudrameM khar3e rahanese kIcar3ameM phaMsa jAte haiM, vaise hI saMsArake lezabhara prasaMgameM bhI vaha tRSNArUpI kIcar3ameM dhaMsA detA hai| jaise samudra nAnA prakArakI caTTAnoM aura tUphAnoMse nAva athavA jahAjako jokhama pahu~cAtA hai, vaise hI saMsAra strIrUpI caTTAneM aura kAmarUpI tUphAnase AtmAko jokhama pahu~cAtA hai| jaise samudrakA agAdha jala zItala dikhAI denepara bhI usameM vaDavAnala ami vAsa karatI hai, vaise hI saMsArameM mAyA Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMsArakI cAra upamAyeM mokSamAlA rUpI agni jalA hI karatI hai| jaise samudra caumAsemeM adhika jala pAkara gaharA utara jAtA hai, vaise hI saMsAra pAparUpI jala pAkara gaharA ho jAtA hai, arthAt vaha maz2abUta jar3a jamAtA jAtA hai| 2 saMsArako dUsarI upamA agnikI lAgU hotI hai| jaise amise mahAtApakI utpatti hotI hai, vaise hI saMsArase bhI trividha tApakI utpatti hotI hai| jaise amise jalA huA jIva mahA bilabilAhaTa karatA hai, vaise hI saMsArase jalA huA jIva anaMta duHkharUpa narakase asahya bilabilAhaTa karatA hai / jaise agni saba vastuoMko bhakSaNa kara jAtI hai, vaise hI apane mukhameM par3e hueko saMsAra bhakSaNa kara jAtA hai / jisa prakAra agnimeM jyoM jyoM ghI aura iMdhana home jAte haiM, tyoM tyoM vaha vRddhi pAtI hai, usI prakAra saMsArampa animeM tIvra moharUpa ghI aura viSayarUpa IMdhanake homa karanese vaha vRddhi pAtI hai| 3 saMsArako tIsarI upamA aMdhakArakI lAgU hotI hai| jaise aMdhakArameM rassI sarpakA bhAna karAtI hai, vaise hI saMsAra satyako asatyarUpa batAtA hai / jaise aMdhakArameM prANI idhara udhara bhaTakakara vipatti bhogate haiM, vaise hI saMsArameM besudha hokara anaMta AtmAyeM caturgatimeM idhara udhara bhaTakatI phiratI haiM / jaise aMdhakArameM kA~ca aura hArekA jJAna nahIM hotA, vaise hI saMsArarUpI aMdhakArameM viveka aura avivekakA jJAna nahIM hotA / jaise aMdhakArameM prANI A~khoMke honepara bhI aMdhe bana jAte haiM, vaise hI zaktike honepara bhI saMsArameM prANI mohAMdha bana jAte haiN| jaise aMdhakArameM ullU AdikA upadrava bar3ha jAtA hai, vaise hI saMsArameM lobha, mAyA AdikA upadrava bar3ha jAtA hai / isa taraha aneka prakArase dekhanepara saMsAra aMdhakArarUpa hI mAlUma hotA hai| 20 saMsArakI cAra upamAyeM (2) 4 saMsArako cauthI upamA zakaTa-cakra arthAt gADIke pahiyoMkI lAgU hotI hai| jaise calatA huA zakaTa-cakra phiratA rahatA hai, vaise hI praveza honepara saMsAra phiratA rahatA hai / jaise zakaTa-cakra dhureke vinA nahIM cala sakatA, vaise hI saMsAra mithyAtvarUpI dhureke vinA nahIM cala sktaa| jaise zakaTa-cakra AroMse TikA rahatA hai, vaise hI saMsAra-zarkaTa pramAda Adi AroMse TikA huA hai / isa taraha aneka prakArase zakaTa-cakrakI upamA bhI saMsArako dI jA sakatI hai| isaprakAra saMsArako jitanI adho upamAyeM dI jA sakeM utanI hI thodI haiM / mukhya rUpase ye cAra upamAyeM hamane jAna lIM, aba isameMse hameM tattva lenA yogya hai: 1 jaise sAgara maz2abUta nAva aura jAnakAra nAvikase tairakara pAra kiyA jAtA hai, vaise hI saddharmarUpI nAva aura sadgururUpI nAvikase saMsAra-sAgara pAra kiyA jA sakatA hai / jaise sAgarameM vicakSaNaM puruSoMne nirvina rAsteko DhUMdakara nikAlA hai, vaise hI jinezvara bhagavAnne tattvajJAnarUpa nirvina uttama rAstA batAyA hai| 2 jaise ami sabako bhakSaNa kara jAtI hai, parantu pAnIse bujha jAtI hai, vaise hI vairAgya-jalase saMsAra-ami bujha sakatI hai| 1 jaise aMdhakArameM dIpaka le jAnese prakAza honese hama padArthoMko dekha sakate haiM, vaise hI tatvajJAnarUpI na ghusanevAlA dIpaka saMsArarUpI aMdhakArameM prakAza karake satya vastuko batAtA hai| Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____.. zrImad rAjacandra bAraha bhAvanI . 4 jaise zakaTa-cakra bailake vinA nahIM cala sakatA, vaise hI saMsAra-cakra rAga aura dveSake vinA nahIM cala sktaa| - isa prakAra isa saMsAra-rogake nivAraNake pratIkArako upamAdvArA anupAna Adike sAtha kahA hai / ise AtmahitaiSiyoMko niraMtara manana karanA aura dUsaroMko upadeza denA caahiye| 21 bAraha bhAvanA ____vairAgya aura aise hI anya Atma-hitaiSI viSayoMkI sudRr3hatA honeke liye tatvajJAniyoMne bAraha bhAvanAoMkA citavana karaneke liye kahA hai| 1 zarIra, vaibhava, lakSmI, kuTuMba, parivAra Adi saba vinAzI haiM / jIvakA mUladharma avinAzI hai, aise citavana karanA pahalI ' anityabhAvanA' hai / . 2 saMsArameM maraNake samaya jIvako zaraNa rakhanevAlA koI nahIM, kevala eka zubha dharmakI zaraNaM hI satya hai, aisA citavana karanA dUsarI' azaraNabhAvanA' hai| . 3 " isa AtmAne saMsAra-samudra meM paryaTana karate hue sampUrNa bhavoMko bhogA hai / isa saMsArarUpI jaMjIrase maiM kaba chu,gA / yaha saMsAra merA nahIM, maiM mokSamayI hU~," aisA citavana karanA tIsarI 'saMsArabhAvanA hai| ... ... .4 " yaha merA AtmA akelA hai, yaha akelA AyA hai, akelA hI jAyagA, aura apane kiye hue karmoko akelA hI bhogegA," aisA citavana karanA cauthI 'ekatvabhAvanA hai| 5 isa saMsAra meM koI kisIkA nahIM, aisA citavana karanA pA~cavI 'anyatvabhAvanA hai| 6" yaha zarIra apavitra hai, mala-mUtrakI khAna hai, roga aura jarAke rahanekA dhAma hai, isa zarIrase maiM nyArA hU~," aisA citavana karanA chahI 'azucibhAvanA' hai| / .:. ..7 rAga, dveSa, ajJAna, mithyAtva ityAdi saba Azravake kAraNa haiM, aisA ciMtavana karanA sAtavIM 'AzravabhAvanA' hai| .. 8jIva, jJAna aura dhyAnameM pravRtta hokara naye kauko nahIM bA~dhatA, aisA citavana karanA AThavIM 'saMvarabhAvanA' hai| : 9 jJAnasahita kriyA karanA nirjarAkA kAraNa hai, aisA citavana karanA nauvIM 'nirjarAbhAvanA' hai / 10 lokake svarUpakI utpatti, sthiti, aura vinAzakA svarUpa vicAranA, vaha dasavIM 'lokasvarUpa bhAvanA' hai| . . 11 saMsArameM bhaTakate hue AtmAko samyagjJAnakI prasAdI prApta honA durlabha hai; athavA samyagjJAna prApta bhI huA to cAritra-sarva viratipariNAmarUpa dharma-kA pAnA durlabha hai, aisA ciMtavana karanA gyArahavIM 'bodhidurlabhabhAvanA' hai| 12 dharmake upadezaka tathA zuddha zAstrake bodhaka guru, aura inake upadezakA zravaNa milanA durlabha hai, aisA citavana karanA bArahavIM 'dharmadurlabhabhAvanA' hai| ina bAraha bhAvanAoMko mananapUrvaka niraMtara vicAranese satpuruSoMne uttama padako pAyA hai, pAte hai, aura paaveNge| ... .. / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmadeva bhAvaka] mokSamAlA - ......... -----... - - - 22 kAmadeva zrAvaka mahAvIra bhagavAnke samayameM bAraha vratoMko vimala bhAvase dhAraNa karanevAlA, vivekI aura nigraMthavacanA. nurakta kAmadeva nAmakA eka zrAvaka, unakA ziSya thaa| eka bAra sudharmAkI sabhAmeM iMdrane kAmadevakI dharmameM acalatAkI prazaMsA kI / itanemeM vahA~ jo eka tuccha buddhivAlA deva baiThA huA thA, usane kAmadevakI isa sudRr3hatAke prati avizvAsa pragaTa kiyA, aura kahA ki jabataka parISaha nahIM par3atI, tabhI taka sabhI sahanazIla aura dharmameM dRr3ha dIkhate haiM / maiM apanI isa bAtako kAmadevako. calAyamAna karake satya karake dikhA sakatA hU~ / dharmadRr3ha kAmadeva usa samaya kAyotsargameM lIna thA / prathama hI devatAne vikriyAse hAdhIkA rUpa dhAraNa kiyA, aura kAmadevako khUba hI cUdA, parantu kAmadeva acala rahA / aba devatAne mUsala jaisA aMga banA karake kAle varNakA sarpa hokara bhayaMkara pukAra mArI, to bhI kAmadeva kAyotsargase lezamAtra bhI calAyamAna nahIM huaa| tatpazcAt devatAne aTTahAsya karate hue rAkSasakA zarIra dhAraNa karake aneka prakArake upasarga kiye, to bhI kAmadeva kAyotsargase na ddigaa| usane siMha vagairahake aneka bhayaMkara rUpa banAye, to bhI kAmadevake kAyotsargameM lezabhara bhI hInatA nahIM aayii| isa prakAra vaha devatA rAtake cAroM pahara upadrava karatA rahA, parantu vaha apanI dhAraNAmeM saphala nahIM huaa| isake bAda usa devane avadhijJAnake upayogase dekhA, to kAmadevako meruke zikharakI taraha aDola pAyA / vaha devatA kAmadevakI adbhuta nizcalatA jAnakara usako vinaya bhAvase praNAma karake apane doSoMkI kSamA mA~gakara apane sthAnako calA gyaa| . kAmadeva zrAvakakI dharma-dRr3hatA yaha zikSA detI hai, ki satya dharma aura satya pratijJAmeM parama dRr3ha rahanA cAhiye, aura kAyotsarga Adiko jaise bane taise ekAgra cittase aura sudRr3hatAse nirdoSa karanA cAhiye / cala-vicala bhAvase kiyA huA kAyotsarga Adi bahuta doSa yukta hotA hai / pAI jitane dravyake lAbhake liye dharmakI saugaMdha khAnevAloMkI dharmameM dRr3hatA kahA~se raha sakatI hai ? aura raha sakatI ho, to kaisI rahegI, yaha vicArate hue kheda hotA hai| . 23 satya sAmAnya rUpase yaha kahA bhI jAtA hai, ki satya isa jagatkA AdhAra hai, athavA yaha jagat satyake AdhArapara ThaharA huA hai / isa kathanase yaha zikSA milatI hai, ki dharma, nIti, rAja aura vyavahAra ye saba satyake dvArA cala rahe haiM, aura yadi ye cAroM na hoM to jagatkA rUpa kitanA bhayaMkara ho jAya ! isaliye satya jagatakA AdhAra hai, yaha kahanA koI atizayokti jaisA athavA na mAnane yogya nhiiN| vasurAjAkA eka zabdakA asatya bolanA kitanA duHkhadAyaka huA thA, isa prasaMgapara vicAra karaneke liye hama yahA~ kucha kheNge| - rAjA vasu, nArada aura parvata ina tInoMne eka guruke pAsa vidhA par3hI thii| parvata adhyApakakA putra thaa| adhyApakakA maraNa huaa| isaliye parvata apanI mA~ sahita vasu rAjAke darabArameM Akara rahane lagA / eka rAtako parvatakI mA~ pAsameM baiThI thI, tathA parvata aura nArada zAstrAbhyAsa kara rahe the| usa samaya parvatane "ajairyaSTavya" aisA eka vAkya bolA / nAradane parvatase pUchA, "aja kise kahate haiM !" Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 zrImad sajacandra [sasaMga parvatane kahA, " aja arthAt bakarA" / nArada bolA, "hama tInoM jane jisa samaya tere pitAke pAsa par3hate the, usa samaya tere pitAne to 'aja' kA artha tIna varSake 'vrIhi' batAyA thA, aba tU viparIta artha kyoM karatA hai ! isa prakAra paraspara vacanoMkA vivAda bar3hA / taba parvatane kahA, "jo hameM vasurAjA kaha de, vaha ThIka hai / " isa bAtako nAradane svIkAra kI, aura jo jIte, usake liye eka zarta lagAI / parvatakI mA~ jo pAsameM hI baiThI thI, usane yaha saba sunA / aja' kA artha 'bIhi' use bhI yAda thA / parantu zartameM usakA putra hAregA, isa bhayase parvatakI mA~ rAtameM rAjAke pAsa gaI aura {chA,-" rAjan ! 'ana' kA kyA artha hai ?" vasurAjAne saMbaMdhapUrvaka kahA, " ajakA artha vrIhi hotaa.hai"| taba parvatakI mAne rAjAse kahA, "mere putrane ajakA artha 'bakarA' kaha diyA hai, isaliye Apako usakA pakSa lenA par3egA | ve loga Apase pUMchaneke liye aaveNge|" vasurAjA bolA, "maiM asatya kaise kahU~gA, mujhase yaha na ho skegaa|" parvatakI mA~ne kahA, " parantu yadi Apa mere putrakA pakSa na leMge, to maiM Apako hatyAkA pApa duuNgii|" rAjA vicArameM par3a gayA, ki satyake kAraNa hI maiM maNimaya siMhAsanapara adhara baiThA hU~, loka-samudAyakA nyAya karatA hU~, aura loga bhI yahI jAnate haiM, ki rAjA satya guNase siMhAsanapara aMtarIkSa baiThatA hai / aba kyA karanA cAhiye ? yadi parvatakA pakSa na leM, to brAhmaNI maratI hai; aura yaha mere gurukI strI hai / antameM lAcAra hokara rAjAne brAhmaNIse kahA, " tuma bekhaTake jAo, maiM parvatakA pakSa lNgaa|" isa prakAra nizcaya karAkara parvatakI mA~ ghara aayii| prabhAtameM nArada, parvata aura usakI mA~ vivAda karate hue rAjAke pAsa Aye / rAjA anajAna hokara paMchane lagA ki kyA bAta hai, parvata ? parvatane kahA, "rAjAdhirAja ! ajakA kyA artha hai, so khiye|" rAjAne nAradase pUchA, "tuma isakA kyA artha karate ho ?" nAradane kahA, 'aja' kA artha tIna varSakA 'brIhi' hotA hai / tumheM kyA yAda nahIM AtA ! vasurAjA bolA, 'aja' kA artha 'bakarA' hai brIhi' nhiiN| itanA kahate hI devatAne siMhAsanase uchAlakara vasuko nIce girA diyA / basu kAlapariNAma pAkara narakameM gyaa| __isake Uparase yaha mukhya zikSA milatI hai, ki sAmAnya manuSyoMko satya, aura rAjAko nyAyameM apakSapAta aura satya donoM grahaNa karane yogya haiN| bhagavAnne jo pA~ca mahAvrata kahe haiM, unameMse prathama mahAvatakI rakSAke liye bAkIke cAra vrata bAbarUpa haiM, aura unameM bhI pahalI bAr3a satya mahAvata hai| isa satyake aneka bhedoMko siddhAMtase zravaNa karanA Avazyaka hai| 24 satsaMga satsaMga saba sukhoMkA mUla hai / satsaMgakA lAbha milate hI usake prabhAvase vAMchita siddhi ho hI jAtI hai| adhikase adhika bhI pavitra honeke liye satsaMga zreSTha sAdhana hai| saMtsagakI eka ghar3I jitanA lAbha detI hai, utanA kusaMgake karor3oM varSabhI lAbha nahIM de skte| ve adhogatimaya mahApApa karAte haiM, aura AtmAko malina karate haiM / satsaMgakA sAmAnya artha uttama logoMkA sahavAsa karanA hotA hai| jaise jahA~ acchI havA nahIM AtI, vahA~ rogakI vRddhi hotI hai, vaise hI jahA~ satsaMga nahIM, vahA~ Atma-roga bar3hatA Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatsaMga mAkSamAlA.. hai| jaise durgadhase ghabar3Akara hama nAkameM vastra lagA lete haiM, vaise hI kusaMgakA sahavAsa baMda karanA Avazyaka hai / saMsAra bhI eka prakArakA saMga hai, aura vaha anaMta kusaMgarUpa tathA duHkhadAyaka honese tyAgane yogya hai| cAhe jisa tarahakA sahavAsa ho parantu jisase Atma-siddhi na ho, vaha satsaMga nhiiN| jo AtmApara satyakA raMga car3hAve, vaha saMtsaga hai, aura jo mokSakA mArga batAve vaha maitrI hai| uttama zAstrameM niraMtara ekAna rahanA bhI satsaMga hai / satpuruSoMkA samAgama bhI satsaMga hai / jaise malina vastra sAbuna tathA jalase sAfa ho jAtA hai, vaise hI zAstra-bodha aura satpuruSoMkA samAgama AtmAkI malinatAko haTAkara zuddhatA pradAna karate haiM / jisake sAtha hamezA paricaya rahakara rAga, raMga, gAna, tAna aura svAdiSTa bhojana sevana kiye jAte hoM, vaha tumheM cAhe kitanA bhI priya ho, to bhI nizcaya mAno ki vaha satsaMga nahIM, parantu kusaMga hai| satsaMgase prApta huA eka vacana bhI amUlya lAbha detA hai / tatvajJAniyoMkA yaha mukhya upadeza hai, ki sarva saMgakA parityAga karake aMtaragameM rahanevAle saba vikAroMse virakta rahakara ekAMtakA sevana kro| usameM satsaMgakA mAhAtmya A jAtA hai| sampUrNa ekAMta to dhyAnameM rahanA athavA yogAbhyAsameM rahanA hai| parantu jisameMse eka hI prakArakI vRttikA pravAha nikalatA ho, aisA samasvabhAvIkA samAgama, bhAvase eka hI rUpa honese bahuta manuSyoMke hone para bhI, aura parasparakA sahavAsa honepara bhI, ekAntarUpa hI hai; aura aisA ekAnta to. mAtra saMta-samAgamameM hI hai / kadAcit koI aisA socegA, ki jahA~ viSayImaMDala ekatrita hotA hai, vahA~ samabhAva aura eka sarakhI vRtti honese use bhI ekAMta kyoM nahIM kahanA cAhiye ! isakA samAdhAna tatkAla ho jAtA hai, ki ye loga eka svabhAvake nahIM hote / unameM paraspara svArthabuddhi aura mAyAkA anusaMdhAna hotA hai; aura jahA~ ina do kAraNoMse samAgama hotA hai, vahA~ eka-svabhAva athavA nirdoSatA nahIM hotii| nidoSa aura samasvabhAvIkA samAgama to paraspara zAnta munIzvaroMkA hai, tathA vaha dharmadhyAnase prazasta alpAraMbhI puruSoMkA bhI kucha aMzameM hai / jahA~ kevala svArtha aura mAyA-kapaTa hI rahatA hai, vahAM samasvabhAvatA nahIM, aura vaha satsaMga bhI nhiiN| matsaMgase jo sukha aura Ananda milatA hai, vaha atyanta stutipAtra hai / jahA~ zAstroMke suMdara praznottara hoM, jahA~ uttama jJAna aura dhyAnakI sukathA ho, jahA~ satpuruSoMke caritroMpara vicAra banate hoM, jahA~ tattvajJAnake taraMgakI lahareM chUTatI hoM, jahA~ sarala svabhAvase siddhAMta-vicArakI carcA hotI ho, jahA~ mokSa viSayaka kathanapara khUba vivecana hotA ho, aisA satsaMga milanA mahA durlabha hai| yadi koI yaha kahe, ki kyA satsaMga maMDalameM koI mAyAvI nahIM hotA! to isakA samAdhAna yaha hai, ki jahA~ mAyA aura svArtha hotA hai, vahA~ satsaMga hI nahIM hotaa| rAjahaMsakI sabhAkA kauA yadi Uparase dekhanemeM kadAcit na pahacAnA jAya, to svarase avazya pahacAnA jAyagA / yadi vaha mauna rahe, to mukhakI mudrAse pahacAnA jAyagA / parantu vaha kabhI chipA na rhegaa| isIprakAra mAyAvI loga satsaMgameM svArthake liye jAkara kyA kareMge? vahA~ peTa bharanekI bAta to hotI nhiiN| yadi ve do ghar3I vahA~ jAkara vizrAMti lete hoM, to khuzIse leM jisase raMga lage, nahIM to dUsarI bAra unakA Agamana nahIM hotA / jisa prakAra jamInapara nahIM tairA jAtA, usI taraha satsaMgase DUbA nahIM jAtA / aisI satsaMgameM camatkRti hai / niraMtara aise nirdoSa samAgamameM mAyAko lekara Ave bhI kauna ! koI hI durbhAgI, aura vaha bhI asaMbhava hai| : satsaMga yaha AtmAkI parama hitakArI auSadha hai| Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [parigrahakA maryAdita karanA 25 parigrahakA mAMvita karanA jisa prANIko parigrahakI maryAdA nahIM, vaha prANI sukhI nahIM / use jitanA bhI mila jAya vaha thor3A hI hai / kyoMki jitanA use milatA jAtA hai utanese vizeSa prApta karanekI usakI icchA hotI jAtI hai / parigrahakI prabalatAmeM jo kucha milA ho, usakA bhI sukha nahIM bhogA jAtA, parantu jo ho vaha bhI kadAcit calA jAtA hai / parigrahase niraMtara cala-vicala pariNAma aura pApa-bhAvanA rahatI haiN| akasmAt aisI pApa-bhAvanAmeM yadi Ayu pUrNa ho, to vaha bahudhA adhogatikA kAraNa ho jAtA hai| sampUrNa parigraha to munIzvara hI tyAga sakate haiM / parantu gRhastha bhI isakI kucha maryAdA kara sakate haiM / maryAdA honeke uparAMta parigrahakI upapatti hI nahIM rahatI / tathA isake kAraNa vizeSa bhAvanA bhI bahudhA nahIM hotI, aura jo milA hai, usameM saMtoSa rakhanekI Adata par3a jAtI hai| isase kAla sukhase vyatIta hotA hai / na jAne lakSmI AdimeM kaisI vicitratA hai, ki jaise jaise usakA lAbha hotA jAtA hai, vaise vaise lobhakI vRddhi hotI jAtI hai / dharmasaMbaMdhI kitanA hI jJAna honepara aura dharmakI dRr3hatA honepara bhI parigrahake pAzameM par3e hue puruSa koI virale hI chUTa sakate haiM / vRtti isameM hI laTakI rahatI hai| parantu yaha vRtti kisI kAlameM sukhadAyaka athavA AtmahitaiSI nahIM huii| jisane isakI maryAdA thoSI nahIM kI vaha bahuta duHkhakA bhAgI huA hai| chaha khaMDoMko jItakara AjJA calAnevAlA rAjAdhirAja cakravartI kahalAtA hai / ina samartha cakravartiyoMmeM subhUbha nAmaka eka cakravartI ho gayA hai| yaha chaha khaMDoMke jItaneke kAraNa cakravartI . mAnA gayA / parantu itanese usakI manovAMchA tRpta na huI, aba bhI vaha tarasatA hI rahA / isaliye isane dhAtakI khaMDake chaha khaMDoMko jItanekA nizcaya kiyaa| sava cakravartI chaha khaMDoMko jItate haiM, aura maiM bhI itane hI jItUM, usameM kyA mahattA hai ? bAraha khaMDoMke jItanese maiM cirakAla taka prasiddha rahU~gA, aura samartha AjJA jIvanaparyaMta ina khaMDoMpara calA sakU~gA / isa vicArase usane samudrameM carmaratna chor3A / usake Upara saba sainya AdikA AdhAra thaa| carmaratnake eka hajAra devatA sevaka hote haiN| unameM prathama ekane vicArA, ki na jAne isameMse kitane varSameM chuTakArA hogA, isaliye apanI devAMganAse to mila AU~ / aisA vicAra kara vaha calA gyaa| isI vicArase dUsarA devatA gayA, phira nIsarA gyaa| aise karate karate haz2Arake haz2Ara devatA cale gaye / aba carmaratna DUba gayA / azva, gaja aura saba senAke sAtha subhUma cakravartI bhI DUba gyaa| pApa aura pApa bhAvanAmeM hI marakara vaha cakravartI anaMta dukhase bhare hue sAtaveM tamatamaprabhA narakameM jAkara pdd'aa| dekho ! chaha khaMDakA Adhipatya to bhoganA eka ora rahA, parantu akasmAt aura bhayaMkara rAtise pariprahakI prItise isa cakravartIkI mRtyu huI, to phira dUsaroMke liye to kahanA hI kyA ! parigraha yaha pApakA mUla hai, pApakA pitA hai, aura anya ekAdaza vratoMmeM mahAdoSa denA isakA svabhAva hai / isaliye AtmahitaiSiyoMko jaise bane vaise isakA tyAga kara maryAdApUrvaka AcaraNa karanA cAhiye / 26 tatva samajhanA jinako zAstrake zAstra kaMThastha hoM, aise puruSa bahuta mila sakate haiM / parantu jinhoMne thoce vacanoM Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva samajhanA] mokSamAlA para prauDha aura vivekapUrvaka vicAra kara zAstra jitanA jJAna hRdayaMgama kiyA ho, aise puruSa milane durlabha haiM / tattvako pahu~ca jAnA koI choTI bAta nahIM, yaha kUdakara samudrake ulA~gha jAneke samAna hai| artha zabdake lakSmI, tattva, aura zabda, isa taraha bahutase artha hote haiM / parantu yahA~ artha arthAt ' tattva' isa viSayapara kahanA hai / jo nigraMtha pravacanameM Aye hue pavitra vacanoMko kaMThastha karate haiM, ve apane utsAhake balase satphalakA upArjana karate haiM / parantu jinhoMne usakA marma pAyA hai, unako to isase sukha, AnaMda, viveka aura antameM mahAn phalakI prApti hotI hai / apar3ha purupa jitanA suMdara akSara aura kheMcI huI mithyA lakIra ina donAke bhedako jAnatA hai, utanA hI mukhapAThI anya graMthoMke vicAra aura nigraMtha pravacanako bhedarUpa mAnatA hai| kyoMki usane arthapUrvaka nigraMtha vacanAmRtako dhAraNa nahIM kiyA, aura usapara yathArtha tattva-vicAra nahIM kiyA / yadyapi tattva-vicAra karanemeM samartha buddhi-prabhAvakI AvazyakatA hai, to bhI kucha vicAra jarUra kara sakatA hai / patthara pighalatA nahIM, phira bhI pAnIse bhIga jAtA hai / isItaraha jisane vacanAmRta kaMThastha kiyA ho, vaha artha sahita ho to bahuta upayogI ho sakatA hai / nahIM to totevAlA rAma nAma / toteko koI paricayameM Akara rAma nAma kahanA bhale hI sikhalA de, parantu totekI balA jAne, ki rAma anArako kahate haiM, yA aMgurako / sAmAnya arthake samajhe binA aisA hotA hai / kacchI vaizyoMkA eka dRSTAMta kahA jAtA hai / vaha hAsyayukta kucha avazya hai, parantu isase uttama zikSA mila sakatI hai / isaliye ise yahA~ kahatA huuN| kacchake kisI gA~vameM zrAvaka-dharmako pAlate hue rAyazI, devazI aura khetazI nAmake tIna osavAla rahate the| ve niyamita rItise saMdhyAkAla aura prabhAtameM pratikramaNa karate the / prabhAtameM rAyazI aura saMdhyAkAlameM devazI pratikramaNa karAte the / rAtrikA pratikramaNa rAyazI karAtA thaa| rAtrike saMbaMdhase 'rAyazI paDikamaNuM ThAyami' isa taraha use bulavAnA par3atA thaa| isI taraha devazIko dinakA saMbaMdha honese 'devazI paDikkamaNaM ThAyami' yaha bulavAnA par3atA thA / yogAnuyogase eka dina bahuta logoMke Agrahase saMdhyAkAlameM khetazIko pratikramaNa bulavAne baitthaayaa| khetazIne jahA~ ' devazI paDikkamaNuM ThAyami' AyA, vahA~ 'khetazI paDikkama' ThAyami' yaha vAkyaM lagA diyA / yaha sunakara saba ha~sane lage aura unhoMne pU~chA, yaha kyA ? khetazI bolA, kyoM ? sabane kahA, ki tuma 'khetazI paDikkamaNuM ThAyami, aise kyoM bolate ho? khetIne kahA, ki maiM garIba hU~ isaliye merA nAma AyA to vahA~ Apa loga turata hI takarAra kara baiThe / parantu rAyazI aura devazIke liye to kisI dina koI bolatA bhI nahIM / ye donoM kyoM 'rAyazI paDikamaj ThAyaMmi' aura 'devazI paDikkamaNuM ThAyami' aisA kahate haiM ? to phira maiM 'khetazI paDikkamaNuM TAyami' aise kyoM na kahU~ ! isakI bhadratAne sabako vinoda utpanna kiyA / bAdameM pratikramaNakA kAraNa mahita artha samajhAnese khetazI apane mukhase pATha kiye hue pratikramaNase zaramAyA / / yaha to eka sAmAnya bAta hai, parantu arthakI khUbI nyArI hai / tattvajJa loga usapara bahuta vicAra kara sakate haiN| bAkI to jaise guDa mIThA hI lagatA haiM, vaise hI nimrantha vacanAmRta bhI zreSTha phalako hI dete haiN| aho / parantu marma pAnekI bAtakI to balihArI hI hai! .... . . 27 yatanA jaise viveka dharmakA mUla tattva hai, vaise hI yatanA dharmakA upatatva hai| vivekase dharmatattvakA grahaNa kiyA jAtA hai, tathA yatanAse vaha tatva zuddha rakkhA jA sakatA hai, aura usake anusAra AcaraNa kiyA Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra tribhojana -------------- jA sakatA hai / pA~ca samitirUpa yatanA to bahuta zreSTha hai, parantu gRhasthAzramIse vaha sarvathArUpase nahIM pala sktii| to bhI jitane aMzoMmeM vaha pAlI jA sakatI hai, utane aMzoMmeM bhI ve use sAvadhAnIse nahIM pAla sakate / jinezvara bhagavAnkI upadeza kI duI sthUla aura sUkSma dayAke prati jahA~ bedarakArI hai, vahA~ vaha bahuta doSase pAlI jA sakatI hai| yaha yatanAke rakhanekI nyUnatAke kAraNa hai| jaldI aura vegabharI cAla, pAnI chAnakara usake vinachana rakhanekI apUrNa vidhi, kASTha Adi iMdhanakA vinA jhAr3e, vinA dekhe upayoga, anAjameM rahanevAle jaMtuoMkI apUrNa zodha, vinA jhAr3e buhAre rakhe hue pAtra, asvaccha rakkhe hue kamare, A~ganameM pAnIkA ur3elanA, jUThanakA rakha chor3anA, paTar3eke vinA dhadhakatI thAlIkA nIce rakhanA; inase hameM isa lokameM asvacchatA, pratikUlatA, asuvidhA, asvasthatA ityAdi phala milate haiM, aura ye paralokameM bhI duHkhadAyI mahApApakA kAraNa ho jAte haiM / isaliye kahanekA tAtparya yaha hai, ki calanemeM, baiThanemeM, uThanemeM, bhojana karane aura dUsarI- hareka kriyAmeM yatanAkA upayoga karanA cAhiye / isase dravya aura bhAva donoM prakArake lAbha haiM / cAlako dhImI aura gaMbhIra rakhanA, gharakA svaccha rakhanA, pAnIkA vidhi sahita chAnanA, kASTha Adi IMdhanakA jhAr3akara upayoga karanA, ye kucha hameM asuvidhA denevAle kAma nahIM, aura inameM vizeSa samaya bhI nahIM jAtA / aise niyamoMkA dAkhila karaneke pazcAt pAlanA bhI muzkila nahIM hai / isase bicAre asaMkhyAta niraparAdhI jaMtuoMkI rakSA ho jAtI hai| pratyeka kAmako yatanApUrvaka hI karanA yaha vivekI zrAvakakA kartavya hai / 28 rAtribhojana ahiMsA Adi pA~ca mahAvratoMkI taraha bhagavAnne rAtribhojanatyAga vrata bhI kahA hai / rAtrimeM cAra prakArakA AhAra abhakSya hai / jisa jAtike AhArakA raMga hotA hai usa jAtike tamaskAya nAmake jIva usa AhArameM utpanna hote haiM / isake sivAya rAtribhojanameM aura bhI aneka doSa haiM / rAtrimeM bhojana karanevAleko rasoIke liye agni jalAnI par3atI hai / usa samaya samIpakI divAlapara rahate hue niraparAdhI sUkSma jaMtu nAza pAte hai / IMdhanake vAste lAye hue kASTha AdimeM rahate hue jaMtu rAtrimeM na dIkhanese nAza ho jAte haiM / rAtribhojanameM sarpake jaharakA, makar3IkI lArakA aura macchara Adi sUkSma jaMtuoMkA bhI bhaya rahatA hai / kabhI kabhI yaha kuTuMba Adike bhayaMkara rogakA bhI kAraNa ho jAtA hai| rAtribhojanakA purANa Adi matoMmeM bhI sAmAnya AcArake liye tyAga kiyA hai, phira bhI unameM paraMparAkI rUDhiko lekara rAtribhojana ghusa gayA hai / parantu yaha niSiddha to hai hii| zarIrake aMdara do prakArake kamala hote haiM / ve sUryake astase saMkucita ho jAte haiM / isakAraNa rAtribhojanameM sUkSma jIvoMkA bhakSaNa honese ahita hotA hai, yaha mahArogakA kAraNa hai / aisA bahutase sthaloMmeM AyurvedakA bhI mata hai| satpuruSa do ghar3I dinase vyAlU karate haiM, aura do.ghar3I dina car3hanese pahale kisI bhI prakArakA AhAra nahIM karate / rAtribhojanake liye vizeSa vicAroMkA muniyoMke samAgamase athavA zAstroMse jAnanA cAhiye / isa saMbaMdhameM bahuta sUkSma bhedakA jAnanA Avazyaka hai| cAra prakArake AhAra rAtrimeM tyAganese mahAn phala hai, yaha jinavacana hai| Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvako rakhA] molamAlA 29 jIvakI rakSA dayAke samAna eka bhI dharma nhiiN| dayA hI dharmakA svarUpa hai / jahA~ dayA nahIM vahA~ dharma nahIM / pRthivItalameM aise anarthakAraka dharmamata pracalita haiM, jo kahate haiM ki jIvakA vadha karanemeM lezamAtra bhI pApa nahIM hotA / bahuta karo to manuSya dehakI rakSA kro| ye dharmamatavAle loga dharmonmAdI aura madAMdha haiM, aura ye dayAkA lezamAtra bhI svarUpa nahIM jAnate / yadi ye loga apane hRdaya-paTako prakAzameM rakhakara vicAra kareM, to unheM avazya mAlUma hogA, ki eka sUkSmase sUkSma jaMtukA bhI vadha karanese mahApApa hai / jaise mujhe merI AtmA priya hai, vaise hI anya jIvoMko unakI AtmA priya hai| maiM apane lezabhara vyasanake liye athavA lAbhake liye aise asaMkhyAtoM jIvoMkA bedhar3aka vadha karatA hU~, yaha mujhe kitanA adhika anaMta duHkhakA kAraNa hogA / ina logoMmeM buddhikA bIja bhI nahIM hai, isaliye ve loga aise sAtvika vicAra nahIM kara sakate / ye pApa hI pApameM nizadina magna rahate haiM / veda aura vaiSNava Adi paMthoMmeM bhI sUkSma dayAkA koI vicAra dekhanemeM nahIM AtA / to bhI ye dayAko bilakula hI nahIM samajhanevAloMkI apekSA bahuta uttama haiM / sthUla jIvoMkI rakSA karanA ye loka ThIka tarahase samajhe haiM / parantu ina sabakI apekSA hama kitane bhAgyazAlI haiM, ki jahA~ eka puSpakI pa~khar3Iko bhI pIr3A ho, vahA~ pApa hai, isa vAstavika tattvakoM samajhe, aura yajJa yAga AdikI hiMsAse to sarvathA virakta rahe / hama yathAzakti jIvoMkI rakSA karate haiM, tathA jAna-bUjhakara jIvoMkA vadha karanekI hamArI lezabhara bhI icchA nahIM / anaMtakAya abhakSyase bahuta karake hama virakta hI haiM / isa kAlameM yaha samasta puNya-pratApa siddhArtha bhUpAlake putra mahAvIrake kahe hue parama tattvake upadezake yoga-balase bar3hA hai| manuSya Rddhi pAte haiM, suMdara strI pAte haiM, AjJAnuvartI putra pAte haiM, bahuta bar3A kuTumba parivAra pAte haiM, mAna-pratiSThA aura adhikAra pAte haiM aura yaha pAnA koI durlabha bhI nahIM / parantu vAstavika dharma-tattva, usakI zraddhA athavA usakA thor3A aMza bhI pAnA mahA durlabha hai / ye Rddhi ityAdi avivekase pApakA kAraNa hokara anaMta duHkhameM le jAtI hai, parantu yaha thor3I zraddhA-bhAvanA bhI uttama padavImeM pahu~cAtI hai / yaha dayAkA satpariNAma hai / hamane dharma-tattva yukta kulameM janma pAyA hai, isaliye aba jaise bane vimala dayAmaya AcArameM AnA cAhiye / saba jIvoMkI rakSA karanI, isa bAtako hameM sadaiva lakSameM rakhanA cAhiye / dUsaroMko bhI aisI hI yukti prayuktiyoMse upadeza denA cAhiye / saba jIvoMkI rakSA karaneke liye eka zikSAprada uttama yukti buddhizAlI abhayakumArane kI thI, use maiM Ageke pAThameM kahatA huuN| isI prakAra tattvabodhake liye yuktiyukta nyAyase anAyoMke samAna dharmamatavAdiyoMko hameM zikSA denekA samaya mile, to hama kitane bhAgyazAlI hoM ? 30 saba jIvoMkI rakSA magadha dezakI rAjagRhI nagarIkA adhirAja zreNika eka samaya sabhA bharakara baiThA huA thaa| prasaMgavaza bAtacItake prasaMgameM mA~sa-lubdha sAmaMta bole, ki Ajakala mA~sa vizeSa sastA hai / yaha bAta abhayakumArane sunI / isake Uparase abhayakumArane ina hiMsaka sAmaMtoMko upadeza denekA nizcaya kiyA / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [pratyAkhyAna sA~jhako sabhA visarjana huI aura rAjA antaHpurameM gayA / tatpazcAt jisa jisane kraya-vikrayake liye mA~sakI bAta kahI thI, abhayakumAra una sabake ghara gyaa| jisake ghara abhayakumAra gayA, vahA~ satkAra kiye jAneke bAda saba sAmaMta pUMchane lage, ki Apane hamAre ghara padhAranekA kaise kaSTa uThAyA ! abhayakumArane kahA, " mahArAja zreNikako akasmAt mahAroga utpanna ho gayA hai / vaidyoMke ikaDe karanepara unhoMne kahA hai, ki yadi komala manuSyake kalejekA savA paisebhara mA~sa mile to yaha roga miTa sakatA hai| tuma loga rAjAke priya-mAnya ho. isaliye maiM tumhAre yahA~ isa mA~sako lene AyA huuN|" pratyeka sAmaMtane bicAra kiyA ki kalejekA mA~sa vinA mare kisa prakAra diyA sakatA hai ! unhoMne abhayakumArase kahA, mahArAja, yaha to kaise ho sakatA hai ! yaha kahaneke pazcAt pratyeka sAmaMtane abhayakumArako apanI bAtako rAjAke Age na kholaneke liye bahutasA dravya diyA / abhayakumArane isa dravyako grahaNa kiyA / isa taraha abhayakumAra saba sAmaMtoMke ghara phira AyA / koI bhI sAmaMta mA~sa na de sakA, aura apanI bAtako chipAneke liye unhoMne dravya diyaa| tatpazcAt dUsare dina jaba sabhA bharI, usa samaya samasta sAmaMta apane apane Asanapara A Akara baiThe / rAjA bhI siMhAsanapara virAjamAna thA / sAmaMta loga rAjAse kalakI kuzala pUchane lage / rAjA isa bAtase vismita huaa| usane abhayakumArakI ora dekhA / abhayakumAra bolA, " mahArAja ! kala Apake sAmaMtoMne sabhAmeM kahA thA, ki Ajakala mA~sa sastA milatA hai / isa kAraNa maiM unake ghara mA~sa lene gayA thA / sabane mujhe bahuta dravya diyA, parantu kalejekA savA paisAbhara mA~sa kisIne bhI na diyA / to isa mA~sako sastA kahA jAya yA maha~gA / " yaha sunakara saba sAmaMta zaramase nIce.dekhane lge| koI kucha bola na sakA / tatpazcAt abhayakumArane kahA, " yaha maiMne kucha Apa logoMko duHkha deneke liye nahIM kiyA, parantu upadeza deneke liye kiyA hai| hameM apane zarIrakA mA~sa denA par3e to hameM anaMtabhaya hotA hai, kAraNa ki hameM apanI deha priya hai / isI taraha anya jIvoMkA mA~sa una jIvoMko bhI pyArA hogA / jaise hama amUlya vastuoMko dekara bhI apanI dehakI rakSA karate haiM, vaise hI ve bicAre pAmara prANI bhI apanI dehakI rakSA karate hoMge / hama samajhadAra aura bolate cAlate prANI haiM, ve vicAre avAcaka aura nirAdhAra prANI haiM / unako mRtyurUpa duHkha denA kitanA prabala pApakA kAraNa hai ! hameM isa vacanako niraMtara lakSameM rakhanA cAhiye ki " saba prANiyoMko apanA apanA jIva priya hai, aura saba jIvoMkI rakSA karane jaisA eka bhI dharma nhiiN|" abhayakumArake bhASaNase zreNika mahArAjako saMtoSa huA / saba sAmaMtoMne bhI zikSA grahaNa kii| sAmaMtoMne usa dinase mA~sa na khAnekI pratijJA kI / kAraNa ki eka to vaha abhakSya hai, aura dUsare vaha kisI jIvake mAre vinA nahIM milatA, bar3A adharma hai / ataeva pradhAnakA kathana sunakara unhoMne abhayadAnameM lakSa diyaa| abhayadAna AtmAke parama sukhakA kAraNa hai| 31 pratyAkhyAna 'paJcakhANa' zabda aneka bAra tumhAre sunanemeM AyA hogaa| isakA mUla zabda 'pratyAkhyAna' hai| yaha (zabda) kisI vastukI tarapha citta na karanA, isa prakAra tattvase samajhakara hetupUrvaka niyama karaneke arthameM prayukta hotA hai / pratyAkhyAna karanekA hetu mahA uttama aura sUkSma hai / pratyAkhyAna nahIM Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinayase tattvakI sidi hai mosamAlA karanese cAhe kisI vastuko na khAo, athavA usakA bhoga na karo, to bhI usase saMvarapanA nahIM / kAraNa ki hamane tattvarUpase icchAkA rodha nahIM kiyaa| hama rAtrimeM bhojana na karate hoM, paraMtu usakA yadi pratyAkhyAnarUpameM niyama nahIM kiyA, to vaha phala nahIM detA | kyoMka apanI icchA khulI rahatI hai / jaise gharakA daravAjA khulA honese kutte Adi jAnavara athavA manuSya bhItara cale Ate haiM, vaise hI icchAkA dvAra khulA ho to usameM karma praveza karate haiN| isaliye isa ora apane vicAra saralatAse cale jAte haiM / yaha karma-bandhanakA kAraNa hai / yadi pratyAkhyAna ho, to phira isa ora dRSTi karanekI icchA nahIM hotii| jaise hama jAnate haiM ki pIThake madhya bhAgako hama nahIM dekha sakate, isaliye usa ora hama dRSTi bhI nahIM karate, usI prakAra pratyAkhyAna karanese hama amuka vastuko nahIM khA sakate, athavA usakA bhoga nahIM kara sakate, isa kAraNa usa ora hamArA lakSa svAbhAvikarUpase nahIM jaataa| yaha kauke Aneke liye bIcameM dIvAra ho jAtA hai| pratyAkhyAna karaneke pazcAt vismRti Adi kAraNoMse koI doSa A jAya to usakA prAyazcittase nivAraNa karanekI AjJA bhI mahAtmAoMne dI hai| pratyAkhyAnase eka dUsarA bhI bar3A lAbha hai| vaha yaha ki pratyAkhyAnase kucha vastuoMmeM hI hamArA lakSa raha jAtA hai, bAkI saba vastuoMkA tyAga ho jAtA hai| jisa jisa vastukA hamAre tyAga hai, una una vastuoMke saMbaMdhameM phira vizeSa vicAra, unakA grahaNa karanA, rakhanA athavA aisI koI anya upAdhi nahIM rahatI / isase mana bahuta vizAlatAko pAkara niyamarUpI sar3akapara calA jAtA hai / jaise yadi azva lagAmameM A jAtA hai, to phira cAhe vaha kitanA hI prabala ho use abhISTa rAstese le jAyA jA sakatA hai, vaise hI manake niyamarUpI lagAmameM Aneke bAdameM use cAhe jisa zubha rAstese le jAyA jA sakatA hai, aura usameM bArambAra paryaTana karAnese vaha ekAgra, vicArazIla, aura vivekI ho jAtA hai / manakA Ananda zarIrako bhI nirogI karatA hai| abhakSya, anaMtakAya, parastrI AdikA niyama karanese bhI zarIra nirogI raha sakatA hai / mAdaka padArtha manako kumArgapara le jAte haiN| parantu pratyAkhyAnase mana vahA~ jAtA huA ruka jAtA hai / isa kAraNa vaha vimala hotA hai| pratyAkhyAna yaha kaisI uttama niyama pAlanekI pratijJA hai, yaha bAta isake Uparase tuma samajhe hoge / isako vizeSa sadguruke mukhase aura zAstrAvalokanase samajhanekA maiM upadeza karatA huuN| 32 vinayase tattvakI siddhi hai rAjagRhI nagarIke rAjyAsanapara jisa samaya zreNika rAjA virAjamAna thA usa samaya usa nagarImeM eka caMDAla rahatA thaa| eka samaya isa caMDAlakI strIko garbha rhaa| caMDAlinIko Ama khAnekI icchA utpanna huI / usane AmoMko lAneke liye caMDAlase kahA / caMDAlane kahA, yaha AmoMkA mausama nahIM, isaliye maiM nirupAya huuN| nahIM to maiM Ama cAhe kitane hI U~ce hoM vahIMse unheM apanI vidyAke balase tor3akara terI icchA pUrNa karatA / caMDAlinIne kahA, rAjAkI mahArAnIke bAgameM eka asamayameM phala denevAlA Ama hai / usameM Ajakala Ama lage hoMge / isaliye Apa vahA~ jAkara una AmoMko lAveM / apanI strIkI icchA pUrNa karaneko caMDAla usa bAgameM gayA / caMDAlane gupta rItise Amake samIpa jAkara maMtra par3hakara vRkSako namAyA, aura usaparase Ama tor3a liye| bAdameM dUsare maMtrake dvArA use jaisAkA taisA kara diyA / bAdameM caMDAla apane ghara AyA / isa taraha apanI strIkI icchA pUrI karaneke Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [sudarzana seTha liye niraMtara vaha caMDAla vidyAke balase vahA~se Ama lAne lagA / eka dina phirate phirate mAlIkI dRSTi AmoMpara gii| AmoMkI corI huI jAnakara usane zreNika rAjAke Age jAkara namratApUrvaka saba hAla kahA / zreNikakI AjJAse abhayakumAra nAmake buddhizAlI pradhAnane yuktike dvArA usa caMDAlako DhUMr3ha nikAlA / caMDAlako apane Age bulAkara abhayakumArane pUchA, itane manuSya bAgameM rahate haiM, phira bhI tU kisa rItise Upara car3hakara Ama tor3akara le jAtA hai, ki yaha bAta kisIke jAnanemeM nahIM AtI ! caMDAlane kahA, Apa merA aparAdha kSamA kareM / maiM saca saca kaha detA hU~ ki mere pAsa eka vidyA hai / usake prabhAvase maiM ina AmoMko tor3a sakA huuN| abhayakumArane kahA, maiM svayaM to kSamA nahIM kara sakatA / parantu mahArAja zreNikako yadi tU isa vidyAko denA svIkAra kare, to unheM isa vidyAke lenekI abhilASA honeke kAraNa tere upakArake badalemeM maiM terA aparAdha kSamA karA sakatA huuN| caMDAlane isa bAtako svIkAra kara liyA / tatpazcAt abhayakumArane caMDAlako jahA~ zreNika rAjA siMhAsanapara baiThe the, vahA~ lAkara zreNikake sAmane khar3A kiyA aura rAjAko saba bAta kaha sunAI / isa bAtako rAjAne svIkAra kiyaa| bAdameM caMDAla sAmane khar3e rahakara tharatharAte pagase zreNikako usa vidyAkA bodha dene lagA, parantu vaha bodha nahIM lagA / jhaTase khar3e hokara abhayakumAra bole, mahArAja! Apako yadi yaha vidyA avazya sAMkhanI hai to Apa sAmane Akara khar3e raheM, aura ise siMhAsana deM / rAjAne vidyA leneke vAste aisA kiyA, to tatkAla hI vidyA siddha ho gii| yaha bAta kevala zikSA grahaNa karaneke vAste hai / eka caMDAlakI bhI vinaya kiye vinA zreNika jaise rAjAko vidyA siddha na huI, isameMse yahI sAra grahaNa karanA cAhiye ki sadvidyAko siddha karaneke liye vinaya karanA Avazyaka hai| Atma-vidyA pAneke liye yadi hama nigraMtha gurukA vinaya kareM, to kitanA maMgaladAyaka ho| vinaya yaha uttama vazIkaraNa hai| uttarAdhyayanameM bhagavAnne vinayako dharmakA mUla kahakara varNana kiyA hai| gurukA, munikA, vidvAnkA, mAtA-pitAkA aura apanese bar3oMkA vinaya karanA, ye apanI uttamatAke kAraNa hai| 33 sudarzana seTha prAcIna kAlameM zuddha ekapatnIvratake pAlanevAle asaMkhya puruSa ho gaye hai, inameM saMkaTa sahakara prasiddha honevAle sudarzana nAmakA eka satpuruSa bhI ho gayA hai| yaha dhanADhya, suMdara mukhAkRtivAlA, kAMtimAna aura madhyavayameM thA / jisa nagarameM vaha rahatA thA, eka bAra kisI kAmake prasaMgameM usa nagarake rAja-darabArake sAmanese use nikalanA par3A / usa samaya rAjAkI abhayA nAmakI rAnI apane mahalake jharokhemeM baiThI thI / vahA~se usakI dRSTi sudarzanakI tarapha gaI / sudarzanakA uttama rUpa aura zarIra dekhakara abhayAkA mana lalaca gyaa| abhayAne eka dAsIko bhejakara kapaTa-bhAvase nirmala kAraNa batAkara sudarzanako Upara bulaayaa| aneka tarahakI bAtacIta karaneke pazcAt abhayAne sudarzanako bhogoMke bhoganekA AmaMtraNa diyA / sudarzanane bahuta upadeza diyA to bhI abhayAkA mana zAMta nahIM huaa| antameM thakakara sudarzanane yuktipUrvaka kahA, bahina, maiM puruSattva hIna huuN| to bhI rAnIne aneka prakArake hAva-bhAva batAye / ina saba kAma-ceSTAoMse sudarzana calAyamAna nahIM huA / isase hArakara rAnIne usako bidA kiyaa| Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bramacaryake viSayameM subhASita] mokSamAlA - -- - -- ---- eka bAra isa nagarameM koI utsava thaa| nagarake bAhara nagara-jana AnaMdase idhara udhara ghUma rahe the, dhUmadhAma maca rahI thI / sudarzana seThake chaha devakumAra jaise putra bhI vahA~ Aye the / abhayA rAnI bhI kapilA nAmakI dAsIke sAtha ThAThabATase vahA~ AI thii| sudarzanake devaputale jaise chaha putra usake dekhanameM aaye| usane kapilAse pU~chA, aise ramya putra kisake haiM ? kapilAne sudarzana seThakA nAma liyaa| sudarzanakA nAma sunate hI rAnIkI chAtImeM mAnoM kaTAra lagI, usako gaharA ghAva lagA / saba dhUmadhAma bIta jAneke pazcAt mAyA-kathana ghar3akara abhayA aura usakI dAsAne milakara rAjAse kahA, "tuma samajhate hoge ki mere rAjyameM nyAya aura nIti calatI hai, merI prajA durjanoMse duHkhI nahIM, parantu yaha saba mithyA hai / aMtaHpurameM bhI durjana praveza karate haiM, yahA~ taka to aMdhera hai ! to phira dUsare sthAnoMke liye to pUchanA hI kyA? tumhAre nagarake sudarzana seThane mujhe bhogakA AmaMtraNa diyA, aura nahIM kahane yogya kathana mujhe sunanA par3A / parantu maiMne usakA tiraskAra kiyaa| isase vizeSa aMdhera aura kyA kahA jAya !" bahutase rAjA vaise hI kAnake kacce hote haiM, yaha bAta prAyaH sarvamAnya jaisI hai, usameM phira strIke mAyAvI madhura vacana kyA asara nahIM karate ! garama telameM ThaMDe jala DAlaneke samAna rAnIke vacanoMse rAjA krodhita huaa| usane sudarzanako zUlIpara car3hA denekI tatkAla hI AjJA dI, aura tadanusAra saba kucha ho bhI gayA / kevala sudarzanake zUlIpara baiThanekI hI dera thii| kucha bhI ho, parantu sRSTike divya bhaMDArameM ujAlA hai / satyakA prabhAva ba~kA nahIM rhtaa| sudarzanako zUlIpara baiThAte hI zUlI phaTakara usakA jhilamilAtA huA sonekA siMhAsana ho gyaa| devoMne duMdubhikA nAda kiyA, sarvatra Ananda phaila gayA / sudarzanakA satyazIla vizva-maMDalameM jhalaka utthaa| satyazIlakI sadA jaya hotI hai| sudarzanakA zIla aura uttama dRr3hatA ye donoM AtmAko pavitra zreNIpara car3hAte haiN| . 34 brahmacaryakai viSayameM subhASita jo navayauvanAko dekhakara lezabhara bhI viSaya vikArako prApta nahIM hote, jo use kAThakI putalIke samAna ginate haiM, ve puruSa bhagavAnke samAna haiM // 1 // isa samasta saMsArakI nAyakarUpa ramaNI sarvathA zokasvarUpa haiM, unakA jinhoMne tyAga kiyA, usane saba kucha tyAga kiyA // 2 // jisa prakAra eka rAjAke jIta lenese usakA sainya-dala, nagara aura adhikAra jIta liye jAte haiM, usI taraha eka viSayako jIta lene samasta saMsAra jIta liyA jAtA hai // 3 // ___jisa prakAra thor3A bhI madirApAna karanese ajJAna chA jAtA hai, usI taraha viSayarUpI aMkurase jJAna aura dhyAna naSTa ho jAtA hai // 4 // 34 brahmacaryaviSe subhASita doharA nirakhIne nava yauvanA, leza na viSayanidAna; gaNe kASThanI pUtaLI, te bhagavAnasamAna // 1 // A sapaLA saMsAranI, ramaNI nAyakarUpa; e tyAgI, tyAgyuM badhuM, kevaLa zokasvarUpa // 2 // eka viSayane jItatA, jItyo sau saMsAra; nRpati jItatA jItiye, daLa, pura, ne adhikAra // 3 // viSayarUpa maMkUrathI, TaLe hAna ne dhyAna; leza madIrApAnathI, choke jyama azAna // 4 // Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [namaskAramaMtra jo vizuddha nava bAr3apUrvaka sukhadAyaka zIlako dhAraNa karatA hai, usakA saMsAra-bhramaNa bahuta kama ho jAtA hai / he bhAI ! yaha tAtvika vacana hai // 5 // suMdara zIlarUpI kalpavRkSako mana, vacana, aura kAyase jo nara nArI sevana kareMge, ve anupama phalako prApta kareMge // 6 // pAtrake vinA koI vastu nahIM rahatI, pAtrameM hI AtmajJAna hotA hai, pAtra bananeke liye, he buddhimAn logo, brahmacaryakA sadA sevana karo // 7 // 35 namaskAramaMtra Namo arihaMtANaM, Namo siddhANaM, Namo AyariyANaM / Namo uvajjhAyANaM, Namo loe savvasAhUNaM // ina pavitra vAkyoMko nigraMthapravacanameM navakAra (namaskAra) maMtra athavA paMcaparameSThImaMtra kahate haiM ahaMta bhagavAnke bAraha guNa, siddha bhagavAnke ATha guNa, AcAryake chattIsa guNa, upaadhyaayke| paccIsa guNa, aura sAdhuke sattAIsa guNa, ye saba milakara eka sau ATha guNa hote haiM / a~gUTheke vinA bAkIkI cAra aMguliyoMke bAraha porave hote haiM, aura inase ina guNoMke citavana karanekI vyAvasthA honese bArahako nause guNA karanepara 108 hote haiN| isaliye navakAra kahanese yaha Azaya mAlUma hotA hai ki he bhavya ! apanI a~guliyoMke poravoMse ( navakAra ) maMtra nau bAra gina / kAra zabdakA artha karanevAlA bhI hotA hai / bArahako nause guNA karanepara jitane hoM, utane guNoMse bharA huA maMtra navakAramaMtra hai, aisA navakAramaMtrakA artha hotA hai / paMcaparameSThIkA artha isa sakala jagatameM paramotkRSTa pA~ca vastuyeM hotA hai / ve kauna kauna haiM ! to javAba dete haiM, ki arihaMta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu / inako namaskAra karanekA maMtra parameSThImaMtra hai| pA~ca parameSThiyoMko eka sAthameM namaskAra honese 'paMcaparameSThImaMtra ' yaha zabda banA / yaha maMtra anAdisiddha mAnA jAtA hai, kAraNa ki paMcaparameSThI anAdisiddha haiM / isaliye ye pAMcoM pAtra Adi rUpa nahIM, ye pravAhase anAdi haiM, aura unakA japanevAlA bhI anAdisiddha hai| isase yaha jApa bhI anAdisiddha ThaharatI hai| prazna-isa paMcaparameSThImaMtrake paripUrNa jAnanese manuSya uttama gatiko pAte haiM, aisA satpuruSa kahate hai / isa viSayameM ApakA kyA mata hai ! uttara-yaha kahanA nyAyapUrvaka hai, aisA maiM mAnatA huuN| prazna-ise kisa kAraNase nyAyapUrvaka kahA jA sakatA hai ! uttara-hA~, yaha tumheM maiM samajhAtA huuN| manake nigrahake liye yaha sarvottama jagaSaNake satya guNakA citavana hai / tathA tattvase dekhanepara arhatasvarUpa, siddhasvarUpa, AcAryasvarUpa, upAdhyAyasvarUpa aura sAdhusvarUpa inakA vivekase vicAra karanekA bhI yaha sUcaka hai| kyoMki ve kisa je nava vADa vizuddhathI, ghare ziyala sukhadAra; bhava teno lava pachI rahe, tasvavacana e bhAi // 5 // suMdara zIyaLasuratarU, mana vANI ne deha; je naranArI sevaze, anupama phala le teha // 6 // pAtra vinA vastu na re, pAne Atmika zAna; pAtra thavA sevo sadA, brahmacarya matimAna // 7 // Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anupUrvI ] mokSamAlA kAraNase pUjane yogya haiM, aisA vicAranese inake svarUpa, guNa ityAdikA vicAra karanekI satpuruSako to saccI AvazyakatA hai / aba kaho ki yaha maMtra kitanA kalyANakAraka hai| praznakAra-satpuruSa namaskAramaMtrako mokSakA kAraNa kahate haiM, yaha isa vyAkhyAnase maiM bhI mAnya rakhatA huuN| ahaMta bhagavAn, siddha bhagavAn , AcArya, upAdhyAya aura sAdhu inakA eka eka prathama akSara lenese " asiAusA" yaha mahAn vAkya banatA hai| jisakA OM aisA yogabiMdukA svarUpa hotA hai / isa liye hameM isa maMtrakI vimala bhAvase jApa karanI cAhiye / 36 anupUrvI narakAnupUrvI, tiryaMcAnupUrvI, manuSyAnupUrvI aura devAnupUrvI ina anupUrviyoMke viSayakA yaha pATha nahIM hai, parantu yaha ' anupUrvI ' nAmakI eka avadhAna saMbaMdhI laghu pustakake maMtra smaraNake liye hai| pitA-isa tarahakI koSThakase bharI huI eka choTIsI pustaka hai, kyA use tUne dekhI hai ! putra-hA~, pitaajii| pinA-isameM ulaTe sIdhe aMka rakkhe haiM, usakA kucha kAraNa terI samajhameM AyA hai ! putra-nahIM pitAjI ! merI samajhameM nahIM AyA, isaliye Apa usa kAraNako kahiye / pitA-putra ! yaha pratyakSa hai ki mana eka bahuta caMcala cIja hai| ise ekAgra karanA bahuta hI adhika vikaTa hai / vaha jaba taka ekAgra nahIM hotA, taba taka AtmAkI malinatA nahIM jAtI, aura pApake vicAra kama nahIM hote / isa ekAgratAke liye bhagavAnne bAraha pratijJA Adi aneka mahAn sAdhanoMko kahA hai| manakI ekAgratAse mahAyogakI zreNI car3haneke liye aura use bahuta prakArase nirmala karaneke liye satpuruSoMne yaha eka sAdhanarUpa koSThaka banAI hai / isameM pahale paMcaparameSThImaMtrake pA~ca aMkoMko rakkhA hai, aura pIche loma-viloma svarUpase isa maMtrake ina pA~ca aMkoMko lakSabaddha rakhakara bhinna bhinna prakArase koSThakeM banAI hai| aise karanekA kAraNa bhI yahI hai, ki jisase manakI ekAgratA hokara nirjarA ho skeN| Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ samAyikAvicAra putra-pitAjI ! inheM anukramase lenese yaha kyoM nahIM bana sakatA ! pitA-yadi ye loma-viloma hoM to inheM jor3ate jAnA par3e, aura nAma yAda karane pdd'eN| pA~cakA aMka rakhane ke bAda dokA aMka Ave to ' Namo loe savvasAhaNaM' ke bAdameM Namo arihaMtANaM' yaha vAkya chor3akara Namo siddhANaM' vAkya yAda karanA par3e / isa prakAra punaH punaH lakSakI dRr3hatA rakhanese mana ekAgratA para pahu~catA hai / ye aMka anukrama-baddha hoM to aisA nahIM ho sakatA, kAraNa ki usa dazA meM vicAra nahIM karanA par3atA / isa sUkSma samayameM mana parameSThImaMtrameMse nikalakara saMsAra-taMtrakI khaTapaTameM jA par3atA hai, aura kabhI dharmakI jagaha mAradhAr3a bhI kara baiThatA hai / isase satpuruSoMne anupUrvIkI yojanA kI hai / yaha bahuta suMdara hai aura Atma-zAMtiko denevAlI hai| 37 sAmAyikavicAra Atma-zaktikA prakAza karanevAlA, samyagdarzanakA udaya karanevAlA, zuddha samAdhibhAvameM praveza karAnevAlA, nirjarAkA amUlya lAbha denevAlA, rAga-dveSase madhyastha buddhi karanevAlA sAmAyika nAmakA zikSAvata hai| sAmAyika zabdakI vyutpatti sama + Aya + ika ina zabdoMse hotI hai| 'sama' kA artha rAga-deSa rahita madhyastha pariNAma, 'Aya' kA artha usa samabhAvanAse utpanna huA jJAna darzana cAritrarUpa mokSa-mArgakA lAbha, aura 'ika' kA artha bhAva hotA hai / arthAt jisake dvArA mokSake mArgakA lAbhadAyaka bhAva utpanna ho, vaha sAmAyika hai / Arta aura raudra ina do prakArake dhyAnakA tyAga karake mana, pacana aura kAyake pApa-bhAvoMko rokakara vivekI manuSya sAmAyika karate haiN| manake pudgala taraMgI haiN| sAmAyikameM jaba vizuddha pariNAmase rahanA batAyA gayA hai, usa samaya bhI yaha mana AkAza pAtAlake ghATa ghar3A karatA hai / isI taraha bhUla, vismRti, unmAda ityAdise vacana aura kAyameM bhI dUSaNa Anese sAmAyikameM doSa lagatA hai / mana, vacana aura kAyake milakara battIsa doSa utpanna hote haiN| dasa manake, dasa vacanake, aura bAraha kAyake isa prakAra battIsa doSoMko jAnanA Avazyaka hai, inake jAnanese mana sAvadhAna rahatA hai| manake dasa doSa kahatA hU~: 1 avivekadoSa-sAmAyikakA svarUpa nahIM jAnanese manameM aisA vicAra karanA ki isase kyA phala honA thaa| isase to kisane pAra pAyA hogA, aise vikalpoMkA nAma avivekadoSa hai| 2 yazovAMchAdoSa-hama svayaM sAmAyika karate haiM, aisA dUsare manuSya jAneM to prazaMsA kareM, aisI icchAse sAmAyika karanA vaha yazovAMchAdoSa hai| 3 dhanavAMchAdoSa-dhanakI icchAse sAmAyika karanA dhanavAMchAdoSa hai| " garvadoSa-mujhe loga dharmAtmA kahate haiM aura maiM sAmAyika bhI vaise hI karatA hU~ aisA adhyavasAya honA garvadoSa hai| 5 bhayadoSa-maiM zrAvaka kulameM janmA hU~, mujhe loga bar3A mAnakara mAna dete haiM yadi maiM sAmAyika na karUM to loga kaheMge ki itanI kriyA bhI nahIM karatA, aisI niMdAke bhayase sAmAyika karanA bhayadoSa hai| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAmAyikavicAra] mokSamAlA 6 nidAnadoSa-sAmAyika karake usake phalase dhana, strI, putra Adi milanekI icchA karanA nidAnadoSa hai| 7 saMzayadoSa--sAmAyikakA phala hogA athavA nahIM hogA, aisA vikalpa karanA saMzayadoSa hai| 8 kaSAyadoSa-krodha Adise sAmAyika karane baiTha jAnA, athavA pIchese krodha, mAna, mAyA, aura lobhameM vRtti lagAnA vaha kaSAyadoSa hai| 9 avinayadoSa-vinaya rahita hokara sAmAyika karanA avinayadoSa hai| 10 abahumAnadoSa-bhaktibhAva aura umaMgapUrvaka sAmAyika na karanA vaha abahumAnadoSa hai / 38 sAmAyikavicAra (2) manake dasa doSa kahe, aba vacanake dasa doSa kahatA huuN| 1 kuboladoSa--sAmAyikameM kuvacana bolanA vaha kuboladoSa hai / 2 sahasAtkAradoSa-sAmAyikameM sAhasase avicArapUrvaka vAkya bolanA vaha sahasAtkAradoSa hai / 3 asadAropaNadoSa-dUsaroMko khoTA upadeza denA vaha asadAropaNadoSa hai / 4 nirapekSadoSa--sAmAyikameM zAstrakI upekSA karake vAkya bolanA vaha nirapekSadoSa hai| 5 saMkSepadoSa-sUtrake pATha ityAdiko saMkSepameM bola jAnA, yathArtha nahIM bolanA vaha saMkSepadoSa hai| 6 klezadoSa-kisIse jhagar3A karanA vaha klezadoSa hai| 7 vikathAdoSa-cAra prakArakI vikathA kara baiThanA vaha vikathAdoSa hai| 8 hAsyadoSa-sAmAyikameM kisIkI ha~sI, maskharI karanA vaha hAsyadoSa hai / 9 azuddhadoSa--sAmAyikameM sUtrapAThako nyUnAdhika aura azuddha bolanA vaha azuddhadoSa hai| 10 muNamuNadoSa-gar3abar3a ghoTAlese sAmAyikameM isa taraha pAThakA bolanA jo apane Apa bhI pUrA muzkilase samajha sakeM vaha muNamuNadoSa hai| ye vacanake dasa doSa kahe, aba kAyake bAraha doSa kahatA huuN| 1 ayogyaAsanadoSa-sAmAyikameM pairapara paira car3hAkara baiThanA, yaha zrIguru Adike prati avinaya Asanase baiThanA pahalA ayogyaAsanadoSa hai| 2 calAsanadoSa--DagamagAte hue Asanapara baiThakara sAmAyika karanA, athavA jahA~se bAra bAra uThanA par3e aise Asanapara baiThanA calAsanadoSa hai| 3 caladRSTidoSa-kAyotsargameM A~khoMkA caMcala honA caladRSTidoSa hai| 4 sAvadhakriyAdoSa-sAmAyikameM koI pApa-kriyA athavA usakI saMjJA karanA sAvadhakriyAdoSa hai| 5 AlaMbanadoSa-bhIta AdikA sahArA lekara baiThanA jisase vahA~ baiThe hue jIva jaMtuoM AdikA nAza ho athavA unheM pIr3A ho aura apaneko pramAdakI pravRtti ho yaha AlaMbanadoSa hai| ... 6 AkuMcanaprasAraNadoSa-hAtha pairakA sikor3anA, laMbA karanA Adi AkuMcanaprasAraNadoSa hai / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 zrImad rAjacandra [sAmAyikavicAra 7 AlasadoSa-aMgakA mor3anA, u~galiyoMkA caTakAnA Adi AlasadoSa hai / 8 moTanadoSa-a~gulI vagairahakA Ter3hI karanA, u~galiyoMkA caTakAnA moTanadoSa hai / 9 maladoSa-ghasaDa ghasar3akara sAmAyika khujAkara maila nikAlanA maladoSa hai / 10 vimAsaNadoSa-galemeM hAtha DAlakara baiThanA ityAdi vimAsaNadoSa hai / 11 nidAdoSa-sAmAyikameM nIMda AnA nidrAdoSa hai| 12 vanasaMkocanadoSa-sAmAyikameM ThaMDa vagaireke bhayase vastrase zarIrakA sikor3anA vastrasaMkocanadoSa hai| ina battIsa doSoMse rahita sAmAyika karanAcAhiye / sAmAyikake pA~ca atIcAroMko haTAnA caahiye| 39 sAmAyikavicAra ekAgratA aura sAvadhAnaki vinA ina battIsa doSoM se koI na koI doSa laga jAte haiM / vijJAnavettAoMne sAmAyikakA jaghanya pramANa do ghar3I bA~dhA hai / yaha vrata sAvadhAnIpUrvaka karanese paramazAMti detA hai / bahutase logoMkA jaba yaha do ghar3IkA kAla nahIM bItatA taba ve bahuta vyAkula hote haiM / sAmAyikameM khAlI baiThanese kAla bIta bhI kaise sakatA hai ? Adhunika kAlameM sAvadhAnIse sAmAyika karanevAle bahuta hI thor3e loga haiM / jaba sAmAyikake sAtha pratikramaNa karanA hotA hai, taba to samaya bItanA sugama hotA hai / yadyapi aise pAmara loga pratikramaNako lakSapUrvaka nahIM kara sakate, to bhI kevala khAlI baiThanekI apekSA isameM kucha na kucha antara avazya par3atA hai / jinheM sAmAyika bhI pUrA nahIM AtA, ve bicAre sAmAyikameM bahuta ghabar3Ate haiM / bahutase bhArIkarmI loga isa avasarapara vyavahArake prapaMca bhI ghar3a DAlate haiN| isase sAmAyika bahuta dUSita hotA hai| sAmAyikakA vidhipUrvaka na honA ise bahuta khedakAraka aura karmakI bAhulyatA samajhanA caahiye| sATha ghar3Ike dinarAta vyartha cale jAte haiM / asaMkhyAta dinoMse paripUrNa anaMtoM kAlacakra vyatIta karanepara bhI jo siddha nahIM hotA, vaha do ghar3Ike vizuddha sAmAyikase siddha ho jAtA hai / lakSapUrvaka sAmAyika karaneke liye sAmAyikameM praveza karaneke pazcAt cAra logassase adhika logassakA kAyotsarga karake cittakI kucha svasthatA prApta karanI cAhiye, aura bAdameM sUtrapATha athavA kisI uttama graMthakA manana karanA cAhiye / vairAgyake uttama zlokoMko par3hanA cAhiye, pahileke adhyayana kiye hueko smaraNa kara jAnA cAhiye aura nUtana abhyAsa ho sake to karanA cAhiye, tathA kisIko zAstrake AdhArase upadeza denA cAhiye / isa prakAra sAmAyikakA kAla vyatIta karanA cAhiye / yadi munirAjakA samAgama ho, to AgamakI vANI sunanA aura usakA manana karanA cAhiye / yadi aisA na ho, aura zAstroMkA paricaya bhI na ho, to vicakSaNa abhyAsiyoMke pAsa vairAgya-bodhaka upadeza zravaNa karanA cAhiye, athavA kucha abhyAsa karanA cAhiye / yadi ye saba anakUlatAyeM na hoM, to kucha bhAga dhyAnapUrvaka kAyotsargameM lagAnA cAhiye, aura kucha bhAga mahApuruSoMkI caritra-kathA sunanemeM upayogapUrvaka lagAnA cAhiye, parantu jaise bane taise viveka aura utsAhase sAmAyikake kAlako vyatIta karanA cAhiye / yadi kucha sAhitya na ho, to paMcaparameSThImaMtrakI jApa hI utsAhapUrvaka karanI cAhiye / parantu kAlako vyartha Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratikramaNavicAra] mokSamAlA nahIM ga~vAnA cAhiye / dhIrajase, zAntise aura yatanAse sAmAyika karanA cAhiye / jaise bane taise sAmAyikameM zAstrakA paricaya bar3hAnA cAhiye / sATha ghar3Ike ahorAtrameMse do ghar3I avazya bacAkara samAyaka to sadbhAvase karo! 40 pratikramaNavicAra pratikramaNakA artha pIche phiranA-phirase dekha jAnA hotA hai / bhAvakI apekSA jisa dina aura jisa vakta pratikramaNa karanA ho, usa vaktase pahale athavA usI dina jo jo doSa hue hoM unheM ekake bAda eka aMtarAtmAse dekha jAnA aura unakA pazcAttApa karake una doSoMse pIche phiranA isako pratikramaNa kahate haiN| uttama muni aura bhAvika zrAvaka dinameM hue doSoMkA saMdhyAkAlameM aura rAtrimeM hue doSoMkA rAtrike pichale bhAgameM anukramase pazcAttApa karate haiM athavA unakI kSamA mAMgate haiM, isIkA nAma yahA~ pratikramaNa hai / yaha pratikramaNa hameM bhI avazya karanA cAhiye, kyoMki yaha AtmA mana, vacana aura kAyake yogase aneka prakArake karmIko bA~dhatI hai / pratikramaNa sUtrameM isakA dohana kiyA gayA hai| jisase dinarAtameM hue pApakA pazcAttApa ho sakatA hai| zuddha bhAvase pazcAttApa karanese isake dvArA lezamAtra pApa bhI honepara paraloka-bhaya aura anukaMpA pragaTa hotI hai, AtmA komala hotI hai, aura tyAgane yogya vastukA viveka AtA jAtA hai / bhagavAnkI sAkSIse ajJAna Adi jina jina doSoMkA vismaraNa huA ho unakA bhI pazcAttApa ho sakatA hai / isa prakAra yaha nirjarA karanekA uttama sAdhana hai| pratikramaNakA nAma Avazyaka bhI hai / avazya hI karane yogyako Avazyaka kahate haiM; yaha satya hai| usake dvArA AtmAkI malinatA dUra hotI hai, isaliye ise avazya karanA cAhiye / sAyaMkAlameM jo pratikramaNa kiyA jAtA hai, usakA nAma 'devasIyapaDikkamaNa' arthAt divasa saMbaMdhI pApoMkA pazcAttApa hai, aura rAtrike pichale bhAgameM jo pratikramaNa kiyA jAtA hai, use 'rAiyapaDikkamaNa' kahate haiM / 'devasIya' aura 'rAiya ' ye prAkRta bhASAke zabda haiM / pakSameM kiye jAnevAle pratikramaNako pAkSika, aura saMvatsarameM kiye jAnevAleko sAMvatsarika (chamacharI) pratikramaNa kahate haiM / satpuruSoMkI yojanA dvArA bA~dhA huA yaha suMdara niyama hai| bahutase sAmAnya buddhike loga aisA kahate haiM, ki dina aura rAtrikA ikaTThA prAyazcittarUpa pratikramaNa sabere kiyA jAya to koI burAI nahIM / parantu aisA kahanA prAmANika nahIM hai, kyoMki yadi rAtrimeM akasmAt koI kAraNa A jAya, athavA mRtyu ho jAya, to dinakA pratikramaNa bhI raha jAya / pratikramaNa-sUtrakI yojanA bahuta suMdara hai| isakA mUla tattva bahuta uttama hai| jese bane taise pratikramaNa dhIrajase, samajhameM A sakanevAlI bhASAse, zAMtise, manakI ekAgratAse aura yatanApUrvaka karanA caahiye| 41 bhikhArIkA kheda eka pAmara bhikhArI jaMgalameM bhaTakatA phiratA thaa| vahA~ use bhUkha lagI / vaha bicArA lar3akhalAtA huA eka nagarameM eka sAmAnya manuSyake ghara pahu~cA / vahA~ jAkara usane aneka prakArase prArthanA Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 zrImad rAjacandra [bhikhArIkA kheda kI / usakI prArthanApara karuNA karake usa gRhasthakI strIne usako gharameM jImanese bacA huA miSTAnna lA kara diyA / bhojanake milanese bhikhArI bahuta AnaMdita hotA huA nagarake bAhara AyA, aura eka vRkSake nIce baiTha gyaa| vahA~ z2arA sAfa karake usane eka tarafa atyanta purAnA apanA pAnIkA ghar3A rakha diyaa| eka tarapha apanI phaTI purAnI mailI gUdar3I rakkhI, aura dUsarI tarapha vaha svayaM usa bhojanako lekara baiThA / khuzI khuzIke sAtha usane usa bhojanako khAkara pUrA kiyA / tatpazcAt sirAne eka patthara rakhakara vaha so gayA / bhojanake madase z2arA derameM bhikhArIkI A~kheM miMca gaI / vaha nidrAke vaza huA / itanemeM use eka svapna AyA / use aisA lagA ki usane mAnoM mahA rAjaRddhiko prApta kara liyA hai, sundara vastrAbhUSaNa dhAraNa kiye haiM, samasta dezameM usakI vijayakA DaMkA baja gayA hai, samIpameM usakI AjJA uThAneke liye anucara loga khar3e hue haiM, Asa-pAsameM char3IdAra kSema kSema pukAra rahe haiM / vaha eka ramaNIya mahalameM sundara palaMgapara leTA huA hai, devAMganA jaisI striyA~ usake paira dabA rahI haiM, eka taraphase pakhekI maMda maMda pavana dula rahI hai / isa svapnameM bhikhArIkI AtmA car3ha gaI / usa svapnakA bhoga karate hue vaha romAMcita ho gayA / itanemeM megha mahArAja car3ha Aye, bijalI camakane lagI, sUrya bAdaloMse DhaMka gayA, saba jagaha aMdhakAra phaila gayA / aisA mAlUma huA ki mUsalAdhAra varSA hogI, aura itanemeM bijalIkI garjanAse eka z2orakA kar3AkA huA / kar3AkekI AvAjase bhayabhIta hokara vaha pAmara bhikhArI jAga uThA / 42 bhikhArIkA kheda (2) to dekhatA kyA hai ki jisa jagahapara pAnIkA phaTA huA ghar3A par3A thA, usI jagaha vaha par3A huA hai; jahA~ phaTI purAnI gUdar3I par3I thI vaha vahIM par3I hai| usane jaise maile aura phaTe hue kapar3e pahane the, vaiseke vaise hI ve vastra usake zarIrake Upara haiM / na tilabhara kucha bar3hA, aura na jauMbhara ghaTA; na vaha deza, na vaha nagarI; na vaha mahala, na vaha palaMga; na ve cAmara chatra DhoranevAle aura na ve char3IdAra; na ve striyA~ aura na ve vastrAlaMkAra; na vaha pa~khA aura na vaha pavana na ve anucara aura na vaha AjJA; na vaha sukhavilAsa aura na vaha madonmattatA / bicArA vaha to svayaM jaisA thA vaisAkA vaisA hI dikhAI diyA / isa kAraNa isa dRzyako dekhakara use kheda huA / svapnameM maiMne mithyA ADaMbara dekhA aura usase AnaMda mAnA, parantu usameM kA to yahA~ kucha bhI nahIM / maiMne svapnake bhogoMko bhogA nahIM, kintu usake pariNAmarUpa khedako maiM bhoga rahA huuN| isa prakAra vaha pAmara jIva pazcAttApameM par3a gyaa| aho bhavyo / bhikhArIke svapnakI taraha saMsArakA sukha Anitya hai / jaise usa bhikhArIne svapnameM sukha-samUhako dekhA aura AnaMda mAnA, isI taraha pAmara prANI saMsAra-svapnake sukha-samUhameM AnaMda mAnate haiM / jaise vaha sukha jAganepara mithyA mAlUma huA, usI prakAra jJAna prApta honepara saMsArake sukha mithyA mAlUma hote haiM / svapnake bhogoMko na bhoganepara bhI jaise bhikhArIko khedakI prApti huI, vaise hI mohAMdha prANI saMsArameM sukha mAna baiThate haiM, aura use bhoge hueke samAna ginate haiM / parantu pariNAmameM Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anupama kSamA ] mokSamAlA ve kheda, durgati aura pazcAttApa hI prApta karate haiN| bhogoMke capala aura vinAzIka honeke kAraNa svapnake khedake samAna unakA pariNAma hotA hai / isake Uparase buddhimAn puruSa Atma-hitako khojate haiM / saMsArakI anityatAke Upara eka kAvya hai: upajAti vidyut lakSmI prabhutA pataMga, AyuSya te to jaLanA taraMga, puraMdarI cApa anaMgaraMga, zU rAciye tyAM kSaNano prasaMga ! vizeSArthaH-lakSmI bijalIke samAna hai / jaise bijalIkI camaka utpanna hokara vilIna ho jAtI hai, usI taraha lakSmI Akara calI jAtI hai / adhikAra pataMgake raMgake samAna hai / jaise pataMgakA raMga cAra dinakI cA~danI hai, vaise hI adhikAra kevala thor3e kAla taka rahakara hAthameMse jAtA rahatA hai / Ayu pAnIkI laharoMke samAna hai / jaise pAnIkI hiloreM idhara AI ki udhara nikala gaIM, isI taraha janma pAyA, aura eka dehameM rahane pAyA athavA nahIM, ki itane hImeM ise dUsarI dehameM jAnA par3atA hai / kAma-bhoga AkAzameM utpanna hue indra-dhanuSake samAna haiN| jaise iMdra-dhanuSa varSAkAlameM utpanna hokara kSaNabharameM vilIna ho jAtA hai, usI taraha yauvanameM kAmake vikAra phalIbhUta hokara jarA-vayameM jAte rahate haiN| saMkSepameM, he jIva ! ina samasta vastuoMkA saMbaMdha kSaNabharakA hai / isameM prema-baMdhanakI sA~kalase ba~dhakara mama kyA honA ! tAtparya yaha hai, ki ye saba capala aura vinAzIka haiM, tU akhaMDa aura avinAzI hai, isaliye apane jaisI vastuko prApta kara, yahI upadeza yathArtha hai| 43 anupama kSamA kSamA aMtarzatruko jItanemeM khaDga hai; pavitra AcArakI rakSA karane meM bakhtara hai| zuddha bhAvase asahya duHkhameM sama pariNAmase kSamA rakhanevAlA manuSya bhava-sAgarase pAra ho jAtA hai| kRSNa vAsudevakA gajasukumAra nAmakA choTA bhAI mahAsvarUpavAna aura sukumAra thA / vaha kevala bAraha varSakI vayameM bhagavAn neminAthake pAsa saMsAra-tyAgI hokara smazAnameM ugra dhyAnameM avasthita thA / usa samaya usane eka adbhuta kSamAmaya caritrase mahAsiddhi prApta kI use maiM yahA~ kahatA huuN| somala nAmake brAhmaNakI sundaravarNasaMpanna putrIke sAtha gajasukumArakI sagAI huI thii| parantu vivAha honeke pahale hI gajasukumAra saMsAra tyAga kara cale gaye / isa kAraNa apanI putrIke sukhake nAza honeke dveSase somala brAhmaNako bhayaMkara krodha utpanna huaa| vaha gajasukumArakI khoja karate karate usa smazAnameM A pahu~cA, jahA~ mahA muni gajasukumAra ekAgra vizuddha bhAvase kAyotsargameM lIna the| somalane komala gajamukumArake sirapara cikanI miTTIkI bAr3a banA kara isake bhItara dhadhakate hue aMgAre bhare, aura ise Idhanase pUra diyaa| isa kAraNa gajasukumArako mahAtApa utpanna huaa| jaba gajasukumArakI komala deha jalane lagI, taba somala vahA~se cala diyaa| usa samayake gajasukumArake asahya duHkhakA varNana kaise ho sakatA hai| phira bhI gajasukumAra samabhAva pariNAmase rhe| unake hRdayameM kucha bhI krodha athavA dveSa utpanna nahIM huaa| unhoMne apanI AtmAko sthitisthApaka dazAmeM lAkara yaha upadeza diyA, ki dekha yadi tUne isa brAhmaNakI putrIke sAtha vivAha kiyA hotA to yaha kanyA-dAnameM tujhe pagar3I detA / yaha pagar3I thor3e dinoMmeM phaTa jAtI aura antameM duHkhadAyaka hotii| kintu yaha isakA bahuta bar3A upakAra huA, ki isa pagaDIke badale isane mokSakI pagar3I bA~dha dii| aise vizuddha pariNAmoMse aDaga rahakara samabhAvase asahya Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [rAga vedanA sahakara gajasukumArane sarvajJa sarvadarzI hokara anaMtajIvana sukhako pAyA / kaisI anupama kSamA aura kaisA usakA suMdara pariNAma ! tattvajJAniyoMkA kathana hai ki AtmAoMko kevala apane sadbhAvameM AnA cAhiye, aura AtmA apane sadbhAvameM AyI ki mokSa hathelImeM hI hai / gajasukumArakI prasiddha kSamA kaisI zikSA detI hai ! 44 rAga zramaNa bhagavAn mahAvIrake mukhya gaNadhara gautamakA nAma tumane bahuta bAra sunA hai / gautamasvAmIke upadeza kiye hue bahutase ziSyoMke kevalajJAna pAnepara bhI svayaM gautamako kevalajJAna na huA; kyoMki bhagavAn mahAvIrake aMgopAMga, varNa, rUpa ityAdike Upara aba bhI gautamako moha thA / nigraMtha pravacanakA niSpakSapAtI nyAya aisA hai ki kisI bhI vastukA rAga duHkhadAyaka hotA hai / rAga hI moha hai aura moha hI saMsAra hai / gautamake hRdayase yaha rAga jabataka dUra na huA tabataka unheM kevalajJAnakI prApti na huI / zramaNa bhagavAn jJAtaputrane jaba anupameya siddhi pAI usa samaya gautama nagarameMse A rahe the / bhagavAnke nirvANa samAcAra sunakara unheM kheda huA / virahase gautamane ye anurAgapUrNa vacana kahe " he mahAvIra ! Apane mujhe sAtha to na rakkhA, parantu mujhe yAda taka bhI na kiyaa| merI prItike sAmane Apane dRSTi bhI nahIM kI, aisA Apako ucita na thaa|" aise vikalpa hote hote gautamakA lakSa phirA aura ve nirAga-zreNI car3he / " maiM bahuta mUrkhatA kara rahA huuN| ye vItarAga, nirvikArI aura rAgahIna haiM, ve mujhapara moha kaise rakha sakate haiM ! unakI zatru aura mitrapara eka samAna dRSTi thii| maiM ina rAgahInakA mithyA moha rakhatA huuN| moha saMsArakA prabala kAraNa hai|" aise vicArate vicArate gautama zokako chor3akara rAgarahita hue| tatkSaNa hI gautamako anaMtajJAna prakAzita huA aura ve aMtameM nirvANa pdhaare| gautama munikA rAga hameM bahuta sUkSma upadeza detA hai| bhagavAnke UparakA moha gautama jaise gaNadharako bhI duHkhadAyaka huA to phira saMsArakA aura usameM bhI pAmara AtmAoMkA moha kaisA anaMta duHkha detA hogA ! saMsArarUpI gAr3Ike rAga aura dveSa rUpI do baila haiM / yadi ye na hoM, to saMsAra aTaka jAya / jahA~ rAga nahIM vahA~ dveSa bhI nahIM, yaha mAnA huA siddhAMta hai / rAga tIvra karmabaMdhakA kAraNa hai aura isake kSayase Atma-siddhi hai| 45 sAmAnya manoratha mohinIbhAvake vicAroM ke adhIna hokara nayanoMse paranArIko na dekhU; nirmala tAtvika lobhako paidAkara dUsareke vaibhavako pattharake samAna samajhU / bAraha vrata aura dInatA dhAraNa karake svarUpako vicArakara sAtvika baneM / yaha merA sadA kSema karanevAlA aura bhavakA haranevAlA niyama nitya akhaMDa rahe // 1 // 45 sAmAnya manoraya savaiyA mohinIbhAva vicAra adhIna thaI, nA nirakhaM nayane paranArI; patyaratulya gaNuM paravaibhava, nirmaLa tAtvika lobha samArI! dvAdazavRtta ane dInatA pari, sAtvika yAUM svarUpa vicArI; e muja nema sadA zubha kSemaka, nitya akhaMDa raho bhavArI // 1 // Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kapilamuni] 'mokSamAlA una trizalAtanayako manase citavana karake, jJAna, viveka aura vicArako bar3hAU~ nitya nau tattvoMkA vizodhana karake aneka prakArake uttama upadezoMkA mukhase kathana karU~; jisase saMzayarUpI bIjakA manake bhItara udaya na ho aise jina bhagavAnke kathanakA sadA avadhAraNa kruuN| he rAyacandra, sadA merA yahI manoratha hai, ise dhAraNakara, mokSa milegA // 2 // 46 kapilamuni (1) kausAMbI nAmakI eka nagarI thI / vahA~ke rAjadarabArameM rAjyakA AbhUSaNarUpa kAzyapa nAmakA eka zAstrI rahatA thA / isakI strIkA nAma nAma zrIdevI thaa| usake udarase kapila nAmaka eka putra utpanna huaa| kapila jaba pandraha varSakA huA usa samaya usakA pitA paraloka sidhArA / kapila lAr3a pyArameM pAle jAneke kAraNa koI vizeSa vidvattA prApta na kara sakA, isaliye isake pitAkI jagaha kisI dUsare vidvAnko milI / kAzyapa zAstrI jo pU~jI kamAkara rakha gayA thA, use kamAnemeM azakta kapilane khAkara pUrI kara DAlI / zrIdevI eka dina gharake dvArapara khar3I thI ki itanemeM usane do cAra naukaroM sahita apane patikI zAstrIya padavIpara niyukta vidvAnko udharase jAtA huA 'dekhA / bar3e mAnase jAte hue isa zAstrIko dekhakara zrIdevIko apanI pUrvasthitikA smaraNa ho AyA / jisa samaya merA pati isa padavIpara thA, usa samaya maiM kaisA sukha bhogatI thI! yaha merA sukha gayA so gayA, parantu merA putra bhI pUrA nahIM pddh'aa| aise vicArameM ghUmate ghUmate usakI A~khoMmeMse paTa paTa A~sU girane lage / itanemeM phirate phirate vahA~ kapila A phuNcaa| zrIdevIko rotI huI dekhakara kapilane ronekA kAraNa pUchA / kapilake bahuta Agrahase zrIdevIne jo bAta thI vaha kaha dI / phira kapilane kahA, " dekha mA~ ! maiM buddhizAlI hU~, parantu merI buddhikA upayoga jaisA cAhiye vaisA nahIM ho skaa| isaliye vidyAke binA maiMne yaha padavI nahIM prApta kI / aba tU jahA~ kahe maiM vahA~ jAkara apanese banatI vidyAko siddha kruuN|" zrIdevIne khedase kahA, "yaha tujhase nahIM ho sakatA, anyathA AryAvartakI sImApara sthita zrAvasti nagarImeM indradatta nAmakA tere pitAkA mitra rahatA hai, vaha aneka vidyArthiyoMko vidyAdAna detA hai / yadi tU vahA~ jA sake to iSTakI siddhi avazya ho / " eka do dina rukakara saba taiyArI kara 'astu' kahakara kapilajIne rAstA pkdd'aa| avadhi bItanepara kapila zrAvastImeM zAstrIjIke ghara A pahu~ce / unhoMne praNAma karake zAstrIjIko apanA itihAsa kaha sunAyA / zAstrIjIne apane mitrake putrako vidyAdAna deneke liye bahuta AnaMda dikhAyA parantu kapilake pAsa koI pU~jI na thI, jisase vaha usameMse khAtA aura abhyAsa kara sktaa| isa kAraNa use nagarameM mA~ganeke liye jAnA par3atA thaa| mA~gate mA~gate use dupahara ho jAtA thA, bAdameM vaha rasoI karatA, aura bhojana karanetaka sA~jha honemeM kucha hI dera bAkI raha jAtI thii| isa kAraNa vaha te trizalAtanaye mana ciMtavi, zAna, viveka, vicAra vadhAra; nitya vizoSa karI nava tattvano, uttama bodha aneka uccAI; saMzayabIja uge nahIM aMdara; je jinanAM kathano avadhAra rAjya, sadA muja eja manoratha, dhAra yaze apavarga, utA // 2 // Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [kapilamuni kucha abhyAsa nahIM kara sakatA thaa| paMDitajIne abhyAsa na karanekA kAraNa pUchA, to kapilane saba kaha diyA / paMDitajI kapilako eka gRhasthake pAsa le gye| usa gRhasthane kapilapara anukaMpA karake eka vidhavA brAhmaNIke ghara ise hamezA bhojana milate rahanekI vyavasthA kara dI / usase kapilakI eka cintA kama huii| 47 kapilamuni (2) jahA~ eka choTI ciMtA kama huI, vahA~ dUsarI bar3I jaMjAla khar3I ho gii| bholA kapila aba yuvA ho gayA thA, aura jisa vidhavAke ghara vaha bhojana karane jAtA thA vaha vidhavA bAI bhI yuvatI thii| vidhavAke sAtha usake gharameM dUsarA koI AdamI na thA / hamezakI parasparakI bAtacItase donoMmeM saMbaMdha bar3hA, aura bar3hakara hAsya vinodarUpameM pariNata ho gyaa| isa prakAra hote hote donoMmeM gAda prIti baMdhI / kapila usameM lubdha ho gayA ! ekAMta bahuta aniSTa cIja hai ! ___ kapila vidyA prApta karanA bhUla gayA / gRhasthakI taraphase milane vAle sIdese donoMkA muzkilase nirvAha hotA thA; kapar3e lattekI bhI bAdhA hone lagI / kapila gRhasthAzrama jaisA banA baiThe the / kucha bhI ho, phira bhI laghukarmI jIva honese kapilako saMsArake vizeSa prapaMcakI khabara bhI na thI / isaliye paisA kaise paidA karanA isa bAtako vaha bicArA jAnatA bhI na thA / caMcala strIne use rAstA batAyA ki ghabar3Anese kucha na hogA, upAyase siddhi hotI hai| isa gA~vake rAjAkA aisA niyama hai, ki sabere sabase pahale jAkara jo brAhmaNa use AzIrvAda de, use do mAze sonA milegA / yadi tuma vahA~ jA sako aura pahale AzIrvAda de sako to yaha do mAsA sonA mila sakatA hai / kapilane isa bAtako svIkAra kI / kapilane ATha dinataka dhakke khAye parantu samaya bIta jAnepara pahu~canese use kucha saphalatA na milatI thI / eka dina usane aisA nizcaya kiyA, ki yadi maiM caukameM soU~ to cintAke kAraNa uTha bailuuNgaa| vaha caukameM soyA / AdhI rAta bItanepara candrakA udaya huA / kapila prabhAta samIpa jAna muTThI bA~dhakara AzIrvAda deneke liye daur3ate hue jAne lagA / rakSapAlane use cora jAnakara pakar3a liyaa| leneke dene par3a gaye / prabhAta huA, rakSapAlane kapilako le jAkara rAjAke samakSa khar3A kiyA / kapila besadha jaisA khar3A rahA / rAjAko usameM corake lakSaNa dikhAI nahIM diye / isaliye rAjAne saba vRttAMta pUchA / caMdrake prakAzako sUryake samAna ginanevAleke bholepanapara rAjAko dayA AI / usakI daridratAko dUra karanekI rAjAkI icchA huI isaliye usane kapilase kahA ki yadi AzIrvAdake kAraNa tujhe itanI adhika jhaMjhaTa karanI par3I hai to aba tU apanI icchAnusAra mA~ga le / maiM tujhe duuNgaa| kapila thor3I dera taka mUr3ha jaisA ho gyaa| isase rAjAne kahA, kyoM vipra ! mA~gate kyoM nahIM ! kapilane uttara diyA, merA mana abhI sthira nahIM huA, isaliye kyA mA~gU yaha nahIM sUjhatA / rAjAne sAmaneke bAgameM jAkara vahA~ baiThakara svasthatApUrvaka vicAra karake kapilako mA~ganeke liye kahA / kapila bAgameM jAkara vicAra karane baitthaa| Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kapilamuni] mokSamAlA 48 kapilamuni jise do mAsA sonA lenekI icchA thI vaha kapila aba tRSNAkI taraMgoMmeM baha gyaa| jaba usane pA~ca mohareM mA~ganekI icchA kI to use vicAra AyA ki pA~ca moharoMse kucha pUrA nahIM hogaa| isaliye paJcIsa mohareM mA~ganA ThIka hai| yaha vicAra bhI badalA / paccIsa moharoMse kucha pUrA varSa nahIM kaTegA, isaliye sau mohareM mA~ganA cAhiye / yaha vicAra bhI badalA / sau moharoMse do varSa taka vaibhava bhAgeMge, phira duHkhakA duHkha hI hai / ataeva eka hajAra moharoMkI yAcanA karanA ThIka hai| parantu eka hajAra mohareM, bAla-baccoMke do cAra kharca Aye, ki khatama ho jAya~gI, to pUrA bhI kyA pdd'egaa| isaliye dasa hajAra mohareM mA~ganA ThIka hai, jisase ki jindagI bhara bhI ciMtA na ho| yaha bhI icchA bdlii| dasa hajAra mohareM khA jAneke bAda phira pU~jIke binA rahanA pdd'egaa| isaliye eka lAkha moharoMkI mA~ganI karU~ ki jisake vyAjameM samasta vaibhavako bhoga sakU~ / parantu he jIva ! lakSAdhipati to bahuta haiM, isameM maiM prasiddha kahA~se ho sakatA huuN| ataeva karor3a mohareM mA~ganA ThIka hai, ki jisase maiM mahAn zrImanta kahA jAU~ / phira pIche raMga badalA / mahAn zrImaMtapanese bhI gharapara amaladArI nahIM kahI jA sktii| isaliye rAjAkA AdhA rAjya mA~ganA ThIka hai| parantu yadi meM AdhA rAjya mA~gUgA to rAjA mere tulya ginA jAvegA aura isake sivAya maiM usakA yAcaka bhI ginA jAU~gA / isaliye mA~ganA to phira samasta rAjya hI mA~ganA cAhiye / isa taraha kapila tRSNAmeM DUbA / parantu vaha thA tuccha saMsArI, isase phirase pIche lauTA / bhalA jIva ! aisI kRtaghnatA kyoM karanI cAhiye ki jo terI icchAnusAra deneke liye tatpara ho, usakA hI rAjya le lUM aura use hI bhraSTa kruuN| vAstavameM dekhanese to isameM apanI hI bhraSTatA hai / isaliye AdhA rAjya mA~ganA ThIka hai / parantu isa upAdhikI bhI mujhe AvazyakatA nhiiN| phira rupaye paisakI upAdhi hI kyA hai ? isaliye karor3a lAkha chor3akara sau dauso mohareM hI mA~ga lenA ThIka hai| jIva ! sau dosau mohareM mileMgI to phira viSaya vaibhavameM hI samaya calA jAyagA, aura vidyAbhyAsa bhI dharA rahegA / isaliye aba pA~ca mohareM le lo, pIchekI bAta pIche / are ! pA~ca moharoMkI bhI abhI hAlameM aba koI AvazyakatA nhiiN| tU kevala do mAsA sonA lene AyA thA use hI mA~ga le / jIva ! yaha to to bahuta huii| tRSNA-samudrameM tUne bahuta DubakiyA~ lgaaii| samasta rAjya mA~ganese bhI jo tRSNA nahIM bujhatI thI use kevala saMtoSa aura vivekase ghaTAyA to ghttii| yaha rAjA yadi cakravartI hotA, to phira maiM isase vizeSa kyA mA~ga sakatA thA aura vizeSa jabataka na milatA tabataka merI tRSNA bhI zAnta na hotii| jabataka tRSNA zAnta na hotI, tabataka maiM sukhI bhI na hotaa| jaba itanese yaha merI tRSNA zAnta na huI to phira do mAse sonese kaise zAnta ho sakatI hai ? kapilakI AtmA ThikAne AI aura vaha bolA, aba mujhe isa do mAse sonekA bhI kucha kAma nahIM / do mAsese bar3hakara maiM kitanetaka pahu~ca gayA ! sukha to saMtoSameM hI hai| tRSNA saMsAra-vRkSakA bIja hai| he jIva ! isakI tujhe kyA AvazyakatA hai ? vidyA grahaNa karatA huA tU viSayameM par3a gayA; viSayameM par3anese isa upAdhimeM par3a gayA; upAdhike kAraNa tU ananta-tRSNA samudra meM par3A / eka upAdhimese isa saMsArameM aisI ananta upAdhiyA~ sahana karanI par3atI Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [tRSNAkI vicitratA haiN| isa kAraNa isakA tyAga karanA hI ucita hai / satya saMtoSake samAna nirupAdhika sukha eka bhI nahIM / aise vicArate vicArate, tRSNAke zamana karanese usa kapilake aneka AvaraNoMkA kSaya huA, usakA aMtaHkaraNa praphullita aura bahuta vivekazIla huA / viveka vivekameM hI uttama jJAnase vaha apanI AtmAkA vicAra kara sakA / usane apUrva zreNI cadakara kevalajJAnako prApta kiyaa| tRSNA kaisI kaniSTha vastu hai ! jJAnI aisA kahate haiM ki tRSNA AkAzake samAna anaMta hai, vaha niraMtara navayauvanameM rahatI hai / apanI cAha jitanA kucha milA ki usase cAha aura bhI bar3ha jAtI hai / saMtoSa hI kalpavRkSa hai, aura yahI pratyeka manovAMchAko pUrNa karatA hai / 49 tRSNAkI vicitratA (eka garIbakI bar3hatI huI tRSNA) jisa samaya dInatAI thI usa samaya z2amIdArI pAnekI icchA huI, jaba z2amIdArI milI to seThAI pAnekI icchA huI, jaba seThAI prApta ho gaI to maMtrI honekI icchA huI, jaba maMtrI huA to rAjA bananekI icchA huI / jaba rAjya milA, to deva bananekI icchA huI, jaba deva huA to mahAdeva honekI icchA huI / aho rAyacandra ! vaha yadi mahAdeva bhI ho jAya to bhI tRSNA to bar3hatI hI jAtI hai, maratI nahIM, aisA mAnoM // 1 // ___ muMhapara jhurriyA~ par3a gaI, gAla picaka gaye, kAlI kezakI paTTiyA~ sapheda par3a gaI; sUMghane, sanane aura dekhanekI zaktiyA~ jAtI rahIM, aura dA~toMkI paMktiyA~ khira gaI athavA ghisa gaI, kamara Ter3hI ho gaI, hAr3a-mA~sa sUkha gaye, zarIrakA raMga ur3a gayA, uThane baiThanekI zakti jAtI rahI, aura calane meM hAthameM lakar3I lenI par3a gaI / are ! rAyacandra, isa taraha yuvAvasthAse hAtha dho baiThe, parantu phira bhI manase yaha rA~Da mamatA nahIM marI // 2 // karor3oMke karjakA sirapara DaMkA baja rahA hai, zarIra sUkhakara rogase U~dha gayA hai, rAjA bhI pIr3A deneke liye maukA taka rahA hai aura peTa bhI pUrI tarahase nahIM bharA jAtA / usapara mAtA pitA aura 49 tRSNAnI vicitratA (eka garIbanI vadhatI gayelI tRSNA) manahara chaMda hatI dInatAI tyAre tAkI paTelAI ane, maLI paTelAI tyAre tAkI che zeThAIne sAMpaDI zeThAI tyAre tAkI maMtritAI ane, AvI maMtritAI tyAre tAkI nRpatAIne / maLI nRpatAI tyAre tAkI devatAI ane, dIThI devatAI tyAre tAkI zaMkarAIne; aho ! rAjyacandra mAno mAno zaMkarAI maLI, vadhe tRSNAI toya jAya na marAIne // 1 // karocalI paDI DADhI DAMcAtaNo dATa vanyo, kALI kezapaTI viSe, zvatatA chavAI gaI saMghag, sAMbhalavU ne, dekhaq te mAMDI vanyu, tema dAMta AvalI te, kharI, ke khavAI gii| vaLI keDa vAMkI, hAra gayAM, aMgaraMga gayo, uThavAnI Aya jatAM lAkaDI levAI gii| are! rAjyacandra ema, yuvAnI harAI paNa, manayI na toya rAMDa, mamatA marAI gaI // 2 // karoDonA karajanA, zIrapara DaMkA vAge, rogayI raMdhAI gayuM, zarIra sUkAIne, purapati paNa mAthe, pIdavAne tAkI rahyo, peTa taNI beTha paNa zake na purAIne / Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramAda] mokSamAlA strI aneka prakArakI upAdhi macA rahe haiM, duHkhadAyI putra aura putrI khAU~ khAU~ kara rahe haiM / are rAyacandra ! to bhI yaha jIva udheDa buna kiyA hI karatA hai aura isase tRSNAko chor3akara jaMjAla nahIM chor3I jAtI // 3 // nAr3I kSINa par3a gaI, avAcakakI taraha par3a rahA, aura jIvana-dIpaka nisteja par3a gyaa| eka bhAIne ise aMtima avasthAmeM par3A dekhakara yaha kahA, ki aba isa bicArekI miTTI ThaMDI ho jAya to ThIka hai / itane para usa buDhene khIjakara hAthako hilAkara izArese kahA, ki he mUrkha ! cupa raha, terI caturAIpara Aga lge| are rAyacandra ! dekho dekho, yaha AzAkA pAza kaisA hai ! marate marate bhI bujhekI mamatA nahIM marI // 4 // 50 pramAda dharmakA anAdara, unmAda, Alasya, aura kaSAya ye saba pramAdake lakSaNa haiM / __ bhagavAnne uttarAdhyayanasUtrameM gautamase kahA hai, ki he gautama ! manuSyakI Ayu kuzakI nokapara par3I huI jalake bUndake samAna hai| jaise isa bUndake gira par3anemeM dera nahIM lagatI, usI taraha isa manuSya-Ayuke bItanameM dera nahIM lagatI / isa upadezakI gAthAkI cauthI kar3I smaraNameM avazya rakhane yogya hai-'samayaM goyama mA pmaaye| isa pavitraM vAkyake do artha hote haiM / eka to yaha, ki he gautama ! samaya arthAt avasara pAkarake pramAda nahIM karanA cAhiye; aura dUsarA yaha ki kSaNa kSaNameM bItate jAte hue kAlake asaMkhyAtaveM bhAga arthAt eka samayamAtrakA bhI pramAda na karanA cAhiye, kyoMki deha kSaNabhaMgura hai / kAla-zikArI sirapara dhanuSa bANa car3hAkara khar3A hai / usane zikArako liyA athavA legA basa yahI duvidhA ho rahI hai| vahA~ pramAda karanese dharma-kartavya raha jaaygaa| ati vicakSaNa puruSa saMsArakI sarvopAdhi tyAga kara dina rAta dharmameM sAvadhAna rahate haiM, aura palabhara bhI pramAda nahIM karate / vicakSaNa puruSa ahorAtrake thor3e bhAgako bhI niraMtara dharma-kartavyoM bitAte haiM, aura avasara avasarapara dharma-kartavya karate rahate haiM / parantu mUr3ha puruSa nidrA, AhAra, mauja, zauka, vikathA tathA rAga raMgameM Ayu vyatIta kara DAlate haiM / ve isake pariNAmameM adhogati pAte haiM / jaise bane taise yatanA aura upayogase dharmakA sAdhana karanA yogya hai| sATha ghar3Ike ahorAtrameM bIsa ghar3I to hama nidrAmeM bitA dete haiM / bAkIkI cAlIsa ghar3I upAdhi, gapa zapa, aura idhara udhara bhaTakanemeM bitA dete haiM / isakI apekSA isa sATha ghar3Ike vaktameMse do cAra ghar3I vizuddha dharma-kartavyake liye upayogameM lagAveM to yaha AsAnIse ho sakane jaisI bAta hai / isakA pariNAma bhI kaisA suMdara ho! pala amUlya cIja hai / cakravartI bhI yadi eka pala pAneke liye apanI samasta Rddhi de de to pitR ane paraNI te, macAve aneka dhaMdha, putra, putrI bhAkhe khAu~ khAuM duHkhadAIne, are! rAjyacandra toya jIva jhAvA dAvA kare, jaMjALa chaMDAya nahIM tajI tRSanAIne // 3 // thaI kSINa nAdI avAcaka jevo rahyo padI, jIvana dIpaka pAmyo kevaLa saMkhAIne; chellI ise pajyo bhALI bhAIe tyAM ema bhAlyaM, have TADhI mATI thAya to to ThIka bhAIne / hAthane halAvI tyAM to khIjI buDhe sUcabyu e, bolyA vinA deza bALa tArI caturAIne ! are rAjyacandra dekho dekho AzApAza kevo ! jatAM gaI nahIM Doze mamatA marAIne ! // 4 // Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [vivekakA artha bhI vaha use nahIM pA sakatA / eka palako vyartha khonA eka bhava hAra jAneke samAna hai / yaha tattvakI dRSTisa siddha hai| 51 vivekakA artha laghu ziSya-bhagavan ! Apa hameM jagaha jagaha kahate Aye haiM ki viveka mahAn zreyaskara hai| viveka andhakArameM par3I huI AtmAko pahacAnaneke liye dIpaka hai| vivekase dharma TikatA hai| jahA~ viveka nahIM vahA~ dharma nahIM; to viveka kise kahate haiM, yaha hameM kahiye / guru-AyuSmAnoM | satyAsatyako usake svarUpase samajhanekA nAma viveka hai| ___ laghu ziSya-satyako satya, aura asatyako asatya kahanA to sabhI samajhate haiM / to mahArAja ! kyA ina logoMne dharmake mUlako pA liyA, yaha kahA jA sakatA hai ? guru-tuma loga jo bAta kahate ho usakA koI dRSTAnta do| ___ laghu ziSya-hama svayaM kaDuveko kaDuvA hI kahate haiM, madhurako madhura kahate haiM, jaharako z2ahara aura amRtako amRta kahate haiN| guru-AyuSmAnoM ! ye samasta dravya padArtha haiN| parantu AtmAmeM kyA kar3avAsa, kyA miThAsa, kyA jahara aura kyA amRta hai ! ina bhAva padArthokI kyA isase parIkSA ho sakatI hai ! laghu ziSya-bhagavan ! isa ora to hamArA lakSya bhI nahIM / guru-isaliye yahI samajhanA cAhiye ki jJAnadarzanarUpa AtmAke satyabhAva padArthako ajJAna aura adarzanarUpI asat vastuoMne ghera liyA hai / isameM itanI adhika mizratA A gaI hai ki parIkSA karanA atyanta hI durlabha hai| saMsArake sukhoMko AtmAke anaMta bAra bhoganepara bhI unameMse abhI bhI AtmAkA moha nahIM chUTA, aura AtmAne unheM amRtake tulya ginA, yaha aviveka hai| kAraNa ki saMsAra kaDuvA hai tathA yaha kaDave vipAkako detA hai / isI taraha AtmAne kaDuve vipAkakI auSadha rUpa vairAgyako kaDuvA ginA yaha bhI aviveka hai / jJAna darzana Adi guNoMko ajJAnadarzanane gherakara jo mizratA kara DAlI hai, use pahacAnakara bhAva-amRtameM AnekA nAma viveka hai| aba kaho ki viveka yaha kaisI vastu siddha huii| laghu ziSya-aho ! viveka hI dharmakA mUla aura dharmakA rakSaka kahalAtA hai, yaha satya hai| AtmAke svarUpako vivekake vinA nahIM pahacAna sakate, yaha bhI satya hai| jJAna, zIla, dharma, tattva aura tapa ye saba vivekake vinA udita nahIM hote, yaha ApakA kahanA yathArtha hai / jo vivekI nahIM, vaha ajJAnI aura maMda hai / vahI puruSa matabheda aura mithyAdarzanameM lipaTA rahatA hai| ApakI vivekasaMbaMdhI zikSAkA hama nirantara manana kreNge| 52 jJAniyoMne vairAgyakA upadeza kyoM diyA? saMsArake svarUpake saMbaMdhameM pahale kucha kahA hai / vaha tumhAre dhyAnameM hogA / jJAniyoMne ise anaMta khedamaya, anaMta duHkhamaya, avyavasthita, asthira aura anitya kahA hai| ye vizeSaNa lagAneke pahale unhoMne saMsArakA sampUrNa vicAra kiyA mAlUma hotA hai / anaMta bhavakA paryaTana, anaMta kAlakA ajJAna, anaMta jIvanakA vyAghAta, anaMta maraNa, aura anaMta zoka sahita AtmA saMsAra-cakrameM bhramaNa kiyA karatI hai| Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAniyoMne vairAgyakA upadeza kyoM diyA !] mokSamAlA . saMsArakI dikhatI huI indravAraNAke samAna suMdara mohinIne AtmAko ekadama mohita kara DAlA hai / isake samAna sukha AtmAko kahIM bhI nahIM mAlUma hotA / mohinIke kAraNa satyasukha aura usakA svarUpa dekhanekI isane AkAMkSA bhI nahIM kii| jisa prakAra pataMgakI dIpakake prati mohinI hai, usI taraha AtmAkI saMsArake prati mohinI hai / jJAnI loga isa saMsArako kSaNabhara bhI sukharUpa nahIM kahate / isa saMsArakI tilabhara jagaha bhI jaharake vinA nahIM rahI / eka sUarase lekara cakravartItaka bhAvakI apekSAse samAnatA hai| arthAt cakravartIkI saMsArameM jitanI mohinI hai, utanI hI balki usase bhI adhika mohinI sUarakI hai / jisa prakAra cakravartI samagra prajApara adhikArakA bhoga karatA hai, usI taraha vaha usakI upAdhi bhI bhogatA hai| sUarako isameMse kucha bhI bhoganA nahIM par3atA / adhikArakI apekSA ulaTI upAdhi vizeSa hai / cakravartIko apanI patnIke prati jitanA prema hotA hai, utanA hI athavA usase adhika sUarako apanI sUaranIke prati prema rahatA hai / cakravartI bhogase jitanA rasa letA hai utanA hI rasa sUara bhI mAne hue hai / cakravartIke jitanI vaibhavakI bahulatA hai, utanI hI upAdhi bhI hai / sUarako isake vaibhavake anusAra hI upAdhi hai / donoM utpanna hue haiM aura donoMko maranA hai| isa prakAra sUkSma vicArase dekhanepara kSaNikatAse, rogase, jarA Adise donoM prasita haiN| dravyase cakravartI samartha hai, mahA puNyazAlI hai, mukhyarUpase sAtAvedanIya bhogatA hai, aura sUara bicArA asAtAvedanIya bhoga rahA hai / donoMke asAtA aura sAtA donoM haiM / parantu cakravartI mahA samartha hai| parantu yadi yaha jIvanaparyaMta mohAMdha rahe to vaha bilakula bAjI hAra jAneke jaisA kAma karatA hai| sUarakA bhI yahI hAla hai / cakravartIke zalAkApuruSa honeke kAraNa sUarase isa rUpameM isakI barAbarI nahIM, parantu svarUpakI dRSTi se barAbarI hai / bhogoMke bhoganemeM donoM tuccha haiM, donoMke zarIra rAda, mA~sa Adike haiM, aura asAtAse parAdhIna haiM / saMsArakI yaha sarvottama padavI aisI hai; usameM aisA duHkha, aisI kSaNikatA, aisI tucchatA, aura aisA aMdhapanA hai, to phira dUsarI jagaha sukha kaise mAnA jAya ? yaha sukha nahIM, phira bhI sukha gino to jo sukha bhayayukta aura kSaNika hai vaha duHkha hI hai / anaMta tApa, anaMta zoka, anaMta duHkha dekhakara jJAniyoMne isa saMsArako pITha dikhAI hai, yaha satya hai / isa ora pIche lauTakara dekhanA yogya nahIM / vahA~ duHkha hI duHkha hai / yaha duHkhakA samudra hai| vairAgya hI anaMta sukhameM le jAne vAlA utkRSTa mArgadarzaka hai| 53 mahAvIrazAsana Ajakala jo jina bhagavAnkA zAsana cala rahA hai vaha bhagavAn mahAvIrakA praNIta kiyA huA hai / bhagavAn mahAvIrako nirvANa padhAre 2400 varSase Upara ho gaye / magadha dezake kSatriyakuMDa nagarameM siddhArtha rAjAkI rAnI trizalAdevI kSatriyANIkI kokhase bhagavAn mahAvIrane janma liyA thaa| mahAvIra bhagavAnke bar3e bhAIkA nAma nandivardhamAna thaa| unakI strIkA nAma yazodA thA / ve tIsa varSa gRhasthAamameM rahe / inhoMne ekAMta bihArameM sAr3he bAraha varSa eka pakSa tapa Adi samyak AcArase sampUrNa ghanaghAti karmoko jalAkara bhasmIbhUta kiyA; anupameya kevalajJAna aura kevaladarzanako RjuvAlikA nadIke kinAre prApta kiyA; kula lagabhaga bahattara varSakI Ayuko bhogakara saba karmoko bhasmIbhUta kara siddhasvarUpako prApta kiyA / vartamAna caubIsIke ye antima jinezvara the| Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 zrImad rAjacandra [mahAvIrazAsana inakA yaha dharmatIrtha cala rahA hai / yaha 21,000 varSa arthAt paMcamakAlake pUrNa honetaka calegA, aisA bhagavatIsUtrameM kahA hai| isa kAlake dasa AzcayoMse yukta honeke kAraNa isa zrIdharma-tIrthake Upara aneka vipattiyA~ AI haiM, AtI haiM, aura aaveNgii| __ jaina-samudAyameM paraspara bahuta matabheda par3a gaye haiM / ye matabheda paraspara niMdA-granthoMke dvArA jaMjAla phailA baiThe haiM / madhyastha puruSa mata matAMtarameM na par3akara viveka vicArase jina bhagavAnkI zikSAke mUla tattvapara Ate haiM, uttama zIlavAna muniyoMpara bhakti rakhate haiM, aura satya ekAgratAse apanI AtmAkA damana karate haiN| __ kAlake prabhAvake kAraNa samaya samayapara zAsana kucha nyUnAdhika rUpameM prakAzameM AtA hai| __'vakajaDA ya pacchimA' yaha uttarAdhyayanasUtrakA vacana hai| isakA bhAvArtha yaha hai ki aMtima tIrthakara (mahAvIrasvAmI) ke ziSya vakra aura jar3a hoNge| isa kathanako satyatAke viSayameM kisIko bolanekI guMjAyaza nahIM hai / hama tattvakA kahA~ vicAra karate haiM ? uttama zIlakA kahA~ vicAra karate haiM ! niyamita vaktako dharmameM kahA~ vyatIta karate haiM ? dharmatIrthaka udayake liye kahA~ lakSa rakhate haiM ! laganase kahA~ dharma-tattvakI khoja karate haiM ? zrAvaka kulameM janma leneke kAraNa hI zrAvaka kahe jAte haiM, yaha bAta hameM bhAvakI dRSTise mAnya nahIM karanI cAhiye / isaliye Avazyaka AcAra-jJAna-khoja athavA inameMse jisake koI vizeSa lakSaNa hoM, use zrAvaka mAneM to vaha yogya hai / aneka prakArakI dravya Adi sAmAnya dayA zrAvakake gharameM paidA hotI hai aura vaha isa dayAko pAlatA bhI hai, yaha bAta prazaMsA karane yogya hai / parantu tattvako koI virale hI jAnate haiM / jAnanekI apekSA bahuta zaMkA karanevAle ardhadagdha bhI haiM; jAnakara ahaMkAra karanevAle bhI haiM / parantu jAnakara tattvake kA~TemeM tolanevAle koI virale hI haiM / paramparAkI AmnAyase kevalajJAna, manaHparyayajJAna aura parama avadhijJAna viccheda ho gaye / dRSTivAdakA viccheda hai, aura siddhAMtakA bahutasA bhAga bhI viccheda ho gayA hai| kevala thoDese bace bhAgapara sAmAnya buddhise zaMkA karanA yogya nahIM / jo zaMkA ho use vizeSa jAnanevAlese pUchanA cAhiye / vahA~se saMtoSajanaka uttara na mile to bhI jinavacanakI zraddhAmeM cala-vicala karanA yogya nahIM, kyoMki anekAMta zailIke svarUpako virale hI jAnate hai| bhagavAnke kathanarUpa maNike gharameM bahutase pAmara prANI doSarUpa chidroMko khojanekA mathanakara adhogatiko le jAnevAle karmoko bA~dhate haiM / harI vanaspatike badale use sukhAkara kAmameM lenA kisane aura kisa vicArase DhUMDha nikAlA hogA ? yaha viSaya bahuta bar3A hai / yahA~ isa saMbaMdhameM kucha kahanekI jarUrata nahIM / tAtparya yaha hai ki hameM apanI AtmAko sArthaka karaneke liye matabhedameM nahIM par3anA caahiye| uttama aura zAMta muniyoMkA samAgama, vimala AcAra, viveka, dayA, kSamA AdikA sevana karanA cAhiye / mahAvIrake tIrthake liye ho sake to vivekapUrNa upadeza bhI kAraNa sahita denA caahiye| tuccha buddhise zaMkita nahIM honA cAhiye / isameM apanA parama maMgala hai ise nahIM bhUlanA cAhiye / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 azuci kise kahate haiM ?] mokSamAlA 54 azuci kise kahate haiM ? jijJAsu-mujhe jaina muniyoMke AcArakI bAta bahuta rucikara huI hai| inake samAna kisI bhI darzanake saMtoMkA AcAra nhiiN| cAhe jaisI zIta RtukI ThaMDa ho usameM inheM amuka vastrase hI nibhAnA par3atA hai, grISmameM kitanI hI garamI par3anepara bhI ye pairameM jUtA aura sirapara chatrI nahIM lagA sakate / inheM garama retImeM AtApanA lenI par3atI hai| ye jIvanaparyaMta garama pAnI pIte haiN| ye gahasthake ghara nahIM baiTha sakate, zuddha brahmacarya pAlate haiM, phUTI kaur3I bhI pAsameM nahIM rakha sakate, ayogya vacana nahIM bola sakate, aura vAhana nahIM le sakate / vAstavameM aise pavitra AcAra hI mokSadAyaka haiN| parantu nava bAr3ameM bhagavAnne snAna karanekA niSedha kyoM kiyA hai, yaha bAta yayArtharUpase merI samajhameM nahIM baitthtii| satya-kyoM nahIM baiThatI ? jijJAsu-kyoMki snAna na karanese azuci bar3hatI hai / satya-kaunasI azuci bar3hatI hai ! jijJAsu-zarIra malina rahatA hai / satya-bhAI! zarIrakI malinatAko azuci kahanA, yaha bAta kucha vicArapUrNa nhiiN| zarIra svayaM kisa cIz2akA banA hai, yaha to vicAra karo / yaha rakta, pitta, mala, mUtra, zleSmakA bhaMDAra hai / usapara kevala tvacA kI huI hai / phira yaha pavitra kaise ho sakatA hai ? phira sAdhuoMne aisA kaunasA saMsArakartavya kiyA hai ki jisase unheM snAna karanekI AvazyakatA ho ? jijJAsu-parantu snAna karanese unakI hAni kyA hai ? satya-yaha tosthUla buddhikA hI prazna hai| snAna karanese kAmAgnikI pradIpti, vratakA bhaMga, pariNAmakA badalanA asaMkhyAtoM jaMtuoMkA vinAza, yaha saba azucitA utpanna hotI hai, aura isase AtmA mahA malina hotI hai, prathama isakA vicAra karanA cAhiye / jIva-hiMsAse yukta zarIrakI jo malinatA hai vaha azuci hai / tatva-vicArase to aisA samajhanA cAhiye ki dUsarI malinatAoMse to AtmAkI ujjvalatA hotI hai, snAna karanese vratabhaMga hokara AtmA malina hotI hai, aura AtmAkI malinatA hI azuci hai| jijJAsu-mujhe Apane bahuta suMdara kAraNa btaayaa| sUkSma vicAra karanese jinezvarake kathanase zikSA aura atyAnanda prApta hotA hai / acchA, gRhasthAzramiyoMko sAMsArika pravRttise anicchita jIvA-hiMsA Adise yukta zarIrakI apavitratA dUra karanI cAhiye ki nahIM ! satya-buddhipUrvaka azuciko dUra karanA hI cAhiye / jaina darzanake samAna eka bhI pavitra darzana nahIM, vaha yathArtha pavitratAkA bodhaka hai| parantu zaucAzaucakA svarUpa samajha lenA caahiye| 55 sAmAnya nityaniyama prabhAtake pahale jAgRta hokara namaskAramaMtrakA smaraNakara manako zuddha karanA caahiye| pApavyApArakI vRtti rokakara rAtrimeM hue doSoMkA upayogapUrvaka pratikramaNa karanA caahiye| pratikramaNa karaneke bAda yathAvasara bhagavAnkI upAsanA, stuti aura svAdhyAyase manako ujjvala banAnA caahiye| Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra [samApanA mAtA pitAkA vinaya karake saMsArI kAmoMmeM Atma-hitakA dhyAna na bhUla sakeM, isa taraha vyavahArika kAryoMmeM pravRtti karanI cAhiye / svayaM bhojana karanese pahale satpAtrako dAna denekI parama AturatA rakhakara vaisA yoga milanepara yathocita pravRtti karanI caahiye| AhAra vihAra AdimeM niyama sahita pravRtti karanI cAhiye / sat zAstrake abhyAsakA niyamita samaya rakhanA cAhiye / sAyaMkAlameM upayogapUrvaka saMdhyAvazyaka karanA caahiye| nidrA niyamitarUpase lenA caahiye| soneke pahale aThAraha pApasthAnaka, bAraha vratoMke doSa, aura saba jIvoMko kSamAkara, paMcaparameSThImaMtrakA smaraNakara samAdhipUrvaka zayana karanA cAhiye / ye sAmAnya niyama bahuta maMgalakArI haiM, inheM yahA~ saMkSepameM kahA hai| vizeSa vicAra karanese aura tadanusAra pravRtti karanese ve vizeSa maMgaladAyaka aura AnandakAraka hoNge| 56kSamApanA he bhagavan ! maiM bahuta bhUlA, maiMne Apake amUlya vacanoMko dhyAnameM nahIM rkkhaa| maiMne Apake kahe hue anupama tattvakA vicAra nahIM kiyA / Apake dvArA praNIta kiye uttama zIlakA sevana nahIM kiyaa| Apake kahe hue dayA, zAMti, kSamA aura pavitratAko maiMne nahIM pahacAnA / he bhagavan ! maiM bhUlA, phirA, bhaTakA, aura anaMta saMsArakI viTambanAmeM par3A huuN| maiM pApI huuN| maiM bahuta madonmatta aura karma-rajase malina huuN| he paramAtman ! Apake kahe hue tattvoMke binA merI mokSa nahIM hogii| maiM niraMtara prapacameM par3A huuN| ajJAnase aMdhA ho rahA hU~, mujhameM viveka-zakti nahIM / maiM mUr3ha hU~; maiM nirAzrita hU~, maiM anAtha huuN| he vItarAgI paramAtman ! aba maiM ApakA Apake dharmakA aura Apake muniyoMkA zaraNa letA huuN| apane aparAdha kSaya karake maiM una saba pApoMse mukta hoU~ yahI merI abhilASA hai| pahale kiye hue pApoMkA maiM aba pazcAttApa karatA huuN| jaise jaise maiM sUkSma vicArase gaharA utaratA jAtA hU~, vaise vaise Apake tattvake camatkAra mere svarUpakA prakAza karate haiM / Apa vItarAgI, nirvikArI, saccidAnaMdasvarUpa, sahajAnaMdI, anaMtajJAnI, anaMtadarzI, aura trailokya-prakAzaka haiM / maiM kevala apane hitake liye ApakI sAkSIse kSamA cAhatA huuN| eka pala bhI Apake kahe hue tattvameM zaMkA na ho, Apake batAye hue rAstemeM maiM ahorAtra rahU~, yahI merI AkAMkSA aura vRtti hoo ! he sarvajJa bhagavan ! Apase maiM vizeSa kyA kahU~ ! Apase kucha ajJAta nhiiN| pazcAttApase maiM karmajanya pApakI kSamA cAhatA hU~OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH / 57 vairAgya dharmakA svarUpa hai khanase ra~gA huA vastra khUnase dhoye jAnepara ujjvala nahIM ho sakatA, parantu adhika raMgA jAtA hai| yadi isa vastrako pAnIse dhote haiM to vaha malinatA dUra ho sakatI hai / isa dRSTAntako AtmApara ghaTAte haiN| anAdi kAlase AtmA saMsArarUpI khUnase malina hai / malinatA isake pradeza pradezameM vyApta ho rahI hai| isa malinatAko hama viSaya-zRMgArase dUra karanA cAheM to yaha dUra ho nahIM sktii| jisa Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmake matameda] mosamAlA 57 prakAra khUnase khUna nahIM dhoyA jAtA, usI taraha zrRMgArase viSayajanya Atma-malinatA dUra nahIM ho sakatI / yaha mAnoM nizcayarUpa hai / isa jagatmeM aneka dharmamata pracalita haiN| unake saMbaMdhameM niSpakSapAta hokara vicAra karanepara pahalese itanA vicAranA Avazyaka hai ki jahA~ striyoMko bhoga karanekA upadeza kiyA ho, lakSmI-lIlAkI zikSA dI ho, raMga, rAga, gulatAna aura ezo ArAma karaneke tattvakA pratipAdana kiyA ho, vahA~ apanI AtmAko sat zAMti nhiiN| kAraNa ki ise dharmamata ginA jAya to samasta saMsAra dharmayukta hI hai| pratyeka gRhasthakA ghara isI yojanAse bharapUra hai / bAla-bacce, strI, raMga, rAga, tAnakA vahA~ jamaghaTa rahatA hai, aura yadi usa gharako dharma-maMdira kahA jAya to phira adharma-sthAna kise kaheMge ! aura phira jaise hama bartAva karate haiM, usa tarahake bartAva karanese burA bhI kyA hai ! yadi koI yaha kahe ki usa dharma-maMdirameM to prabhukI bhakti ho sakatI hai, to unake liye khedapUrvaka itanA hI uttara denA hai ki vaha paramAtma-tattva aura usakI vairAgyamaya bhaktiko nahIM jAnatA / cAhe kucha bhI ho, parantu hameM apane mUla vicArapara AnA cAhiye / tattvajJAnIkI dRSTise AtmA saMsArameM viSaya AdikI malinatAse paryaTana karatI hai / isa malinatAkA kSaya vizuddha bhAvarUpa jalase honA caahiye| ahaMtake tattvarUpa sAbuna aura vairAgyarUpI jalase uttama AcArarUpa pattharapara Atma-vastrako dhonevAle nigraMtha guru hI haiN| isameM yadi vairAgya-jala na ho, to dUsarI samasta sAmagrI kucha bhI nahIM kara sakatI / ataeva vairAgyako dharmakA svarUpa kahA jA sakatA hai / ahaMta-praNIta tattva vairAgyakA hI upadeza karatA hai, to yahI dharmakA svarUpa hai, aisA jAnanA cAhiye / 58 dharmake matabheda (1) isa jagatmeM aneka prakArake dharmake mata pracalita haiN| aise matabheda anAdikAlase haiM, yaha nyAyasiddha hai / parantu ye matabheda kucha kucha rUpAMtara pAte jAte haiM / isa saMbaMdhameM yahA~ kucha vicAra karate haiN| ___ . bahutase matabheda paraspara milate hue aura bahutase matabheda paraspara viruddha haiM / kitane hI matabheda kevala nAstikoMke dvArA phailAye hue haiN| bahutase mata sAmAnya nItiko dharma kahate haiM, bahutase jJAnako hI dharma batAte haiM, kitane hI ajJAnako hI dharmamata mAnate haiM / kitane hI bhaktiko dharma kahate haiM, kitane hI kriyAko dharma mAnate haiM, kitane hI vinayako dharma kahate haiM, aura kitane hI zarIrake sa~bhAlaneko hI. dharmamata mAnate haiN| ina dharmamatoMke sthApakoMne yaha mAnakara aisA upadeza kiyA mAlUma hotA hai ki hama jo kahate haiM, vaha sarvajJakI vANIrUpa hai, athavA satya hai / bAkIke samasta mata asatya aura kutarkavAdI haiM; tathA una matavAdiyoMne eka dUsarekA yogya athavA ayogya khaMDana bhI kiyA hai| vedAMtake upadezaka yahI upadeza karate haiN| sAMkhyakA bhI yahI upadeza hai; bauddhakA bhI yahI upadeza hai| nyAyamatavAloMkA bhI yahI upadeza hai; vaizeSika logoMkA bhI yahI upadeza hai; zakti-paMthake mAnanevAle bhI yahI upadeza karate Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [dharmake matabheda haiM; vaiSNava AdikA bhI yahI upadeza hai; islAmakA bhI yahI upadeza hai; aura isI taraha krAisTakA bhI yahI upadeza hai ki hamArA kathana tumheM saba siddhiyA~ degA / taba hameM kisa rItise vicAra karanA cAhiye ! vAdI aura prativAdI donoM sacce nahIM hote, aura donoM jhUThe bhI nahIM hote / adhika huA to vAdI kucha adhika saccA aura prativAdI kucha thor3A jhUThA hotA hai; athavA prativAdI kucha adhika saccA, aura vAdI kucha kama jhUThA hotA hai / hA~, donoMkI bAta sarvathA jhUThI na honI cAhiye / aisA vicAra karanese to eka dharmamata saccA siddha hotA hai, aura zeSa saba jhUThe Thaharate haiM / jijJAsu-yaha eka AzcaryakAraka bAta hai| sabako asatya athavA sabako satya kaise kahA jA sakatA hai ! yadi sabako asatya kahate haiM to hama nAstika Thaharate haiM, tathA dharmakI sacAI jAtI rahatI hai / yaha to nizcaya hai ki dharmakI sacAI hai, aura yaha sacAI jagatmeM avazya hai / yadi eka dharmamatako satya aura bAkIke sabako asatya kahate haiM to isa bAtako siddha karake batAnI cAhiye / sabako satya kahate haiM to yaha retakI bhIMta banAne jaisI bAta huI kyoMki phira itane saba matabheda kaise ho gaye ! yadi kucha bhI matabheda na ho to phira jude jude upadezaka apane apane mata sthApita karaneke liye kyoM koziza kareM ? isa prakAra parasparake virodhase thor3I derake liye ruka jAnA par3atA hai| phira bhI isa saMbaMdhameM hama yahA~ kucha samAdhAna kreNge| yaha samAdhAna satya aura madhyasthabhAvanAkI dRSTise kiyA hai, ekAMta athavA ekamatakI dRSTise nahIM kiyA / yaha pakSapAtI athavA avivekI nahIM, kintu uttama aura vicArane yogya hai / dekhanemeM yaha sAmAnya mAlUma hogA parantu sUkSma vicAra karanese yaha bahuta rahasyapUrNa lgegaa| 59 dharmake matabheda (2) itanA to tumheM spaSTa mAnanA cAhiye ki koI bhI eka dharma isa saMsArameM saMpUrNa satyatAse yukta hai| aba eka darzanako satya kahanese bAkIke dharmamatoMko sarvathA asatya kahanA par3egA ! parantu maiM aisA nahIM kaha sakatA / zuddha AtmajJAnadAtA nizcayanayase to ye asatyarUpa siddha hote haiM, parantu vyavahAranayase unheM asatya nahIM kahA jA sakatA / eka satya hai, aura bAkIke apUrNa aura sadoSa haiM, aisA maiM kahatA huuN| tathA kitane hI dharmamata kutarkavAdI aura nAstika haiM, ve sarvathA asatya haiM / parantu jo paralokakA athavA pApakA kucha bhI upadeza athavA bhaya batAte haiM, isa prakArake dharmamatoMko apUrNa aura sadoSa kaha sakate haiM / eka darzanaM jise nirdoSa aura pUrNa kahA jA sakatA hai, usake viSayakI bAta abhI eka ora rakhate haiN| ___aba tumheM zaMkA hogI ki sadoSa aura apUrNa kathanakA isake pravartakoMne kisa kAraNase upadeza diyA hogA ! isakA samAdhAna honA cAhiye / isakA samAdhAna yaha hai ki una dharmamatavAloMne jahA~taka unakI buddhikI gati pahu~cI vahA~taka hI vicAra kiyaa| anumAna, tarka aura upamAna Adike AdhArase unheM jo kathana siddha mAlUma huA, vaha pratyakSarUpase mAnoM siddha hai, aisA unhoMne batAyA / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmake matabheda ] mokSamAlA unhoMne jisa pakSako liyA, usameM mukhya ekAntavAdako liyA / bhakti, vizvAsa, nIti, jJAna, kriyA Adi eka pakSako hI vizeSarUpase liyaa| isa kAraNa dUsare mAnane yogya viSayoMko unhoMne dUSita siddha kiye / phira jina viSayoMkA unhoMne varNana kiyA, una viSayoMko unhoMne kucha sampUrNa bhAvabhedase jAnA na thaa| parantu apanI buddhike anusAra unhoMne bahuta kucha varNana kiyaa| tArkika siddhAMta dRSTAMta Adise sAmAnya buddhivAloMke athavA jar3a manuSyoMke Age unhoMne siddha kara dikhAyA / kIrti, loka-hita athavA bhagavAn manavAnekI AkAMkSA inameMse koI eka bhI inake manakI bhramaNA honeke kAraNa unhoMne atyuma udyama Adise vijaya pAyI / bahutasoMne zrRMgAra aura lokapriya sAdhanoMse manuSyake manako haraNa kiyA / duniyA~ mohameM to vaise hI DUbI par3I hai, isaliye isa iSTadarzanase bheDarUpa hokara unhoMne prasanna hokara unakA kahanA mAna liyA / bahutoMne nIti tathA kucha vairAgya Adi guNoMko dekhakara usa kathanako mAnya rakkhA / pravartakakI buddhi una logoMkI apekSA vizeSa honese unako pIchese bhagavAnarUpa hI mAna liyaa| bahutoMne vairAgyase dharmamata phailAkara pachise bahutase sukhazIla sAdhanoMkA upadeza dAkhila kara apane matakI vRddhi kii| apanA mata sthApana karanekI mahAn bhramaNAse aura apanI apUrNatA ityAdi kisI bhI kAraNase unheM dUsarekA kahA huA acchA nahIM lagA isaliye unhoMne eka judA hI mArga nikAlA / isa prakAra aneka matamatAMtaroMkI jAla utpanna hotI gaI / cAra pA~ca pIr3hiyoMtaka kisIkA eka dharmamata rahA, pIchese vahI kula-dharma ho gayA / isa prakAra jagaha jagaha hotA gyaa| 60 dharmake matabheda __ yadi eka darzana pUrNa aura satya na ho to dUsare dharmamatako apUrNa aura asatya kisI pramANase nahIM kahA jA sakatA / isa kAraNa jo eka darzana pUrNa aura satya hai, usake tattva pramANase dUsare matoMkI apUrNatA aura ekAntikatA dekhanI cAhiye / ina dUsare dharmamatoMmeM tattvajJAnakA yathArtha sUkSma vicAra nahIM hai| kitane hI jagatkartAkA upadeza karate haiM, parantu jagatkartA pramANase siddha nahIM ho sakatA / bahutase jJAnase mokSa hotA hai, aisA mAnate haiM, ve ekAMtika hai / isI taraha kriyAse mokSa hotA hai, aisA kahanevAle bhI ekAMtika haiN| jJAna aura kriyA ina donoMse mokSa mAnanevAle usake yathArtha svarUpako nahIM jAnate aura ye ina donoMke bhedako zreNIbaddha nahIM kaha sake isIse inakI sarvajJatAkI kamI dikhAI de jAtI hai / ye dharmamatoMke sthApaka saddevatattvameM kahe hue aThAraha dUSaNoMse rahita na the, aisA inake upadeza kiye hue zAstra athavA caritroMparase bhI tattvadRSTi se dekhanepara dikhAI detA hai / kaI eka matoMmeM hiMsA, abrahmacarya ityAdi apavitra AcaraNakA upadeza hai, ve to svabhAvataH apUrNa aura sarAgIdvArA sthApita kiye hue dikhAI dete haiN| inameMse kisIne sarvavyApaka mokSa, kisIne zUnyarUpa mokSa, kisIne sAkAra mokSa aura kisIne kucha kAlataka rahakara patita honerUpa mokSa mAnA hai| parantu isameMse koI bhI bAta unakI sapramANa siddha nahIM ho sakatI / nispRhI tattvavettAoMne inake vicAroMkA apUrNapanA dikhAyA hai, use yathAsthita jAnanA ucita hai| Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [sukhake viSayameM vicAra vedake sivAya dUsare matoMke pravartakoMke caritra aura vicAra ityAdike jAnanese ve mata apUrNa haiM, aisA mAlUma ho jAtA hai / vartamAnameM jo veda maujUda haiM ve bahuta prAcIna graMtha haiM, isase isa matakI prAcInatA siddha hotI hai, parantu ve bhI hiMsAse dUSita honeke kAraNa apUrNa haiM, aura sarAgiyoMke vAkya haiM, yaha spaSTa mAlUma ho jAtA hai| jisa pUrNa darzanake viSayameM yahA~ kahanA hai, vaha jaina arthAt vItarAgIdvArA sthApita kiye hue darzanake viSayameM hai| isake upadezaka sarvajJa aura sarvadarzI the| kAla-bhedake honepara bhI yaha bAta siddhAMtapUrNa mAlUma hotI hai| dayA, brahmacarya, zIla, viveka, vairAgya, jJAna, kriyA Adiko inake samAna pUrNa kisIne bhI varNana nahIM kiyaa| isake sAtha zuddha AtmajJAna, usakI koTiyA~, jIvake patana, janma, gati, vigrahagati, yonidvAra, pradeza, kAla unake svarUpake viSayameM aisA sUkSma upadeza diyA gayA hai ki jisase unakI sarvajJatAmeM zaMkA nahIM rhtii| kAla-bhedase paramparAmnAyase kevalajJAna Adi jJAna dekhane nahIM Ate, phira bhI jo jinezvarake kahe hue saiddhAMtika vacana haiM, ve akhaMDa haiM / unake kitane hI siddhAMta itanemeM sUkSma haiM ki jinameMse eka ekapara bhI vicAra karanemeM sArI jindagI bIta jAya / jinezvarake kahe hue dharma-tattvoMse kisI bhI prANIko lezamAtra bhI kheda utpanna nahIM hotaa| isameM saba AtmAoMkI rakSA aura sarvAtmazaktikA prakAza sannihita hai / ina bhedoMke par3hanese, samajhanese aura unapara atyanta sUkSma vicAra karanese Atma-zakti prakAza pAtI hai aura vaha jaina darzanako sarvotkRSTa siddha karatI hai| bahuta mananapUrvaka saba dharmamatoMko jAnakara pachise tulanA karanevAleko yaha kathana avazya satya mAlUma hogaa| - nirdoSa darzanake mUlatattva aura sadoSa darzanake mUlatattvoMke viSayameM yahA~ vizeSa kahanekI jagaha nahIM hai| 61 sukhake viSayameM vicAra - eka brAhmaNa daridrAvasthAse bahuta pIDita thA / usane taMga Akara aMtameM devakI upAsanA karake lakSmI prApta karanekA nizcaya kiyaa| svayaM vidvAn honeke kAraNa usane upAsanA karanese pahale yaha vicAra kiyA ki kadAcit koI deva to saMtuSTa hogA hI, parantu usa samaya usase kyA sukha mA~ganA cAhiye ! kalpanA karo ki tapa karaneke bAda kucha mAMganeke liye na sUkSa par3e, athavA nyUnAdhika sUkSe to kiyA huA tapa bhI nirarthaka hogaa| isaliye eka bAra samasta dezameM pravAsa karanA cAhiye / saMsArake mahAn puruSoMke dhAma, vaibhava aura sukha dekhane cAhiye / aisA nizcayakara vaha pravAsake liye nikala pdd'aa| bhAratake jo jo ramaNIya, Ara RddhivAle zahara the unheM usane dekhA; yukti-prayuktiyoMse rAjAdhirAjake aMtaHpura, sukha aura vaibhava dekhe, zrImaMtoMke mahala, kArabAra, bAga-bagIce aura kuTumba parivAra dekhe; parantu isase kisI taraha usakA mana na mAnA / kisIko strIkA duHkha, kisIko patikA duHkha, kisIko ajJAnase duHkha, kisIko priyake viyogakA duHkha, kisIko nirdhanatAkA duHkha, kisIko lakSmIkI upAdhikA duHkha, kisIko zarIrakA duHkha, kisIko putrakA duHkha, kisIko zatrukA duHkha, kisIko jabatAkA duHkha, kisIko mA~ bApakA duHkha, kisIko vaidhanyakA duHkha, kisIko kuTumbakA duHkha, kisIko Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sulake viSaya meM vicAra] mokSamAlA apane nIca kulakA duHkha, kisIko prItikA duHkha, kisIko IrSyAkA duHkha, kisIko hAnikA duHkha, isa prakAra eka do adhika athavA sabhI duHkha jagaha jagaha usa viprake dekhanemeM Aye / isa kAraNa isakA mana kisI bhI sthAnameM nahIM mAnA / jahA~ dekhe vahA~ duHkha to thA hii| kisI jagaha bhI sampUrNa sukha usake dekhane meM nahIM aayaa| to phira kyA mA~ganA cAhiye ? aisA vicArate vicArate vaha eka mahAdhanADhyakI prazaMsA sunakara dvArikA aayaa| use dvArikA mahA RddhivAna, vaibhavayukta, bAga-bagIcoMse suzobhita aura vastIse bharapUra zahara lagA / suMdara aura bhavya mahaloMko dekhate hue aura pUchate paMchate vaha usa mahAdhanADhyake ghara gayA / zrImanta baiThakakhAnemeM baiThA thaa| usane atithi jAnakara brAhmaNakA sanmAna kiyA, kuzalatA pU~chI, aura usake liye bhojanakI vyavasthA karAI / thor3I derake bAda dhIrajase zeThane brAhmaNase pU~chA, Apake AgamanakA kAraNa yadi mujhe kahane yogya ho to kahiye / brAhmaNane kahA, abhI Apa kSamA kareM / pahale Apako apane saba tarahake vaibhava, dhAma, bAga-bagIce ityAdi mujhe dikhAne par3eMge / inako dekhaneke bAda maiM apane AgamanakA kAraNa kahU~gA / zeThane isakA kucha marmarUpa kAraNa jAnakara kahA, Apa AnandapUrvaka apanI icchAnusAra kareM / bhojanake bAda brAhmaNane zeThako svayaM sAthameM calakara dhAma Adi batAnekI prArthanA kii| dhanADhayane use svIkAra kI aura svayaM sAtha jAkara bAga-bagIcA, dhAma, vaibhava saba dikhAye / vahA~ zeThakI strI aura putroMko bhI brAhmaNane dekhaa| unhoMne yogyatApUrvaka usa brAhmaNakA satkAra kiyaa| inake rUpa, vinaya aura svacchatA dekhakara aura unakI madhuravANI sunakara brAhmaNa prasanna huA / tatpazcAt usane usakI dukAnakA kArabAra dekhA / vahA~ saueka kArabAriyoMko baiThe hue dekhA / usa brAhmaNane unheM bhI sahRdaya, vinayI aura namra paayaa| isase vaha bahuta saMtuSTa huaa| isake manako yahA~ kucha saMtoSa milA / sukhI to jagatmeM yahI mAlUma hotA hai, aisA use mAlUma huaa| 62 sukhake viSayameM vicAra kaisA sundara isakA ghara hai ! kaisI sundara isakI svacchatA aura vyavasthA hai ! kaisI catura aura manojJA usakI suzIla strI hai ! kaise kAMtimAna aura AjJAkArI usake putra haiM! kaisA premase rahanevAlA usakA kuTumba hai| lakSmIkI kRpA bhI isake ghara kaisI hai ! samasta bhAratameM isake samAna dUsarA koI sukhI nahIM / aba tapa karake yadi maiM kucha mA~gU to isa mahAdhanADhaya jitanA hI saba kucha mA~gUgA, dUsarI icchA nahIM kruuNgaa| dina bIta gayA aura rAtri huI / sonekA samaya huaa| dhanADhaya aura brAhmaNa ekAMtameM baiThe the| dhanADhayane viprase apane AgamanakA kAraNa kahanekI prArthanA kii| vipra-maiM gharase yaha vicAra karake nikalA thA ki jo sabase adhika sukhI ho use dekhU, aura tapa karake phira usake samAna sukha sampAdana karU~ / maiMne samasta bhArata aura usake samasta ramaNIya sthaloMko dekhA, parantu kisI rAjAdhirAjake ghara bhI mujhe sampUrNa sukha dekhanemeM nahIM aayaa| jahA~ dekhA vahA~ Adhi, vyAdhi, aura upAdhi hI dekhanemeM AI / ApakI ora Ate hue maiMne ApakI prazaMsA sunI, Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 zrImad rAjacandra [sukhake viSayamai vicAra isaliye maiM yahA~ AyA, aura maiMne saMtoSa bhI paayaa| Apake samAna Rddhi, satputra, kamAI, strI, kuTumba, ghara Adi mere dekhanemeM kahIM bhI nahIM Aye / Apa svayaM bhI dharmazIla, sadguNI aura jinezvarake uttama upAsaka haiM / isase maiM yaha mAnatA hU~ ki Apake samAna sukha aura kahIM bhI nahIM hai / bhAratameM Apa vizeSa sukhI haiM / upAsanA karake kabhI devase yAcanA karU~gA to Apake samAna hI sukha-sthitikI yAcanA kruuNgaa| dhanADhya -paMDitajI ! Apa eka bahuta marmapUrNa vicArase nikale haiM, ataeva Apako avazya yathArtha svAnubhavakI bAta kahatA huuN| phira jaisI ApakI icchA ho vaise kareM / mere ghara Apane jo sukha dekhA vaha saba sukha bhAratameM kahIM bhI nahIM, aisA Apa kahate haiM to aisA hI hogA / parantu vAstavameM yaha mujhe saMbhava nahIM mAlUma hotA / merA siddhAMta aisA hai ki jagatmeM kisI sthalameM bhI vAstavika sukha nahIM hai / jagat duHkhase jala rahA hai / Apa mujhe sukhI dekhate haiM parantu vAstavika rItise maiM sukhI nhiiN| . vipra-ApakA yaha kahanA kucha anubhavasiddha aura mArmika hogaa| maiMne aneka zAstra dekhe haiM, parantu isa prakArake marmapUrvaka vicAra dhyAnameM lenekA parizrama hI nahIM uThAyA / tathA mujhe aisA anubhava sabake liye nahIM huA / aba Apako kyA duHkha hai, vaha mujhase khiye| dhanAnya-paMDitajI ! ApakI icchA hai to maiM kahatA huuN| vaha dhyAnapUrvaka manana karane yogya hai aura isaparase koI rAstA DhU~dA jA sakatA hai / 63 sukhake viSayameM vicAra ___ jaise sthiti Apa merI isa samaya dekha rahe haiM vaisI sthiti lakSmI, kuTumba aura strIke saMbaMdhameM merI pahale bhI thii| jisa samayakI maiM bAta kahatA hU~, usa samayako lagabhaga bIsa barasa ho gye| vyApAra aura vaibhavakI bahulatA, yaha saba kArabAra ulaTA honese ghaTane lgaa| karor3apati kahAnevAlA maiM ekake bAda eka hAniyoMke bhAra vahana karanese kevala tIna varSameM dhanahIna ho gyaa| jahA~ nizcayase sIdhA dAva samajhakara lagAyA thA vahA~ ulaTA dAva paDA / itanemeM merI strI bhI gujara gaI / usa samaya mere koI saMtAna na thii| jabardasta nukasAnoMke mAre mujhe yahA~se nikala jAnA par3A / mere kuTumbiyoMne yathAzakti rakSA karI, parantu vaha AkAza phaTanepara thegarA lagAne jaisA thA / anna aura dA~toMke vaira honekI sthitimeM maiM bahuta Age nikala pdd'aa| jaba maiM yahA~se nikalA to mere kuTumbI loga mujhe rokakara rakhane lage, aura kahane lage ki tUne gA~vakA daravAjA bhI nahIM dekhA, isaliye hama tujhe nahIM jAne deNge| terA komala zarIra kucha bhI nahIM kara sakatA; aura yadi tU vahA~ jAkara sukhI hogA to phira AvegA bhI nahIM, isaliye isa vicArako tujhe chor3a denA cAhiye / maine unheM bahuta tarahase samajhAyA ki yadi maiM acchI sthitiko prApta karU~gA to maiM avazya yahIM AU~gA-aisA vacana dekara mai jAvAbaMdarakI yAtrA karane nikala pdd'aa| prArabdhake pIche lauTanekI taiyyArI huI / daivayogase mere pAsa eka damar3I bhI nahIM raha gaI thii| eka do mahIne udara-poSaNa calAnekA sAdhana bhI nahIM rahA thaa| phira bhI maiM jAvAmeM gayA / vahA~ merI buddhine prArabdhako khilAM diyA / jisa jahAjameM maiM baiThA thA usa jahAjake nAvikane merI caMcalatA aura Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukhake viSayameM vicAra] mokSamAlA namratA dekhakara apane zeThase mere duHkhakI bAta khii| usa zeThane mujhe bulAkara eka kAmameM lagA diyA, jisase maiM apane poSaNase caugunA paidA karatA thaa| isa vyApArameM merA citta jisa samaya sthira ho gayA usa samaya bhAratake sAtha isa vyApArake bar3hAnekA maiMne prayatna kiyA, aura usameM saphalatA milii| do varSoMmeM pA~ca lAkhakI kamAI huI / bAdameM zeThase rAjI khuzIse AjJA lekara maiM kucha mAla kharIdakara dvArikAkI ora cala diyaa| thor3e samaya bAda maiM yahA~ A pahu~cA / usa samaya bahuta loga merA sanmAna karaneke liye Aye / maiM apane kuTumbiyoMse AnaMdase A milA / ve mere bhAgyakI prazaMsA karane lge| jAvAse liye hue mAlane mujhe ekake pA~ca karAye / paMDitajI ! vahA~ aneka prakArase mujhe pApa karane par3ate the| pUrA khAnA bhI mujhe nahIM milatA thA / parantu ekabAra lakSmI prApta karanekI jo pratijJA kI thI vaha prArabdhase pUrNa huI / jisa duHkhadAyaka sthitimeM maiM thA usa dukhameM kyA kamI thI ! strI putra to the hI nahIM; mA~ bApa pahalese paraloka sidhAra gaye the / kuTumbiyoMke viyogase aura vinA damaDIke jisa samaya maiM jAvA gayA, usa samayakI sthiti ajJAna-dRSTi se dekhanepara A~khameM A~sU lA detI hai / isa samaya bhI maiMne dharmameM dhyAna rakhA thA / dinakA kucha hissA usameM lagAtA thA / vaha lakSmI athavA lAlacase nahIM, parantu saMsArake duHkhase pAra utAranevAlA yaha sAdhana hai, tathA yaha mAnakara ki mautakA bhaya kSaNa bhI dUra nahIM hai| isaliye isa kartavyako jaise bane zIghratAse kara lenA cAhiye, yaha merI mukhya nIti thii| durAcArase koI sukha nahIM; manakI tRpti nahIM; aura AtmAkI malinatA hai-isa tattvakI ora maiMne apanA dhyAna lagAyA thA / 64 sukhake viSayameM vicAra yahA~ Aneke bAda maiMne acche gharakI kanyA prApta kii| vaha bhI sulakSaNI aura maryAdAzIla niklii| isase mujhe tIna putra hue / kArabArake prabala honese aura paisA paiseko bar3hAtA hai, isa niyamase maiM dasa varSameM mahA karor3apati ho gyaa| putroMkI nIti, vicAra, aura buddhika uttama rahaneke liye maiMne bahuta suMdara sAdhana juTAye, jisase unhoMne yaha sthiti prApta kI hai| apane kuTumbiyoMko yogya sthAnoMmeM lagAkara unakI sthitimeM sudhAra kiyaa| dukAnake maiMne amuka niyama bA~dha, tathA uttama makAna banavAnekA AraMbha bhI kara diyaa| yaha kevala eka mamatvake vAste kiyaa| gayA huA pIche phirase prApta kiyA, tathA kula-paraMparAkI prasiddhi jAte hue rokI, yaha kahalAneke liye maiMne yaha saba kiyaa| ise maiM sukha nahIM mAnatA / yadyapi maiM dUsaroM kI apekSA sukhI huuN| phira bhI yaha sAtAvedanIya hai, satsukha nhiiN| jagatmeM bahuta karake asAtAvedanIya hI hai / maiMne dharmameM apanA samaya yApana karanekA niyama rakkhA hai| satzAstroMkA vAcana manana, satpuruSoMkA samAgama, yama-niyama, eka mahInemeM bAraha dina brahmacarya, yathAzakti guptadAna, ityAdi dharmasa maiM apanA kAla bitAtA huuN| saba vyavahArakI upAdhiyoMmeMse bahutasA bhAga bahuta aMzameM maiMne chor3a diyA hai / putroMko vyavahArameM yathAyogya banAkara maiM nirmatha honekI icchA rakhatA huuN| abhI nimraya nahIM ho sakatA, isameM saMsAra-mohinI athavA aisA hI dUsarA kucha kAraNa nahIM hai, parantu vaha bhI dharmasaMbaMdhI hI kAraNa hai / gRhastha-dharmake AcaraNa bahuta kaniSTha ho gaye haiM, aura muni loga unheM nahIM sudhAra sakate / gRhastha gRhasthoMko vizeSa upadeza kara sakate haiM, AcaraNase bhI asara paidA kara Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 zrImad rAjacandra [mukhake viSaya meM vicAra sakate haiM / isaliye dharmake saMbaMdhameM gRhasthavargako maiM prAyaH upadeza dekara yama-niyamameM lAtA huuN| prati saptAha hamAre yahA~ lagabhaga pA~casau sadgRhasthoMkI sabhA bharatI hai / ATha dinakA nayA anubhava aura zeSa pahilekA dharmAnubhava maiM ina logoMko do tIna muhUrta taka upadeza karatA huuN| merI strI dharmazAstrakI kucha jAnakAra honese vaha bhI strIvargako uttama yama-niyamakA upadeza karake sAptAhika sabhA bharatI hai| mere putra bhI zAstroMkA yathAzakya paricaya rakhate haiN| vidvAnoMkA sanmAna, atithiyoMkI vinaya, aura sAmAnya satyatA-eka hI bhAva-ye niyama bahudhA mere anucara bhI pAlate haiM / isa kAraNa ye saba sAtA bhoga sakate haiM / lakSmIke sAtha sAtha merI nIti, dharma, sadguNa aura vinayane jana-samudAyapara bahuta acchA asara DAlA hai / itanA taka ho gayA hai ki rAjAtaka bhI merI nItikI bAtako mAnatA hai / yaha saba maiM Ama-prazaMsAke liye nahIM kaha rahA, yaha bAta Apa dhyAnameM rakkheM / kevala ApakI pUMchI huI bAtake spaSTIkaraNake liye saMkSepameM yaha saba kahA hai| 65 sukhake viSayameM vicAra ina saba bAtoMse maiM sukhI hU~, aisA Apako mAlUma ho sakegA aura sAmAnya vicArase Apa mujhe bahuta sukhI mAneM bhI to mAna sakate haiM / dharma, zIla aura nItise tathA zAstrAvadhAnase mujhe jo AnaMda milatA hai vaha avarNanIya hai / parantu tattvadRSTise maiM sukhI nahIM mAnA jA sakatA / jabataka saba prakArase bAhya aura abhyaMtara parigrahakA maiMne tyAga nahIM kiyA tabataka rAgadveSakA bhAva maujUda hai / yadyapi vaha bahuta aMzameM nahIM, parantu hai avazya, isaliye vahA~ upAdhi bhI hai / sarva-saMga-parityAga karanekI merI sampUrNa AkAMkSA hai, parantu jabataka aisA nahIM huA tabataka kisI priyajanakA viyoga, vyavahArameM hAni, kuTumbiyoMkA duHkha, ye thor3e aMzameM bhI upAdhi utpanna kara sakate haiM / apanI dehameM mautake sivAya anya nAnA prakArake rogoMkA honA saMbhava hai / isaliye jabataka sampUrNa nigraMtha, bAhyAbhyaMtara parigrahakA tyAga, alpAraMbhakA tyAga, yaha saba nahIM huA, tabataka maiM apaneko sarvathA sukhI nahIM maantaa| aba Apako tattvakI dRSTise vicAra karanese mAlUma par3egA ki lakSmI, strI, putra athavA kuTumbase sukha nahIM hotA, aura yadi isako sukha gineM to jisa samaya merI sthiti hIna ho gaI thI usa samaya yaha sukha kahA~ calA gayA thA jisakA viyoga hai, jo kSaNabhaMgura hai aura jahA~ avyAbAdhapanA nahIM hai, vaha sampUrNa athavA vAstavika sukha nahIM hai / isa kAraNa maiM apane Apako sukhI nahIM kaha sktaa| maiM bahuta vicAra vicArakara vyApAra aura kArabAra karatA thA, to bhI mujhe AraMbhopAdhi, anIti aura lezamAtra bhI kapaTakA sevana karanA nahIM par3A, yaha to nahIM kahA jA sktaa| aneka prakArake AraMbha aura kapaTakA mujhe sevana karanA par3A thaa| Apa yadi devopAsanAse lakSmI prApta karanekA vicAra karate hoM to vaha yadi puNya na hogA to kabhI bhI vaha milanevAlI nahIM / puNyase prApta kI huI lakSmIse mahAraMbha, kapaTa aura mAna ityAdikA bar3hanA yaha mahApApakA kAraNa hai / pApa narakameM DAlatA hai| pApase AtmA mahAn manuSya-dehako vyartha gumA detI hai / eka to mAnoM puNyako khA jAnA, aura Uparase pApakA baMdha karanA / lakSmIkI aura usake dvArA samasta saMsArakI upAdhi bhoganA, maiM samajhatA hU~, ki yaha vivekI AtmAko mAnya nahIM ho Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukhake viSaya meM vicAra] mokSamAlA sakatI / maiMne jisa kAraNase lakSmI upArjana kI thI, vaha kAraNa maiMne pahale Apase kaha diyA hai| aba ApakI jaisI icchA ho vaisA kreN| Apa vidvAn haiM, maiM vidvAnoMko cAhatA huuN| ApakI abhilASA ho to dharmadhyAnameM saMlagna hokara kuTumba sahita Apa yahIM khuzIse raheM / ApakI AjIvikAkI sarala yojanA jaisA Apa kaheM vaisI maiM Anandase karA dUM / Apa yahA~ zAstra adhyayana aura sadvastukA upadeza kreN| mithyAraMbhopAdhikI lolupatAmeM, maiM samajhatA hU~, na pdd'eN| Age jaisI ApakI icchA / / __paMDita-Apane apane anubhavakI bahuta manana karane yogya AkhyAyikA kahI / Apa avazya hI koI mahAtmA haiM, puNyAnubaMdhI puNyavAn jIva haiM, vivekI haiM, aura ApakI vicAra-zakti adbhuta hai / maiM daridratAse taMga Akara jo icchA karatA thA, vaha icchA ekAMtika thii| ye saba prakArake vivekapUrNa vicAra maiMne nahIM kiye the / maiM cAhe jaisA bhI vidvAn hU~ phira bhI aisA anubhava, aisI viveka-zakti mujhameM nahIM hai, yaha bAta maiM ThIka hI kahatA huuN| Apane mere liye jo yojanA batAI hai, usake liye maiM ApakA bahuta upakAra mAnatA hU~ aura use namratApUrvaka svIkAra karaneke liye maiM harSa pragaTa karatA huuN| maiM upAdhi nahIM cAhatA / lakSmIkA phaMda upAdhi hI detA hai / ApakA anubhavasiddha kathana mujhe bahuta acchA lagA hai| saMsAra jala hI rahA hai, isameM sukha nahIM / Apane upAdhi rahita muni-sukhakI prazaMsA kI vaha satya hai / vaha sanmArga pariNAmameM sarvopAdhi, Adhi vyAdhi tathA ajJAna bhAvase rahita zAzvata mokSakA hetu hai| 66 sukhake viSayameM vicAra dhanADhya-Apako merI bAta rucikara huI isase mujhe nirabhimAnapUrvaka AnaMda prApta huA hai| Apake liye maiM yogya yojanA kruuNgaa| maiM apane sAmAnya vicAroMko kathAnurUpa yahA~ kahanekI AjJA cAhatA huuN| jo kevala lakSmIke upArjana karanemeM kapaTa lobha aura mAyAmeM phaMse pare haiM, ve bahuta duHkhI haiM / ve usakA pUrA athavA adhUrA upayoga nahIM kara sakate / ve kevala upAdhi hI bhogate haiM, ve asaMkhyAta pApa karate haiM, unheM kAla acAnaka uThA le jAtA hai, ye jIva adhogatiko prApta hokara anaMta saMsArakI vRddhi karate haiM, mile hue manuSya-bhavako nirmAlya kara DAlate haiM, jisase ve nirantara duHkhI hI rahate haiN| jinhoMne apanI AjIvikA jitane sAdhana mAtrako alpAraMbhase rakkhA hai, jo zuddha ekapatnIvrata, saMtoSa, parAtmAkI rakSA, yama, niyama, paropakAra alpa rAga, alpa dravyamAyA, satya aura zAstrAdhyayana rakhate haiM, jo satpuruSoMkI sevA karate haiM, jinhoMne nirgranthatAkA manoratha rakkhA hai, jo bahuta prakArase saMsArase tyAgIke samAna rahate haiM, jinakA vairAgya aura viveka utkRSTa hai, aise puruSa pavitratAmeM sukhapUrvaka kAla vyatIta karate haiN| jo saba prakArake AraMbha aura parigrahase rahita hue haiM; jo dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase apratibaMdharUpase vicarate haiM, jo zatru-mitrake prati samAna dRSTi rakhate haiM aura jinakA kAla zuddha Atma Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ amul blbinyaa dhyAnameM vyatIta hotA hai, aura jo svAdhyAya evaM dhyAnameM lIna haiM, aise jitendriya aura jitakaSAya ve nirmatha parama sukhI haiN| jinhoMne saba ghanaghAtI kokA kSaya kiyA hai, jinake cAra aghAtI-karma kRza par3a gaye haiM, jo mukta haiM, jo anaMtajJAnI aura anaMtadarzI haiM ve hI sampUrNa sukhI haiN| ve mokSameM anaMta jIvanake anaMta sukhameM sarva karmase virakta hokara virAjate haiM / isa prakAra satpuruSoMdvArA kahA huA mata mujhe mAnya hai / pahalA to mujhe tyAjya hai / dUsarA abhI mAnya hai, aura bahuta aMzameM ise grahaNa karanekA merA upadeza hai| tIsarA bahuta mAnya hai, aura cauthA to sarvamAnya aura saccidAnanda svarUpa hai| isa prakAra paMDitajI ApakI aura merI sukhake saMbaMdhameM bAtacIta huI / jyoM jyoM prasaMga milate jAya~ge tyoM tyoM ina bAtoMpara carcA aura vicAra karate jAyeMge / ina vicAroMke Apase kahanese mujhe bahuta Ananda huA hai / Apa aise vicAroMke anukUla hue haiM isase aura bhI AnandameM vRddhi huI hai| isa taraha paraspara bAtacIta karate karate ve harSake sAtha samAdhi-bhAvase so gaye / jo vivekI isa sukhake viSayapara vicAra kareMge ve bahuta tattva aura AtmazreNIkI utkRSTatAko prApta kareMge / isameM kahe hue alpAraMbhI, nirAraMbhI aura sarvamuktake lakSaNa dhyAnapUrvaka manana karane yogya haiM / jaise bane taise alpAraMbhI hokara samabhAvase jana-samudAyake hitakI ora laganA; paropakAra, dayA, zAnti, kSamA aura pavitratAkA sevana karanA yaha bahuta sukhadAyaka hai / nigraMthatAke viSayameM to vizeSa kahanekI AvazyakatA nahIM / muktAtmA anaMta sukhamaya hI hai| 67 amUlya tattvavicAra ___ harigIta chaMda bahuta puNyake puMjase isa zubha mAnava dehakI prApti huI; to bhI are re ! bhava-cakrakA eka bhI cakkara dUra nahIM huA / sukhako prApta karanese sukha dUra hotA jAtA hai, ise jarA apane dhyAnameM lo| aho ! isa kSaNa kSaNameM honevAle bhayaMkara bhAva-maraNameM tuma kyoM lavalIna ho rahe ho ? // 1 // yadi tumhArI lakSmI aura sattA bar3ha gaI, to kaho to sahI ki tumhArA bar3ha hI kyA gayA ? kyA kuTumba aura parivArake bar3hanese tuma apanI bar3hatI mAnate ho ? hargiz2a aisA mata mAnoM; kyoMki saMsArakA bar3hanA mAnoM manuSya dehako hAra jAnA hai / aho ! isakA tumako eka palabhara bhI vicAra nahIM hotA // 2 // 67 amUlya tattvavicAra harigIta chaMda bahu puNyakerA puMjayI zubha deha mAnavano manyo; toye are! bhavacakrano AMTo nahiM ekke Tanyo; sukha prAsa karatAM sukha TaLe che leza e lakSe laho; kSaNa kSaNa bhayaMkara bhAvamaraNe kAM aho rAcI raho // 1 // lakSmI ane adhikAra vadhatAM, zuM vadhyu te to kaho ? zu kuTuMba ke parivArathI vadhavApaNuM, e naya graho, vadhavApaNuM saMsArarnu nara dehane hArI javo, eno vicAra nahIM aho ho !.eka paLa tamane havo !!! // 2 // .. Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jitendriyatA] mokSamAlA 67 nirdoSa sukha aura nirdoSa Anandako, jahA~ kahIMse bhI vaha mila sake vahA~se prApta karo jisase ki yaha divyazaktimAna AtmA jaMjIroMse nikala sake / isa bAtakI sadA mujhe dayA hai ki paravastumeM moha nahIM karanA / jisake antameM duHkha hai use sukha kahanA, yaha tyAgane yogya siddhAMta hai // 3 // maiM kauna hU~, kahA~se AyA hU~, merA saccA svarUpa kyA hai, yaha saMbaMdha kisa kAraNase huA hai, use rakkhU yA chor3a dU~ ? yadi ina bAtoMkA vivekapUrvaka zAMta bhAvase vicAra kiyA to AtmajJAnake saba siddhAMta-tattva anubhavameM A gaye // 4 // yaha saba prApta karane ke liye kisake vacanako sampUrNa satya mAnanA cAhiye ! yaha jisane anubhava kiyA hai aise nirdoSa puruSakA kathana mAnanA cAhiye / are, AtmAkA uddhAra karo, AtmAkA uddhAra karo, ise zIghra pahacAno, aura saba AtmAoMmeM samadRSTi rakkho, isa vacanako hRdayameM dhAraNa karo // 5 // 68 jitendriyatA jabataka jIbha svAdiSTa bhojana cAhatI hai, jabataka nAsikAko sugaMdha acchI lagatI hai, jabataka kAna vArAMganA Adike gAyana aura vAdina cAhatA hai, jabataka A~kha vanopavana dekhanekA lakSa rakhatI hai, jabataka tvacAko sugaMdhi-lepana acchA lagatA hai, tabataka manuSya nirAgI, nigraMtha, niSparigrahI, nirAraMbhI, aura brahmacArI nahIM ho sakatA / manako vazameM karanA yaha sarvottama hai / isake dvArA saba indriyA~ vazameM kI jA sakatI haiM / manako jItanA bahuta durghaTa hai / mana eka samayameM asaMkhyAtoM yojana calanevAle azvake samAna hai| isako thakAnA bahuta kaThina hai / isakI gati capala aura pakar3ameM na AnevAlI hai / mahA jJAniyoMne jJAnarUpI lagAmase isako vazameM rakhakara sabako jIta liyA hai| uttarAdhyayanasUtrameM namirAja maharSine zakendrase aisA kahA hai ki dasalAkha subhaToMko jItanevAle bahutase par3e haiM, paraMtu apanI AtmAko jItanavAle bahuta hI durlabha haiM, aura ve dasalAkha subhaToMko jItanevAloMkI apekSA atyuttama haiN| mana hI sarvopAdhikI janmadAtA bhUmikA hai| mana hI baMdha aura mokSakA kAraNa hai / mana hI saba saMsArakA mohinIrUpa hai / isako vaza kara lenepara Atma-svarUpako pA jAnA lezamAtra bhI kAThina nahIM hai| nirdoSa sukha nirdoSa AnaMda, lyo game tyAMthI male, e divyazaktimAna jethI jaMjirethI nIkaLe; paravastumAM nahiM muMzavo, enI dayA mujane rahI, e tyAgavA siddhAMta ke pazcAtadukha te sukha nahIM // 3 // huM koNa chu ? kyAthI thayo ? zuM svarUpa che mAlaM kharaM ! konA saMbaMdhe vaLagaNA cha ? rAkhaM ke e pariha? enA vicAra vivekapUrvaka zAMta bhAve jo karyA, to sarva AtmikazananAM siddhAMtatattva anubhavyAM // 4 // te prApta karavA vacana kornu satya kevaLa mAnavU ? nirdoSa naranu kathana mAno teha jeNe anubhavyuM / re! Atma tAro ! Atma tAro! zIghra ene oLakho; sarvAtmamA samadRSTi yo A vacanane hRdaye lkho||5|| Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 zrImad rAjavandra [brahmacaryakI nau bAre manase indriyoMkI lolupatA hai / bhojana, vAditra, sugaMdhI, strIkA nirIkSaNa, suMdara vilepana yaha saba mana hI mA~gatA hai / isa mohinIke kAraNa yaha dharmakI yAda bhI nahIM Ane detA / yAda Aneke pIche sAvadhAna nahIM hone detA / sAvadhAna honeke bAda patita karanemeM pravRtta hotA hai / isameM jaba saphala nahIM hotA taba sAvadhAnImeM kucha nyUnatA pahu~cAtA hai / jo isa nyUnatAko bhI na prApta hokara aDaga rahakara usa manako jItate haiM, ve sarvathA siddhiko pAte haiN| manako koI hI akasmAt jIta sakatA hai, nahIM to yaha gRhasthAzramameM abhyAsa karake jItA jAtA hai / yaha abhyAsa nigraMthatAmeM bahuta ho sakatA hai / phira bhI yadi koI sAmAnya paricaya karanA cAhe to usakA mukhya mArga yahI hai ki mana jo duricchA kare, use bhUla jAnA, aura vaisA nahIM karanA / jaba mana zabda, sparza Adi vilAsakI icchA kare taba use nahIM denA / saMkSepameM hameM isase prerita na honA cAhiye parantu ise prerita karanA cAhiye / manako mokSa-mArgake cintanameM lagAnA cAhiye / jitendriyatA vinA saba prakArakI upAdhiyA~ khar3I hI rahatI haiM, tyAga atyAgake samAna ho jAtA hai| lokalajjAse use nibAhanA par3atA hai / ataeva abhyAsa karake bhI manako svAdhInatAmeM lAkara avazya Atmahita karanA cAhiye / 69 brahmacaryakI nau bA. jJAnI logoMne thor3e zabdoMmeM kaise bheda aura kaisA svarUpa batAyA hai ? isase kitanI adhika Atmonnati hotI hai ? brahmacarya jaise gaMbhIra viSayakA svarUpa saMkSepameM atyanta camatkArika rItise kaha diyA hai / brahmacaryako eka suMdara vRkSa aura usakI rakSA karanevAlI nava vidhiyoMko usakI bAr3akA rUpa dekara jisase AcAra pAlanemeM vizeSa smRti raha sake aisI saralatA kara dI hai / ina nau bAr3oMko yathArtharUpase yahA~ kahatA huuN| 1 vasati-brahmacArI sAdhuko strI, pazu athavA napuMsakase saMyukta sthAnameM nahIM rahanA cAhiye / striyA~ do prakArakI haiM:-manuSyiNI aura devAMganA / inameM pratyekake phira do do bheda haiM / eka to mUla, aura dUsarA strIkI mUrti athavA citra / inameMse jahA~ kisI bhI prakArakI strI ho, vahA~ brahmacArI sAdhuko na rahanA cAhiye, kyoMki ye vikArake hetu haiM / pazukA artha tiryaciNI hotA hai / jisa sthAnameM gAya, bhaiMsa ityAdi hoM usa sthAnameM nahIM rahanA cAhiye / tathA jahA~ paMDaga arthAt napuMsakakA vAsa ho vahA~ bhI nahIM rahanA cAhiye / isa prakArakA vAsa brahmacaryakI hAni karatA hai / unakI kAmaceSTA, hAva, bhAva ityAdi vikAra manako bhraSTa karate haiN| 2 kathA-kevala akelI striyoMko hI athavA eka hI strIko brahmacArIko dharmopadeza nahIM karanA cAhiye / kathA mohakI utpatti rUpa hai / brahmacArIko strIke rUpa, kAmavilAsasaMbaMdhI pranyoMko nahIM par3hanA cAhiye, tathA jisase citta calAyamAna ho aisI kisI bhI tarahakI zRMgArasaMbaMdhI bAtacIta brahmacArIko nahIM karanI cAhiye / 3 Asana-striyoMke sAtha eka Asanapara na baiThanA cAhiye tathA jisa jagaha strI baiTha cukI ho usa sthAnameM do ghar3Itaka brahmacArIko nahIM baiThanA cAhiye / yaha siyoMkI smRtikA kAraNa hai| isase vikArakI utpatti hotI hai, aisA bhagavAnne kahA hai| Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sanatkumAra] mokSamAlA 4 indriyanirIkSaNa-brahmacArI sAdhuoMko triyoMke aMgopAMga dhyAnapUrvaka athavA dRSTi gar3Agar3Akara na dekhane cAhiye / inake kisI aMgapara dRSTi ekAgra honese vikArakI utpatti hotI hai| 5 kuDyAMtara-bhIta, kanAta yA TATakA aMtarapaTa rakhakara jahA~ strI-puruSa maithuna karate hoM vahA~ brahmacArIko nahIM rahanA cAhiye, kyoMki zabda, ceSTA Adi vikArake kAraNa haiN| 6 pUrvakrIr3A-svayaM brahmacArI sAdhune gRhasthAvAsameM kisI bhI prakArakI zRMgArapUrNa viSayakrIDAkI ho to usakI smRti na karanI cAhiye / aisA karanese brahmacarya bhaMga hotA hai / 7 praNIta-dUdha, dahI, ghRta Adi madhura aura saccikaNa padArthokA bahudhA AhAra na karanA cAhiye / isase vIryakI vRddhi aura unmAda paidA hote haiM aura unase kAmakI utpatti hotI hai / isaliye brahmacAriyoMko inakA sevana nahIM karanA caahiye| 8 atimAtrAhAra-peTa bharakara mAtrAse adhika bhojana nahIM karanA cAhiye / tathA jisase atimAtrAkI utpatti ho aisA nahIM karanA cAhiye / isase bhI vikAra bar3hatA hai| 9 vibhUSaNa-brahmacArIko snAna, vilepana karanA, tathA puSpa AdikA prahaNa nahIM karanA cAhiye / isase brahmacaryakI hAni hotI hai| isa prakAra vizuddha brahmacaryake liye bhagavAnne nau bAr3eM kahI haiM / bahuta karake ye tumhAre sunanemeM AI hoNgii| parantu gRhasthAvAsameM amuka amuka dina brahmacarya dhAraNa karane meM abhyAsiyoMke lakSameM rahaneke liye yahA~ kucha samajhAkara kahA hai| 70 sanatkumAra cakravartIke vaibhavameM kyA kamI ho sakatI hai ! sanatkumAra cakravartI thA / usakA varNa aura rUpa atyuttama thA / eka samaya sudharmAkI sabhAmeM usake rUpakI prazaMsA huI / kinhIM do devoMko yaha bAta acchI na lgii| bAdameM ve donoM deva zaMkA-nivAraNa karaneke liye vipake rUpameM sanatkumArake aMta:purameM gaye / sanatkumArake zarIrapara usa samaya ubaTana lagA huA thA / usake aMgamardana Adi padArthIkA saba jagaha vilepana ho rahA thA / vaha eka choTAsA pa~cA pahane huA thA aura vaha snAna-majjana karaneko baiThA thaa| vipake rUpameM Aye hue devatAoMko usakA manohara mukha, kaMcana varNakI kAyA. aura candra jaisI kAMti dekhakara bahuta Ananda huA aura unhoMne sira hilaayaa| yaha dekhakara cakravartIne pU~chA, tumane sira kyoM hilAyA ! devoMne kahA hama Apake rUpa aura varNako dekhaneke liye bahuta abhilASI the| hamane jagaha jagaha Apake rUpa aura varNakI prazaMsA sunI thI / Aja hamane use pratyakSa dekhA, jisase hameM pUrNa Ananda huaa| sira hilAnekA kAraNa yaha hai ki jaisA lokameM kahA jAtA hai vaisA hI ApakA rUpa hai| isase adhika hI hai parantu kama nhiiN| sanatkumAra apane rUpa aura varNakI stati sunakara prabhutvameM Akara bolA ki tumane isa samaya merA rUpa dekhA so ThIka, parantu jisa samaya maiM rAjasabhAmeM vastrAlaMkAra dhAraNakara sampUrNarUpase sajja hokara siMhAsanapara baiThatA hU~ usa samaya merA rUpa aura varNa aura bhI dekhane yogya hotA hai / abhI to maiM zarIrameM ubaTana lagAkara baiThA hU~ / yadi usa Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [sanatkumAra samaya tuma merA rUpa aura varNa dekhoge to adbhuta camatkora pAoge aura cakita ho jaaoge| devoMne kahA, to phira hama rAjasabhAmeM AveMge / aisA kahakara ve vahA~se cale gaye / usake bAda sanatkumArane uttama vastrAlaMkAra dhAraNa kiye / aneka upacAroMse jisase apanI kAyA vizeSa Azcarya utpanna kare usa taraha sajja hokara vaha rAjasabhAmeM Akara siMhAsanapara baiThA / donoM ora samartha maMtrI, subhaTa, vidvAn aura anya sabhAsada loga apane apane yogya Asanapara baiThe the / rAjezvara camara chatrase dulAyA jAtA duA aura kSema kSemase badhAI diyA jAtA huA vizeSa zobhita ho rahA thA / vahA~ ve devatA vipake rUpa meM Aye / adbhuta rUpa-varNase Ananda pAneke badale mAnoM unheM kheda huA hai, aise unhoMne apane sirako hilAyA / cakravatIne pU~chA, aho brAhmaNo ! pahale samayakI apekSA isa samaya tumane dUsarI taraha sira hilAyA, isakA kyA kAraNa hai, vaha mujhe kaho / avadhijJAnake anusAra vinoMne kahA ki he mahArAja ! usa rUpameM aura isa rUpameM jamIna AsmAnakA phera ho gayA hai / cakravartIne unheM isa bAtako spaSTa samajhAneko kahA / brAhmaNoMne kahA, adhirAja ! ApakI kAyA pahale amRtatulya thI, isa samaya jaharake tulya hai / jaba ApakA aMga amRtatulya thA taba Ananda huA, aura isa samaya z2aharake tulya hai isaliye kheda huA / jo hama kahate haiM yadi usa bAtako siddha karanA ho to Apa tAMbUlako thUkeM, abhI usapara makkhiyA~ baiTheMgI aura ve paraloka pahu~ca jaaveNgii| 71 sanatkumAra (2) . sanatkumArane isakI parIkSA lI to yaha bAta satya nikalI / pUrvakarmake pApake bhAgameM isa kAyAke madakI milAvaTa honese isa cakravartIkI kAyA viSamaya ho gaI thii| vinAzIka aura azucimaya kAyAke aise prapaMcako dekhakara sanatkumArake aMtaHkaraNameM vairAgya utpanna huaa| yaha saMsAra kevala chor3ane yogya hai / aura ThIka aisI hI apavitratA strI, putra, mitra Adike zarIrameM hai / yaha saba moha, mAna karane yogya nahIM, aisA vicArakara vaha chaha khaMDakI prabhutA tyAgakara cala nikalA / jisa samaya vaha sAdhurUpameM vicaratA thA usa samaya usako koI mahAroga ho gyaa| usake satyatvakI parIkSA leneko eka deva vahA~ vaiyake rUpameM AyA aura usane sAdhuse kahA, meM bahuta kuzala rAjavaidha huuN| ApakI kAyA rogakA bhoga banI huI hai / yadi icchA ho to tatkAla hI maiM isa rogakA nivAraNa kara huuN| sAdhune kahA he vaidha ! karmarUpI roga mahA unmatta hai, isa rogako dUra karanekI yadi tumhArI sAmarthya ho to khuzIse mere isa rogako dUra kro| yadi isa rogako dUra karanekI sAmarthya na ho to yaha roga bhale hI raho / devatAne kahA, yaha roga dUra karanekI mujhameM sAmarthya nahIM hai / sAdhune apanI labdhikI paripUrNa prabalatAse thUkavAlI aMgulI karake use rogapara pherI ki tatkAla hI usa rogakA nAza ho gayA, aura kAyA jaisI thI vaisI ho gii| usa samaya devane apane svarUpako pragaTa kiyA, aura vaha dhanyavAda dekara aura vaMdana karake apane sthAnako calA gyaa| koDhake samAna sadaiva khUna pIpase khadabadAte hue mahArogakI utpatti jisa kAyAmeM hai, palabharameM vinasa jAnekA jisakA svabhAva hai, jisake pratyeka romameM paune do do roga honeseM jo rogakA bhaMDAra hai, . Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsa yoga] mosamAlA anna AdikI nyUnAdhikatAse jo roga pratyeka kAyAmeM prakaTa hote haiM, malamUtra, viSThA, hADa, mA~sa, rAda aura zleSmase jisakI DhA~cA TikA huA hai, kevala tvacAse jisakI manoharatA hai, usa kAyAkA moha sacamuca vibhrama hI hai| sanatkumArane jisakA lezamAtra bhI mAna kiyA, vaha bhI usase sahana nahIM huA, usa kAyAmeM aho pAmara ! tU kyA moha karatA hai ! yaha moha maMgaladAyaka nhiiN| 72 battIsa yoga satpuruSoMne nIceke battIsa yogoMkA saMgrahakara AtmAko ujjvalako banAnekA upadeza diyA hai: 1 mokSasAdhaka yogake liye ziSyako AcAryake prati AlocanA karanI / 2 AcAryako AlocanAko dUsarese pragaTa nahIM karanI / 3 ApattikAlameM bhI dharmakI dRr3hatA nahIM chor3anI / 4 isa loka aura paralokake sukhake phalakI vAMchA vinA tapa karanA / 5 zikSAke anusAra yatanAse AcaraNa karanA aura nayI zikSAko vivekase grahaNa krnaa| 6 mamatvakA tyAga karanA / 7 gupta tapa krnaa| 8 nirlobhatA rakhanI / 9 parISahake upasargako jiitnaa| 10 sarala citta rakhanA / 11 AtmasaMyama zuddha pAlanA / 12 samyaktva zuddha rkhnaa| 13 cittakI ekAgra samAdhi rkhnii| 14 kapaTa rahita AcArakA pAlanA / 15 vinaya karane yogya puruSoMkI yathAyogya vinaya karanI / 16 saMtoSake dvArA tRSNAkI maryAdA kama krnaa| 17 vairAgya bhAvanAmeM nimagna rahanA / 18 mAyA rahita vyavahAra karanA / 19 zuddha kriyAmeM sAvadhAna honaa| 20 saMvarako dhAraNa karanA aura pApako roknaa| 21 apane doSoMko samabhAvapUrvaka dUra karanA / 22 saba prakArake viSayoMse virakta rhnaa| 23 mUlaguNoMmeM pA~ca mahAvratoMko vizuddha pAlanA / 24 uttaraguNoMmeM pA~ca mahAvratoMko vizuddha pAlanA / 25 utsAhapUrvaka kAyotsarga karanA / 26 pramAda rahita jJAna dhyAnameM lage rahanA / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 zrImad rAjacandra [mozamukha 27 hamezA AtmacaritrameM sUkSma upayogase lage rhnaa| 28 jitendriyatAke liye ekAgratApUrvaka dhyAna karanA / 29 mRtyuke duHkhase bhI bhayabhIta nahIM honA / 30 striyoM Adike saMgako chodd'naa| 31 prAyazcittase vizuddhi krnii| 32 maraNakAlameM ArAdhanA krnii| ye eka eka yoga amUlya haiM / ina sabakA saMgraha karanevAlA aMtameM anaMta sukhako pAtA hai| 73 mokSasukha isa pRthivImaMDalapara kucha aisI vastuyeM aura manakI icchAyeM haiM jinheM kucha aMzameM jAnanepara bhI kahA nahIM jA sakatA / phira bhI ye vastuyeM kucha saMpUrNa zAzvata athavA anaMta rahasyapUrNa nahIM haiM / jaba aisI vastukA varNana nahIM ho sakatA to phira anaMta sukhamaya mokSakI to upamA kahA~se mila sakatI hai ! bhagavAnse gautamasvAmIne mokSake anaMta sukhake viSayameM prazna kiyA to bhagavAnmeM uttarameM kahA, gautama ! isa anaMta sukhako maiM jAnatA hU~, parantu jisase usakI samatA dI jA sake, aisI yahA~ koI upamA nhiiN| jagatmeM isa sukhake tulya koI bhI vastu athavA sukha nahIM, aisA kahakara unhoMne nimnarUpase eka bhIlakA dRSTAMta diyA thaa| kisI jaMgalameM eka bholAbhAlA bhIla apane bAla-baccoM sahita rahatA thaa| zahara vagairahakI samRddhikI upAdhikA use lezabhara bhI bhAna na thaa| eka dina koI rAjA azvakrIr3Ake liye phiratA phiratA vahA~ A nikalA / use bahuta pyAsa lagI thii| rAjAne izArese bhIlase pAnI maaNgaa| bhIlane pAnI diyA / zItala jala pIkara rAjA saMtuSTa huA / apaneko bhIlakI taraphase mile hue amUlya jaladAnakA badalA cukAneke liye bhIlako samajhAkara rAjAne use sAtha liyA / nagarameM Aneke pazcAt rAjAne bhIlako usakI jindagImeM nahIM dekhI huI vastuoMmeM rakkhA / suMdara mahala, pAsameM aneka anucara, manohara chatra palaMga, svAdiSTa bhojana, maMda maMda pavana aura sugaMdhI vilepanase use AnaMda AnaMda kara diyaa| vaha vividha prakArake hIrA mANika, mauktika, maNiratna aura raMgabiraMgI amUlya cIjeM niraMtara usa bhIlako dekhaneke liye bhejA karatA thA, use bAga-bagIcoMmeM ghUmane phiraneke liye bhejA karatA thA, isa taraha rAjA use sukha diyA karatA thaa| eka rAtako jaba saba soye hue the, usa samaya bhIlako apane bAla-baccoMkI yAda AI isaliye vaha vahA~se kucha liye kare vinA ekAeka nikala par3A, aura jAkara apane kuTumbiyoMse milA / una saboMne milakara pU~chA ki tU kahA~ thA! bhIlane kahA, bahuta sukhameM / vahA~ maiMne bahuta prazaMsA karane lAyaka vastuyeM dekhiiN| kuTumbI-parantu ve kaisI thI, yaha to hameM kaha / - bhIla-kyA kahU~, yahA~ vaisI eka bhI vastu hI nhiiN| kuTumbI-yaha kaise ho sakatA hai ! ye zaMkha, sIpa, kauve kaise suMdara par3e haiN| kyA vahA~ koI aisI dekhane lAyaka vastu thI ! Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmadhyAna] mokSamAlA 73 bhIla-nahIM bhAI, aisI cIz2a to yahA~ eka bhI nahIM / unake saurva athavA hajAraveM bhAgatakakI bhI manohara cIz2a yahA~ koI nahIM / kuTumbI-to tU cupacApa baiThA raha / tujhe bhramaNA huI hai| bhalA isase acchA aura kyA hogA ! he gautama ! jaise yaha bhIla rAja-vaibhavake sukha bhogakara AyA thA aura unheM jAnatA bhI thA, phira bhI upamAke yogya vastu na milanese vaha kucha nahIM kaha sakatA thA, isI taraha anupameya mokSako, saccidAnaMda svarUpamaya nirvikArI mokSake sukhake asaMkhyAtaveM bhAgako bhI yogya upamAke na milanese maiM tujhe kaha nahIM sktaa| __ mokSake svarUpameM zaMkA karanevAle to kutarkavAdI haiN| inako kSaNika sukhake vicArake kAraNa satsukhakA vicAra kahA~se A sakatA hai ! koI Atmika-jJAnahIna aisA bhI kahate haiM ki saMsArase koI vizeSa sukhakA sAdhana mokSameM nahIM rahatA isaliye isameM anaMta avyAbAdha sukha kaha diyA hai, inakA yaha kathana vivekayukta nahIM / nidrA pratyeka mAnavIko priya hai, parantu usameM ve kucha jAna athavA dekha nahIM sakate; aura yadi kucha jAnanemeM AtA bhI hai, to vaha kevala mithyA svapnopAdhi AtI hai| jisakA kucha asara ho aisI svapnarahita nidrA jisameM sUkSma sthUla saba kucha jAna aura dekha sakate hoM, aura nirupAdhise zAMta nIMda lI jA sakatI ho, to bhI koI usakA varNana kaise kara sakatA hai, aura koI isakI upamA bhI kyA de! yaha to sthUla dRSTAMta hai, parantu bAlavivekI isake Uparase kucha vicAra kara sakeM isaliye yaha kahA hai| bhIlakA dRSTAMta samajhAneke liye bhASA-bhedake pheraphArase tumheM kahA hai| 74 dharmadhyAna / bhagavAnne cAra prakArake dhyAna batAye haiM-Arta, raudra, dharma aura zukla / pahale do dhyAna tyAgane yogya haiN| pIcheke do dhyAna AtmasArthaka haiN| zrutajJAnake bhedoMko jAnaneke liye, zAstra-vicArameM kuzala honeke liye, nimrantha pravacanakA tattva pAneke liye, satpuruSoMdvArA sevA karane. yogya, vicArane yogya aura grahaNa karane yogya dharmadhyAnake mukhya solaha bheda haiN| pahale cAra bhedoMko kahatA hU~1 ANAvicaya (AjJAvicaya), 2 AvAyavicaya ( apAyavicaya ), 3 vivAgavicaya (vipAkavicaya ), 4 saMThANavicaya ( saMsthAnavicaya ) / 1 AjJAvicaya-AjJA arthAt sarvajJa bhagavAnne dharmatattvasaMbaMdhI jo kucha bhI kahA hai vaha saba satya hai, usameM zaMkA karanA yogya nahIM / kAlakI hInatAse, uttama jJAnake viccheda honese, buddhikI maMdatAse athavA aise hI anya kisI kAraNase merI samajhameM ye tatva nahIM Ate; parantu arhanta bhagavAnne aMzamAtra bhI mAyAyukta athavA asatya nahIM kahA, kAraNa ki ve vItarAgI, tyAgI aura nispRhI the| inako mRSA kahanekA koI bhI kAraNa na thA / tathA sarvajJa evaM sarvadarzI honeke kAraNa ajJAnase bhI ve mRSA nahIM kaheMge / jahA~ ajJAna hI nahIM vahA~ tatsaMbaMdhI mRSA kahA~se ho sakatA hai ! isa prakAra ciMtana karanA ' AjJAvicaya' nAmakA prathama bheda hai / 2 apAyavicayarAga, dveSa, kAma, krodha ityAdise jIvako jo duHkha utpanna hotA hai, usIse ise bhavameM bhaTakanA par3atA hai| isakA citavana karanA 'apAyavicaya' nAmakA dUsarA bheda hai / apAyakA artha duHkha hai| 3 vipAka Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra [dharmadhyAna vicaya-maiM kSaNa kSaNameM jo jo duHkha sahana kara rahA hU~, bhavATavImeM paryaTana kara rahA hU~, ajJAna Adi prApta kara rahA hU~, vaha saba kAke phalake udayase hai-aisA ciMtavana karanA dharmabhyAna nAmakA tIsarA karmavipAkaciMtana bheda hai| 4 saMsthAnavicaya-tIna lokakA svarUpa citavana karanA / lokasvarUpa supratiSThitake AkArakA hai; jIva ajIvase sarvatra bharapUra haiyaha asaMkhyAta yojanakI koTAnukoTise tirachA loka hai| isameM asaMkhyAto dvIpasamudra haiN| asaMkhyAtoM jyotiSI, bhavanavAsI, vyaMtaroM AdikA isameM nivAsa hai| utpAda, vyaya aura dhauvyakI vicitratA isameM lagI huI hai| aDhAI dvIpameM jaghanya tIrthaMkara bIsa aura utkRSTa ekasau sattara hote haiN| jahA~ ye tathA kevalI bhagavAn aura nigraMtha munirAja vicarate haiM, unheM "vaMdAmi, namasAmi, sakAremi, samANemi, kallANaM, maMgalaM, devayaM, ceiyaM, pajjuvAsAmi" karatA huuN| isI taraha vahA~ke rahanevAle zrAvaka-zrAvikAoMkA guNagAna karatA huuN| usa tirache lokase asaMkhyAtagunA adhika Urdhvaloka hai / vahA~ aneka prakArake devatAoMkA nivAsa hai| isake Upara ISat prAgbhArA hai| usake Upara muktAtmAyeM virAjatI haiM / unheM "vaMdAmi, yAvat pajjuvAsAmi" karatA huuN| usa Urdhvalokase bhI kucha vizeSa adholoka hai| usameM anaMta duHkhoMse bharA huA narakAvAsa aura bhuvanapatiyoMke bhuvana Adi haiM / ina tIna lokake saba sthAnoMko isa AtmAne samyaktvarahita kriyAse anaMtabAra janma-maraNase sparza kiyA hai--aisA ciMtavana karanA saMsthAnavicaya nAmaka dharmadhyAnakA cauthA bheda hai| ina cAra bhedoMko vicArakara samyaktvasahita zruta aura cAritra dharmakI ArAdhanA karanI cAhiye jisase yaha anaMta janmamaraNa dUra ho / dharmadhyAnake ina cAra bhedoMko smaraNa rakhanA cAhiye / 75 dharmadhyAna (2) dharmadhyAnake cAra lakSaNoMko kahatA huuN| 1 AjJAruci-arthAt vItarAga bhagavAnkI AjJA aMgIkAra karanekI ruci utpanna honaa| 2 nisargaruci-AtmAkA apane svAbhAvika jAtismaraNa Adi jJAnase zrutasahita cAritra-dharmako dhAraNa karanekI ruci prApta karanA use nisargaruci kahate haiM / 3 sUtrarucizrutajJAna aura anaMta tattvake bhedoMke liye kahe hue bhagavAnke pavitra vacanoMkA jinameM gUMthana huA hai, aise satroMko zravaNa karane, manana karane aura bhAvase paThana karanekI rucikA utpanna honA sUtraruci hai| 4 upadezaruci-ajJAnase upArjita karmoMko hama jJAnase khapAveM, aura jJAnase naye koko na bA~dhe; mithyAtvake dvArA upArjita karmAko samyakbhAvase khapAveM aura samyakbhAvase naye kauko na bA~dhe; avairAgyase upArjita karmIko vairAgyase khapAveM aura vairAgyase naye karmoko na bA~dhe; kaSAyase upArjita koko kaSAyako dUra karake khapAveM aura kSamA Adise naye kauko na bA~dhe; azubha yogase upArjita karmIko zubha yogase khapAveM aura zubha yogase naye kauko na bA~dhe; pA~ca indriyoMke svAdarUpa Asabase upArjita karmIko saMvarase khapAveM aura taparUpa (icchArodha) saMvarase naye karmoko na bA~dhe-isake liye ajJAna Adi AsavamArma chor3akara jJAna Adi saMvara-mArga grahaNa karaneke liye tIrthakara bhagavAnke upadezako sunanekI rucike utpanna honeko upadezaruci kahate haiM / dharmadhyAnake ye cAra lakSaNa khe| . dharmabhyAnake cAra AlaMbana kahatA hU~-1 vAcanA, 2 pRcchanA, 3 parAvarttamA, 4 dharmakathA / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmadhyAna] mokSamAlA 1 vAcanA-vinaya sahita nirjarA tathA jJAna prApta karaneke liye sUtra-siddhAMtake marma jAnanevAle guru athavA satpuruSake samIpa sUtratattvake abhyAsa karaneko, vAcanA AlaMbana kahate haiN| 2 pRcchanA-apUrva jJAna prApta karaneke liye jinezvara bhagavAnke mArgako dipAne tathA zaMkA-zalyako nivAraNa karaneke liye, tathA dUsaroMke tattvoMkI madhyastha parIkSAke liye yathAyogya vinayasahita guru Adise praznoMke pUMchaneko pRcchanA kahate haiM / 3 parAvartanA--pUrvameM jo ginabhASita sUtrArtha par3he hoM unheM maraNameM rakhaneke liye aura nirjarAke liye zuddha upayogasahita zuddha sUtrArthakI bAraMbAra sajjhAya karanA parAvartanA AlaMbana hai| 4 dharmakathA-vItarAga bhagavAnne jo bhAva jaisA praNIta kiyA hai, usa bhAvako usI taraha samajhakara, grahaNakara, vizeSa rUpase nizcaya karake, zaMkA kAMkhA vitigicchArahita apanI nirjarAke liye sabhAmeM una bhAvoMko usI taraha praNIta karanA, jisase sunanevAle aura zraddhA karanevAle donoM hI bhagavAnkI AjJAke ArAdhaka hoM, use dharmakathA AlaMbana kahate haiN| ye dharmadhyAnake cAra AlaMbana kahe / aba dharmadhyAnakI cAra anuprekSAe~ kahatA hU~--1 ekatvAnuprekSA, 2 anityAnuprekSA, 3 azaraNAnuprekSA, 4 saMsArAnuprekSA / ina cAroMkA upadeza bAraha bhAvanAke pAThameM kahA jA cukA hai / vaha tumheM smaraNa hogaa| __ 76 dharmadhyAna . dharmadhyAnako pUrva AcAryone aura Adhunika munIzvaroMne bhI vistArapUrvaka bahuta samajhAyA hai / isa dhyAnase AtmA munitvabhAvameM niraMtara praveza karatI jAtI hai / jo jo niyama arthAt bheda, lakSaNa, Alambana aura anuprekSA kahe haiM, ve bahuta manana karane yogya haiM / anya munIzvaroMke kahe anusAra maiMne unheM sAmAnya bhASAmeM tumheM kahA hai / isake sAtha niraMtara dhyAna rakhanekI AvazyakatA yaha hai ki inameMse hamane kaunasA bheda prApta kiyA, athavA kaunase bhedakI ora bhAvanA rakkhI hai ! ina solaha bhedoMmeM hara koI hitakArI aura upayogI hai, parantu jisa anukramase unheM prahaNa karanA cAhiye usa anukramase grahaNa karanese ve vizeSa Atma-lAbhake kAraNa hote haiN| bahutase loga sUtra-siddhAMtake adhyayana kaMThastha karate haiN| yadi ve unake artha, aura unameM kahe mUlatattvoMkI ora dhyAna deM to ve kucha sUkSma bhedako pA sakate haiN| jaise keleke eka patrameM dUsare aura dUsaremeM tIsare patrakI camatkRti hai, vaise hI sUtrArthameM bhI camatkRti hai / isake Upara vicAra karanese nirmala aura kevala dayAmaya mArgake vItarAga-praNIta tattvabodhakA bIja aMtaHkaraNameM aMkurita hogaa| vaha aneka prakArake zAstrAvalokanase, praznottarase, vicArase aura satpuruSoMke samAgamase poSaNa pAkara vRddhi hokara vRkSarUpa hogaa| yaha pachi nirjarA aura Atma-prakAzarUpa phala degaa| . zravaNa, manana aura nididhyAsanake prakAra vedAMtiyoMne bhI batAye haiM / parantu jaise isa dharmadhyAnake pRthak pRthak solaha bheda yahA~ kahe gaye haiM vaise tattvapUrvaka bheda anyatra kahIM para bhI nahIM kahe gaye, yaha apUrva hai / isameMse zAstroMkA zravaNa karanekA, manana karanekA, vicAranekA, anyako bodha karanekA, zaMkA kAkhA dUra karanekA, dharmakathA karanekA, ekatva vicAranekA, anityatA vicAranekA, azaraNatA vicAranekA, Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra [zAnake saMbaMdhameM do zabda vairAgya pAnekA, saMsArake anaMta duHkha manana karanekA aura vItarAga bhagavaMtakI AjJAse samasta lokAlokakA vicAra karanekA apUrva utsAha milatA hai / bheda bhedase isake aura aneka bhAva samajhAye haiN| isameM kucha bhAvoMke samajhanese tapa, zAMti, kSamA, dayA, vairAgya aura jJAnakA bahuta bahuta udaya hogaa| - tuma kadAcit ina solaha bhedoMkA paThana kara gaye hoge to bhI phira phirase usakA punarAvartana krnaa| 77 jJAnake saMbaMdha do zabda jisake dvArA vastukA svarUpa jAnA jAya use jJAna kahate haiM; jJAna zabdakA yahI artha hai / aba apanI buddhike anusAra vicAra karanA hai ki kyA isa jJAnakI kucha AvazyakatA hai ! yadi AvazyakatA hai to usakI prAptike kyA sAdhana haiM ? yadi sAdhana haiM to kyA ina sAdhanoMke anukUla dravya, deza, kAla aura bhAva maujUda haiM ? yadi deza, kAla Adi anukUla haiM to ve kahA~ taka anukUla hai ? aura vizeSa vicAra kareM to isa jJAnake kitane bheda haiM ! jAnane yogya kyA hai ? isake bhI kitane bheda haiM ! jAnaneke kauna kauna sAdhana haiM ! kisa kisa mArgase ina sAdhanoMko prApta kiyA jAtA hai ! isa jJAnakA kyA upayoga athavA kyA pariNAma hai ? ye saba bAteM jAnanA Avazyaka hai| 1. jJAnakI kyA AvazyakatA hai ? pahale isa viSayapara vicAra karate haiM / yaha AtmA isa caudaha rAjU pramANa lokameM cAroM gatiyoMmeM anAdikAlase karmasahita sthitimeM paryaTana karatI hai / jahA~ kSaNabhara bhI sukhakA bhAva nahIM aise naraka, nigoda Adi sthAnoMko isa AtmAne bahuta bahuta kAlataka bArambAra sevana kiyA hai; asahya duHkhoMko punaH punaH aura kaho to anaMtoMbAra sahana kiyA hai / isa saMtApase niraMtara saMtapta AtmA kevala apane hI kauke vipAkase ghUmA karatI hai / isa ghUmanekA kAraNa anaMta duHkha denevAle jJAnAvaraNIya Adi karma haiM, jinake kAraNa AtmA apane svarUpako prApta nahIM kara sakatI, aura viSaya Adi mohake baMdhanako apanA svarUpa mAna rahI hai / ina sabakA pariNAma - kevala Upara kahe anusAra hI hotA hai, arthAt AtmAko anaMta duHkha anaMta bhAvoMse sahana karane par3ate haiM / kitanA hI apriya, kitanA hI khedadAyaka aura kitanA hI raudra honepara bhI jo duHkha anaMta kAlase anaMtabAra sahana karanA par3A, usa duHkhako kevala ajJAna Adi karmase hI sahana kiyA, isaliye ajJAna Adiko dUra karaneke liye jJAnakI atyanta AvazyakatA hai| 78 jJAnake saMbaMdhameM do zabda (2) ... 2. aba jJAna-prAptike sAdhanoMke viSayameM kucha vicAra kreN| apUrNa paryAptise paripUrNa Atma-jJAna siddha nahIM hotA, isa kAraNa chaha paryAptiyoMse yukta deha hI Atma-jJAnakI siddhi kara sakatI hai / aisI deha eka mAnava-deha hI hai / yahA~ prazna uThegA ki jinhoMne mAnava-dehako prApta kiyA hai, aisI aneka AtmAyeM haiM, to ve saba Atma-jJAnako kyoM nahIM prApta karatI ! isake uttarameM hama yaha mAna sakate haiM ki jinhoMne sampUrNa Atma-jJAnako prApta kiyA hai unake pavitra vacanAmRtakI unheM zruti nahIM hotii| zrutike vinA saMskAra nahIM, aura yadi saMskAra nahIM to phira zraddhA kahA~se ho sakatI hai ! aura jahA~ inameMse Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAnake saMbaMdhameM do zabda] * mokSamAlA eka bhI nahIM vahA~ zAna-prApti bhI kisakI ho ? isaliye mAnava-dehake sAtha sAtha sarvajJake vacanAmRtakI prApti aura usakI zraddhA bhI sAdhanarUpa haiM / sarvajJake vacanAmRta akarmabhUmi athavA kevala anAryabhUmima nahIM milate, to vahA~ mAnava-deha kisa kAmakA ? isaliye karmabhUmi aura usameM bhI AryabhUmi - yaha bhI sAdhanarUpa hai / sattvakI zraddhA utpanna honeke liye aura jJAna honeke liye nimrantha gurukI AvazyakatA hai / dravyase jo kula mithyAtvI hai, usa kulameM janma honA bhI Atma-jJAnakI prAptimeM hAnirUpa hI hotA hai| kyoMki dharmamatabheda atyanta duHkhadAyaka hai / paraMparAse pUrvajoMke dvArA grahaNa kiye hue darzana hI satya mAlUma hone lagate haiM / isase bhI Atma-jJAna rukatA hai / isaliye acchA kula bhI Avazyaka hai / yaha saba prApta karane jitanA bhAgyazAlI honemeM satpuNya arthAt puNyAnubaMdhI puNya ityAdi uttama sAdhana haiN| yaha dUsarA sAdhana bheda khaa| 3. yadi sAdhana haiM to kyA unake anukUla deza aura kAla hai, isa tIsare bhedakA vicAra kreN| bharata, mahAvideha ityAdi karmabhUmi aura unameM bhI AryabhUmi dezarUpase anukUla haiM / jijJAsu bhavya ! tuma saba isa samaya bharatameM ho, aura bhArata deza anukUla hai / kAla bhAvakI apekSAse mati aura zrutajJAna prApta kara sakanekI anukUlatA bhI hai / kyoMki isa duHSama paMcamakAlameM paramAvadhi, manaHparyava, aura kevala ye pavitra jJAna paramparA AmnAyake anusAra viccheda ho gaye haiN| sArAMza yaha hai ki kAlakI paripUrNa anukUlatA nhiiN| 4. deza, kAla Adi yadi kucha bhI anukUla haiM to ve kahA~taka haiM ? isakA uttara yaha hai ki avaziSTa saiddhAMtika matijJAna, zrutajJAna, sAmAnya matase jJAna, kAlakI apekSAse ikkIsa hajAra varSa rahegA; inameM se aDhAI haz2Ara varSa bIta gaye, aba sAr3e aThAraha hajAra varSa bAkI haiM, arthAt paMcamakAlakI pUrNatAtaka kAlakI anukUlatA hai / isa kAraNase deza aura kAla anukUla haiN| 79 jJAnake saMbaMdhameM do zabda (3) aba vizeSa vicAra kreN| 1. AvazyakatA kyA hai ? isa mukhya vicArapara z2arA aura gaMbhIratAse vicAra kareM to mAlUma hogA ki mukhya AvazyakatA to apanI svarUpa-sthitikI zreNI car3hanA hai / anaMta duHkhakA nAza, aura duHkhake nAzase AtmAke zreyaskara sukhakI siddhi yaha hetu hai| kyoMki AtmAko sukha nirantara hI priya hai| parantu yaha sukha yadi svasvarUpaka sukha ho tabhI priya hai| deza kAlakI apekSAse zraddhA jJAna ityAdi utpanna karanekI AvazyakatA, aura samyag bhAvasahita uccagati, vahA~se mahAvidehameM mAnavadehameM janma, vahA~ samyag bhAvakI aura bhI unnati, tattvajJAnakI vizuddhatA aura vRddhi, antameM paripUrNa AtmasAdhana, jJAna aura usakA satya pariNAma, sampUrNarUpase saba duHkhoMkA abhAva arthAt akhaMDa, anupama, anaMta zAzvata, pavitra mokSakI prApti-ina sabake liye jJAnakI AvazyakatA hai| 2. jJAnake kitane bheda haiM, tatsaMbaMdhI vicAra kahatA hU~ / isa jJAnake anaMta bheda haiM; parantu sAmAnya dRSTise samajhaneke liye sarvajJa bhagavAnne mukhya pA~ca bheda kahe haiM, unheM jyoM kA tyoM kahatA Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImarAjacandra [zAnake saMbaMdha do banda hU~--pahalA mati, dUsarA zruta, tIsarA avadhi, cauthA manaHparyava aura pA~cavA~ sampUrNasvarUpa kevala / inake bhI pratibheda haiM aura unake bhI atIndriya svarUpase ananta bhaMgajAla haiN| 3. jAnane yogya kyA hai ! aba isakA vicAra kreN| vastuke svarUpako jAnanekA nAma jJAna hai; taba vastu to anaMta haiM, inheM kisa paMktise jAneM ! sarvajJa honepara ve satpuruSa sarvadarzitAse anaMta vastuoMke svarUpako saba bhedoMse jAnate aura dekhate haiM, parantu unhoMne isa sarvajJa padavIko kina kina vastuoMke jAnanese prApta kiyA ! jabataka anaMta zreNiyoMko nahIM jAnA tabataka kisa vastuko jAnate jAnate ve ananta vastuoMko anantarUpase jAna pAveMge ! isa zaMkAkA aba samAdhAna karate haiN| jo anaMta vastuyeM mAnI haiM ve anaMta bhaMgoMkI apekSAse haiM / parantu mukhya vastutvakI dRSTise usakI do zreNiyA~ haiM-jIva aura ajIva / vizeSa vastutva svarUpase nau tattva athavA chaha dravyakI zreNiyA~ mAnI jA sakatI haiM / isa paMktise car3hate car3hate sarva bhAvase jJAta hokara lokAlokake svarUpako hastAmalakakI taraha jAna aura dekha sakate haiM / isaliye jAnane yogya padArtha to kevala jIva aura ajIva haiN| isa taraha jAnanekI mukhya do zreNiyA~ khaaii|| 80 jJAnake saMbaMdhameM vo zabda (4) 1. inake upabhedoMko saMkSepameM kahatA huuN| 'jIva' caitanya lakSaNase ekarUpa hai / dehasvarUpase aura dravyarUpase anaMtAnaMta hai / dehasvarUpameM usake indriya Adi jAnane yogya haiM; usakI gati, vigati ityAdi jAnane yogya haiM; usakI saMsarga Rddhi jAnane yogya hai / isI taraha * ajIva ' ke rUpI arUpI padala AkAza Adi vicitrabhAva kAlacakra ityAdi jAnane yogya haiN| prakArAMtarase jIva, ajIvako jAnaneke liye sarvajJa sarvadarzIne nau zreNirUpa nava tatvako kahA hai jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa / inameM kucha grahaNa karane yogya aura kucha tyAgane yogya haiN| ye saba tattva jAnane yogya to haiM hii| 5. jAnaneke sAdhana / yadyapi sAmAnya vicArase ina sAdhanoMko jAna liyA hai phira bhI kucha vizeSa vicAra karate haiN| bhagavAnkI AjJA aura usake zuddha svarUpako yathArtharUpase jAnanA cAhiye / svayaM to koI virale hI jAnate haiM, nahIM to ise nirgranthajJAnI guru batA sakate haiM / rAgahIna jJAtA sarvottama haiN| isaliye zraddhAkA bIja ropaNa karanevAlA athavA use poSaNa karanevAlA guru kevala sAdhanarUpa hai| ina sAdhana Adike liye saMsArakI nivRtti arthAt zama, dama, brahmacarya Adi anya sAdhana haiM / inheM sAdhanoMko prApta karanekA mArga kahA jAya to bhI ThIka hai| 6. isa jJAnake upayoga athavA pariNAmake uttarakA Azaya Upara A gayA haiparantu kAlabhedase kucha kahanA hai, aura vaha itanA hI ki dinameM do ghar3IkA vakta bhI niyamitarUpase nikAlakara jinezvara bhagavAnake kahe hue tattvopadezakI paryaTanA kro| vItarAgake eka saiddhAMtika zabdase jJAnAvaraNIyakA bahuta kSayopazama hogA aisA meM vivekase kahatA huuN| . 81 paMcamakAla kAlacakrake vicAroMko avazya jAnanA caahiye| zrI jinezvarane isa kAlacakrake do mukhya bheda kahe Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcamakAla] mokSamAlA haiM-utsarpiNI aura avasarpiNI / eka eka bhedake chaha chaha Are haiM / Aja kalakA cAlU ArA paMcamakAla kahalAtA hai, aura vaha avasarpiNI kAlakA pA~cavA ArA hai / avasarpiNI utarate hue kAlako kahate haiM / isa utarate hue kAlake pA~cave AremeM isa bharatakSetrameM kaisA AcaraNa honA cAhiye isake liye satpuruSoMne kucha vicAra batAye haiM, unheM avazya jAnanA cAhiye / inhoMne paMcamakAlake svarUpako mukhyarUpase isa prakArakA batAyA hai| nigraMtha pravacanake Uparase manuSyoMkI zraddhA kSINa hotI jaavegii| dharmake mUlatattvoMmeM matamatAMtaroMkI vRddhi hogii| pAkhaMDI aura prapaMcI matoMkA maMDana hogaa| jana-samUhakI ruci adharmakI aura phiregI / satya aura dayA dhIme dhIme parAbhavako prApta hoNge| moha Adi doSoMkI vRddhi hotI jaaygii| daMbhI aura pApiSTha guru pUjya hoNge| duSTavRttike manuSya apane phaMdameM saphala hoNge| mIThe kintu dhUrtavaktA pavitra mAne jaayNge| zuddha brahmacarya Adi zIlase yukta puruSa malina kahalAveMge / Atma-jJAnake bheda naSTa hone jAyeMge / hetuhIna kriyAe~ bar3hatI jAya~gI / ajJAna kriyAkA bahudhA sevana kiyA jaaygaa| vyAkula karanevAle viSayoMke sAdhana bar3hate jaayeNge| ekAMtavAdI pakSa sattAdhIza hoNge| zrRMgArase dharma mAnA jaavegaa| sacce kSatriyoM ke vinA bhUmi zokase pIr3ita hogii| nirmAlya rAjavaMzI vezyAke vilAsameM mohako prApta hoMge; dharma, karma aura saccI rAjanIti bhUla jAyeMge; anyAyako janma deMge; jaise lUTA jAvegA vaise prajAko lUTeMge; svayaM pApiSTha AcaraNako sevanakara prajAse una AcaraNoMkA pAlana karAveMge / rAjavaMzake nAmapara zUnyatA AtI jaaygii| nIca maMtriyoMkI mahattA bar3hatI jaaygii| ye loga dIna prajAko cUsakara bhaMDAra bharanekA rAjAko upadeza deMge; zIla-bhaMga karaneke dharmako rAjAko aMgIkAra karAyeMge; zaurya Adi sadguNoMkA nAza karAyeMge; mRgayA Adi pApoMmeM a~dhe bnaaveNge| rAjyAdhikArI apane adhikArase hajAra gunA ahaMkAra rakkheMge / brAhmaNa lAlacI aura lobhI ho jAyeMge; sadvidyAko chupA deMge; saMsArI sAdhanoMko dharma ThaharAveMge / vaizya loga mAyAvI, sarvathA svArthI aura kaThora hRdayake hote jAyeMge / samagra manuSyavargakI savRttiyA~ ghaTatI jaaygii| akRta aura bhayaMkara kRtya karanese unakI vRtti nahIM rukegii| viveka, vinaya, saralatA, ityAdi sadguNa ghaTate jAyeMge / anukaMpAkA sthAna hInatA le legii| mAtAkI apekSA patnImeM prema bddh'egaa| pitAkI apekSA putrameM prema bddh'egaa| pAtivratyako niyamase pAlanevAlI suMdariyA~ ghaTa jaayeNgii| snAnase pavitratA mAnI jaaygii| dhanase uttama kula ginA jaaygaa| ziSya guruse ulaTA caleMge / bhUmikA rasa ghaTa jAyagA / saMkSepameM kahanekA bhAvArtha yaha hai ki uttama vastuoMkI kSINatA aura kaniSTha vastukA udaya hogA / paMcamakAlakA svarUpa ukta bAtoM kA pratyakSa sUcana bhI kitanA adhika karatA hai ! manuSya saddharmatatvameM paripUrNa zraddhAvAna nahIM ho sakatA, sampUrNa aura tattvajJAna nahIM pA sakatA / jambUsvAmIke nirvANake bAda dasa nirvANI vastue~ isa bharatakSetrase vyavaccheda ho gaI / - paMcamakAlakA aisA svarUpa jAnakara vivekI puruSa tattvako grahaNa kareMge; kAlAnusAra dharmatattvakI zraddhA prApta kara uccagati sAdhakara antameM mokSa prApta kareMge / ninya pravacana, nimrantha guru ityAdi dharmatatvake pAneke sAdhana haiM / inakI ArAdhanAse karmako virAdhanA hai| Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ tattvAvabodha zrImad rAjacandra 82 tattvAvabodha dazakAlika sUtrameM kathana hai ki jisane jIvAjIvake bhAvoMko nahIM jAnA vaha abudha saMyamameM kaise sthira raha sakatA hai ? isa vacanAmRtakA tatparya yaha hai ki tuma AtmA anAtmAke svarUpako jAno, isake jAnanekI atyaMta AvazyakatA hai| AtmA anAtmAkA satya svarUpa nimrantha pravacanameMse hI prApta ho sakatA hai / aneka anya matoMmeM ina do tattvoMke viSayameM vicAra pragaTa kiye gaye haiM, parantu ve yathArtha nahIM haiM / mahAprajJAvAna AcAryodvArA kiye gaye vivecana sahita prakArAMtarase kahe hue mukhya nau tattvoMko jo viveka buddhise jAnatA hai, vaha satpuruSa AtmAke svarUpako pahacAna sakatA hai| syAdvAdakI zailI anupama aura anaMta bhAva-bhedoMse bharI hai / isa zailIko pUripUrNarUpase to sarvajJa aura sarvadarzI hI jAna sakate haiM, phira bhI inake vacanAmRtake anusAra AgamakI madadase buddhike anusAra nau tattvakA svarUpa jAnanA Avazyaka hai / ina nau tattvoMko priya zraddhA bhAvase jAnanese parama viveka-buddhi, zuddha samyaktva aura prabhAvika Atma-jJAnakA udaya hotA hai / nau tattvoMmeM lokAlokakA sampUrNa svarUpa A jAtA hai / jitanI jisakI buddhikI gati hai, utanI ve tattvajJAnakI ora dRSTi pahu~cAte haiM, aura bhAvake anusAra unakI AtmAkI ujjvalatA hotI hai| isase ve Atma-jJAnake nirmala rasakA anubhava karate haiM / jinakA tattvajJAna uttama aura sUkSma hai, tathA jo suzIlayukta tattvajJAnakA sevana karate haiM ve puruSa mahAn bhAgyazAlI haiN| ina nau tattvoMke nAma pahileke zikSApAThameM maiM kaha gayA hU~ / inakA vizeSa svarUpa prajJAvAn AcAryoMke mahAn graMthoMse avazya jAnanA cAhiye; kyoMki siddhAMtameM jo jo kahA hai una sabake vizeSa bhedoMse samajhanemeM prajJAvAn AcAryoM dvArA viracita graMtha sahAyabhUta haiM / ye gurugamya bhI haiM / naya, nikSepa aura pramANake bheda navatattvake jJAnameM Avazyaka haiM, aura unakA yathArthajJAna ina prajJAvaMtoMne batAyA hai| 83 tattvAvabodha (2) sarvajJa bhagavAnne lokAlokake sampUrNa bhAvoMko jAnA aura dekhA aura unakA upadeza unhoMne bhavya logoMko diyaa| bhagavAnne anaMta jJAnake dvArA lokAlokake svarUpaviSayaka anaMta bheda jAne the; parantu sAmAnya manuSyoMko upadezake dvArA zreNI car3haneke lie unhoMne mukhya nava padArthako btaayaa| isase lokAlokake saba bhAvoMkA isameM samAveza ho jAtA hai| nirgrantha pravacanakA jo jo sUkSma upadeza hai vaha tattvakI dRSTise navatattvameM samAviSTa ho jAtA hai / tathA sampUrNa dharmamatoMkA sUkSma vicAra isa navatattvavijJAnake eka dezameM A jAtA hai / AtmAkI jo anaMta zaktiyoM kI huI haiM unheM prakAzita karaneke liye ahaMta bhagavAnkA pavitra upadeza hai| ye anaMta zaktiyoM usa samaya praphullita ho sakatI haiM jaba ki navatattva-vijJAnakA pArAvAra jJAnI ho jaay| : Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAvabodha] mokSamAlA sUkSma dvAdazAMgI jJAna bhI isa navatattva svarUpa jJAnakA sahAyarUpa hai, yaha bhinna bhinna prakArase isa navatattva svarUpa jJAnakA upadeza karatA hai / isa kAraNa yaha niHzaMkarUpase mAnanA cAhiye ki jisane anaMta bhAvabhedase navatattvako jAna liyA vaha sarvajJa aura sarvadarzI ho gyaa| ___ yaha navatattva tripadIkI apekSAse ghaTAnA cAhiye / heya, jJeya aura upAdeya arthAt tyAga karane yogya, jAnane yogya, aura grahaNa karane yogya, ye tIna bheda navatattva svarUpake vicAramaM antarhita haiN| prazna--jo tyAgane yogya hai use jAnakara hama kyA kareMge ! jisa gA~vameM jAnA nahIM hai usakA mArga pU~chanese kyA prayojana ! uttara-tumhArI isa zaMkAkA sahajameM hI samAdhAna ho sakatA hai| tyAgane yogyako bhI jAnanA Avazyaka hai| sarvajJa bhI saba prakArake prapaMcoMko jAna rahe haiN| tyAgane yogya vastuko jAnanekA mUla tattva yaha hai ki yadi use na jAnA ho to kabhI atyAjya samajhakara usa vastukA sevana na ho jAya / eka gA~vase dUsare gA~vameM pahu~canetaka rAstemeM jo jo gA~va Ate hoM unakA rAstA bhI pUMchanA par3atA hai / nahIM to iSTa sthAnapara nahIM pahu~ca sakate / jaise usa gA~vake pUMchanepara bhI usameM Thaharate nahIM haiM, usI taraha pApa Adi tattvoMko jAnanA cAhiye kintu unheM grahaNa nahIM karanA cAhiye / jisa prakAra rAstemeM AnevAle gA~voMko chor3ate jAte haiM, usI taraha unakA bhI tyAga karanA Avazyaka hai / 84 tattvAvabodha (3) navatattvakA kAlabhedase jo satpuruSa guruke pAsase zravaNa, manana aura nididhyAsanapUrvaka jJAna prApta karate haiM, ve satpuruSa mahApuNyazAlI aura dhanyavAdake pAtra haiN| pratyeka sujJa puruSoMko merA vinayabhAvabhUSita yahI upadeza hai ki navatattvako apanI buddhi-anusAra yathArtha jAnanA cAhiye / ___mahAvIra bhagavAnke zAsanameM bahutase matamatAMtara par3a gaye haiM, usakA mukhya kAraNa yahI hai ki tattvajJAnakI orase upAsaka-vargakA lakSa phira gyaa| ve loga kevala kriyAbhAvameM hI lage rahe, jisakA pariNAma dRSTigocara hai| vartamAna khojameM AyI huI pRthivIkI AbAdI lagabhaga Der3ha arabakI ginI jAtI hai; usameM saba gacchoMko milAkara jaina loga kevala bIsa lAkha haiM / ye loga zramaNopAsaka haiN| inameMse maiM anumAna karatA hU~ ki do haz2Ara puruSa bhI muzkilase navatattvako par3hanA jAnate hoMge / manana aura vicArapUrvaka jAnanevAle puruSa to u~galiyoMpara ginane lAyaka bhI na hoMge / tattvajJAnakI jaba aisI patita sthiti ho gaI hai, tabhI matamatAMpara bar3ha gaye haiM / eka kahAvata hai ki "sau syAne eka mata," isI taraha aneka tattvavicAraka puruSoMke matameM bahudhA bhinnatA nahIM AtI, isaliye tattvAvabodha parama Avazyaka hai| ___ isa navatatva-vicArake saMbaMdhameM pratyeka muniyoMse merI vijJapti hai ki ve viveka aura gurugamyatAse isake jJAnakI vizeSarUpase vRddhi kareM, isase unake pavitra pA~ca mahAvrata dRr3ha hoMge, jinezvarake vacanAmRtake anupama AnandakI prasAdI milegI, munitva-AcAra pAlane meM sarala ho jAyagA; jJAna aura kriyAke vizuddha rahanese samyaktvakA udaya hogA; aura pariNAmameM saMsArakA aMta hogaa| Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [tatvAvabodha 85 tattvAvabodha (4) jo zramaNopAsaka navatattvako par3hanA bhI nahIM jAnate unheM use avazya jAnanA cAhiye / jAnaneke bAda bahuta manana karanA cAhiye / jitanA samajhameM A sake, utane gaMbhIra Azayako gurugamyatAse sadbhAvase samajhanA cAhiye / isase Atma-jJAnakI ujjvalatA hogI, aura yamaniyama AdikA bahuta pAlana hogaa| navatattvakA abhiprAya navatattva nAmakI kisI sAmAnya likhI huI pustakase nhiiN| parantu jisa jisa sthala para jina jina vicAroMko jJAniyoMne praNIta kiyA hai, ve saba vicAra navatattvameMke kisI na kisI eka, do athavA vizeSa tattvoMke hote haiN| kevalI bhagavAnne ina zreNiyoMse sakala jagatamaMDala dikhA diyA hai| isase jaise jaise naya Adike bhedase isa tattvajJAnakI prApti hogI vaise vaise apUrva Ananda aura nirmalatAkI prApti hogii| kevala viveka, gurugamyatA aura apramAdakI AvazyakatA hai / yaha nava tattvazAna mujhe bahuta priya hai / isake rasAnubhavI bhI mujhe sadaiva priya haiN| __ kAlabhedase isa samaya sirpha mati aura zruta ye do jJAna bharatakSetrameM vidyamAna haiM, bAkIke tIna jJAna vyavaccheda ho gaye haiN| to bhI jyoM jyoM pUrNa zraddhAsahita bhAvase hama isa navatattvajJAnake vicAroMkI guphAmeM utarate jAte haiM tyoM tyoM usake bhItara adbhuta AtmaprakAza, AnaMda, samartha tattvajJAnakI sphuraNA, uttama vinoda, gaMbhIra camaka aura Azcaryacakita karanevAle zuddha samyagjJAnake vicAroMkA bahuta adhika udaya karate haiM / syAdvAdavacanAmRtake anaMta suMdara AzayoMke samajhanekI zaktike isa kAlameM isa kSetrase viccheda honepara bhI usake saMbaMdhameM jo jo suMdara Azaya samajhameM Ate haiM, ve Azaya atyanta hI gaMbhIra tattvoMse bhare hue haiM / yadi ina AzayoMko punaH punaH manana kiyA jAya to ye Azaya cArvAka-matike caMcala manuSyoM ko bhI saddharmameM sthira kara denevAle haiM / sArAMza yaha hai ki saMkSepameM, saba prakArakI siddhi, pavitratA, mahAzIla, sakSma aura gaMbhIra nirmala vicAra, svaccha vairAgyakI bheTa, ye saba tattvajJAnase milate haiN| 86 tattvAvabodha ekabAra eka samartha vidvAnke sAtha nimrantha pravacanakI camatkRtike saMbaMdhameM bAtacIta huI / isa saMbaMdhameM usa vidvAnne kahA ki itanA maiM mAnatA hU~ ki mahAvIra eka samartha tattvajJAnI puruSa the, unhoMne jo upadeza kiyA hai use grahaNa karake prajJAvaMta puruSoMne aMga upAMgakI yojanA kI hai| unake jo vicAra haiM ve camatkRtise pUrNa haiM, parantu isake Uparase isameM lokAlokakA saba jJAna A jAtA hai, yaha maiM nahIM kaha sakatA / aisA honepara bhI yadi Apa isa saMbaMdhameM kucha pramANa deteM hoM to maiM isa bAtapara kucha zraddhA kara sakatA huuN| isake uttarameM maiMne yaha kahA ki maiM kucha jainavacanAmRtako yathArtha te kyA, parantu vizeSa bheda sahita bhI nahIM jAnatA; parantu jo kucha sAmAnyarUpase jAnatA hU~, isake Uparasa bhI pramANa avazya de sakatA huuN| bAdameM nava-tattvavijJAnake saMbaMdhameM bAtacIta calI / maiMne kahA Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAvabodha] mokSamAlA isameM samasta sRSTikA jJAna A jAtA hai, parantu use yathArtha samajhanekI zakti cAhiye / unhoMne isa kathanakA pramANa mA~gA / maiMne ATha karmoke nAma liye / isake sAtha hI yaha sUcita kiyA ki inake sivAya isase bhinna bhAvako dikhAnevAlA Apa koI nauMvA karma DhUMr3ha nikAle; pApa aura puNya prakRtiyoMke nAma lekara maiMne kahA ki Apa inake sivAya eka bhI adhika prakRti DhU~r3ha deN| yaha kahanepara anukramase bAta clii| sabase pahale jIvake bheda kahakara maiMne pUchA ki kyA inameM Apa kucha nyUnAdhika kahanA cAhate ho ! ajIva dravyake bheda batAkara pUchA ki kyA Apa isase kucha vizeSa kahate ho? isI prakAra jaba navatattvake saMbaMdhameM bAtacIta huI to unhoMne thor3I dera vicAra karake kahA, yaha to mahAvIrakI kahaneke adbhuta camatkRti hai ki jIvakA eka bhI nayA bheda nahIM milatA / isI taraha pApa puNya AdikI eka bhI vizeSa prakRti nahIM milatI; tathA nauMvA karma bhI nahIM miltaa| aise aise tatvajJAnake siddhAMta jainadarzanameM haiM, yaha bAta mere dhyAnameM na thI, isameM samasta sRSTikA tattvajJAna kucha aMzoMmeM avazya A sakatA hai| 87 tatvAvabodha isakA uttara isa orase yaha diyA gayA ki abhI jo Apa itanA kahate haiM vaha tabhItaka kahate haiM jaba taka ki jainadharmake tattva-vicAra Apake hRdayameM nahIM Aye, parantu maiM madhyasthatAse satya kahatA hU~ ki isameM jo vizuddha jJAna batAyA gayA hai vaha anyatra kahIM bhI nahIM hai; aura sarva matoMne jo jJAna batAyA hai vaha mahAvIrake tattvajJAnake eka bhAgameM A jAtA hai / inakA kathana syAdvAda hai, ekapakSIya nhiiN| Apane kahA ki kucha aMzameM sRSTikA tattvajJAna isameM avazya A sakatA hai, parantu yaha mizravacana hai / hamAre samajhAnekI alpajJatAse aisA avazya ho sakatA hai parantu isase ina tattvoMmeM koI apUrNatA hai, aisI bAta to nahIM hai| yaha koI pakSapAtayukta kathana nhiiN| vicAra karanepara samasta sRSTimeMse inake sivAya koI dasavA~ tattva khoja karane para kabhI bhI milanevAlA nahIM / isa saMbaMdha prasaMga Anepara jaba hama logoMmeM bAtacIta aura madhyastha carcA hogI taba samAdhAna hogaa| uttarameM unhoMne kahA ki isake Uparase mujhe yaha to nissandeha hai ki jainadarzana eka adbhuta darzana hai / zreNIpUrvaka Apane mujhe nava tatvoMke kucha bhAga kahe haiM isase maiM yaha bedhar3aka kaha sakatA hU~ ki mahAvIra guptabhedako pAye hue puruSa the / isa prakAra thoDIsI bAtacIta karake " uppannevA" "vigame vA" "dhuvei vA" yaha labdhivAkya unhoMne mujhe kahA / yaha kahaneke pazcAt unhoMne batAyA ki ina zabdoMke sAmAnya arthameM to koI camatkRti dikhAI nahIM detI / utpanna honA, nAza honA, aura acalatA yahI ina tIna zabdoMkA artha hai / parantu zrImAn gaNadharoMne to aisA ullekha kiyA hai ki ina vacanoMke gurumukhase zravaNa karanepara pahaleke bhAvika ziSyoMko dvAdazAMgIkA AzayapUrNa jJAna ho jAtA thaa| isake liye maiMne kucha vicAra karake dekhA bhI, to mujhe aisA mAlUma huA ki aisA honA asaMbhava hai| kyoMki atyanta sUkSma mAnA duA saddhAMtika-jJAna isameM kahA~se samA sakatA hai| isa saMbaMdhameM kyA bhApa kucha lakSa pahu~cA sakeMge! Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .............. [ tattvAvabodha zrImad rAjacandra ..... 88 tatvAvabodha uttarameM maine kahA ki isa kAlameM tIna mahA jJAnoMkA bhAratase viccheda ho gayA hai| aisA honepara maiM koI sarvajJa athavA mahA prajJAvAn nahIM hU~ to bhI merA jitanA sAmAnya lakSa pahu~ca sakegA utanA pahu~cAkara kucha samAdhAna kara sakU~gA, yaha mujhe saMbhava pratIta hotA hai / taba unhoMne kahA ki yadi yaha saMbhava ho to yaha tripadI jIvapara " nAsti" aura " asti" vicArase ghaTAiye / vaha isa taraha ki jIva kyA utpattirUpa hai ! to ki nahIM / jIva kyA vyayarUpa hai ! to ki nhiiN| jIva kyA dhrauvyarUpa hai ! to ki nahIM, isa taraha eka bAra ghaTAiye aura dUsarI bAra jIva kyA utpattirUpa hai.? to ki haaN| jIva kyA vyayarUpa hai ! to ki hA~ / jIva kyA dhrauvyarUpa hai ? to ki hA~, aise ghaTAiye / ye vicAra samasta maMDalameM ekatra karake yojita kiye haiN| ise yadi yathArtha nahIM kaha sakate to aneka prakArake dUSaNa A sakate haiM / yadi vastu vyayarUpa ho to vaha dhruvarUpa nahIM ho sakatI-yaha pahalI zaMkA hai / yadi utpatti, vyaya aura dhruvatA nahIM to jIvako kina pramANoMse siddha karoge-yaha dUsarI zaMkA hai / vyaya aura dhruvatAkA paraspara virodhAbhAsa hai-yaha tIsarI zaMkA hai / jIva kevala dhruva hai to utpattimeM asti kahanA asatya ho jAyagA-yaha cauthA virodha / utpanna jIvako dhruvarUpa kaho to use utpanna kisane kiyA--yaha pA~cavIM zaMkA aura virodha / isase usakA anAdipanA jAtA rahatA haiyaha chaThI zaMkA hai / kevala dhruva vyayarUpa hai aisA kaho to yaha cArvAka-mizravacana huA-yaha sAtavA~ doSa hai| utpatti aura vyayarUpa kahoge to kevala cArvAkakA siddhAMta kahA jAyegA--yaha AThavA~ doSa hai| utpattikA abhAva, vyayakA abhAva aura dhruvatAkA abhAva kahakara phira tInoMkA astitva kahanA-ye chaha doSa / isa taraha milAkara saba caudaha doSa hote haiN| kevala dhruvatA nikAla denepara tIrthakaroMke vacana khaMDita ho jAte haiM-yaha pandrahavA~ doSa hai| utpatti dhruvatA lenepara karttAkI siddhi hotI hai isase sarvajJake vacana khaMDita ho jAte haiM--yaha solahavA~ doSa hai| utpatti vyayarUpase pApa puNya AdikA abhAva mAna leM to dharmAdharma sabakA lopa ho jAtA hai-yaha satrahavA~ doSa hai / utpatti vyaya aura sAmAnya sthitise ( kevala acala nahIM ) triguNAtmaka mAyA siddha hotI hai-yaha aThArahavA~ doSa hai| 89 tattvAvabodha (8) ina kathanoMke siddha na honepara itane doSa Ate haiN| eka jaina munine mujhe aura mere mitra-maMDalase aisA kahA thA ki jaina saptabhaMgInaya apUrva hai aura isase saba padArtha siddha hote haiM / isameM nAsti astikA agamya bheda sanniviSTa hai / yaha kathana sunakara hama saba ghara Aye, phira yojanA karate karate isa labdhivAkyako jIvapara ghaTAyA / maiM samajhatA hU~ ki isa prakAra nAsti astike donoM bhAva jIvapara nahIM ghaTa sakate / isase labdhivAkya bhI klezarUpa ho jaaveNge| phira bhI isa ora merI koI tiraskArakI izi nahIM hai| isake uttarameM maine kahA ki Apane jo nAsti aura asti nayoMko jIvapara ghaTAnekA vicAra Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ talAvavodha] mokSamAlA. kiyA hai vaha sanikSepa zailIse nahIM, arthAt kabhI isameM ekAMta pakSakA grahaNa kiyA jA sakatA hai / aura phira maiM koI syAdvAda-zailIkA yathArtha jAnakara nahIM, maMdabuddhise lezamAtra jAnatA hU~ / nAsti asti nayako bhI Apane yathArtha zailIpUrvaka nahIM ghaTAyA / isaliye maiM tarkase jo uttara de sakatA hU~ use Apa suneM / utpattimeM " nAsti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki "jIva anAdi anaMta hai"| vyayameM " nAsti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki " isakA kisI kAlameM nAza nahIM hotaa"| dhruvatA " nAsti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki " eka dehameM vaha sadaivake liye rahanevAlA nhiiN"| 90 tattvAvaSodha (9) utpattimeM " asti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki jIvako mokSa honetaka eka dehameMse cyuta hokara vaha dUsarI dehameM utpanna hotA hai"| ___ vyayameM " asti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki '. vaha jisa dehameMse AyA vahA~se vyaya prApta huA, athavA pratikSaNa isakI Atmika Rddhi viSaya Adi maraNase rukI huI hai, isa prakAra vyaya ghaTA sakate haiN| dhruvatAmeM " asti" kI jo yojanA kI hai vaha isa taraha yathArtha ho sakatI hai ki " dravyakI apekSAse jIva kisI kAlameM nAza nahIM hotA, vaha trikAla siddha hai|" aba isase arthAt ina apekSAoMko dhyAnameM rakhanese mujhe AzA hai ki diye hue doSa dUra ho jaayeNge| 1 jIva vyayarUpase nahIM hai isaliye dhrauvya siddha huA-yaha pahalA doSa dUra huaa| 2 utpatti, vyaya aura dhruvatA ye bhinna bhinna nyAyase siddha haiM; arthAt jIvakA satyatva siddha huA-yaha dUsare doSakA parihAra huaa| 3 jIvakI satya svarUpase dhruvatA siddha huI isase vyaya naSTa huA-yaha tIsare doSakA parihAra huaa| 4 dravyabhAvase jIvakI utpatti asiddha huI--yaha cauthA doSa dUra huaa| 5 jIva anAdi siddha huA isaliye utpattisaMbaMdhI pA~cavA~ doSa dUra huaa| 6 utpatti asiddha huI isaliye kartAsaMbaMdhI chahe doSakA parihAra huaa| 7 dhruvatAke sAtha vyaya lenese bAdhA nahIM AtI, isaliye cArvAka-mizra-vacana nAmaka sAtaveM doSakA nirAkaraNa huaa| 8 utpatti aura vyaya pRthak pRthak dehameM siddha hue isase kevala cArvAka siddhAMta nAmake AThaveM doSakA parihAra huaa| Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - -- - - zrImad rAjacandra [tasthAvabodha 14 zaMkAkA paraspara virodhAbhAsa nikala jAnese caudaha takaka saba doSa dUra hue| 15 anAdi anaMtatA siddha honepara syAdvAdakA vacana siddha huA yaha pandarahaveM doSakA nirAkaraNa huA / 16 kartAke na siddha honepara jina-vacanakI satyatA siddha huI isase solahaveM 'doSakA nirAkaraNa huaa| 17 dharmAdharma, deha Adike punarAvartana siddha honese satrahaveM doSakA parihAra huaa| 18 ye saba bAteM siddha honepara triguNAtmaka mAyAke asiddha honese aThArahavA~ doSa dUra huA / 91 tatvAvayodha mujhe AzA hai ki Apake dvArA vicArakI huI yojanAkA isase samAdhAna huA hogaa| yaha kucha yathArtha zailI nahIM ghaTAI, to bhI isameM kucha na kucha vinoda avazya mila sakatA hai / isake Upara vizeSa vivecana karaneke lie bahuta samayakI AvazyakatA hai isaliye adhika nahIM kahatA / parantu eka do saMkSipta bAta Apase kahanI haiM, to yadi yaha samAdhAna ThIka ThIka huA ho to unako khuuN| bAdameM unakI orase saMtoSajanaka uttara milA, aura unhoMne kahA ki eka do bAta jo Apako kahanI hoM unheM saharSa kho| bAdameM maiMne apanI bAtako saMjIvita karake labdhike saMbaMdhakI bAta khii| yadi Apa isa labdhike saMbaMdhameM zaMkA kareM athavA ise klezarUpa kaheM to ina vacanoMke prati anyAya hotA hai / isameM atyanta ujjvala Atmikazakti, gurugamyatA, aura vairAgyakI AvazyakatA hai / jabataka yaha nahIM tabataka labdhike viSayameM zaMkA rahanA nizcita hai / parantu mujhe AzA hai ki isa samaya isa saMbaMdhameM do zabda kahane nirarthaka nahIM hoNge| ve ye haiM ki jaise isa yojanAko nAsti astipara ghaTAkara dekhI vaise hI isameM bhI bahuta sUkSma vicAra karaneke haiM / dehameM dehakI pRthak pRthak utpatti, cyavana, vizrAma, garbhAdhAna, paryApti, indriya, sattA, jJAna, saMjJA, AyuSya, viSaya ityAdi aneka karmaprakRtiyoMko pratyeka bhedase lenepara jo vicAra isa labdhise nikalate haiM ve apUrva haiM / jahA~taka jisakA dhyAna pahu~catA hai vahA~taka saba vicAra karate haiM, parantu dravyArthika bhAvArthika nayase samasta sRSTikA jJAna ina tIna zabdoMmeM A jAtA hai, usakA vicAra koI hI karate haiM; yaha jaba sadguruke mukhakI pavitra labdhirUpase prApta ho sakatA hai to phira isase dvAdazAMgI jJAna kyoM nahIM ho sakatA? jagatke kahate hI manuSyako eka ghara, eka vAsa, eka gA~va, eka zahara, eka deza, eka khaMDa, eka pRthivI yaha saba chor3akara asaMkhyAta dvIpa samudrAdise bharapUra vastuoMkA jJAna kaise ho jAtA hai ! isakA kAraNa kevala itanA hI hai ki vaha isa zabdakI vyApakatAko samajhe huA hai, athavA isakA lakSa isakI amuka vyApakatAtaka pahu~cA huA hai, jisase jagat zabdake kahate hI vaha itane bar3e marmako samajha jAtA hai / isI taraha Rju aura sarala satpAtra ziSya nirghantha guruse ina tIna zabdoMkI gamyatA prAptakara dvAdazAMgI jJAna prApta karate the| isa prakAra vaha landhi alpajJatA honepara bhI vivekase dekhanepara kezarUpa nahIM hai| Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A0 tattvAvabodha] mokSamAlA 92 tattvAvabodha (11) yahI navatattvake saMbaMdhoM hai / jisa madhyavayake kSatriya-putrane jagat anAdi hai aise bedhar3aka kahakara karttAko ur3AyA hogA usa puruSane kyA ise kucha sarvajJatAke gupta bhedake vinA kiyA hogA ? tathA inakI nirdoSatAke viSayameM jaba Apa par3heMge to nizcayase aisA vicAra kareMge ki ye paramezvara the / kartA na thA aura jagat anAdi thA to aisA usane kahA / inake niSpakSa aura kevala tattvamaya vicAroMpara Apako avazya manana karanA yogya hai / jainadarzanake avarNavAdI jaina darzanako nahIM jAnate isase ve isake sAtha anyAya karate haiM, ve mamatvase adhogatiko prApta hoNge| - isake bAda bahutasI bAtacIta huI / prasaMga pAkara isa tattvapara vicAra karanekA vacana lekara maiM saharSa vahA~se utthaa| tattvAvabodhake saMbaMdhameM yaha kathana kahA / ananta bhedoMse bhare hue ye tattvavicAra kAlabhedase jitane jAne jAyeM utane jAnane cAhiye; jitane grahaNa kiye jA sakeM utane grahaNa karane cAhiye aura jitane tyAjya dikhAI deM utane tyAgane caahiye| ina tatvoMko jo yathArtha jAnatA hai, vaha ananta catuSTayase virAjamAna hotA hai, ise satya smjhnaa| isa navatattvake kramavAra nAma rakhane meM jIvakI mokSase nikaTatAkA AdhA abhiprAya sUcita hotA hai| 93 tatvAvabodha (12) yaha to tumhAre dhyAnameM hai ki jIva, ajIva isa kramase antameM mokSakA nAma AtA hai / aba ise ekake bAda eka rakhate jAya~ to jIva aura mokSa kramase Adi aura aMtameM AveMge-- jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha, mokSa / maiMne pahile kahA thA ki ina nAmoMke rakhanemeM jIva aura mokSakI nikaTatA hai, parantu yaha nikaTatA to na huI, kintu jIva aura ajIvakI nikaTatA duI / vastutaH aisA nahIM hai / ajJAnase hI to ina donoMkI nikaTatA hai; parantu jJAnase jIva aura mokSakI nikaTatA hai, jaise:-- ajIva jIva Aprava navatattvacakra. mokSa Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [tasthAvabodha aba dekho, ina donoMmeM kucha nikaTatA hai ! hA~, nirdiSTa nikaTatA A gaI hai| parantu yaha nikaTatA to dravyarUpase hai / jaba bhAvase nikaTatA Ave tabhI iSTasiddhi hogI / dravya-nikaTatAkA sAdhana satparamAtmatattva, sadgurutattva, aura saddharmatattvako pahacAnakara zraddhAna karanA hai / bhAva-nikaTatA arthAt kevala eka hI rUpa honeke liye jJAna, darzana aura cAritra sAdhana rUpa haiN| isa cakrase yaha bhI AzaMkA ho sakatI hai ki yadi donoM nikaTa hai to kyA bAkI rahe huoMko chor3a deM ! uttarameM maiM kahatA hU~ ki yadi sampUrNarUpase tyAga kara sakate ho to tyAga do, isase mokSarUpa hI ho jAoge / nahIM to heya, jJeya aura upAdeyakA upadeza grahaNa karo, isase Atma-siddhi prApta hogii| 94 tattvAvabodha (13) __jo kucha maiM kaha gayA hU~ vaha kucha kevala jainakulameM janma pAnevAloMke liye hI nahIM, kintu sabake liye hai / isI taraha yaha bhI niHsaMdeha mAnanA ki maiM jo kahatA hU~ vaha niSpakSapAta aura paramArtha buddhise kahatA huuN| mujhe tumase jo dharmatattva kahanA hai vaha pakSapAta athavA svArthabuddhise kahanekA merA kucha prayojana nahIM / pakSapAta athavA svArthase maiM tumheM adharmatattvakA upadeza dekara adhogatikI siddhi kyoM karU~ ? bArambAra tumheM maiM nimranthake vacanAmRtake liye kahatA hU~, usakA kAraNa yahI hai ki ve vacanAmRta tattvameM paripUrNa haiN| jinezvaroMke aisA koI bhI kAraNa na thA ki jisake nimittase ve mRSA athavA pakSapAtayukta upadeza dete, tathA ve ajJAnI bhI na the ki jisase unase mRSA upadeza diyA jAtA / yahA~ tuma zaMkA karoge ki ye ajJAnI nahIM the yaha kisa pramANase mAlUma ho sakatA hai ? to isake uttarameM maiM inake pavitra siddhAMtoMke rahasyako manana karaneko kahatA huuN| aura aisA jo karegA vaha punaH leza bhI AzaMkA nahIM karegA / jainamatake pravartakoMke prati mujhe koI rAga buddhi nahIM hai, ki jisase pakSapAtavaza maiM tumheM kucha bhI kaha dU~, isI taraha anyamatake pravartakoMke prati mujhe koI vaira buddhi nahIM ki mithyA hI inakA khaMDana kruuN| donoMmeM maiM to maMdamati madhyastharUpa huuN| bahuta bahuta mananase aura merI buddhi jahA~taka pahu~cI vahA~taka vicAra karanese maiM vinayapUrvaka kahatA hU~ ki he priya bhavyo ! jaina darzanake samAna eka bhI pUrNa aura pavitra darzana nahIM; vItarAgake samAna eka bhI deva nahIM; tairakarake anaMta duHkhase pAra pAnA ho to isa sarvajJa darzanarUpa kalpavRkSakA sevana kro| 95 tattvAvayodha jaina darzana itanI adhika sUkSma vicAra saMkalanAoMse bharA huA darzana hai ki isameM praveza karanemeM bhI bahuta samaya cAhiye / Upara Uparase athavA kisI pratipakSIke kahanese amuka vastuke saMbaMdhameM abhiprAya banA lenA athavA abhiprAya de denA yaha vivekiyoMkA kartavya nahIM / jaise koI tAlAba labAlaba bharA ho, usakA jala Uparase samAna mAlUma hotA hai| parantu jaise jaise Age bar3hate jAte haiM vaise vaise adhika adhika gaharApana AtA jAtA hai phira bhI Upara to jala sapATa hI rahatA hai| isI taraha jagatke saba dharmamata eka tAlAbake samAna haiM, unheM Uparase sAmAnya sapATa dekhakara samAna kaha Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvAvabodha] mokSamAlA denA ucita nahIM / aise kahanevAloMne tattvako bhI nahIM pAyA / jainadarzanake eka eka pavitra siddhAMta aise haiM ki unapara vicAra karanemeM Ayu pUrNa ho jAya to bhI pAra na mile / anya saba dharmamatoMke vicAra jinapraNIta vacanAmRta-siMdhuke Age eka biMduke samAna bhI nhiiN| jisane jainamatako jAnA aura sevana kiyA, vaha kevala vItarAgI aura sarvajJa ho jAtA hai / isake pravartaka kaise pavitra puruSa the! isake siddhAMta kaise akhaMDa, sampUrNa aura dayAmaya haiM ! isameM dUSaNa to koI hai hI nahIM ! sarvathA nirdoSa to kevala jaina darzana hI hai ! aisA eka bhI pAramArthika viSaya nahIM ki jo jainadarzanameM na ho, aura aisA eka bhI tattva nahIM ki jo jainadarzanameM na ho; eka viSayako anaMta bhedoMse paripUrNa kahanevAlA jainadarzana hI hai / isake samAna prayojanabhUta tattva anyatra kahIM bhI nahIM haiN| jaise eka dehameM do AtmAe~ nahIM hotI usI taraha samasta sRSTimeM do jaina arthAt jainake tulya dUsarA koI darzana nahIM / aisA kahanekA kAraNa kyA ! kevala usakI paripUrNatA, vItarAgitA, satyatA aura jghitaissitaa| 96 tattvAvabodha (15) nyAyapUrvaka itanA to mujhe bhI mAnanA cAhiye ki jaba eka darzanako paripUrNa kahakara bAta siddha karanI ho taba pratipakSakI madhyasthabuddhise apUrNatA dikhalAnI cAhiye / parantu ina donoM bAtoMpara vivecana karanekI yahA~ jagaha nahIM; to bhI thor3A thor3A kahatA AyA huuN| mukhyarUpase yahI kahanA hai ki yaha bAta jise rucikara mAlUma na hotI ho athavA asaMbhava lagatI ho, use jainatattva-vijJAnI zAstroMko aura anyatattva-vijJAnI zAstroMko madhyasthabuddhise mananakara nyAyake kA~Tepara tolanA caahiye| isake Uparase avazya itanA mahA vAkya nikalegA ki jo pahale DaeNkekI coTa kahA gayA thA vahI saccA hai| ___ jagat bheDiyAdhasAna hai / dharmake matabhedasaMbaMdhI zikSApAThameM jaisA kahA jA cukA hai ki aneka dharmamatoMke jAla phaila gaye haiN| vizuddha AtmA to koI hI hotI hai| vivekase tattvakI khoja koI hI karatA hai / isaliye jainatattvoMko anya dArzanika loga kyoM nahIM jAnate, yaha bAta kheda athavA AzaMkA karane yogya nhiiN| phira bhI mujhe bahuta Azcarya lagatA hai ki kevala zuddha paramAtmatattvako pAye hue, sakaladUSaNarahita, mRSA kahanekA jinake koI nimitta nahIM aise puruSake kahe hue pavitra darzanako svayaM to jAnA nahIM, apanI AtmAkA hita to kiyA nahIM, parantu avivekase matabhedameM par3akara sarvathA nirdoSa aura pavitra darzanako nAstika kyoM kahA ! parantu aisA kahanevAle jainadarzanake tattvako nahIM jAnate the / tathA isake tatvako jAnanese apanI zraddhA Diga jAvegI, to phira loga apane pahale kahe hue matako nahIM mAneMge, jisa laukika matake AdhArapara apanI AjIvikA TikI huI hai, aise veda AdikI mahattA ghaTAnese apanI hI mahattA ghaTa jAyagI; apanA mithyA sthApita kiyA huA paramezvarapada nahIM clegaa| isaliye jainatattvameM praveza karanekI ruciko mUlase hI baMda karaneke liye inhoMne logoMko aisI dhokApaTTI dI hai ki jainadarzana to nAstika darzana hai| loga to vicAre Darapoka bher3ake samAna haiM; isaliye ve vicAra bhI kahA~se kareM ! yaha kahanA kitanA muSA aura anarthakAraka hai, isa bAtako ve 12 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [tatvAvaboSa hI jAna sakate haiM jinhoMne vItarAgapraNIta siddhAMta vivekase jAne haiM / saMbhava hai, mere isa kahaneko maMdabuddhi loga pakSapAta mAna baittheN| 97 tattvAvabodha (16) pavitra jainadarzanako nAstika kahalAnevAle eka mithyA dalIlase jItanA cAhate haiM aura vaha yaha hai ki jainadarzana paramezvarako isa jagatkA kartA nahIM mAnatA, aura jo paramezvarako jagatkartA nahIM mAnatA vaha to nAstika hI hai isaprakArakI mAna lI huI bAta bhadrikajanoMko zIghra hI z2A lagatI hai, kyoMki unameM yathArtha vicAra karanekI preraNA nahIM hotI / parantu yadi isake Uparase yaha vicAra kiyA jAya ki phira jainadarzana jagatko anAdi anaMta kisa nyAyase kahatA hai ? jagatkartA na mAnanekA isakA kyA kAraNa hai ! isa prakAra ekake bAda eka bhedarUpa vicAra karanese ve jainadarzanakI pavitratAko samajha sakate haiM / paramezvarako jagat racanekI kyA AvazyakatA thI ! paramezvarane jagatko racA to sukha duHkha banAnekA kyA kAraNa thA ? sukha duHkhako racakara phira mautako kisaliye banAyA ! yaha lIlA use kisako batAnI thI ? jagatko racA to kisa karmase racA ! usase pahale racanekI icchA use kyoM na huI ? Izvara kauna hai ? jagatke padArtha kyA haiM ! aura icchA kyA hai ! jagatko racA to phira isameM eka hI dharmakI pravRtti rakhanI thI; isa prakAra bhramaNAmeM DAlanekI kyA jarUrata thI ? kadAcit yaha mAna leM ki yaha usa bicArese bhUla ho gaI! hogI ! khaira kSamA karate haiM, parantu aisI AvazyakatAse adhika aklamandI use kahA~se sUjhI ki usane apaneko hI mUlase ukhAr3anevAle mahAvIra jaise puruSoMko janma diyA ! inake kahe hue darzanako jagatmeM kyoM maujUda rakkhA ? apane pairapara apane hAthase kulhAr3A mAranekI use kyA AvazyakatA thI ! eka to mAno isa prakArake vicAra, aura anya dUsare prakArake ye vicAra ki jainadarzanake pravartakoMko kyA isase koI dveSa thA? yadi jagatkA kartA hotA to aisA kahanese kyA inake lAbhako koI hAni pahu~catI thI! jagatakA kartA nahIM, jagat anAdi anaMta hai; aisA kahanemeM inako kyA koI mahattA mila jAtI thI ! isa prakArake aneka vicAroMpara vicAra karanese mAlUma hogA ki jaisA jagatkA svarUpa hai, use vaisA hI pavitra puruSoMne kahA hai| isameM bhinnarUpase kahaneko inakA lezamAtra bhI prayojana na thA / sUkSmase sUkSma jaMtukI rakSAkA jisane vidhAna kiyA hai, eka raja-kaNase lekara samasta jagatke vicAra jisane saba bhedoMsahita kahe haiM, aise puruSoMke pavitra darzanako nAstika kahanevAle kisa gatiko pAveMge, yaha vicAranese dayA AtI hai ! 98 tatvAvabodha (17) jo nyAyase jaya prApta nahIM kara sakatA vaha pIchese gAlI dene lagatA hai| isI taraha pavitra jainadarzanake akhaMDa tattvasiddhAMtoMkA jaba zaMkarAcArya, dayAnanda sanyAsI vagairaha khaMDana na kara sake to phira ve " jaina nAstika hai, so cArvAkameMse utpanna huA hai "-aisA kahane lage / parantu yahA~ koI prazna kare ki mahArAja ! yaha vivecana Apa pIchese kareM / ina zabdoMko kahane meM samaya viveka athavA Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAjakI AvazyakatA] mokSamAlA jJAnakI koI jarUrata nahIM hotI parantu Apa isa bAtakA uttara deM ki jainadarzana vedase kisa vastumeM utaratA huA hai| isakA jJAna, isakA upadeza, isakA rahasya, aura isakA satzIla kaisA hai use eka bAra kaheM to sahI / Apake vedake vicAra kisa bAbatameM jainadarzanase bar3hakara haiM ? isa taraha jaba ve marmasthAnapara Ate haiM to maunake sivAya unake pAsa dUsarA koI sAdhana nahIM rahatA / jina satpuruSoMke vacanAmRta aura yogake balase isa sRSTimeM satya, dayA, tattvajJAna aura mahAzIla udaya hote haiM, una puruSoMkI apekSA jo puruSa zRMgArameM race pace par3e hue haiM, jo sAmAnya tattvajJAnako bhI nahIM jAnate, aura jinakA AcAra bhI pUrNa nahIM, unheM bar3hakara kahanA, paramezvarake nAmase sthApita karanA, aura satyasvarUpakI niMdA karanI, paramAtmasvarUpako pAye duoMko nAstika kahanA, ye saba bAteM inake kitane adhika karmakI bahulatAko sUcita karatI haiM ! parantu jagat mohase aMdha hai; jahA~ matabheda hai vahA~ a~dherA hai; jahA~ mamatva athavA rAga hai vahA~ satya tattva nhiiN| ye bAteM hameM kyoM na vicAranI cAhiye ? ___maiM tumheM nirmamatva aura nyAyakI eka mukhya bAta kahatA huuN| vaha yaha hai ki tuma cAhe kisI bhI darzanako mAno; phira jo kucha bhI tumhArI dRSTimeM Ave vaisA jainadarzanako kaho / saba darzanoMke zAstra-tattvoMko dekho, tathA jainatattvoMko bhI dekho / svataMtra Atma-zaktise jo yogya mAlUma ho use aMgIkAra karo / mere kahaneko athavA anya kisI dUsareke kahaneko bhale hI ekadama tuma na mAno parantu tattvako vicaaro| 99 samAjakI AvazyakatA AMgladezavAsiyoMne saMsArake aneka kalAkauzaloMmeM kisa kAraNase vijaya prApta kI hai ? yaha vicAra karanese hameM tatkAla hI mAlUma hogA ki unakA bahuta utsAha aura isa utsAhameM anekoMkA mila jAnA hI unakI saphalatAkA kAraNa hai / kalAkauzalake isa utsAhI kAmameM ina aneka puruSoMke dvArA sthApita sabhA athavA samAjako kyA pariNAma milA ! to uttarameM yahI kahA jAyagA ki lakSmI, kIrti aura adhikAra / inake isa udAharaNake Uparase isa jAtike kalAkauzalakI khoja karanekA maiM yahA~ upadeza nahIM detA, parantu sarvajJa bhagavAnkA kahA huA gupta tattva pramAda-sthitimeM A par3A hai, use prakAzita karaneke liye tathA pUrvAcAryoMke gUMthe hue mahAn zAstroMko ekatra karaneke liye, par3e hue gacchoMke matamatAMtarako haTAneke liye tathA dharma-vidyAko praphullita karaneke liye sadAcaraNI zrImAn aura dhImAn donoMko milakara eka mahAn samAjakI sthApanA karanekI AvazyakatA hai, yaha kahanA cAhatA huuN| pavitra syAdvAdamatake deke hue tatvoMko prasiddhimeM lAnekA jabataka prayatna nahIM hotA, tabataka zAsanakI unnati bhI nahIM hogI / saMsArI kalAkauzalase lakSmI, kIrti aura adhikAra milate haiM, parantu isa dharma-kalAkauzalase to sarva siddhi prApta hogii| mahAn samAjake aMtargata upasamAjoMko sthApita karanA cAhiye / sampradAyake bAr3e meM baiThe rahanekI apekSA matamatAMtara chor3akara aisA karanA ucita hai / maiM cAhatA hU~ ki isa uddezyakI siddhi hokara jainoMke aMtargaccha matabheda dUra hoM; satya vastuke Upara manuSyasamAjakA lakSa Ave; aura mamatva dUra ho| 100 manonigrahake vina . bArambAra jo upadeza kiyA gayA hai, usameMse mukhya tAtparya yahI . nikalatA hai ki AtmAkA Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [smRtimeM rakhane yogya mahAvAkya uddhAra karo aura uddhAra karaneke liye tattvajJAnakA prakAza karo; tathA satzIlakA sevana kro| ise prApta karaneke liye jo jo mArga batAye gaye haiM ve saba manonigrahatAke AdhIna haiM / manonigrahatA honeke liye lakSakI bahulatA karanA jarUrI hai / bahulatA karanemeM nimnalikhita doSa vighnarUpa hote haiM:1 Alasya. 10 apanI bar3AI. 2 aniyamita nidrA. 11 tuccha vastuse Ananda 3 vizeSa AhAra. 12 rasagAravalubdhatA. 4 unmAda prakRti. 13 atibhoga. 5 mAyAprapaMca. 14 dUsarekA aniSTa cAhanA. 6 aniyamita kAma. 15 kAraNa vinA saMcaya karanA. 7 akaraNIya vilAsa. 16 bahutoMkA sneha. 8 mAna. 17 ayogya sthalameM jAnA. 9 maryAdAse adhika kAma. 18 eka bhI uttama niyamakA nahIM pAlanA. jabataka ina aThAraha vighnoMse manakA saMbaMdha hai tabataka aThAraha pApake sthAna kSaya nahIM hoMge / ina aThAraha doSoMke naSTa honese manonigrahatA aura abhISTa siddhi ho sakatI hai / jabataka ina doSoMkI manase nikaTatA hai tabataka koI bhI manuSya Atma-siddhi nahIM kara sakatA / ati bhogake badalemeM kevala sAmAnya bhoga hI nahIM, parantu jisane sarvathA bhoga-tyAga vratako dhAraNa kiyA hai, tathA jisake hRdayameM inameMse kisI bhI doSakA mUla na ho vaha satpuruSa mahAn bhAgyazAlI hai| 1.1 smRtimeM rakhane yogya mahAvAkya 1 niyama eka tarahase isa jagatkA pravartaka hai| 2 jo manuSya satpuruSoMke caritrake rahasyako pAtA hai vaha paramezvara ho jAtA hai| 3 caMcala citta saba viSama duHkhoMkA mUla hai| 4 bahutoMkA milApa aura thor3oMke sAtha ati samAgama ye donoM samAna duHkhadAyaka haiN| 5 samasvabhAvIke milaneko jJAnI loga ekAMta kahate haiM / 6 indriyA~ tumheM jIteM aura tuma sukha mAno isakI apekSA tuma indriyoMke jItanese hI sukha, Ananda aura paramapada prApta kroge| 7 rAga vinA saMsAra nahIM aura saMsAra vinA rAga nahIM / 8 yuvAvasthAkA sarva saMgakA parityAga paramapadako detA hai| 9 usa vastuke vicArameM pahu~co ki jo vastu atIndriyasvarUpa hai / 10 guNiyoMke guNoMmeM anurakta hoo| 102 vividha prazna (1) Aja tumheM maiM bahutase praznoMko nimrantha pravacanake anusAra uttara deneke liye pU~chatA huuN| pra. kahiye dharmakI kyoM AvazyakatA hai ! Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha prabha] mokSamAlA u.-anAdi kAlase AtmAke karma-jAla dUra karaneke liye / pra.-jIva pahalA athavA karma ! u.-donoM anAdi haiM / yadi jIva pahale ho to isa vimala vastuko mala laganekA koI nimitta cAhiye / yadi karmako pahale kaho to jIvake vinA karma kiyA kisane ! isa nyAyase donoM anAdi haiN| pra.-jIva rUpI hai athavA arUpI ! u.-rUpI bhI hai aura arUpI bhI hai| pra.-rUpI kisa nyAyase aura arUpI kisa nyAyase, yaha kahiye ! u.-dehake nimittase rUpI hai aura apane svarUpase arUpI hai| pra.-deha nimitta kisa kAraNase hai ? u.-apane karmoke vipAkase / pra.--karmokI mukhya prakRtiyA~ kitanI haiM ? u.-aatth| pra.-kauna kauna ? u.-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura aMtarAya / pra.-ina AThoM karmIkA sAmAnyasvarUpa kaho / u.-AtmAkI jJAnasaMbaMdhI anaMta zaktike AcchAdana ho jAneko jJAnAvaraNIya kahate haiN| AtmAkI anaMta darzana zaktike AcchAdana ho jAneko darzanAvaraNIya kahate haiN| dehake nimittase sAtA. asAtA do prakArake vedanIya karmoMse avyAbAdha sukharUpa AtmAkI zaktike ruke rahaneko vedanIya kahate haiN| AtmacAritrarUpa zaktike ruke rahaneko mohanIya kahate haiM / akSaya sthiti guNake ruke rahaneko Ayukarma kahate haiM / amUrtirUpa divyazaktike ruke rahaneko nAmakarma kahate haiM / aTala avagAhanArUpa Atmika zaktike ruke rahaneko gotrakarma kahate haiM / anaMta dAna, lAbha, vIrya, bhoga aura upabhoga zaktike ruke rahaneko aMtarAya kahate haiN| 103 vividha prazna (2) pra.-ina kauke kSaya honese AtmA kahA~ jAtI hai ! u.-anaMta aura zAzvata mokSameM / pra.-kyA isa AtmAkI kabhI mokSa huI hai ? u.-nhiiN| pra.-kyoM? u.-mokSa-prApta AtmA karma-malase rahita hai, isaliye isakA punarjanma nahIM hotA / pra.-kevalIke kyA lakSaNa haiM ! u.-cAra ghanaghAtI kaukA kSaya karake aura zeSa cAra karmAko kRza karake jo puruSa trayodaza guNasthAnakavartI hokara vihAra karate haiM, ve kevalI haiN| Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [vividha prazna pra.-guNasthAnaka kitane haiM ! u.-caudaha / pra.-unake nAma kahiye / u.-1 mithyAtvaguNasthAnaka / 2 sAsvAdana (sAsAdana) guNasthAnaka / 3 mizraguNasthAnaka / 4 avaratisamyagdRSTiguNasthAnaka / 5 dezaviratiguNasthAnaka / 6 pramattasaMyataguNasthAnaka / 7 apramattasaMyataguNasthAnaka / 8 apUrvakaraNaguNasthAnaka / 9 anivRttibAdaraguNasthAnaka / 10 sUkSmasAMparAyaguNasthAnaka / 11 upazAMtamohaguNasthAnaka / 12 kSINamohaguNasthAnaka / 13 sayogakevalIguNasthAnaka / 14 ayogakevalIguNasthAnaka / 104 vividha prazna pra.-kevalI tathA tIrthakara ina donoMmeM kyA aMtara hai ! u.-kevalI tathA tIrthakara zaktimeM samAna haiM, parantu tIrthakarane pahile tIrthakara nAmakarmakA baMdha kiyA hai, isaliye ve vizeSarUpase bAraha guNa aura aneka atizayoMko prApta karate haiN| pra.-tIrthakara ghUma ghUma kara upadeza kyoM dete haiM ! ve to vItarAgI haiN| u.-pUrva meM bA~dhe hue tIrthakara nAmakarmake vedana karaneke liye unheM avazya aisA karanA par3atA hai| pra.-Ajakala pracalita zAsana kisakA hai ? u.-zramaNa bhagavAn mahAvIrakA / pra.-kyA mahAvIrase pahale jainadarzana thA ! u.-hA~, thaa| pra.-use kisane utpanna kiyA thA ! u.-unake pahaleke tIrthaMkaroMne / pra.-unake aura mahAvarike upadezameM kyA koI bhinnatA hai ! u.-tattvadRSTi se eka hI haiM / bhinna bhinna pAtrako lekara unakA upadeza honese aura kucha kAlabheda honeke kAraNa sAmAnya manuSyako bhinnatA avazya mAlUma hotI hai, parantu nyAyase dekhanepara usameM koI bhinnatA nahIM hai| pra.-inakA mukhya upadeza kyA hai ! u.-unakA upadeza yaha hai ki AtmAkA uddhAra karo, AtmAkI anaMta zaktiyoMkA prakAza karo aura ise karmarUpa anaMta duHkhase mukta kro| pra.-isake liye unhoMne kaunase sAdhana batAye haiM ? u.-vyavahAra nayase saddeva, saddharma aura sadgurukA svarUpa jAnanA; sadevakA guNagAna karanA; tIna prakArake dharmakA AcaraNa karanA; aura nimrantha guruse dharmakA svarUpa samajhanA / pra.-tIna prakArakA dharma kaunasA hai ! u.-samyagjJAnarUpa, samyagdarzanarUpa aura samyakcAritrarUpa / Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha prama] mokSamAlA 105 vividha prazna pra.-aisA jainadarzana yadi sarvottama hai to saba jIva isake upadezako kyoM nahIM mAnate ! u.-karmakI bAhulyatAse, mithyAtvake jame hue malase aura satsamAgamake abhAvase / pra.-jainadarzanake muniyoMkA mukhya AcAra kyA hai ? u.--pA~ca mahAvrata, daza prakArakA yatidharma, satraha prakArakA saMyama, dasa prakArakA vaiyAvRtya, nava prakArakA brahmacarya, bAraha prakArakA tapa, krodha Adi cAra prakArakI kaSAyoMkA nigraha; inake sivAya jJAna, darzana tathA cAritrakA ArAdhana ityAdi aneka bheda haiN| pra.-jaina muniyoMke samAna hI sanyAsiyoMke pA~ca yAma haiM; bauddhadharmake pA~ca mahAzIla haiM, isaliye isa AcArameM to jainamuni, sanyAMsI tathA bauddhamuni ekase haiM na ! u.- nhiiN| pra.kyoM nahIM ! u.-inake paMcayAma aura paMca mahAzIla apUrNa haiM / jainadarzanameM mahAvratake bheda pratibheda ati sUkSma haiM / pahale donoMke sthUla haiN| pra.-isakI sUkSmatA dikhAneke liye koI dRSTAMta dIjiye / u.-dRSTAMta spaSTa hai / paMcayAmI kaMdamUla Adi abhakSya khAte haiN| sukhazayyAmeM sote haiM; vividha prakArake vAhana aura puSpoMkA upabhoga karate haiM; kevala zItala jalase apanA vyavahAra calAte haiM; rAtrimeM bhojana karate haiM / isameM honevAlA asaMkhyAto jIvoMkA nAza, brahmacaryakA bhaMga ityAdikI sUkSmatAko ve nahIM jAnate / tathA bauddhamuni mA~sa Adi abhakSya aura sukhazIla sAdhanoMse yukta haiM / jaina muni to inase sarvathA virakta haiN| 106 vividha prazna pra.-veda aura jainadarzanakI pratipakSatA kyA vAstavika hai ! u.-jainadarzanakI isase kisI virodhI bhAvase pratipakSatA nahIM, parantu jaise satyakA asatya pratipakSI ginA jAtA hai, usI taraha jainadarzanake sAtha vedakA saMbaMdha hai| pra.-ina donoMmeM Apa kise satya kahate haiM ! u.-pavitra jainadarzanako / pra.-veda darzanavAle vedako satya batAte haiM, usake viSayameM ApakA kyA kahanA hai ? u.-yaha to matabheda aura jainadarzanake tiraskAra karaneke liye hai, parantu Apa nyAyapUrvaka donoMke mUlatattvoMko dekheN| pra.-itanA to mujhe bhI lagatA hai ki mahAvIra Adi jinezvarakA kathana nyAyake kA~Tepara hai| parantu ve jagatke kartAkA niSedha karate haiM, aura jagatko anAdi anaMta kahate haiM, isa viSayameM kucha kucha zaMkA hotI hai ki yaha asaMkhyAta dvIpasamudrase yukta jagat vinA banAye kahA~se A gayA ! Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [jinezvarakI vANI u.-hameM jabataka AtmAkI anaMta zaktikI lezabhara bhI divya prasAdI nahIM milatI tabhItaka aisA lagA karatA hai; parantu tattvajJAna honepara aisA nahIM hogaa| sanmatitarka Adi graMthoMkA Apa anubhava kareMge to yaha zaMkA dUra ho jaavegii| pra.-parantu samartha vidvAn apanI mRSA bAtako bhI dRSTAMta Adise siddhAMtapUrNa siddha kara dete haiM; isaliye yaha khaMDita nahIM ho sakatI parantu ise satya kaise kaha sakate haiM ? u.-parantu inheM mRSA kahanekA kucha bhI prayojana na thA, aura thor3I derake liye aisA mAna bhI leM ki hameM aisI zaMkA huI ki yaha kathana mRSA hogA, to phira jagatkartAne aise puruSako janma bhI kyoM diyA! aise nAma DubAnevAle putrako janma denekI use kyA jarUrata thI ! tathA ye puruSa to sarvajJa the; jagatkA kartA siddha hotA to aise kahanese unakI kucha hAni na thii| 107 jinezvarakI vANI ___jo anaMta anaMta bhAva-bhedoMse bharI huI hai, anaMta anaMta naya nikSepoMse jisakI vyAkhyA kI gaI hai, jo sampUrNa jagatkI hita karanevAlI hai, jo mohako haTAnevAlI hai, saMsAra-samudrase pAra karanevAlI hai, jo mokSameM pahu~cAnevAlI hai, jise upamA denekI icchA rakhanA bhI vyartha hai, jise upamA denA mAnoM apanI buddhikA hI mApa de denA hai aisA maiM mAnatA hU~, aho rAyacandra ! isa bAtako bAla-manuSya dhyAnameM nahIM lAte ki aisI jinezvarakI vANIko virale hI jAnate haiM // 1 // 108 pUrNamAlikA maMgala jo tapa aura dhyAnase ravirUpa hotA hai aura unakI siddhi karake jo somarUpase zobhita hotA hai| bAdameM vaha mahAmaMgalakI padavI prApta karatA hai, jahA~ vaha budhako praNAma karaneke liye AtA hai| tatpazcAt vaha siddhidAyaka nimrantha guru athavA pUrNa vyAkhyAtA svayaM zukrakA sthAna grahaNa karatA hai / usa dazAmeM tInoM yoga maMda par3a jAte haiM, aura AtmA svarUpa-siddhimeM vicaratI huI vizrAma letI hai| 107 jinezvaranI vANI manahara chaMda anaMta anaMta bhAva bhedathI bharelI bhalI, anaMta anaMta naya nikSepe vyAkhyAnI che; sakaLa jagata hitakAriNI hAriNI moha, tAriNI bhavAbdhi mokSacAriNI pramANI che; upamA ApyAnI jene, tamA rAkhavI te vyartha, ApavAthI nija mati mapAI meM mAnI che; aho ! rAjyacandra bALa khyAla nathI pAmatA e, jinezvarataNI vANI jANI teNe jANI che 108 pUrNamAlikA maMgala upajAti tappopadhyAne ravirUpa yAya, e sAdhine soma rahI suhAya; mahAna te maMgaLa pakti pAme, Ave pachI te budhanAM praNAme // 1 // nirghanya zAtA guru siddhi dAtA, kAMto svayaM zukra prapUrNa khyAtA; triyoga tyAM kevaLa maMda pAme, svarUpa siddha vicarI virAme // 2 // . Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvanAbodha upoddhAta saccA sukha kisameM hai ! cAhe jaise tuccha viSayameM praveza honepara bhI ujjvala AtmAoMkI svAbhAvika abhiruci vairAgyameM laga jAnekI ora rahA karatI hai / bAhya dRSTise jabataka ujjvala AtmAyeM saMsArake mAyAmaya prapaMcameM lagI huI dikhAI detI haiM tabataka isa kathanakA siddha honA zAyada kaThina hai, to bhI sUkSma dRSTise avalokana karanepara isa kathanakA pramANa bahuta AsAnIse mila jAtA hai, isameM saMdeha nhiiN| sUkSmase sUkSma jaMtuse lekara madonmatta hAthI takake saba prANiyoM, manuSyoM, aura devadAnavoM Adi sabakI svAbhAvika icchA sukha aura AnaMda prApta karanekI hai, isa kAraNa ve isakI prAptike udyogameM lage rahate haiM; parantu unheM viveka-buddhike udayake vinA usameM bhrama hotA hai| ve saMsArameM nAnA prakArake sukhakA Aropa kara lete haiM / gaharA avalokana karanese yaha siddha hotA hai ki yaha Aropa vRthA hai / isa Aropako ur3A denevAle virale manuSya apane vivekake prakAzake dvArA aduta inake atirikta anya viSayoMko prApta karaneke liye kahate Aye haiM / jo sukha bhayase yukta hai, vaha sukha sukha nahIM parantu duHkha hai / jisa vastuke prApta karanemeM mahAtApa hai, jisa vastuke bhoganemeM isase bhI vizeSa saMtApa sanniviSTa hai, tathA pariNAmameM mahAtApa, anaMta zoka, aura anaMta bhaya chipe hue haiM, usa vastukA sukha kevala nAmakA sukha hai; athavA bilakula hai hI nahIM / isa kAraNa vivekI loga usameM anurAga nahIM karate / saMsArake pratyeka sukhase saMpanna rAjezvara honepara bhI satya tattvajJAnakI prasAdI prApta honeke kAraNa usakA tyAga karake yogameM paramAnaMda mAnakara bhartRhari satya manovIratAse anya pAmara AtmAoMko upadeza dete haiM kiH-- bhoge rogabhayaM kule cyutimayaM vitte nRpAlAdbhaya mAnai dainyabhayaM bale ripubhayaM rUpe taruNyA bhayaM / zAne vAdamayaM guNe khalabhayaM kAye kRtAMtAdbhayaM sarva vastu bhayAnvitaM bhuvi nRNAM vairAgyamevAbhayaM // 1 // bhAvArtha:-bhogameM rogakA bhaya hai, kulInatAmeM cyuta honekA bhaya hai, lakSmImeM rAjAkA bhaya hai, mAnameM dInatAkA bhaya hai, balameM zatrutAkA bhaya hai, rUpameM strIkA bhaya hai, zAstrameM vAdakA bhaya hai, guNameM khalakA bhaya hai, aura kAyA kAlakA bhaya hai| isa prakAra saba vastuyeM bhayase yukta haiN| kevala eka vairAgya hI bhayarahita hai!!! Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [upodAta mahAyogI bhartRharikA yaha kathana sRSTimAnya arthAt samasta ujjvala AtmAoMko sadaiva mAnya rakhane yogya hai| isameM samata tattvajJAnakA dohana karaneke liye inhoMne sakala tattvavettAoMke siddhAMtakA rahasya aura saMsAra-zokake svAnubhavakA jaisekA taisA citra khIMca diyA hai| inhoMne jina jina vastuoMpara bhayakI chAyA dikhAI hai ve saba vastuyeM saMsArameM mukhyarUpase sukharUpa mAnI gaI haiN| saMsArakI sarvottama vibhUti jo bhoga haiM, ve to rogoMke dhAma Thahare; manuSya U~ce kuloMse sukha mAnanevAlA hai, vahA~ cyuta honekA bhaya dikhAyA; saMsAra-cakrameM vyavahArakA ThATha calAnemeM jo daMDasvarUpa lakSmI, vaha rAjA ityAdike bhayase bharapUra hai; kisI bhA kRtyadvArA yazakIrtise mAna prApta karanA athavA mAnanA aisI saMsArake pAmara jIvoMkI abhilASA rahA karatI hai, isameM mahAdInatA aura kaMgAlapanekA bhaya hai; bala parAkramase bhI isI prakArakI utkRSTatA prApta karanekI cAha rahA karatI hai, usameM zatrukA bhaya rahA huA hai| rUpa-kAMti bhogIko mohinIrUpa hai, usameM rUpa-kAMti dhAraNa karanevAlI striyA~ niraMtara bhayarUpa haiM; aneka prakArakI gutthiyoMse bharapUra zAstra-jAlameM vivAdakA bhaya rahatA hai| kisI bhI sAMsArika sukhake guNako prApta karanese jo AnaMda mAnA jAtA hai, vaha khala manuSyoMkI niMdAke kAraNa bhayAnvita hai; jo anaMta pyArI lagatI hai aisI yaha kAyA bhI kabhI na kabhI kAlarUpI siMhake mukhameM par3aneke bhayase pUrNa hai / isa prakAra saMsArake manohara kintu capala sukha-sAdhana bhayase bhare hue haiN| vivekase vicAra karanepara jahA~ bhaya hai vahA~ kevala zoka hI hai / jahA~ zoka hai vahA~ sukhakA abhAva hai, aura jahA~ sukhakA abhAva hai vahA~ tiraskAra karanA ucita hI hai| - akele yogIndra bhartRhari hI aisA kaha gaye haiM, yaha bAta nahIM / kAlake anusAra sRSTike nirmANake samayase lekara bhartRharise uttama, bhartRharike samAna aura bhartRharise kaniSTha koTike asaMkhya tattvajJAnI ho gaye haiM / aisA koI kAla athavA Aryadeza nahIM jisameM tattvajJAniyoMkI bilakula bhI utpatti na huI ho / ina tattvavettAoMne saMsAra-sukhakI hareka sAmagrIko zokarUpa batAI haiM / yaha unake agAdha vivekakA pariNAma hai| vyAsa, vAlmIki, zaMkara, gautama, pAtaMjali, kapila, aura yuvarAja zuddhodanane apane pravacanoMmeM mArmika rItise aura sAmAnya rAtise jo upadeza kiyA hai, usakA rahasya nIceke zabdoMmeM kucha kucha A jAtA hai: " aho prANiyoM ! saMsArarUpI samudra anaMta aura apAra hai| isakA pAra pAneke liye puruSArthakA upayoga karo! upayoga karo!" isa prakArakA upadeza denemeM inakA hetu samasta prANiyoMko zokase mukta karanekA thA / ina saba jJAniyoMkI apekSA parama mAnya rakhane yogya sarvajJa mahAvIrakA upadeza sarvatra yahI hai ki saMsAra ekAMta aura anaMta zokarUpa tathA duHkhaprada hai| aho! bhavya logo ! isameM madhura mohinIko prApta na hokara isase nivRtta hoo ! nivRtta hoo!! . . * mahAvIrakA. eka samayake liye bhI saMsArakA upadeza nahIM hai / inhoMne apane samasta upadezoMmeM yahI batAyA hai aura yahI apane AcaraNadvArA siddha bhI kara dikhAyA hai / kaMcana varNakI kAyA, yazomatI jaisI rAnI, atula sAmrAjyalakSmI aura mahApratApI svajana parivArakA samUha honepara bhI unakA Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upobAta ] bhAvanAbodha moha tyAgakara aura jJAnadarzana-yogameM parAyaNa hokara inhoMne jo adbhutatA dikhalAyI hai, vaha anupama hai| isI rahasyakA prakAza karate hue pavitra uttarAdhyayanasUtrake AThaveM adhyayanakI pahalI gAthAmeM tattvAbhilASI kapila kevalIke mukhakamalase mahAvIrane kahalavAyA hai kiH adhuve asAsayaMmi saMsAraMmi dukkhpuraae| kiM nAma hunja kammaM jeNAhaM duggaI na gacchijjA // 1 // " adhruva aura azAzvata saMsArameM aneka prakArake duHkha haiM / maiM aisI kaunasI karaNI karU~ ki jisa karaNIse durgatimeM na jAU~ ?" isa gAthAmeM isa bhAvase prazna honepara kapila muni phira Age upadeza dete haiN| "adhuve asAsayaMmi"-pravRttimukta yogIzvarake ye mahAn tattvajJAnake prasAdIbhUta vacana satata hI vairAgyameM le jAnevAle haiN| ati buddhizAlIko saMsAra bhI uttama rUpase mAnatA hai phira bhI ve buddhizAlI saMsArakA tyAga kara dete hai| yaha tattvajJAnakA prazaMsanIya camatkAra hai / ye atyanta medhAvI aMtameM puruSArthakI sphuraNAkara mahAyogakA sAdhanakara AtmAke timira-paTako dUra karate haiM / saMsArako zokAbdhi kahane meM tattvajJAniyoMkI bhramaNA nahIM hai, parantu ye sabhI tattvajJAnI kahIM tattvajJAna-caMdrakI solaha kalAoMse pUrNa nahIM huA karate; isI kAraNase sarvajJa mahAvIrake vacanoMse tattvajJAnake liye jo pramANa milatA hai vaha mahAn adbhuta, sarvamAnya aura sarvathA maMgalamaya hai| mahAvIrake samAna RSabhadeva Adi jo jo aura sarvajJa tIrthakara hue haiM unhoMne bhI nispRhatAse upadeza dekara jagadahitaiSIkI padavI prApta kI hai| saMsArameM jo kevala aura anaMta bharapUra tApa haiM, ve tApa tIna prakArake haiM-Adhi, vyAdhi aura upAdhi / inase mukta honekA upadeza pratyeka tattvajJAnI karate Aye haiM / saMsAra-tyAga, zama, dama, dayA, zAMti, kSamA, dhRti, aprabhutva, gurujanakA vinaya, viveka, nispRhatA, brahmacarya, samyaktva aura jJAna inakA sevana karanA; krodha, lobha, mAna, mAyA, anurAga, aprIti, viSaya, hiMsA, zoka, ajJAna, mithyAtva ina sabakA tyAga karanA; yaha saba darzanoMkA sAmAnya rItise sAra hai / nIceke do caraNoMmeM isa sArakA samAveza ho jAtA hai: - prabhu bhajo nIti sajo, paraTho paropakAra are ! yaha upadeza stutike yogya hai / yaha upadeza denemeM kisIne kisI prakArakI aura kisIne kisI prakArakI vicakSaNatA dikhAI hai / ye saba sthUla dRSTise to samatulya dikhAI dete haiM, parantu sUkSma dRSTise vicAra karanepara upadezakake rUpameM siddhArtha rAjAke putra zramaNa bhagavAn pahile nambara Ate haiN| nivRttike liye jina jina viSayoMko pahale kahA hai una una viSayoMkA vAstavika svarUpa samajhakara saMpUrNa maMgalamaya upadeza karanemeM ye rAjaputra sabase Age bar3ha gaye haiN| isake liye ve anaMta dhanyavAdake pAtra haiM ! ina saba viSayoMkA anukaraNa karanekA kyA prayojana aura kyA pariNAma hai ! aba isakA nirNaya kareM / saba upadezaka yaha kahate Aye haiM ki isakA pariNAma mukti prApta karanA hai aura isakA prayojana duHkhakI nivRtti hai| isI kAraNa saba darzanoMmeM sAmAnyarUpase muktiko anupama zreSTha kahA hai| sUtrakRtAMga nAmaka dvitIya aMgake prathama zrutaskaMdhake chaThe adhyayanakI caubIsavIM gAthAke tIsare caraNameM kahA gayA hai ki: Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 zrImad rAjacandra [prathama darzana nivvANasehA jaha savvadhammA saba dharmomeM muktiko zreSTha kahA hai. sArAMza yaha hai ki mukti use kahate haiM ki saMsAra-zokase mukta honA, aura pariNAmameM jJAna darzana Adi anupama vastuoMko prApta karanA / jisameM parama sukha aura paramAnaMdakA akhaMDa nivAsa hai, janma-maraNakI viDambanAkA abhAva hai, zoka aura duHkhakA kSaya hai; aise isa vijJAnayukta viSayakA vivecana kisI anya prasaMgapara kreNge| yaha bhI nirvivAda mAnanA cAhiye ki usa anaMta zoka aura anaMta duHkhakI nivRtti inhIM sAMsArika viSayoMse nahIM hogI / jaise rudhirase rudhirakA dAga nahIM jAtA, parantu vaha dAga jalase dUra ho jAtA hai isI taraha zrRMgArase athavA zRMgAramizrita dharmase saMsArakI nivRtti nahIM hotii| isake liye to vairAgya-jalakI AvazyakatA niHsaMzaya siddha hotI hai, aura isIliye vItarAgake vacanoMmeM anurakta honA ucita hai / kamase kama isase viSayarUpI viSakA janma nahIM hotaa| aMtameM yahI muktikA kAraNa ho jAtA hai / he manuSya ! ina vItarAga sarvajJake vacanoMko viveka-buddhise zravaNa, manana aura nididhyAsana karake AtmAko ujjvala kara ! prathama darzana vairAgyakI aura AtmahitaiSI viSayoMkI sudRr3hatA honeke liye bAraha bhAvanAoMkA tatvajJAniyoMne upadeza kiyA hai: 1 anityabhAvanAH-zarIra, vaibhava, lakSmI, kuTumba parivAra Adi saba vinAzIka haiM / jIvakA kevala mUladharma hI avinAzI hai, aisA citavana karanA pahalI anityabhAvanA hai| 2 azaraNabhAvanAH-saMsArameM maraNake samaya jIvako zaraNa rakhanevAlA koI nahIM, kevala eka zubha dharmakI hI zaraNa satya hai, aisA ciMtavana karanA dUsarI azaraNabhAvanA hai| 3 saMsArabhAvanA:-isa AtmAne saMsAra-samudrameM paryaTana karate hue saba yoniyoMmeM janma liyA hai, isa saMsArarUpI jaMjIrase maiM kaba chuTUMgA ! yaha saMsAra merA nahIM, maiM mokSamayI hU~, isa prakAra citavana karanA tIsarI saMsArabhAvanA hai| 4 ekatvabhAvanA:-yaha merI AtmA akelI hai, yaha akelI hI AtI hai, aura akelI jAyagI, aura apane kie hue kauko akelI hI bhogegI, isa prakAra aMtaHkaraNase ciMcatavana karanA yaha cauthI ekatvabhAvanA hai| 5 anyatvabhAvanAH-isa saMsArameM koI kisIkA nahIM, aisA vicAra karanA pA~cavIM anyatvabhAvanA hai| 6 azucibhAvanA:-yaha zarIra apavitra hai,malamUtrakI khAna hai, roga aura jarAkA nivAsasthAna hai| isa zarIrase maiM nyArA hU~, yaha citavana karanA chaDI azucibhAvanA hai| 7 AzravabhAvanAH-rAga, dveSa, ajJAna, mithyAtva ityAdi saba Azravake kAraNa haiM, isa prakAra citavana karanA sAtavIM AzravabhAvanA hai| Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanilabhAvanA] bhAvanApodha 101 8 saMvarabhAvanA:-jJAna, dhyAnameM pravRtta hokara jIva naye karma nahIM bA~dhatA, yaha AThavIM saMvarabhAvanA hai| 9 nirjarAbhAvanAH-jJAnasahita kriyA karanI nirjarAkA kAraNa hai, aisA citavana karanA nauvIM nirjarAbhAvanA hai| 10 lokasvarUpabhAvanAH-caudaha rAjU lokake svarUpakA vicAra karanA lokasvarUpabhAvanA hai| 11 bodhidurlabhabhAvanA:-saMsArameM bhramaNa karate hue AtmAko samyagjJAnakI prasAdI prApta honA ati kaThina hai| aura yadi samyagjJAnakI prApti bhI huI to cAritra-sarvaviratipariNAmarUpa dharma kA pAnA to atyaMta hI kaThina hai, aisA citavana karanA vaha gyArahavIM bodhidurlabhabhAvanA hai| 12 dharmadurlabhabhAvanA:-dharmake upadezaka tathA zuddha zAstrake bodhaka guru aura inake mukhase upadezakA zravaNa milanA durlabha hai, aisA citavana karanA bArahavIM dharmadurlabhabhAvanA hai| isa prakAra mukti prApta karaneke liye jisa vairAgyakI AvazyakatA hai, usa vairAgyako dRr3ha karanevAlI bAraha bhAvanAoMmeMse kucha bhAvanAoMkA isa darzana ke aMtargata varNana kareMge / kucha bhAvanAoMko amuka viSayameM bA~Ta dI haiM; aura kucha bhAvanAoMke liye anya prasaMgakI AvazyakatA hai, isa kAraNa unakA yahA~ vistAra nahIM kiyaa| prathama citra anityabhAvanA upajAti vidyullakSmI prabhutA pataMga, AyuSya te to jalanA taraMga, puraMdarI cApa anaMgaraMga, zuM rAciye tyAM kSaNano prasaMga ! vizeSArthaH-lakSmI bijalIke samAna hai| jisa prakAra bijalIkI camaka utpanna hokara tatkSaNa hI laya ho jAtI hai, usI taraha lakSmI Akara calI jAtI hai| adhikAra pataMgake raMgake samAna hai| jisa prakAra pataMgakA raMga cAra dinakI cA~danI hai, usI taraha adhikAra kevala thor3e kAla taka rahakara hAthase jAtA rahatA hai / Ayu pAnIkI hilorake samAna hai / jaise pAnIkI hiloreM idhara AI aura udhara nikala gaI, usI taraha janma pAyA aura eka dehameM rahane pAyA athavA nahIM, itanemeM hI dUsarI dehameM jAnA par3atA hai / kAmabhoga AkAzake indradhanuSake samAna haiM / jaise indradhanuSa varSAkAlameM utpanna hokara kSaNabharameM laya ho jAtA hai, usI prakAra yauvanameM kAmanAke vikAra phalIbhUta hokara bur3hApemeM naSTa ho jAte haiM / saMkSepameM, he jIva ! ina saba vastuoMkA saMbaMdha kSaNabharakA hai / isameM prema-baMdhanakI sA~kalase ba~dhakara lavalIna kyA honA ! tAtparya yaha hai ki ye saba capala aura vinAzIka haiM, tU akhaMDa aura avinAzI hai, isaliye apane jaisI nitya vastuko prAptakara / bhikhArIkA kheda - (dekho mokSamAlA pRSTha 43-45, pATha 11-12) Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra .............. 102 [azaraNabhAvanA pramANazikSAH-jisa prakAra usa bhikhArIne svapna meM sukha-samudAya dekhe, unakA bhoga kiyA aura unameM AnaMda mAnA usI taraha pAmara prANI saMsArake svapna ke samAna sukha-samudAyako mahA AnaMdarUpa mAna baiThe haiM / jisa prakAra bhikhArIko ve sukha-samudAya jAganepara mithyA mAlUma hue the, usI taraha tattvajJAnarUpI jAgRtise saMsArake sukha mithyA mAlUma hote haiN| jisa prakAra svapnake bhogoMko na bhoganepara bhI usa bhikhArIko zokakI prApti huI usI taraha pAmara bhavya saMsArameM sukha mAna baiThate haiM, aura unheM bhoge huoMke samAna ginate haiM, parantu usa bhikhArIkI taraha ve aMtameM kheda, pazcAttApa, aura adhogatiko pAte haiM / jaise svapnakI eka bhI vastu satya nahIM usI taraha saMsArakI eka bhI vastu satya nhiiN| donoM hI capala aura zokamaya haiM, aisA vicArakara buddhimAn puruSa AtmakalyANakI khoja karate haiN| dvitIya citra azaraNabhAvanA upajAti sarvajJano dharma suzarNa jANI, ArAdhya ArAdhya prabhAva ANI anAtha ekAMta sanAtha thAze, enA vinA koI na bAhya shAze / vizeSArtha:-he cetana ! sarvajJa jinezvaradevake dvArA nispRhatAse upadeza kiye hue dharmako uttama zaraNarUpa jAnakara mana, vacana aura kAyAke prabhAvase usakA tU ArAdhana kara ArAdhanA kara! tU kevala anAtharUpa hai usase sanAtha hogA / isake vinA bhavATavIke bhramaNa karanemeM terI bA~ha pakar3anevAlA koI nhiiN| ___jo AtmAyeM saMsArake mAyAmaya sukhako athavA avadarzanako zaraNarUpa mAnatIM haiM, ve adhogatiko pAtI haiM aura sadaiva anAtha rahatI haiM, aisA upadeza karanevAle bhagavAn anAthImunike caritrako prAraMbha karate haiM, isase azaraNa bhAvanA sudRr3ha hogii| ___ anAthImuni ( dekho mokSamAlA pRSTha 13-15, pATha 5-6-7) - pramANazikSAH-aho bhnyo| mahAtapodhana, mahAmuni, mahAprajJAvAn , mahAyazavaMta, mahAnipratha aura mahAzruta anAthI munine magadhadezake rAjAko apane bIte hue caritrase jo upadeza diyA vaha sacamuca hI azaraNa bhAvanA siddha karatA hai| mahAmuni anAthIke dvArA sahana kI huI vedanAke samAna athavA isase bhI atyanta vizeSa asahya duHkhoMko anaMta AtmAyeM sAmAnya dRSTi se bhogatI huI dIkha paDatI haiM, inake saMbaMdhameM tuma kucha vicAra karo / saMsArameM chAyI huI anaMta azaraNatAkA tyAgakara satya zaraNarUpa uttama tattvajJAna aura parama suzIlakA sevana kro| aMtameM yahI muktikA kAraNa hai| jisa prakAra saMsArameM rahatA huA anAthI anAtha thA usI taraha pratyeka AtmA tattvajJAnakI uttama prAptike vinA sadaiva anAtha hI hai| sanAtha honeke liye puruSArtha karanA hI zreyaskara hai| Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekatvamAknA] .. bhAvanAbodha 103 tRtIya citra ekatvabhAvanA upajAti zarIrameM vyAdhi pratyakSa thAya, te koI anye laI nA zakAya; e bhogave eka sva AtmA pote, ekatva ethI naya sujJa gote| vizeSArthaH-zarIrameM pratyakSa dikhAI denevAle roga Adi jo upadrava hote haiM unheM snehI, kuTumbI, strI athavA putra koI bhI nahIM le sakate / unheM kevala eka apanI AtmA hI svayaM bhogatI hai| isameM koI bhI bhAgIdAra nahIM hotA / tathA pApa, puNya Adi saba vipAkoMko apanI AtmA hI bhogatI hai| yaha akelI AtI hai aura akelI jAtI hai| isa taraha siddha karake vivekako bhalI bhA~ti jAnanevAle puruSa ekatvakI niraMtara khoja karate haiN| namirAjarSi mahApuruSake usa nyAyako acala karanevAle namirAjarSi aura zakrendrake vairAgyake upadezaka saMvAdako yahA~ dete haiM / namirAjarSi mithilA nagarIke rAjezvara the / strI, putra Adise vizeSa daHkhako prApta na karane para bhI ekatvake svarUpako paripUrNarUpase pahicAnane meM rAjezvarane kiMcit bhI vibhrama nahIM kiyA / zakrendra sabase pahale jahA~ namirAjarSi nivRttimeM virAjate the, vahA~ viprake rUpameM Akara parIkSAke liye apane vyAkhyAnako zuru karatA hai: vipra :-he rAjan ! mithilA nagarImeM Aja prabala kolAhala vyApta ho rahA hai / hRdaya aura manako udvega karanevAle vilApake zabdoMse rAjamaMdira aura saba ghara chAye hue haiN| kevala terI eka dIkSA hI ina saba duHkhoMkA kAraNa hai / apane dvArA dUsarekI AtmAko jo duHkha pahu~catA hai usa duHkhako saMsArake paribhramaNakA kAraNa mAnakara tU vahA~ jA, bholA mata bana / namirAjaH-(gaurava bhare vacanoMse) he vipra ! jo tU kahatA hai vaha kevala ajJAnarUpa hai| mithilA nagarImeM eka bagIcA thA, usake bIcameM eka vRkSa thA, vaha zItala chAyAse ramaNIya thA, vaha patra, puSpa aura phaloMse yukta thA aura vaha nAnA prakArake pakSiyoMko lAbha detA thaa| isa vRkSake vAyudvArA kaMpita honese vRkSameM rahanevAle pakSI duHkhAta aura zaraNarahita honese Akrandana kara rahe haiM / ye pakSI svayaM vRkSake liye vilApa nahIM kara rahe kintu ve apane sukhake naSTa honeke kAraNa hI zokase pIr3ita ho rahe haiN| vipra:-parantu yaha dekha ! agni aura vAyuke mizraNase terA nagara, terA aMtaHpura, aura mandira jala rahe haiM, isaliye vahA~ jA aura isa amiko zAMta kara / namirAjaH-he vipra ! mithilA nagarIke una aMtaHpura aura una maMdiroMke jalanese merA kucha bhI nahIM jala rahA / maiM usI prakArakI pravRtti karatA hU~ jisase mujhe sukha ho / ina maMdira AdimeM merA alpa mAtra bhI rAga nahIM / maiMne putra, strI Adike vyavahArako chor3a diyA hai / mujhe inameMse kucha bhI priya nahIM, aura kucha bhI apriya nahIM / Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 bhImad rAjacandra [nAmarAjA vipraH-parantu he rAjan / apanI nagarIkA saghana kilA banavAkara, rAjadvAra, aTTAlikAyeM, phATaka, aura mohalle banavAkara, khAI aura zataghnI yaMtra banavAkara bAdameM jAnA / namirAjaH-(hetu kAraNase prerita) he vipra ! maiM zraddhArUpI nagarI karake, samvara rUpI mohalle karake kSamArUpI zubha kilA banAU~gA; zubha manoyoga rUpI aTTAlikA banAU~gA; vacanayogarUpI khAI khudAU~gA; kAyA yogarUpI zataghnI karU~gA, parAkramarUpI dhanuSa caDhAU~gA; IryAsamitirUpI DorI lagAU~gA; dhIrajarUpI kamAna lagAU~gA; dhairyako mUTha banAU~gA; satyarUpI cApase dhanuSako bA~dhUgA; taparUpI bANa lagAU~gA; aura karmarUpI vairIkI senAkA bhedana karU~gA; laukika saMgrAmakI mujhe ruci nahIM hai, maiM kevala aise bhAva-saMgrAmako cAhatA hai| vipraH-(hetu kAraNase prerita ) he rAjan ! zikharabaMda U~ce mahala banavAkara, maNi kAMcanake jharokhe Adi lagavAkara, tAlAbameM krIr3A karaneke manohara sthAna banavAkara phira jAnA / namirAjaH-( hetu kAraNase prerita ) tUne jisa jisa prakArake mahala ginAye ve mahala mujhe asthira aura azAzvata jAna par3ate haiM / ve mArgameM banI huI sarAyake samAna mAlUma hote haiM, ataeva jahA~ svadhAma hai, jahA~ zAzvatatA hai aura jahA~ sthiratA hai maiM vahIM nivAsa karanA cAhatA huuN| vipraH- ( hetu kAraNase prerita ) he kSatriyaziromANi! aneka prakArake coroMke upadravoMko dUrakara isake dvArA nagarIkA kalyANa karake jaanaa| namirAjaH-he vipra ! ajJAnI manuSya aneka bAra mithyA daMDa dete haiN| corIke nahIM karanevAle zarIra Adi pudgala lokameM bA~dhe jAte haiM; tathA corIke karanevAle indriya-vikArako koI nahIM bA~dha sakatA phira aisA karanekI kyA AvazyakatA hai ! vipraH-he kSatriya ! jo rAjA terI AjJAkA pAlana nahIM karate aura jo narAdhipa svataMtratAse AcaraNa karate haiM ta, unheM apane vazameM karake pIche jAnA / namirAjaH-( hetu kAraNase prerita ) dasalAkha subhaToMko saMgrAmameM jItanA durlabha ginA jAtA hai, phira bhI aisI vijaya karanevAle puruSa aneka mila sakate haiM, parantu apanI AtmAko jItanevAle ekakA milanA bhI anaMta durlabha haiM / dasalAkha subhaToMse vijaya pAnevAloMkI apekSA apanI svAtmAko jItanevAlA puruSa paramotkRSTa hai / AtmAke sAtha yuddha karanA ucita hai / bAhya yuddhakA kyA prayojana hai ! jJAnarUpI AtmAse krodha Adi yukta AtmAko jItanevAlA stutikA pAtra hai / pA~ca indriyoMko, krodhako, mAnako, mAyAko aura lobhako jItanA duSkara hai / jisane manoyoga Adiko jIta liyA usane saba kucha jIta liyaa| vipraH-( hetu kAraNase prerita ) he kSatriya ! samartha yajJoMko karake, zramaNa, tapasvI, brAhmaNa Adiko bhojana dekara, suvarNa AdikA dAna dekara, manoja bhogoMko bhogakara, tU phira pIchese jaanaa| namirAjaH- ( hetu kAraNase prerita ) hara mahIne yadi dasa lAkha gAyoMkA dAna de phira bhI jo dasa lAkha gAyoMke dAnakI apekSA saMyama grahaNa karake saMyamakI ArAdhanA karatA hai vaha usakI apekSA vizeSa maMgalako prApta karatA hai| Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namirAjarSi ] bhAvanAbodha 105 vipraH-nirvAha karaneke liye bhikSA mA~ganeke kAraNa suzIla pravrajyAmeM asahya parizrama sahanA par3atA hai, isa kAraNa usa pravrajyAko tyAgakara anya pravrajyA dhAraNa karane kI ruci ho jAtI hai| ataeva usa upAdhiko dUra karaneke liye tU gRhasthAzramameM rahakara hI pauSadha Adi vratoMmeM tatpara raha / he manuSyake adhipati ! maiM ThIka kahatA huuN| namirAjaH- ( hetu kAraNase prerita ) he vipra ! bAla avivekI cAhe jitanA bhI ugra tapa kare. parantu vaha samyak zrutadharma tathA cAritradharmake barAbara nahIM hotA / ekAdha kalA solaha kalAoMke samAna kaise mAnI jA sakatI hai ! vipraH-aho kSatriya ! suvarNa, maNi, muktAphala, vastrAlaMkAra aura azva AdikI vRddhi karake phira jaanaa| namirAjaH-(hetu kAraNase prerita ) kadAcit meru parvatake samAna sone cA~dIke asaMkhyAtoM parvata ho jA~ya unase bhI lobhI manuSyakI tRSNA nahIM bujhatI, use kiMcitmAtra bhI saMtoSa nahIM hotaa| tRSNA AkAzake samAna anaMta hai / yadi dhana, suvarNa, pazu ityAdise sakala loka bhara jAya una sabase bhI eka lobhI manuSyakI tRSNA dUra nahIM ho sakatI / lobhakI aisI kaniSThatA hai ! ataeva vivekI puruSa saMtoSanivRttirUpI tapakA AcaraNa karate haiN| vipraH-( hetu kAraNase prerita ) he kSatriya ! mujhe atyanta Azcarya hotA hai ki tU vidyamAna bhogoMko chor3a rahA hai ! bAdameM tU avidyamAna kAma-bhogake saMkalpa-vikalpoMke kAraNase khedakhinna hogaa| ataeva isa munipanekI saba upAdhiko chor3a de / namirAjaH-(hetu kAraNase prerita) kAma-bhoga zalyake samAna haiM; kAma-bhoga viSake samAna haiM; kAma-bhoga sarpake tulya haiM; inakI vA~chA karanese jIva naraka Adi adhogatimeM jAtA hai| isI taraha krodha aura mAnake kAraNa durgati hotI hai| mAyAse sadgatikA vinAza hotA hai; lobhase isa loka aura paralokakA bhaya rahatA hai, isaliye he vipra ! inakA tU mujhe upadeza na kara / merA hRdaya kabhI bhI calAyamAna honevAlA nahIM, aura isa mithyA mohinImeM abhiruci rakhanevAlA nhiiN| jAnabUjhakara viSa kauna piyegA ! jAnabUjhakara dIpaka lekara kuemeM kauna giregA ! jAnabUjhakara vibhramameM kauna par3egA ! maiM apane amRtake samAna vairAgyake madhura rasako apriya karake isa z2aharako priya karaneke liye mithilAmeM AnevAlA nhiiN| maharSi namirAjakI sudRr3hatA dekhakara zakendrako paramAnaMda huaa| bAdameM brAhmaNake rUpako chor3akara usane indrapanekI vikriyA dhAraNa kii| phira vaha vandana karake madhura vacanoMse rAjarSIzvarakI stuti karane lagA ki he mahAyazasvi ! bar3A Azcarya hai ki tUne krodha jIta liyaa| Azcarya hai ki tUne ahaMkArako parAjita kiyaa| Azcarya hai ki tUne mAyAko dUra kiyaa.| Azcarya hai ki tUne lobhako vazameM kiyA / AzcaryakArI hai terA saralapanA, AzcaryakArI hai terA nirmamatva, AzcaryakArI hai terI pradhAna kSamA aura AzcaryakArI hai terI nilobhitA / he pUjya | tU isa bhavameM uttama hai. aura parabhavameM uttama hogaa| tU karmarahita Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [namirAjarSi hokara sarvocca siddhagatiko prApta karegA / isa taraha stuti karate karate, pradakSiNA karate hue zraddhA-bhaktise usane usa RSike caraNakamaloMko vandana kiyaa| tatpazcAt vaha suMdara mukuTavAlA zakendra AkAza-mArgase calA gyaa| pramANazikSA:-vipake rUpameM namirAjAke vairAgyakI parIkSA karanemeM indrane kyA nyUnatA kI hai ! kucha bhI nahIM kI / saMsArakI jo lolupatAyeM manuSyako calAyamAna karanevAlI haiM una saba lolupatAoMke viSayameM mahAgauravapUrNa prazna karanemeM usa indrane nirmala bhAvanAse prazaMsAyogya cAturya dikhAyA hai, to bhI dekhanekI bAta to yahI hai ki namirAja aMtataka kevala kaMcanamaya rahe haiN| zuddha aura akhaMDa vairAgyake vegameM apane pravAhita honeko inhoMne apane uttaroMmeM pradarzita kiyA hai| he vipra! tU jina vastuoMko merI kahalavAtA hai ve vastuyeM merI nahIM haiN| maiM akelA hI hU~, akelA jAnevAlA hU~, aura kevala prazaMsanIya ekatvako hI cAhatA huuN| isa prakArake rahasyameM namirAja apane uttarako aura vairAgyako dRr3ha banAte gaye haiN| aisI parama pramANazikSAse bharA huA usa maharSikA caritra hai / donoM mahAtmAoMkA parasparakA saMvAda zuddha ekatvako siddha karaneke liye tathA anya vastuoMke tyAga karaneke upadezake liye yahA~ kahA gayA hai / ise bhI vizeSa dRr3ha karaneke liye namirAjako ekatvabhAva kisa taraha prApta huA, isa viSayameM namirAjake ekatvasaMbaMdhako saMkSepameM yahA~ nAce dete haiM : ye videha deza jaise mahAn rAjyake adhipati the / ye aneka yauvanavaMtI manohAriNI striyoMke samudAyase ghire hue the| darzanamohinIke udaya na honepara bhI ve saMsAra-lubdha jaise dikhAI dete the| eka bAra inake zarIrameM dAhajvara rogakI utpatti huii| mAnoM samasta zarIra jala rahA ho aisI jalana samasta zarIrameM vyApta ho gaI / roma romameM haz2Ara bicchuoMke DaMsane jaisI vedanAke samAna duHkha hone lgaa| vaidha-vidhAmeM pravINa puruSoMke auSadhopacArakA aneka prakArase sevana kiyA; parantu vaha saba vRthA huaa| yaha vyAdhi lezamAtra bhI kama na hokara adhika hI hotI gaI / sampUrNa auSadhiyA~ dAha-jvarakI hitaiSI hI hotI gaI / koI bhI auSadhi aisI na milI ki jise dAhajvarase kucha bhI dveSa ho| nipuNa vaidha hatAza ho gaye, aura rAjezvara bhI isa mahAnyAdhise taMga A gye| usako dUra karane vAle puruSakI khoja cAroM tarapha hone lgii| aMtameM eka mahAkuzala vaidya milA, usane malayAgiri caMdanakA lepa karanA batAyA / rUpavantI rAniyA~ caMdana ghisanemeM laga gaI / caMdana ghisanese pratyeka rAnIke hAthameM pahine hue kaMkaNoMke samudAyase khalabhalAhaTa hone lgaa| mithilezake aMgameM dAhajvarakI eka asahya vedanA to thI hI aura dUsarI vedanA ina kaMkaNoMke kolAhalase utpanna ho gii| jaba yaha khalabhalAhaTa unase sahana na ho sakA to unhoMne rAniyoMko AjJA kI ki caMdana ghisanA banda kro| tuma yaha kyA zora karatI ho ! mujhase yaha sahA nahIM jAtA / maiM eka mahAnyAdhise to grasita hU~ hI, aura dUsarI vyAdhike samAna yaha kolAhala ho rahA hai, yaha asahya hai| saba rAniyoMne kevala eka eka kaMkaNako maMgalasvarUpa rakhakara bAkI kaMkaNoMko nikAla DAlA isase hotA huA khalabhalAhaTa zAMta ho gayA / namirAjane rAniyoMse pUchA, kyA tumane caMdana ghisanA banda kara diyA ! rAniyoMne kahA ki nahIM, kevala kolAhala zAMta karaneke liye hama eka eka kaMkaNako rakhakara bAkI kaMkaNoMkA parityAga karake caMdana Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyatvabhAvanA] bhAvanAbodha ghisa rahI haiM / aba hamane kaMkaNoMko samUhako apane hAthameM nahIM rakkhA isaliye kolAhala nahIM hotaa| rAniyoMke itane vacanoMko sunate hI namirAjake romaromameM ekatva udita huA-ekatva vyApta ho gayA, aura unakA mamatva dUra ho gyaa| sacamuca ! bahutoMke milanese bahuta upAdhi hotI hai / dekho ! aba isa eka kaMkaNase lezamAtra bhI khalabhalAhaTa nahIM hotaa| kaMkaNoMke samUhase sirako ghumA denevAlA khalabhalAhaTa hotA thaa| aho cetana ! tU mAna ki terI siddhi ekatvameM hI hai / adhika milanese adhika hI upAdhi bar3hatI hai / saMsArameM ananta AtmAoMke saMbandhase tujhe upAdhi bhoganekI kyA AvazyakatA hai ! usakA tyAga kara aura ekatvameM praveza kara / dekha ! aba yaha eka kaMkaNa khalabhalAhaTake vinA kaisI uttama zAntimeM rama rahA hai / jaba aneka the taba yaha kaisI azAMtikA bhoga kara rahA thA isI taraha tU bhI kaMkaNarUpa hai / usa kaMkaNakI taraha tU bhI jabataka snehI kuTuMbIrUpI kaMkaNa-samudAyameM par3A rahegA tabataka bhavarUpI khalabhalAhaTakA sevana karanA pdd'egaa| aura yadi isa kaMkaNakI vartamAna sthitikI taraha ekatvakI ArAdhanA karegA to siddhagatirUpI mahApavitra zAMtiko prApta kregaa| isa prakAra vairAgyake uttarottara pravezameM hI una namirAjako pUrvabhavakA smaraNa ho aayaa| ve pravrajyA dhAraNa karanekA nizcaya karake so gaye / prabhAtameM maMgalasUcaka bAjoM kI dhvani huii| namirAja dAhajvarase mukta hue| ekatvakA paripUrNa sevana karanevAle zrImAn namirAja RSiko abhivaMdana ho| zArdUlavikrIr3ita rANI sarva maLI sucaMdana ghasI, ne carcavAmA hatI, bUjhyo tyAM kakaLATa kaMkaNataNo, zrotI namibhUpati. saMvAde paNa indradhI dRr3ha rahyo, ekatva sAdhu kayu, evA e mithilezanuM carita A, sampUrNa atre thayuM // 1 // vizeSArthaH-saba rAniyA~ milakara caMdana ghisakara lepa karanemeM lagI huI thiiN| usa samaya kaMkaNoMkA kolAhala sunakara namirAjako bodha prApta huaa| ve iMndrake sAtha saMvAdameM bhI acala rahe; aura unhoMne ekatvako siddha kiyA / aise isa muktisAdhaka mahAvairAgI mithilezakA caritra bhAvanAbodha graMthake tRtIya citrameM pUrNa huaa| caturtha citra anyatvabhAvanA zArdUlavikrIvita . nA mArA tana rUpa kAMti yuvatI, nA putra ke bhrAta nA, nA mArAM bhRta snehiyo svajana ke, nA gotra ke jJAta nA; nA mArAM dhana dhAma yauvana dharA, e moha ajJAtvanA, re| re! jIva vicAra emaja sadA, anyatvadA bhAvanA // 2 // vizeSArthaH-yaha zarIra merA nahIM, yaha rUpa merA nahIM, yaha kAMti merI nahIM, yaha strI merI nahIM, yaha putra merA nahIM, ye bhAI mere nahIM, ye dAsa mere nahIM, ye snehI mere nahIM, ye saMbaMdhI mere nahIM, yaha gotra merA nahIM, yaha jJAti merI nahIM, yaha lakSmI merI nahIM, yaha mahala merA nahIM, yaha yauvana merA nahIM, aura yaha bhUmi merI nahIM, yaha saba moha kevala ahAnapanekA hai| he jIva! siddhagati pAne ke liye anyatvakA upadeza denevAlI-anyatvabhAvanAkA vicAra kara ! vicAra kara ! Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 zrImad rAjacandra [bharatezvara - mithyA mamatyakI bhramaNA dUra karaneke liye aura vairAgyakI vRddhike liye bhAvapUrvaka manana karane yogya rAjarAjezvara bharatake caritrako yahA~ uddhRta karate haiM: bharatezvara jisakI azvazAlAmeM ramaNIya, catura aura aneka prakArake tejI azvoMkA samUha zobhAyamAna hotA thA; jisakI gajazAlAmeM aneka jAtike madonmatta hAthI jhUma rahe the; jisake aMtaHpurameM navayauvanA, sukumArikA aura mugdhA striyA~ hajAroMkI saMkhyA zobhita ho rahIM thIM; jisake khajAnemeM vidvAnoMdvArA caMcalA upamAse varNana kI huI samudrakI putrI lakSmI sthira ho gaI thI, jisakI AjJAko deva-devAMganAyeM AdhIna hokara apane mukuTa para car3hA rahe the, jisake vAste bhojana karaneke liye nAnA prakArake SaTrasa bhojana pala palameM nirmita hote the; jisake komala karNake vilAsake liye bArIka aura madhura svarase gAyana karanevAlI vArAMganAyeM tatpara rahatI thIM; jisake nirIkSaNa karaneke liye aneka prakArake nATaka tamAze kiye jAte the; jisakI yazaHkIrti vAyu rUpase phailakara AkAzake samAna vyApta ho gaI thI, jisake zatruoMko sukhase zayana karanekA samaya na AyA thA; athavA jisake bairiyoMkI vanitAoMke nayanoMmeMse sadA A~sU hI Tapakate rahate the jisase koI zatrutA dikhAneko to samartha thA hI nahIM, parantu jisake sAmane nirdoSatAse u~galI dikhAnemeM bhI koI samartha na thA jisake samakSa aneka maMtriyoMkA samudAya usakI kRpAkI yAcanA karatA thA, jisakA rUpa, kAMti aura sauMdarya manohAraka the; jisake aMgameM mahAn bala, vIrya, zakti aura umra parAkrama uchala rahe the; jisake krIr3A karaneke liye mahAsugaMdhimaya bAga-bagIce aura vana upavana bane hue the jisake yahA~ mukhya kuladIpaka putroMkA samudAya thA; jisakI sevAmeM lAkhoM anucara sajja hokara khar3e rahA karate the; vaha puruSa, jahA~ jahA~ jAtA thA vahA~ vahA~ kSema kSemake udgAroMse, kaMcanake phUla aura motiyoMke thAlase vadhAI diyA jAtA thA jisake kuMkamavarNake caraNakamaloMkA sparza karaneke liye indra jaise bhI tarasate rahate the; jisakI AyudhazAlAmeM mahAyazomAna divya cakrakI utpatti huI thI, jisake yahA~ sAmrAjyakA akhaMDa dIpaka prakAzamAna thA jisake sirapara mahAn chaha khaMDakI prabhutAkA tejasvI aura prakAzamAna mukuTa suzobhita thA; kahanekA abhiprAya yaha hai ki jisakI sAdhana-sAmagrIkA, jisake dalakA, jisake nagara, pura aura paTTanakA, jisake vaibhavakA, aura jisake vilAsakA saMsArameM kisI bhI prakArase nyUnabhAva na thA; aisA vaha zrImAn rAjarAjezvara bharata apane suMdara Adarza-bhuvanameM vastrAbhUSaNoMse vibhUSita hokara manohara siMhAsana para baiThA thaa| cAroM taraphake dvAra khule the; nAnA prakArakI dhUpoMkA dhUmra sUkSma rItise phaila rahA thA; nAnA prakArake sugaMdhita padArtha z2orase maha~ka rahe the; nAnA prakArake sundara svarayukta vAditra yAMtrika-kalAse svara khIMca rahe the; zItala, maMda aura sugaMdhita vAyukI lahareM chaTa rahIM thIM / AbhUSaNa Adi padArthoMkA nirIkSaNa karate hue ve zrImAn rAjarAjezvara bharata usa bhuvanameM anupama jaise dikhAI dete the| * inake hAthakI eka u~galImeMse aMgUThI nikala par3I / bharatakA dhyAna usa ora AkarSita huA aura unheM apanI u~galI bilakula zobhAhIna mAlUma hone lgii| nau u~galiye aMgUThiyoMdvArA jisa manoharatAko dhAraNa karatI thIM usa manoharatAse rahita isa u~galIko dekhakara isake Uparase bharatezvarako ahuta gaMbhIra Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bharatezvara ] bhAvanAbodha vicArakI sphUraNA huii| kisa kAraNase yaha u~galI aisI lagatI hai ? yaha vicAra karanepara use mAlUma huA ki isakA kAraNa kevala u~galImeMse a~gUThIkA nikala jAnA hI hai| isa bAtako vizeSarUpase pramANita karaneke liye usane dUsarI u~galIkI aMgUThI bhI nikAla lI / jaise hI dUsarI u~galI se aMgUThI nikAlI, vaise hI vaha u~galI bhI zobhAhIna dikhAI dene lgii| phira isa bAtako siddha karaneke liye usane tIsarI u~galImeMse bhI a~gUThI nikAla lI, isase yaha bAta aura bhI pramANita huI / phira cauthI u~galImeMse bhI aMgUThI nikAla lI, yaha bhI isI taraha zobhAhIna dikhAI dii| isa taraha bharatane kramase dasoM u~galiyA~ khAlI kara DAlIM / khAlI ho jAnese ye sabakI saba u~galiyA~ zobhAhIna dikhAI dene lgii| inake zobhAhIna mAlUma honese rAjarAjezvara anyatvabhAvanAmeM gadgada hokara isa taraha bole: __ aho ho ! kaisI vicitratA hai ki bhUmise utpanna huI vastuko kUTakara kuzalatApUrvaka ghar3anese mudrikA banI; isa mudrikAse merI u~galI suMdara dikhAI dI; isa u~galI se isa mudrikAke nikala par3anese isase viparIta hI dRzya dikhAI diyaa| viparIta dRzyase u~galIkI zobhAhInatA aura naMgApana khedakA kAraNa ho gyaa| zobhAhIna mAlUma honekA kAraNa kevala aMgUThIkA na honA hI ThaharA na ? yadi aMgUThI hotI to maiM aisI azobhA na dekhtaa| isa mudrikAse merI yaha u~galI zobhAko prApta huii| isa u~galIse yaha hAtha zobhita hotA hai| isa hAthase yaha zarIra zobhita hotA hai| phira isameM maiM kisakI zobhA mAnU~ ! baDe AzcaryakI bAta hai ! merI isa mAnI jAtI huI manohara kAMtiko aura bhI vizeSa dIpta karanevAle ye maNi mANikya Adike alaMkAra aura raMgabiraMge vastra hI siddha hue; yaha kAMti merI tvacAkI zobhA siddha huI; yaha tvacA zarIrakI guptatAko DhaMkakara suMdaratA dikhAtI hai; aho ho ! yaha kaisI ulaTI bAta hai ! jisa zarIrako maiM apanA mAnatA hU~ vaha zarIra kevala tvacAse, vaha tvacA kAMtise, aura vaha kAMtiM vastrAlaMkArase zobhita hotI hai| to kyA phira mere zarIrakI kucha zobhA hI nahIM ! kyA yaha kevala rudhira, mAMsa aura hAr3oMkA hI paMjara hai ! aura isa paMjarako hI maiM sarvathA apanA mAna rahA huuN| kaisI bhUla ! kaisI bhrmnnaa| aura kaisI vicitratA hai ! maiM kevala parapudgalakI zobhAse hI zobhita ho rahA huuN| kisI aura cIjase ramaNIyatA dhAraNa karanevAle zarIrako maiM apanA kaise mAyU~ ! aura kadAcit aisA mAnakara yadi maiM isameM mamatva bhAva rakyU~ to vaha bhI kevala duHkhaprada aura vRthA hai / isa merI AtmAkA isa zarIrase kabhI na kabhI viyoga honevAlA hai / jaba AtmA dUsarI dehako dhAraNa karane calI jAyagI taba isa dehake yahIM par3e rahanemeM koI bhI zaMkA nahIM hai| yaha kAyA na to merI huI aura na hogI, phira maiM ise apanI mAnatA hU~ athavA mAneM yaha kevala mUrkhatA hI hai| jisakA kabhI na kabhI viyoga honevAlA hai aura jo kevala anyatvabhAvako hI dhAraNa kiye hue hai usameM mamatva kyoM rakhanA cAhiye ! jaba yaha merI nahIM hotI to phira kyA mujhe isakA honA ucita hai ? nahIM, nahIM / jaba yaha merI nahIM to maiM bhI isakA nahIM, aisA vicArU~, dRr3ha karU~ aura AcaraNa karU~ yahI viveka-buddhikA artha hai| yaha samasta sRSTi anaMta vastuoMse aura anaMta padArthose bharI huI hai, una saba padArthokI apekSA jisake samAna mujhe eka bhI vastu priya nahIM vaha vastu bhI jaba merI na huI, to phira dUsarI koI vastu merI kaise ho Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 zrImad rAjacandra [bharatezvara sakatI hai ? aho ! maiM bahuta bhUla gayA / mithyA mohameM phaMsa gayA / ve navayauvanAyeM, ve mAne hue kuladIpaka putra, vaha atula lakSmI, vaha chaha khaMDakA mahAn rAjya-merA nahIM / isameMkA lezamAtra bhI merA nahIM / isameM merA kucha bhI bhAga nhiiN| jisa kAyAse maiM ina saba vastuoMkA upabhoga karatA hU~, jaba vaha bhogya vastu hI merI na huI to merI dUsarI mAnI huI vastuyeM-snehI, kuTuMbI ityAdi-phira kyA mere ho sakate haiM ? nahIM, kucha bhI nhiiN| isa mamatvabhAvakI mujhe koI AvazyakatA nahIM ! yaha putra, yaha mitra, yaha kalatra, yaha vaibhava aura isa lakSmIko mujhe apanA mAnanA hI nahIM ! maiM inakA nahIM; aura ye mere nahIM ! puNya Adiko sAdhakara maiMne jo jo vastue~ prApta kI ve ve vastuyeM merI na huI, isake samAna saMsArameM dUsarI aura kyA khedakI bAta hai ! mere una puNyatvakA kyA yahI pariNAma hai ! antameM ina sabakA viyoga hI honevAlA hai na ! puNyatvake isa phalako pAkara isakI vRddhike liye maiMne jo jo pApa kiye una sabako merI AtmAko hI bhoganA hai na ? aura vaha bhI kyA akele hI ? kyA isameM koI bhI sAthI na hogA! nahIM nhiiN| aisA anyatvabhAvavAlA hokara bhI maiM mamatvabhAva batAkara AtmAkA ahitaiSI hoU~ aura isako raudra narakakA bhoktA banAU~, isake samAna dUsarA aura kyA ajJAna hai ! aisI kaunasI bhramaNA hai ! aisA kaunasA aviveka hai ! presaTha zalAkA puruSoM se maiM bhI eka ginA jAtA hai, phira bhI maiM aise kRtyako dUra na kara sakU~ aura prApta kI huI prabhutAko bhI kho baiTheM, yaha sarvathA anucita hai / ina putroMkA, ina pramadAoMkA, isa rAja-vaibhavakA, aura ina vAhana Adike sukhakA mujhe kucha bhI anurAga nahIM ! mamatva nahIM ! rAjarAjezvara bharatake aMtaHkaraNameM vairAgyakA aisA prakAza par3A ki unakA timira-paTa dUra ho gyaa| unheM zukladhyAna prApta huA, jisase samasta karma jalakara bhasmIbhUta ho gaye !! mahAdivya aura sahasrakiraNoMse bhI anupama kAMtimAna kevalajJAna pragaTa huA / usI samaya inhoMne paMcamuSTi kezaloMca kiyA / zAsanadevIne inheM sAdhuke upakaraNa pradAna kiye aura ve mahAvItarAgI sarvajJa sarvadarzI hokara caturgati, caubIsa daMDaka, tathA Adhi, vyAdhi aura upAdhise virakta hue, capala saMsArake sampUrNa sukha vilAsoMse inhoMne nivRtti prApta kI; priya apriyakA bheda dUra huA, aura ve nirantara stavana karane yogya paramAtmA ho gye| pramANazikSAH-isa prakAra chaha khaMDake prabhu, devoMke devake samAna, atula sAmrAjya lakSmIke bhoktA, mahAAyuke dhanI, aneka ratnoMke dhAraka rAjarAjezvara bharata Adarza-bhuvanameM kevala anyatvabhAvanAke utpanna honese zuddha vairAgyavAn hue| bharatezvarakA vastutaH manana karane yogya caritra saMsArakI zokArtatA aura udAsInatAkA pUrA pUrA bhAva, upadeza aura pramANa upasthita karatA hai / kaho! inake ghara kisa bAtakI kamI thI! na inake ghara navayauvanA striyoMkI kamI thI, na rAja-RddhikI kamI thI, na putroMko samudAyakI kamI thI, na kuTuMba parivArakI kamI thI, na vijaya-siddhikI kamI thI, na navanidhikI kamI thI, na rUpakAMtikI kamI thI aura na yazaHkIrti kI hI kamI thii| . isa taraha pahale kahI huI unakI RddhikA punaH smaraNa karAkara pramANake dvArA hama zikSA-prasAdI yahI denA cAhate haiM ki bharatezvarane vivekase anyasvake svarUpako dekhA, jAnA, aura sarpa-kaMcukavat saMsArakA Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - azucibhAvanA] bhAvanAvoSa parityAga karake usake mamatvako mithyA siddha kara btaayaa| mahAvairAgyakI acalatA, nirmamatva, aura AtmazaktikI praphullatA ye saba ina mahAyogIzvarake caritrameM garmita haiN| eka hI pitAke sau putroM se ninyAnaveM putra pahalese hI AtmakalyANakA sAdhana karate the / sauveM ina bharatezvarane Atmasiddhi kI / pitAne bhI isI kalyANakA sAdhana kiyA / uttarottara honevAle bharatezvarake rAjyAsanakA bhoga karanevAle bhI isI Adarza-bhuvanameM isI siddhiko pAye hue kahe jAte haiN| yaha sakala siddhisAdhaka maMDala anyatvako hI siddha karake ekatvameM praveza karAtA hai| una paramAtmAoMko abhivandana ho! zArdUlavikrIDita dekhI AMgali Apa eka aDavI, vairAgya vege gayA, chAMDI rAjasamAjane bharatajI, kaivalyajJAnI thayA; codhuM citra pavitra eja carite, pAmyuM ahIM pUrNatA; jJAnInAM mana teja raMjana karo, vairAgya bhAve yathA // 1 // vizeSArthaH-apanI eka uMgalI zobhArahita dekhakara jisane vairAgyake pravAhameM praveza kiyA, jisane rAja-samAjako chor3akara kevalajJAnako prApta kiyA, aise usa bharatezvarake caritrako batAnevAlA yaha cauthA citra pUrNa huaa| vaha yathAyogyarUpase vairAgyabhAva pradarzana karake jJAnI puruSake manako raMjana karanevAlA hoo! paMcama citra azucibhAvanA gItIvRtta khANa mUtra ne maLanI, roga jarAnuM nivAsarnu dhAma; kAyA evI gaNi ne, mAna tyajIne kara sArthaka Ama // 1 // vizeSArtha:-he caitanya ! isa kAyAko mala aura mUtrakI khAna, roga aura vRddhatAke rahanekA dhAma mAnakara usakA mithyAbhimAna tyAga karake sanatkumArakI taraha use saphala kara ! ina bhagavAn sanatkumArakA caritra yahA~ azucibhAvanAkI satyatA batAneke liye AraMbha kiyA jAtA hai| sanatkumAra (dekho pRSTha 69-71, pATha 70-71) aisA honepara bhI Age calakara manuSya dehako saba dehoMmeM uttama kahanA par3egA / kahanekA tAtparya yaha hai ki isase siddhagatikI siddhi hotI hai / tatsaMbaMdhI saba zaMkAoMko dUra karaneke liye yahA~ nAmamAtra vyAkhyAna kiyA gayA hai| jaba AtmAke zubhakarmakA udaya AyA taba yaha manuSya deha milI / manuSya arthAt do hAtha, do paira, do A~kha, do kAna, eka mu~ha, do oSTha aura eka nAkavAle dehakA svAmI nahIM, parantu isakA marma Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 zrImada rAjacandra [nivRttibodha kucha judA hI hai / yadi hama isa prakAra aviveka dikhAveM to phira baMdarako bhI manuSya ginanemeM kyA doSa hai ! isa vicAreko to eka pUMcha aura bhI adhika prApta huI hai / parantu nahIM, manuSyatvakA marma yaha hai ki jisake manameM viveka buddhi udaya huI hai vahI manuSya hai, bAkI isake sivAya to sabhI do pairavAle pazu hI haiM / medhAvI puruSa niraMtara isa mAnavapanekA marma isI taraha prakAzita karate haiM / viveka-buddhike udayase muktike rAjamArgameM praveza kiyA jAtA hai, aura isa mArgameM praveza karanA hI mAnavadehakI uttamatA hai| phira bhI yaha bAta sadaiva dhyAnameM rakhanI ucita hai ki vaha deha to sarvathA azucimaya aura azucimaya hI hai / isake svabhAvameM isake sivAya aura kucha nhiiN|| ___ bhAvanAbodha graMthameM azucibhAvanAke upadezake liye prathama darzanake pA~ca citrameM sanatkumArakA dRSTAnta aura pramANazikSA pUrNa hue| aMtarvarzana SaSTha citra nivRtti-bodha harigIta chaMda anaMta saukhya nAma duHkha tyAM rahI na mitratA ! anaMta duHkha nAma saukhya prema tyAM, vicitratA !! ughADa nyAya netrane nihALare ! nihALa tuM ! nivRtti zIghrameva dhAri te pravRtti bALa tuM // 1 // vizeSArthaH--jisameM ekAMta aura anaMta sukhakI taraMgeM uchala rahIM haiM aise zIla-jJAnako kevala nAmamAtrake duHkhase taMga Akara unheM mitrarUpa nahIM mAnatA, aura unako ekadama bhulA DAlatA hai; aura kevala anaMta duHkhamaya aise saMsArake nAmamAtra sukhameM terA paripUrNa prema hai, yaha kaisI vicitratA hai ! aho cetana ! aba tU apane nyAyarUpI netroMko kholakara dekha ! re dekha !! dekhakara zIghra hI nivRtti arthAt mahAvairAgyako dhAraNa kara aura mithyA kAma-bhogakI pravRttiko jalA de! aisI pavitra mahAnivRttiko dRr3ha karaneke liye ucca vairAgyavAn yuvarAja mRgAputrakA manana karane yogya caritra yahA~ uddhRta kiyA hai / tU kaise duHkhako sukha mAna baiThA hai ! aura kaise sukhako duHkha mAna baiThA hai ? ise yuvarAjake mukha-vacana hI yAthAtathya siddha kareMge / mRgAputra nAnA prakArake manohara vRkSoMse bhare hue udyAnoMse suzobhita suprIva nAmakA eka nagara thA / usa nagarameM balabhada nAmakA eka rAjA rAjya karatA thaa| usakI miSTabhASiNI paTarAnIkA nAma mRgA thaa| isa daMpatike balazrI nAmaka eka kumAra utpanna huA; kintu saba loga ise mRgAputra kahakara hI pukArA karate the| vaha apane mAtA pitAko atyanta priya thaa| isa yuvarAjane gRhasthAzramameM rahate hue bhI saMyatike guNoMko prApta kiyA thaa| isa kAraNa yaha damIzvara arthAt yatiyoMmeM agresara gine jAne yogya thA / vaha mRgAputra zikharabaMda AnandakArI prAsAdameM apanI prANapriyAke sAtha dogaMduka devake samAna vilAsa kiyA karatA thA / vaha niraMtara pramodasahita manase rahatA thaa| usake prAsAdakA pharza caMdrakAMta Adi maNi Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgAputra] bhAvanAbodha aura vividha ratnoMse jar3A huA thA / eka dina vaha kumAra apane jharAkhemeM baiThA huA thaa| vahA~se nagarakA paripUrNarUpase nirIkSaNa hotA thA / itanemeM mugAputrakI dRSTi cAra rAjamArga milanevAle caurAyeke usa saMgama-sthAnapara par3I jahA~ tIna rAjamArga milate the / usane vahA~ mahAtapa, mahAniyama, mahAsaMyama, mahAzIla aura mahAguNoMke dhAmarUpa eka zAMta tapasvI sAdhuko dekhA / jyoM jyoM samaya bItatA jAtA thA, tyoM tyoM usa muniko vaha mRgAputra nirakha nirakhakara dekha rahA thaa| aisA nirIkSaNa karanese vaha isa taraha bola uThA-jAna par3atA hai ki maiMne aisA rUpa kahIM dekhA hai, aura aisA bolate bolate usa kumArako zubha pariNAmoMkI prApti huI, usakA mohakA par3adA haTa gayA, aura usake bhAvoMkI upazamatA honese use tatkSaNa jAtismaraNa jJAna udita huA / pUrvajAtikA smaraNa utpanna honese mahARddhike bhoktA usa mRgAputrako pUrvake cAritrakA bhI smaraNa ho aayaa| vaha zIghra hI usa viSayase virakta huA, aura saMyamakI ora AkRSTa huaa| usI samaya vaha mAtA pitAke samIpa Akara bolA ki maiMne pUrvabhavameM pA~ca mahAvratoMke viSayameM sunA thA; narakake anaMta duHkhoMko sunA thA, aura tithaMcagatike bhI anaMta duHkhoMko sunA thA / ina anaMta duHkhoMse duHkhita hokara maiM unase nivRtta honekA abhilASI huA huuN| he gurujano! saMsArarUpI samudrase pAra honeke liye mujhe una pA~ca mahAvratoMko dhAraNa karanekI AjJA do| kumArake nivRttipUrNa vacanoMko sunakara usake mAtA pitAne use bhogoMko bhoganekA AmaMtraNa diyaa| AmaMtraNake vacanoMse khedakhinna hokara mRgAputra aise kahane lagA, ki he mAtA pitA ! jina bhogoMko bhoganekA Apa mujhe AmaMtraNa kara rahe haiM una bhogoMko maiMne khUba bhoga liyA hai| ve bhoga viSaphala-kiMpAka vRkSake phalake samAna haiM; ve bhAganeke bAda kar3ave vipAkako dete haiM;aura sadaiva duHkhotpattike kAraNa haiN| yaha zarIra anitya aura sarvathA azucimaya hai; azucise utpanna huA hai; yaha jIvakA azAzvata vAsa hai, aura anaMta duHkhakA hetu hai / yaha zarIra roga, jarA aura kleza AdikA bhAjana hai / isa zarIrameM maiM rati kaise karU~ ! isa bAtakA koI niyama nahIM ki isa zarIrako bAlakapanemeM chor3a denA par3egA athavA vRddhapanemeM ! yaha zarIra pAnIke phenake bulabuleke samAna hai| aise zarIrameM sneha karanA kaise yogya ho sakatA hai ! manuSyatvameM isa zarIrako pAkara yaha zarIra koda, jvara vagaire vyAdhise aura jarA maraNase prasta rahatA hai, usameM maiM kyoM prema karU~ ! janmakA duHkha, jarAkA duHkha, rogakA duHkha, maraNakA duHkha-isa taraha isa saMsArameM kevala duHkha hI duHkha hai / bhUmi-kSetra, ghara, kaMcana, kuTuMba, putra, pramadA, bAMdhava ina sabako chor3akara kevala kleza pAkara isa zarIrako chor3akara avazya hI jAnA pdd'egaa| jisa prakAra kiMpAka vRkSake phalakA pariNAma sukhadAyaka nahIM hotA vaise hI bhogakA pariNAma bhI sukhadAyaka nahIM hotA / jaise koI puruSa mahApravAsa zurU kare kintu sAthameM anna-jala na le, to Age jAkara jaise vaha kSudhA-tRSAse duHkhI hotA hai, vaise hI dharmake AcaraNa na karanese parabhavameM jAtA huA puruSa duHkhI hotA hai; aura janma, jarA Adise pIr3ita hotA hai| jisa prakAra mahApravAsameM jAnevAlA puruSa anna-jala Adi sAthameM lenese kSudhA-tRSAse rahita hokara mukhako prApta karatA hai vaise hI dharmakA AcaraNa karanevAlA puruSa parabhavameM jAtA huA sukhako pAtA hai; alpa karmarahita hotA haiaura asAtAvedanIyase rahita hotA hai| he gurujano ! jaise jisa samaya kisI gRhasthakA ghara jalane lagatA hai, usa samaya usa gharakA mAlika kevala amUlya vana Adiko hI lekara bAkIke jIrNa vana Adiko chor3a detA hai, vaise hI lokako jalatA dekhakara jIrNa vasarUpa jarA maraNako chor3akara usa dAhase (Apa AjJA deM to maiM ) amUlya AtmAko ubAra huuN| 15 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [mRgAputra mRgAputrake aise vacanoMko sunakara mRgAputrake mAtA pitA zokArta hokara bole, he putra ! yaha tU kyA kahatA hai ! cAritrakA pAlanA bahuta kaThina hai / usameM yatiyoMko kSamA Adi guNoMko dhAraNa karanA par3atA hai, unheM nibAhanA par3atA hai, aura unakI yatnase rakSA karanI par3atI hai| saMyatiko mitra aura zatrumeM samabhAva rakhanA par3atA hai| saMyatiko apanI aura dUsaroMkI AtmAke Upara samabuddhi rakhanI par3atI hai, athavA sampUrNa jagatke hI Upara samAnabhAva rakhanA par3atA hai-aise pAlanemeM durlabha prANAtipAtavirati nAmake prathama vratako jIvanaparyanta pAlanA par3atA hai| saMyatiko sadaiva apramAdapanese mRSA vacanakA tyAganA, hitakArI vacanakA bolanA-aise pAlanemeM duSkara dUsare vratako dhAraNa karanA par3atA hai / saMyatiko daMtazodhanake liye eka sIMkataka bhI vinA diye hue na lenA, nirvadya aura doSarahita bhikSAkA grahaNa karanA-aise pAlanemeM duSkara tIsare vratako dhAraNa karanA par3atA hai / kAma-bhogake svAdako jAnane aura abrahmacarya dhAraNa karanekA tyAga karake saMyatiko brahmacaryarUpa cauthe vratako dhAraNa karanA par3atA hai, jisakA pAlana karanA bahuta kaThina hai / dhana, dhAnya, dAsakA samudAya, parigraha mamatvakA tyAga, saba prakArake AraMbhakA tyAga, isa taraha sarvathA nirmamatvase yaha pA~cavA mahAvrata dhAraNa karanA saMyatiko atyanta hI vikaTa hai / rAtribhojanakA tyAga, aura ghRta Adi padArthoke vAsI rakhanekA tyAga, yaha bhI ati duSkara hai| he putra ! tU cAritra cAritra kyA raTatA hai ? kyA cAritra jaisI dUsarI koI bhI duHkhaprada vastu hai ! he putra ! kSudhAkA pariSaha sahana karanA, tRSAkA pariSaha sahana karanA, ThaMDakA pariSaha sahana karanA, uSNa-tApakA pariSaha sahana karanA, DA~sa maccharakA pariSaha sahana karanA, Akroza pariSaha sahana karanA, upAzrayakA pariSaha sahana karanA, tRNa Adi sparzakA pariSaha sahana karanA, malakA pariSaha sahana karanA; nizcaya mAna ki aisA cAritra kaise pAlA jA sakatA hai ? vadhakA pariSaha, aura baMdhake pariSaha kaise vikaTa haiM ! bhikSAcarI kaisI durlabha hai ! yAcanA karanA kaisA durlabha hai ? yAcanA karanepara bhI vastukA na milanA yaha alAbha pariSaha kitanA kaThina hai ! kAyara puruSoMke hRdayako bheda DAlanevAlA kezaloMca kaisA vikaTa hai ! tU vicAra kara, karma-vairIke liye raudrarUpa brahmacarya vratakA pAlanA kaisA durlabha hai ! sacamuca, adhIra AtmAko yaha saba ati ati vikaTa hai| priya putra ! tu sukha bhoganeke yogya hai / terA sukumAra zarIra ati ramaNIya rItise nirmala snAna karaneke to sarvathA yogya hai / priya putra ! nizcaya hI tU cAritrako pAlanemeM samartha nahIM hai / cAritrameM yAvajjIvana bhI vizrAma nahIM / saMyatike guNoMkA mahAsamudAya lohekI taraha bahuta bhArI hai / saMyamake bhArakA vahana karanA atyanta hI vikaTa hai| jaise AkAza-gaMgAke pravAhake sAmane jAnA duSkara hai, vaise hI yauvana vayameM saMyamakA pAlanA mahAduSkara hai| jaise srotake viruddha jAnA kaThina hai, vaise hI yauvana avasthAmeM saMyamakA pAlanA mahAkaThina hai / jaise bhujAoMse samudrakA pAra karanA duSkara hai, vaise hI yuvA vayameM saMyamaguNa-samudrakA pAra karanA mahAduSkara hai / jaise retakA kaura nIrasa hai, vaise hI saMyama bhI nIrasa hai / jaise khaDgakI dhArake Upara calanA vikaTa hai vaise hI tapakA AcaraNa karanA mahAvikaTa hai| jaise sarpa ekAMta arthAt sIdhI dRSTise calatA hai, vaise hI cAritrameM IryAsamitike kAraNa ekAntarUpase calanA mahAduSkara hai| he priya putra ! jaise loheke canoMko cabAnA kaThina hai vaise hI saMyamakA pAlanA bhI kaThina hai| jaise AnikI zikhAkA pAna karanA duSkara hai vaise hI yauvanameM yatipanA aMgIkAra karanA mahAduSkara hai / jaise atyaMta maMda saMhananake dhAraka kAyara puruSakA yatipaneko dhAraNa karanA aura pAlanA duSkara hai; jaise tarAjUse meru parvatakA tolanA duSkara hai, vaise hI nizcalapanese, Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgAputra] bhAvanAbodha zaMkArahita daza prakArake yatidharmakA pAlanA duSkara hai| jaise bhujAoMse svayaMbhUramaNa samudrakA pAra karanA duSkara hai vaise hI upazamahIna manuSyoMkA upazamarUpI samudrako pAra kara jAnA duSkara hai| he putra ! zabda, rUpa, gaMdha, rasa, sparza ina pA~ca prakArake manuSyasaMbaMdhI bhogoMko bhogakara bhuktabhogI hokara tU vRddha avasthAmeM dharmakA AcaraNa karanA / mAtA pitAke bhogasaMbaMdhI upadeza sunakara vaha mRgAputra mAtA pitAse isa taraha bolAH jisake viSayakI ora ruci hI nahIM use saMyamakA pAlanA kucha bhI duSkara nhiiN| isa AtmAne zArIrika aura mAnasika vedanAko asAtArUpase anaMta bAra sahana kI hai-bhogI hai / isa AtmAne mahAduHkhase pUrNa bhayako utpanna karanevAlI ati raudra vedanAe~ bhogI haiM / janma, jarA aura maraNa ye bhayake dhAma haiN| caturgatirUpI saMsAra-aTavImeM bhaTakate hue maiMne ati raudra duHkha bhogeM haiM / he gurujano ! manuSya lokameM agni jo atizaya uSNa mAnI gaI hai, isa agnise bhI anaMtagunI uSNa tApa-vedanA isa AtmAne narakameM bhogI hai / manuSyalokameM ThaMDa jo ati zItala mAnI gaI hai, isa ThaMDase bhI anaMtagunI ThaMDako asAtApUrvaka isa AtmAne narakameM bhogI hai| loheke bhAjanameM Upara paira bA~dhakara aura nIce mastaka karake devatAoMdvArA vikriyAse banAI huI dhadhakatI huI agnimeM AkraMdana karate hue isa AtmAne atyanta upa duHkha bhogA hai / mahAdavakI agni jaisI marudezakI vajramaya bAlake samAna kadaMba nAmakI nadIkI bAlU hai, pUrvakAlameM aisI uSNa bAlUmeM merI yaha AtmA anaMtabAra jalAI gaI hai| ___ AkraMdana karate hue mujhe bhojana pakAneke baratanameM pakAneke liye anaMtabAra paTakA gayA hai| narakameM mahAraudra paramAdhArmikoMne mujhe mere kar3ave vipAkake liye anaMtoMbAra U~ce vRkSakI zAkhAse bA~dhA hai; bAMdhavarahita mujhe lambI lambI AriyoMse cIrA hai; ati tIkSNa kaMTakoMse vyApta U~ce zAlmali vRkSase bA~dhakara mujhe mahAn kheda pahu~cAyA hai| pAzameM bA~dhakara Age pIche khIMcakara mujhe atyanta duHkhI kiyA hai| mahA asahya kolhUmeM IkhakI taraha ati raudratAse Akrandana karatA huA maiM pelA gayA huuN| yaha saba jo bhoganA par3A vaha kevala apane azubha karmake anaMtoMbArake udayase hI bhoganA par3A / sAma nAmake paramAdhArmikoMne mujhe kuttA banAyA; zabala nAmake paramAdhArmikoMne usa kuteke rUpameM mujhe jamInapara girAyA; jIrNa vastrakI taraha phAr3A; vRkSakI taraha kATA; isa samaya maiM atyanta chaTapaTAtA thaa| vikarAla khaDgase, bhAlese tathA dUsare zastroMse una pracaMDoMne mere Tukar3e Tukar3e kiye / narakameM pApakarmase janma lekara mahAnase mahAn duHkhoMke bhoganemeM tilabhara bhI kamI na rahI thI / parataMtra mujhako atyaMta prajjvalita rathameM rojakI taraha jabardastI jotA gayA thaa| maiM devatAoMkI vaikriyaka agnimeM mahiSakI taraha jalAyA gayA thaa| maiM bhAimeM bhUnA jAkara asAtAse atyugra vedanA bhogatA thA / maiM DhaMka aura giddha nAmake vikarAla pakSiyoMkI saNasIke samAna coMcoMse cUMthA jAkara anaMta vedanAse kAyara hokara vilApa karatA thaa| tRSAke kAraNa jala pInekI AturatAmeM vegase daur3ate hue maiM churekI dhArake samAna anaMta duHkha denevAle vaitaraNIke pAnIko pAtA thaa| vahA~ maiM tIvra khaDgakI dhArake samAna pattoMvAle aura mahAtApase saMtapta aise asipatra vanameM jAtA thA / vahA~para pUrvakAlameM mujhe anaMta bAra chedA gayA thA / mudgarase, tIvra zastrase, trizUlase, mUsalase aura gadAse merA zarIra bhanna kiyA gayA thA / zaraNarUpa sukhake binA maiM azaraNarUpa anaMta duHkhako pAtA thaa| mujhe vanake samAna kurekI tIkSNa dhArase, churIse aura kaiMcIse kATA gayA thaa| mere khaMDa khaMDa Tukar3e kiye gaye the / mujhe Ar3A ArapAra kATA gayA thaa| cararara zabda karatI huI merI tvacA utArI gaI thii| isa prakAra maiMne anaMta duHkha pAye the| Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [mRgAputra maiM paravazatAse mRgakI taraha anaMtabAra pAzameM pakar3A gayA thaa| paramAdhArmikoMne mujhe magara macchake rUpameM jAla DAlakara anaMtabAra duHkha diyA thaa| mujhe bAjake rUpameM pakSIkI taraha jAlameM phaMsAkara anaMtabAra mArA thA / pharasA ityAdi zatroMse mujhe anaMtoMbAra vRkSakI taraha kATakara mere choTe choTe Tukar3e kiye the / jaise luhAra hathor3oM Adike prahArase loheko pITatA hai vaise hI mujhe bhI pUrvakAlameM paramAdhArmikoMne anaMtoMbAra kUTA thaa| tAMbA, lohA aura sAseko agnimeM gAlakara unakA kalakala zabda karatA huA rasa mujhe anaMtabAra pilAyA thaa| ati raudratAse ve paramAdhArmika mujhe aisA kahate jAte the ki pUrvabhavameM tujhe mA~sa priya thA, aba le yaha mA~sa / isa taraha maiMne apane hI zarIrake khaMDa khaMDa Tukar3e anaMtabAra gaTake the| madyakI priyatAke kAraNa bhI mujhe isase kucha kama duHkha nahIM sahane par3e / isa taraha maiMne mahAbhayase, mahAtrAsase aura mahAduHkhase tharathara kAMpate hue anaMta vedanA bhogI thii| jo vedanAyeM sahanemeM ati tIvra, raudra aura utkRSTa kAla sthitikI haiM, aura jo sunanema bhI ati bhayaMkara haiM aisI vedanAyeM usa narakameM maiMne anaMtabAra bhogI thIM / jaisI vedanA manuSyalokameM dikhAI detI hai usase bhI anaMtagunI adhika asAtAvedanIya narakameM thii| maiMne sarva bhavoMmeM asAtAvedanIya bhogI hai / vahA~ kSaNamAtra bhI sukha na thaa| isa prakAra mRgAputrane vairAgyabhAvase saMsArake paribhramaNake duHkhako khaa| isake uttarameM usake mAtA pitA isa taraha bole, ki he putra ! yadi terI icchA dIkSA lenekI hai to tU dIkSA grahaNa kara, paraMtu cAritrameM rogotpattike samaya terI davAI kauna karegA ! duHkhanivRtti kauna karegA ! isake binA bar3I kaThinatA hogI! mRgAputrane kahA yaha ThIka hai, parantu Apa vicAra kareM ki vanameM mRga aura pakSI akele hI rahate haiM, jaba unheM roga utpanna hotA hai to unakI cikitsA kauna karatA hai ! jaise vanameM maga akele hI vihAra karate haiM vaise hI maiM bhI cAritra-vanameM vihAra karU~gA, aura satraha prakArake zuddha saMyamameM anurAgI hoU~gA, bAraha prakArake tapakA AcaraNa karU~gA, tathA mRgacaryAse vicruuNgaa| jaba magako vanameM rogakA upadrava hotA hai, to vahA~ usakI cikitsA kauna karatA hai ! aisA kahakara vaha punaH bolA, ki usa mRgako kauna auSadhi detA hai ? usa mRgake Ananda, zAMti aura sukhako kauna pU~chatA hai ! usa mRgako AhAra jala kauna lAkara detA hai ! jaise vaha mRga upadravarahita honeke bAda gahana vanameM jahA~ sarovara hotA hai, vahA~ jAtA hai, aura ghAsa pAnI AdikA sevana karake phira yatheccha rUpase vicaratA hai vaise hI maiM bhI vicruuNgaa| sArAMza yaha hai ki maiM isa prakArakI mRgacaryAkA AcaraNa kruuNgaa| isa taraha maiM bhI mRgake samAna saMyamavAna houuNgaa| aneka sthaloMmeM vicaratA huA yati mRgake samAna apratibaddha rahe; yatiko cAhiye vaha mRgake samAna vicarakara mRgacaryAkA sevana karake, sAvadha dUra karake vicare / jaise mRga, tRNa jala AdikI gocarI karatA hai vaise hI yati bhI gocarI karake saMyamabhArakA nirvAha kre| vaha durAhArake liye gRhasthakA tiraskAra athavA usakI niMdA na kare, maiM aise hI saMpamakA AcaraNa kruuNgaa| 'evaM putto jahAsukhaM' he putra! jaise tujhe sukha ho vaise kara ! isa prakAra mAtA pitAne AjJA de dI / AjJA milate hI jaise mahAnAga kAMcalI tyAgakara calA jAtA hai, vaise hI vaha mRgAputra mamatvabhAvako naSTa karake saMsArako tyAgakara saMyama-dharmameM sAvadhAna huA aura kaMcana, kAminI, mitra, putra, jAti aura sage saMbaMdhiyoMkA parityAgI huA / jaise vastrako jhaTakakara dhUlako zAba DAlate haiM vaise hI vaha bhI samasta prapaMcako tyAgakara dIkSA leneke liye nikala par3A / vaha pavitra pA~ca mahAvatoMse yukta Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgAputra ] bhAvanAbodha 117 duA; pA~ca samitiyoMse suzobhita huA; triguptiyoMse gupta huA; bAhya aura abhyaMtara dvAdaza tapase saMyukta huA; mamatvarahita huA; nirahaMkArI huA; striyoM Adike saMgase rahita huA; aura isakA samasta prANiyoMmeM samabhAva huaa| AhAra jala prApta ho athavA na ho, sukha ho yA duHkha ho, jIvana ho yA maraNa ho, koI stuti karo athavA koI niMdA karo, koI mAna karo athavA apamAna karo, vaha una sabapara samabhAvI huaa| vaha Rddhi, rasa aura sukha ina tIna garvoke ahaMpadase virakta huA, manadaMDa, vacanadaMDa aura kAyadaMDase nivRtta huA; cAra kaSAyoMse mukta huA; vaha mAyAzalya, nidAnazalya aura mithyAtvazalya ina tIna zalyoMse virakta huA; sAta mahAbhayoMse bhayarahita huA; hAsya aura zokase nivRtta huA, nidAnarahita huA; rAga dveSarUpI baMdhanase chUTa gayA; vA~chArahita huA; saba prakArake vilAsase rahita huA; aura koI talavArase kATe yA koI caMdanakA vilepa kare usapara samabhAvI huaa| usane pApake Aneke saba dvAroMko baMda kara diyA; vaha zuddha aMtaHkaraNa sahita dharmadhyAna Adi vyApArameM prazasta huA; jinendra-zAsanake tatvoMmeM parAyaNa huA, vaha jJAnase, AtmacAritrase, samyaktvase, tapase aura pratyeka mahAvratakI pA~ca pA~ca bhAvanAoMse arthAt pA~coM mahAvatoMkI paccIsa bhAvanAoMse, aura nirmalatAse anupamarUpase vibhUSita huA / aMtameM vaha mahAjJAnI yuvarAja mRgAputra samyak prakArase bahuta varSataka AtmacAritrakI sevA karake eka mAsakA anazana karake sarvocca mokSagatimeM gyaa| pramANazikSAH--tattvajJAniyoMdvArA sapramANa siddhakI huI dvAdaza bhAvanAoMmeM kI saMsArabhAvanAko dRr3ha karaneke liye yahA~ mRgAputrake caritrakA varNana kiyA gayA hai / saMsAra-aTavImeM paribhramaNa karane meM anaMta duHkha haiM yaha viveka-siddha hai; aura isameM bhI jisameM nimeSamAtra bhI sukha nahIM aisI naraka adhogatike anaMta duHkhoMko yuvaka jJAnI yogIndra mRgAputrane apane mAtA pitAke sAmane varNana kiyA hai / vaha kevala saMsArase mukta honekA vItarAgI upadeza detA hai| Atma-cAritrake dhAraNa karanepara tapa, pariSaha Adike bAhya duHkhako duHkha mAnanA aura mahA adhogatike bhramaNarUpa anaMta duHkhako bahirbhAva mohinIse sukha mAnanA, yaha dekho kaisI bhramavicitratA hai ! Atma-cAritrakA duHkha duHkha nahIM, parantu vaha parama sukha hai, aura antameM vaha anaMtasukha-taraMgakI prAptikA kAraNa hai| isI taraha bhogavilAsa AdikA sukha bhI kSaNika aura bahizya sukha kevala duHkha hI hai, vaha antameM anaMta duHkhakA kAraNa hai; yaha bAta sapramANa siddha karaneke liye mahAjJAnI mRgAputrake vairAgyako yahA~ dikhAyA hai| isa mahAprabhAvavAna, mahAyazomAna mRgAputrakI taraha jo sAdhu tapa Adi aura Atma-cAritra AdikA zuddhAcaraNa karatA hai, vaha uttama sAdhu trilokameM prasiddha aura sarvocca paramasiddhidAyaka siddhagatiko pAtA hai| tattvajJAnI saMsArake mamatvako duHkhavRddhirUpa mAnakara isa mRgAputrakI taraha parama sukha aura paramAnaMdake kAraNa jJAna, darzana cAritrarUpa divya ciMtAmaNikI ArAdhanA karate haiM / maharSi mRgAputrakA sarvottama caritra ( saMsArabhAvanAke rUpase ) saMsAra-paribhramaNakI nivRttikA aura usake sAtha aneka prakArakI nivRttiyoMkA upadeza karatA hai / isake Uparase aMtardarzanakA nAma nivRttibodha rakhakara Atma-cAritrakI uttamatAkA varNana karate hue mRgAputrakA yaha caritra yahA~ pUrNa hotA hai| tattvajJAnI sadAhI saMsAra-paribhramaNakI nivRtti aura sAvadha upakaraNakI nivRttikA pavitra vicAra karate rahate haiM / isa prakAra aMtadarzanake saMsArabhAvanArUpa chaThe citrameM mRgAputra caritra samApta huaa| Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 bhImad rAjavandra [AbhavabhAvanA saptama citra AvabhAvanA bAraha avirati, solaha kaSAya, nava nokaSAya, pA~ca mithyAtva aura pandraha yoga ye saba milakara sattAvana Azrava-dvAra arthAt pApake praveza honekI pranAlikAyeM haiN| kuMDarIka mahAvidehameM vizAla puMDarikiNI nagarIke rAjyasiMhAsanapara puNDarIka aura kuNDarIka nAmake do bhAI rAja karate the / eka samaya vahA~ tatvavijJAnI munirAja vihAra karate hue aaye| munike vairAgyavacanAmRtase kuMDarIka dIkSAmeM anurakta ho gayA, aura usane ghara Aneke pazcAt puMDarIkako rAjya sauMpakara cAritrako aMgIkAra kiyA / rUkhA sUkhA AhAra karaneke kAraNa vaha thor3e samayameM hI rogagrasta ho gayA, isa kAraNa aMtameM usakA cAritra bhaMga ho gyaa| usane puMDarIkiNI mahAnagarIkI azokavATikAmeM Akara aughA aura mukhapattI vRkSapara laTakA diye; aura vaha isa bAtakA niraMtara soca karane lagA ki aba puMDarIka mujhe rAja degA yA nahIM ! vanarakSakane kuMDarIkako pahacAna liyaa| usane jAkara puMDarIkase kahA ki bahuta vyAkula avasthAmeM Apake bhAI azoka bAgameM Thahare hue haiN| puMDarIkane vahA~ Akara kuMDarIkake manogata bhAvoMko jAna liyA, aura use cAritrase DagamagAte dekhakara bahutasA upadeza diyA, aura antameM rAja sauMpakara ghara calA aayaa| kaMDarIkakI AjJAko sAmaMta athavA maMtrI loga koI bhI na mAnate the, aura vaha hajAra varSataka pravajyAkA pAlana karake patita ho gayA hai, isa kAraNa saba koI use dhikkArate the| kuMDarIkane rAja honeke bAda ati AhAra kara liyA, isa kAraNa use rAtrimeM bahuta pIr3A huI aura vamana huA usapara aprIti honeke kAraNa usake pAsa koI bhI na AyA, isase kuNDarIkake manameM pracaMDa krodha utpanna huaa| usane nizcaya kiyA ki yadi isa rogase mujhe zAMti mile to phira maiM subaha hote hI ina sabako dekha luuNgaa| aise mahAdurdhyAnase marakara vaha sAtaveM narakameM apayaThAMNa pAthaDemeM taiMtIsa- sAgarakI Ayuke sAtha anaMta duHkhameM jAkara utpanna huaa| kaisA viparIta Azrava-dvAra !!! isa prakAra saptama citrameM AzravabhAvanA samApta huii| aSTama citra saMvarabhAvanA sambara bhAvanA-jo Upara kahA hai vaha Azrava-dvAra hai / aura pApa-pranAlikAko sarva prakArase rokanA ( Ate hue karma-samUhako rokanA ) vaha saMvarabhAva hai| puMDarIka (kuMDarIkakI kathA anusaMdhAna ) kuMDarIkake mukhapacI ityAdi upakaraNoMko grahaNakara puMDarIkane nizcaya kiyA ki mujhe pahile maharSi guruke pAsa jAnA cAhiye, aura usake bAda hI anna jala grahaNa karanA caahiye| . naMge pairoMse calaneke kAraNa usake pairoMmeM kaMkaroM aura kA~ToMke cubhanese khanakI dhArAyeM nikalane lagI to bhI vaha uttama dhyAnameM samatAbhAvase avasthita rahA / isa kAraNa yaha mahAnubhAva puMDarIka marakara samartha sarvArthasiddhi vimAnameM taiMtIsa sAgarakI utkRSTa Ayusahita deva huA / Azravase kuMDarIkakI kaisI duHkhadazA huI aura saMvarase puNDarIkako kaisI sukhadazA milI ! Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 119 nirjarAbhAvanA] bhAvanAbodha saMvarabhAvanA-dvitIya dRSTAMta zrIvajrasvAmI zrIvAsvAmI kaMcana-kAminIke dravya-bhAvase sampUrNatayA parityAgI the| kisI zrImaMtakI rukmiNI nAmakI manohAriNI putrI vajrasvAki uttama upadezako zravaNa karake unapara mohita ho gii| usane ghara Akara mAtA pitAse kahA ki yadi maiM isa dehase kisIko pati banAU~ to kevala vajrasvAmIko hI banAU~gI ! kisI dUsareke sAtha saMlagna na honekI merI pratijJA hai| rukmiNIko usake mAtA pitAne bahuta kucha samajhAyA, aura kahA ki pagalI ! vicAra to sahI ki kahIM munirAja bhI vivAha karate haiM ! inhoMne to Azrava-dvArakI satya pratijJA grahaNa kI hai, to bhI rukmiNIne na mAnA / nirupAya hokara dhanAvA seThane bahutasA dravya aura surUpA rukmiNIko sAthameM liyA, aura jahA~ vajrasvAmI virAjate the, vahA~ Akara unase kahA ki isa lakSmIkA Apa yathAruci upayoga kareM, ise vaibhava-vilAsameM kAmameM leM aura isa merI mahAsukomalA rukmiNI putrIse pANigrahaNa kareM / aisA kahakara vaha apane ghara calA aayaa| yauvana-sAgarameM tairatI huI rUpakI rAzi rukmiNIne vajrasvAmIko aneka prakArase bhogoMkA upadeza diyA; aneka prakArase bhogake sukhoMkA varNana kiyA; manamohaka hAvabhAva tathA aneka prakArake calAyamAna karanevAle bahutase upAya kiye; parantu ve saba vRthA gaye / mahAsuMdarI rukmiNI apane moha-kaTAkSameM niSphala huI / ugracaritra vijayamAna vajrasvAmI merukI taraha acala aura aDola rhe| rukmiNIke mana, vacana aura tanake saba upadezoM aura hAvabhAvase ve lezamAtra bhI nahIM pighale / aisI mahAvizAla dRr3hatA dekhakara rukmiNI samajha gaI, aura usane nizcaya kiyA ki ye samartha jitendriya mahAtmA kabhI bhI calAyamAna honevAle nahIM / lohe aura pattharakA pighalAnA sulabha hai, parantu isa mahApavitra sAdhu vajrasvAmIko pighalAnekI AzA nirarthaka hI hai, aura vaha adhogatikA kAraNa hai / aise vicAra kara usa rukmiNIne apane pitAkI dI huI lakSmIko zubha kSetrameM lagAkara cAritrako grahaNa kiyA; mana, vacana aura kAyAko aneka prakArase damana karake Atma-kalyANakI sAdhanA kI, ise tattvajJAnI samvarabhAvanA kahate haiN| isa prakAra aSTama citrameM saMvarabhAvanA samApta huii| navama citra nirjarAbhAvanA bAraha prakArake tapase karmoke samUhako jalAkara bhasmIbhUta kara DAlanekA nAma nirjarAbhAvanA hai| bAraha prakArake tapameM chaha prakArakA bAhya aura chaha prakArakA abhyaMtara tapa hai / anazana, UNodarI vRttisaMkSepa, rasaparityAga, kAyakleza aura saMlInatA ye chaha bAhya tapa haiM |.praayshcitt, vinaya, vaiyAvacca, zAstrapaThana, dhyAna, aura kAyotsarga ye chaha abhyaMtara tapa haiM / nirjarA do prakArakI hai--eka akAma nirjarA aura dUsarI sakAma nirjarA / nirjarAbhAvanApara hama eka vipra-putrakA dRSTAMta kahate haiM / dRDhapahArI kisI brAhmaNane apane putrako saptavyasanakA bhakta jAnakara apane gharase nikAla diyA / vaha vahA~se nikala par3A, aura jAkara cAroMkI maMDalImeM jA milA / usa maMDalIke aguAne use apane kAmameM parAkramI dekhakara use apanA putra banAkara rakkhA / yaha vipraputra duSToMke damana karane meM DhaprahArI siddha huA, isake Uparase isakA upanAma haTAhArI par3A / yaha dRDhaprahArI coroMkA aguA ho gayA, aura nagara aura grAmoMke nAza karanemeM prabala chAtIvAlA siddha huaa| usane bahutase prANiyoMke Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra ... [lokasvarUpabhAvanA prANa liye / eka samaya apane sAthI DAkuoMko lekara usane eka mahAnagarako lUTA / dRDhaprahArI eka vipake ghara baiThA thA / usa vipake yahA~ bahuta premabhAvase kSIra-bhojana banAyA gayA thaa| usa kSIra-bhojanake bhAjanase usa viprake lolupI bAlaka cipaTa rahe the| hadaprahArI usa bhojanako chUne lgaa| brAhmaNIne kahA, he mUrkharAja ! ise kyoM chUtA hai| yaha phira hamAre kAmameM nahIM AvegA, tU itanA bhI nahIM samazatA / dRDhaprahArIko ina bacanoMse pracaMDa krodha A gayA, aura usane usa dIna strIko mAra ddaalaa| nahAte nahAte brAhmaNa sahAyatAke liye daur3A AyA, usane use bhI parabhavako pahu~cAyA / itanemeM' gharameMse eka daur3atI huI gAya AyI aura vaha apane sIMgoMse dRDhaprahArIko mArane lgii| usa mahAduSTane use bhI kAlake supurda kI / usI samaya isa gAyake peTameMse eka bachavA nikalakara nIce par3A / use tar3aphatA dekha dRr3haprahArIke manameM bahuta bar3A pazcAttApa huaa| mujhe dhikkAra hai ki maiMne mahAghora hiMsAe~ kara DAlI ! apane isa pApase merA kaba chuTakArA hogA! sacamuca Atma-kalyANake sAdhana karanemeM hI zreya hai| aisI uttama bhAvanAse usane paMcamuSTi kezaloMca kiyaa| vaha nagarIke kisI muhallemeM Akara ugra kAyotsargase avasthita ho gayA / dRr3haprahArI pahile isa samasta nagarako saMtApakA kAraNa huA thA, isa kAraNa logoMne ise aneka tarahase saMtApa denA AraMbha kiyA / Ate jAte hue logoMke dhUla-miTTI aura ITa pattharake pheMkanese aura talavArakI mUThase mAranese use atyanta saMtApa huaa| vahA~ logoMne Der3ha mahinetaka usakA apamAna kiyA / bAdameM jaba loga thaka gaye to unhoMne use chor3a diyaa| dAhArI vahA~se kAyotsargakA pAlanakara dUsare muhalle meM aise hI una kAyotsargameM avasthita ho gyaa| usa dizAke logoMne bhI usakA isI taraha apamAna kiyaa| unhoMne bhI use Der3ha mahIne taMga karake chor3a diyA / yahA~se kAyotsargakA pAlanakara dRr3haprahArI tIsare muhalle meM gyaa| vahA~ke logoMne bhI usakA isI taraha mahAapamAna kiyA / vahA~se Der3ha mahIne bAda vaha cauthe muhallemeM Der3ha mAsataka rahA / vahA~ aneka prakArake pariSahoMko sahanakara vaha kSamAmeM lIna rahA / chaThe mAsameM anaMta karma-samudAyako jalAkara atyanta zuddha hote hote vaha karmarahita ho gyaa| usane saba prakArake mamatvakA tyAga kiyaa| vaha anupama kaivalyajJAna pAkara muktike anaMta sukhAnaMdase yukta huaa| yaha nirjarAbhAvanA cha huii| aba dazamacitra lokasvarUpabhAvanA lokasvarUpabhAvanA:-isa bhAvanAkA svarUpa yahA~ saMkSepameM kahanA hai| yadi puruSa do hAtha kamarapara rakhakara pairoMko caur3e karake khar3A ho to vaisA hI lokanAla athavA lokakA svarUpa jAnanA cAhiye / vaha loka svarUpa tirache thAlake AkArakA hai, athavA khar3e mRdaMgake samAna hai| lokake nIce bhuvanapati, vyaMtara, aura sAta naraka haiM; madhya bhAgameM, aDhAI dvIpa haiN| Upara bAraha devaloka, nava praiveyaka, pA~ca anuttara vimAna aura unake Upara anaMta sukhamaya pavitra siddhagatikI par3osI siddhazilA hai| yaha lokAloka prakAzaka, sarvajJa, sarvadarzI aura nirupama kevalajJAniyoMne kahA hai| saMkSepameM lokavarUpa bhAvanAko khaa| . isa darzanameM pApa-pranAlikAko rokaneke liye AzravabhAvanA aura saMvarabhAvanA, tapa mahAphalako liye nirjarAbhAvanA, aura bokkharUpake kucha tatvoMke jAnaneke liye lokasvarUpabhAvanAyeM ina cAra citroM meM pUrNa hai| .. dAma citra samApta Page #205 -------------------------------------------------------------------------- Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. : - - - . i . zrImad rAjacaMdra. varSa 19 muM. vi. saM. 1943. Lakshmi Art, Bombay 8. Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha patra Adi saMgraha 19vA~ varSa . vi. saM. 1942 ___ he vAdiyo ! mujhe tumhAre liye ekAMtavAda hI jJAnakI apUrNatAkI nizAnI dikhAI detI hai| kyoMki jaise navasikhe kavi loga kAvyameM jaise taise doSako chipAneke liye 'hI' zabdakA upayoga karate haiM, vaise hI tuma bhI navasikhe jhAnase 'hI' arthAt nizcayapaneko kahate ho|| hamArA mahAvIra isa taraha kabhI bhI nahIM kahegA / yahI isakI satkavi jaisI camatkRti hai| vacanAmRta - vi. saM. 1943 kArtika 1 yaha to akhaMDa siddhAMta mAno ki saMyoga, viyoga, sukha, duHkha, kheda, AnaMda, aprIti, anurAga ityAdi yoga kisI vyavasthita kAraNako lekara hI hote haiM / 2 ekAMtabhAvI athavA ekAMta nyAyadoSako na mAna baiThanA / 3 kisIkA bhI samAgama karanA yogya nhiiN| jabataka aisI dazA na ho tabataka. avazya hI satpuruSoMke samAgamakA sevana karanA ucita hai| 4 jisa kRtyake antameM duHkha hai usakA sanmAna karate hue prathama vicAra kro| 5 pahile to kisIko antaHkaraNa nahIM denA; yadi do to phira usase bhinnatA nahIM rakhanA; yadi aMtaHkaraNa dekara bhI bhinnatA rakkho to aMtaHkaraNakA denA na deneke hI samAna hai| 6 eka bhogako bhogate hue. bhI karmakI vRddhi nahIM karatA, aura eka bhogako nahIM bhogate hue bhI karmakI vRddhi karatA hai, yaha AzcaryakAraka kintu samajhane yogya kathana hai| 7 yogAnuyogase banA huA kRtya bahuta siddhi detA hai| 8 hamane jisase bheda-bhAvako pAyA ho usako sarvasva arpaNa karate hue nahIM knaa| 9 taba hI lokApavAda sahana karanA jaba ki ve hI loga svayaM kiye hue apavAdakA punaH pazcAttApa kreN| 10 hajAroM upadezoMke vacana sunanekI apekSA unameMse thor3e vacanoMko vicAranA hI vizeSa kalyANakArI :..:. 11 niyamapUrvaka kiyA huA kAma zIghratAse hotA hai, abhISTa siddhi detA hai, aura AnandakA kAraNa hotA hai| Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 zrImad rAjacandra [7 vacanAmRtaM 12 jJAniyoMdvArA ekatra kI huI adbhuta nidhike upabhogI bano / 13 strI jAtimeM jitanA mAyA-kapaTa hai utanA bholApana bhI hai| 14 paThana karanekI apekSA manana karanekI ora vizeSa lakSa denA / 15 mahApuruSake AcaraNa dekhanekI apekSA unakA aMtaHkaraNa dekhanA yaha adhika uttama hai| 16 vacanasaptazatIko punaH punaH smaraNameM rakkho / 17 mahAtmA honA ho to upakArabuddhi rakkho; satpuruSake samAgamameM raho; AhAra, vihAra AdimeM alubdha aura niyamita raho; satzAstrakA manana karo; aura u~cI zreNI meM lakSa rakkho / 18 yadi inameMse eka bhI na ho to samajhakara AnaMda rakhanA sIkho / 19 bartAvameM bAlaka bano, satyameM yuvA bano, aura jJAnameM vRddha bno| 20 pahile to rAga karanA hI nahIM, yadi karanA hI ho to satpuruSapara karanA; isI taraha pahile to dveSa karanA hI nahIM, aura yadi karanA ho to kuzIlapara karanA / 21 anaMtajJAna, anaMtadarzana, anaMtacAritra aura anaMtavIryase abhinna aisI AtmAkA eka palabhara bhI to vicAra kro| 22 jisane manako vazameM kiyA, usane jagatko vaza kiyaa| 23 isa saMsArako kyA kareM ! anaMtabAra huI mA~ko hI Aja hama strIrUpase bhogate haiN| 24 nigraMthatA dhAraNa karanese pahile pUrNa vicAra karanA; isake kAraNa doSa lagAnekI apekSA alpAraMbhI honaa| 25 samartha puruSa kalyANakA svarUpa pukAra pukArakara kaha gaye haiM, parantu vaha kisI viraleko hI yathArtharUpase samajhameM AyA hai| 26 strIke svarUpapara honevAle mohako rokaneke liye tvacA vinAke usake rUpakA bAraMbAra citavana karanA yogya hai| 27 jaise chAchase zuddha kiyA huA saMkhiyA zarIrako nIroga karatA hai vaise hI kupAtra bhI satpuruSake rakhe hue hAthase pAtra bana jAtA hai| 28 jaise tirachI A~kha karanese do caMdra dIkha par3ate haiM usI taraha yadyapi AtmAkA satya svarUpa eka zuddha saccidAnaMdamaya hai to bhI vaha bhrAMtise bhinna hI bhAsita hotA hai / 29 yathArtha vacana grahaNa karanemeM daMbha nahIM rakhanA, aura aise vacanoMke upadeza denevAlekA upakAra bhulAnA nhiiN| 30 hamane bahuta vicAra karake isa mUla tattvakI khoja kI hai ki-" gupta camatkAra hI sRSTike lakSameM nahIM hai|" 31 bacceko rulAkara bhI usake hAthameMkA saMkhiyA le lenaa| 32 nirmala aMtaHkaraNase AtmAkA vicAra karanA yogya hai / Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 vacanAmRta] vividha patra Adi saMgraha-19vA~ varSa 123 33 jahA~ * maiM ' mAna rahA hai vahA~ 'tU' nahIM hai, aura jahA~ 'tU' mAna rahA hai vahA~ 'tU' nahIM hai| 34 he jIva ! aba bhogase zAMta ho, zAMta ! jarA vicAra to sahI ki isameM kaunasA sukha hai ! 35 bahuta dukhiyAjAnepara saMsArameM nahIM rhnaa| 36 satjJAna aura satzIlako sAtha sAtha bar3hAnA / 37 kisI eka vastuse maitrI nahIM karanA, yadi karanA hI ho to samasta jagatase krnaa| 38 mahAsauMdaryase pUrNa devAMganAke kIr3A-vilAsa nirIkSaNa karanepara bhI jisake aMtaHkaraNameM kAmase adhikAdhika vairAgya prasphurita hotA ho use dhanya hai; use trikAla namaskAra hai / 39 bhogake samayameM yogakA smaraNa honA yaha laghukarmIkA lakSaNa hai| 40 yadi itanA ho jAya to maiM mokSakI icchA na karU~-samasta sRSTi satzIlakI sevA kare, niyamita Ayu, nIroga zarIra, acala prema karanevAlI sundara striyA~, AjJAnuvartI anucara, kula-dIpaka putra, jIvanaparyaMta bAlyAvasthA, aura Atma-tattvakA citavana / 41 kintu aisA to kabhI bhI honevAlA nahIM, isaliye maiM to mokSakI hI icchA karatA huuN| 42 sRSTi kyA sarva apekSAse amara hogI ! 43 zukla nirjanAvasthAko maiM bahuta mAnatA huuN| 44 sRSTi-lIlAmeM zAMtabhAvase tapazcaryA karanA yaha bhI uttama hai| 15 ekAMtika kathana karanevAlA jJAnI nahIM kahA jA sktaa| 46 zukla aMtaHkaraNake binA mere kathanakA kauna insApha karegA ! 47 jJAtaputra bhagavAnke kathanakI hI balihArI hai / 48 deva devIkI prasannatAko hama kyA kareMge ! jagatkI prasannatAko hama kyA kareMge ? prasannatAkI icchA karo to satpuruSakI kro| 19 maiM saccidAnanda paramAtmA huuN| 50 yadi tumheM apanI AtmAke hitake liye pravRtti karanekI abhilASA rakhanepara bhI isase nirAzA huI ho to use bhI apanA Atma-hita hI samajho / 51 yadi apane zubha vicArameM saphala na ho, to sthira cittase saphala hue ho aisA smjho| / 52 jJAnIjana aMtaraMga kheda aura harSase rahita hote haiM / 53 jahA~taka usa tattvakI prApti na ho vahA~taka mokSakA sAra nahIM milA / 54 niyama pAlanekI dRr3hatA karanepara bhI vaha nahIM palatA, yaha pUrvakarmakA hI doSa hai, aisA jJAniyoMkA kahanA hai| 55 saMsArarUpI kuTuMbake ghara apanI AtmA pAhuneke samAna hai| 56 bhAgyazAlI vahI hai jo durbhAgyazAlIpara dayA karatA hai| 57 maharSi zubha dravyako zubha bhAvakA nimitta kahate haiM / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zrImad rAjacandra [7 vacanAmRta 58 sthira cittase dharma aura zukladhyAnameM pravRtti karo / 59 parigrahakI mUrchA pApakA mUla hai / 60 jisa kRtyake karate samaya vyAmohayukta khedameM rahate ho, aura antameM bhI pachatAte ho, to jJAnI loga usa kRtyako pUrvakarmakA hI doSa kahate haiM / 61 mujhe jar3a bharata aura videhI janakakI dazA prApta hoo| 62 jo satpuruSadvArA aMtaHkaraNapUrvaka AcaraNa kiyA gayA hai athavA kahA gayA hai, vahI dharma hai| 63 jisakI aMtaraMga mohakI graMthI naSTa ho gaI ho vahI paramAtmA hai / 64 vratako lekara use ullAsayukta pariNAmase bhaMga nahIM krnaa| 65 ekaniSThAse jJAnIkI AjJAkA ArAdhana karanese tattvajJAna prApta hotA hai / 66 kriyA hI karma hai, upayoga hI dharma hai, pariNAma hI baMdha hai, bhrama hI mithyAtva hai, zokako smaraNa nahIM karanA; ye uttama vastuyeM mujhe jJAniyoMne dI haiN| 67 jagat jaisA hai use tattvajJAnakI dRSTise vaisA hI dekho| 68 zrIgautamako cAra vedakA pATha kiyA huA dekhaneke liye zrImAn mahAvIrasvAmIne samyak netra diye the| 69 bhagavatImeM kahI huI pudgala nAmake parivrAjakakI kathA tattvajJAniyoMkA kahA huA suMdara rahasya hai| 70 vIrake kahe hue zAstroMmeM sunaharI vacana jahA~ tahA~ alaga alaga aura gupta haiN| 71 samyaknetra pAkara tuma cAhe jisa kisI dharmazAstrakA manana karo to bhI usase hI Atmahita prApta hogaa| . 72 he kudarata ! yaha terA prabala anyAya hai ki merI vicAra kI huI nItise tU merA kAla vyatIta nahIM karAtI ! ( kudarata arthAt pUrvakarma ) / 73 manuSya hI paramezvara ho jAtA hai, aisA jJAnIjana kahate haiN| 74 uttarAdhyayana nAmake jainasUtrakA tattvadRSTise punaH punaH avalokana kro| 75 jIte hue marA jA sake to phirase na maranA par3e, aise maraNakI icchA karanA yogya hai| 76 mujhe kRtaghnatAke samAna anya koI bhI mahAdoSa nahIM lagatA / 77 jagatameM yadi mAna na hotA to yahIM mokSa thii| 78 vastuko vasturUpase dekho| 79 dharmakA mUla "vi0 hai| 80 vighA usIkA nAma hai ki jisase avidhA prApta na ho / 81 vIrake eka eka vAkyako bhI samajho / 82 ahaMkAra, kRtaghnatA, utsUtra-prarUpaNA, aviveka-dharma ye durgatike lakSaNa haiN| 1 bhImadke sAkSAt saMparkameM Aye hue eka sajana mitrakA kahanA hai ki yahA~ vi0 se vicAra, viveka, vinaya aura virAma ye cAra bAteM lI gaI haiN| anuvAdaka / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 vacanAmRta] vividha patra Adi saMgraha-19vA~ varSa 125 83 strIkA koI aMga lezamAtraM bhI sukhadAyaka nahIM to bhI use merI deha bhogatI hai| 84 deha aura dehake liye mamatva yaha mithyAtvakA lakSaNa hai| 85 abhinivezake udayameM prarUpaNA na ho, usako maiM jJAniyoMke kahanese mahAbhAgya kahatA huuN| 86 syAdvAdazailIse dekhanepara koI bhI mata asatya nahIM ThaharatA / 87 jJAnIjana svAdake tyAgako AhArakA saccA tyAga kahate haiN| 88 abhinivezake samAna eka bhI pAkhaMDa nahIM hai| 89 isa kAlameM ye bAteM bar3hI haiM:-bahutase mata, bahutase tattvajJAnI, bahutasI mAyA, aura bahutasA parigraha / 90 yadi tattvAbhilASAse mujhase pUcho to maiM tumheM avazya rAgarahita dharmakA upadeza de sakatA huuN| 91 jisane samasta jagatke ziSya honerUpa dRSTiko nahIM jAnA vaha sadguru hone yogya nhiiN| 92 koI bhI zuddhAzuddha dharma-kriyA karatA ho to usako karane do| 93 AtmAkA dharma AtmAmeM hI hai| 94 mujhapara saba saralabhAvase AjJA calA to maiM khuzI huuN| 95 maiM saMsArameM lezamAtra bhI rAgayukta nahIM to bhI usIko bhogatA hU~, maiMne kucha tyAga nahIM kiyaa| 96 nirvikArI dazApUrvaka mujhe akelA rahane do| 97 mahAvIrane jisa jJAnase jagatko dekhA hai vaha jJAna saba AtmAoMmeM hai, parantu usakA AvirbhAva karanA caahiye| 98 bahuta Uba jAo to bhI mahAvIrakI AjJAkA bhaMga nahIM karanA / cAhe jaisI zaMkA ho to bhI merI taraphase vIrako saMdeharahita mAnanA / ___99 pArzvanAthasvAmIkA dhyAna yogiyoMko avazya smaraNa karanA cAhiye / nizcayase nAgakI chatra-chAyAke samayakA yaha pArzvanAtha kucha aura hI thA ! 100 gajasukumArakI kSamA, aura rAjImatI jo rahanemIko bodha detI hai vaha bodha mujhe prApta hoo| 101 bhoga bhoganetaka (jahA~taka usa karmakA udaya hai vahA~taka) mujhe yoga hI prApta raho! 102 mujhe saba zAstroMmeM eka hI tattva milA hai, yadi maiM aisA kahU~ to yaha merA ahaMkAra nahIM hai| 103 nyAya mujhe bahuta priya hai| vIrakI zailI yahI nyAya hai, kintu ise samajhanA durlabha hai / 104 pavitra puruSoMkI kRpAdRSTi hI samyagdarzana hai| 105 bhartRharikA kahA huA bhAva vizuddha-buddhise vicAranese jJAnakI bahuta urdhva-dazA honetaka rahatA hai| 106 maiM kisI bhI dharmase viruddha nahIM, maiM saba dharmoko pAlatA hU~ aura tuma saba dharmose viruddha ho aisA kahanemeM merA Azaya uttama hai| Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhImad rAjacandra [7 vacanAmRta 107 apane mAne hue dharmakA mujhe kisa pramANase upadeza karate ho, yaha jAnanA mujhe jarUrI hai| 108 zithila baMdhana dRSTise nIce Ate Ate hI bikhara jAtA hai / ( yadi nirjarA karanA AtA ho to-) 109 mujhe kisI bhI zAstrameM zaMkA na ho| 110 ye loga duHkhake mAre hue vairAgya lekara jagatko bhramameM DAlate haiM / 111 isa samaya maiM kauna hU~ isakA mujhe pUrNa bhAna nahIM hai / 112 tU satpuruSakA ziSya hai| 113 yahI merI AkAMkSA hai| 114 mujhe gajasukumAra jaisA koI samaya prApta hoo| 115 koI rAjImatI jaisA samaya prApta hoo| 116 satpuruSa kahate nahIM, karate nahIM, to bhI unakI satpuruSatA unakI nirvikAra mukha-mudrAmeM jhalakatI hai| 117 saMsthAnavicayadhyAna pUrvadhAriyoMko prApta hotA hogA, aisA mAnanA yogya mAlUma hotA hai| tuma bhI usakA dhyAna kro| 118 AtmAke samAna aura koI deva nhiiN| 119 bhAgyazAlI kauna ? avirati samyagdRSTi athavA virati ? 120 kisIkI AjIvikA nahIM todd'naa| bambaI, kArtika 1943 1 pramAdake kAraNa AtmA apane prApta hue svarUpako bhUla jAtA hai| 2 jisa jisa kAlameM jo jo karanA hai usa sabako sadA upayogameM rakkhe rho| 3 phira usakI kramase siddhi kro| 4 alpa AhAra, alpa vihAra, alpa nidrA, niyamita vANI, niyamita kAyA aura anukUla sthAna, ye manako vaza karaneke liye uttama sAdhana haiN| 5 zreSTha vastukI jijJAsA karanA yahI AtmAkI zreSThatA hai / kadAcit yaha jijJAsA pUrNa na ho sake to bhI yaha jijJAsA svayaM usa zreSThatAke aMzake samAna hai| 6 naye karmIkA baMdha nahIM karanA aura purAnoMko bhoga lenA, aisI jisakI acala jijJAsA hai vaha tadanusAra AcaraNa kara sakatA hai| 7 jisa kRtyakA pariNAma dharma nahIM usa kRtyako karanekI icchA mUlase hI rahane denA yogya nhiiN| 8 yadi mana zaMkAzIla ho gayA ho to ' dravyAnuyoga' kA vicAranA yogya hai| pramAdI ho Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9 svarodayazAna] vividha patra Adi saMgrahaH-19vA~ varSa 127 gayA ho to 'caraNakaraNAnuyoga' kA vicAranA yogya hai; kaSAyI ho gayA ho to 'dharmakathAnuyoga' kA vicAranA yogya hai; aura jar3a ho gayA to 'gaNitAnuyoga' kA vicAra karanA yogya hai| 9 koI bhI kAma ho usa kAmakI nirAzAkI icchA karanA; phira antameM jitanI siddhi ho utanA hI lAbha huA samajho; aise karanese saMtoSI raha sakate haiN| 10 yadi pRthvIsaMbaMdhI kleza ho to aisA samajhanA ki vaha sAthameM AnevAlI nahIM; ulaTA maiM hI use apanI dehako dekara calA jAU~gA; tathA vaha kucha mUlyavAna bhI nahIM hai / yadi strIsaMbaMdhI kleza, zaMkA, aura bhAva ho to yaha samajhakara anya bhoktAoMke prati ha~sanA ki are ! tU mala-mUtrakI khAnameM mohita ho gayA (jisa vastukA hama nitya tyAga karate haiM usameM)! yadi dhanasaMbaMdhI nirAzA athavA kleza ho to dhanako bhI U~ce prakArakI eka ka~kara samajhakara saMtoSa rakhanA; to tU kramase nispRhI ho skegaa| 11 tU usa bodhako pA ki jisase tujhe samAdhimaraNakI prApti ho / 12 yadi eka bAra samAdhimaraNa ho gayA to sarva kAlakA asamAdhimaraNa dUra ho jAyagA / 13 sarvottama pada sarvatyAgIkA hI hai| svarodayajJAna bambaI, kArtika 1943 yaha 'svarodayajJAna ' graMtha par3hanevAleke karakamaloMmeM rakhate hue isa viSayameM kucha prastAvanA likhanekI z2arurata hai, aisA samajhakara maiM yaha pravRtti kara rahA huuN| hama dekha sakate haiM ki svarodayajJAnakI bhASA AdhI hindI aura AdhI gujarAtI hai| usake kartA eka AtmAnubhavI manuSya the; parantu unhoMne gujarAtI aura hindI ina donoMmeM se kisI bhI bhASAko niyamapUrvaka par3hA ho, aisA kucha bhI mAlUma nahIM hotaa| isase inakI Atmazakti athavA yogadazAmeM koI bAdhA nahIM AtI; aura inakI bhASAzAstrI honekI bhI koI icchA na thI, isaliye inheM apane Apako jo kucha anubhavagamya huA, usameMkA logoMko maryAdApUrvaka kucha upadeza denekI jijJAsAse hI isa graMthakI utpatti huI hai, aura aisA honeke kAraNa hI isa graMthameM bhASA athavA chaMdakI TIpaTApa athavA yuktiprayuktikA Adhikya dekhane meM nahIM aataa| jagat jaba anAdi anaMta hai, to phira usakI vicitratAkI ora kyA vismaya kareM / Aja kadAcit jar3avAdake liye jo saMzodhana cala rahA hai vaha AtmavAdako ur3A denekA prayatna hai, parantu aise bhI anaMtakAla Aye haiM jaba ki AtmavAdakA prAdhAnya thA, isI taraha kabhI jar3avAdakA bhI prAdhAnya thA / tattvajJAnI loga isake kAraNa kisI vicAroM para nahIM jAte, kyoMki jagatkI aisI hI sthiti hai| phira vikalpoMdvArA AtmAko kyoM dukhAnA? parantu saba vAsanAoMkA tyAga karaneke bAda jisa vastukA anubhava huA, vaha kyA vastu hai, arthAt apanA aura parAyA kyA hai ! yadi isa praznake uttarameM isa bAtakA nirNaya kiyA ki apanA apanA hI hai aura parAyA parAyA hI hai to isake bAda to bhedavRtti rahI nhiiN| phala yaha huA ki Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 zrImad rAjacandra [ 9 svarodayavijJAna darzanakI samyaktatAse unakI yahI mAnyatA rahI ki mohAdhIna AtmA apane Apako bhUlakara jar3apanA svIkAra kara letI hai, isameM koI Azcarya nahIM / phira usakA svIkAra karanA zabdakI takarArameM (2) vartamAna zatAbdimeM aura phira usake bhI kucha varSa vyatIta hone taka cidAnandajI AtmajJa maujUda the / bahuta hI samIpakA samaya honeke kAraNa jinako unakA darzana, samAgama, aura unakI dazAkA anubhava huA hai aise pratItivAle kucha manuSyoMse unake viSayameM kucha mAlUma ho sakA hai / isa viSayameM aba bhI una manuSyoMse kucha jAnA jA sakatA hai / unake jainamuni ho jAneke bAda apanI parama nirvikalpa dazA ho jAnese unheM jAna par3A ki ve aba kramapUrvaka dravya-kSetra-kAla-bhAvase yama-niyamoMkA pAlana na kara skeNge| tattvajJAniyoMkI mAnyatA hai ki jisa padArthakI prAptike liye yama-niyamakA kramapUrvaka pAlana kiyA jAtA hai usa vastukI prApti honeke bAda phira usa zreNIse pravRtti karanA athavA na karanA donoM samAna haiN| jisako nigraMtha-pravacanameM apramattaguNasthAnavartI muni mAnA hai, usameMkI sarvottama jAtike liye kucha bhI nahIM kahA jA sakatA, parantu kebala unake vacanoMkA mere anubhava-jJAnake kAraNa paricaya honese aisA kahA jA sakA hai ki ve prAyaH madhyama apramattadazAmeM the| phira usa dazAmeM yama-niyamakA pAlana karanA gauNatAse A jAtA hai, isaliye Adhika atmAnandake liye unhoMne yaha dazA svIkAra kI / isa samayameM aisI dazAko pahu~ce hue bahuta hI thor3e manuSyoMkA milanA bhI bar3A kaThina hai / usa avasthAmeM apramattatAviSayaka bAtakI asaMbhAvanA AsAnIse ho jAyagI, aisA mAnakara unhoMne apane jIvanako aniyatapanese aura guptarUpase bitaayaa| yadi ve aisI hI dazAmeM rahe hote to bahutase manuSya unake munipanekI zithilatA samajhate aura aisA samajhanese unapara aise puruSakI ulaTI hI chApa par3atI / aisA hArdika nirNaya honese unhoMne isa dazAko svIkAra kii| jaise kaMcuka tyAgaseM binasata nahIM bhujaMga, deha tyAgase jIva puni taise rahata abhaMga--zrIcidAnanda .. jaise kA~calIkA tyAga karanese sarpakA nAza nahIM hotA vaise hI dehakA tyAga karanese jIvakA bhI nAza nahIM hotA, arthAt vaha to abhaMga hI rahatA hai| ___isa kathanadvArA jIvako dehase bhinna siddha kiyA hai| bahutase loga aisA mAnate haiM aura kahate haiM ki deha aura jIvakI bhinnatA nahIM hai, aura dehakA nAza honese jIvakA bhI nAza ho jAtA hai, unakA yaha kathana kevala vikalparUpa hai, pramANabhUta nahIM; kAraNa ki ve kA~calIke nAzase sarpakA bhI nAza honA samajhate haiM / aura yaha bAta to pratyakSa hI hai ki kA~calAka tyAgase sarpakA nAza nahIM hotA / yahI bAta jIvake liye bhI samajhanI caahiye| deha jIvakI kA~calImAtra hai / jabataka kA~calI sarpake sAtha lagI huI hai, tabataka jaise jaise sarpa Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 jIvatattvake saMbaMdha vicAra ] vividha patra Adi saMgraha-19vA~ varSa 121 calatA hai, vaise vaise kA~calI bhI sAtha sAtha calatI hai, usake sAtha sAtha hI mur3atI hai, arthAt kA~calIkI saba kriyAyeM sarpakI kriyAke AdhIna rahatI haiM / jyoMhI sarpane kA~calIkA tyAga kiyA ki usake bAda kA~calI unameMkI eka bhI kriyA nahIM kara sakatI / pahile vaha jo jo kriyA karatI thI ve saba kriyAyeM kevala sarpakI hI thIM, isameM kA~calI kevala saMbaMdharUpa hI thii| isI taraha jaise jIva karmAnusAra kriyA karatA hai vaisA hI bartAva yaha deha bhI karatI hai| yaha calatI hai, baiThatI hai, uThatI hai, yaha saba jIvakI preraNAse hI hotA hai / usakA viyoga hote hI inameMse kucha bhI nahIM rahatA / aharniza adhiko prema lagAve, jogAnala ghaTamAMhi jagAve, alpAhAra Asana dRr3ha dhare, nayanathakI nidrA prhre|| rAta dina dhyAna-viSayameM bahuta prema lagAnese yogarUpI agni (karmako jalA denevAlI) ghaTameM jagAve / (yaha mAnoM dhyAnakA jIvana huaa|) aba isake atirikta usake dUsare sAdhana batAte haiM / thor3A AhAra aura AsanakI dRr3hatA kare / yahA~para Asanase padmAsana, vIrAsana, siddhAsana athavA cAhe jo Asana ho, jisase manogati bAraMbAra idhara udhara na jAya, aisA Asana samajhanA caahiye| isa taraha AsanakA jaya karake nidrAkA parityAga kare / yahA~ parityAgase ekadeza parityAgakA Azaya hai / yogameM jisa nidrAse bAdhA pahu~catI hai usa nidrAkA arthAt pramattabhAvake kAraNa darzanAvaraNIyakI vRddhi ityAdise utpanna huI nidrAkA athavA akAlika nidAkA tyAga kre| jIvatattvake saMbaMdhameM vicAra 1. jIva tattvako eka prakArase, do prakArase, tIna prakArase, cAra prakArase, pA~ca prakArase aura chaha prakArase samajha sakate haiN| a-saba jIvoMke kamase kama zrutajJAnakA anaMtavA~ bhAga prakAzita rahatA hai isaliye saba jIva caitanya lakSaNase eka hI prakArake haiN| jo garamI se chAyAmeM AveM, chAyAmeMse garamIma jaoNya, jinameM calane phiranekI zakti ho, jo bhayavAlI vastu dekhakara Darate hoM, aise jIvoMkI jAtiko trasa kahate haiN| tathA inake sivAyake jo jIva eka hI jagahameM sthita rahate hoM, aise jIvoMkI jAtiko sthAvara kahate haiN| isa taraha saba jIva do prakAroMmeM A jAte haiN| yadi saba jIvoMko vedakI dRSTise dekhate haiM to strI, puruSa, aura napuMsakavedameM sabakA samAveza ho jAtA hai| koI jIva strIvedameM, koI puruSavedameM, aura koI napuMsakavedameM rahate haiN| inake sivAya koI cauthA veda nahIM hai isaliye vedadRSTise saba jIva tIna prakArase samajhe jA sakate haiN| bahutase jIva narakagatimeM rahate haiM, bahutase tiryaMcagatimeM rahate haiM, bahutase manuSyagatimeM rahate haiM, aura bahutase devagatimeM rahate haiN| isake sivAya koI pA~cavIM saMsArI gati nahIM hai isaliye jIva cAra prakArase samajhe jA sakate haiN| Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 zrImad rAjacandra [11 jIvAjIva-vibhakti jIvAjIva-vibhakti _ vi. saM. 1943 jIva aura ajIvake vicArako ekAgra manase zravaNa kro| jisake jAnanese bhikSu loga samyak prakArase saMyamameM yatna kreN| ___ jahA~ jIva aura ajIva pAye jAte haiM use loka 000 kahA hai, aura ajIvake kevala AkAzavAle bhAgako aloka kahA hai| jIva aura ajIvakA jJAna dravya, kSetra, kAla aura bhAvase ho sakatA hai| rUpI aura arUpIke bhedase ajIvake do bheda hote haiM / arUpIke dasa bheda, tathA rUpIke cAra bheda kahe gaye haiN| dharmAstikAya, usakA deza, aura usake pradeza adharmAstikAya, usakA deza aura usake pradeza; AkAza, usakA deza, aura usake pradeza; tathA arddhasamayakAla; isa taraha arUpIke dasa bheda hote haiN| dharma aura adharma ina donoMko loka pramANa kahA hai| AkAza lokAloka pramANa, aura arddhasamaya manuSyakSatra-pramANa hai| dharma, adharma aura AkAza ye anAdi anaMta haiN| niraMtarakI utpattikI apekSAse samaya bhI anAdi anaMta hai / saMtati arthAt eka kAryakI apekSAse vaha sAdi sAMta hai| skaMdha, skaMdha deza, usake pradeza, aura paramANu isa prakAra rUpI ajIva cAra prakArake haiN| paramANuoMke ekatra honese, aura jinase ve pRthakU hote haiM unako skaMdha kahate haiM; usake vibhAgako deza, aura usake aMtima abhinna aMzako pradeza kahate haiN| skaMdha lokake ekadezameM vyApta hai / isake kAlake vibhAgase cAra prakAra kahe jAte haiN| ye saba niraMtara utpattikI apekSAse anAdi anaMta haiM; aura eka kSetrakI sthitikI apekSAse sAdi sAMta hai| 12 bambaI, 1943 pauSa vadI 10 budhavAra vivAhake saMbaMdhameM unhoMne jo miti nizcita kI hai, yadi isake viSayameM unakA Agraha hai to vaha miti bhale hI nizcita rhii| lakSmIpara prIti na honepara bhI vaha kisI paropakArake kAmameM bahuta upayogI ho sakatI hai, aisA mAlUma honese mauna dhAraNa karake maiM yahA~ usake saMbaMdhameM usakI saLyavasthA karanemeM lagA huA thaa| isa vyavasthAkA abhISTa pariNAma AnemeM bahuta samaya na thA; parantu inakI taraphakA eka mamatvabhAva zIghratA karAtA hai jisase saba kucha par3A huA chorakara vadI 13 yA 14 (pauSakI ) ke roja yahA~se rakhAnA hotA hai| Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 12] vividha patra Adi saMgraha-19vA~ varSa 131 paropakAra karate hue bhI yadi kadAcit lakSmI aMdhApana, baharApana, gUMgApana pradAna kara de to usakI bhI paravA nhiiN| apanA jo parasparakA saMbaMdha hai vaha kucha riztedArIkA nahIM, parantu hRdaya-sammilanakA hai / yadyapi aisA prakaTa hI hai ki unameM paraspara lohe aura cumbakakA sA guNa prApta huA hai, to bhI maiM isase bhI bhinnarUpase Apako hRdayarUpa karanA cAhatA hU~ / saba prakArake saMbaMdhIpaneko aura saMsAra-yojanAko dUra karake ye vicAra mujhe tattvavijJAnarUpase batAne haiM, aura unheM Apako svayaM anukaraNa karanA hai / itanI bAta bahuta sukhaprada honepara mArmikarUpase AtmasvarUpake vicArapUrvaka yahA~ likhatA huuN| kyA unake hRdayameM aisI sundara yojanA hai ki ve zubha prasaMgameM sadvivekI aura rUdIse pratikUla raha sakate haiM jisase paraspara kuTumbarUpase sneha utpanna ho sake ! kyA Apa aisI yojanAko kareMge ! kyA koI dUsarA aisA karegA ? yaha vicAra punaH punaH hRdayameM AyA karatA hai / isIliye sAdhAraNa vivekI jisa vicArako havAI samajhate haiM, tathA jisa vastu aura jisa padakI prApti Aja rAjyazrI cakravartI vikToriyAko bhI durlabha aura sarvathA asaMbhava hai, una vicAroMkI, usa vastukI aura usa padakI ora sampUrNa icchA honeke kAraNa yaha likhA hai / yadi isase kucha lezamAtra bhI pratikUla ho to usa padAbhilASI puruSake caritrako bar3A kalaMka lagatA hai / ina saba (isa samaya laganevAle ) havAI vicAroMko maiM kevala Apase hI kahatA huuN| aMtaHkaraNa zukla adbhuta vicAroMse bharapUra hai / parantu Apa vahA~ rahe yA maiM yahA~ rahU~, eka hI bAta hai! Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA~ varSa 13 vavANIyA, 1944 pra. caitra sudI 11 // ravi. kSaNabhaMgura duniyAmeM satpuruSakA samAgama honA, yahI amUlya aura anupama lAbha hai / 14 vavANIyA, ASADha vadI 3 budha. 1944 yaha eka adbhuta bAta hai ki cAra pA~ca dina hue baoNI A~khameM, eka choTA cakra jaisA bijalIkI tarahakA prakAza huA karatA hai, jo A~khase jarA dUra jAkara adRzya ho jAtA hai / yaha lagabhaga pA~ca miniTataka hotA rahatA hai, athavA pA~ca miniTataka dikhAI detA hai / yaha merI dRSTimeM bArambAra dekhanemeM AtA hai / isa saMbaMdhameM kisI prakArakI bhI bhramaNA nhiiN| isakA koI nimittakAraNa bhI mAlUma nahIM hotA / isase bahuta Azcarya paidA hotA hai / A~khameM dUsarA kisI bhI prakArakA vikAra nahIM hai kintu prakAza aura divyatA vizeSa rUpase rahA karatI hai / mAlUma hotA hai ki lagabhaga cAra dina pahile dupaharake 2-20 miniTapara eka AzcaryapUrNa svapna Aneke bAda yaha zurU huA hai / aMtaHkaraNameM bahuta prakAza rahA karatA hai / zakti bahuta tIvra rahA karatI hai / dhyAna samAdhistha rahatA hai / koI kAraNa samajhameM nahIM AtA / yaha bAta gupta rakhaneke liye hI pragaTa karatA huuN| aba isa saMbaMdhameM vizeSa phira liluuNgaa| 15 vavANIyA, 1944 zrAvaNa vadI 13 soma. bAI A~kha saMbaMdhI camatkArase AtmazaktimeM thor3A pheraphAra huA hai| 16 vavANIyA, 1944 ASADha vadI 4 zukra. Apa arthakI bedarakArI na rakheM / zarIra aura Atmika-sukhakI icchA karake vyayakA kucha saMkoca kareMge to maiM samajhUgA ki mere Upara upakAra huaa| bhavitavyatAkA bhAva hogA to maiM anukUla samaya milanepara Apake satsaMgakA lAbha uThA skuuNgaa| 17 vavANIyA, 1944 zrAvaNa vadI 14 amAvasyA upAdhi kama hai yaha AnaMdakI bAta hai / dharma kriyAke liye kucha vakta milatA hogaa| dharma kriyAkA thor3A samaya milatA hai / Atma-siddhikA bhI thor3A samaya milatA hai / zAkhapaThana aura anya bA~canakA bhI thor3A samaya milatA hai / thor3A samaya lekhana kiyA jAtA hai| thor3A Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 18, 19, 20] vividha patra Adi saMgraha-20vA~ varSa samaya AhAra-vihAra kiyA jAtA hai / thor3A samaya zauca kriyAmeM jAtA hai / chaha ghaMTe nidrAmeM jAte hai| thor3A samaya manorAja rokate haiM / phira bhI chaha ghaMTe baca jAte haiM / satsaMgakA lezamAtra bhI na milanese yaha bicArI AtmA viveka prAptike liye chaTapaTAyA karatI hai| vi. saM. 1944 jaba AtmA sahaja svabhAvase mukta, atyaMta pratyakSa aura anubhavasvarUpa hai, to phira jJAnI puruSoMko AtmA hai, AtmA nitya hai, baMdha hai, mokSa hai, ityAdi aneka prakArase nirUpaNa karanA yogya na thaa| yadi AtmA agama agocara hai to phira vaha kisIke dvArA nahIM jAnI jA sakatI, aura yadi vaha sugama sugocara hai to phira usako jAnanekA prayatna karanA hI yogya nahIM / vi. saM. 1944 netroMkI zyAmatAmeM jo putaliyA~ haiM, ve saba rUpako dekhatI haiM aura sAkSIbhUta haiM, kintu ve isa aMtarako kyoM nahIM dekhatIM ? jo tvacAko sparza karatI hai, zIta uSNAdikako jAnatI hai, aisI vaha sarva aMgoMmeM vyApta hokara anubhava karatI hai-jaise tiloMmeM tela vyApaka rahatA hai-usakA anubhava koI bhI nahIM karatA / jo zabda-zravaNa-iMdriyake bhedoMko grahaNa karatI hai, usa zabdazaktiko jAnanevAlI koI na koI sattA avazya hai, jisameM zabdazaktikA vicAra hotA hai, jisake kAraNa roma khar3e ho Ate haiM, vaha sattA dUra kaise ho sakatI hai ? jo apanI jihvAke agrameM rasasvAdako grahaNa karatI hai, usa rasakA anubhava karanevAlI koI na koI alepa sattA avazya hai, vaha sAmane Aye vinA kaise raha sakatI hai ? veda, vedAMta, sapta siddhAMta, purANa, gItAdvArA jo jJeya arthAt jAnane yogya AtmA hai usako hI jaba jAna liyA taba vizrAma kaise na ho ? 20 (1) bambaI, vi. saM. 1944 jisa AtmAmeM :vizAlabuddhi, madhyasthatA, saralatA aura jitendriyatA itane guNa hoM, vaha AtmA tattva pAneke liye uttama pAtra hai| anaMtabAra janmamaraNa kara cukI huI isa AtmAkI karuNA aise hI uttama pAtrako utpanna hotI hai, aura aisA vaha pAtra hI karma-mukta honekA abhilASI kahA jA sakatA hai / vahI puruSa yathArtha padArthako yathArtha svarUpase samajhakara mukta honeke puruSArthameM lagatA hai| jo AtmAe~ mukta huI haiM ve AtmAe~ kucha svacchaMda AcaraNase mukta nahIM huI, parantu ve AptapuruSake upadeza kiye huye mArgake prabala avalaMbanase hI mukta huI haiN| anAdi kAlake mahAzatrurUpI rAga, dveSa aura mohake baMdhanameM vaha apane saMbaMdhameM vicAra nahIM kara Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 zrImad rAjacandra [patra 20 sakI / manuSyatva, Aryadeza, uttama kula, zArIrika saMpatti ye apekSita sAdhana haiM, aura aMtaraMga sAdhana kevala mukta honekI saccI abhilASA hI hai| yadi A-mAmeM isa prakArakI sulabha-bodha prApta karanekI yogyatA A gaI ho, to jo puruSa mukta hue haiM, athavA vartamAnameM muktapanese athavA AtmajJAna dazAse vicarate haiM unake upadeza kiye hue mArgameM kisI bhI prakArake saMdehase rahita hokara zraddhAzIla ho sakate haiN| jisameM rAga, dveSa, aura moha nahIM vahI puruSa tInoM doSoMse rahita mArgakA upadeza kara sakatA hai, athavA to usI paddhatise nizaMkita hokara AcaraNa karanevAle satpuruSa usa mArgakA upadeza de sakate haiN| saba darzanoMkI zailIkA vicAra karanese rAga, dveSa aura moharahita puruSakA upadeza kiyA huA nimrantha darzana hI vizeSarUpase mAnane yogya hai| ina tIna dopoMse rahita, mahA atizayase pratApazAlI tIrthakaradevane mokSake kAraNarUpa jisa dharmakA upadeza kiyA hai, usa dharmako cAhe jo manuSya svIkAra karate hoM, parantu vaha eka paddhatise honA cAhiye, yaha bAta zaMkArahita hai| ___ usa dharmakA aneka manuSya aneka paddhatiyoMse pratipAdana karate hoM aura usase manuSyoMmeM paraspara matabhedakA koI kAraNa hotA ho, to usameM tIrthaMkaradevakI eka paddhatikA doSa nahIM hai, parantu usameM una manuSyoMkI samajha zaktikA hI doSa ginA jA sakatA hai / isa rItise hama nigraMtha matake pravartaka haiM, isa prakAra bhinna bhinna manuSya kahate haiM, parantu unameMse ve manuSya hI pramANabhUta gine jA sakate hai jo vItarAgadevakI AjJAke satbhAvase prarUpaka evaM pravartaka hoN| ___ yaha kAla duHSama nAmase prakhyAta hai| duHSamakAla use kahate haiM ki jisa kAlameM manuSya mahAduHkhase Ayu pUrNa karate hoM, tathA jisameM dharmArAdhanArUpa padArthoke prApta karanemeM duHSamatA arthAt mahAvighna Ate hoN| isa samaya vItarAgadevake nAmase jainadarzanameM itane adhika mata pracalita ho gaye haiM ki ve mata kevala matarUpa hI raha gaye haiN| parantu jabataka ve vItarAgadevakI AjJAkA avalaMbana karake pravRtti na karate hoM tabataka ve satrUpa nahIM kahe jA skte| ina matoMke pracalita honemeM mujhe itane mukhya kAraNa mAlUma hote haiM:-(1) apanI zithilatAke kAraNa bahutase puruSoMdvArA nirgrathadazAke prAdhAnyako ghaTA denA / (2) paraspara do AcAryoMkA vAdavivAda / (3) mohanIyakarmakA udaya aura tadanurUpa AcaraNakA ho jAnA / (4)eka bAra amuka mata grahaNa ho jAneke bAda usa matase chUTanekA yadi mArga mila bhI rahA ho to bhI use bodhidurlabhatAke kAraNa grahaNa na karanA / (5) matikI nyUnatA / (6) jisapara rAga ho usakI AjJAmeM calanevAle aneka manuSya / (7) duHSamakAla, aura (8) zAla-bAnakA ghaTa jaanaa| yadi ina saba matoMke saMbaMdhameM samAdhAna ho jAya aura saba niHzaMkatAke sAtha vItarAgakI AhAnurUpa mArgapara caleM to mahAkalyANa ho, parantu aisA honekI saMbhAvanA kama hai| jise mokSakI Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 paMtra 20 vividha patra Adi saMgraha-20vA~ varSa abhilASA hai, usakI pravRtti to usI mArgameM hotI hai; parantu loka athavA lokadRSTise calanevAle puruSa, tathA pUrvake durghaTa karmake udayake kAraNa matakI zraddhAmeM par3e hue manuSya, usa mArgakA vicAra kara sakeM athavA usakA jJAna prApta kara sakeM, aura aisA unake kucha bodhidurlabha guru karane deM, tathA matabheda dUra karake paramAtmAkI AjJAkA samyakpa se ArAdhana karate hue hama una matavAdiyoMko dekheM, yaha bilakula asaMbhava jaisI bAta hai| sabako samAna buddhi utpanna hokara, saMzodhana hokara, vItarAgakI AjJArUpa mArgakA pratipAdana ho, yadyapi yaha bAta sarvathArUpase hone jaisI dIkhatI nahIM, parantu phira bhI yadi sulabha-bodhi AtmAyeM usake liye Avazyaka prayatna karatI raheM to pariNAma avazya hI zreSTha AvegA, yaha bAta mujhe saMbhava mAlUma hotI hai / duHSamakAlake pratApase, jo loga vidyAkA jJAna prApta kara sake haiM unako dharmatattvapara mUlase hI zraddhA nahIM hotI; tathA saralatAke kAraNa jinako kucha zraddhA hotI bhI hai, unheM usa viSayakA kucha jJAna nahIM hotA; yadi koI jJAnavAlA bhI nikale to vaha jJAna usako dhanakI vRddhimeM vighna karanevAlA hI hotA hai, kintu sahAyaka nahIM hotA, aisI hI AjakalakI hAlata hai / isa taraha zikSA pAye hue logoMke liye dharmaprApti honA atyaMta kaThina ho gayA hai| zikSArahita logoMmeM svAbhAvikarUpase eka yaha guNa rahatA hai ki jisa dharmako hamAre bApa dAdA mAnate cale Aye haiM, usI dharmake Upara hameM bhI calanA cAhiye, aura vahI mata satya bhI honA cAhiye / tathA hameM apane guruke vacanoMpara hI vizvAsa rakhanA cAhiye; phira cAhe vaha guru zAstrake nAmataka bhI na jAnatA ho, parantu vahI mahAjJAnI hai aisA mAnakara calanA cAhiye / isI taraha jo hama kucha mAnate haiM vahI vItarAgakA upadeza kiyA huA dharma hai, bAkI to kevala jainamatake nAmase pracalita mata haiM aura ve saba asat mata haiM / isa taraha unakI samajha honese ve vicAre usI matameM saMlagna rahate haiM / apekSA dRSTi se dekhanemeM inako bhI doSa nahIM de sakate / jainadharmaka antargata jo jo mata pracalita haiM unameM bahuta karake jainasaMbaMdhI hI kriyAyeM hogI. yaha mAnI huI bAta hai / isa tarahakI samAna pravRtti dekhakara jo loga jisa matameM ve dIkSita hue hoM, usI matameM hI ve dIkSita puruSa saMlama rahA karate haiM / dIkSitoMkI dIkSA bhI yA to bhadikatAke kAraNa, yA bhIkha mA~gane jaisI sthitise ghabar3A jAneke kAraNa, athavA smazAna-vairAgyase lI huI dIkSA jaisI hotI hai / vAstavika zikSAkI sApekSa sphuraNAse dIkSA lenevAle puruSa tuma virale hI dekhoge / aura yadi dekhoge bhI to ve usa matase taMga Akara kevala vItarAgadevakI AjJAmeM saMlama honeke liye hI adhika tatpara hoNge| jisako zikSAkI sApekSa sphuraNA huI hai, usake sivAya dUsare jitane dIkSita athavA gRhastha manuSya haiM ve saba svayaM jisa matameM par3e rahate haiM usImeM rAgI hote haiN| unako vicAroMkI preraNA karanevAlA koI nahIM miltaa| guru loga apane matasaMbaMdhI nAnA prakArake yojanA karake rakkhe due vikalpoMko. cAhe usameM phira koI yathArtha pramANa ho athavA na ho, samajhAkara unako apane paMjemeM rakhakara unheM Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 20 isI taraha tyAgI guruoMke sivAya z2abardastIse bana baiThe hue mahAvIradevake mArgarakSakarUpase gine jAnevAle yatiyoMkI mArga calAnekI zailIke liye to kucha bolanA hI bAkI nahIM rahatA / kAraNa ki gRhasthake to aNuvrata bhI hote haiM, parantu ye to tIrthaMkaradevakI taraha kalpAtIta puruSa bana baiThe haiM / ___ saMzodhaka puruSa bahuta kama haiM / mukta honekI aMta:karaNameM abhilASA rakhanevAle aura puruSArtha karanevAle bahuta kama haiN| unheM sadguru, satsaMga athavA satzAstra jaisI sAmagrIkA milanA durlabha ho gayA hai / jahA~ kahIM bhI pU~chane jAo vahA~ saba apanI apanI hI gAte haiM / phira saccI aura jhUThIkA koI bhAva hI nahIM pU~chatA / bhAva pUMchanevAleke Age mithyA praznottara karake ve svayaM apanI saMsAra-sthiti bar3hAte haiM aura dUsareko bhI saMsArakI sthiti bar3hAnekA nimitta hote haiN| rahI sahImeM pUrI bAta yaha hai ki yadi koI eka koI saMzodhaka AtmA haiM bhI to ve bhI aprayojanabhUta pRthivI ityAdi viSayoMmeM zaMkAke kAraNa ruka gaIM haiM / unheM bhI anubhava-dharmapara AnA bahuta hI kaThina ho gayA hai| isaparase merA kahanekA yaha abhiprAya nahIM hai ki Ajakala koI bhI jainadarzanakA ArAdhaka nahIM / haiM avazya, parantu bahuta hI kama, bahuta hI kama / aura jo haiM bhI unameM mukta honeke sivAya dUsarI koI bhI abhilASA na ho, aura unhoMne vItarAgakI AjJAmeM hI apanI AtmA samarpaNa kara dI ho to aise loga to u~galIpara ginane lAyaka hI nikaleMge, nahIM to darzanakI dazA dekhakara karuNA utpanna ho AtI hai| yadi sthira cittase vicAra karake dekhoge to tumheM yaha merA kathana sapramANa hI siddha hogaa| ina saba matoMmeM kucha matoMke viSayameM to kucha sAmAnya hI vivAda hai| kintu mukhya vivAda to isa viSayakA hai ki eka pratimAkI siddhi karatA hai, aura dUsarA usakA sarvathA khaMDana karatA hai| dUsare pakSameM pahile maiM bhI ginA jAtA thA / merI abhilASA to kevala vItarAgadevakI AjJAke ArAdhana karanekI hI ora hai / apanI sthiti satya satya spaSTa karake yaha maiM batA denA cAhatA hU~ ki prathama pakSa satya hai, arthAt jinapratimA aura usakA pUjana zAstrokta, pramANokta, anubhavokta aura anubhavameM lene yogya hai / mujhe una padArthIkA jisa rUpase jJAna huA hai aura usa saMbaMdhameM mujhe jo kucha alpa zaMkA thI vaha bhI dUra ho gaI hai / usa vastukA kucha thor3AsA pratipAdana karanese usa saMbaMdhameM koI bhI AtmA vicAra kara sakegI, aura usa vastukI siddhi ho jAya to isa saMbaMdhameM usakA matabheda dUra honese vaha sulabhabodha pAnekA bhI eka kArya hogA; yaha samajhakara saMkSepameM pratimAkI siddhike liye kucha vicAroMko yahA~ kahatA hU~: merI pratimAmeM zraddhA hai, isaliye tuma saba bhI zraddhA karo isaliye maiM yaha nahIM kaha rahA hU~, parantu yadi usase vIra bhagavAnkI AjJAkA ArAdhana hotA dikhAI de to vaisA karo, parantu itanA smaraNa rakhanA cAhiye ki Agamake kucha pramANoMkI siddhi honeke liye paraMparAke. anubhava ityAdikI AvazyakatA hai / yadi tuma kaho to maiM kutarkase samasta jainadarzanakA bhI khaMDana kara dikhA dU~ parantu usameM kalyANa nahIM / Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 20] vividha patra Adi saMgraha-20vA~ varSa 137 jahA~ pramANase aura anubhavase vastu satya siddha huI vahA~ jijJAsu puruSa apane cAhe kaise bhI haThako chor3a dete haiN| yadi yaha mahAn vivAda isa kAlameM na par3A hotA to logoMko dharmakI prApti bahuta sulabha ho jAtI / saMkSepameM maiM isa bAtako pA~ca prakArake pramANoMse siddha karatA hU~: 1 Agama pramANa, 2 tihAsa pramANa, 3 paraMparA pramANa, 4 anubhava pramANa, aura 5 pramANa pramANa / 1 Agama pramANa Agama kise kahate haiM ? pahale isakI vyAkhyA honekI jarUrata hai / jisakA pratipAdaka mUla puruSa Apta ho aura jisameM usa AtapuruSake vacana sanniviSTa hoM, vaha Agama hai / gaNadharoMne vItarAgadevake upadeza kiye hue arthakI yojanA karake saMkSepameM mukhya mukhya vacanoMko lekara lipibaddha kiyA, aura ve hI Agama athavA sUtrake nAmase kahe jAte haiM / AgamakA dUsarA nAma siddhAMta athavA zAstra bhI hai / gaNadharadevoMne tIrthaMkaradevase upadezakI huI pustakoMkI yojanAko dvAdazAMgIrUpase kI hai| ina bAraha aMgoMke nAma kahatA hU~:-AcArAMga, sUtrakRtAMga, sthAnAMga, samavAyAMga, bhagavatI, jJAtAdharmakathAMga, upAsakadazAMga, aMtakRtadazAMga, anuttaraupapAtika, praznavyAkaraNa, vipAka, aura dRSTivAda / 1. jisase vItarAgakI kisI bhI AjJAkA pAlana hotA ho vaisA AcaraNa karanA, yahI mukhya uddezya hai| 2. maiM pahile pratimAko nahIM mAnatA thA aura aba mAnane lagA hU~, isameM kucha pakSapAtakA kAraNa nahIM hai; parantu mujhe usakI siddhi mAlUma huI isaliye mAnatA huuN| usakI siddhi honepara bhI ise na mAnanese pahilekI mAnyatAkI bhI siddhi nahIM rahatI, aura aisA honese ArAdhakatA bhI nahIM rhtii| 3. mujhe isa mata athavA usa matakI koI mAnyatA nahIM, parantu rAga-dveSarahita honekI paramAkAMkSA hai aura isake liye jo jo sAdhana hoM una sabakI manase icchA karanA, unheM kAyase karanA, aisI merI mAnyatA hai, aura isake liye mahAvIrake vacanoMpara mujhe pUrNa vizvAsa hai| 4. aba kevala itanI prastAvanA karake pratimAke saMbaMdhameM jo mujhe aneka prakArase pramANa mile haiM unheM kahatA huuN| ina pramANoMpara manana karanese pahale vAcaka loga kRpA karake nIceke vicAroMko dhyAnameM rakkheM: (a) tuma bhI pAra pAneke icchuka ho, aura maiM bhI hU~; donoM hI mahAvIrake upadeza-AtmahitaiSI upadezakI icchA karate haiM aura vahI nyAyayukta bhI hai| isaliye jahA~ satyatA ho vahA~ hama donoMko hI niSpakSapAta hokara satyatA svIkAra karanI cAhiye / (A) jabataka koI bhI bAta yogya rItise samajhameM na Ave tabataka. use samajhate jAnA aura usa saMbaMdhameM aMtima bAta kahate hue mauna rkhnaa| (6) amuka bAta siddha ho to hI ThIka hai, aisI icchA na karanA, parantu satya hI satya siddha Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra [patra 20 ho yahI icchA karanA / pratimAke pUjanese hI mokSa hai, athavA use na mAnanese hI mokSa hai, ina donoM vicAroMke pragaTa karanese isa pustakako yogya prakArase manana karanetaka mauna rahanA / (I) zAstrakI zailIse viruddha athavA apane mAnakI rakSAke liye kadAgrahI hokara koI bhI bAta na khnaa| (u) jabataka eka bAtako asatya aura dUsarIko satya mAnane meM nirdoSa kAraNa na diyA jA sake tabataka apanI bAtako madhyasthavRttimeM rokakara rkhnaa| (U) kisI bhI zAstrakArakA aisA kahanA nahIM hai ki kisI amuka dharmako mAnanevAlA samasta samudAya hI mokSa calA jAvegA, parantu jinakI AtmA dharmatvako dhAraNa karegI ve sabhI siddhiko prApta kareMge, isaliye pahile svAtmAko dharma-bodhakI prApti karAnI cAhiye / usakA yaha bhI eka sAdhana hai / usakA parokSa kiMvA pratyakSa anubhava kiye vinA mUrtipUjAkA khaMDana kara DAlanA yogya nhiiN| (e) yadi tuma pratimAko mAnanevAle ho to usase jisa hetuko saphala karanekI paramAtmAkI AjJA hai use saphala kara lo, aura yadi tuma pratimAkA khaMDana karate ho to ina pramANoMko yogya rItise vicAra kara dekho / mujhe donoMko hI zatru athavA mitrameM se kucha bhI nahIM mAnanA cAhiye / inakI bhI eka rAya hai, aisA samajhakara unheM isa graMthako par3ha jAnA cAhiye / (ai) itanA hI ThIka hai, athavA itanemeM se hI pratimAkI siddhi ho to hI hama mAneMge isa tarahakA Agraha na rakhanA, parantu vIrake upadeza kiye hue zAstroMse isakI siddhi ho, aisI icchA krnaa| (o) isIliye sabase pahile vicAra karanA par3egA ki kina kina zAstroMko vIrake upadeza kiye hue zAstra kaha sakate haiM athavA mAna sakate haiM, isaliye maiM sabase pahile isI saMbaMdhameM khuuNgaa| (au) mujhe saMskRta, mAgadhI athavA anya kisI bhASAkA bhI merI yogyatAnusAra paricaya nahIM, aisA mAnakara yadi Apa mujhe aprAmANika ThaharAoge to yaha bAta nyAyake viruddha hogI, isaliye mere kathanakI zAstra aura Atma-madhyasthatAse jA~ca karanA / (aM) yadi mere koI vicAra ThIka na lageM, to unheM saharSa mujhase pUchanA, parantu usake pahile hI usa viSayameM apanI kalpanAdvArA zaMkA banAkara mata baiThanA / (a) saMkSepameM yahI kahanA hai ki jaise kalyANa ho vaise AcaraNa karaneke saMbaMdhameM yadi merA kahanA ayogya lagatA ho to usake liye yathArtha vicAra karake phira jo ThIka ho usIko mAnya krnaa| zAstra-sUtra kitane haiM ! 1. eka pakSa aisA kahatA hai ki Ajakala paiMtAlIsa athavA paiMtAlIsase bhI adhika sUtra haiM; aura unakI niyukti, bhASya, cUrNi aura TIkA ina sabako bhI mAnanA cAhiye / dUsarA pakSa kahatA hai ki kula sUtra battIsa hI haiM, aura ve battIsa hI bhagavAnke upadeza kiye hue haiM / bAkImeM kucha na kucha milAvaTa ho gaI hai; tathA niyukti ityAdi bhI mizrita hI haiM, isaliye kula sUtra battIsa hI mAnane cAhiye / isa mAnyatAke saMbaMdhoM pahile maiM apanI samajhameM Aye hue vicAroMko kahatA huuN| dUsare pakSakI utpatti hue Aja lagabhaga cArasau varSa hue haiN| ve loga jina battIsa sUtroMko mAnate haiM ve sUtra isa prakAra haiM-11 aMga, 12 upAMga, 4 mUla, 4 cheda, 1 Avazyaka / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 139 patra 20] vividha patra Adi saMgraha-20vA~ varSa (2) antima anurodha aba isa viSayako maiMne saMkSepameM pUrNa kiyA / kevala pratimAse hI dharma hai, aisA kahaneke liye athavA pratimAke pUjanakI siddhike liye maiMne isa laghu graMthameM kalama nahIM calAI / pratimA-pUjanake liye mujhe jo jo pramANa mAlUma hue the maiMne unheM saMkSepameM kaha diyA hai / usameM ucita aura anucita dekhanekA kAma zAstra-vicakSaNa aura nyAyasaMpanna puruSoMkA hai / aura bAdameM jo prAmANika mAlUma ho usa taraha svayaM calanA aura dUsaroMko bhI usI taraha prarUpaNa karanA yaha unakI AtmAke Upara AdhAra rakhatA hai / isa pustakako maiM prasiddha nahIM karatA; kyoMki jisa manuSyane eka bAra pratimA-pUjanakA virodha kiyA ho, phira yadi vahI manuSya usakA samarthana kare, to isase prathama pakSavAloMke liye bahuta kheda hotA hai aura yaha kaTAkSakA kAraNa hotA hai / maiM samajhatA hU~ ki Apa bhI mere prati thor3e samaya pahile aisI hI sthitimeM A gaye the / yadi usa samaya isa pustakako maiM prasiddha karatA to ApakA aMtaHkaraNa adhika dukhatA aura usake dukhAnekA nimitta maiM hI hotA, isaliye maiMne aisA nahIM kiyaa| kucha samaya bItaneke bAda mere aMtaHkaraNameM eka aisA vicAra utpanna huA ki tere liye una bhAIyoMke manameM saMkleza vicAra Ate raheMge; tathA tUne jisa pramANase ise mAnA hai, vaha bhI kevala eka tere hI hRdayameM raha jAyagA, isaliye usakI satyatApUrvaka prasiddhi avazya karanI cAhiye / isa vicArako maiMne mAna liyA / taba usameMse bahuta hI nirmala jisa vicArakI preraNA huI, use saMkSepameM kaha detA huuN| pratimAko mAno, isa Agrahake liye yaha pustaka banAnekA koI kAraNa nahIM hai, tathA una logoMke pratimAko mAnanese maiM kucha dhanavAn to ho hI nahIM jAU~gA / isa saMbaMdhameM mere jo jo vicAra the Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21vA~ varSa 21 bhauMca, maMgasira sudI 3 guru. 1945 patrase saba samAcAra vidita hue / aparAdha nahIM, parantu parataMtratA hai / nirantara satpuruSakI kRpAdRSTikI icchA karo aura zokarahita raho, yaha merA parama anurodha hai, use svIkAra karanA / vizeSa na likho to bhI isa AtmAko usa bAtakA dhyAna hai / bar3oMko khuzImeM rakkho / saccA dhIraja dhro| ( pUrNa khuzImeM huuN|) 22 bhar3auMca, maMgasira sudI 12, 1945 jagatmeM rAgahInatA vinaya aura satpuruSakI AjJA ye na milanese yaha AtmA anAdikAlase bhaTakatI rahI, parantu kyA kareM lAcArI thii| jo huA so huA / aba hameM puruSArtha karanA ucita hai| jaya hoo| 23 bambaI, maMgasira vadI 7 bhauma. 1945 jinAya namaH merI ora moha-dazA na rakkho / maiM to eka alpazaktivAlA pAmara manuSya hU~ / sRSTimeM aneka satpuruSa chipe par3e, haiM aura viditarUpase bhI haiM, unake guNakA smaraNa karo, unakA pavitra samAgama karo aura Atmika lAbhase manuSya bhavako sArthaka karo, yahI merI niraMtara prArthanA hai / 24 bambaI, maMgasira vadI 12 zani. 1945 maiM samayAnusAra AnaMdameM huuN| ApakA AtmAnaMda cAhatA huuN| eka bar3A nivedana yaha karanA hai ki jisase hamezA zokakI nyUnatA aura puruSArthakI adhikatA prApta ho, isa taraha patra likhanekA prayatna karate rheN| vi. saM. 1945 maMgasira tumhArA prazastabhAva-bhUSita patra milA / jisa mArgase Atmatva prApta ho usa mArgakI khoja kro| tuma mujhapara prazastabhAva lAo aisA maiM pAtra nahIM, to bhI yadi isa tarahase tumako Atma-zAMti milatI ho to kro| Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 26, 27] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa 26 vavANIA, mAgha sudI 14 budha. 1945 satpuruSoMko namaskAra anaMtAnubaMdhI krodha, anaMtAnubaMdhI mAna, anaMtAnubaMdhI mAyA, aura anaMtAnubaMdhI lobha ye cAra, tathA mithyAtvamohinI, mizramohinI, samyaktvamohinI ye tIna isa taraha jabataka sAta prakRtiyoMkA kSayopakSama, upazama athavA kSaya nahIM hotA tabataka samyagdRSTi honA saMbhava nahIM / ye sAta prakRtiyA~ jaise jaise maMda hotI jAtI haiM vaise vaise samyaktvakA udaya hotA jAtA hai / ina prakRtiyoMkI graMthIko chedanA bar3A hI kaThina hai / jisakI yaha graMthI naSTa ho gaI usako AtmAkA hastagata honA sulabha hai / tattvajJAniyoMne isI graMthIko bhedana karanekA bAra bAra upadeza diyA hai| jo AtmA apramAdapanese usake bhedana karanekI ora dRSTi karegI vaha AtmA Atmatvako avazya pAyegI, isameM sandeha nahIM / sadguruke upadezake vinA aura jIvakI satpAtratAke vinA aisA honA rukA huA hai / usakI prApti karake saMsAra-tApase atyaMta tapta AtmAko zItala karanA yahI kRtakRtyatA hai| "dharma" yaha bahuta gupta vastu hai / vaha bAhara DhU~Dhanese nahIM milatI / vaha to apUrva aMtasaMzodhanase hI prApta hotI hai / yaha aMtarsaMzodhana kisI eka mahAbhAgya sadguruke anugrahase prApta hotA hai| satpuruSa eka bhavake thor3ese sukhake liye anaMta bhavakA anaMta duHkha bar3hAnekA prayatna nahIM krte| zAyada yaha bAta bhI mAnya hai ki jo bAta honevAlI hai vaha hokara hI rahegI, aura jo bAta honevAlI nahIM hai vaha kabhI hogI nahIM; to phira dharma-siddhike prayatna karane aura Atma-hita sAdhya karane meM anya upAdhiyoMke AdhIna hokara pramAda kyoM karanA cAhiye ! aisA hai to bhI deza, kAla, pAtra aura bhAva dekhane caahiye| satpuruSoMkA yogabala jagatkA kalyANa karo / rAgahIna zreNI-samuccayako praNAma. vavANIA, mAgha 1945 jijJAsu Apake praznako uddhRta karake apanI yogyatAke anusAra Apake praznakA uttara likhatA huuN| prazna:-" vyavahArazuddhi kaise ho sakatI hai !" uttaraH-vyavahArazuddhikI AvazyakatA Apake lakSameM hogI, to bhI viSayako prAraMbha karaneke liye Avazyaka samajhakara itanA kahanA yogya hai ki jisa saMsAra pravRttise isa lokameM aura paralokameM sukha mile usakA nAma vyavahArazuddhi hai / sukhake icchuka saba haiM / jaba vyavahArazuddhise sukha milatA hai to usakI AvazyakatA bhI nissandeha hai| 1. jise dharmakA kucha bhI bodha huA hai, aura jise saMcaya karanekI jarUra nahIM, use upAdhi karake kamAnekA prayatna na karanA caahiye| . Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhImad rAjavandra [patra 28 2. jise dharmakA bodha huA hai, use phira bhI apanI hAlatakA duHkha ho to use yathAzakya upAdhi karake kamAneke liye prayatna karanA caahiye| (jisakI sarva-saMga-parityAgI honekI abhilASA hai use ina niyamoMse saMbaMdha nhiiN|) 3. jisase jIvana sukhase bIta sake itanI yatheSTa lakSmIke honepara bhI jisakA mana lakSmIke liye bahuta tar3aphatA rahatA ho use sabase pahile apane Apase lakSmIkI vRddhi karanekA kAraNa pUchanA cAhiye / yadi isake uttarameM paropakArake sivAya kucha dUsarA uttara AtA ho, athavA pAriNAmika lAbhako hAni pahu~caneke atirikta dUsarA kucha uttara AtA ho to manako samajhA lenA cAhiye / aisA honepara bhI yadi manako samajhAyA na jA sake to amuka maryAdA bA~dhanI cAhiye / vaha maryAdA aisI honI cAhiye jo sukhakA kAraNa ho / 4. antameM ArtadhyAna karanekI jarUrata par3e, aisI paristhiti khar3I kara lenekI apekSA arthasaMgraha karanA kahIM acchA hai| 5. jisakA jIvana-nirvAha ThIka prakArase cala rahA ho, use kisI bhI prakArake anAcArase lakSmI prApta na karanI cAhiye / jisa kAmase manako sukha nahIM hotA, usase kAyAko aura vacanako bhI sukha nahIM hotA / anAcArase mana sukhI nahIM hotA, yaha eka aisI bAta hai jo saba kisIke anubhavameM A sakatI hai| nIceke doSa nahIM lagane dene cAhiye:1. kisIke sAtha mahA vizvAsaghAta. 8. atyAcArapUrNa bhAva kahanA. 2. mitrake sAtha vizvAsaghAta. 9. nirdoSIko alpa mAyAse bhI Thaga lenA. 3. kisIkI dharohara khA jAnA. 10. nyUnAdhika tola denA. 4. vyasanakA sevana karanA. 11. ekake badale dUsarA athavA mizraNa 5. mithyA doSAropaNa. karake de denA. 6. jhUThA dastAvez2a likhAnA. 12. hiMsAyukta dhaMdhA. 7. hisAbameM cUkanA. 13. rizvata athavA adattAdAna. ina mArgose kucha bhI kamAnA nahIM / yaha mAnoM jIvana-nirvAhasaMbaMdhI sAmAnya vyavahArazuddhi khii| 28 vavANIA, mAgha vadI 7 zukra. 1945 satpuruSoMko namaskAra AtmAko isa dazAko jaise bane vaise rokakara yogyatAke AdhIna hokara una saboMke manakA samAdhAna karake, isa saMgatikI icchA karo, aura yaha saMgati athavA yaha puruSa usa paramAtma-tattvameM lIna rahe, yahI AzIrvAda dete rahA karo / tana-mana-vacana aura Atma-sthitiko sa~bhAlanA / dharmadhyAna karate rahanekA merA anurodha hai| Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 29] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa 143 29 vavANIA, mAgha vadI 7 zukra. 1945 satpuruSoMko namaskAra sujJa,-Apa vairAgyaviSayaka merI Atma-pravRttike viSayameM pU~chate haiM, isa praznakA uttara kina zabdoMmeM likheM ! aura usake liye Apako pramANa bhI kyA de sakU~gA ! to bhI saMkSepameM yadi jJAnIke mAne hue isa ( tattva ! ) ko mAna leM ki udayameM Aye hue pUrva karmoko bhoga lenA aura nUtana karma na ba~dhane denA, to isameM hI apanA Atma-hita hai / isa zreNImeM rahanekI merI pUrNa AkAMkSA hai; parantu vaha jJAnIgamya hai isaliye abhI usakA eka aMza bhI bAhya pravRtti nahIM ho sakatI / aMtaraMga pravRtti cAhe kitanI bhI rAgarahita zreNIkI ora jAtI ho parantu abhI bAhya pravRttike AdhIna bahuta rahanA par3egA, yaha spaSTa hI hai / bolate, calate, baiThate, uThate aura koI bhI kAma karate hue laukika zreNIko hI anusaraNa karake calanA par3atA hai / yadi aisA na ho sake to loga taraha tarahake kutarka karane laga jAyeMge, aisI mujhe saMbhAvanA mAlUma hotI hai / to bhI kucha pravRtti pheraphArakI rakkhI hai / tuma sabako merI (vairAgyamayI ) pravRttiviSayaka mAnyatA kucha bAdhAse pUrNa lagatI hai, tathA merI usa zreNIke liye kisI kisIkA mAnanA zaMkAse pUrNa bhI ho sakatA hai, isaliye tuma saba mujhe vairAgyameM jAte hue rokanekA prayatna karo, aura zaMkA karanevAle usa vairAgyase upekSita hokara mAne nahIM, isase kheda pAkara saMsArakI vRddhi karanI par3e, isI kAraNa merI yaha mAnyatA hai ki isa pRthivI maNDalapara satya aMtaHkaraNake dikhAnekI prAyaH bahuta hI thor3I jagaha saMbhava haiN| jaise bane vaise AtmA AtmAmeM lagakara yadi jIvanaparyaMta samAdhibhAvase yukta rahe, to phira use saMsArasaMbaMdhI khedameM par3anA hI na pdd'e| abhI to tuma jaisA dekhate ho maiM vaisA hI huuN| jo saMsArI pravRtti hotI hai, vaha karatA huuN| dharmasaMbaMdhI merI jo pravRtti usa sarvajJa paramAtmAke jJAnameM jhalakatI ho vaha ThIka hai| usake viSayameM pUchanA yogya na thA / vaha pUMchanese kahI bhI nahIM jA sakatI / jo sAmAnya uttara denA yogya thA vahI diyA hai / kyA hotA hai ? aura pAtratA kahA~ hai ? yaha dekha rahA huuN| udaya Aye hue karmIko bhoga rahA hU~, vAstavika sthitimeM abhI ekAdha aMzameM bhI AyA hoU~, aisA kahanemeM AtmaprazaMsA jaisI bAta ho jAnekI saMbhAvanA hai| yathAzakti prabhubhAkti, satsaMga, aura satya vyavahArake sAtha dharma, artha, kAma aura mokSa ye cAra puruSArtha prApta karate raho / jisa prayatnase AtmA Urdhvagatiko prApta ho vaisA kro| samaya samayameM kSaNika jIvana vyatIta hotA jAtA hai, usameM bhI pramAda karate haiM, yahI mahAmohanIyakA bala hai| vi. rAyacaMdakA satpuruSoMko namaskAra sahita praNAma. Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 zrImad rAjavandra [patra 30, 31, 32 30 vavANIA, mAgha vadI 7, 1945 rAgahIna puruSoMko namaskAra satpuruSoMkA yaha mahAn upadeza hai ki udaya Aye hue karmIko bhogate hue naye karmokA baMdha na ho, isase AtmAko saceta rkhnaa| ___ yadi vahA~ tumheM samaya milatA ho to jina-bhaktimeM adhikAdhika utsAhakI vRddhi karate rahanA, aura eka ghaDIbhara bhI satsaMga athavA satkathAkA manana karate rahanA / (kisI samaya ) zubhAzubha karmake udayake samaya harSa zokameM na par3akara bhoganese hI chuTakArA hai, aura yaha vastu merI nahIM, aisA mAnakara samabhAvakI zreNiko bar3hAte rahanA / 31 vavANIA, mAgha vadI 10 soma. 1945 rAgahIna puruSoMko namaskAra nigraMtha bhagavAnke praNIta kiye hue pavitra dhake liye jo kucha bhI upamAyeM dI jAye ve saba nyUna hI haiM / AtmA anaMtakAla bhaTakI, vaha kevala apane nirupama dharmake abhAvake hI kAraNa / jisake eka romameM bhI kiMcit bhI ajJAna, moha athavA asamAdhi nahIM rahI usa satpuruSake vacana aura bodhake liye hama kucha bhI nahIM kaha sakate, unhIMke vacanameM prazastabhAvase punaH punaH anurakta honA isImeM apanA sarvottama zreya hai| kaisI inakI zailI hai ! jahA~ AtmAke vikAramaya honekA anaMtavA~ aMza bhI bAkI nahIM rahA aisA zuddha sphaTika, phena aura candrase bhI ujjvala zukladhyAnakI zreNIse pravAharUpameM nikale hue usa nigraMthake pavitra vacanoMkI mujhe aura tumheM trikAla zraddhA rahe ! yahI paramAtmAke yogabalake Age parama yAcanA hai| 32 vavANIA, phAlguna sudI 9 ravi. 1945 nirgrantha mahAtmAoMko namaskAra mokSake mArga do nahIM haiM / bhUtakAlameM jina jina puruSoMne mokSarUpa parama zAMti pAI hai, una saba satpuruSoMne ise eka hI mArgase pAI hai, vartamAnakAlameM bhI usIse pAte haiM, aura bhaviSyakAlameM bhI usIse pAveMge / usa mArgameM matabheda nahIM hai, asaralatA nahIM hai, unmattatA nahIM hai, bhedAbheda nahIM hai, aura mAnyAmAnyatA nahIM hai / vaha sarala mArga hai, vaha samAdhi mArga hai, tathA vaha sthira mArga hai; aura vaha svAbhAvika zAMtisvarUpa hai / usa mArgakA saba kAlameM astitva hai / isa mArgake marmako pAye binA kisIne bhI bhUtakAlameM mokSa nahIM pAI, vartamAnakAlameM koI nahIM pA rahA, aura bhaviSyakAlameM koI pAyegA nhiiN| zrIjina bhagavAnne isa eka hI mArgake batAneke liye hajAroM kriyAe~ aura hajAroM upadeza Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 33] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa diye haiM / isa mArgake liye ve kriyAe~ aura upadeza grahaNa kiye jaoNya to ve saphala haiM, aura yadi isa mArgako bhUlakara ve kriyAe~ aura ve upadeza grahaNa kiye jA~ya to ve saba niSphala hI haiN| zrImahAvIra jisa mArgase pAra hue usI mArgase zrIkRSNa bhI pAra hoMge / jisa mArgase zrIkRSNa pAra hoMge usI mArgase zrImahAvIra pAra hue haiM / yaha mArga cAhe jahA~ baiThakara, cAhe jisa kAlameM, cAhe jisa zreNImeM, cAhe jisa yogameM, jaba kabhI milegA tabhI usa pavitra aura zAzvata satpadake anaMta atIndriya sukhakA anubhava hogaa| vaha mArga saba sthaloMmeM saMbhava hai| yogya sAmagrIke na milanese bhanyajana bhI isa mArgako pAnese ruke hue haiM, rukeMge aura ruke the| kisI bhI dharmasaMbaMdhI matabhedako chor3akara ekAprabhAva aura samyagyogase isI mArgakI khoja karanI cAhiye / vizeSa kyA kaheM ? vaha mArga svayaM AtmAmeM hI maujUda hai| jaba Atmatvako pAne yogya puruSa arthAt nigraMtha-AtmA AtmatvakI yogyatA samajhakara usa AtmatvakA arpaNa karegA-usakA udaya karegA-tabhI vaha usako prApta hogI, tabhI vaha mArga milegA, tabhI ve matabheda Adi dUra hoNge| matabheda rakhakara kisIne bhI mokSa nahIM pAyA / jisane vicArakara matabhedako dUra kiyA usIne aMtarvRtti pAkara kramase zAzvata mokSako pAyA hai, pAtA hai, aura paavegaa| 33 vavANIA, phAlguna sudI 9 ravi. 1945 nirAgI mahAtmAoMko namaskAra karma yaha jar3a vastu hai / aisA anubhava hotA hai ki jisa jisa AtmAko isa jar3ase jitanA jitanA adhika AtmabuddhipUrvaka samAgama hotA hai usa AtmAko utanI utanI hI adhika jar3atAkI arthAt ajJAnatAkI prApti hotI hai / AzcaryakI bAta to yaha hai ki karma svayaM jar3a honepara bhI cetanako acetana manA rahA hai| cetana cetana-bhAvako bhUlakara usako nijasvarUpa hI mAna rahA hai / jo puruSa usa karma-saMyogako aura usake udayase utpanna huI paryAyoMko nijasvarUpa nahIM mAnate aura jo sattAmeM rahanevAle pUrva saMyogoMko baMdharahita pariNAmase bhoga rahe haiM, ve puruSa svabhAvakI uttarottara UrdhvazreNIko pAkara zuddha cetana-bhAvako pAveMge, aisA kahanA sapramANa hai; kyoMki bhUtakAlameM aisA hI huA hai, vartamAnakAlameM aisA hI ho rahA hai, aura bhaviSyakAlameM aisA hI hogA / jo koI bhI AtmA udayameM AnevAle karmako bhogate hue samatA-zreNImeM praveza karake abaMdha-pariNAmase AcaraNa karegI to vaha nizcayase cetana-zuddhiko prApta kregii| ____ yadi AtmA vinayI (hokara ) sarala aura laghutvabhAvako pAkara sadaiva satpuruSake caraNakamalameM rahe to jina mahAtmAoMko namaskAra kiyA gayA hai, una mahAtmAoMkI jaisI Rddhi hai, vaisI Rddhi prApta kI jA sakatI hai| yA to anaMtakAlameM satpAtratA hI nahIM huI, athavA satpuruSa ( jisameM sadgurutva, satsaMga aura satkathA garmita haiM ) nahIM mile; nahIM to nizcayase mokSa hathelImeM hI hai| Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zrImad rAjacandra [patra 34, 35, 36 usake bAda isa pRthvIpara hI ISat prAgbhArA arthAt siddhi hai, yaha bAta sabazAstroMko mAnya hai| (manana krnaa|) yaha kathana trikAlasiddha hai| morabI, caitra vadI 9, 1945 karmagati vicitra hai / niraMtara maitrI, pramoda, karuNA aura upekSA bhAvanA rakhanA / maitrI arthAt saba jagatse nirvaira buddhi pramoda arthAt kisI bhI AtmAkA guNa dekhakara harSita honA; karuNA arthAt saMsAra-tApase dukhita AtmAke Upara duHkhase anukaMpA karanA; aura upekSA arthAt nispRha bhAvase jagatke pratibaMdhako bhUlakara Atma-hitameM laganA / ye bhAvanAyeM kalyANamaya aura pAtratAkI denevAlI haiN| morabI, caitra vadI 10, 1945 ci0 tumhAre donoMke patra mile / syAdvAdadarzanakA svarUpa jAnaneke liye tumhArI parama jijJAsAse mujhe saMtoSa huA hai / parantu yaha eka bAta avazya smaraNameM rakhanA ki zAstrameM mArga kahA hai, marma nahIM kahA / marma to satpuruSakI aMtarAtmAmeM hI hai, isaliye milanepara hI vizeSa carcA kI jA skegii| __dharmakA rAstA sarala, svaccha aura sahaja hai, parantu use viralI AtmAoMne hI pAyA hai, pAtI haiM aura paaveNgii| jisa kAvyake liye tumane likhA hai usa kAvyako prasaMga pAkara bhejeMgA / dohoMke arthake liye bhI aisA hI samajho / hAlameM to ina cAra bhAvanAoMkA dhyAna karanAH maitrI-sarva jagatke Upara nirvaira buddhi. . anukaMpA--unake duHkhake Upara karuNA. pramoda-Atma-guNa dekhakara AnaMda. upekSA--nispRha isase pAtratA aaygii| 36 vavANIA, vaizAkha sudI 1,. 1945 tumhArI zarIrasaMbaMdhI zocanIya sthiti jAnakara vyavahArakI apekSA kheda hotA hai / mere Upara atizaya bhAvanA rakhakara calanekI tumhArI icchAko maiM roka nahIM sakatA, parantu aisI bhAvanA rakhaneke kAraNa yadi tumhAre zarIrako thor3IsI bhI hAni ho to aisA na kro| tumhArA mere Upara rAga rahatA hai, isa kAraNa tumhAre Upara rAga rakhanekI merI icchA nahIM hai| parantu tuma eka dharmapAtra jIva ho aura mujhe dharmapAtroMke Upara kucha vizeSa anurAga utpanna karanekI parama icchA hai, isa kAraNa kisI bhI rItisa tumhAre Upara kucha thoDIsI icchA hai| Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 saMyati munidharma ] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa 27. (2) niraMtara samAdhibhAvameM raho / maiM tumhAre samIpa hI baiThA hU~, aisA samajho / aba deha-darzanakA dhyAna haTAkara Atma-darzanameM sthira raho / maiM samIpa hI hU~, aisA mAnakara zoka kama karo-jarUra kama karo, ArogyatA bar3hegI / jindagIkI saMbhAla rakkho / abhI hAlameM deha-tyAgakA bhaya na samajho / yadi aisA samaya hogA bhI to aura vaha jJAnIgamya hogA to z2arUra pahalese koI kaha degA athavA usakA upAya batA degaa| abhI hAlameM to aisA hai nhiiN| usa puruSako pratyeka choTese choTe kAmake AraMbhameM bhI smaraNa karo; vaha samIpa hI hai| yadi jJAnIdRzya hogA to thor3e samaya viyoga rahakara phirase saMyoga hogA aura saba acchA hI hogaa| dazavaikAlika siddhAMtako Ajakala punaH manana kara rahA huuN| apUrva bAta hai| yadi pamAsana lagAkara athavA sthira Asanase baiThA jA sake ( athavA leTA jA sake to bhI ThIka hai, parantu sthiratA honI cAhiye ), deha Dagamaga na karatI ho, to A~kha mIMcakara nAbhike bhAgapara dRSTi pahu~cAo, phira usa dRSTiko chAtIke madhyameM lAkara TheTha kapAlake madhyabhAgameM le jAo, aura saba jagatako zUnyAbhAsarUpa citavana karake, apanI dehameM saba sthaloMmeM eka hI teja vyApta ho rahA hai, aisA dhyAna rakhakara, jisa rUpase pArzvanAtha Adi arhatkI pratimA sthira aura dhavala dikhAI detI hai, chAtIke madhyabhAgameM vaisA hI dhyAna karo / yadi isameMse kucha bhI na ho sakatA ho to sabereke cAra yA pA~ca baje jAgakara rajAIko tAnakara ekAgratA lAnekA prayatna karanA, aura ho sake to arhat svarUpakA citavana karanA, nahIM to kucha bhI citavana na karate hue samAdhi athavA bodhi ina zabdoMkA hI citavana krnaa| isa samaya basa itanA hii| paramakalyANakI yaha eka zreNI hogii| isakI kamase kama sthiti bAraha pala aura utkRSTa sthiti aMtarmuhUrtakI rkhnii| 37 vi. saM. 1945 vaizAkha __ saMyati munidharma 1. ayatnapUrvaka calanese prANiyoMkI hiMsA hotI hai| ( usase ) pApakarma ba~dhatA hai; usase kaDuvA phala prApta hotA hai| 2. ayatnapUrvaka khar3e rahanese prANiyoMkI hiMsA hotI hai / ( usase) pApakarma baMdhatA hai; usase kaDuvA phala prApta hotA hai| . 3. ayatnapUrvaka zayana karanese prANiyoMkI hiMsA hotI hai| (usase ) pApakarma baMdhatA hai; usase kaDuvA phala prApta hotA hai| 4. ayatnapUrvaka AhAra lenese prANiyoMkI hiMsA hotI hai / (usase) pApakarma ba~dhatA hai; usase kaDuvA phala prApta hotA hai| 5. ayatnapUrvaka bolanese prANiyoMkI hiMsA hotI hai| (usase) pApakarma ba~dhatA hai, usase kaDuvA phalaM prApta hotA hai| Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 zrImad rAjacandra [37 saMyati munidharma 6. kaise cale ? kaise khar3A ho ! kaise baiThe ! kaise zayana kare ? kaise AhAra le ! kaise bole jisase pApakarma na ba~dhe ! . 7. yatanAse cale; yatanAse khar3A rahe; yatanAse baiThe; yatanAse zayana kare; yatanAse AhAra le; yatanAse bole; to pApakarmakA ba~dha nahIM hogaa| 8. saba jIvoMko apanI AtmAke samAna dekhe; mana, vacana aura kAyAse samyak prakArase saba jIvoMko dekhe, prIti (1) Asravase AtmAkA damana kare to pApakarma na ba~dhe / 9. usake sabase pahile sthAnameM mahAvIradevane saba AtmAoMkI saMyamarUpa, nipuNa ahiMsAkA mananapUrvaka vidhAna kiyA hai| 10. jagatmeM jitane trasa aura sthAvara prANI haiM unakA jAnakara athavA anajAne svayaM ghAta na kare, aura na unakA dUsaroMke dvArA ghAta karAve / 11. saba jIva jIvita rahanekI icchA karate haiM, koI maraNakI icchA nahIM krtaa| isa kAraNase nigraMthako prANiyoMkA bhayaMkara vadha chor3a denA caahiye| 12. apane aura dUsareke liye krodhase athavA bhayase, jisase prANiyoMko kaSTa ho aisA asatya svayaM na bole, aura na dUsaroMse bulavAve / 13. mRSAvAdakA saba satpuruSoMne niSedha kiyA hai| vaha prANiyoMko avizvAsa utpanna karatA hai isaliye usakA tyAga kre| . 14. sacitta athavA acitta thor3A athavA bahuta yahA~taka ki dA~ta kuredane takake liye bhI eka sIkamAtra parigrahako bhI binA mA~ge na le| 15. saMyati puruSa svayaM vinA mA~gI huI vastukA grahaNa na kare, dUsaroMse nahIM livAve, tathA anya lenevAlekA anumodana bhI na kare / 16. isa jagatmeM muni mahAraudra, pramAdake rahanekA sthAna, aura cAritrako nAza karanevAle aise abrahmacaryakA AcaraNa na kare / 17. nigraMtha adharmake mUla aura mahAdoSoMkI janmabhUmi aise maithunasaMbaMdhI AlApa-pralApakA tyAga kara de| 18. jJAtaputrake vacanameM prIti rakhanevAle muni seMdhA namaka, namaka, tela, ghI, gur3a, vagairaha AhArake padArthoMko rAtrimeM bAsI na rakkheM / jo aise kisI padArthoMko rAtrimeM bAsI rakhanA cAhate haiM ve muni nahIM haiM kintu gRhastha haiM / . 19. lobhase tRNakA bhI sparza na kre| 20. sAdhu vana, pAtra, kambala aura rajoharaNako bhI saMyamakI rakSAke liye hI dhAraNa kare, nahIM to unakA bhI tyAga hI kare / 21. jo vastu saMyamakI rakSAke liye rakhanI par3e use parigraha nahIM kahate, aisA chaha kAyake rakSaka jJAtaputrane kahA hai, parantu mUrchA hI parigraha hai aisA pUrva maharSiyoMne kahA hai| 1 dazavakAlika sUtrake mUla pAThameM prIti Asava 'ke sthAnapara 'pihiyAssava' (pihita Asava) pATha milatA hai / pihita AsavakA artha saba prakArake AsavoMkA nirodha karanA hotA hai| anuvAdaka / Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 saMyati munidharma ] vividha patra Adi saMgraha-12vA varSa 22. tattvajJAnako pAye hue manuSya kevala chaha kAyake jIvoMke rakSaNake liye kevala utane hI parigrahako rakhate haiM, vaise to ve apanI dehameM bhI mamatva nahIM karate / (yaha deha merI nahIM, isa upayogameM hI rahate haiN|) 23. Azcarya ! jo niraMtara tapazcaryArUpa hai ! aura jisakA saba sarvajJoMne vidhAna kiyA hai aise saMyamake avirodharUpa aura jIvanako TikAye rakhaneke liye hI eka bAra AhAra le / 24. rAtrimeM trasa aura sthAvara-sthUla aura sUkSma-jAtike jIva dikhAI nahIM dete isaliye vaha usa samaya AhAra kaise kara sakatA hai ! - 25. jahA~ pAnI aura bIjake Azrita prANI pRthvIpara phaile par3e hoM unake Uparase jaba dinameM bhI calanekA niSedha kiyA gayA hai to phira saMyamI rAtrimeM to bhikSAke liye kahA~se jA sakatA hai ? 26. ina hiMsA Adi doSoMko dekhakara jJAtaputra bhagavAnne aisA upadeza kiyA hai ki nigraMtha sAdhu rAtrimeM kisI bhI prakArakA AhAra grahaNa na kre| 27. zreSTha samAdhiyukta sAdhu manase, vacanase aura kAyase svayaM pRthvIkAyakI hiMsA na kare; dUsaroMse na karAve, aura karate huekA anumodana na kare / 28. pRthvIkAyakI hiMsA karate hue usa pRthivIke AzrayameM rahanevAle cakSugamya aura acakSugamya vividha trasa prANiyoMkA ghAta hotA hai 29. isaliye, aisA jAnakara durgatiko bar3hAnevAle pRthvikAyake samAraMbharUpa doSakA AyuparyaMtakA tyAga kre| 30. susamAdhiyukta sAdhu mana, vacana aura kAyase svayaM jalakAyakI hiMsA na kare, dUsaroMse na karAve, aura karanevAlekA anumodana na kare / ___31. jalakAyakI hiMsA karate hue jalake AzrayameM rahanevAle cakSugamya aura acakSugamya trasa jAtike vividha prANiyoMkI hiMsA hotI hai 32. isaliye, aisA jAnakara ki jalakAyakA samAraMbha durgatiko bar3hAnevAlA doSa hai, isakA AyuparyaMtake liye tyAga kara de / 33. muni agnikAyakI icchA na kare; yaha jIvake ghAta karanemeM sabase bhayaMkara aura tIkSNa zastra hai| ___34. agni pUrva, pazcima, Urdhva, koNameM, nIce, dakSiNa aura uttara ina saba dizAoMmeM rahate hue jIvoMko bhasma kara DAlatI hai / 35. yaha agni prANiyoMkA ghAta karanevAlI hai, aisA saMdeha rAhata mAne, aura isa kAraNa use saMyati dIpakake athavA tApaneke liye bhI na jalAve / 36. isa kAraNa muni durgatike doSako bar3hAnevAle isa anikAyake samAraMbhako AyuparyaMta na kre| 37. pahile jJAna aura pIche dayA (aisA anubhava karake ) saba saMyamI sAdhu rheN| ajJAnI (saMyamameM ) kyA karegA, kyoMki vaha to kalyANa athavA pApako hI nahIM jaantaa|| 38. zravaNa karake kalyANako jAnanA cAhiye, aura pApako jAnanA caahiye| donoMkA zravaNa kara unheM jAnaneke bAda jo zreyaskara ho usako AcaraNa karanA caahiye| Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhImad rAjacandra [37 saMyati munidharma - 39. jo sAdhu jIva arthAt caitanyakA svarUpa nahIM jAnatA; jo ajIva arthAt jar3akA svarUpa nahIM jAnatA; athavA ina donoMke tattvako nahIM jAnatA, vaha sAdhu saMyamakI bAta kahA~se jAna sakatA hai ? 40. jo sAdhu caitanyakA svarUpa jAnatA hai, jo jar3akA svarUpa jAnatA hai, tathA jo ina donoMkA svarUpa jAnatA hai; vaha sAdhu saMyamakA svarUpa bhI jAna sakatA hai| .. 41. jaba vaha jIva aura ajIva ina donoMko jAna letA hai taba vaha aneka prakArase saba jIvoMkI gati-agatiko jAna sakatA hai| 42. jaba vaha saba jIvoMkI bahuta prakArase gati-agatiko jAna jAtA hai tabhI vaha puNya, pApa, baMdha aura mokSako jAna sakatA hai| 43. jaba vaha puNya, pApa, baMdha aura mokSako jAna jAtA hai, tabhI vaha manuSya aura devasaMbaMdhI bhogoMkI icchAse nivRtta ho sakatA hai / ... 14. jaba vaha deva aura manuSyasaMbaMdhI bhogoMse nivRtta hotA hai tabhI sarva prakArake bAhya aura abhyaMtara saMyogakA tyAga ho sakatA hai| 45. jaba vaha bAhyAbhyaMtara saMyogakA tyAga karatA hai tabhI vaha dravya-bhAvase muMDita hokara munikI dIkSA letA hai| 46. jaba vaha muMDita hokara munikI dIkSA le letA hai tabhI vaha utkRSTa saMvarakI prApti karatA hai, aura uttama dharmakA anubhava karatA hai| 17. jaba vaha utkRSTa saMvarakI prApti karatA hai aura uttama dharmayukta hotA hai tabhI vaha jIvako malIna karanevAlI aura mithyAdarzanase utpanna honevAlI karmarajako dUra karatA hai| 18. jaba vaha mithyAdarzanase utpanna huI karmarajako dUra kara detA hai tabhI vaha sarvajJAnI aura samyakdarzana yukta ho jAtA hai| - 49. jaba sarvajJAna aura sarvadarzanakI prApti ho jAtI hai tabhI vaha kevalI rAgarahita hokara lokAlokakA svarUpa jAnatA hai| . 50. jaba rAgahIna hokara vaha kevalI lokAlokakA svarUpa jAna jAtA hai tabhI vaha phira mana, vacana aura kAyake yogako rokakara zailezI avasthAko prApta hotA hai| ___ 51. jaba vaha yogako rokakara zailezI avasthAko prApta ho jAtA hai tabhI vaha saMba karmokA kSayakara niraMjana hokara siddhagati prApta karatA hai / 38 vavANIA, vaizAkha sudI 6 soma. 1945 satpuruSoMko namaskAra mujhe yahA~ ApakA darzana lagabhaga savA-mAsa pahale huA thaa| dharmake saMbaMdhameM jo thor3IsI Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 151 vividha patra mAdi saMgraha-21vA~ varSa maukhika-carcA huI thI vaha Apako smaraNa hogI, aisA samajhakara isa carcAke saMbaMdhameM kucha vizeSa kahanekI AjJA nahIM letaa| dharmake saMbaMdhameM mAdhyastha, ucca aura daMbharahita vicAroMke kAraNa Apake Upara merA kucha vizeSa prazasta anurAga ho gayA hai isaliye maiM kabhI kabhI AdhyAtmika zailIsaMbaMdhI prazna Apake samIpa rakhanekI AjJA lenekA Apako kaSTa diyA karatA huuN| yadi yogya mAlUma ho to Apa anukUla hoN|| maiM artha athavA vayakI dRSTise to vRddhasthitivAlA nahIM hU~; phira bhI kucha jJAna-vRddhatA prApta karaneke vAste Apa jaisoMke satsaMgakA, Apa jaisAMke vicAroMkA aura satpuruSakI caraNa-rajake sevana karanekA abhilASI huuN| merI yaha bAlavaya vizeSataH isI abhilASAmeM bItI hai aura usase maiM jo kucha bhI samajha sakA hU~ use samayAnusAra do zabdoMmeM Apa jaisoMke samIpa rakhakara vizeSa Atma-hita kara sakU~; yahI isa patrake dvArA yAcanA karatA huuN| isa kAlameM AtmA kisake dvArA, kisa prakAra aura kisa zreNImeM punarjanmakA nizcaya kara sakatI hai, isa saMbaMdhameM jo kucha merI samajhameM AyA hai use yadi ApakI AjJA hogI to Apake samIpa rkluuNgaa| vi. Apake mAdhyastha vicAroMkA abhilASIrAyacaMda vajIbhAIkA paMcAMgI prazastabhAvase praNAma. 39 vavANIA, vaizAkha sudI 12, 1945 satpuruSoMko namaskAra paramAtmAkA dhyAna karanese paramAtmA ho jAte haiM / parantu usa dhyAnako satpuruSake caraNakamalakI vinayopAsanA binA AtmA prApta nahIM kara sakatI, yaha nigraMtha bhagavAnkA sarvotkRSTa vacanAmRta hai| .. tumheM maiMne cAra bhAvanAoMke viSayameM pahile kucha sUcita kiyA thaa| usa sUcanAko yahA~ kucha vizeSatAse likhatA huuN| AtmAko anaMta bhramaNAse svarUpamaya pavitra zreNImeM lAnA yaha kaisA nirupama sukha hai ! vaha kahate hue kahA nahIM jAtA, likhate hue likhA nahIM jAtA, aura manameM vicAra karanepara usakA vicAra bhI nahIM hotaa| . isa kAlameM zukladhyAnakA pUrApUrA anubhava bhAratameM asaMbhava hai / hA~ usa dhyAnakI parokSa kathArUpa amRta-rasa kucha puruSa prApta kara sakate haiN| parantu mokSake mArgakI anukUlatAkA sabase pahalA rAjamArga dharmadhyAna hI hai / isa kAlameM rUpAtItatakake dharmadhyAnakI prApti kucha satpuruSoMko svabhAvase, kuchako sadgururUpa nirupama nimittase. aura kuchako satsaMga Adi aneka sAdhanoMse ho sakatI hai, parantu aise puruSa nirmathamatake mAnanevAle lAkhoMmeM bhI koI virale hI nikala sakate haiM / bahuta karake ve satpuruSa tyAgI hokara ekAMta bhUmimeM hI vAsa karate haiN| bahutase bAhya atyAgake kAraNa saMsArameM rahanepara bhI saMsArIpanA hI dikhalAte haiN| pahile puruSakA jJAna prAyaH mukhyotkRSTa aura dUsarekA gauNotkRSTa ginA jA sakatA hai| Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra .. [patra 40 cauthe guNasthAnako prApta puruSako pAtratAkA prApta honA mAnA jA sakatA hai| vahA~ dharmadhyAnakI gauNatA hai / pA~caveMmeM madhyama gauNatA hai / chahemeM mukhyatA to hai parantu vaha madhyama hai / aura sAtaveMmeM usakI mukhyatA hai| hama gRhasthAzramameM sAmAnya vidhise adhikase adhika pA~caveM guNasthAnameM to A sakate haiN| isake sivAya bhAvakI apekSA to kucha aura hI bAta hai ! isa dharmadhyAnameM cAra bhAvanAoMse bhUSita honA saMbhavita hai1 maitrI-saba jagatke jIvoMkI ora nirvaira buddhi / 2 pramoda-kisIke aMzamAtra guNako bhI dekhakara romAMcita hokara ullasita honA / 3 karuNA-jagatke jIvoMke duHkha dekara anukaMpA karanA / 4 mAdhyastha athavA upekSA-zuddha samadRSTike balavIryake yogya honaa| isake cAra AlaMbana haiN| isakI cAra ruci haiM / isake cAra pAye haiM / isa prakAra dharmadhyAna aneka bhedoMmeM vibhakta hai| jo pavana (zvAsa ) kA jaya karatA hai, vaha manakA jaya karatA hai| jo manakA jaya karatA hai vaha Atma-lInatA prApta karatA hai-aisA jo kahA jAtA hai vaha to vyavahAramAtra hai / nizcayase nizcaya arthakI apUrva yojanA to satpuruSakA mana hI jAnatA hai, kyoMki zvAsakA jaya karate hue bhI satpuruSakI AjJAkA bhaMga honekI saMbhAvanA rahatI hai, isaliye aisA zvAsa-jaya pariNAmameM saMsArako hI bar3hAtA hai| zvAsakA jaya vahI hai ki jahA~ vAsanAkA jaya hai| usake do sAdhana haiM-sadgurU aura satsaMga / usakI do zreNiyA~ haiM--paryupAsanA aura paatrtaa| usakI do prakArase vRddhi hotI hai--paricaya aura puNyAnubaMdhI puNyatA / sabakA mUla eka AtmAkI satpAtratA hI hai| hAlameM to isa viSayameM itanA hI likhatA huuN| pravINasAgara samajhapUrvaka par3hA jAya to yaha dakSatA denevAlA graMtha hai; nahIM to yaha aprazasta rAgaraMgoMko bar3hAnevAlA graMtha hai| 40 vavANIA, vi. 1945 jyeSTha sudI 4 ravi. pakSapAto na me vIre, na deSaH kapilAdiSu / yuktimadvacanaM yasya, tasya kAryaH prigrhH|| . -zrIharibhadrAcArya ApakA vaizAkha vadI 6 kA dharma-patra milA / usa patrapara vicAra karaneke liye vizeSa avakAza lenese yaha uttara likhanemeM mujhase itanA vilamba huA hai, isaliye isa vilambake liye kSamA kareM / ___usa patrameM Apa likhate haiM ki kisI bhI mArgase AdhyAtmika jJAnakA saMpAdana karanA, yaha jJAniyoMkA upadeza hai, yaha vacana mujhe bhI mAnya hai| pratyeka darzanameM AtmAkA hI upadeza kiyA Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 4.] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa 153 gayA hai, aura sabakA prayatna mokSake liye hI hai / to bhI itanA to Apa bhI mAneMge ki jisa mArgase AtmAko Atmatva, samyagjJAna, aura yathArtha dRSTi mile vahI mArga satpuruSakI AjJAnusAra mAnya karanA cAhiye / yahA~ kisI bhI darzanakA nAmollekha karanekI AvazyakatA nahIM hai, phira bhI yaha to kahA jA sakatA hai ki jisa puruSakA vacana pUrvApara akhaMDita hai, usake dvArA upadeza kiyA huA darzana hI pUrvApara hitakArI hai| jahA~se AtmA 'yathArtha dRSTi' athavA 'vastudharma' prApta kare vahIMse samyagjJAna prApta hotA hai, yaha sarvamAnya bAta hai| . Atmatva pAneke liye kyA heya hai, kyA upAdeya hai, aura kyA jJeya hai, isa viSayameM prasaMga pAkara satpuruSakI AjJAnusAra Apako thor3A thor3A likhatA rahU~gA / yadi jJeya, heya, aura upAdeyarUpase koI padArtha-eka paramANu bhI nahIM jAnA to vahA~ AtmA bhI nahIM jAnI / mahAvIrake upadeza kiye hue AcArAMga nAmake saiddhAMtika zAstrameM kahA hai ki je egaM jANaI se savvaM jANaI, je savvaM jANaI se egaM jANaI-arthAt jisane ekako jAnA usane saba jAnA, jisane saba jAnA usane ekako jAnA / yaha vacanAmRta aisA upadeza karatA hai ki jaba koI bhI eka AtmAko jAnaneke liye prayatna karegA, usa samaya use saba jAnanekA prayatna karanA hogA; aura saba jAnanekA prayatna kevala eka AtmAke hI jAnaneke liye hai| phira bhI jisane vicitra jagatkA svarUpa nahIM jAnA vaha AtmAko nahIM jAnatA-yaha upadeza ayathArtha nahIM tthhrtaa| jise yaha jJAna nahIM huA ki AtmA kisa kAraNase, kaise, aura kisa prakArase ba~dha gaI hai, use isa bAtakA bhI jJAna nahIM ho sakatA ki vaha kisa kAraNase, kaise, aura kisa prakAra mukta ho sakatI hai| aura yaha jJAna na huA to yaha vacanAmRta hI pramANabhUta ThaharatA hai| mahAvIrake upadezakI mukhya nIMva Uparake vacanAmRtase zuru hotI hai; aura unhoMne usakA svarUpa sarvottamarUpase samajhAyA hai / isake viSayameM yadi Apako anukUlatA hogI to Age khuuNgaa| yahA~ Apako eka yaha bhI nivedana kara denA yogya hai ki mahAvIra athavA kisI bhI dUsare upadezakake pakSapAtake kAraNa merA koI bhI kathana athavA merI koI mAnyatA nahIM hai| parantu Atmatva pAneke liye jisakA upadeza anukUla hai usIke liye mujhe pakSapAta (1)-dRSTirAga-aura prazastarAga hai, athavA usIke liye merI mAnyatA hai, aura usIke AdhArase merI pravRtti bhI hai; isaliye yadi merA koI bhI kathana Atmatvako, bAdhA pahu~cAnevAlA ho to use batAkara upakAra karate rahiye / pratyakSa satsaMgakI to balihArI hI hai, aura vaha puNyAnubaMdhI puNyakA hI phala hai; to bhI jabataka jJAnI-dRSTike anusAra parokSa satsaMga milatA rahegA tabataka use maiM apanA sadbhAgya hI smjhuugaa| 2. nigraMtha zAsana jJAnavRddhako sarvottama vRddha mAnatA hai / jAtivRddhatA, paryAyavRddhatA ityAdi vRddhatAke aneka bheda haiN| parantu jJAnavRddhatAke vinA ye saba vRddhatAyeM kevala nAmakI vRddhatAyeM athavA zUnya vRddhatAyeM hI haiN| 3. punarjanmake saMbaMdhameM apane vicAra pragaTa karaneke liye Apane sUcana kiyA thA, usake saMbaMdhoM yahA~ kevala prasaMga jitanA mAtra saMkSepase likhatA hU~: Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... zrImad rAjacandra [patra 40 ___ a. kaI eka nirNayoMke Uparase maiM yaha mAnane lagA hU~ ki isa kAlameM bhI koI koI mahAtmA pahale bhavako jAtismaraNa jJAnase jAna sakate haiN| aura yaha jAnanA kalpita nahIM parantu samyak hotA hai| utkRSTa saMvega, jJAna-yoga aura satsaMgase bhI yaha jJAna prApta hotA hai-arthAt pUrvabhava pratyakSa anubhavameM A jAtA hai| jabataka pUrvabhava anubhavagamya na ho tabataka AtmA bhaviSyakAlake liye zaMkitabhAvase dharmaprayatna kiyA karatI hai, aura aisA sazaMkita prayatna yogya siddhi nahIM detaa| __ A. 'punarjanma hai ' isa viSayameM jisa puruSako parokSa athavA pratyakSase niHzaMkatA nahIM huI usa puruSako AtmajJAna prApta huA hai aisA zAstra-zailI nahIM kahatI / punarjanmakI siddhike saMbaMdhameM zrutajJAnase prApta huA jo Azaya mujhe anubhavagamya huA hai use thor3AsA yahA~ kahatA hU~: (1) 'caitanya' aura 'jar3a' ina donoMko pahicAnaneke liye una donoMmeM jo bhinna bhinna guNa haiM unheM pahicAnanekI pahilI AvazyakatA hai| tathA una bhinna bhinna guNoMmeM bhI jo sabase mukhya bhinnatA dikhAI detI hai vaha yaha hai ki 'caitanya' meM 'upayoga' ( arthAt jisase kisI vastukA bodha hotA hai vaha guNa) rahatA hai, aura 'jar3a meM vaha nahIM rahatA / yahA~ zAyada koI yaha zaMkA kare ki 'jar3a' meM zabda, sparza, rUpa, rasa aura gaMdha zaktiyA~ hotI haiM, aura caitanyameM ye zaktiyA~ nahIM pAyI jAtIM, parantu yaha bhinnatA AkAzakI apekSA lenese samajhameM nahIM A sakatI; kyoMki niraMjana, nirAkAra, arUpI ityAdi kaI eka guNa aise haiM jo AkAzakI taraha AtmAmeM bhI rahate haiM, isaliye AkAzako AtmAke sadRza ginA jA sakatA hai, kyoMki phira ina donoMmeM koI bhinna dharma na rahA / isakA samAdhAna yaha hai ki ina donoMmeM antara hai, aura vaha antara AtmAmeM pahile kahA huA ' upayoga' nAmaka guNa batAtA hai, kyoMki vaha guNa AkAzameM nahIM hai / aba jar3a aura caitanyakA svarUpa samajhanA sugama ho jAtA hai| (2) jIvakA mukhya guNa athavA lakSaNa 'upayoga' (kisI bhI vastusaMbaMdhI bhAvanA; bodha;jJAna) hai| jisa jIvAtmAmeM azuddha aura apUrNa upayoga rahatA hai vaha jIvAtmA ('vyavahAranayakI apekSAse'kyoMki pratyeka AtmA apane zuddha nayase to paramAtmA hI hai, parantu jahA~taka vaha apane svarUpako yathArtha nahIM samajhI vahA~taka jIvAtmA chapastha rahatA hai )-paramAtmadazAmeM nahIM aayaa| jisameM zuddha aura sampUrNa yathArtha upayoga rahatA hai vaha paramAtmadazAko prApta huI AtmA mAnI jAtI hai / azuddha upayogI honese hI AtmA kalpita jJAna ( ajJAna ) ko samyagjJAna mAna rahI hai aura use samyagjJAnake binA kucha bhI punarjanmakA yathArtha nizcaya nahIM ho pAtA / azuddha upayoga honekA kucha bhI nimitta honA cAhiye / yaha nimitta anupUrvIse cale Ate hue bAhyabhAvase grahaNa kiye hue karma pudgala haiN| (isa karmakA yathArtha svarUpa sUkSmatAse samajhane yogya hai, kyoMki AtmAko aisI dazAmeM kisI bhI nimittase hI honI cAhiye / aura vaha nimitta jabataka yathArtha rItise samajhameM na Ave tabataka jisa rAstese jAnA hai usa rAstepara AnA hI ho nahIM sktaa| ) jisakA pariNAma viparyaya ho usakA prAraMbha azuddha upayogake binA nahIM hotA, aura azuddha upayoga bhUtakAlake kisI bhI saMbaMdhake binA nahIM hotA / hama yadi vartamAnakAlameMse eka eka palako nikAlate jAyeM aura usapara dhyAna dete raheM, to Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 40] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa pratyeka pala bhinna bhinna svarUpase bItA huA mAlUma hogA (usake bhinna bhinna honekA kAraNa kucha to hogA hI) / eka manuSyane aisA dRr3ha saMkalpa kiyA ki maiM jIvanaparyaMta strIkA citavanataka bhI na karU~gA parantu pA~ca pala bhI na bIta pAye aura usakA citavana ho gayA, to phira usakA kucha to kAraNa honA hI cAhiye / mujhe jo zAstrakA alpajJAna huA hai usase maiM yaha kaha sakatA hU~ ki vaha pUrvakarmake kisI bhI aMzakA udaya honA cAhiye / kaise karmakA ! to kahU~gA ki mohanIya krmkaa| usakI kisa prakRtikA ? to kahU~gA ki puruSavedakA ! (puruSavedakI pandraha prakRtiyA~ haiN|) puruSavedakA udaya dRr3ha saMkalpase rokanepara bhI ho gayA, usakA kAraNa aba kaha sakate haiM ki vaha koI bhUtakAlIna kAraNa honA cAhiye; aura anupUrvIse usakA svarUpa vicAra karanese vaha kAraNa punarjanma hI siddha hogaa| isa bAtako bahutase dRSTAMtoMdvArA kahanekI - merI icchA thI, parantu jitanA socA thA usase Adhika kathana bar3ha gayA hai; aura AtmAko jo bodha huA hai use mana yathArtha nahIM jAna sakatA, aura manake bodhako vacana yathArtha nahIM kaha sakate, aura vacanake kathana-bodhako kalama likha nahIM sakatI; aisA honeke kAraNa, aura isa viSayake UhApohameM bahutase rUr3ha zabdoMke upayogakI AvazyakatA honeke kAraNa abhI hAla to isa viSayako apUrNa chor3e detA huuN| yaha anumAna pramANa huaa| pratyakSa pramANake saMbaMdhameM vaha jJAnIgamya hogA to use phira, athavA bheMTa honekA avasara milA to usa samaya kucha kaha sakU~gA / Apake upayogameM hI rama rahA hU~, to bhI ApakI prasannatAke liye eka-do vacanoMko yahA~ likhatA hU~: 1. sabakI apekSA AtmajJAna zreSTha hai| 2. dharma-viSaya, gati, Agati nizcayase haiN| 3. jyoM jyoM upayogakI zuddhatA hotI jAtI hai tyoM tyoM AtmajJAna prApta hotA jAtA hai| 4. isake liye nirvikAra dRSTikI AvazyakatA hai| 5. 'punarjanma hai ' yaha yogase, zAstrase aura svabhAvase aneka puruSoMko siddha huA hai| . isa kAlameM isa viSayameM aneka puruSoMko niHzaMkA nahIM hotI, usakA kAraNa kevala sAtvikatAkI nyUnatA, trividha tApakI mUrchA, zrIgokulacaritrameM ApakI batAI huI nirjanAvasthAkI kamI, satsaMgakA na milanA, svamAna aura ayathArtha dRSTi hI haiN| Apako anukUlatA hogI to isa viSayameM vizeSa phira kahU~gA / isase mujhe AtmojjvalatAkA paramalAma hai, isa kAraNa Apako anukUlatA hogI hii| yadi samaya ho to do cAra bAra isa patrake manana karanese kahA huA alpa Azaya bhI Apako bahuta dRSTigocara ho jaaygaa| zailIke kAraNa vistArase kucha likhA hai, to bhI maiM samajhatA hU~ ki jaisA cAhiye vaisA nahIM samajhAyA jA sakA; parantu maiM samajhatA hU~ ki isa viSayako dhIre dhIre Apake pAsa saralarUpameM rakha skuuNgaa| buddhabhagavAnkA jIvanacaritra mere pAsa nahIM AyA / anukUlatA ho to bhijavAnekI sUcanA kareM / satpuSoMkA caritra darpaNarUpa hai / buddha aura jainadhamake upadezameM mahAn antara hai| Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 zrImad rAjavandra [patra 41, 42 __saba doSoMkI kSamA mA~gakara yaha patra pUrA ( apUrNa sthitise ) karatA huuN| yadi ApakI AjJA hogI to aisA samaya nikAlA jA sakegA ki jisase Atmatva dRDha ho| __sugamatA na honeke kAraNa lekhameM doSa AnA saMbhava hai, parantu kucha lAcArI thI; athavA saralatAkA upayoga karanese AtmatvakI vizeSa vRddhi ho sakatI hai| vi. dharmajIvanakA icchuka rAyacandra khajIbhAIkA vinayaprabhAvase prazasta praNAma. 41 ahamadAbAda, vi.saM.1945 jyeSTha sudI 12 bhauma. maiMne Apako vavANIA baMdarase punarjanmake saMbaMdhoM parokSa jJAnakI apekSAse eka-do vicAra likhe the| isa viSayameM avakAza pAkara kucha batAneke bAda, usa viSayakA pratyakSa anubhavagamya jJAnase jo kucha nizcaya merI samajhameM AyA hai, vaha yahA~ kahanA cAhatA huuN| vaha patra Apako jyeSTha sudI 5 ko milA hogaa| avakAza milanepara yadi kucha uttara denA yogya mAlUma ho to uttara dekara, nahIM to kevala pahu~ca likhakara zAnti pahu~cAveM, yahI nivedana hai| nigraMthadvArA upadeza kiye hue zAstroMkI khojake liye karIba sAta dinase merA yahA~ AnA huA hai| dharmopajIvanake icchuka rAyacandra ravajIbhAIkA yathAvidhi praNAma. 12 bajANA (kAThiyAvAr3a), vi.saM.1945 AsAda sudI 15zukra. ApakA ASAr3ha sudI 7 kA likhA huA patra mujhe bar3havANa kempameM milaa| usake bAda merA yahA~ AnA huA, isa kAraNa pahu~ca likhanemeM vilaMba huaa| punarjanmasaMbaMdhI mere vicAra Apako anukUla hue isa kAraNa isa viSayameM mujhe ApakA sahArA mila gyaa| Apane jo aMtaHkaraNIya-AtmabhAvajanya-abhilASA pragaTa kI hai, vaisI AzA satpuruSa niraMtara rakhate Aye haiM / unhoMne aisI dazAko mana, vacana, kAyA aura AtmAse prApta kI hai aura usa dazAke prakAzase divya huI AtmAse vANIdvArA sarvottama AdhyAtmika vacanAmRtoMko pradarzita kiyA hai jinakI Apa jaise satpAtra manuSya niraMtara sevA karate haiM; aura yahI anaMtabhavake Atmika duHkhako dUra karanekI parama auSadhi hai| .. saba darzana pAriNAmika bhAvase muktikA upadeza karate haiM, yaha niHsaMzaya hai, parantu yathArtha dRSTi due binA saba darzanoMkA tAtparyajJAna hRdayagata nahIM hotaa| yaha honeke liye satpuruSoMkI prazastabhakti, unake pAdapaMkaja aura unake upadezakA avalambana, nirvikAra jJAnayoga ityAdi jo sAdhana haiM ve zuddha upayogase mAnya hone caahiye| punarjanmakA pratyakSa nizcaya tathA anya AdhyAtmika vicAroMko phira kabhI prasaMgAnukUla kahanekI AjJA cAhatA huuN| Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 43, 44] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa buddhabhagavAnkA caritra manana karane yogya hai; yaha kathana pakSapAtarahita hai| aba maiM kucha AdhyAtmika tattvoMse yukta vacanAmRta likha skuuNgaa| dharmopajIvanake icchuka rAyacandrakA vinayayukta praNAma. 43 vavANIA, ASADha vadI 12 budha. 1945 mahAsatIjI mokSamAlA zravaNa karatI haiM, yaha bahuta sukha aura lAbha dAyaka hai / unako merI taraphase vinati karanA ki ve isa pustakako yathArtha zravaNa kareM aura usakA manana kreN| isameM jinezvarake suMdara mArgase bAharakA eka bhI adhika vacana rakhanekA prayatna nahIM kiyA gayA / jaisA anubhavameM AyA aura kAlabheda dekhA vaise hI madhyasthatAse yaha pustaka likhI hai / mujhe AzA hai ki mahAsatIjI isa pustakako ekAprabhAvase zravaNa karake Atma-kalyANameM vRddhi kreNgii| ra bhaDauMca, vi. saM. 1945 zrAvaNa sudI 3 budha. bajANA nAmake gA~vase likhA huA merA eka vinaya-patra Apako milA hogaa| maiM apanI nivAsabhUmise lagabhaga do mAsase satyoga aura satsaMgakI vRddhi karaneke liye pravAsarUpase kucha sthaloMmeM vihAra kara rahA huuN| lagabhaga eka saptAhameM Apake darzana aura samAgamakI prAptike liye merA vahA~ Agamana honA saMbhava hai| saba zAstroMko jAnanekA, kriyAkA, jJAnakA, yogakA aura bhaktikA prayojana apane svarUpakI prApti karanA hI hai aura yadi ye samyak zreNiyA~ Atmagata ho jaoNya to aisA honA pratyakSa saMbhava hai; parantu ina vastuoMko prApta karaneke liye sarva-saMga-parityAgakI AvazyakatA hai| kevala nirjanAvasthA aura yogabhUmimeM vAsa karanese sahaja samAdhikI prApti nahIM hotI, vaha to niyamase sarva-saMga-parityAgameM hI rahatI hai / deza (ekadeza ) saMga-parityAgameM kevala usakI bhajanA hI saMbhava hai| jabataka pUrvakarmake balase gahavAsa bhoganA bAkI hai, tabataka dharma, artha aura kAmako ullasita-udAsIna bhAvase sevana karanA yogya hai / bAhyabhAvase gRhastha-zreNI honepara aMtaraMga nigraMtha-zreNIkI AvazyakatA hai, aura jahA~ yaha huI vahA~ sarvasiddhi hai / isa zreNImeM merI AtmAbhilASA bahuta mahinoMse rahA karatI hai / kaI eka vyavahAropAdhike kAraNa dharmopajIvanakI pUrNa abhilASA saphala nahIM ho sakatI; kintu usase pratyakSa hI AtmAko satpadakI siddhi hotI hai| yaha bAta sarvamAnya hI hai, aura isameM kisI khAsa vaya athavA beSakI apekSA nahIM hai| nigraMthake upadezako acalabhAvase aura vizeSarUpase mAnya karate hue anya darzanoMke upadezameM madhyasthatA rakhanA hI yogya hai| cAhe kisI bhI rAstese aura kisI darzanase kalyANa hotA ho to phira matAMtarakI koI apekSA DhU~r3hanA yogya nahIM / jisa anuprekSAse, jisa darzanase, jisa jJAnase Atmatva prApta hotA ho vahI anuprekSA, vahI darzana aura vahI jJAna sarvopari hai tathA jitanI AtmAyeM pAra huI hai, vartamAnameM pAra ho rahI hai, aura bhaviSyameM pAra hoMgI ve saba isa eka hI bhAvako pAkara huI haiN| hama isa bhAvako saba tarahase prApta kareM yahI isa mile hue zreSTha janmakI saphalatA hai| Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 zrImad rAjacandra [patra 45,46,47 kaI eka jJAna-vicAra likhate samaya udAsInatAkI vRddhi ho jAnese abhISTarUpameM rakhanemeM nahIM A pAte; aura na use Apa jaisoMko batAyA hI jA sakatA hai / yaha kisI kA kAraNa / kramarahita kisI bhI rUpameM nAnA prakArake vicAra yadi Apake pAsa rakkhU to unheM yogyatApUrvaka Atmagata karate hue doSake liye-bhAviSyake liye bhI kSamAbhAva hI rkkheN| isa samaya laghutvabhAvase eka prazna karanekI AjJA cAhatA huuN| Apake lakSameM hogA ki pratyeka padArthakI prajJApanIyatA cAra prakArase hotI hai:-dravya (usakA vastusvabhAva ) se, kSetra ( usakI aupacArika athavA anaupacArika vyApakatA) se, kAlase aura bhAva (usake guNAdika bhAva) se / hama inake binA AtmAkI vyAkhyA bhI nahIM kara sakate / Apa yadi avakAza milanepara ina prajJApanIyatAoMse isa AtmAkI vyAkhyA likheMge to isase mujhe bahuta saMtoSa hogaa| isameMse eka adbhuta vyAkhyA nikala sakatI hai| parantu Apake vicAra pahilese kucha sahAyaka ho sakeMge, aisA samajhakara yaha yAcanA kI hai| dharmopajIvana prApta karanemeM ApakI sahAyatAkI prAyaH AvazyakatA par3egI, parantu sAmAnyataH vRttibhAvasaMbaMdhI Apake vicAra jAna leneke bAda hI usa bAtako janma denA, aisI icchA hai| zAstra, yaha parokSamArga hai; aura.........pratyakSamArga hai / isa samaya to itanA hI likhakara yaha patra vinaya-bhAvapUrvaka samApta karatA huuN| vi. A. rAyacaMda ravajIbhAIkA praNAma. yaha bhUmi zreSTha yoga-bhUmi hai / yahA~ mujhe eka samuni ityAdikA sAtha rahatA hai / 45 bhaDA~ca, zrAvaNa sudI 10, 1945 jagatmeM bAhyabhAvase vyavahAra karo, aura aMtaraMgameM ekAMta zItalIbhUta arthAt nirlepa raho, yahI mAnyatA aura upadeza hai| 46 bambaI, bhAdrapada vadI 4, zukra. 1945 mere Upara samabhAvase zuddha rAga rakho, isase adhika aura kucha na karo / dharmadhyAna aura vyavahAra ina donoMkI saMbhAla rakkho / lobhI guru, guru-ziSya donoMkI adhogatikA kAraNa hai / maiM eka saMsArI hU~, mujhe alpajJAna hai / tumheM zuddha gurukI z2arUrata hai| 47 bambaI, bhAdrapada vadI 12 zani. 1945 (vaMdAmi pAde pravarddhamAna ) pratimAsaMbaMdhI vicAroMke kAraNa yahA~ke samAgamameM AnevAle loga bilakula pratikUla rahate haiN| inhIM matabhedoMke kAraNa AtmAne anaMta kAlameM aura anaMta janmameM bhI Atma-dharma nahIM pAyA, yahI kAraNa, hai ki satpuruSa usako pasaMda nahIM karate, parantu svarUpa zreNIkI hI icchA karate haiN| Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 159 patra 48] vividha pana Adi saMgraha-21vA~ varSa pArzvanAtha paramAtmAko namaskAra 48 bambaI, Asoja vadI 2 guru. 1945 jagatko suMdara batAnekI anaMtabAra koziza kI, parantu usase vaha sundara nahIM huA; kyoMki abataka paribhramaNa aura paribhramaNake hetu maujUda rahate haiN| yadi AtmAkA eka bhI bhava sundara ho jAya, sundaratApUrvaka bIta jAya, to anaMta bhavakI kasara nikala jAya; aisA maiM laghutvabhAvase samajhA hU~, aura yahI karanemeM merI pravRtti hai| isa mahAbaMdhanase rahita honemeM jo jo sAdhana aura padArtha zreSTha lageM unheM grahaNa karanA, yahI mAnyatA hai / to phira usake liye jagatkI anukUlatA-pratikUlatAko kyA dekhanA ! vaha cAhe jaise bole, parantu AtmA yadi baMdhanarahita hotI ho, samAdhimaya dazA prApta karatI ho to kara lenA / aisA karanese sadAke liye kIrti-apakIrtise chUTa jA skeNge| isa samaya inake aura inake pakSake logoMke mere viSayameM jo vicAra haiM ve mere dhyAnameM hai; parantu unako bhUla jAnA hI zreyaskara hai / tuma nirbhaya rahanA; mere viSayameM koI kucha kahe to use sunakara cupa rahanA; usake liye kucha bhI zoka-harSa mata karanA / jisa puruSapara tumhArA prazasta rAga hai, usake iSTadeva paramAtmA jina mahAyogIndra pArzvanAtha AdikA smaraNa rakhanA, aura jaise bane vaise nirmohI hokara mukta dazAkI icchA krnaa| jIneke saMbaMdhameM athavA jIvanakI pUrNatAke saMbaMdhameM koI saMkalpa-vikalpa nahIM krnaa| upayogako zuddha karaneke liye jagatke saMkalpa-vikalpoMko bhUla jAnA; pArzvanAtha Adi yogIzvarakI dazAkI smRti karanA; aura vahI abhilASA rakkhe rahanA, yahI tumheM punaH punaH AzIrvAdapUrvaka merI zikSA hai / yaha alpajJa AtmA bhI usI padakI abhilASiNI aura usI puruSake caraNakamalameM tallIna huI dIna ziSya hai, aura tumheM bhI aisI hI zraddhA karanekI zikSA detI hai / vIrasvAmIkA upadeza kiyA huA dravya, kSetra, kAla bhAvase sarva-svarUpa yathAtathya hai, yaha mata bhUlanA / usakI zikSAkI yadi kisI bhI prakArase virAdhanA huI ho to usake liye pazcAttApa karanA / isa kAlakI apekSAse mana, vacana, kAyAko AtmabhAvase usakI godameM arpaNa karo, yahI mokSakA mArga hai / jagatke sampUrNa darzanoMkI-matoMkI zraddhAko bhUla jAnA, jainasaMbandhI saba vicAra bhUlakara kevala una satpuruSoMke adbhuta, yogasphurita caritrameM hI apanA upayoga lgaanaa| isa apane mAne hue " sammAnya puruSa " ke liye kisI bhI prakArase harSa-zoka nahIM karanA / usakI icchA kevala saMkalpa-vikalpase rahita honekI hI hai / usako isa vicitra jagatse kucha bhI saMbaMdha athavA lenA denA nahIM hai| isaliye usameMse usake liye kucha bhI vicAra ba~dhe athavA bole jaoNya, to bhI aba unakI ora jAnekI icchA nahIM hai / jagatmeMse jo paramANu pUrvakAlameM ikaTThe kiye haiM, unheM dhIme dhIme use dekara RNamukta ho jAnA; yahI usakI niraMtara upayogapUrNa, priya, zreSTha aura parama abhilASA hai isake sivAya use kucha bhI AtA jAtA nahIM, aura na use dUsarI kucha cAhanA hI hai; usakA jo kucha vicaranA hai vaha usake pUrvakamauke kAraNa hI hai, aisA samajhakara parama saMtoSa rkhnaa| yaha bAta gupta rakhanA / hama kyA mAnate haiM, aura hama kaise bartAva karate haiM, isa bAtako jagatko dikhAnekI jarUrata nahIM / parantu AtmAse itanA hI pUMchanekI jarUrata hai ki yadi tU muktikI icchA karatI Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 49, 50 hai to saMkalpa-vikalpa, rAga-dveSako chor3a de, aura usake chor3anemeM yadi tujhe koI bAdhA mAlUma ho to use kaha / vaha use svayaM mAna jAyagI; aura use apane Apa chor3a degii| jahA~ kahIMse bhI rAgadveSarahita honA merA dharma hai, aura usakA tumheM bhI aba upadeza karatA huuN| paraspara milanepara yadi tumheM kucha Atmatva-sAdhanA batAnI hogI to batAU~gA / bAkI to jo maiMne Upara kahA hai vahI dharma hai| aura usIkA upayoga rakhanA / upayoga hI sAdhanA hai| itanA to aura kaha denA cAhatA hU~ ki vizeSa sAdhanA to kevala satpuruSoMke caraNakamala hI haiN| ____ AtmabhAvameM saba kucha rakhanA / dharmadhyAnameM upayoga rakhanA / jagatke kisI bhI padArthakA, sage saMbaMdhIkA, kuTuMbI aura mitrakA kucha bhI harSa-zoka karanA yogya nahIM hai| hama paramazAMti padakI icchA kareM yahI hamArA sarvamAnya dharma hai, aura yaha icchA karate karate hI vaha mila jAyagA, isake liye nizcita rho| maiM kisI gacchameM nahIM, parantu AtmAmeM hU~, yaha mata bhuulnaa| jisakA deha dharmopayogake liye hI hai aisI dehako rakhanekA jo prayatna karatA hai vaha bhI dharma hI hai| vi. rAyacaMda. 49 mohamayI, Asoja vadI 10 zani. 1945 dUsarI kisI bAtakI khoja na kara, kevala eka satpuruSako khojakara usake caraNakamalameM sarvabhAva arpaNa karake pravRtti karatA raha / phira yadi tujhe mokSa na mile to mujhase lenaa|| satpuruSa vahI hai jo nizadina apanI AtmAke upayogameM lIna rahatA hai aura jisakA kathana aisA hai ki jo zAstrameM nahIM milatA, aura jo sunane meM nahIM AyA, to bhI jisakA anubhava kiyA jA sakatA hai; aura jisameM aMtaraMga spRhA nahIM, aisA jisakA gupta AcAra hai; bAkIkA to aisA vilakSaNa hai jisakA varNana nahIM kiyA jA sktaa| aura isa prakAra kiye binA terA trikAlameM bhI chuTakArA honevAlA nhiiN| yaha anubhavapUrNa vacana hai, ise tU sarvathA satya mAna / eka satpuruSako prasanna karanemeM, usakI saba icchAoMkI prazaMsA karanemeM, use hI satya mAnanemeM yadi sArI jindagI bhI nikala gaI to adhikase adhika pandraha bhavameM tU avazya mokSa jaaygaa| vi. saM. 1945 mukhakI sahelI hai akelI udAsInatA adhyAtmanI jananI te udAsInatA / mujhe choTIsI umarase hI tattvajJAnakA bodha honA punarjanmakI siddhi karatA hai, phira jIvake gamana aura Agamanake khoja karanekI kyA AvazyakatA hai ! // 1 // 50 laghuvayathI adbhuta thayo, tatvazAnano boSa; eja sUcane ema ke, gati Agati kA zodha // 1 // Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 51 vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa . jo saMskAra atyanta abhyAsa karaneke bAda utpanna hote haiM, ve saba mujhe binA kisI parizramake hI siddha ho gaye, to phira aba punarbhavakI kyA zaMkA hai ! // 2 // ___ jyoM jyoM buddhikI alpatA hotI jAtI hai aura moha bar3hatA jAtA hai, tyoM tyoM saMsAra-bhramaNa bhI bar3hatA jAtA hai aura aMtaryoti malIna ho jAtI hai // 3 // aneka tarahake nAstirUpa vicAroMpara manana karanepara yahI nirNaya dRr3ha hotA hai ki astirUpa vicAra hI uttama haiM // 4 // punarjanmakI siddhike liye yahI eka bar3A anukUla tarka hai ki yaha bhava dUsare bhavake vinA nahIM ho sakatA / isako vicAranese AtmadharmakA mUla prApta ho jAtA hai // 5 // vi. saM. 1945 strIsaMbaMdhI mere vicAra bahuta bahuta zAnta vicAra karanepara yaha siddha huA hai ki nirAbAdha sukhakA AdhAra zuddha jJAna hai; aura vahI parama samAdhi bhI hai / kevala bAhya AvaraNakI dRSTi se strI saMsArakA sarvottama sukha mAna lI gaI hai, parantu vastutaH aisA nahIM hai / viveka dRSTise dekhanepara strIke sAtha saMyogajanya sukhake bhoganekA jo cinha hai vaha vamana karane yogya sthAna bhI nahIM ThaharatA / jina jina padArthopara hameM ghRNA AtI hai ve saba padArtha strIke zarIrameM maujUda haiM, aura unakI vaha janmabhUmi hai| phira yaha sukha kSaNika, kheda rUpa, aura khujalIke rogake samAnahI hai| usa samayakA dRzya hRdayameM aMkitakara yadi usapara vicAra kareM to ha~sI AtI hai ki yaha kaisI bhUla hai ? saMkSepameM kahanekA abhiprAya yaha hai ki usameM kucha bhI sukha nhiiN| aura yadi usameM sukha ho to usakI carmarahita dazAkA varNana to kara dekho ! taba usase yahI mAlUma hogA ki yaha mAnyatA kevala mohadazAke kAraNa huI hai| yahA~ maiM strIke bhinna bhinna avayava Adike bhAgoMkA vivecana karane nahIM baiThA hU~, parantu usa ora phira kabhI AtmA na calI jAya, yaha jo viveka huA hai, usakA sAmAnya sUcana kiyA hai| strImeM koI doSa nahIM hai, parantu doSa to apanI AtmAmeM haiN| aura ina doSoMke nikala jAnese AtmA jo kucha dekhatI hai vaha adbhuta AnaMdasvarUpa hI hai; isaliye isa doSase rahita honA, yahI parama abhilASA hai| je saMskAra thavo ghaTe, ati abhyAse kAya, vinA parizrama te yayo, bhavazaMkA zI tyAMya 1 // 2 // jema jema mati alpatA, ane moha udyota; tema tema bhavazaMkanA, apAtra aMtar jyota // 3 // karI kalpanA dRDha kare, nAnA nAsti-vicAra paNa 'asti' te sUcave, eja kharo nirdhAra // 4 // A bhava vaNa bhava che nahIM, eja tarka anukULa; vicAratA pAmI gayA, Atmadharmarnu mULa // 5 // ... Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 52, 53 yadi zuddha upayogakI prApti ho gaI to phira vaha pratisamaya pUrvopArjita mohanIyako bhasmIbhUta kara sakegI; yaha anubhavagamya vacana hai / parantu jabataka mujhase pUrvopArjita karmakA saMbaMdha hai tabataka merI kisa tarahase zAMti ho ! yaha vicAranese mujhe nimna likhita samAdhAna huA hai| ... vi. saM. 1945 jagatmeM jo bhinna bhinna mata aura darzana dekhanemeM Ate haiM ve saba dRSTike bheda mAtra haiN| bhinna bhinna jo mata dikhAI de rahe haiM vaha kevala eka dRSTikA hI bheda hai; ve saba mAnoM eka hI tasake mUlase paidA hue haiM // 1 // usa tattvarUpa vRkSakA mUla Atmadharma hai jo dharma AtmadharmakI siddhi karatA hai, vahI upAdeya dharma hai // 2 // sabase pahile AtmAkI siddhi karaneke liye jJAnakA vicAra karo; usa jJAnakI prAptike liye anubhavI gurukI sevA karanI cAhiye, yahI paNDita logoMne nirNaya kiyA hai // 3 // jisakI AtmAmeMse kSaNa kSaNameM honevAlI asthiratA aura vaibhAvika moha dUra ho gayA hai, vahI anubhavI guru hai // 4 // jisake bAhya aura abhyaMtara parigrahakI pranthiyA~ nahIM rahI haiM use hI sarala dRSTise parama puruSa mAno // 5 // vi. saM. 1945 1. jisakI manovRtti nirAbAdharUpase bahA karatI hai, jisake saMkalpa-vikalpa maMda par3a gaye haiM, jisake pA~ca viSayoMse virakta buddhike aMkura prasphuTita hue haiM, jisane klezake kAraNa nirmUla kara diye haiM, jo anekAMta-dRSTiyukta ekAMta-dRSTikA sevana kiyA karatA hai, jisakI kevala yahI zuddhavRtti hai, vaha pratApI puruSa jayavAna hoo| 2. hameM aisA bananekA prayatna karanA cAhiye / 52 bhinna bhinna mata dekhiye, bhedadRSTino eha; eka tattvanA mULamAM, vyApyA mAno teha // 1 // teha tatvarUpavRkSa, Atmadharma che mULa; svabhAvanI siddhi kare, dharma te ja anukULa // 2 // prathama Atmasiddhi thavA, karie zAna vicAra; anubhavi gurune seviye, budhajanano nirdhAra // 3 // kSaNa kSaNa je asthiratA, ane vibhAvikamoha; te jainAmAMyI gayA, te anubhavi guru joya // 4 // bAma tema abhyantare, graMtha pranyi nahiM hoya; parama puruSa tene kaho, saraLa dRSTiyA joya // 5 // Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 54, 55] vividha patra Adi saMgraha-21vA~ varSa vi. saM. 1945 aho ho ! karmakI kaisI vicitra baMdha-sthiti hai ! jisakI svapnameM bhI icchA nahIM hotI au jisake liye parama zauka hotA hai, usI gaMbhIratArahita dazAse calanA par3atA hai| ve jina-varddhamAna Adi satpuruSa kaise mahAn manovijayI the| unheM mauna rahanA, amauna rahanA donoM hI sulabha the; unheM anukUla-pratikUla sabhI dina samAna the unheM lAbha-hAni donoM samAna thI; unakA krama kevala Atma-samatAke liye hI thA / kaise AzcaryakI bAta hai ki jisa eka kalpanAkA eka kalpakAlameM bhI jaya honA durlabha hai, aisI anaMta kalpanAoMko unhoMne kalpake anaMtaveM bhAgameM hI zAnta kara diyA / vi. saM. 1945 yadi dukhiyA manuSyoMkA pradarzana kiyA jAya to nizcayase maiM unake sabase agra bhAgameM A sakatA huuN| mere ina vacanoMko par3hakara koI vicArameM par3akara bhinna bhinna kalpanAyeM na karane laga jAya, athavA ise merA bhrama na mAna baiThe isaliye isakA samAdhAna yahIM saMkSepameM likhe detA hU~: tuma mujhe strIsaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, lakSmIsaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, putrasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, kIrtisaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, bhayasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, zarIrasaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA, athavA anya sarvavastusaMbaMdhI duHkha nahIM mAnanA; mujhe kisI dUsarI hI tarahakA duHkha hai| vaha duHkha vAtakA nahIM, kaphakA nahIM, pittakA nahIM; zarIrakA nahIM, vacanakA nahIM, manakA nahIM, athavA gino to ina sabhIkA hai, aura na gino to ekakA bhI nahIM; parantu merI vijJapti usa duHkhako na ginaneke liye hI hai; kyoMki isameM kucha aura hI marma antarhita hai| ___itanA to tuma jarUra mAnanA ki maiM binA divAnApaneke yaha kalama calA rahA huuN| maiM rAjacandra nAmase kahA jAnevAlA vavANIA nAmake eka choTese gA~vakA rahanevAlA, lakSmImeM sAdhAraNa honepara bhI AryarUpase mAnA jAnevAlA dazAzrImAlI vaizyakA putra ginA jAtA huuN| maiMne isa dehameM mukhyarUpase do bhava kiye haiM, gauNakA kucha hisAba nahIM / chuTapanakI choTI samajhameM kauna jAne kahA~se ye bar3I bar3I kalpanAyeM AyA karatI thIM / mukhakI abhilASA bhI kucha kama na thI; aura sukhameM bhI mahala, bAga, bagIce, strI tathA rAga-raMgoMke bhI kucha kucha hI manoratha the, kiMtu sabase bar3I kalpanA isa bAtakI thI ki yaha saba kyA hai ? isa kalpanAkA eka bAra to aisA phala nikalA ki na punarjanma hai, na pApa hai, aura na puNya hai; sukhase rahanA, aura saMsArakA bhoga karanA, basa yahI kRtakRtyatA hai / isameMse dUsarI zaMjhaToMmeM na par3akara dharmakI kAsanAyeM bhI nikAla DAlI / kisI bhI dharmake liye thor3A bahuta bhI mAna athavA zraddhAbhAva na rahA, kintu thor3A samaya bItaneke bAda isameMse kucha aura hI ho gayA / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 56 .... : jaisA honekI maiMne kalpanA bhI na kI thI, tathA jisake liye mere vicArameM AnevAlA merA koI prayatna bhI na thA, to bhI acAnaka pheraphAra huA; kucha dUsarA hI anubhava huA; aura yaha anubhava aisA thA jo prAyaH na zAstroMmeM hI likhA thA, aura na jar3avAdiyoMkI kalpanAmeM hI thaa| yaha anubhava kramase bar3hA aura bar3hakara aba eka 'tU hI, tU hI' kA jApa karatA hai| aba yahA~ samAdhAna ho jaaygaa| yaha bAta avazya ApakI samajhameM A jAyagI ki mujhe bhUtakAlameM na bhoge hue athavA bhaviSyakAlIna bhaya Adike duHkhameMse eka bhI duHkha nahIM hai / strIke sivAya koI dUsarA padArtha khAsa karake mujhe nahIM roka sakatA / dUsarA aisA koI bhI saMsArI padArtha nahIM hai jisameM merI prIti ho, aura maiM kisI bhI bhayase adhika mAtrAmeM ghirA huA bhI nahIM hU~ / strIke saMbandhameM merI abhilASA kucha aura hai aura AcaraNa kucha aura hai / yadyapi eka pakSameM usakA kucha kAlataka sevana karanA yogya kahA gayA hai, phira bhI merI to vahA~ sAmAnya prIti-aprIti hai, parantu duHkha yahI hai ki abhilASA na honepara bhI pUrvakarma mujhe kyoM ghere hue haiM ? itanese hI isakA anta nahIM hotA, parantu isake kAraNa acche na laganevAle padArthoko dekhanA, sUMghanA aura sparza karanA par3atA hai, aura isI kAraNase prAyaH upAdhimeM rahanA par3atA hai|| . mahAraMbha, mahAparigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha athavA aisI hI anya bAteM jagatmeM kucha bhI nahIM, isa prakArakA inako bhulA denekA dhyAna karanese paramAnaMda rahatA hai| . usako uparokta kAraNoMse dekhanA par3atA hai, yahI mahAkhedakI bAta hai / aMtaraMgacaryA bhI kahIM pragaTa nahIM kI jA sakatI; aise pAtroMkI mujhe durlabhatA ho gaI hai, yahI basa merA mahAduHkhIpanA kahA jA sakatA hai| vi. saM. 1945 - yahA~ kuzalatA hai / ApakI kuzalatA cAhatA huuN| Aja ApakA jijJAsu-patra milA / isa jijJAsu-patrake uttarake badalemeM jo patra bhejanA cAhiye vaha patra yaha hai: isa patrameM gRhasthAzramake saMbaMdhameM apane kucha vicAra Apake samIpa rakhatA huuN| inake rakhanekA hetu kevala itanA hI hai ki jisase apanA jIvana kisI bhI prakArake uttama kramameM vyatIta ho; aura jabase usa kramakA AraMbha honA cAhiye vaha kAla abhI Apake dvArA AraMbha huA hai, arthAt Apako usa kramake batAnekA yaha ucita samaya hai / isa taraha batAye hue kramake vicAra bahuta hI saMskArapUrNa haiM isaliye isa patradvArA prakaTa hue haiM / ve Apako tathA kisI bhI Atmonnati athavA prazasta kramakI icchA rakhanevAleko avazya hI bahuta upayogI hoMge, aisI merI mAnyatA hai / . . .. tattvajJAnakI gaharI guphAkA yadi darzana karane jA~ya to vahA~ nepathyameMse yahI dhvani nikalegI ki tuma kauna ho ! kahAMse Aye ho ? kyoM Aye ho ! tumhAre pAsa yaha saba kyA hai ! kyA tumheM apanI pratIti haiM ? kyA tuma vinAzI, avinAzI athavA koI tIsarI hI rAzi ho ! isa tarahake aneka prazna usa dhvanise hRdayameM praveza kareMge; aura jaba AtmA ina praznoMse ghira gaI to phira dUsare vicAroMko bahuta hI thor3A avakAza rhegaa| yadyapi inhIM vicAroMse hI aMtameM siddhi hai| inhIM vicAroMke vivekase jisa avyAbAdha Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 56] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa sukhakI icchA hai usakI prApti hotI hai| aura inhIM vicAroMke mananase anaMta kAlakA moha dUra hotA hai; tathApi ve sabake liye nahIM haiN| vAstavika dRSTise dekhanepara jo use antataka pA sakeM aise pAtra bahuta hI kama haiM; kAla badala gayA hai / ina vastuoMke aMtako jaldabAjI athavA azaucatAse lene jAnepara jahara nikalatA hai, aura vaha bhAgyahIna apAtra ina donoM prakArake lokoMse bhraSTa hotA hai / isaliye kucha saMtoMko apavAdarUpa mAnakara bAkIko usa kramameM Aneke liye usa guphAkA darzana karaneke liye bahuta samayataka abhyAsakI jarUrata hai / kadAcit yadi usa guphAkA darzana karanekI usakI icchA na ho to bhI apane isa bhavake sukhake liye-paidA hone aura maraneke bIcake bhAgako kisI taraha bitAneke liye bhI isa abhyAsakI nizcayase jarUrata hai; yaha kathana anubhavagamya hai, vaha bahutoMke anubhavameM AyA hai, aura bahutase Arya-saMtapuruSa usake liye vicAra kara gaye haiN| unhoMne usapara adhikAdhika manana kiyA hai| unhoMne AtmAko khojakara usake apAra mArgameMse jo prApti huI hai usakedvArA bahutoMko bhAgyazAlI banAneke liye aneka krama bA~dhe haiN| ve mahAtmA jayavanta hoM ! aura unheM trikAla namaskAra ho ! hama thor3I derake liye tattvajJAnakI guphAko vismaraNa karake jaba AryodvArA upadeza kiye hue aneka kramoMpara Aneke liye taiyAra hote haiM, usa samayameM yaha batA denA yogya hI hai ki hameM jo pUrNa AlhAdakara lagatA hai, aura jise hamane paramasukhakara, hitakara, aura hRdayarUpa mAnA hai, vaha saba kucha usImeM hai; vaha anubhavagamya hai, aura yahI to isa guphAkA nivAsa hai, aura mujhe niraMtara isIkI abhilASA rahA karatI hai| yadyapi abhI hAlameM usa abhilASAke pUrNa honeke koI cinha dikhAI nahIM dete, to bhI krama-kramase isameM isa lekhakako jaya hI milegI, aisI use nizcayase zubhAkAMkSA hai, aura yaha anubhavagamya bhI hai| abhIse hI yadi yogya rItise usa kramakI prApti ho jAya to isa patrake likhane jitanI DhIla karanekI bhI icchA nahIM; parantu kAlakI kaThinatA hai bhAgyakI maMdatA hai; saMtoMkI kRpAdRSTi dRSTigocara nahIM hai| aura satsaMgakI kamI hai| vahA~ kucha hI to bhI hRdayameM usa kramakA bIjAropaNa avazya ho gayA hai, aura yahI sukhakara huA hai| sRSTike rAjyase bhI jisa sukhake milanekI AzA nahIM thI, tathA jo anaMta zAMti kisI bhI rItise, kisI bhI auSadhise, sAdhanase, strIse, putrase, mitrase athavA dUsare aneka upacAroMse nahIM honevAlI thI vaha aba ho gaI hai| aba sadAke liye bhaviSyakAlakI bhIti calI gaI hai, aura eka sAdhAraNa jIvanameM AcaraNa karatA huA yaha tumhArA mitra isIke kAraNa jI rahA hai, nahIM to jInemeM nizcayase zaMkA hI thii| vizeSa kyA kaheM ? yaha bhrama nahIM hai, bahama nahIM hai, bilkula satya hI hai| jo trikAlameM ekatama paramapriya aura jIvana vastu hai usakI prAptikA bIjAropaNa kaise aura kisa prakArase huA ! isa bAtakA vistArapUrNa vivecana karanekA yahA~ avasara nahIM hai, parantu yahI mujhe nizcayase trikAlamAnya hai, itanA hI maiM yahA~ kahanA cAhatA hU~, kyoMki lekhana-samaya bahuta thor3A hai| isa priya jIvanako saba koI pA jaoNya, saba koI isake liye pAtra baneM, yaha sabako priya lage, sabako isameM ruci ho, aisA bhUtakAlameM kabhI huA nahIM, vartamAnakAlameM honevAlA nahIM, aura bhavidhyakAlameM kabhI hogA nahIM, aura yahI kAraNa hai ki trikAlameM yaha jagat vicitra banA rahatA hai| jaba hama manuSyake sivAya dUsare prANiyoMkI jAti dekhate haiM, to usameM isa vastukA viveka nahIM mAlUma hotA; aba jo manuSya rahe una saba manuSyoMmeM bhI yaha bAta nahIM dekha skeNge| Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22vA~ varSa 57 bambaI, vi. saM. 1946 bhAI ! itanA to tujhe avazya karanA cAhiyeH 1. isa dehameM jo vicAra karanevAlA baiThA hai vaha dehase bhinna hai ? vaha sukhI hai yA duHkhI ! yaha yAda kara le| 2. tujhe duHkha to hotA hI hogA, aura duHkhake kAraNa bhI tujhe dRSTigocara hI hote hoMge, phira bhI yadi kadAcit na hote hoM to mere0 kisI bhAgako par3ha jAnA, isase siddhi ho jAyagI / ise dUra karanekA jo upAya hai vaha kevala itanA hI hai ki usase bAhyAbhyaMtarakI Asaktirahita rhnaa| 3. usa Asaktise rahita honeke bAda kucha aura hI dazAkA anubhava hotA hai, yaha maiM pratijJApUrvaka kahatA huuN| - 1. usa sAdhanake liye sarvasaMga-parityAgI honekI AvazyakatA hai / nigraMtha sadguruke caraNameM jAkara par3anA yogya hai| ... 5. jisa bhAvase car3hA jAya usa bhAvase sadAkAla rahanekA sabase pahile nizcaya kara / yadi tujhe pUrvakarma balavAna lagate hoM to atyAgI athavA dezatyAgI hI raha, kintu usa vastuko bhUlanA mata / 6. sabase pahile jaise bane taise tU apane jIvanako jAna / jAnanekI z2arUrata isaliye hai jisase tujhe bhaviSya-samAdhi ho sake / isa samaya apramAdI hokara rahanA / 7. isa Ayuke mAnasika Atmopayogako kevala vairAgyameM rakha / 8. jIvana bahuta choTA hai, upAdhi bahuta hai, aura usakA tyAga na ho sakatA ho to nIcekI bAteM punaH punaH lakSameM rakhaH 1 usI vastukI abhilASA rakha / 2 saMsArako baMdhana mAna / 3 pUrvakarma nahIM haiM, aisA mAnakara pratyeka dharmakA sevana karatA jA; phira bhI . yadi pUrvakarma duHkha deM to zoka nahIM karanA / 4 jitanI dehakI ciMtA rakhatA hai utanI nahIM, kintu usase anaMtagunI adhika AtmAkI ciMtA rakha, kyoMki eka bhavameM anaMtabhava dUra karane haiN| 5 yadi tujhase kucha dhAraNa na kiyA jA sake to sunanekA abhyAsI bana / 6 jisameMse jitanA kara sake utanA kara / 7 pariNAmika vicAravAlA bana / 8 anuttaravAsI hokara rh| 9 pratisamaya aMtima uddezyako mata bhUla jAnA; yahI anurodha hai, aura yahI dharma hai| Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 58,59, vividha patra Adi saMgraha-22vA~ varSa 167 bambaI, kArtika vi. saM. 1946 samajhapUrvaka alpabhASI honevAleko pazcAttApa karaneke bahuta hI thoDe avasara AnekI saMbhAvanA hai| he nAtha ! yadi sAtaveM tamatamaprabhA nAmaka narakakI vedanA milI hotI to kadAcit use svIkAra kara letA, parantu jagatakI mohinI svIkArI nahIM jaatii| ___ yadi pUrvake azubha karmakA udaya honepara usakA vedana karate hue zoka karate ho to aba isakA bhI dhyAna rakkho ki naye kaukA baMdha karate hue vaisA duHkhada pariNAma denevAle karmoMkA to baMdha nahIM kara rahe ! yadi AtmAko pahicAnanA ho to AtmAkA paricayI, aura paravastukA tyAgI honA cAhiye / jo koI apanI jitanI paudgalika bar3AI cAhatA hai usakI utanI hI Atmika adhogati ho jAnekI saMbhAvanA hai| prazasta puruSakI bhakti karo, usakA smaraNa karo, usakA guNaciMtana kro| ___ bambaI, vi. saM. 1946 pratyeka padArthakA atyaMta viveka karake isa jIvako usase alipta rakkhe, aisA nigraMtha kahate haiM / jaise zuddha sphaTikameM anya raMgakA pratibhAsa honese usakA mUla svarUpa lakSameM nahIM AtA vaise hI zuddha nirmala yaha cetana anya saMyogake tadanurUpa adhyAsase apane svarUpake lakSako nahIM paataa| isI bAtako thor3e bahuta pheraphArake sAtha jaina, vedAMta, sAMkhya, yoga Adine bhI kahA hai| bambaI, vi. saM.1946 jo puruSa graMthameM 'sahaja' likha rahA hai vaha puruSa apane Apako hI lakSya karake yaha saba kucha likha rahA hai| ___usakI aba aMtaraMgameM aisI dazA hai ki binA kisI apavAdake usane sabhI saMsArI icchAoMko bhI vismRta kara diyA hai| vaha kucha pA bhI cukA hai, aura vaha pUrNakA parama mumukSu bhI hai, vaha antima mArgakA niHzaMka abhilASI hai| abhI hAlameM jo AvaraNa usake udaya Aye haiM, una AvaraNoMse ise kheda nahIM, parantu vastubhAvameM honevAlI maMdatAkA use kheda hai / vaha dharmakI vidhi, arthakI vidhi, aura usake AdhArase mokSakI vidhiko prakAzita kara sakatA hai / isa kAlameM bahuta hI kama puruSoMko prApta huA hogA, aise kSayopazamabhAvakA dhAraka vaha puruSa hai| use apanI smRtike liye garva nahIM hai, tarkake liye garva nahIM hai, tathA usake liye usakA Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 69 pakSapAta bhI nahIM hai, aisA honepara bhI kucha bAteM aisI haiM jinako use bAhyAcArameM karanA par3atA hai, isake liye use kheda hai| usakA aba eka viSayako chor3akara dUsare viSayameM ThikAnA nahIM / yadyapi vaha puruSa tIkSNa upayogavAlA hai, tathApi usa tIkSNa upayogako dUsare kisI bhI viSayameM lagAnekA vaha icchuka nahIM hai| bambaI, vi. saM. 1946 eka bAra vaha svabhuvanameM baiThA thaa| jagatmeM kauna sukhI hai, use jarA dekhU to sahI / phira apane liye apanA vicAra karU~ / isakI isa abhilASAkI pUrti karaneke liye athavA svayaM usa saMgrahasthAnako dekhaneke liye bahutase puruSa ( AtmAyeM), aura bahutase padArtha usake pAsa Aye / " inameM koI jar3a padArtha na thaa|" " koI akelI AtmA bhI dekhanemeM na aaii|" sirpha kucha dehadhArI hI the / usa puruSako zaMkA huI ki ye merI nivRtti ke liye Aye haiN| vAyu, agni, pAnI aura bhUmi inameMse koI kyoM nahIM AyA ! (nepathya ) ve sukhakA vicAra taka bhI nahIM kara sakate / ve bicAre duHkhase parAdhIna haiN| dvi-indriya jIva kyoM nahIM Aye ! (nepathya ) isakA bhI yahI kAraNa hai / z2arA A~kha uThAkara dekho to shii| una bicAroMko kitanA adhika duHkha hai| unakA kaMpana, unakI tharatharAhaTa, parAdhInatA ityAdi dekhe nahIM jAte / ve bahuta hI adhika duHkhI haiN| / nepathya ) isI A~khase aba tuma samasta jagat dekha lo| phira dUsarI bAta kro| acchI bAta hai / darzana huA, AnaMda pAyA, parantu pIchese kheda utpanna huaa| (nepathya ) aba kheda kyoM karate ho ! mujhe jo kucha dikhAI diyA kyA vaha ThIka thA ! "hA~" yadi ThIka thA to phira cakravatI Adi duHkhI kyoM dikhAI dete haiM ! "jo duHkhI hote haiM ve duHkhI, aura jo sukhI hote haiM ve sukhI dikhAI dete haiN|" to kyA cakravartI duHkhI nahIM hai ? " jaisA dekho vaisA mAno / yadi vizeSa dekhanA ho to calo mere sAtha / " cakravartIke aMtaHkaraNameM praveza kiyaa| aMtaHkaraNa dekhate hI mujhe mAlUma huA ki maiMne pahile jo dekhA thA vahI ThIka thaa| usakA aMta:karaNa bahuta duHkhI thA / vaha anaMta prakArake bhayoMse tharathara kA~pa rahA thA / kAla AyuSyakI DorIko nigala rahA thaa| hAva-mA~sameM usakI vRtti thii| kakaroMmeM usakI prIti thii| krodha aura mAnakA vaha upAsaka thaa| bahuta duHkha / Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 61] vividha patra Adi saMgraha-22vA~ varSa acchA, to kyA devoMkI dazAko ThIka samajheM ! "nizcaya karaneke liye calo indrake antaHkaraNameM praveza kreN|" to calo ( usa indrakI bhavyatAne bhUlameM DAla diyaa| ) vaha bhI parama duHkhI thA / bicAreko cyuta hokara kisI vIbhatsa sthalameM janma lenA thA, isaliye vaha kheda kara rahA thaa| usameM samyagdRSTi nAmakI devI rahatI thii| vaha usako usa khedameM sAMtvanA de rahI thii| isa mahAduHkhake sivAya use aura bhI bahutase avyakta duHkha the| parantu ( nepathya ) kyA saMsArameM akelA jar3a aura akelI AtmA nahIM hai ! unhoMne mere isa AmaMtraNako svIkAra hI nahIM kiyaa| " jar3ake jJAna nahIM hai isaliye vaha bicArA tumhAre isa AmaMtraNako kaise svIkAra kara sakatA hai ! siddha ( ekAtmabhAvI ) bhI tumhAre AmaMtraNako svIkAra nahIM kara sakate / usakI unheM kucha bhI paravA nhiiN|" are! itanI adhika beparavAhI ! unheM AmaMtraNa to svIkAra karanA hI cAhiye tuma kyA kahate ho! "parantu inheM AmaMtraNa-anAmaMtraNase koI saMbaMdha hI nhiiN| ve paripUrNa svarUpa-sukhameM virAjamAna haiM " / inheM mujhe btaao| ekadama-bahuta jaldIse / " unakA darzana bahuta durlabha hai| lo isa aMjanako A~ja lo, ghusate hI unake darzana ho joNyge|" aho ! ye bahuta sukhI haiN| inheM bhaya bhI nahIM, zoka bhI nahIM, hAsya bhI nahIM, vRddhatA bhI nahIM, roga bhI nahIM, Adhi bhI nahIM, vyAdhi bhI nahIM, upAdhi bhI nahIM, ityAdi kucha bhI nhiiN| parantu . . . . ve anaMtAnaMta saccidAnaMda siddhise pUrNa haiM / hama bhI aisA hI honA cAhate haiN| "krama kramase ho skoge"| vaha krama bama hameM nahIM cAhiye, hameM to turanta hI vaha pada cAhiye / "jarA zAMta hoo; samatA rakkho aura kramako aMgIkAra karo, nahIM to usa padapara pahu~canekI saMbhAvanA nahIM hai"| "haiM, vahA~ pahu~canA saMbhava nahIM" tuma apane isa vacanako vApisa lo| vaha krama zIghra batAo aura usa padameM abhI turata hI bhejo / "bahutase manuSya Aye haiM / unheM yahA~ bulaao| unameMse tumheM krama mila sakegA" icchA kI hI thI ki itanemeM ve A gaye Apa mere AmaMtraNako svIkArakara yahA~ cale Aye isake liye maiM Apa logoMkA upakAra mAnatA huuN| Apa loga sukhI haiM, kyA yaha bAta ThIka hai! kyA ApakA pada sukhayukta ginA jAtA hai ! eka vRddha puruSane kahA:-" tumhAre AmaMtraNako svIkAra karanA athavA na karanA aisA hameM kucha bhI baMdhana nahIM hai| hama sukhI haiM yA duHkhI, yaha batAneke liye bhI hama yahA~ nahIM Aye haiN| apane Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 61 padakI vyAkhyA karaneke liye bhI hamArA yahA~ AnA nahIM huA / hamArA Agamana tumhAre kalyANake liye huA hai|" kRpA karake zIghra kaheM ki Apa merA kyA kalyANa kareMge ! ina Agantuka puruSoMkA paricaya to kraaiye| usane isa prakAra unakA paricaya denA zurU kiyAH " isa vargameM 4-5-6-7-8-9-10-12 naMbaravAle mukhyataH manuSya hI haiN| aura ve saba usI padake ArAdhaka yogI haiM jisa padako tumane priya mAnA hai " " naMbara cauthese lekara vaha pada sukharUpa hai; aura bAkIkI jagat-vyavasthA jaise hama mAnate haiM usI taraha ve bhI mAnate haiN| usa padake prApta karanekI unakI hArdika abhilASA hai parantu ve prayatna nahIM kara sakate; kyoMki thor3e samayataka unheM aMtarAya hai|" aMtarAya kyA ! karaneke liye tatpara hue ki vaha huA hI samajhanA cAhiye / vRddhaH-tuma jaldI na karo / usakA samAdhAna tumheM abhI honevAlA hai, aura ho hI jaaygaa| ThIka, ApakI isa bAtako maiM mAne letA huuN| vRddhaH-naMbara "5" vAlA kucha prayatna bhI karatA hai, aura saba bAtoMmeM vaha naM. " " ke hI anusAra hai| naMbara "6" vAlA saba prakArase prayatna karatA hai, parantu pramattadazAse usake prayatnameM maMdatA A jAtI hai| naMbara "7" vAlA saba prakArase apramattadazAse prayatna karatA hai| naMbara " 8-9-10" vAle usakI apekSA kramase ujjvala haiM, kintu usI jAtike haiM / naMbara "11" vAlA patita ho jAtA hai isaliye usakA yahA~ AnA nahIM ho sakA / darzana honeke liye maiM bArahaveMmeM hI (hAla hImeM usa padako sampUrNa dekhane vAlA hU~) paripUrNatA pAnevAlA huuN| Ayu-sthitike pUrI honepara apane dekhe hue padameMse eka padapara tuma mujhe bhI dekhoge / pitAjI:-Apa mahAbhAgyazAlI haiN| aise naMbara kitane haiM ? vRddhaH-prathamake tIna naMbara tumheM anukUla nahIM AyeMge / gyArahavA~ naMbara bhI anukUla nahIM hogaa| naMbara "13-14" vAle tumhAre pAsa AveM aisA unako koI nimitta nahIM rahA hai| naMbara " 13" zAyada A jAya, parantu vaisA tumhArA pUrva karma ho to hI usakA Agamana ho sakatA hai, anyathA nhiiN| caudahaveMke Aneke kAraNa jAnanekI icchA bhI mata karanA / usakA kAraNa kucha hai hI nhiiN| ( nepathya) "tuma ina saboMke aMtarameM praveza kro| maiM sahAyaka hotA huuN|" calo / naMbara 4 se lekara 11+12 takameM krama kramase sukhakI uttarottara car3hatI duI lahara umada rahI thI . . adhika kyA kaheM ! mujhe vaha bahuta priya lagA / aura yahI mujhe apanA lgaa| Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 62, 61] vividha patra Adi saMgraha-22vA~ varSa 171 vRddhane mere manogata bhAvako jAnakara kahA:-basa, yahI tumhArA kalyANa mArga hai / isaparase hokara jAnA cAho to acchI bAta hai; aura abhI AnA ho to ye tumhAre sAthI rhe| maiM uThakara unameM mila gyaa| (svavicAra bhuvana, dvAra prathama ) 62 bambaI, kArtika sudI 7 guru. 1946 isa patrake sAtha aSTaka aura yogabindu nAmakI do pustakeM ApakI dRSTise nikala jAneke liye bheja rahA huuN| yogabindukA dUsarA pRSTha DhU~r3hanepara bhI nahIM mila sakA; to bhI bAkIkA bhAga samajhameM A sakane jaisA hai, isaliye yaha pustaka bhejI hai| yogadRSTisamuccaya bAdameM bhejuuNgaa| parama gUr3ha tattvako sAmAnya jJAnameM utAra denekI haribhadrAcAryakI camatkRti prazaMsanIya hai / kisI sthalapara sApekSa khaMDana maMDanakA bhAga hogA, usakI ora ApakI dRSTi nahIM hai, isase mujhe AnaMda hai / yadi samaya milanepara ' atha' se lekara ' iti' taka avalokana kara jAya~ge to mere Upara kRpA hogii| (jainadarzana mokSakA akhaMDa upadeza karanevAlA aura vAstavika tattvameM hI zraddhA rakhanevAlA darzana hai phira bhI kucha loga use ' nAstika ' kahakara pahile usakA khaMDana kara gaye haiM, vaha khaMDana ThIka nahIM huaa| isa pustakake par3ha jAnepara yaha bAta ApakI dRSTimeM prAyaH A jaaygii)| maiM Apako jainadharmasaMbaMdhI apanA kucha bhI Agraha nahIM batAtA / aura AtmAkA jo svarUpa hai vaha svarUpa use kisI bhI upAyadvArA mila jAya, isake sivAya dUsarI merI koI AMtarika abhilASA nahIM hai; ise kisI bhI tarahase kahakara yaha kahanekI AjJA mA~gatA hU~ ki jainadarzana bhI eka pavitra darzana hai| vaha kevala yahI samajhakara kaha rahA hU~ ki jo vastu jisa rUpase svAnubhavameM AI ho, use usI rUpase kahanA caahiye| saba satpuruSa kevala eka hI mArgase pAra hue haiM, aura vaha mArga vAstavika AtmajJAna aura usakI anucAriNI dehakI sthitiparyaMta sakriyA athavA rAgadveSa aura moharahita dazAmeM rahanA hai; aisI dazA rahanese hI vaha tattva unako prApta huA hai, aisA merA svakIya mata hai| AtmAmeM isa prakAra likhanekI abhilASA thI isaliye yaha likhA hai| isameM yadi kucha nyUnAdhika ho gayA ho to use kSamA kreN| bambaI, vi. saM. 1946 kArtika (1) yaha pUrA kAgaz2a hai, vaha mAnoM sarvavyApaka cetana hai| usake kitane bhAgameM mAyA samajheM ! jahA~ jahA~ vaha mAyA ho vahA~ vahA~ cetanako ba~dha samajheM yA nahIM ! usameM jude jude jIvoMko kisa taraha mAneM ! aura usa jIvako baMdha honA kisa taraha mAneM ! usa baMdhakI nivRtti kisa prakAra mAneM ! usa baMdhakI nivRtti honepara cetanake kaunase bhAgako mAyArahita huA samajheM ! jisa bhAgameMse pahile mukta hue hoM kyA usa bhAgako nirAvaraNa samajheM yA aura Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhImad rAjavandra [patra 63 kucha ! aura eka jagaha nirAvaraNapanA, dUsarI jagaha AvaraNa, aura tIsarI jagaha nirAvaraNa aisA kaise bana sakatA hai ? isakA citra banAkara vicAra kro| sarvavyApaka AtmAH Applie mAyA jagat ghaTAkAza, jIva. bodha. ghaTavyaya kyA phala hai bodha loka . virATa Izvara kAAvaraNa isa taraha to yaha ThIka ThIka nahIM baiThatA / (2) prakAzasvarUpa dhAma hai| usameM anaMta aprakAzase bhare hue aMtaHkaraNa haiM / usase phala kyA hotA hai ! phala yaha hotA hai ki jahA~ jahA~ ve antaHkaraNa vyApta ho jAte haiM vahA~ vahA~ mAyA bhAsamAna hone lagatI hai, AtmA saMgarahita honepara bhI saMgasahita mAlUma hone lagatI hai, akartA honepara bhI kartA mAlUma hone lagatI hai, ityAdi aneka prakArakI viparItatAe~ dikhAI dene lagatI haiN| to usase hotA kyA hai ? AtmAko baMdhakI kalpanA ho to usakA kyA kareM ! antaHkaraNakA sambandha dUra karaneke liye use usase bhinna samajheM / bhinna samajhanese kyA hotA hai ! AtmA nijasvarUpa dazAmeM rahatI hai| phira cAhe ekadeza nirAvaraNa ho athavA sarvadeza nirAvaraNa ho ! Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23vA~ varSa 64 bambaI, 1946 kArtika sudI 15 saMvat 1924 meM kArtika suMdI 15 ko ravivArake dina merA janma huA thaa| isase sAmAnya gaNanAse Aja mujhe bAIsa varSa pUre ho gaye haiN| isa bAIsa varSakI alpavayameM maiMne AtmAsaMbaMdhI, manasaMbaMdhI, vacanasaMbaMdhI, tanasaMbaMdhI, aura dhanasaMbaMdhI aneka raMga dekhe haiM / nAnA prakArakI sRSTiracanA, nAnA prakArakI sAMsArika lahareM aura anaMta duHkhake mUlakAraNa ina sabake aneka prakArase mujhe anubhava hue haiM / samartha tattvajJAniyoMne aura samartha nAstikoMne jo jo vicAra kiye haiM, usI tarahake aneka vicAra maiMne isI alpavayameM kiye haiM / mahAn cakravartIdvArA kiye gaye tRSNApUrNa vicAra aura eka nispRhI AtmAdvArA kiye hue nispRhApUrNa vicAra bhI maiMne kiye haiN| amaratvakI siddhi aura kSaNikatvakI siddhipara maiMne khUba manana kiyA hai| alpavayameM hI maiMne mahAn vicAra kara DAle haiM; aura mahAn vicitratAkI prApti huI hai| jaba ina saba bAtoMko bahuta gaMbhIrabhAvase Aja maiM dhyAnapUrvaka dekha jAtA hU~ taba pahilekI ugatI huI merI vicArazreNI aura Atma-dazA tathA AjakI vicArazreNI aura Atma-dazAmeM AkAza pAtAlakA aMtara dikhAI detA hai / vaha aMtara itanA bar3A hai ki mAnoM usakA aura isakA anta kabhI bhI milAyA nahIM milegA / parantu tuma socoge ki itanI saba vicitratAoMkA kisI sthalapara kucha lekhana athavA citraNa kara rakkhA hai yA nahIM ? to usakA itanA hI uttara de sakatA hU~ ki yaha saba lekhana-citraNa smRtike citrapaTapara hI aMkita hai, anyathA lekhanIko uThAkara unheM jagatmeM batAnekA prayatna kabhI nahIM kiyA / yadyapi maiM yaha samajha sakatA hU~ ki vaha vaya-caryA janasamUhako bahuta upayogI, punaH punaH manana karane yogya, aura pariNAmameM unakI taraphase mujhe zreyakI prApti karAnevAlI hai, parantu merI smRtine vaisA parizrama uThAnekI mujhe sarvathA manA kI thI, isaliye lAcAra hokara kSamA mA~ge letA huuN| pAriNAmika vicArase usa smRtikI icchAko dabAkara usI smRtiko samajhAkara yadi ho sakA to usa vaya-caryAko dhIre dhIre avazya dhavala patrapara likhuugaa| to bhI samuccayavaya-caryAko sunA jAtA hU~: 1. sAta varSataka nitAMta bAlavaya khela-kUdameM bItI thii| usa samayakA kevala itanA mujhe yAda par3atA hai ki merI AtmAmeM vicitra kalpanAyeM ( kalpanAke svarUpa athavA hetuko samajhe binA hI ) huA karatI thiiN| khela-kUdameM bhI vijaya pAnekI aura rAjarAjezvara jaisI U~cI padavI prApta karanekI merI parama abhilASA rahA karatI thii| vastra pahinanekI, svaccha rahanekI, khAne pInekI, sone baiThanekI merI sabhI dazAyeM videhI thIM, phira bhI merA hRdaya komala thaa| vaha dazA aba bhI mujhe bahuta yAda AtI hai| yadi AjakA vivekayukta jJAna mujhe usa avasthAmeM hotA to mujhe mokSake liye bahuta adhika AbhilASA na raha jAtI / aisI niraparAdha dazA honese vaha dazA mujhe punaH punaH yAda AtI hai| 2. sAta varSase gyAraha varSa takakA merA samaya zikSA prApta karanemeM bItA thA / Aja merI satikI jitanI prasiddhi hai usa prasiddhike kAraNa vaha kucha hIna jaisI avazya mAlUma hotI hai, parantu Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 64 usa samayakI smRti vizuddha honese kevala ekabAra hI pAThakA avalokana karanA par3atA thA, phira bhI kaisI bhI khyAti pAnekA hetu na thA isaliye upAdhi bahuta kama thii| smRti itanI adhika prabala thI ki vaisI smRti isa kAlameM isa kSetrameM bahuta hI thor3e manuSyoMkI hogI / maiM abhyAsa karanemeM bahuta pramAdI thA, bAta banAnemeM hoziyAra, khilAr3I aura bahuta AnaMdI jIva thaa| jisa samaya pAThako zikSaka par3hAtA thA usI samaya par3hakara maiM usakA bhAvArtha kaha jAyA karatA thA; basa itanese hI isa taraphase chuTTI mila jAtI thii| usa samaya mujhameM prIti aura sarala vAtsalya bahuta thA; maiM sabase mitratA paidA karanA cAhatA thA; sabameM bhrAtRbhAva ho to hI sukha hai, yaha vizvAsa mere manameM svAbhAvikarUpase rahA karatA thaa| logoMmeM kisI bhI prakArakA judAIkA aMkura dekhate hI merA aMtaHkaraNa ro par3atA thaa| usa samaya kalpita bAteM karanekI mujhe bahuta Adata thI / AThaveM varSa meM maiMne kavitA kI thI; jo pIchese jA~ca karanepara chaMdazAstrake niyamAnukUla ThIka niklii| __ abhyAsa maiMne itanI zIghratAse kiyA thA ki jisa AdamIne mujhe pahilI pustaka sikhAnI zuru kI thI, usIko maiMne gujarAtI bhASAkA zikSaNa ThIka tarahase prApta karake, usI pustakako par3hAyA thaa| usa samaya maiMne kaI eka kAvya-graMtha par3ha liye the, tathA aneka prakArake choTe moTe, ulaTe sIdhe jJAnagraMtha dekha gayA thA, jo prAyaH aba bhI smRtimeM haiN| usa samayataka maiMne svAbhAvikarUpase bhAdikatAkA hI sevana kiyA thaa| maiM manuSyajAtikA bahuta vizvAsu thA / svAbhAvika sRSTi-racanApara mujhe bahuta hI prIti thii| mere pitAmaha kRSNakI bhakti kiyA karate the| usa vayameM maiMne unake dvArA kRSNa-kIrtanake padoMko, tathA jude jude avatArasaMbaMdhI camatkAroMko sunA thA / jisase mujhe una avatAroMmeM bhaktike sAtha sAtha prIti bhI utpanna ho gaI thI; aura rAmadAsajI nAmake sAdhuse maiMne bAla-lIlAmeM kaMThI bhI ba~dhavAI thI / maiM nitya hI kRSNake darzana karane jAtA thaa| maiM unakI bahuta bAra kathAyeM sunatA thA; jisase avatAroMke camatkAroMpara bArabAra mugdha ho jAyA karatA thA, aura unheM paramAtmA mAnatA thaa| isa kAraNa unake rahanekA sthala dekhanekI mujhe parama utkaMThA thii| maiM unake sampradAyakA mahaMta athavA tyAgI hoU~ to kitanA AnaMda mile, basa yahI kalpanA huA karatI thii| tathA jaba kabhI kisI dhanavaibhavakI vibhUti dekhatA to samartha vaibhavazAlI honekI icchA huA karatI thii| usI bIcameM pravINasAgara nAmaka graMtha bhI maiM par3ha gayA thaa| yadyapi use adhika samajhA to na thA, phira bhI strIsaMbaMdhI sukhameM lIna hoU~ aura nirupAdhi hokara kathAyeM zravaNa karate hoU~ to kaisI Ananda-dazA ho! yahI merI tRSNA rahA karatI thii| gujarAtI bhASAkI pAThamAlAmeM kaI eka jagahameM jagatkartAke saMbaMdhameM upadeza kiyA gayA hai, yaha upadeza mujhe dRr3ha ho gayA thaa| isa kAraNa jaina logoMse mujhe bahuta ghRNA rahA karatI thii| koI bhI padArtha binA banAye kabhI nahIM bana sakatA, isaliye jaina loga mUrkha haiM, unheM kucha bhI khabara nhiiN| usa samaya pratimA-pUjanake azraddhAlu logoMkI kriyA bhI mujhe vaisI hI dikhAI detI thIisaliye una kriyAoMke malIna laganeke kAraNa unase maiM bahuta DaratA thA, arthAt ve kriyAyeM mujhe priya nahIM lagatI thiiN| Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMtra 65] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 175 merI janmabhUmimeM jitane vaNik loga rahate the una sabakI kula-zraddhA yadyapi bhinna bhinna thI phira bhI vaha thor3I bahuta pratimA-pUjanake azraddhAluke hI samAna thI, isa kAraNa una logoMko hI mujhe sudhAranA thA / loga mujhe pahilese hI samartha zaktivAlA aura gA~vakA prasiddha vidyArthI ginate the, isaliye maiM apanI prazaMsAke kAraNa jAnabUjhakara aise maMDalameM baiThakara apanI capala zakti dikhAnekA prayatna kiyA karatA thA / ve loga kaMThI bA~dhaneke kAraNa bArabAra merI hAsyapUrvaka TIkA karate, to bhI maiM unase vAda-vivAda karatA aura unheM samajhAnekA prayatna kiyA karatA thA / parantu dhIre dhIre mujhe una logoMke pratikramaNasUtra ityAdi pustakeM par3haneko milIM / unameM bahuta vinayapUrvaka jagatke samasta jIvoMse mitratAkI bhAvanA vyakta kI gaI thI, isase merI prIti unameM bhI utpanna ho gaI aura pahilemeM bhI rahI / dhIme dhIme yaha samAgama bar3hatA gayA; phira bhI svaccha rahaneke aura dUsare AcAra-vicAra mujhe vaiSNavoMke hI priya the, tathA jagatkartAkI bhI zraddhA thI / itanemeM kaMThI TUTa gaI, aura ise dubArA maiMne nahIM bA~dhI / usa samaya bA~dhane na bA~dhanekA koI kAraNa maiMne nahIM DhU~DhA thaa| yaha merI teraha varSakI vaya-caryA hai / isake bAda maiM apane pitAkI dukAnapara baiThane lagA thA, apane akSaroMkI chaTAke kAraNa kaccha darabArake mahalameM likhaneke liye jaba jaba bulAyA jAtA thA taba taba vahA~ jAtA thaa| dukAnapara rahate hue maiMne nAnA prakArakI mauja majAyeM kI haiM, aneka pustakeM par3hI haiM, rAma Adike caritroMpara kavitAyeM racI haiM, sAMsArika tRSNAmeM kI haiM, to bhI kisIko maiMne kama adhika bhAva nahIM kahA, athavA kisIko kama jyAdA tolakara nahIM diyA; yaha mujhe barAbara yAda A rahA hai / (1) bambaI, kArtika 1946 do bhedoMmeM vibhakta dharmako tIrthakarane do prakArakA batAyA hai:1 sarvasaMgaparityAgI. 2 dezaparityAgI. sarvaparityAgI bhAva aura dravya usake adhikArI pAtra, kSetra, kAla, bhAva pAtra-vairAgya Adi lakSaNa, tyAgakA kAraNa, aura pAriNAmika bhAvakI ora dekhanA / kSetra-usa puruSakI janmabhUmi aura tyAgabhUmi ye donoM / kAla-adhikArIkI avasthA, mukhya cAlU kAla / bhAva-vinaya Adi; usakI yogyatA zakti, guru usako sabase pahile kyA upadeza kare; dazavaikAlika AcArAMga ityAdisaMbaMdhI vicAra; usake navadIkSita honeke kAraNase use svataMtra vihAra karane denekI AjJA ityaadi| Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 65,66 nityacaryA varSakalpa antima avasthA -ye bAteM parama Avazyaka haiM. dezatyAgIavazyakriyA nityakalpa bhakti aNuvrata dAna, zIla, tapa, bhAvakA svarUpa, jJAnake liye usakA adhikAra / -ye bAteM parama Avazyaka haiM. (2) jJAnakA uddhArazrutajJAnakA udaya karanA cAhiye / yogasaMbaMdhI graMtha tyAgasaMbaMdhI graMtha prakriyAsaMbaMdhI graMtha adhyAtmasaMbaMdhI graMtha dharmasaMbaMdhI graMtha upadeza graMtha AkhyAna graMtha dravyAnuyogI graMtha -ityAdi vibhAga karane cAhiye. -unakA krama aura udaya karanA cAhiye. nigraMtha dharma gaccha AcArya pravacana upAdhyAya dravyaliMgI muni anya darzanasaMbaMdhI gRhastha -ina sabakI yojanA karanI cAhiye. matamatAMtara mArgakI zailI usakA svarUpa jIvanakA bitAnA usako samajhAnA udyota -yaha vicaar| bambaI, kArtika vadI 1 zukra. 1946 nAnA prakArake mohake kRza honese AtmAkI dRSTi apane svAbhAvika guNase utpanna mukhakI prAptikI ora jAtI hai, aura bAdameM use prApta karanekA prayatna karatI hai, yahI dRSTi use usakI siddhi pradAna karatI hai| Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 67, 68 1 . vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 177 67 bambaI, kArtika vadI 3 ravi. 1946 hama Ayuke pramANako nahIM jAnate / bAlyAvasthA to nAsamajhImeM vyatIta ho gaI / kalpanA karo ki 46 varSakI Ayu hai, athavA itanI Ayu hai ki vRddhAvasthAkA darzana kara sakeM, parantu usameM zithila dazAke sivAya hama dUsarI kucha bhI bAta na dekha sakeMge / aba kevala eka yuvAvasthA bAkI bacI, usameM bhI yadi mohanIyakI prabalatA na ghaTI to sukhakI nidrA na AyagI, nirogI nahIM rahA jAyagA, mithyA saMkalpa-vikalpa dUra na hoMge, aura jagaha jagaha bhaTakanA par3egA aura yaha bhI jaba hogA jaba ki Rddhi hogI, nahIM to prathama usake prApta karanekA prayatna karanA par3egA / usakA icchAnusAra milanA na milanA to eka ora rahA, parantu zAyada peTabhara anna milanA bhI durlabha ho jAya / usIkI ciMtAmeM, usIke vikalpameM, aura usako prApta karake sukha bhogeMge isI saMkalpameM, kevala duHkhake sivAya dUsarA kucha bhI na dekha skeNge| isa avasthAmeM kisI kAryameM pravRtti karanese saphala ho gaye to A~kha ekadama tirachI ho jAyagI / yadi saphala na hue to lokakA tiraskAra aura apanA niSphala kheda bahuta duHkha degaa| pratyeka samaya mRtyukA bhayavAlA, rogakA bhayavAlA, AjIvikAkA bhayavAlA, yadi yaza huA to usakI rakSA karanekA bhayavAlA, yadi apayaza huA to use dUra karanekA bhayavAlA, yadi apanA lenA huA to use lenekA bhayavAlA, yadi karja huA to usakI hAyatobAkA bhayavAlA, yadi strI huI to usake .......kA bhayavAlA, yadi na huI to use pAnekA vicAravAlA, yadi putra pautrAdika hue to unakI cintAkA bhayavAlA, yadi na hue to unheM prApta karanekA vicAravAlA, yadi kama Rddhi huI to use bar3hAneke vicAravAlA, yadi adhika huI to use godImeM bhara lenekA vicAravAlA, ityAdi rUpase dUsare samasta sAdhanoMke liye bhI anubhava hogaa| kramase kaho athavA akramase, kintu saMkSepameM kahanekA tAtparya yahI hai ki sukhakA samaya kaunasA kahA jAya-bAlyAvasthA ! yuvAvasthA ! jarAvasthA ! nirogAvasthA ? rogAvasthA ! dhanAvasthA ? nirdhanAvasthA ! gRhasthAvasthA ! yA agRhasthAvasthA ! isa saba prakArake bAhya parizramake binA aMtaraMgake zreSTha vicArase jo viveka huA hai vahI hameM dUsarI dRSTi karAkara sarvakAlake liye sukhI banAtA hai / isakA artha kyA ? isakA artha yahI hai ki adhika jiyeM to bhI sukhI, kama jiyeM to bhI sukhI, phira janma lenA par3e to bhI sukhI, aura janma na ho to bhI sukhii| . bambaI, kArtika 1946 . aisA pavitra darzana ho jAneke bAda phira cAhe jaisA bhI AcaraNa kyoM na ho parantu use tIvra baMdhana nahIM rahatA, anaMta saMsAra nahIM rahatA, solaha bhava nahIM rahate, abhyaMtara duHkha nahIM rahatA, zaMkAkA nimitta nahIM rahatA aura aMtaraMga-mohinI bhI nahIM rhtii| usase sat sat nirupama, sarvottama, zukla, zItala, amRtamaya darzanajJAna, samyak jyotirmaya, cirakAla AnaMdakI prApti ho jAtI hai| usa adbhuta satsvarUpadarzanakI balihArI hai! jahA~ matabheda nahIM, jahA~ zaMkA, kaMkhA, vitigicchA, mUdRSTi, inameMse kucha bhI nahIM; jo kucha 23 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 zrImad rAjacandra [patra 69, 70, 71, 72 hai use kalama likha nahIM sakatI, vacanadvArA usakA varNana nahIM ho sakatA, aura use mana bhI nahIM manana kara sakatA aisA hai vaha / bambaI, kArtika 1946 saba darzanoMse ucca gati ho sakatI hai, parantu mokSake mArgako jJAniyoMne una zabdoMmeM spaSTa rUpase nahIM kahA, gauNatAse rakkhA hai| use gauNa kyoM rakkhA, isakA sarvottama kAraNa yahI mAlUma hotA hai: jisa samaya nizcaya zraddhAna, nigraMtha jJAnI gurukI prApti, usakI AjJAkA ArAdhana, usake samIpa sadaiva rahanA, athavA satsaMgakI prApti, ye bAteM ho jA~yagI usI samaya Atma-darzana prApta hogaa| bambaI, kArtika 1946 navapada-dhyAniyoMkI vRddhi karanekI merI AkAMkSA hai / 71 bambaI, maMgasira sudI 1-2 ravi. 1946 he gautama ! usa kAlameM aura usa samayameM maiM chadmastha avasthA meM ekAdaza varSakI paryAyase, chaDama aTThamase, sAvadhAnIke sAtha niraMtara tapazcaryA aura saMyamapUrvaka AtmatvakI bhAvanA bhAte hue pUrvAnupUrvIse calate hue, eka gA~vase dUsare gA~vameM jAte hue, suSumArapura nAmaka nagarake azokavanakhaMDa bAgake azokavara vRkSake nIce pRthvIzilApaTTapara AyA / vahA~ Akara azokavara vRkSake nIce, pRthvIzilApaTTake Upara, aSTama bhakta grahaNa karake, donoM pairoMko saMkucita karake, hAthoMko laMbA karake, eka pudgalameM dRSTiko sthira karake, nimeSarahita nayanoMse z2arA nIce mukha rakhakara, yogakI samAdhipUrvaka, saba indriyoMko gupta karake eka rAtrikI mahApratimA dhAraNa karake vicaratA thaa| (camara ) 72 bambaI, maMgasira sudI 9 ravi. 1946 tumane mere viSayameM jo jo prazaMsA likhI usapara maiMne bahuta manana kiyA hai / jisa taraha vaise guNa mujhameM prakAzita hoM, usa tarahakA AcaraNa karanekI merI abhilASA hai, parantu vaise guNa kahIM mujhameM prakAzita ho gaye haiM, aisA mujhe to mAlUma nahIM hotaa| adhikase adhika yaha mAna sakate haiM ki mAtra unakI ruci mujhameM utpanna huI hai / hama saba jaise bane taise eka hI padake icchuka hokara prayatnazIla hote haiM, aura vaha prayatna yaha hai ki " ba~dhe huoMko chur3A lenaa"| yaha sarvamAnya bAta hai ki jisa taraha yaha baMdhana chUTa sake usa taraha chur3A lenaa| Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 73, 74, 75, 76] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSe 179 73 bambaI, pauSa sudI 3 budha. 1946 nIceke niyamoMpara bahuta lakSa diyA jAnA cAhiye1. eka bAta karate hue usake bIcameM hI AvazyakatA binA dUsarI bAta na karanI cAhiye / 2. kahI huI bAtako pUrI tarahase sunanA cAhiye / 3. svayaM dhIrajake sAtha usakA uttama uttara denA cAhiye / 4. jisameM Atma-bAdhA athavA Atma-hAni na ho vaha bAta kahanI cAhiye / 5. dharmake saMbaMdhameM hAlameM bahuta hI kama bAta karanA / 6. logoMse dharma-vyavahArameM na par3anA / 74 bambaI, pauSa 1946 mujhe terA samAgama isa prakArase kyoM huA ! kyA kahIM tU gupta par3A huA thA ! sarvaguNAMza hI samyaktva hai| 75 bambaI, pauSa sudI 3 budha. 1946 bahutase utkRSTa sAdhanoMse yadi koI aisA yojaka puruSa ( honekI icchA kare to) dharma, artha aura kAmakI ekatratA prAyaH eka hI paddhatimeM--eka hI samudAyameM--sAdhAraNa zreNImeM lAnekA prayatna kare, aura vaha prayatna nirAzabhAvase 1. dharmakA prathama sAdhana. 2. phira arthakA sAdhana. 3. phira kAmakA sAdhana. 4. antameM mokSakA sAdhana. bambaI, pauSa sudI 3, 1946 satpuruSoMne dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthIko prApta karanekA upadeza diyA hai / ye cAra puruSArtha nimna do prakArase samajhameM Aye haiM: 1. vastuke svabhAvako dharma kahate haiN| 2. jaba aura caitanyasaMbaMdhI vicAroMko artha kahate haiM / 3. citta-nirodhako kAma kahate haiN| 4. saba baMdhanoMse mukta honeko mokSa kahate haiN| -ye cAra prakAra sarvasaMga-parityAgIkI apekSAse ThIka ThIka baiThate haiN| sAmAnya rItise nimnarUpasedharma-jo saMsArameM adhogatimeM giranese rokakara pakar3akara rakhatA hai vaha dharma hai| Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 zrImad rAjavandra [patra 77,78 artha-jIvanameM sahAyabhUta vaibhava, lakSmI Adi sAMsArika sAdhana artha hai| kAma-niyamita rUpase strIkA sahavAsa karanA kAma hai| mokSa-saba baMdhanoMse mukti ho jAnA mokSa hai / dharmako sabase pahile rakhanekA kAraNa itanA hI hai ki 'artha' aura ' kAma ' aise hone cAhiye jinakA mUla 'dharma' ho| isIliye artha aura kAmako bAdameM rakkhA gayA hai| gRhasthAzramI sarvathA saMpUrNa dharma-sAdhana karanA cAhe to yaha usase nahIM bana sakatA / usa tyAgake liye to sarvasaMga-parityAga hI Avazyaka hai / gRhasthake liye bhikSA Adi kRtya bhI yogya nahIM haiM / aura yadi gRhasthAzrama 77 bambaI, pauSa 1946 jisa kAlameM Arya-graMthakartAoMdvArA upadeza kiye hue cAra Azrama dezake AbhUSaNake rUpase vartamAna the, usa kAlako dhanya hai| cAroM AzramoMmeM kramase pahilA brahmacaryAzrama, dUsarA gRhasthAzrama, tIsarA vAnaprasthAzrama, aura cauthA sanyAsAzrama hai| parantu Azcaryake sAtha yaha kahanA par3atA hai ki yadi jIvanakA aisA anukrama ho to inakA bhoga kiyA jA sakatA hai| yadi koI kula sau varSakI AyuvAlA manuSya ina AzramoMke anusAra calatA jAya to vaha manuSya ina saba AzramoMkA upabhoga kara sakatA hai / isa Azramake niyamoMse mAlUma hotA hai ki prAcInakAlameM akAla mauteM kama hotI hoNgii| bambaI, pauSa 1946 prAcInakAlameM AryabhUmimeM cAra Azrama pracalita the, arthAt ye Azrama-dharma mukhyarUpase phaile hue the| paramarSi nAbhiputrane bhAratameM nigraMtha dharmako janma deneke pahile usa kAlake logoMko isI Azayase vyavahAradharmakA upadeza diyA thaa| kalpavRkSase manovAMchita padArthokI prApti honekA usa samayake logoMkA vyavahAra aba ghaTatA jA rahA thaa| apUrvajJAnI RSabhadevajIne dekha liyA ki bhadratA aura vyavahArakI ajJAnatA honeke kAraNa una logoMko kalpavRkSoMkA sarvathA hAsa ho jAnA bahuta duHkhadAyaka hogA; isa kAraNa prabhune unapara parama karuNAbhAva lAkara unake vyavahArakA krama niyata kara diyaa| jaba bhagavAn tIrthakararUpase vihAra kara rahe the usa samaya unake putra bharatane vyavahArazuddhike liye unake upadezakA anusaraNakara tatkAlIna vidvAnoMdvArA cAra vedoMkI yojanA kraaii| unameM cAra AzramoMke bhinna bhinna dharmoM tathA una cAroM vargIkI nIli-rItikA samAveza kiyA / bhagavAnne jo paramakaruNAse logoMko bhaviSyameM dharmaprApti honeke liye vyavahAra-zikSA aura vyavahAra-mArga batAyA thA, usameM bharatajIke isa kAryase parama sugamatA ho gii| . . . . . . . . . . . .. .: Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 79, 8.] .. vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa isake Uparase cAra veda, cAra Azrama, cAra varNa aura cAra puruSArthoMke saMbaMdhameM yahA~ kucha vicAra karanekI icchA hai; usameM bhI mukhyarUpase cAra Azrama aura cAra puruSArthoke saMbaMdhameM vicAra kareMge; aura antameM heyopAdeyake vicArake dvArA dravya, kSetra, kAla aura bhAvapara vicAra kareMge / jina cAra vedoMmeM Arya-gRhadharmakA mukhyarUpase upadeza diyA gayA thA, ve veda nimnarUpase the bambaI, pauSa 1946 prayojana "jo manuSya dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoM ko prApta kara sakanekI icchA karate hoM unake vicAroM meM sahAyaka honA-" isa vAkyameM isa patrako likhanekA saba prakArakA prayojana dikhA diyA hai, use kucha na kucha spharaNA denA yogya hai| isa jagatmeM bhinna bhinna prakArake dehadhArI jIva haiM; tathA pratyakSa aura parokSa pramANoMse yaha siddha ho cukA hai ki unameM manuSyarUpameM vidyamAna dehadhArI AtmAyeM ina cAroM vargoko siddha kara sakanemeM vizeSa sakSama haiN| manuSya jAtimeM jitanI AtmAyeM haiM ve saba kahIM samAna vRttikI, samAna vicArakI, samAna abhilASAkI aura samAna icchAvAlI nahIM haiM, yaha bAta hameM pratyakSa spaSTa dikhAI detI hai| unameMse hara kisIko sUkSma dRSTise dekhanepara unameM vRtti, vicAra, abhilASA aura icchAoMkI itanI adhika vicitratA mAlUma hotI hai ki bar3A Azcarya hotA hai / isa Azcarya honekA bahuta prakArase vicAra karanepara yahI kAraNa dikhAI detA hai ki kisI bhI apavAdake vinA saba prANiyoMko sukha prApta karanekI icchA rahA karatI hai, aura usakI prApti bahuta kucha aMzoMmeM manuSya dehameM hI siddha ho sakatI hai| aisA honepara bhI ve prANI sukhake badale duHkhako hI le rahe haiM, unakI yaha dazA kevala mohadRSTise hI huI hai| bambaI, pauSa 1946 mahAvIrake upadezakA pAtra kauna hai? 1. satpuruSake caraNoMkA icchuka, .....2. sadaiva sUkSma bodhakI abhilASA rakhanevAlA, . 3. guNoMpara premabhAva rakhanevAlA, 4. brahmavRttimeM prIti rakhanevAlA, 5. apane doSoMko dekhate hI unheM dUra karanekA upayoga rakhanevAlA, 6. pratyeka palako bhI upayogapUrvaka bitAnevAlA, . 7. ekAMtavAsakI prazaMsA karanevAlA, . . . . . . . 8. Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 81, 82, 83, 84 8. tIrthAdi pravAsa karanekI umaMga rakhanevAlA, 9. AhAra, vihAra, aura nihArakA niyama rakhanevAlA, 10. apanI gurutAko chipAnevAlA, -ina guNoMse yukta koI bhI puruSa mahAvIrake upadezakA pAtra hai-- samyakdazAkA pAtra hai| phira bhI pahileke samAna eka bhI nahIM hai| bambaI, pauSa 1946 prakAza bhuvana nizcayase vaha satya hai / aisI hI sthiti hai / tuma isa ora phiro-unhoMne rUpakase ise kahA hai| usase bhinna bhinna prakArase jJAna huA hai aura hotA hai, parantu vaha vibhaMgarUpa hai| yaha bodha samyak hai; to bhI yaha bahuta hI sUkSma hai, aura mohake dUra honepara hI grAhya ho pAtA hai| samyak bodha bhI sampUrNa sthitimeM nahIM rahA hai, phira bhI jo kucha bacA hai vaha yogya hI hai| aisA samajhakara aba yogya mArga grahaNa kro| kAraNa mata DhU~Dho, manA mata karo, tarka-vitarka na kro| vaha to aisA hI hai| yaha puruSa yathArtha vaktA thA / unako ayathArtha kahanekA kucha bhI kAraNa na thaa| 82 bambaI, mAgha 1946 kuTumbarUpI kAjalakI koThaDImeM nivAsa karanese saMsAra bar3hatA hai / usakA kitanA bhI sudhAra karo to bhI ekAMtavAsase jitanA saMsArakA kSaya ho sakatA hai usakA sauvA~ bhAga bhI usa kAjalake gharameM rahanese nahIM ho sakatA; kyoMki vaha kaSAyakA nimitta hai; aura anAdikAlase mohake rahanekA parvata hai| vaha pratyeka aMtara guphAmeM jAjvalyamAna hai / saMbhava hai ki usakA sudhAra karanese zraddhAkI utpatti ho jAya, isaliye vahA~ alpabhASI honA, alpahAsI honA, alpaparicayI honA, alpapremabhAva dikhAnA, alpabhAvanA dikhAnI, alpasahacArI honA, alpaguru honA, aura pariNAmakA vicAra karanA, yahI zreyaskara hai| ___ 83 bambaI, mAgha vadI 2 zukra. saM. 1946 jinabhagavAnke kahe hue padArtha yathArtha hI haiM / yahI isa samaya anurodha hai| bambaI, phAlguna sudI 8 guru. 1946 vyavahAropAdhi cAla hai / racanAkI vicitratA samyagjJAnakA upadeza karanevAlI hai / tuma, ve loga Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 85 loka-aloka rahasya prakAza ] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 183 aura dUsare tumhAre samAna maMDalake loga dharmakI icchA karate ho; yadi yaha sabakI aMtarAtmAkI icchA hai taba to parama kalyANarUpa hai / mujhe tumhArI dharma-abhilASAkI yathArthatA dekhakara saMtoSa hotA hai / janasamUhake bhAgyakI apekSAse yaha kAla bahuta hI nikRSTa hai / adhika kyA kahU~ ! isa bAtakA eka aMtarAtmA jJAnI hI sAkSI hai| loka-aloka rahasya prakAza (1) bambaI, phAlguna vadI 1, 1946 lokako puruSake AkArakA varNana kiyA hai, kyA tumane isake rahasyako kucha samajhA hai ? kyA tumane isake kAraNako kucha samajhA hai, kyA tuma isake samajhAnekI caturAIko samajhe ho ? // 1 // yaha upadeza zarIrako lakSya karake diyA gayA hai, aura ise jJAna aura darzanakI prAptike uddezase kahA hai / isapara maiM jo kahatA hU~ vaha suno, nahIM to kSema-kuzalakA lenA denA hI ThIka hai // 2 // (2) kyA karanese hama sukhI hote haiM, aura kyA karanese hama duHkhI hote haiM ! hama svayaM kyA haiM, aura kahA~se Aye haiM ! isakA zIghra hI apane Apase javAba pU~cho // 1 // jahA~ zaMkA hai vahA~ saMtApa hai; aura jahA~ jJAna hai vahA~ zaMkA nahIM raha sakatI / jahA~ prabhukI bhakti hai vahA~ uttama jJAna hai, aura guru bhagavAndvArA hI prabhukI prApti kI jA sakatI hai // 1 // ___ guruko pahicAnaneke liye aMtaraMgameM vairAgyakI AvazyakatA hai, aura yaha vairAgya pUrvabhAgyake udayase hI prApta ho sakatA hai / yadi pUrvakAlIna bhAgyakA udaya na ho to vaha satsaMgadvArA mila sakatA hai, aura yadi satsaMgakI prApti na huI to phira yaha kisI duHkhake par3anepara prApta hotA hai // 2 // 5 loka aloka rahasyaprakAza loka puruSa saMsthAne karo, eno bheda tame kaI layo ? enuM kAraNa samanyA kAI, ke samanyAvyAnI caturAI 1 // 1 // zarIraparathI e upadeza, zAna darzane ke uddeza, jema jaNAvo zuNiye tema, kAMto laIe daIe kSema // 2 // [ karavAthI pote sukhI ? zaM karavAthI pote duHkhI ? pote zaM? kyAthI che Apa ? eno mAgo zIghra jabApa // 1 // nyA zaMkA tyA gaNa saMtApa, zAna tahAM zaMkA nahiM sthApa; prabhubhakti tyA uttama zAna, prabhu meLavavA guru bhagavAna // 1 // guru oLakhavA ghaTa vairAgya, te upajavA pUrvita bhAgya; tema nahIM to kaI satsaMga, tema nahIM to kaI duHkharaMga // 2 // Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 bhImad rAjacandra - [85 loka-aloka rahasya prakAza __ saba dharmoMmeM jo kucha tattvajJAna kahA gayA hai vaha saba eka hI hai, aura sampUrNa darzanoMmeM yahI viveka hai / ye samajhAnekI zailiyA~ haiM, inameM syAdvAdazailI bhI satya hai||1|| yadi tuma mujhe mUla-sthitike viSayameM pUcho to maiM tumheM yogIko sauMpe detA huuN| vaha AdimeM, madhyameM aura aMtameM ekarUpa hai, jaisA ki alokameM loka hai // 2 // usameM jIva-ajIvake svarUpako samajhanese AsaktikA bhAva dUra ho gayA aura zaMkA dUra ho gii| sthiti aisI hI hai| kyA isako samajhAnekA koI upAya nahIM hai ! " upAya kyoM nahIM hai"! jisase zaMkA na rhe| // 3 // yaha eka mahAn Azcarya hai / isa rahasyako koI viralA hI jAnatA hai / jaba Atma-jJAna pragaTa ho jAtA hai tabhI yaha jJAna paidA hotA hai; usI samaya yaha jIva baMdha aura muktike rahasyako samajhatA hai, aura aisA samajhanepara hI vaha sadAkAlIna zoka evaM duHkhako dUra karatA hai // 4 // jo jIva baMdhayukta hai vaha karmoMse sahita hai, aura ye karma nizcayase pudgalakI hI racanA hai| pahile pudgalako jAna le, usake pazcAt hI manuSya-dehameM dhyAnakI prApti hotI hai // 5 // ___ yadyapi yaha deha pudgalakI hI banI huI hai, parantu vAstavika sthiti kucha dUsarI hI hai / jaba terA citta sthira ho jAyagA usake bAda dUsarA jJAna kahU~gA // 6 // jahA~ rAga aura dveSa haiM vahA~ sadA hI leza mAno / jahA~ udAsInatAkA vAsa hai vahIM saba duHkhoMkA nAza hai // 1 // je gAyo te saghaLe eka, sakaLa darzane e ja viveka samajAvyAnI zailI karI, syAdvAdasamajaNa paNa kharI // 1 // maLa sthiti jo pacho mane. to sopI daThaM yogI kaneH prathama aMtane madhye eka, lokarUpa aloke dekha // 2 // jIvAjIva sthitine joI, Talyo orato zaMkA khoI; ema je sthiti tyAM nahIM upAya, " upAya kAM nahiM ?" zaMkA jAya // 3 // e Arya jANe te jANa, jANe jyAre pragaTe bhANa; . samaje baMdhamuktiyuta jIva, nirakhI TALe zoka sadIva // 4 // baMdhayukta jIva karma sahita, pudgalaracanA karma khacita, pugalazAna prathama le jANa, naradehe pachI pAme dhyAna // 5 // jo ke pudralano e deha, to paNa ora sthiti tyAM chaha samajaNa bIjI pachI kahIza, jyAre citte sthira thaIca // 6 // jahAM rAga ane baLI dveSa, tahAM sarvadA mAno kleza udAsInatAno jyAM vAsa, sakaLa du:lano che tyAM nAza // 1 // Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 185 patra 86] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa vahIM tInoM kAlakA jJAna hotA hai, aura dehake rahanepara bhI vahIM nirvANa hai / yaha dazA saMsArakI aMtima dazA hai / isa dazAmeM AtmArAma svadhAmameM Akara virAjate haiM // 2 // guna 1946 he jIva! tU bhramameM mata par3a, tujhe hitakI bAta kahatA huuN| . sukha to tere antarameM hI hai, vaha bAhara DhU~r3hanese nahIM milegaa| vaha antarakA sukha antaraMgakI sama-zreNImeM hai| usameM sthiti honeke liye bAhya padArthokA vismaraNa kara Azcarya bhuul| sama-zreNI meM rahanA bahuta durlabha hai; kyoMki jaise jaise nimitta milate jAte haiM vaise vaise vRtti punaH punaH calita hotI jAtI hai| phira bhI usake calita na honeke liye acala gaMbhIra upayoga rakha / yadi yaha krama yathAyogyarUpase calatA calA jAya to tU jIvana tyAga kara rahA hai, isase ghabar3AnA nahIM, tU isase nirbhaya ho jAyagA / bhramameM mata par3a, tujhe hitakI bAta kahatA huuN| yaha merA hai, prAyaH aise bhAvakI bhAvanA na kara / yaha usakA hai, aisA mata mAna baiTha / isake liye bhaviSyameM aisA karanA hai, yaha nirNaya karake na rkh| isake liye yadi aisA na huA hotA to avazya hI sukha hotA, yaha smaraNa na kara / itanA isI tarahase ho jAya to acchA ho, aisA Agraha mata karake rakha / isane mere liye anucita kiyA, aisA smaraNa karanA na sIkha / isane mere liye ucita kiyA, aisA smaraNa na rakha / yaha mujhe azubha nimitta hai, aisA vikalpa na kara / yaha mujhe zubha nimitta hai, aisI dRr3hatA na mAna baiTha / yaha na hotA to maiM na phaMsatA, aisA nizcaya na kara / pUrvakarma balavAna haiM, isIliye ye saba avasara mile haiM, aisA ekAMta grahaNa na kara / yadi apane puruSArthako saphalatA na huI ho to aisI nirAzAkA smaraNa na kara / dUsareke doSase apaneko baMdhana hotA hai, aisA na mAna / apane nimittase dUsaroMke prati doSa karanA bhUla jAo / tere doSase hI tujhe baMdhana hai, yaha saMtakI pahilI zikSA hai| dUsareko apanA mAna lenA, aura svayaM apane Apako bhUla jAnA, basa itanA hI terA doSa hai| sarva kALnu che tyAM zAna, deha chatAM tyAM ke nirvANa; bhava chevaTanI che e dazA, rAma dhAma AvIne vasyA // 2 // Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra [patra 86 ina sabameM tere prati koI premabhAva nahIM hai, phira bhI bhinna bhinna sthaloMmeM tU sukha mAna baiThA hai| he mUr3ha ! aisA na kr| yaha tujhe terA hita kahA / tere antarameM sukha hai| jagatmeM koI aisI pustaka, aisA koI lekha athavA koI aisI sAkSI nahIM hai jo duHkhI tumako yaha batA sake ki amuka hI sukhakA mArga hai, athavA tumheM amuka prakArase hI calanA cAhiye, athavA sabhI amuka kramase hI caleMge; yahI isa bAtako sUcita karatA hai ki ina sabakI gatike pIche koI na koI prabala kAraNa antarhita hai| 1. eka bhogI honekA upadeza karatA hai / 2. eka yogI honekA upadeza karatA hai / 3. ina donoMmeMse hama kisako mAne ? 4. donoM kisaliye upadeza karate haiM ! 5. donoM kisako upadeza karate haiM ? 6. kisakI preraNAse upadeza karate haiM ! 7. kisIko kisIkA, aura kisIko kisIkA upadeza kyoM acchA lagatA hai ! 8. isake kyA kAraNa haiM ? 9. usakI kauna sAkSI hai ? 10. tuma kyA cAhate ho? 11. vaha kahA~se milegA, athavA vaha kisameM hai ! 12. use kauna prApta karegA ? 13. use kahA~ hokara lAoge ! 14. lAnA kauna sikhAvegA? 15. athavA svayaM hI sIkhe hue ho? 16. yadi sIkhe hue ho to kahA~se sIkhe ho ! 17. jIvana kyA hai? 18. jIva kyA hai ! 19. tuma kyA ho ! 20. saba kucha tumhArI icchAnusAra kyoM nahIM hotA ! 21. use kaise kara sakoge ! 22. tumheM bAdhA priya hai athavA nirAbAdhatA ! 23. vaha kahA~ kahA~ aura kisa kisa taraha hai ! isakA nirNaya kro| aMtarameM sukha hai| bAhara nahIM / satya kahatA huuN|. . . Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 87] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa he jIva ! bhUla mata, tujhe satya kahatA huuN| sukha aMtarameM hI hai; vaha bAhara DhU~Dhanese nahIM milegaa| AMtarika sukha aMtarakI sthitimeM hai; usa sukhakI sthiti honeke liye tU bAhya padArthasaMbaMdhI Azcaryoko bhUla jaa| usa sukhakI sthiti rahanI bahuta hI kaThina hai, kyoMki jaise jaise nimitta milate jAteM haiM, vaise vaise bArabAra vRtti bhI calita ho jAyA karatI hai; isaliye vRttikA upayoga dRr3ha rakhanA cAhiye / yadi isa kramako tU yathAyogya nivAhatA calegA to tujhe kabhI hatAza nahIM hone pdd'egaa| tU nirbhaya ho jaaygaa| he jIva ! tU bhUla mata / kabhI kabhI upayoga cUkakara kisIke raMjana karanemeM, kisIke dvArA rAMjita honemeM, athavA manakI nirbalatAke kAraNa dUsareke pAsa jo tU maMda ho jAtA hai, yaha terI bhUla hai / use na kr| 87 bambaI, phAlguna 1946 parama satya hai| parama satya hai| trikAlameM aisA hI hai| parama satya hai| vyavahArake prasaMgako sAvadhAnIse, maMda upayogase, aura samatAbhAvase nibhAte aanaa| dUsare terA kahA kyoM nahIM mAnate, yaha prazna tere aMtarameM kabhI paidA na ho| dUsare terA kahA mAnate haiM, aura yaha bahuta ThIka hai, tujhe aisA smaraNa kabhI na ho| tU saba tarahase apanemeM hI pravRtti kara / . jIvana-ajIvana para samavRtti ho / jIvana ho to isI vRttise pUrNa ho / jabataka gRhavAsa rahe tabataka vyavahArakA prasaMga honepara bhI satyako satya kaho / gRhavAsameM bhI usImeM hI lakSa rhe| gRhavAsameM apane kuTumbiyoMko ucita vRtti rakhanA sikhA; sabako samAna hI mAna / usa samayatakakA terA kAla bahuta hI ucita vyatIta hooH amuka vyavahArake prasaMgakA kAla, usake sivAya tatsaMbaMdhI kAryakAla, pUrvakarmodaya kAla, nidraakaal| yadi terI svataMtratA aura tere kramase tujhe tere upajIvana arthAt vyavahAra saMbaMdhI saMtApa hA tA ucita prakArase apanA vyavahAra calAnA / Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 zrImad rAjacandra [patra 88, 89, 9. yadi usakI isake sivAya dUsare kisI bhI kAraNase saMtoSavRtti na rahatI ho to tujhe usake kahe anusAra pravRtti karake usa prasaMgako pUrA karanA cAhiye, arthAt prasaMgakI pUrNAhutitaka aisA karane meM tujhe khedakhinna na honA cAhiye / tere vyavahArase ve saMtuSTa raheM to udAsIna vRttise nirAgrahabhAvase unakA bhalA ho, tujhe aisA karanekI sAvadhAnI rakhanI cAhiye / bambaI, caitra 1946 mohAcchAdita dazAse viveka nahIM hotA, yaha ThIka bAta hai, anyathA vasturUpase yaha viveka yathArtha hai| bahuta hI sUkSma avalokana rakkho / 1. satyako to satya hI rahane do| 2. jitanA kara sako utanA hI kho| azakyatA na chipaao| 3. ekaniSTha rho| ekaniSTha rho| kisI bhI prazasta kramameM ekaniSTha rho| . vItarAgane yathArtha hI kahA hai| he Atman ! sthitisthApaka dazA prApta kara / isa duHkhako kisase kaheM ? aura kaise ise dUra kareM ! apane Apa apane ApakA bairI hai, yaha kaisI saccI bAta hai ! 89 bambaI, vaizAkha vadI 4 guru. 1946 Aja mujhe anupama ullAsa ho rahA hai; jAna par3atA hai ki Aja merA janma saphala ho gayA hai| vastu kyA hai, usakA viveka kyA hai, usakA vivecaka kauna hai, isa kramake spaSTa jAnanese mujhe saccA mArga mAlUma ho gayA hai // 1 // 90 bambaI, vaizAkha vadI 1 guru. 1946 hota AsavA parisavA, nahiM inameM sandeha; mAtra dRSTikI bhUla hai, bhUla gaye gata ehi // 1 // . racanA jina-upadezakI, paramottama tinu kAla; inameM saba mata rahata haiM, karateM nija saMbhAla // 2 // 89 Aja mane ucharaMga anupama, janmakRtArtha joga jaNAyo vAstavya vastu, viveka vivecaka te krama spaSTa sumArga gnnaayo||1|| Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 91, 92] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa jina so hI hai AtamA, anya hoI so karma karma kaTe so jinavacana, tattvajJAniko marma // 3 // jaba jAnyo nijarUpako, taba jAnyo saba loka / nahiM jAnyo nijarUpako, saba jAnyo so phoka // 4 // ehi dizAkI mUr3hatA, hai nahiM jinameM bhAva; jinaseM bhAva binu kabU , nahiM chUTata dukhadAva // 5 // vyavahAraseM deva jina, nihaceseM hai Apa; ehi bacanaseM samaja le, jinapravacanakI chApa // 6 // ehi nahIM hai kalpanA, ehI nahIM vibhaMga; jaba jAgeMge AtamA, taba lAgeMge raMga // 7 // bambaI, vaizAkha vadI 4 guru. 1946 mAraga sAcA mila gayA, chUTa gaye sandeha; hotA so to jala gayA, bhinna kiyA nija deha // 1 // samaja piThe saba sarala hai, binU samaja muzakIla; ye muzakIlI kyA kahU~! // 2 // khoja piMDa brahmANDakA, pattA to laga jAya; yehi brahmANDi vAsanA, jaba jAve taba.... // 3 // Apa ApakuM bhula gayA, inaseM kyA aMdhera ? samara samara aba hasata haiM, nahiM bhuleMge phera // 4 // jahA~ kalapanA jalapanA, tahA~ mAnuM dukha chAI; miTe kalapanA jalapanA, taba vastU tina pAI // 5 // hai' jIva ! kyA icchata have, haiM icchA dukhamUla, jaba icchAkA nAza taba, miTe anAdI bhUla // 6 // aisI kahA~se mati bhaI, Apa Apa hai nAhiM / ApanakuM jaba bhula gaye, avara kahA~se lAI, Apa Apa e zodhaseM, Apa Apa mila jAya; Apa milana naya bApako 92 bambaI vaizAkha vadI 5 zukra. 1946 icchArahita koI bhI prANI nahIM hai| usameM bhI manuSya prANI to vividha AzAoMse ghirA huA 1 'kyA icchita ? khovata sabai ' aisA bhI pATha hai / anuvAdaka / Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra .[patra 93 hai / jabataka icchA aura AzA atRpta rahatI haiM, tabataka vaha prANI adhovRtti manuSya jaisA hai / icchAko jaya karanevAlA prANI UrdhvagAmI manuSya jaisA hai| bambaI, vaizAkha vadI 12,1946 Aja ApakA eka patra milA / yahA~ samaya anukUla hai / Apake yahA~kI samaya-kuzalatA cAhatA huuN| Apako jo patra bhejanekI merI icchA thI, use adhika vistArase likhanekI AvazyakatA honesetathA aisA karanese usakI upayogitA bhI adhika siddha honese-use vistArase likhanekI icchA thI, aura aba bhI hai / tathApi kAryopAdhikI aisI prabalatA hai ki itanA zAMta avakAza bhI nahIM milatA, nahIM mila sakA, aura abhI thor3e samayataka milanA bhI saMbhava nahIM / Apako isa samayake bIcameM yaha patra mila gayA hotA to bahuta hI adhika upayogI hotA, to bhI isake bAda bhI isakI upayogitAko to Apa adhika hI samajha sakeMge / ApakI jijJAsAko kucha zAnta karaneke liye usa patrakA saMkSipta sAra diyA hai| yaha Apa jAnate hI haiM ki isa janmameM Apase pahile maiM lagabhaga do varSase kucha adhika samaya huA tabase gRhasthAzramI huA huuN| jisake kAraNa gRhasthAzramI kahe jA sakate haiM usa vastukA aura merA usa samayameM kucha adhika paricaya nahIM huA thA; to bhI usase tatsaMbaMdhI kAyika, vAcika aura mAnasika vRtti mujhe yathAzakya bahuta kucha samajhameM AI hai aura isa kAraNase usakA aura merA saMbaMdha asaMtoSajanaka nahIM huaa| yaha batAnekA kAraNa yahI hai ki sAdhAraNa taurapara bhI gRhasthAzramakA vyAkhyAna dete hue usa saMbaMdha jitanA adhika anubhava ho utanA adhika hI upayogI hotA hai / maiM kucha sAMskArika anubhavake udita honeke Uparase yaha kaha sakatA hU~ ki merA gRhasthAzrama abataka jisa prakAra asaMtoSajanaka nahIM hai, usI taraha vaha ucita saMtoSajanaka bhI nahIM hai| vaha kevala madhyama hai; aura usake madhyama honemeM merI kucha udAsanivRtti bhI sahAyaka hai| tattvajJAnakI gupta guphAkA darzana karanepara adhikatara gRhasthAzramase virakta honekI bAta hI sUjhA karatI hai aura avazya hI usa tatvajJAnakA viveka bhI ise pragaTa huA thA / kAlakI prabala aniSTatAke kAraNa usako yathAyogya samAdhi-saMgakI prApti na honese usa vivekako mahAkhedake sAtha gauNa karanA par3A; aura sacamuca ! yadi aisA na ho sakA hotA to usake jIvanakA hI aMta A jAtA / ( usake arthAt isa patrake lekhkkaa)| jisa vivekako mahAkhedake sAtha gauNa karanA par3A hai, usa vivekameM hI cittavRtti prasanna rahA karatI hai| usakI bAhya pradhAnatA nahIM rakkhI jA sakatI isake liye akathanIya kheda hotA hai| tathApi jahA~ koI upAya nahIM hai vahA~ sahanazIlatA hI sukhadAyaka hai, aisI mAnyatA honese cupa ho baiThA huuN| kabhI kabhI saMgI aura sAthI bhI tuccha nimitta hone lagate haiN| usa samaya usa vivekapara kisI tarahakA AvaraNa AtA hai, to AtmA bahuta hI ghabar3AtI hai / usa samaya jIvana rahita ho jAnekI Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 94, 95 96,] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 191 dehatyAga karanekI-duHkha-sthitikI apekSA adhika bhayaMkara sthiti ho jAtI hai; parantu aisA bahuta samayataka nahIM rahatA; aura aisA jaba rahegA to avazya hI isa dehakA tyAga kara duuNgaa| parantu maiM asamAdhise pravRtti na karU~, aisI abatakakI pratijJA barAbara kAyama calI AI hai| bambaI, jyeSTha sudI 4 guru. 1946 he paricayI ! tumheM maiM anurodha karatA hU~ ki tuma apane ApameM yogya honekI icchA utpanna kro| maiM usa icchAko pUrNa karanemeM sahAyaka hoU~gA / tuma mere anuyAyI hue ho, aura usameM janmAMtarake yogase mujhe pradhAnapada milA hai isa kAraNa tumane merI AjJAkA avalaMbana karake AcaraNa karanA ucita mAnA hai| ___aura maiM bhI tumhAre sAtha ucitarUpase hI vyavahAra karanekI icchA karatA hU~, kisI dUsare prakArase nhiiN| yadi tuma pahile jIvana-sthitiko pUrNa karo, to dharmake lie hI merI icchA kro| aisA karanA maiM ucita samajhatA hU~ aura yadi maiM karU~ to dharmapAtrake rUpameM merA smaraNa rahe, aisA honA cAhiye / hama tuma donoM hI dharmamUrti honekA prayatna kareM / bar3e harSase prayatna kreN| tumhArI gatikI apekSA merI gati zreSTha hogI, aisA anumAna kara liyA hai--" matimeM " / maiM tumheM usakA lAbha denA cAhatA hU~; kyoMki tuma bahuta hI nikaTake saMbaMdhI ho / yadi tuma usa lAbhako uThAnekI icchA karate ho, to dUsarI kalamameM kahe anusAra tuma z2arUra karoge, aisI mujhe AzA hai| tuma svacchatAko bahuta hI adhika cAhanA; vItarAga-bhaktiko bahuta hI adhika cAhanA; merI bhaktiko mAmUlI taurase caahnaa| tuma jisa samaya merI saMgatimeM raho, usa samaya jisa taraha saba prakArase mujhe Ananda ho usa tarahase rhnaa| vidyAbhyAsI hoo| mujhase vidyAyukta vinodapUrNa saMbhASaNa krnaa| maiM tumheM yogya upadeza dUMgA / tuma usase rUpasaMpanna, guNasaMpanna aura Rddhi tathA buddhisaMpanna hoge| bAdameM isa dazAko dekhakara maiM parama prasanna houuNgaa| 95 bambaI, jyeSTha sudI 11 zukra. 1946. saberake 6 bajese 8 baje takakA samaya samAdhimeM bItA thA / akhAjIke bicAra bahuta svastha cittase bA~ce, aura manana kiye the / 96 bambaI, jyeSTha sudI 12 zani. 1946 kala reSAzakarajI AnevAle haiM, isaliye tabase nimnalikhita kramako pArthaprabhu rakSita rakkheM: Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 zrImad rAjacandra [patra 97, 98, 19, 100 1. kAryapravRtti. 2. sakAraNa sAdhAraNa bhASaNa. 3. donoMke aMta:karaNakI nirmala prIti. 1. dharmAnuSThAna. 5. vairAgyakI tIvratA. bambaI, jyeSTha vadI 11 zukra. 1946 tujhe apanA astitva mAnanemeM kaunasI zaMkA hai ! yadi koI zaMkA hai to vaha ThIka nahIM / 100 bamba 98 bambaI, jyeSTha vadI 12 zani. 1946 kala rAtameM eka adbhuta svapna AyA, jisameM eka-do puruSoMko isa jagatkI racanAke svarUpakA varNana kiyA; pahile saba kucha bhulAkara bAdameM jagatkA darzana karAyA / svapnameM mahAvIradevakI zikSA prAmANika siddha huI / isa svapnakA varNana bahuta sundara aura camatkArapUrNa thA isase paramAnaMda huaa| aba usake saMbaMdhameM adhika phira liyuuNgaa| 99 bambaI, ASAr3ha sudI 4 zani. 1946 kalikAlane manuSyako svArthaparAyaNa aura mohake vaza kara liyA hai / jisakA hRdaya zuddha aura saMtoMke batAye hue mArgase calatA hai vaha dhanya hai| satsaMgake binA car3hI huI Atma-zreNI adhikatara patita ho jAtI hai / bambaI, ASAr3ha sudI 5 ravi. 1946 jaba yaha vyavahAropAdhi grahaNa kI thI usa samaya isake grahaNa karanekA hetu yaha thAH- "bhaviSyakAlameM jo upAdhi adhika samaya legI, vaha upAdhi yadi adhika duHkhadAyaka bhI hogI, to bhI use thor3e samayameM bhoga lenA, yahI adhika zreyaskara hai|" aisA mAnA thA ki yaha upAdhi nimnalikhita hetuoMse samAdhirUpa hogii| "isa kAlameM gRhasthAvAsake viSayameM dharmasaMbaMdhI adhika bAtacIta na ho to acchaa|" bhale hI tujhe muzkila lagatA ho, parantu isI kramase cala / nizcaya hI isI kramase cala / duHkhako sahana karake, kramako sa~bhAlanekI pariSaha sahana karake, anukUla-pratikUla upasargako sahana karake tU acala raha / Ajakala yaha kadAcit adhikatara kaThina mAlUma hogA, parantu antameM vaha kaThinatA sarala ho jAyagI / phaMdemeM pha~samA mata / bArabAra kahatA hU~ ki pha~sanA mata / nAhaka duHkhI hogA, aura pazcAttApa kregaa| isakI apekSA abhIse ina vacanoMko hRdayameM utAra-prItipUrvaka utAra / 1. kisIke bhI doSa na dekha / jo kucha hotA hai vaha saba tere apane hI doSase hotA hai, aisA mAna / Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 100, 101] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 193 2. tU apanI ( Atma ) prazaMsA nahIM karanA; aura yadi karegA to maiM samajhatA hU~ ki tU hI halakA hai| 3. jisa taraha dUsareko priya lage, usa tarahakA apanA AcaraNa rakhanekA prayatna karanA / yadi usameM tujhe ekadama siddhi na mile, athavA vighna AveM, to bhI dRr3ha Agrahase dhIme dhIme usa kramapara apanI niSThA lagAye rkhnaa| 4. tU jisake sAtha vyavahArameM sambaddha duA ho, usake sAtha amuka prakArase bartAva karanekA nirNaya karake usase kaha de / yadi use anukUla Ave to ThIka hai; anyathA vaha jisa taraha kahe usa tarahakA tU bartAva rakhanA / sAtha hI yaha bhI kaha denA ki maiM Apake kAryameM ( jo mujhe sauMpA gayA hai usameM ) kisI taraha bhI apanI niSThAke dvArA Apako hAni nahIM pahu~cAU~gA / Apa mere viSayameM dUsarI koI bhI zaMkA na karanA; mujhe isa vyavahArake viSayameM anya kisI bhI prakArakA bhAva nahIM hai / maiM bhI Apake dvArA isa tarahakA bartAva nahIM cAhatA / itanA hI nahIM, parantu kucha yadi mana, vacana aura kAyAse viparIta AcaraNa huA ho to usake liye maiM pazcAttApa karU~gA / vaisA na karaneke liye maiM pahilese hI bahuta sAvadhAnI rktuuNgaa| ApakA sauMpA huA kAma karate hue maiM nirabhimAnI hokara rahU~gA / merI bhUlake liye yadi Apa mujhe upAlaMbha deMge, to maiM use sahana karU~gA / jahA~taka merA basa calegA, vahA~taka maiM svapnameM bhI Apake sAtha dveSa athavA Apake viSayameM kisI bhI tarahakI ayogya kalpanA nahIM karU~gA / yadi Apako kisI tarahakI bhI zaMkA ho to Apa mujhe kaheM, maiM ApakA upakAra mAnUMgA, aura usakA saccA khulAsA karU~gA / yadi khulAsA na hogA, to maiM cupa rahU~gA, parantu asatya na boluuNgaa| kevala Apase itanA hI cAhatA hU~ ki kisI bhI prakArase Apa mere nimittase azubha yogameM pravRtti na kreN| Apa apanI icchAnusAra bartAva kareM, isameM mujhe kucha bhI adhika kahanekI z2arUrata nahIM / mujhe kevala apanI nivRttizreNImeM pravRtti karane deveM, aura isa kAraNa kisI prakArase apane aMtaHkaraNako choTA na kareM; aura yadi choTA karanekI ApakI icchA hI ho to mujhe avazya hI pahilese kaha deN| usa zreNIko nibhAnekI merI icchA hai isaliye vaisA karaneke liye jo kucha karanA hogA vaha maiM kara lUMgA / jahA~taka banegA vahA~taka maiM Apako kabhI kaSTa nahIM pahu~cAU~gA, aura antameM yadi yaha nivRttizreNI bhI Apako apriya hogI to jaise banegA vaise sAvadhAnIse, Apake pAsase-Apako kisI bhI tarahakI hAni pahu~cAye binA yathAzakti lAbha pahu~cAkara, aura isake bAda bhI hamezAke liye aisI icchA rakhatA huA-maiM cala duuNgaa| 101 bambaI, vaizAkha sudI 3, 1946 isa upAdhimeM par3aneke bAda yadi merA liMgadehajanya jJAna-darzana vaisA hI rahA ho-yathArtha hI rahA ho-to juThAbhAI ASAr3ha sudI 9 ke dina guruvArakI rAtameM samAdhizIta hokara isa kSaNika jIvanakA tyAga karake cale jAyeMge, aisA vaha jJAna sUcita karatA hai| 25 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 zrImad rAjacandra [patra 101, 102 (2) bambaI, ASAda sudI 10, 1946 upAdhike kAraNa liMgadehajanya jJAnameM thor3A bahuta pheraphAra huA mAlUma diyA / pavitrAtmA jUThAbhAIke uparokta tithimeM parantu dinameM svargavAsI honekI Aja khabara milI hai| isa pAvana AtmAke guNoMkA kyA smaraNa kareM ! jahA~ vismRtiko avakAza nahIM, vahA~ smRtikA honA kaise mAnA jAya ! (3) dehadhArI honeke kAraNa isakA laukika nAma hI satya thA; yaha Atma-dazArUpase saccA vairAgya hI thaa| usakI mithyA vAsanA bahuta kSINa ho gaI thI, vaha vItarAgakA parama rAgI thA, saMsArase parama jugupsita thA; bhaktikI pradhAnatA usake aMtaraMgameM sadA hI prakAzita rahA karatI thI; samyakbhAvapUrvaka vedanIyakarmake anubhava karanekI usakI adbhuta samatA thI; mohanIyakarmakI prabalatA usake aMtarameM bahuta zUnya ho gaI thI; mumukSutA usameM uttama prakArase daidIpyamAna ho uThI thI; aise isa jUThAbhAIkI pavitrAtmA Aja jagatke isa bhAgakA tyAga karake calI gaI hai / vaha sahacAriyoMse mukta ho gaI hai / dharmake pUrNa AlhAdameM usakI acAnaka hI Ayu pUrNa ho gii| arere ! isa kAlameM aise dharmAtmAkA jIvana choTAsA honA, yaha koI adhika AzcaryakI bAta nahIM / aise pavitrAtmAkI sthiti isa kAlameM kahA~se ho sakatI hai ! dUsare sAthiyoMke aise bhAgya kahA~ ki unheM aise pavitrAtmAke darzanakA lAbha adhika kAlataka milatA rahe hai jisake aMtarameM mokSamArgako denevAlA samyaktva prakAzita huA thA, aise pavitrAtmA jUThAbhAIko namaskAra ho ! namaskAra ho! 102 bambaI, ASAr3ha sudI 11, 1946 (1) upAdhikI vizeSa prabalatA rahatI hai / yadi jIvana-kAlameM aise kisI yogake AnekI saMbhAvanA ho to maunase--udAsInabhAvase--pravRtti kara lenA hI zreyaskara hai / (2) bhagavatIke pAThake viSayameM saMkSipta khulAsA nIce diyA jAtA hai:suha jogaM paDucha aNAraMbhI, amuha jogaM paDucaM AyAraMbhI parAraMbhI tadubhayAraMbhI / AtmA zubha yogakI apekSAse anAraMbhI; tathA azubha yogakI apekSAse AtmAraMbhI, parAraMbhI, aura tadubhayAraMbhI ( AtmAraMbhI aura anAraMbhI ) hotI hai| yahA~ zubhakA artha pAriNAmika zubha lenA cAhiye, aisI merI dRSTi hai / pAriNAmika arthAt jisa pariNAmase zubha athavA jaisA cAhiye vaisA rhnaa| yahA~ yogakA artha mana, vacana aura kAyA hai / ( merI dRSTise / ) zAstrakArakA yaha vyAkhyAna karanekA mukhya hetu yathArtha vastu dikhAne aura zubha yogameM pravRtti karanekA rahA hogA, aisA maiM samajhatA huuN| pAThameM bahuta hI sundara upadeza diyA gayA hai| Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 103, 104, 105] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa (3) tuma mere milApakI icchA karate ho, parantu yaha kisI anucita kAlakA udaya AyA hai, isaliye apane milApase bhI maiM tumako zreyaskara ho sakU~gA aisI bahuta hI kama AzA hai / jinhoMne yathArtha upadeza kiyA hai aise vItarAgake upadezameM tatpara raho, yaha merA vinayapUrvaka tuma donoM bhAiyoMse aura dUsaroMse anurodha hai / / mohAdhIna merI AtmA bAhyopAdhise kitanI tarahase ghirI huI hai, yaha saba tuma jAnate hI ho, isaliye adhika kyA likhU ! abhI hAlameM to tuma apanese hI dharma-zikSA lo, yogya pAtra bano, maiM bhI yogya pAtra banU~ , adhika phira dekheNge| 103 bambaI, ASAr3ha sudI 15 budha. 1946 (1) yadyapi ci. satyaparAyaNake svargavAsasUcaka zabda bhayaMkara haiM kintu aise ratnoMke jIvanakA laMbA honA kAlako sahya nahIM hotA / dharma-icchukake aise ananya sahAyakakA rahane denA, mAyAdevIko yogya na lagA / kAlakI prabala dRSTine isa AtmAke-isa jIvanake rahasyamaya vizrAmako khIMca liyaa| jJAnadRSTise zokakA koI kAraNa nahIM dIkhatA; tathApi unake uttamottama guNa zoka karaneko bAdhya karate haiM / unakA bahuta adhika smaraNa hotA hai; adhika likha nahIM sakatA / satyaparAyaNake smaraNArtha yadi ho sakA to eka zikSA-graMtha likhanekA vicAra kara rahA huuN| (2)" AhAra, vihAra aura nihArase niyamita " isa vAkyakA saMkSepa artha yaha hai: jisameM yogadazA AtI hai; usameM dravya AhAra, vihAra aura nihAra ( zarIrakI malake tyAga karanekI kriyA), ye niyamita arthAt jaisI cAhiye vaisI-AtmAko kisI prakArakI bAdhA na pahu~cAnevAlI-kriyAse pravRtti karanevAlA / dharmameM saMlagna raho yahI bArabAra anurodha hai / yadi hama satyaparAyaNake mArgakA sevana kareMge to avazyameva sukhI hoMge aura pAra pAyeMge, aisI mujhe AzA hai / . upAdhigrasta rAyacaMdakA yathAyogya. 104 bambaI, ASADha vadI 4 ravi. 1946 vizvAsase pravRtti karake anyathA bartAva karanevAlA Aja pazcAttApa karatA hai| 105 bambaI, ASADha vadI 7 bhauma. 1946 niraMtara nirbhayapanese rahita aise isa bhrAMtirUpa saMsArameM vItarAgatA hI abhyAsa karane yogya hai; niraMtara nirbhayapanese vicaranA hI zreyaskara hai, tathApi kAlakI aura karmakI vicitratAse parAdhIna hokara yaha........karate haiN| Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 106, 107 jisakA mAhAtmya apAra hai, aisI tIrthaMkaradevakI vANIkI bhakti kro| . 106 bambaI, ASAr3ha vadI 11 zani. 1946 (1) jisakA koI astitva vidyamAna nahIM hai, aise binA mA~geke isa jagatko to dekho| bambaI, ASADha vadI 12 ravi. 1946 (2) dRSTi aisI svaccha karo ki jisameM sUkSmase sUkSma doSa bhI dikhAI de sakeM, aura unheM dekhate hI ve kSaya kiye jA skeN| . 107 bambaI (nAgadevI), ASADha vadI 12 ravi. 1946 isake sAtha ApakI yogavAsiSTha pustaka bheja rahA huuN| upAdhikA tApa zamana karaneke liye yaha zItala caMdana hai; isake par3hate hue Adhi-vyAdhikA Agamana saMbhava nahIM / isake liye maiM ApakA upakAra mAnatA huuN| Apake pAsa kabhI kabhI AnemeM bhI eka isI viSayakI hI jijJAsA hai| bahuta varSoMse Apake aMtaHkaraNameM vAsa karatI huI brahmavidyAkA Apake hI mukhase zravaNa mile, to apUrva zAMti ho| kisI bhI mArgase kalpita vAsanAoMkA nAza karake yathAyogya sthitikI prAptike sivAya dUsarI koI bhI icchA nahIM hai| parantu vyavahArake saMbaMdhameM bahutasI upAdhiyA~ rahatI haiM, isaliye satsamAgamakA jitanA avakAza cAhiye utanA nahIM milatA / tathA maiM samajhatA hU~ ki Apa bhI bahutase kAraNoMse utanA samaya dene meM asamartha haiM, aura isI kAraNase bArabAra aMtaHkaraNakI aMtima vRtti Apako nahIM batA sakatA; tathA isa saMbaMdhameM adhika bAtacIta bhI nahIM ho sakatI / yaha eka puNyakI nyUnatA hI hai, dUsarA kyA ! vyavahArika saMbaMdhameM Apake saMbaMdhase kisI tarahakA bhI lAbha uThAnekI svapnameM bhI icchA nahIM kii| tathA Apake samAna dUsaroMse bhI isakI icchA nahIM kii| eka hI janma, aura vaha bhI thor3e hI kAlakA, use prArabdhAnusAra bitA denemeM dInatA karanA ucita nahIM; yaha nizcayase priya hai| sahaja-bhAvase AcaraNa karanekI abhyAsa-praNAlikA kucha (thoDese) varSAMse AraMbha kara rakkhI hai, aura isase nivRttikI vRddhi ho rahI hai / isa bAtako yahA~ batAnekA itanA hI hetu hai ki Apa zaMkArahita hoM; tathApi pUrvAparase bhI zaMkArahita rahaneke liye jisa hetuse maiM ApakI ora dekhatA hU~, use kaha diyA hai, aura yaha sandehahInatA saMsArase udAsInabhAvako prApta dazAkI sahAyaka hogI, aisA mAnya honese (kahA hai)| yogavAsiSThake saMbaMdhoM ( prasaMga milanepara ) Apase kucha kahanA cAhatA hU~ / jainadharmake Agrahase hI mokSa hai, isa mAnyatAko AtmA bahuta samayase bhUla cukI hai| muktabhAvameM (1) hI mokSa hai, aisI merI dhAraNA hai| isaliye nivedana hai ki bAtacItake samaya Apa kucha adhika kahate hue na rukeN| Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 108, 109, 110] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 108 bambaI, 1946 ASAr3ha jisa pustakake par3hanese udAsInatA, vairAgya athavA cittakI svasthatA hotI ho, aisI koI bhI pustaka par3hanA; aisI pustaka par3hanekA vizeSa paricaya rakhanA jisase usameM yogyatA prApta ho / dharma-kathA likhaneke viSayameM jo likhA, to vaha dhArmika-kathA mukhyarUpase to satsaMgameM hI A jAtI hai / duHSamakAlake honese isa kAlameM satsaMgakA mAhAtmya bhI jIvake dhyAnameM nahIM AtA; to phira kalyANa-mArgake sAdhana kahA~se ho sakate haiM ? isa bAtakI to bahuta bahutasI kriyAe~ Adi karanevAle jIvako bhI khabara ho, aisA mAlUma nahIM hotaa| tyAgane yogya svacchaMdAcAra Adi kAraNoMmeM to jIva rucipUrvaka pravRtti kara rahA hai aura jisakA ArAdhana karanA yogya hai, aise AtmasvarUpa satpuruSoMke prati yaha jIva mAno vimukhatAkA athavA avizvAsIpanekA AcaraNa kara rahA hai / aura aise asatsaMgiyoMke sahavAsameM kisI kisI mumukSuko bhI rahanA par3atA hai| una duHkhiyAoMmeM tuma aura muni Adi bhI kisI kisI aMzase gine jA sakate haiN| asatsaMga aura svecchAse AcaraNa na ho athavA unakA anusaraNa na ho, aise AcaraNase aMtatti rakhanekA vicAra rakhe rahanA hI isakA sugama sAdhana hai / bambaI, 1946 ASADha pUrvakarmakA udaya bahuta vicitra hai / aba jahA~se jAge vahIMse prabhAta huA samajhanA cAhiye / tIvra rasase aura maMda rasase karmakA baMdha hotA hai / usameM mukhya hetu rAga-dveSa hI haiM / usase pariNAmameM adhika pazcAttApa hotA hai| ___ zuddha yogameM lagI huI AtmA anAraMbhI hai, azuddha yogameM lagI huI AtmA AraMbhI hai; yaha vAkya vIrakI bhagavatIkA hai| isapara manana krnaa| paraspara aise honese dharmako bhUlI huI AtmAko smRtimeM yogapadakA smaraNa hotA hai| karmakI bahulatAke yogase eka to paMcamakAlameM utpanna hue, parantu kisI eka zubha udayase jo yoga milA hai vaise marmabodhakA yoga bahuta hI thor3I AtmAoMko milatA hai; aura vaha rucikara honA bahuta hI kaThina hai| aisA yoga kevala satpuruSoMkI kRpAdRSTimeM hai; yadi alpakarmakA yoga hogA to hI yaha mila skegaa| isameM saMzaya nahIM ki jisa puruSako sAdhana mile hoM aura usa puruSako zubhodaya bhI ho to yaha nizcayase mila sakatA hai; yadi phira bhI na mile to isameM bahula karmakA hI doSa samajhanA cAhiye ! bambaI, 1946 ASAda dharmadhyAna lakSapUrvaka ho, yahI Atma-hitakA rAstA hai / cittakA saMkalpa-vikalpoMse rahita honA, yaha mahAvIrakA mArga hai / aliptabhAvameM rahanA, yaha vivekIkA kartavya hai| Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zrImad rAjacandra [patra 111, 112, 113 111 vavANIA, zrA. vadI 5 bhauma. 1946 (jaM) NaM (jaM) NaM disaM icchaMi (taM ) gaM (taM ) NaM disaM apaDibaddha jo jisa jisa dizAkI ora jAnekI icchA karatA hai, usake liye vaha vaha dizA apratibaddha arthAt khulI huI hai / ( usa roka nahIM sktii|) jabataka aisI dazAkA abhyAsa na ho, tabataka yathArtha tyAgakI utpatti honA kaise saMbhava ho sakatA hai ! paudgalika racanAse AtmAko staMbhita karanA ucita nhiiN| 112 vavANIA, zrAvaNa vadI 13 budha. 1946 Aja matAMtarase utpanna huA pahilA paryuSaNa AraMbha huaa| agale mAsameM dUsarA parvRSaNa AraMbha hogaa| samyak-dRSTise matAMtara dUra karake dekhanese yahI matAMtara dugune lAbhakA kAraNa hai, kyoMki isase dugunA dharma-sampAdana kiyA jA skegaa| citta guphAke yogya ho gayA hai / karma-racanA vicitra hai / 113 vavANIA, pra. bhAdra. sudI 3 soma. 1946 (1) Apake darzanoMkA lAbha mile hue lagabhaga eka mAsase kucha Upara ho gayA hai / bambaI chor3e eka pakSa huaa| bambaIkA eka varSakA nivAsa upAdhi-grAhya rahA / samAdhirUpa to eka ApakA samAgama hI thA, aura usakA bhI jaisA cAhiye vaisA lAbha prApta na huA / sacamuca hI jJAniyoMdvArA kalpanA kiyA huA yaha kalikAla hI hai / janasamudAyakI vRttiyA~ viSaya-kaSAya Adise viSamatAko prApta ho gaI haiN| isakI prabalatA pratyakSa hai / unheM rAjasI vRttikA anukaraNa priya ho gayA hai| tAtparya-vivekiyoMkI aura yogya upazama-pAtroMkI to chAyA taka bhI nahIM miltii| aise viSamakAlameM janmI huI yaha dehadhArI AtmA anAdikAlake paribhramaNakI thakAvaTako utArane vizrAMti leneke liye AI thI, kintu ulTI avizrAMtimeM phaMsa gaI hai / mAnasika cintA kahIM bhI kahI nahIM jA sktii| jinase ise kaha sakeM aise pAtroMkI bhI kamI hai / vahA~ aba kyA kareM ! yadyapi yathAyogya upazamabhAvako prApta AtmA saMsAra aura mokSapara samavRtti rakhatI hai, arthAt vaha apratibaddharUpase vicara sakatI hai| parantu isa AtmAko to abhI vaha dazA prApta nahIM huii| hA~, usakA abhyAsa hai; to phirausake pAsa yaha pravRtti kyoM khar3I hogI? jisako prApta karanemeM lAcArI hai usako sahana kara jAnA hI sukhadAyaka hai, aura isI tarahakA AcaraNa kara bhI rakkhA hai| parantu jIvana pUrNa honeke pahile yathAyogya rItise nIcekI dazA AnI cAhiye: 1. mana, vacana aura kAyase AtmAkA mukta-bhAva / 2. manakI udAsInarUpase pravRtti / Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 113, 114] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 3. vacanakA syAdvAdapanA ( niraagrhpnaa)| 1. kAyAkI vRkSa-dazA ( AhAra vihArakI niymittaa)| athavA saba saMdehoMkI nivRtti; sarva bhayakA chUTanA; aura sarva ajJAnakA nAza / saMtoMne aneka prakArase zAstroMmeM usakA mArga batAyA hai; sAdhana batAye hai; aura yogAdise utpanna huA apanA anubhava kahA hai, phira bhI usase yathAyogya upazamabhAva AnA durlabha hai / vaha to mArga hai, parantu usake prApta karaneke liye upAdAnakI sthiti balavAna honI cAhiye / upAdAnakI balavAna sthiti honeke liye niraMtara satsaMga cAhiye, aura vaha nahIM hai| (2) zizuvayameMse hI isa vRttike udaya honese kisI bhI prakArakA parabhASAkA abhyAsa nahIM ho sakA / amuka saMpradAyake kAraNa zAstrAbhyAsa na ho sakA / saMsArake baMdhanase UhApohAbhyAsa bhI na ho sakA; aura yaha nahIM ho sakA isake liye kaisA bhI kheda yA cintA nahIM hai, kyoMki inase AtmA aura bhI adhika vikalpameM par3a jAtI ( isa vikalpakI bAtako maiM sabake liye nahIM kaha rahA, parantu maiM kevala apanI apekSAse hI kahatA hU~); aura vikalpa Adi klezakA to nAza hI karanekI icchA kI thI, isaliye jo huA vaha kalyANakAraka hI huA; parantu aba jisa prakAra mahAnubhAva vasiSThabhagavAnne zrIrAmako isI doSakA vismaraNa karAyA thA, vaisA aba kauna karAve ? arthAt bhASAke abhyAsake binA bhI zAstrakA bahuta kucha paricaya huA hai, dharmake vyavahArika jJAtAoMkA bhI paricaya huA hai, tathApi isase isa AtmAkA AnaMdAvaraNa dUra ho sake, yaha bAta nahIM hai; eka satsaMgake sivAya aura yoga-samAdhike sivAya usakA koI upAya nahIM ! aba kyA kareM ! itanI bAta bhI kahanekA koI satpAtra sthala na thA / bhAgyake udayase Apa mile, jinake roma romameM yahI rucikara hai| (3) kAyAkI niymittaa| vacanakA syaadvaadpnaa| manakI udaasiintaa| AtmAkI mukttaa| -yahI antima samajha hai| 114 vavANIA, prathama bhAdra. sudI4, 1946 Ajake patrameM, matAMtarase dugunA lAbha hotA hai, aisA isa payUSaNa parvako samyakadRSTise dekhanepara mAlUma huA / yaha bAta acchI lagI, tathApi yaha dRSTi kalyANake liye hI upayogI hai / samudAyake kalyANakI dRSTise dekhanese do paryuSaNoMkA honA duHkhadAyaka haiM / pratyeka samudAyameM matAMtara bar3hane na cAhiye, kintu ghaTane hI cAhiye / Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhImad rAjavandra [patra 115 115 vavANIA, prathama bhAdrapada sudI 6, 1946 prathama saMvatsarIse lekara Ajake dinataka yadi kisI bhI prakArase mere mana, vacana aura kAyAke kisI bhI yogAdhyavasAyase tumhArI avinaya, AsAtanA aura asamAdhi huI ho, to usake liye maiM punaH punaH Apase kSamA mA~gatA huuN| __aMtarjJAnase smaraNa karanepara aisA koI bhI kAla mAlUma nahIM hotA, athavA yAda nahIM par3atA ki jisa kAlameM, jisa samayameM isa jIvane paribhramaNa na kiyA ho, saMkalpa-vikalpakA raTana na kiyA ho, aura isase ' samAdhi ' ko na bhUla gayA ho; niraMtara yahI smaraNa rahA karatA hai, aura yahI mahAvairAgyako paidA karatA hai| phira smaraNa hotA hai ki isa paribhramaNako kevala svacchaMdatAse karate hue isa jIvako udAsInatA kyoM na AI ! dUsare jIvoMke prati krodha karate hue, mAna karate hue, mAyA karate hue, lobha karate hue athavA anyathA prakArase bartAva karate hue, vaha saba aniSTa hai, ise yogya rItise kyoM na jAnA ? arthAt isa taraha jAnanA yogya thA to bhI na jAnA, yaha bhI paribhramaNa karanekA vairAgya paidA karatA hai / phira smaraNa hotA hai ki jisake binA maiM eka palabhara bhI nahIM jI sakatA, aise bahutase padArthoM (strI Adi ) ko anaMtabAra chor3ate hue, unakA viyoga hote hue anaMta kAla ho gayA; tathApi unake binA jItA rahA, yaha kucha kama AzcaryakI bAta nahIM / arthAt jaba jaba vaisA prItibhAva kiyA thA taba taba vaha kevala kalpita hI thA; aisA prItibhAva kyoM huA ? yaha vicAra phira phirase vairAgya paidA karatA hai| phira jisakA mukha kabhI bhI na dekhU ; jise maiM kabhI bhI grahaNa na karU~, usIke ghara putrarUpameM, strIrUpameM, dAsarUpameM, dAsIrUpameM, nAnA jaMturUpameM maiM kyoM janmA ? arthAt aise dveSase aise rUpoMmeM mujhe janma lenA par3A ! aura aisA karanekI to bilakula bhI icchA nahIM thI ! to kaho ki aisA smaraNa honepara kyA isa klezita AtmApara jugupsA nahIM AtI ! jarUra AtI hai| adhika kyA kaheM ! pUrvake jina jina bhavAMtaroMmeM bhrAMtipanese bhramaNa kiyA, unakA smaraNa honese aba kaise jiyeM, yaha ciMtA khar3I ho gaI hai / phira kabhI bhI janma na lenA par3e aura phira isa taraha na karanA par3e, AtmAmeM aisI dRr3hatA paidA hotI hai, parantu bahuta kucha lAcArI hai, vahA~ kyA kareM ! ___ jo kucha dRr3hatA hai use pUrNa karanA-avazya pUrNa karanA, basa yahI raTana lagI huI hai| parantu jo kucha vighna AtA hai use eka ora haTAnA par3atA hai, arthAt use dUra karanA par3atA hai, aura usameM hI saba kAla calA jAtA hai| saba jIvana calA jAtA hai; jabataka yathAyogya jaya na ho usa samayataka ise na jAne denA, aisI dRr3hatA hai / usake liye aba kyA kareM ! yadi kadAcit kisI rItise usameMkA kucha karate bhI haiM to aisA sthAna kahA~ hai ki jahA~ jAkara raheM ! arthAt saMta kahA~ haiM ki jahA~ jAkara isa dazAmeM baiThakara usakI puSTatA prApta kareM ! to aba kyA kareM! Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 116, 117] vividha patra Adi saMgraha-23yA~ varSa 201 "kucha bhI ho, kitane hI duHkha kyoM na par3eM, kitanI bhI pariSaha kyoM na sahana karanI par3eM, kitane hI upasarga kyoM na sahana karane par3eM, kitanI hI vyAdhiyA~ kyoM na sahana karanI par3eM, kitanI hI upAdhiyA~ kyoM na A par3e, kitanI hI AdhiyA~ kyoM na A par3eM, cAhe jIvana-kAla kevala eka samayakA hI kyoM na ho, aura kitane hI dunimitta kyoM na hoM, parantu aisA hI karanA / he jIva ! aisA kiye binA chuTakArA nahIM"isa taraha nepathyameMse uttara milatA hai, aura vaha yogya hI mAlUma hotA hai| kSaNa kSaNameM palaTanevAlI svabhAvavRttikI AvazyakatA nahIM; amuka kAlataka zUnyake sivAya kisIkI bhI AvazyakatA nahIM; yadi vaha bhI na ho to amuka kAlataka saMtoMke sivAya kisIkI bhI AvazyakatA nahIM; yadi vaha bhI na ho to amuka kAlataka satsaMgake sivAya kisIkI bhI AvazyakatA nahIM, yadi vaha bhI na ho to AryAcaraNake sivAya kisIkI bhI AvazyakatA nahIM; yadi vaha bhI na ho to jinabhaktimeM ati zuddhabhAvase lIna ho jAneke sivAya kisIkI bhI AvazyakatA nahIM; yadi vaha bhI na ho to phira mA~ganekI bhI icchA nahIM / ( AryAcaraNa Arya puruSoMdvArA kiye hue AcaraNa ) / samajhe binA Agama anarthakAraka ho jAte haiN| satsaMgake binA dhyAna taraMgarUpa ho jAtA hai| saMtake binA aMtima bAtakA aMta nahIM miltaa| loka-saMjJAse lokake anameM nahIM jA sakate / loka-tyAgake binA vairAgyakI yathAyogya sthiti pAnA durlabha hai| 116 vavANIA, pra. bhAdra. sudI 7 zukra. saM. 1946 baMbaI ityAdi sthaloMmeM sahanakI huI upAdhike kAraNa, tathA yahA~ Aneke bAda ekAMta Adike abhAva (na honA ), aura duSTatAkI apriyatAke kAraNa jaise banegA vaise usa tarapha zIghra hI aauuNgaa| 117 vavANIA,pra. bhAdrapada sudI 11 bhauma. 1946 kucha varSa hue aMtaHkaraNameM eka mahAn icchA rahA karatI hai| jise kisI bhI sthalapara nahIM kahA, jo nahIM kahI jA sakI, nahIM kahI jA sakatI; aura usako kahanekI AvazyakatA bhI nahIM hai| atyaMta mahAn parizramase hI usameM saphalatA mila sakatI hai, tathApi usake lie jitanA cAhiye utanA parizrama nahIM hotA, yaha eka Azcarya aura pramAdIpanA hai|| __ yaha icchA svAbhAvika hI utpanna huI thii| jabataka vaha yogya rItise pUrNa na ho tabataka AtmA samAdhistha honA nahIM cAhatI, athavA samAdhistha na ho skegii| yadi kabhI avasara AyegA to usa icchAkI chAyA batAnekA prayatna kruuNgaa| isa icchAke kAraNa jIva prAyaH viDaMbanA-dazAmeM hI jIvana vyatIta karatA rahatA hai / yadyapi vaha viDaMbanA-dazA bhI kalyANakAraka hI hai; tathApi dUsaroMke prati utanI hI kalyANakAraka honemeM vaha kucha kamIvAlI hai| 26 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 bhImad rAjabandra [patra 118 aMtaHkaraNase udaya huI aneka urmiyoMko bahutabAra samAgamameM maiMne tumheM batAI haiM; aura unheM sunakara unako kucha aMzoMmeM dhAraNa karanekI tumhArI icchA dekhanemeM AI hai| maiM phira anurodha karatA hU~ ki jina jina sthaloMpara una urmiyoMko batAyA ho, una una sthaloMmeM jAnepara phira phira unakA adhika smaraNa avazya krnaa| AtmA hai| vaha ba~dhI huI hai| vaha karmakI kartA hai| vaha karmakI bhoktA hai| mokSakA upAya hai| AtmA use siddha kara sakatI hai| -ye chaha mahApravacana haiM, inakA niraMtara manana karanA / prAyaH aisA hI hotA hai ki dUsarekI viDaMbanAkA anugraha nahIM karate hue apane anugrahakI hI icchA karanevAlA jaya nahIM pAtA; isaliye maiM cAhatA hU~ ki tumane jo svAtmAke anugrahameM dRSTi lagAI hai usakI vRddhi karate raho; aura isase parakA anugraha bhI kara skoge| ___ dharma hI jisakI asthi aura dharma hI jisakI majjA hai, dharma hI jisakA rudhira hai, dharma hI jisakA AmiSa hai, dharma hI jisakI tvacA hai, dharma hI jisakI indriyA~ hai, dharma hI jisakA karma hai, dharma hI jisakA calanA hai, dharma hI jisakA baiThanA hai, dharma hI jisakA khar3A rahanA hai, dharma hI jisakA zayana hai, dharma hI jisakI jAgRti hai, dharma hI jisakA AhAra hai, dharma hI jisakA vihAra hai, dharma hI jisakA nihAra (1) hai, dharma hI jisakA vikalpa hai, dharma hI jisakA saMkalpa hai, dharma hI jisakA sarvasva hai; aise puruSakI prApti honA durlabha hai; aura vaha manuSya-dehameM hI paramAtmA hai / isa dazAkI kyA hama icchA nahIM karate ! icchA karate haiM, to bhI pramAda aura asatsaMgake kAraNa usameM dRSTi nahIM dete / __ Atma-bhAvakI vRddhi karanA, aura deha-bhAvako ghaTAnA / 118 (moravI) jetapara, pra. bhAdra. vadI 5 budha. 1946 bhagavatIsUtrake pAThake saMbaMdhoM mujhe to donoMke hI artha ThIka lagate haiM / bAla-jIvoMkI apekSAse TabbAke lekhakakA artha hitakAraka hai; aura mumukSuoMke liye tumhArA kalpanA kiyA huA artha hitakAraka hai; tathA saMtoMke liye donoM hI hitakAraka haiM / jisase manuSya jJAnake liye prayatna kare, isake liye hI isa sthalapara pratyAkhyAnako duSpratyAkhyAna kahA gayA hai / yadi jJAnakI prApti jaisI cAhiye vaisI na huI ho to jo pratyAkhyAna kiyA hai, vaha deva Adi gati dekara saMsArakA hI kAraNa hotA hai, isaliye ise duSpratyAkhyAna kahA; parantu isa jagaha jJAnake binA pratyAkhyAna bilakula bhI karanA hI nahIM, aisA kahanekA tIrthakaradevakA abhiprAya nahIM hai| Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 119, 120] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 203 pratyAkhyAna Adi kriyAoMse hI manuSyatva milatA hai; ucca gotra aura AryadezameM janma milatA hai, aura usake bAda jJAnakI prApti hotI hai, isaliye aisI kriyAko bhI jJAnakI sAdhanabhUta samajhanI caahiye| 119 vavANIA, pra. bhAdra. vadI 13 zukra. 1946 kSaNamapi sajjanasaMgatirekA, bhavati bhavArNavataraNe naukA satpuruSoMkA kSaNabharakA bhI samAgama saMsArarUpI samudrako pAra karanemeM naukArUpa hotA hai--yaha vAkya mahAtmA zaMkasacAryajIkA hai; aura vaha yathArtha hI mAlUma hotA hai / aMtaHkaraNameM niraMtara aisA hI AyA karatA hai ki paramArtharUpa honA, aura anekoMko paramArthake sAdhya karanemeM sahAyaka honA, yahI kartavya hai; to bhI abhI aise yogakA samAgama nahIM hai| 120 vavANIA, dvitIya bhAdra. sudI 2 bhauma. 1946 yahA~ jo upAdhi hai, vaha eka amuka kAmase utpanna huI hai; aura usa upAdhike liye kyA hogA, aisI koI kalpanA bhI nahIM hotI, arthAt usa upAdhike saMbaMdhameM koI ciMtA karanekI vRtti nahIM hai / yaha upAdhi kalikAlake prasaMgase eka pahilekI saMgatise utpanna huI hai, aura usake liye jaisA honA hogA, vaha thor3e kAlameM ho rahegA / aisI upAdhikA isa saMsArameM AnA, yaha koI AzcaryakI bAta nhiiN| Izvarapara vizvAsa rakhanA yaha eka sukhadAyaka mArga hai / jisakA dRr3ha vizvAsa hotA hai, vaha duHkhI nahIM hotA, athavA duHkhI ho bhI to vaha usa duHkhakA anubhava nahIM karatA, use duHkha ulaTA sukharUpa ho jAtA hai / AtmecchA aisI hI rahatI hai ki saMsArameM prArabdhake anusAra cAhe kisI bhI tarahakA zubha azubha karmakA udaya ho, parantu usameM prIti aprIti karanekA hameM saMkalpamAtra bhI na karanA caahiye| rAta dina eka paramArtha viSayakA hI manana rahA karatA hai / AhAra bhI yahI hai, nidrA bhI yahI hai, zayana bhI yahI hai, svapna bhI yahI hai, bhaya bhI yahI hai, bhoga bhI yahI hai, parigraha bhI yahI hai, calanA bhI yahI hai, aura Asana bhI yahI haiadhika kyA kahA jAya ! hADa, mAMsa aura usakI majjAko eka isI raMgameM raMga diyA hai / roma roma bhI mAnoM isIkA vicAra karatA hai, aura usake kAraNa na kucha dekhanA acchA lagatA hai, na kucha sUMghanA acchA lagatA hai, na kucha sunanA acchA lagatA hai, na kucha cakhanA acchA lagatA hai, na kucha chUnA acchA lagatA hai, na kucha bolanA acchA lagatA hai, na mauna rahanA acchA lagatA hai, na baiThanA acchA lagatA hai, na uThanA acchA lagatA hai,na sonA acchA lagatA hai, na jAganA acchA lagatA hai, na khAnA acchA lagatA hai, na bhUkhe rahanA acchA lagatA hai, na asaMga acchA lagatA hai, na saMga acchA lagatA hai, na lakSmI acchI lagatI hai, aura na alakSmI hI acchI lagatI hai; aisI dazA ho gaI hai to bhI usake prati AzA yA nirAzA kucha bhI udaya hotI huI nahIM mAlUma hotI; vaha ho to bhI ThIka, aura na ho to bhI ThIka; yaha kucha duHkhakA kAraNa nahIM hai / duHkhakI Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 .. zrImad rAjavandra [patra 121, 122 kAraNa kevala eka viSama AtmA hI hai, aura vaha yadi sama hai, to saba sukha hI hai| isa vRttike kAraNa samAdhi rahatI hai; to bhI bAharase gRhasthapanekI pravRtti nahIM ho sakatI, deha-bhAva dikhAnA nahIM sahA jAtA, Atma-bhAvase pravRtti nahIM ho sakatI, aura bAhyabhAvase pravRtti karanemeM bahutase aMtarAya haiM, to phira aba kyA kareM ? kyA parvatakI guphAmeM cale jAya, aura adRzya ho jaoNya ? yahI raTana rahA karatI hai; to bhI bAhyarUpase kucha saMsArI pravRtti karanI par3atI hai| usake liye zoka to nahIM hai, to bhI use sahana karaneke liye jIva icchA nahIM karatA / paramAnanda tyAgI isakI icchA kare bhI kaise ! aura isI kAraNase jyotiSa AdikI ora hAlameM citta nahIM haikisI bhI tarahake bhaviSyajJAna athavA siddhiyoMkI icchA nahIM hai tathA unake upayoga karanemeM bhI udAsInatA rahatI hai, usameM bhI hAlameM to aura bhI adhika rahatI hai / isaliye isa jJAnasaMbaMdhI pU~che hue praznoMke viSayameM cittakI svasthatA honepara vicAra karake phira lilU~gA, athavA samAgama honepara kahU~gA / . jo prANI isa prakArake praznoMke uttara pAnese Ananda mAnate haiM, ve mohake adhIna haiM, aura unakA paramArthakA pAtra honA bhI durlabha hai, aisI mAnyatA hai; isaliye aise prasaMgameM AnA bhI acchA nahIM lagatA, parantu paramArthake kAraNa pravRtti karanI par3egI, to kucha karU~gA; icchA to nahIM hotii| 121 vavANIA, dvitIya bhAdra. sudI 8 ravi. 1946 dehadhArIko viDaMbanA ho yaha to eka dharma hai; phira usameM kheda karake AtmAkA vismaraNa kyoM karanA ! .. dharma aura bhaktise yukta aise tumase aisI yAcanA karanekA yoga kevala pUrvakarmane hI diyA hai| AtmecchA to isase kaMpita hai / nirupAyatAke sAmane sahanazIlatA hI sukhadAyaka hai| isa kSetrameM isa kAlameM isa dehadhArIkA janma honA yogya na thA / yadyapi saba kSetroMmeM janma lenekI icchAko usane roka hI dI hai, tathApi prApta hue janmake liye zoka pradarzana karaneke liye aisA........likhA hai| kisI bhI prakArase videhI-dazAke binA, yathAyogya jIvanamukta-dazAke binA, yathAyogya nigraMtha-dazAke binA eka kSaNabharakA bhI jIvana dekhanA jIvako rucikara nahIM lagatA, to phira bAkI rahI huI zeSa Ayu kaise bItegI ! yaha AtmecchAkI viDaMbanA hai| ___ yathAyogya dazAkA aba bhI maiM mumukSu hU~; kucha to prApti ho gaI ha; to bhI sampUrNatA prApta hue binA yaha jIva zAMtiko prApta kare, aisI dazA mAlUma nahIM hotI / ekake Upara rAga aura dUsareke Upara dveSa, aisI sthiti use eka romameM bhI priya nahIM / adhika kyA kahA jAya ! dUsarekA paramArtha karaneke sivAya deha bhI to acchI nahIM lagatI ? Atma-kalyANameM pravRtti krnaa| 122 vavANIA, dvitIya bhAdra. sudI 14 ravi. 1946 mumukSutAke aMzose grahaNa kiyA huA tumhArA - hRdaya parama saMtoSa detA hai / anAdikAlakA Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 205 saMvega patra 123, 124, 125] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa paribhramaNa aba samApta ho, basa yahI abhilASA hai, yaha bhI eka kalyANa hI hai / jaba koI aisA yogya samaya A pahu~cegA, taba iSTa vastukI prApti ho jaaygii| vRttiyoMko nirantara likhate rahanA; jijJAsAko uttejana dete rahanA; tathA nimnalikhita dharma-kathAko tumane zravaNa kiyA hogA to bhI phira phirase usakA smaraNa krnaa| samyakdazAke pA~ca lakSaNa haiM zama anukaMpA AsthA / krodha Adi kaSAyoMkA zAnta ho jAnA, udaya AI huI kaSAyoMmeM maMdatA honA, kendrIbhUta kI jA sake aisI Atma-dazAkA ho jAnA, athavA anAdikAlakI vRttiyoMkA zAnta ho jAnA hI zama hai| mukta honeke sivAya dUsarI kisI bhI prakArakI icchA aura abhilASAkA na honA hI saMvega hai| jabase aisA samajhameM AyA hai ki kevala bhrAMtise hI paribhramaNa kiyA, tabase aba bahuta huA ! are jIva ! aba to Thahara, aisA bhAva honA yaha nirveda hai| parama mAhAtmyavAle nispRhI puruSoMke vacanameM hI tallIna rahanA yahI zraddhA-AsthA hai| ina sabake dvArA yAvanmAtra jIvoMmeM apanI AtmAke samAna buddhi honA yaha anukaMpA hai| ye lakSaNa avazya manana karane yogya haiM, smaraNa karane yogya haiM, icchA karane yogya haiM, aura anubhava karane yogya haiN| 123 vavANIA, dvitIya bhAdrapada sudI 14 ravi. 1946 ApakA saMvegapUrNa patra milA / patroMse adhika kyA batAU~ / jabataka AtmA Atma-bhAvase anyathArUpase arthAt deha-bhAvase AcaraNa karegI, ' maiM karatA hU~,' aisI buddhi karegI, ' maiM Rddhi AdimeM adhika hai, aise mAnegI, zAstroMko jAlarUpa samajhegI, marmake liye mithyAmoha kareMgI, usa samayataka usako zAMti milanA durlabha hai / isa patrase yahI kahatA huuN| isameM hI bahuta kucha samAyA huA hai| bahuta jagaha bA~cA ho, sunA ho to bhI isapara adhika lakSa rkhnaa| 124 moravI, dvitIya bhAdrapada vadI 4 guru. 1946 patra milA / zAMtiprakAza nahIM milaa| AtmazAMtimeM pravRtti karanA / yogyatA prApta karanA, isI tarahase vaha milegii| pAtratAkI prAptikA adhika prayAsa kro| .125 moravI, dvitIya bhAdrapada vadI 7 ravi. 1946 (1) ATha rucaka pradezoMke viSayameM tumhArA prathama prazna hai| Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 zrImad rAjacandra [patra 125 uttarAdhyayanasiddhAMtameM jo saba pradezoMse karma-saMbaMdha batAyA hai, usakA hetu yaha samajhameM AtA hai ki aisA kahanA kevala upadezake liye hai / 'saba pradezoMse' kahanese zAstrakartA yaha niSedha karate hoM ki ATha rucaka pradeza kA~se rahita nahIM haiM, yaha nahIM samajhanA cAhiye / parantu bAta yaha hai ki jaba asaMkhyAta pradezI AtmAmeM kevala ATha hI pradeza karmarahita haiM, taba asaMkhyAta pradezoMke sAmane ve kaunasI ginatImeM haiM ! asaMkhyAtake sAmane unakA itanA adhika laghutva hai ki zAstrakArane upadezakI adhikatAke liye isa bAtako aMtaHkaraNameM rakhakara bAharase isa prakAra upadeza kiyA hai; aura sabhI zAstrakAroMkI yahI zailI hai / udAharaNake liye aMtarmuhUrtakA sAdhAraNa artha do ghar3Ike bhItarakA koI bhI samaya hotA hai; parantu zAstrakArakI zailIke anusAra isakA yaha artha karanA par3atA hai ki ATha samayake bAda aura do ghar3Ike bhItarakA samaya hI aMtarmuhUrta hai / parantu rUr3hImeM to jaise pahale kahA hai, isakA artha do ghar3Ike bhItarakA koI bhI samaya samajhA jAtA hai to bhI zAstrakArakI zailI hI mAnya kI jAtI hai / jisa prakAra yahA~ ATha samayakI bAta bahuta laghu honese zAstrameM sthala sthalapara usakA ullekha nahIM kiyA gayA, isI taraha ATha rucaka pradezoMkI bAta bhI hai, aisA maiM samajhatA hU~, aura isa bAtakI bhagavatI, prajJApanA, ThANAMga Adi siddhAMta puSTi karate haiN| isake sivAya maiM to aisA samajhatA hU~ ki yadi zAstrakArane samasta zAstroM meM na honevAlI bhI kisI bAtakA ullekha zAstrameM kiyA ho to yaha bhI kucha ciMtAkI bAta nahIM hai; usake sAtha aisA samajhanA cAhiye ki saba zAstroMkI racanA karate hue usa eka zAstrameM kahI huI bAta zAstrakArake lakSameM thii| aura samasta zAstroMkI apekSA koI vicitra bAta kisI zAstrameM kahI ho to ise adhika mAnane yogya samajhanA cAhiye; kAraNa ki yaha bAta kisI virale manuSyake lie hI kahI huI hotI hai; bAkI kathana to sAdhAraNa manuSyoM ke liye hI hotA hai| ThIka yahI bAta ATha rucaka pradezoMko lAgU par3atI hai, isaliye ATha rucaka pradeza baMdhanarahita haiM, isa bAtakA niSedha nahIM kiyA gayA hai, yaha merI samajha hai| bAkIke cAra astikAyoMke pradezoMke sthalapara ina rucaka pradezoMko chor3akara jo kevalIke samuddhAta karanekA varNana hai vaha bahutasI apekSAoMse jIvakA mUla karmabhAva nahIM, aisA samajhAneke liye kahA hai| isa bAtakI prasaMga pAkara samAgama honepara carcA karo to ThIka hogaa| (2) dUsarA prazna yaha hai ki jJAnameM kucha hI nyUna caudaha pUrvadhArI to anaMtanigodameM jAte haiM, aura jaghanya jJAnavAle adhikase adhika pandraha bhavoMmeM mokSa jAte haiN| isa bAtakA samAdhAna Apa kaise karate ho! isakA uttara jo mere hRdayameM hai, use hI kaha detA hU~, ki yaha jaghanya jJAna dUsarA hai, aura yaha prasaMga dUsarA hai / jaghanya jJAna arthAt sAmAnyarUpase bhI mUlavastukA jJAna, atizaya nyUna honepara bhI mokSakA bIjarUpa hai, isIliye aisA kahA hai| tathA 'ekadeza kama' aisA caudaha pUrvadhArIkA jJAna eka mUlavastuke jJAnake sivAya dUsarI saba vastuoMkA jAnanevAlA to ho gayA, parantu vaha deha-maMdirameM rahanevAle zAzvata padArthako nahIM jAna sakA; aura yadi yaha zAzvata padArthako hI na jAna sakA to phira, jisa taraha lakSake binA pheMkA huA tIra lakSyArthakI siddhi nahIM karatA, usI taraha yaha bhI vyartha jaisA ho gayA / jisa vastuke prApta karaneke liye jinabhagavAnane caudaha pUrvake jJAnakA upadeza kiyA hai, yadi vaha Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 125 ] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 207 vastu hIna milI, to phira caudaha pUrvakA jJAna ajJAnarUpa hI duA-yahA~ 'ekadeza kama' caudaha pUrvakA jJAna samajhanA cAhiye / yahA~ 'ekadeza kama' kahanese apanI sAdhAraNa buddhimeM to yahI samajhameM AtA hai par3hate par3hate caudaha pUrvake antataka pahu~canemeM jo koI ekAdha adhyayana bAkI raha gayA ho, to usake kAraNa bhaTaka par3e; parantu vastutaH isakA aisA matalaba nahIM hai / itane Adhika jJAnakA abhyAsI bhI yadi kevala eka alpabhAgake kAraNa hI abhyAsameM parAbhava prApta kare, yaha bAta mAnane jaisI nahIM hai| arthAt zAstrakI bhASA athavA artha koI aisA kaThina nahIM hai jo unheM smaraNameM rakhanA kaThina par3e, kintu vAstavika kAraNa yahI hai ki unheM usa mUlavastukA hI jJAna nahIM ho sakA, aura yahI sabase bar3I kamI hai, aura isIne caudaha pUrvake samasta jJAnako niSphala banA diyaa| eka nayase aisA vicAra bhI ho sakatA hai ki yadi tattva hI prApta na huA to zAstra-likhe hue patra kA bojhA DhonA aura par3hanA ina donoMmeM koI antara nahIM; kyoMki donoMne hI bojheko uThAyA hai / jisane patroMkA bojhA DhoyA usane zarIrase bojhA uThAyA, aura jo par3ha gayA usane manase bojhA uThAyA; parantu vAstavika lakSyArtha binA unakI nirupayogitA hI siddha hotI hai, aisA samajhameM AtA hai / jisake ghara samasta lavaNasamudra hai, vaha tRSAturakI tRSA miTAnemeM samartha nahIM; parantu jisake ghara mIThe pAnIkI kuMiyA bhI hai vaha apanI aura dUsare bahutasoMkI tRSA miTAnemeM samartha hai, aura jJAnadRSTi se dekhanese mahattva bhI usIkA hai| to bhI aba dUsare nayapara dRSTi karanI par3atI hai| aura vaha yaha ki yadi kisI taraha bhI zAstrAbhyAsa hogA to kucha na kucha pAtra honekI abhilASA hogI, aura kAla Anepara pAtratA bhI milegI hI, aura vaha dUsaroMko bhI pAtratA pradAna karegA; isaliye yahA~ zAstrAbhyAsake niSedha karanekA abhiprAya nahIM, parantu mUlavastuse dUra le jAnevAle zAstrAbhyAsakA niSedha kareM, to hama ekAMtavAdI nahIM kahe jaayge| isa taraha ina do praznoMkA saMkSepameM uttara likha rahA huuN| likhanekI apekSA vacanase adhika samajhAyA jA sakatA hai; to bhI AzA hai ki isase samAdhAna hogA, aura vaha pAtratAke kucha na kucha aMzoMkI vRddhi karegA aura ekAMta-dRSTiko ghaTAyegA, aisI mAnyatA hai| __ aho! anaMta bhavake paryaTanameM kisI satpuruSake pratApase isa dazAko prApta isa dehadhArIko tuma cAhate ho aura usase dharmakI icchA karate ho, parantu vaha to abhI kisI AzcaryakAraka upAdhimeM par3A hai ! yadi vaha nivRtta hotA to bahuta upayogI hotaa| acchA, tumheM usake liye jo itanI adhika zraddhA rahatI hai, usakA kyA kucha mUlakAraNa mAlUma huA hai ! isake Upara kI huI zraddhA, aura isakA kahA huA dharma anubhava karanepara anarthakAraka to nahIM lagatA hai na! arthAt abhI usakI pUrNa kasauTI karanA, aura aise karanemeM vaha prasanna hai| usake sAtha hI sAtha tumheM yogyatAkI prApti hogI; aura kadAcit pUrvApara bhI zaMkArahita zraddhA hI rahI to usako to vaisI hI rakhanemeM kalyANa hai, aisA spaSTa kahanA yogya mAlUma hotA thA, isaliye Aja kaha diyA hai| Ajake patrakI bhASA bahuta hI prAmINa likhI hai, parantu usakA uddeza kevala paramArtha hI hai / Agamake ullAsakI vRddhi karanA-z2arUra / anAmajIkA praNAma. Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * zrImad rAjacandra .. [patra 126, 127. 126 vavANIA, dvitIya bhAdra. vadI 12 zukra. 1946 vyAsabhagavAn kahate haiM ki icchAdveSavihInena, sarvatra samacetasA / . bhagavadbhaktiyuktena, mAtA bhagavatI gtiH|| icchA aura dveSake binA saba jagaha samadRSTise dekhanevAle puruSoMne bhagavAnkI bhaktise yukta hokara bhAgavatI gatiko arthAt nirvANako prApta kiyA hai Apa dekheM, isa vacanameM unhoMne kitanA adhika paramArtha bhara diyA hai ! prasaMgavaza isa vAkyakA smaraNa honese ise likhA hai| niraMtara sAtha rahane denemeM bhagavAnkA kyA nukasAna hotA hogA! . . AjJAMkita 127 vavANIA, dvitIya bhAda. vadI13 zani. 1946 nIcekI bAtoMkA abhyAsa karate hI rahanA:1. kisI bhI prakArase udaya AI huI aura udayameM AnevAlI kaSAyoMko zAnta karanA / 2. saba prakArakI abhilASAkI nivRtti karate rahanA / 3. itane kAlataka jo kiyA usa sabase nivRtta hoo, use karanese aba ruko / 1. tuma paripUrNa sukhI ho, aisA mAno, aura dUsare prANiyoMpara anukaMpA karate raho / 5. kisI eka satpuruSako DhU~r3ha lo, aura usake kaise bhI vacana hoM unameM zraddhA rkkho| ye pA~coM prakArake abhyAsa avazya hI yogyatA pradAna karate haiM / pA~caveMmeM phira cAroM samAveza ho jAte haiM, aisA avazya maano| ___ adhika kyA kahU~ ! kisI bhI samaya isa pA~caveMko prApta kiye binA isa paribhramaNakA anta nahIM aaygaa| bAkIke cAra isa pA~caveko prApta karanemeM sahAyaka haiN| pA~cave abhyAsake sivAya-usakI prAptike sivAya-mujhe dUsarA koI nirvANakA mArga nahIM sUjhatA, aura sabhI mahAtmAoMko bhI aisA hI sUjhA hogA ( sUjhA hai)| ___ aba tumheM jaisA yogya mAlUma ho vaisA kro| yaha tuma sabakI icchA hai, phira bhI adhika icchA karo; jaldI na kro| jitanI jaldI utanI hI kacAI, aura jitanI kacAI utanI hI khaTAI, isa ApekSika kayanako dhyAnameM rakhanA / prArabdhase jIvita rAyacandakA yathAyogya. Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 128,129,130,131 ] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 209 128 vavANIA, dvitIya bhAdra. vadI 13, 1946 tuma tathA aura jo jo dUsare bhAI mujhase kucha Atma-lAbhakI icchA karate ho, ve saba AtmalAbhako pAo, yahI merI aMtaHkaraNase icchA hai; to bhI usa lAbhake pradAna karanekI yathAyogya pAtratAmeM mujhe abhI kucha AvaraNa hai; aura usa lAbhako lenekI icchA karanevAloMkI yogyatAkI bhI mujhe aneka tarahase nyUnatA mAlUma huA karatI hai| isaliye jabataka ye donoM yoga paripakva na ho jaoNya, tabataka isa siddhi meM vilaMba hai, aisI merI mAnyatA hai / bAra bAra anukaMpA A jAtI hai, parantu nirupAyatAke sAmane kyA karU~ ! apanI kisI nyUnatAko pUrNatA kaise kaha dU~ ! ___ isake Uparase merI aisI icchA rahA karatI hai ki hAlameM aba to jisa taraha tuma saba yogyatAmeM A sako usa tarahakA kucha nivedana karatA rahU~, aura jo koI khulAsA pUMcho use buddhi-anusAra spaSTa karatA rahU~, anyathA yogyatI prApta karate raho, isI bAtako bAra bAra sUcita karatA rhuuN| 129 vavANIA, dvi. bhAdrapada vadI 13 soma. 1946 caitanyakA niraMtara avicchinna anubhava priya hai; yahI cAhiye bhI, isake sivAya dUsarI kucha bhI icchA nahIM rahatI; yadi rahatI ho to bhI use rakhanekI icchA nahIM / basa eka 'tU hI tU ' yahI eka askhalita pravAha nirantara cAhiye / adhika kyA kahA jAya ? vaha likhanese likhA nahIM jAtA, aura kahanese kahA nahIM jAtA; vaha kevala jJAnake gamya hai; athavA yaha zreNI zreNIse samajhameM A sakatA hai| bAkI to saba kucha avyakta hI hai| isaliye jisa nispRha dazAkA hI raTana hai, usake milanepara-isa kalpitako bhUla jAnepara hI-chuTakArA hai| 130 vavANIA, Asoja sudI 5 zani. 1946 UMca nIcano aMtara nathI, samajyA te pAmyA sadtI tIrthaMkaradevane rAga karanekA niSedha kiyA hai, arthAt jabataka rAga rahatA hai tabataka mokSa nahIM hotI; to phira mujha saMbaMdhI rAga tuma sabako hitakAraka kaise hogA ! likhanevAlA avyaktadazA. 131 vavANIA, Asoja sudI 6 ravi. 1946 AjJAmeM hI tanmaya hue binA paramArthake mArgakI prApti bahuta hI durlabha hai| isake liye tuma kyA upAya karoge, athavA tumane kyA upAya socA hai ! adhika kyA ! isa samaya itanA hI bahuta hai| 27 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImada rAjacandra . [patra 132, 133, 134 132 vavANIA, Asoja mudI 10 guru. 1946 bIjajJAna (1) khoja kare to kevalajJAna . bhagavAn mahAvIradeva. yaha kucha kahe jAne yogya svarUpa nahIM / jJAnI ratnAkara ye saba niyatiyA~ kisane kahIM ! hamane jJAnase dekhakara jaisA yogya mAlUma huA vaisI vyAkhyA kii| bhagavAn mahAvIradeva 10, 9, 8, 7, 6, 4, 3, 2, 1. . (2) karIba pA~ca dina pahale patra milA thA ( vaha patra jisa patrameM lakSmI AdikI vicitra dazAkA varNana kiyA hai)| jaba AtmA aise aneka prakArake parityAgI vicAroMko palaTa palaTakara ekatva buddhiko pAkara mahAtmAke saMgakI ArAdhanA karegI, athavA svayaM kisI pUrvake smaraNako prApta karegI to vaha iSTa siddhiko pAyegI, isameM saMzaya nahIM hai| (3) dharmadhyAna, vidyAbhyAsa ityAdikI vRddhi karanA / 133 vavANIA, vi. saM. 1946 Asoja yaha maiM tujhe mautakI auSadhi detA huuN| upayoga karanemeM bhUla nahIM karanA / tujhe kauna priya hai ! mujhe pahicAnanevAlA / aisA kyoM karate ho ! abhI dera hai| kyA honevAlA hai vaha ! he karma | tujhe nizcita AjJA karatA hU~ ki nIti aura nekIke Upara merA paira nahIM rakhavAnA / . : vi. saM. 1946 Asoja 134 tIna prakArakA vIrya kahA hai:(1) mahAvIrya (2) madhyavIrya (3) alpavIrya Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 135, 136] . vividha patra mAdi saMgraha-23yA~ varSa 211 tIna prakArakA mahAvIrya kahA hai:(1) sAtvika (2) rAjasika (3) tAmasika tIna prakArakA sAtvika zukla mahAvIrya kahA hai:(1) sAtvika zukla (2) sAtvika dharma (3) sAtvika mitra tIna prakArakA sAtvika zukka mahAvIrya kahA hai:(1) zukrajJAna (2) zukradarzana (3) zuklacAritra ( zIla) sAtvika dharma do prakArakA kahA hai:(1) prazasta (2) prasiddha prazasta ise bhI do prakArakA kahA hai:(1) pannaMtase . (2) apanaMtase / sAmAnya kevalI tIrthakara yaha artha samartha hai| 135 vavANIA, Asoja sudI11zukra. 1946 yaha ba~dhA huA hI mokSa pAtA hai, aisA kyoM nahIM kaha dete ! aisI kisakI icchA hai ki vaisA hone detA hai! jinabhagavAnke vacanakI racanA adbhuta hai| isakI to nAhIM kara hI nahIM skte| parantu pAye hue padArthakA svarUpa usake zAstroMmeM kyoM nahIM ! kyA usako Azcarya nahIM mAlUma huA hogA, kyoM chipAyA hogA ! eka bAra vaha apane bhuvanameM baiThA thA......prakAza thA, kintu jhA~khA thaa| maMtrIne Akara usase kahA, Apa kisa vicArakA kaSTa uThA rahe haiM ! yadi vaha yogya ho to use isa dInase kahakara upakRta kreN| 136 vavANIA, Asoja sudI 11 zukra.19.46 pada milA / sarvArthasiddhakI hI bAta hai| jainasiddhAMtameM aisA kahA gayA hai ki sarvArthasiddha mahAvimAnakI dhvajAse bAraha yojana dUrapara muktizilA hai| kabIra bhI dhvajAke nAmase AnaMda AnaMdameM A gaye haiN| vaha pada bA~cakara paramAnanda huaa| prabhAtameM jaldI uThA, usI samayase koI apUrva hI Ananda Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 zrImad rAjacandra [patra 137, 138 rahA karatA thaa| itanema pada milA; aura mUlapadakA atizaya smaraNa huA; ekatAna ho gayA / ekAkAravRttikA varNana zabdase kaise kiyA jA sakatA hai ! yaha dazA dinake bAraha bajetaka rahI / apUrva Ananda to aba bhI vaisAkA vaisA hI hai, parantu usake bAdakA kAla dUsarI bAteM (jJAnakI ) karanemeM calA gyaa| " kevalajJAna have pAmazu, pAmazu, pAmazuM re ke0 " aisA eka pada bnaayaa| hRdaya bahuta AnandameM hai| (2) jIvake astitvakA to kisI bhI kAlameM saMzaya na ho| jIvake nityapanekA-trikAlameM honekA-kisI bhI samaya saMzaya na ho / jIvake caitanyapanekA-trikAla astitvakA-kisI bhI samaya saMzaya na ho| usako kisI bhI prakArase baMdhadazA rahatI hai, isa bAtakA kisI bhI samaya saMzaya na ho| usa baMdhakI nivRtti kisI bhI prakArase nissandeha yogya hai, isa bAtakA kisI bhI samaya saMzaya na ho| mokSapada hai, isa bAtakA kisI bhI samaya saMzaya na ho / 137 vavANIA, Asoja sudI 12 zani. 1946 saMsArameM rahanA aura mokSa honI kahanA, yaha bananA kaThina hai / udAsInatA adhyAtmakI jananI hai| 138 . moravI, Asoja 1946 dUsare bahuta prakArake sAdhana juTAye, aura svayaM apane Apa bahutasI kalpanAyeM kIM, parantu asat guruke kAraNa ulaTA saMtApa hI bar3hatA gayA // 1 // . . . . . jisa samaya pUrvapuNyake udayase sadgurukA yoga milA, usa samaya vacanarUpI amRtake kAnoMmeM par3anese hRdayameMse saba prakArakA zoka dUra ho gayA // 2 // isase mujhe nizcaya ho gayA ki yahIMpara saMtApa naSTa hogA / basa phira maiM eka lakSase nitya hI usa sadgurukA satsaMga karane lagA // 3 // 138 bIjA sAdhana bahu koM, karI kalpanA Apa / athavA asadguru thakI, ulaTo vabhyo utApa // " pUrva puNyanA udayathI, maLyo sadguru yoga / vacana-suSA bhavaNe jatA, thayu hRdaya gatazoga // 2 // nizcaya ethI Aviyo, TaLo ahIM utApa / nitya kayoM satsaMga meM, eka lakSayI Apa // 3 // Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 139, 140, 141] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa 213 moravI, Asoja 1946 139 jahA~ upayoga hai vahA~ dharma hai| __ mahAvIradevako namaskAra. 1. antima nirNaya honA cAhie / 2. saba prakArakA nirNaya tatvajJAnameM hai / 3. AhAra, vihAra aura nihArakI niyamitatA / 4. arthakI siddhi / AryajIvana uttama puruSoMne AcaraNa kiyA hai| 140 bambaI, vi. saM. 1946 nityasmRti 1. jisa mahAkAryake liye tU paidA huA hai usa mahAkAryakA bAraMbAra cintavana kara / 2. dhyAna dhara le; samAdhistha ho jaa| .. 3. vyavahAra-kAryako vicAra jA / usameM jisa kAryakA pramAda huA hai, aba usake liye pramAda na ho, aisA kara / jisa kAryameM sAhasa huA ho, aba usameM vaisA na ho aisA upadeza le| 4. tuma dRr3ha yogI ho, vaise hI rho| 5. koI bhI choTIse choTI bhUla terI smRtimese nahIM jAtI, yaha mahAkalyANakI bAta hai| 6. kisImeM bhI lipta na honaa| 7. mahAgaMbhIra bana / 8. dravya, kSetra, kAla aura bhAvako vicAra jA / 9. yathArtha kr| 10. kArya-siddhi karatA huA calA jA / 141 bambaI, vi. saM. 1946 sahajaprakRti 1. para-hitako hI nija-hita samajhanA, aura paraduHkhako hI apanA duHkha samajhanA / 2. sukha-duHkha ye donoM hI manakI mAtra kalpanAyeM haiN| 3. kSamA hI mokSakA bhavyadvAra hai| 1. sabake sAtha namrabhAvase rahanA hI saccA bhUSaNa hai| 5. zAMta svabhAva hI sajjanatAkA yathArtha mUla hai / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhImad rAjaghanya [patra 142, 143 6. sacce snehIkI cAha hI sajjanatAkA khAsa lakSaNa hai| 7. durjanakA kama sahavAsa kro| . 8. saba kucha viveka-buddhise AcaraNa kro| 9. dveSakA abhAva karo / isa ( dveSa ) vastuko viSarUpa mAno / 10. dharma karmameM vRtti rkkho| 11. nItikI sImApara paira nahIM rkkho| 12. jitendriya bno| 13. jJAna-carcA, vidyA-vilAsameM tathA zAstrAdhyayanameM gu~the raho / 14. gaMbhIratA rkkho| 15. saMsArameM rahanepara bhI aura nItipUrvaka bhoga karanepara bhI videhI-dazA rakkho / 16. paramAtmAkI bhaktimeM guMthe rho| 17. paranindAko hI sabala pApa maano| 18. durjanatAse saphala honA hI hAranA hai, aisA maano| 19. AtmajJAna aura sajjanoMkI saMgati rkkho| - 142 . bambaI, vi.saM.1946 bahutasI bAteM aisI haiM jo kevala Atmagamya haiM, aura mana, vacana aura kAyAse para haiM; tathA bahutasI bAteM aisI haiM jo vacana aura kAyAse para haiM, parantu unakA astitva hai| zrIbhagavAn / zrImaghazApa / zrIbakhalAdha / 143 bambaI, vi.saM.1946 mahAvIradevane prathama tInoM kAloMko muTThImeM kara liyA, arthAt jagatko isa prakAra dekhAHusameM ananta caitanya AtmAoMko mukta dekhaa| ananta caitanya AtmAoMko baddha dekhaa| .. ananta caitanya AtmAoMko mokSakA pAtra dekhaa| ananta caitanya AtmAoMko mokSakA apAtra dekhA / ananta caitanya AtmAoMko adhogatimeM dekhaa| . ananta caitanya AtmAoMko UrdhvagatimeM dekhaa| 1. 'bhagavAn' zabdake bha, ga, va aura na ina akSaroM ke AgekA eka eka akSara lenese maSazApa, aura ina akSaroMke pIchekA eka eka akSara lenese balalAdha zabda banate haiN| anuvaadk| Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 215 patra 144, 245] vividha patra Adi saMgraha-23vA~ varSa unako puruSake rUpameM dekhaa| unako jaba-caitanyAtmaka svarUpameM dekhaa| 144 bambaI, kArtika sudI 5 soma. 1947 - bhagavAn paripUrNa-sarvaguNasaMpana-kahe jAte haiN| to bhI inameM bhI doSa koI kama nahIM haiM! citra-vicitra karanA hI inakI lIlA hai| adhika kyA kaheM ! samasta samartha puruSa apane Apako prApta hue jJAnako hI kaha gaye haiM / isa jJAnakI dina pratidina isa AtmAko bhI vizeSatA hotI jA rahI hai / maiM samajhatA hU~ ki kevalajJAna prApta karanetakakI mehanata karanA vyartha to nahIM jAyagA / mokSakI hameM koI AvazyakatA nahIM / niHzaMkapanekI, nirbhayapanekI, nirmohapanekI, aura nispRhapanekI jarUrata thI, vaha bahuta kucha prApta huI mAlUma hotI hai aura use pUrNa aMzameM prApta karanekI gupta rahe hue karuNAsAgarakI kRpA hogI, aisI AzA rahatI hai| phira bhI isase bhI adhika alaukika dazAkI prApti honekI icchA rahA karatI hai / vahA~ vizeSa kyA kaheM ! __AMtara-dhvanimeM kamI nahIM; parantu gAr3I ghoDekI upAdhi zravaNakA thor3A hI mukha detI hai| yahA~ nivRttike sivAya dUsarA sabhI kucha mAlUma hotA hai / jagatko aura jagatkI lIlAko baiThe baiThe muphtameM hI dekha rahe haiN| 145 bambaI, kArtika sudI 5 soma. 1947 satpuruSake eka eka vAkyameM, eka eka zabdameM, anaMta Agama bhare hue hai, yaha bAta kaise hogI ? nIceke vAkya maiMne asaMkhya satpuruSoMkI sammatise pratyeka mumukSuoMke liye maMgalarUpa mAne haiMmokSake sarvottama kAraNarUpa mAne haiN| 1. cAhe kabhI hI kyoM na ho kintu mAyAmaya sukhakI saba prakArakI vA~chAko chor3e binA kabhI bhI chuTakArA honevAlA nahIM, isaliye jabase yaha vAkya sunA hai usI samayase usa kramakA abhyAsa karanA hI yogya hai, aisA samajha lenA cAhiye / 2. kisI bhI prakArase saddakI khoja karanA; khoja karake usake prati tana, mana, vacana aura AtmAse arpaNa-buddhi rakhanA; usIkI AjJAkA saba prakArase zaMkArahita hokara ArAdhana karanA; aura to hI saba mAyAmaya vAsanAkA abhAva hogA, aisA samajhanA / / 3. anAdikAlake paribhramaNameM anantabAra zAkha-zravaNa, anantabAra vidyAbhyAsa, anantabAra jina-dIkSA, anantabAra AcAryapanA prApta huA hai, kevala eka sat hI nahIM milA; sat hI nahIM sunA, satkA hI zraddhAna nahIM kiyA aura isake milanepara, isake sunanepara, tathA isakI zraddhA karanepara hI mAtmAmeMse chaThanekI bAtakA bhaNakAra hogaa| 1. mokSakA mArga bAhara nahIM, kintu AtmAmeM hai| Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 sambaI, kArtika mudI 13 soma, 1947 1. jisane isake svamakA darzana prApta kiyA hai, usakA mana kisI dUsarI mI jaMgaha.bhramaNa nahIM karatA / jise kRSNakA lezamAtra bhI samAgama rahatA hai, usake manako saMsArakA samAgama hI acchA nahIM lagatA // 1 // : maiM jisa samaya ha~sate-khelate hue pragaTarUpase hariko dekheM, usI samaya merA jIvana saphala hai| zodhAkavi kahate haiM ki he unmukaM AnandameM vihAra karanevAle / tU hI hamAre jIvanakA eka mAtra AdhAra hai||2|| : 2. gyArahaveM guNasthAna se vyuta hunA jIva kamase kama tIna, aura adhikase adhika pandraha bhava karatA hai, aisA anubhava hotA hai / gyArahaveMmeM prakRtiyoMkA upazamabhAva honese mana, vacana aura kAyAkA yoga prabala zubhabhAvameM rahatA hai, isase sAtAkA baMdha hotA hai, aura yaha sAtA bahuta karake pA~ca anuttara vimAnoMmeM le jAnevAlI hI hotI hai| . parnu svapne jo darzana pAmere, tenu mana na car3he bIje bhAmere, thAya kRSNano leza prasaMgare, tene na game saMsArano sNgre||1|| hasatAM ramatAM pragaTa harI dekhure, mAkaM jIvyuM saphaLa tava lekhure muktAnandano nAtha vihArIre, modhA jIvanadorI amArIre // 2 // Page #303 -------------------------------------------------------------------------- Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KA RE at : and zrImad rAjacaMdra. varSa 24 muM. vi. saM. 1947. Lakshmi Art, Bombay, 8 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24vA~ varSa 145. bambaI, kArtika sudI 14, 1947 . . . AtmAne bhAna pA liyA, yaha to niHsaMzaya hai; graMthI-bheda ho gayA, yaha tInoM kAloMmeM satya bAta hai; saba jJAniyoM ne bhI yaha bAta svIkAra kI hai| aba antako nirvikalpasamAdhi pAnA hI bAkI rahI hai, jo sulabha hai, aura usake pAnekA hetu bhI yahI hai ki kisI bhI prakArase amRta-sAgarakA avalokana karate hue thoDIsI bhI mAyAkA AvaraNa bAdhA na pahuMcA sake; avalokana-sukhakA kiMcitmAtra bhI vismaraNa na ho jAya; eka 'tU hI tU' ke binA dUsarI raTana na rahe; aura mAyAmaya kisI bhI bhayakA, mohakA, saMkalpa aura vikalpakA eka bhI aMza bAkI na raha jAya / yadi yaha ekabAra bhI yogya rItise prApta ho jAya to phira cAhe jaise AcaraNa kiyA jAya, cAhe jaise bolA jAya, cAhe jase AhAra-vihAra kiyA jAya, to bhI use kisI bhI tarahakI bAdhA nahIM, use paramAtmA bhI pU~cha nahIM sakate, aura usakA kiyA huA sabhI kucha ThIka hai / aisI dazA pAnese paramArthake liye kiyA huA prayatna saphala hotA hai; aura aisI dazA hue binA pragaTa-mArgake prakAzana karanekI paramAtmAkI AmA nahIM hai, aisA mujhe mAlUma hotA hai isaliye isa dazAko pAne ke bAda hI pragaTa-mArgako kahane aura paramArthakA prakAza karanekA rada nizcaya kiyA hai, tabataka nahIM; aura isa dazAko pAnemeM aba kucha adhika samaya bhI nahIM hai / rupaye se pandraha Anetaka to ise pA gayA hU~, nirvikalpatA to hai hI, parantu nivRtti nahIM hai| yadi niti ho to dUsaroMke paramArthake liye kyA karanA cAhiye, usakA vicAra kiyA jA ske| usake bAda tyAgakI AvazyakatA hai, aura usake bAda hI dUsaroMke dvArA tyAga karAnekI gAvAsakatA hai| . ___ mahAn puruSoMne kaisI dazA pAkara mArgakA upadeza kiyA hai, kyA kyA karake mArgakA upadeza kiyA hai, isa bAtakA mAmAko acchI taraha maraNa rahA karatA hai, aura yahI bAta isa bAtakA ciha mAlama hotI hai ki pragaTha-bhAgamA upadeza karane deneko viropa icchA hai| isake liye abhI hAlameM to sampUrNa guru ho jAnA hI bolpaka mAra bhI isa viSaya meM bAta karanekI iccA nahIM hotii| aApakI icchAkI rakSA karaneke liye kucha isa prati satIpA bahuta paricayameM Ape hue yogapuruSakI icchAke liye kusa kahanA athavA nisivAya anya saba prakArase guptatA hI sakhI hai| - TA AL liye ka .. lA spAdikA uttara nahIM likhatA / kole po ulaTatA hU~ / bAkI AI HETANTana222520RRIATTAR Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 147 aura vahIM yAcanA bhI hai; aura yoga ( mana, vacana aura kAya ) bAhyarUpameM pUrvakarmako bhoga rahA hai / vedodayakA nAza honetaka gRhasthAvAsameM rahanA yogya lagatA hai| paramezvara jAna bUjhakara vedodaya rakhatA hai| kAraNa ki paMcamakAlameM paramArthakI varSA Rtu hone denekI usakI thor3I hI icchA mAlUma hotI hai / tIrthakarane jo jo samajhA athavA jo jo prApta kiyA hai use......isa kAlameM na samajha sakeM athavA na pA sakeM, aisI koI bhI bAta nahIM hai| yaha nirNaya bahuta samayase kara rakkhA hai / yadyapi tIrthakara honekI icchA nahIM hai, parantu tIrthakarake kiye anusAra karanekI icchA hai, itanI adhika unmattatA A gaI hai| usake zamana karanekI zakti bhI A gaI hai, parantu jAna bUjhakara hI zamana karanekI icchA nahIM kii| Apase vijJapti hai ki vRddhase yuvA baneM, aura isa alakha-vArtAke agraNIke bhI agraNI baneM / thoDe likheko bahuta smjhnaa| guNaThANAoMke bheda kevala samajhaneke liye kiye haiN| upazama aura kSapaka ye do tarahakI zreNiyA~ hai| upazamameM pratyakSa-darzanakI saMbhAvanA nahIM hotI, kintu kSapakameM hotI hai| pratyakSa-darzanakI saMbhavatAke abhAvameM yaha jIva gyArahaveM guNasthAnataka jAkara vahA~se pIche lauTatA hai / upazamazreNI do prakArakI hai-eka AjJArUpa; aura dUsarI mArgako jAne binA svAbhAvika upazama honerUpa / AjJArUpa upazamazreNIvAlA AjJAkA ArAdhana honetaka patita nahIM hotA, kintu pichalA to ekadama TheTha pahu~ca jAneke bAda bhI mArga na jAnaneke kAraNa patita ho jAtA hai| yaha A~khase dekhI huI, aura AtmAse anubhava kI huI bAta hai / saMbhava hai, yaha kisI zAstrameM mila bhI jAya, aura na mile to koI harja nahIM / yaha bAta tIrthakarake hRdayameM thI, yaha hamane jAna liyA hai| __dazapUrvadhArI ityAdikI AjJAkA ArAdhana karanekI mahAvIradevakI zikSAke viSayameM Apane jo likhA hai vaha ThIka hai / isane to bahuta hI adhika kahA thA; parantu usameM se thor3A hI bAkI bacA hai; aura prakAzaka puruSa gRhasthAvAsameM hai, bAkIke guphAmeM haiM / koI koI jAnate bhI haiM, parantu unameM itanA yogabala nhiiN| Adhunika kahe jAnevAle muniyoMkA sUtrArtha sunanetakake bhI yogya nahIM / sUtra lekara upadeza karanekI kucha dinoM pIche jarUrata nahIM pdd'egii| sUtra aura usake kone kone saba kucha jAne hue haiN| (2) (1) jinase mArga calA hai, aise mahAn puruSoMke vicAra, bala, nirbhayatA Adi guNa bhI mahAn hI the| eka rAjyake prApta karanemeM jitane parAkamakI AvazyakatA hai usase bhI kahIM adhika parAkramakI AvazyakatA apUrva abhiprAyasahita dharma-saMtatike calAneke liye caahie| thor3e samaya pahile mujhameM vaisI tathArUpa zAkti mAlUma hotI thI, abhI usameM vikalatA dekhanemeM bhAtI hai, usakA hetu kyA honA cAhiye, yaha vicAra karane yogya hai| Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 147] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa saMbhava hai, vaha mArga saMpradAyakI rItidvArA bahutase jIvoMko mila bhI jAya, kintu darzanakI rItise to vaha virale hI jIvoMko prApta hotA hai| yadi jinabhagavAnkA abhimata mArga nirUpaNa karane yogya ginA jAya to usakA saMpradAya-bhedakI koTise nirUpaNa honA bilakula asaMbhava hai, kyoMki usa mArgakI racanAko sAMpradAyika svarUpameM lAnA atyanta kaThina hai| darzanakI apekSAse kisI jIvakA upakArI hone jitanA virodha AtA hai| (2) jo koI mahAn puruSa due haiM ve pahilese hI svasvarUpa (nijazakti ) samajha sakate the, bhAvI mahAn kAryake bIjako pahilese hI avyaktarUpameM vapana kiye rakhate the-athavA svAcaraNako avirodha jaisA rakhate the| __mujhameM vaha dazA vizeSa virodhameM par3I huI jaisI mAlUma hotI hai / vaha virodha kyoM mAlUma hotA hai, usake kAraNoMko bhI yahA~ likha detA hU~: 1. saMsArIkI rItike samAna vizeSa vyavahAra rahanese / 2. brahmacaryakA dhAraNa / (1) uddeza prakaraNa. sarvajJa-mImAMsA. SaTdarzana avalokana. vItarAga abhiprAya vicAra. vyavahAra prakaraNa. munidharma. AgAradharma. matamatAMtara nirAkaraNa. upasaMhAra. (2) navatattvavivecana. guNasthAnavivecana. karmaprakRtivivecana. vicArapaddhati. zravaNAdivivecana. bodhabIjasaMpatti. jIvAjIvavibhakti. zuddhAtmapadabhAvanA. vItarAga darzana | (3) aMga. upAMga. mUla. cheda. | Azaya prakAzitA TIkA. vyavahArahetu. paramArthahetu. paramArtha gauNatAkI prasiddhi. . vyavahAra vistArakA paryavasAna. anekAMtadRSTi hetu. svagata matAMtara nivRttiprayatna. upakrama. upasaMhAra. avisaMdhi. lokavarNana sthUlatva hetu. vartamAnakAlameM AtmasAdhana bhUmikA. vItarAgadarzana vyAkhyAkA anukrama. Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 zrImad rAjacandra [patra 148, 149 (4) mUla. uttara. lokasaMsthAna ? una una sthAnoMmeM rahanevAlI sUrya candra Adi vastu. dharma adharma astikAyarUpa dravya ! athavA niyamita gati hetu ? svAbhAvika abhavyatva! duHSama suSama Adi kAla ! anAdi anaMta siddhi ! | manuSyakI U~cAI AdikA pramANa ! anAdi anaMtakA jJAna kisa taraha ho ! | amikAya AdikA nimittayogase ekadama utpanna AtmAkA saMkoca-vistAra ? ho jAnA! siddha Urdhvagamana-cetana, khaMDakI taraha kyoM nahIM hai ! | eka siddhameM anaMta siddhoMkI avagAhanA ! kevalajJAnameM lokAlokakA jJAna kaisA hotA hai ? lokasthiti maryAdAkA hetu ! zAzvata vastu lakSaNa ! bambaI, kArtika 1947 upazamabhAva solaha bhAvanAoMse bhUSita honepara bhI jahA~ svayaM sarvotkRSTa mAnA gayA hai, vahA~ dUsaroMkI utkRSTatAke kAraNa apanI nyUnatA hotI ho, aura koI matsarabhAva Akara calA jAya to vaha usako upazamabhAva thA, kSAyika nahIM thA; yaha niyama hai| (2) vaha dazA kyoM ghaTa gaI hai aura vaha dazA baDhI kyoM nahIM ? lokake saMbaMdhase, mAnecchAse, ajAgRtapanese, aura strI Adi pariSahoMkI jaya na karanese / jisa kriyA jIvako raMga lagatA hai, usakI vahIM sthiti hotI hai, aisA jo jinabhagavAnakA abhiprAya hai vaha satya hai| zrItIrthakarane mahAmohanIyake jo tIsa sthAna kahe haiM, ve satya haiN| anaMtajJAnI puruSoMne jisakA koI bhI prAyazcitta nahIM kahA aura jisake tyAgakI hI ekAnta AjJA dI hai, aise kAmase jo vyAkula nahIM huA, vahI paramAtmA hai / 149 bambaI, kArtika sudI 14, 1947 anantakAlase AtmAko AtmaviSayaka jo bhrAnti ho rahI hai, yaha eka avAcya adbhuta vicAra karane jaisI bAta hai / jahA~ matikI gati nahIM, vahA~ vacanakI gati kaise ho sakatI hai ! nirantara udAsInatAke kramakA sevana karanA; satpuruSakI bhaktimeM lIna honA; satpuruSoMke caritroMkA smaraNa karanA; satpuruSoM ke lakSaNoMkA cintavana karanA; satpuruSoMkI mukhAkRtikA hRdayase avalokana Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 221 patra 150, 151, 152,153] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa karanA; unake mana, vacana aura kAyakI pratyeka ceSTAke adbhuta rahasyoMkA phira phirase nididhyAsana karanA; aura unake dvArA mAne hueko sarvathA mAnya krnaa| 150 bambaI, kArtika sudI 15, budha. 1947 niraMtara eka hI zreNI rahatI hai / pUrNa hari-kRpA hai / (sat zraddhAko pAkara ) jo koI tumhArI dharmake nimittase icchA kare usakA saMga rakkho / 151 bambaI, kArtika vadI 3 zani. 1947 yaha dRr3ha vizvAsapUrvaka mAnanA ki yadi isako udayakAlameM vyavahArakA baMdhana na hotA to yaha tumheM aura dUsare bahutase manuSyoMko apUrva hitako denevAlA hotA / jo kucha pravRtti hotI hai, usake kAraNase usane kucha viSamatA nahIM mAnI, paraMtu yadi use nivRtti hotI to vaha dUsarI AtmAoMke liye mArga milanekA kAraNa ho jAtA / abhI use vilaMba hogA / paMcamakAlakI bhI pravRtti hai; isa bhavameM mokSa jAnevAle manuSyoMkA saMbhava honA bhI kama hai; ityAdi kAraNoMse aisA hI huA hogA, to usake liye kucha kheda nhiiN| 152 bambaI, kArtika vadI 5 soma. 1947 saMtakI zaraNameM jA satsaMga yaha bar3ese bar3A sAdhana hai| satpuruSakI zraddhAke binA chuTakArA nahIM / ina do viSayoMkA zAstra ityAdise unako upadeza karate rahanA / satsaMgakI vRddhi krnaa| 153 bambaI, nAkhudA mohallA, kArtika vadI 9 zukra. 1947 eka ora to paramArtha-mArgako zIghratAse prakAzita karanekI icchA hai, aura dUsarI ora alakha 'laya ' meM lIna ho jAnekI icchA rahatI hai / yaha AtmA alakha ' laya ' meM pUrI pUrI samAviSTa ho gaI hai| yogake dvArA samAveza karanA yahI eka raTana lagI huI hai| paramArthake mArgako yadi bahutase mumakSa pAyeM, alakha-samAdhi pAyeM, to bahuta acchA ho, aura isIke liye kucha manana bhI hai / dInabaMdhukI jaisI icchA hogI vaisA ho rhegaa| . niraMtara hI adbhuta dazA rahA karatI hai| hama avadhUta hue haiN| aura avadhUta karanekI bahutase jIvoMke prati dRSTi hai| mahAvIradevane isa kAlako paMcamakAla kahakara duHSama kahA, vyAsane kaliyuga kahA, isa prakAra Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 zrImad rAjavandra [patra 154 aneka mahApuruSoMne isa kAlako kaThina kahA hai; yaha bAta nissandeha satya hai; kyoMki bhakti aura satsaMga videza cale gaye haiM, arthAt saMpradAyameM nahIM rahe, aura inake mile binA jIvakA chuTakArA nhiiN| isa kAlameM inakA milanA duHSama ho gayA hai, isIliye isa kAlako duHSama kahA hai, yaha bAta yogya hI hai / duHSamake viSayameM kamase kama likhanekI icchA hotI hai, parantu likhane athavA bolanekI adhika icchA nahIM rahI / ceSTAke Uparase hI samajhameM A jAyA kare aisI nizcala icchA hai| OM zrIsadgurucaraNAya namaH 154 bambaI, kArtika vadI 9 zukra. 1947 muni........ke saMbaMdhameM ApakA likhanA yathArtha hai / bhava-sthitikI paripakkatA hue binA, dInabaMdhukI kRpA binA, aura saMta-caraNakI sevA binA tInoM kAlameM bhI mArgakA milanA kaThina hI hai| jIvake saMsAra-paribhramaNake jo jo kAraNa haiM, unameM mukhya sabase bar3e kAraNa ye haiM ki svayaM jisa jJAnake viSayameM zaMkita haiM, usI jJAnakA upadeza karanA; pragaTarUpameM usI mArgakI rakSA karanI; tathA usake liye hRdayameM cala-vicala bhAva honepara bhI apane zraddhAluoMko usI mArgake yathArtha honekA upadeza denA / isI taraha yadi Apa usa munike saMbaMdhameM vicAra kareMge to yaha bAta ThIka ThIka lAgU hogii| jisakA jIva svayaM hI zaMkAmeM DubakiyA~ khAtA ho, phira bhI yadi vaha niHzaMka mArgake upadeza karanekA daMbha rakhakara samasta jIvana bitA de, to yaha usake liye parama zocanIya hai / munike saMbaMdhameM yahA~para kucha kaThora bhASAmeM likhA gayA hai, aisA mAlUma hotA hai; phira bhI yahA~ vaisA abhiprAya bilakula bhI nahIM hai / jaisA hai vaisAkA vaisA hI karuNAI cittase likhA hai| isI tarahase dUsare anaMta jIva pUrvakAlameM bhaTake haiM, vartamAnakAlameM bhaTaka rahe haiM, aura bhaviSyakAlameM bhI bhttkeNge| jo chUTaneke liye hI jItA hai, vaha baMdhanameM nahIM AtA, yaha vAkya niHsaMdeha anubhayapUrNa hai / baMdhanakA tyAga karanepara hI chuTakArA hotA hai, aisA samajhanepara bhI usI baMdhanakI vRddhi karate rahanA, usImeM apanA mahattva sthApita karanA, aura pUjyatAkA pratipAdana karanA; yaha jIvako bahuta hI adhika bhaTakAnevAlA hai / yaha buddhi saMsAra-sImAke nikaTa Aye hue jIvako hI hotI hai, aura samartha cakravartI jaisI padavIpara ArUr3ha honepara bhI usakA tyAga karake kara-pAtrameM bhikSA mA~gakara jInevAle aise jIva saMtake caraNoMko anaMta ananta premabhAvase pUjate haiM, aura ve jarUra hI chUTa jAte haiN| __dInabaMdhukI aisI dRSTi hai ki chUTaneke icchukako bA~dhanA nahIM, aura ba~dhaneke icchukako chor3anA nahIM / yahA~ kisI zaMkAzIla jIvako aisI zaMkA ho sakatI hai ki jIvako to ba~dhanA kabhI bhI acchA nahIM lagatA, sabako chUTanekI hI icchA rahatI hai, to phira jIva kyoM ba~dha jAtA hai ! isa zaMkAkA itanA hI samAdhAna hai ki aisA anubhava huA hai ki jise chUTanekI dRr3ha icchA hotI hai, usako baMdhanakI zaMkA hI miTa jAtI hai| aura isa kathanakA sAkSI yaha sat hai| Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMtra 155, 156, 157] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 223 155 bambaI, kArtika vadI 14 guru. 1947 aMtarakI paramArtha vRttiyoMko thor3e samayataka pragaTa karanekI icchA nahIM hotI / dharmakI icchA karanevAle prANiyoMke patra, prazna Adiko to isa samaya baMdhanarUpa mAnA hai; kyoMki jina icchAoMko abhI hAlameM pragaTa karanekI icchA nahIM, unake kucha aMza vivaza hokara inake kAraNase pragaTa karane par3ate haiN| nitya niyamameM tumheM tathA anya saba bhAIyoMko isa samaya to maiM itanA hI kahatA hU~ ki jisa kisI bhI mArgase anaMtakAlase grasita AgrahakA, apanepanakA, aura asatsaMgakA nAza ho usI mArgameM vRtti lagAnI cAhiye; yahI citavana rakhanese aura parabhavakA dRr3ha vizvAsa rakhanese kucha aMzoMmeM jaya prApta ho skegii| 156 bambaI, kArtika vadI 14 zukra. 1947 abhI hAlameM to maiM kisIko bhI spaSTarUpase dharmopadeza deneke yogya nahIM, athavA aisA karanekI merI icchA nahIM hai / icchA na honekA kAraNa udayameM rahanevAle karma hI haiM / maiM to yahI cAhatA hU~ ki koI bhI jijJAsu ho vaha dharmaprApta mahApuruSase hI dharmako prApta kare, tathApi maiM jisa vartamAnakAlameM hU~ vaha kAla aisA nahIM hai| sabase pahile manuSyameM yathAyogya jijJAsupanA AnA caahiye| pUrvake AgrahoM aura asatsaMgako haTAnA cAhiye aura jisase dharma prApta karanekI icchA ho vaha svayaM bhI use pAyA huA hai ki nahIM, isa bAtakI pUrNa jA~ca karanI cAhiye; yaha saMtakI samajhane jaisI bAta hai| 157 bambaI, maMgasira sudI 4 soma. 1947 nIce eka vAkyapara sAmAnyataH syAdvAda ghaTAyA hai:" isa kAlameM koI bhI mokSa nahIM jaataa|" " isa kAlameM koI bhI isa kSetrase mokSa nahIM jaataa|" " isa kAlameM, koI bhI isa kAlameM utpanna huA isa kSetrase mokSa nahIM jaataa|" / " isa kAlameM, koI bhI isa kAlameM utpanna huA sarvathA mokSa nahIM jaataa|" " isa kAlameM, koI bhI isa kAlameM utpanna huA saba karmoMse sarvathA mukta nahIM hotaa|" aba isake Upara sAmAnya vicAra karate haiM / pahile eka AdamIne kahA ki isa kAlameM koI bhI mokSa nahIM jAtA / jyoMhI yaha vAkya nikalA tyAhI zaMkA huI ki kyA isa kAlameM mahAvidehase bhI mokSa nahIM jAte ? vahA~se to jA sakate haiM, isaliye phirase vAkya bolo / aba usane dUsarI bAra kahA:-isa kAlameM koI bhI isa kSetrase mokSa nahIM jAtA / taba phira prazna huA ki jaMbU , sudharmAsvAmI ityAdi kaise mokSa cale gaye ! vaha bhI to yahI kAla thA; isaliye phira vaha sAmanevAlA puruSa vicAra karake bolA:-'isa kAlameM, koI bhI isa kAlameM janmA huA isa kSetrase mokSa nahIM jaataa|' phira prazna Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 zrImad rAjacandra [patra 158, 159 huA ki kisIkA mithyAtva to nAza hogA yA nahIM ! uttara milA ki hA~, hotA hai / to phira zaMkAkArane pUchA ki yadi mithyAtva naSTa ho sakatA hai to mithyAtvase mokSa huA kahA jAyagA yA nahIM ! phira sAmanevAlene javAba diyA ki hA~, aisA to ho sakatA hai| antameM zaMkAkAra bolA ki aisA nahIM, parantu aisA hogA ki ' isa kAlameM, koI bhI isa kAlameM utpanna huA saba karmoMse sarvathA mukta nahIM hotaa|' __ isameM bhI aneka bheda haiN| parantu yahA~taka kadAcit sAdhAraNa syAdvAda mAneM to yaha jainazAstrake liye spaSTIkaraNa huA jaisA ginA jAyagA / vedAnta Adi to isa kAlameM bhI saba karmose sarvathA muktikA pratipAdana karate haiM, isaliye abhI aura bhI Age jAnA paDegA; usake bAda kahIM jAkara vAkyakI siddhi ho pAve / isa taraha vAkya bolanekI apekSA rakhanA ucita kahA jA sakatA hai; parantu jJAnake utpanna hue binA isa apekSAkA smRta rahanA saMbhava nahIM; athavA ho sakatA hai to vaha satpuruSakI kRpAse hI siddha ho sakatA hai| isa samaya basa yhii| thor3e likheko bahuta smjhnaa| Upara likhI huI sira ghumAdenevAlI bAteM likhanA mujhe pasaMda nhiiN| zakkarake zrIphalakA sabhIne vakhAna kiyA hai; parantu yahA~ to chAlasahita amRtakA nAriyala hai, isaliye yaha kaise pasaMda A sakatA hai, parantu sAtha hI ise nApasaMda bhI nahIM kiyA jA sktaa| __antameM Aja, kala aura hamezake liye yahI kahanA hai ki isakA saMga honeke bAda saba prakArase nirbhaya rahanA sIkhanA / Apako yaha vAkya kaisA lagatA hai ! 158 bambaI, maMgasira sudI 9 zani. 1947 OM satsva rUpa yahA~ to tInoM hI kAla samAna haiM / cAlU vyavahArake prati viSamatA nahIM hai, aura usako tyAganekI icchA rakkhI hai, parantu pUrva prakRtiyoMke haTAye binA koI chuTakArA nhiiN| kAlakI duHSamatA........se yaha pravRtti mArga bahutase jIvoMko satkA darzana karanese rokatA hai| tuma sabase yahI anurodha hai ki isa AtmAke saMbaMdha dUsaroMse koI bAtacIta mata krnaa| 159 bambaI, maMgasira sudI 13 budha. 1947 Apa hRdayake jo jo udgAra likhate haiM, unheM par3hakara ApakI yogyatAke liye prasanna hotA hU~, parama prasannatA hotI hai, aura phira phirase satayugakA smaraNa ho AtA hai| Apa bhI jAnate hI haiM ki isa kAlameM manuSyoMke mana mAyAmaya saMpattikI icchAyukta ho gaye haiN| kinhIM virale manuSyoMkA hI nirvANa-mArgakI dRr3ha icchAyukta rahanA saMbhava hai| athavA vaha icchA kinhIM viraloko hI satpuruSake caraNoMke sevana karanese prApta hotI hai / isameM saMdeha nahIM ki mahA aMdhakAravAle isa kAlameM apanA janma kisI kAraNase to huA hI hai, parantu kyA upAya kiyA jAya, isako to sampUrNatAse jaba vaha suzAvegA tabhI kucha upAya bana skegaa| Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 160, 161] vividha patra mAdi saMgraha-24vA~ varSa 325 160 bambaI, maMgasira sudI 14, 1947 AnandamUrti satsvarUpako abhedabhAvase tInoM kAla namaskAra karatA hU~ jo jo icchAyeM usameM kahIM haiM, ve kalyANakAraka hI haiM; parantu isa icchAkI saba prakArakI sphuraNAe~ to sacce puruSake caraNakamalakI sevAmeM hI antarbhUta haiM (yaha saba anantajJAniyoMkA mAnA huA niHzaMka vAkya Apako likhA hai); aura vaha bahudhA satsaMgameM hI antarbhUta hai| paribhramaNa karate hue jIvane anAdikAlase abataka apUrvako nahIM pAyA; jo pAyA hai vaha saba pUrvAnupUrva hI hai| ina sabakI vAsanAkA tyAga karanekA abhyAsa karanA / dRr3ha premase aura parama ullAsase yaha abhyAsa jayavaMta hogA, aura vaha kAlakI anukUlatA milanepara mahApuruSake yogase apUrvakI prApti kraayegaa| - saba prakArakI kriyAkA, yogakA, tapakA, aura isake sivAya anya prakArakA aisA lakSa rakhanA ki AtmAko chur3Aneke liye hI saba kucha hai; baMdhanake liye nahIM; jisase baMdhana ho una sabakA ( sAmAnya kriyAse lekara saba yoga Adi paryaMta ) tyAganA hI yogya hai / mithyA nAmadhArIkA yathAyogya, 161 bambaI, maMgasira vadI 14, 1947 prApta hue satsvarUpako abhedabhAvase apUrva samAdhimeM smaraNa karatA hU~ antima svarUpake samajhane meM aura anubhava karanemeM thor3IsI bhI kamI nahIM rahI hai| vaha jaise hai vaise hI saba prakArase samajhameM A gayA hai| saba prakAroMkA kevala ekadeza chor3akara zeSa saba kucha anubhavameM A cukA hai / ekadeza bhI aisA nahIM rahA jo samajhameM na AyA ho; parantu yoga ( mana, vacana, kAya) pUrvaka saMgahIna honeke liye vanavAsakI AvazyakatA hai; aura aisA honepara hI vaha ekadeza bhI anubhavameM A jAyagA, arthAt usImeM rahA jAyagA; paripUrNa lokAloka-jJAna utpanna hogA; kintu ise utpanna karanekI (vaisI) AkAMkSA nahIM rahI hai, to phira vaha utpanna bhI kaise hogA? yaha bhI AzcaryakAraka hai! paripUrNa svarUpajJAna to utpanna ho cukA hI hai, aura isa samAdhimeMse nikalakara lokAloka-darzanake prati jAnA kaise hogA! yaha bhI kevala eka mujhe hI nahIM, parantu patra likhanevAleko bhI eka zaMkA hotI hai| ___ kunabI aura kolI jaisI jAtimeM bhI thor3e hI varSoM meM mArgako pAye hue kaI eka puruSa ho gaye haiN| jana-samudAyako una mahAtmAoMkI pahicAna na honeke kAraNa unase koI virale loga hI svArthakI siddhi kara sake haiM; jIvako una mahAtmAoMke prati moha hI utpanna na huA, yaha kaisA adbhuta IzvarIya vidhAna hai! ina sabane koI aMtima jJAnako pAyA na thA, parantu usakA milanA unake bahuta hI samIpameM thaa| aise bahutase puruSoMke pada vagaire yahA~ dekhe haiM / aise puruSoMke prati bahuta romAMca ullasita hotA hai| aura mAnoM niraMtara unakI caraNoMkI hI sevA karate raheM, yahI eka AkAkSA rahA karatI hai / zAniyoMkI apekSA aise mumukSuko dekhakara atizaya ullAsa hotA hai, usakA kAraNa yahI hai ki ve jJAnIke caraNoMkA Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 - zrImad rAjacandra [patra 162, 163, 164 nirantara sevana kiyA karate haiM; aura inake isa dAsatvake prati hamArA dAsatva honekA bhI yahI kAraNa hai / bhojA bhagata, nirAMta kolI ityAdi puruSa yogI ( parama yogyatAvAle ) the / niraMjanapadako samajhanevAle niraMjana kaisI sthitimeM rakhate haiM, yaha vicAranepara unakI atIndriya gatipara gaMbhIra samAdhipUrNa ha~sI AtI hai / aba hama apanI dazA kisI bhI prakArase nahIM kaha sakate; phira likha to kahA~se sakeMge ! ApakA darzana honepara hI jo kucha vANI kaha sakegI vaha kahegI, bAkI to lAcArI hai| hameM kucha mukti to cAhiye nahIM, aura jisa puruSako jainadarzanakA kevalajJAna bhI nahIM cAhiye, usa puruSako paramezvara aba kaunasA pada degA, kyA yaha kucha Apake vicArameM AtA hai ! yadi AtA ho to Azcarya karanA; anyathA yahA~se kisI rItise kucha bhI bAhara nikAlA jA sake aisI saMbhAvamA dikhAI nahIM detii| ____ Apa bArambAra likhate haiM ki darzanake liye bahuta AturatA hai, parantu mahAvIradevane ise paMcamakAla kahA hai, aura vyAsabhagavAnne kaliyuga kahA haivaha kahA~se sAtha rahane de sakatA hai ? aura yadi rahane de to Apako upAdhimukta kyoM na rakkhe ! 162 bambaI, maMgasira vadI 14, 1947 yaha bhUmi ( bambaI ) upAdhikA zobhA-sthAna hai / ........Adiko yadi ekabAra bhI ApakA satsaMga ho jAya to jahA~ eka lakSa karanA cAhiye vahA~ lakSa ho sakatA hai, anyathA honA durlabha hai, kyoMki hAlameM hamArI bAhyavRtti bahuta kama hai / 163 bambaI, pauSa sudI 5 guru. 1947 alakha nAma dhunI lagI gaganameM, magana bhayA mana meraajii| Asana mArI surata dRr3hadhArI, diyA agama-ghara dderaajii| darazyA alakha dedaaraajii| 164 bambaI, pauSa sudI 10 soma. 1947 praznavyAkaraNameM satyakA mAhAtmya par3hA hai, usapara manana bhI kiyA thaa| hAlameM harijanakI saMgatike abhAvase kAla kaThinatAse vyatIta hotA hai / harijanakI saMgatimeM bhI usake prati bhakti karanA yaha bahuta priya lagatA hai| ... ApakI paramArthaviSayaka jo parama AkAMkSA hai, vaha IzvarecchA huI to kisI apUrva mArgase saphala ho jAyagI / jinako bhrAMtike kAraNa paramArthakA lakSa milanA durlabha ho gayA hai, aise bhAratakSetravAsI manuSyoM ke prati vaha parama kRpAlu paramakRpA karegA; parantu abhI hAlameM kucha samayataka usakI icchA ho, aisA mAlUma nahIM hotaa| Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 165, 166, 167] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 227 165 bambaI pauSa sudI 14 zukra. 1947 karanA phakIrI kyA dilagIrI; sadA magana mana rahanAjI mumukSuoMko isa vRttiko adhikAdhika bar3hAnA ucita hai| paramArthakI ciMtAkA honA yaha eka judA viSaya hai / aMtaraMgameMse vyavahArakI ciMtAkA vedana kama karanA yaha mArga pAnekA eka sAdhana hai| hamArI vRtti jo karanA cAhatI hai, vaha eka niSkAraNa paramArtha hI hai aura isa viSayameM Apa bhI bArambAra jAna hI cuke haiM; tathApi kucha samavAya kAraNakI nyUnatAke kAraNa abhI hAlameM to vaisA kucha adhika nahIM kiyA jA sakatA; isaliye anurodha hai ki aisA kathana pragaTa na karanA ki hAlameM hama koI paramArtha-jJAnI haiM, athavA samartha haiM, kyoMki yaha hameM vartamAnameM pratikUla jaisA hai|| tumameM se jo koI mArgako samajhe haiM, ve use sAdhya karaneke liye nirantara satpuruSake caritrakA manana karanA cAlU rakkheM; usa viSayameM prasaMga Anepara hamase pU~che, tathA satzAstrakA, satkathAkA aura sadvatakA sevana kreN| vi. nimittamAtra bambaI, pauSa vadI 2 soma. 1947 hamako pratyeka mumukSuoMkA dAsatva priya hai| isa kAraNa unhoMne jo kucha bhI upadeza kiyA hai, use hamane par3hA hai / yathAyogya avasara prApta honepara isa viSayameM uttara likhA jA sakegA; tathA abhI hama jisa Azrama (jisa sthitimeM rahanA hai vaha sthiti ) meM haiM use chor3a denekI koI AvazyakatA nahIM / tumane hamAre samAgamakI jo AvazyakatA batAI vaha avazya hitaiSI hai; tathApi abhI isa dazAko pAnekA yoga nahIM A sktaa| yahA~ to nirantara hI Ananda hai / vahA~ sabako dharmayogakI vRddhi karaneke liye vinati hai| 167 bambaI, pauSa 1947 " jIvako mArga mahIM milA, isakA kyA kAraNa hai "! isa bAtapara bArambAra vicAra karake yadi yogya lage to sAthakA (nIcekA) patra par3hanA / hameM to mAlUma hotA hai ki mArga sarala hai, sulabha hai, parantu prAptikA yoga milanA hI durlabha hai| . . satsvarUpako abhedabhAvase aura ananya bhaktise namonamaH ___ jo nirantara apratibaddhabhAvase vicarate haiM, aise jJAnI puruSoMkI AjJAkI samyak pratItike huye binA, tathA usameM acala sneha. hue binA satsvarUpake vicArakI yathArtha prApti nahIM hotI, aura vaisI dazA Anese jisane unake caraNAravindakA sevana kiyA hai, vaha puruSa vaisI dazAko krama kramase pA jAtA hai / isa mArgakA ArAdhana kiye binA jIvane anAdikAlase paribhramaNa kiyA hai| jahA~taka jIvako svacchaMdarUpI aMdhApana maujUda hai, vahA~taka isa mArgakA darzana nahIM hotA / yaha aMdhApana haTAneke liye jIvako isa mArgakA vicAra karanA cAhiye; har3a mokSecchA karanI cAhiye; aura isa vicArameM Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 zrImad rAjacandra [patra 168, 169 apramatta rahanA cAhiye, tabhI mArgakI prApti hokara aMdhApana haTa sakatA hai / anAdikAlase jIva ulaTe mArgapara cala rahA hai| yadyapi usane japa, tapa, zAstrAdhyayana vagaire anantabAra kiye haiM, tathApi jo kucha karanA Avazyaka thA vaha usane nahIM kiyA, jo ki hamane pahile hI kaha diyA hai| sUyagaDAMgasUtrameM jahA~ bhagavAn RSabhadevajIne apane ahAnaveM putroMko upadeza kiyA hai, aura unheM mokSa-mArgapara car3hAyA hai, vahA~ isa tarahakA upadeza diyA hai:-he AyuSmAnoM ! isa jIvane eka bAta chor3akara saba kucha kiyA hai; to batAo ki vaha eka bAta kyA hai ? to nizcayapUrvaka kahate haiM ki satpuruSakA kahA huA vacana-usakA upadeza; ise isa jIvane nahIM sunA, aura ThIka rItise nahIM dhAraNa kiyA; aura hamane usIko muniyoMkA sAmAyika ( Atma-svarUpakI prApti ) kahA hai| sudharmAsvAmI jambUsvAmIko upadeza dete haiM ki, jisane samasta jagatkA darzana kiyA hai, aise mahAvIrabhagavAnne hameM isa taraha kahA hai:-guruke AdhIna hokara AcaraNa karanevAle aise ananta puruSoMne mArga pAkara mokSa prApta kiyA hai| eka isI jagaha nahIM parantu saba jagaha aura saba zAstroMmeM yahI bAta kahanekA uddeza hai| ___ ANAe dhammo ANAe tavo AjJAkA ArAdhana hI dharma hai; AjJAkA ArAdhana hI tapa haiyaha Azaya jIvako samajhameM nahIM AyA, isake kAraNoMmeMse pradhAna kAraNa svacchaMda hai| 168 bambaI, pauSa 1947 satsvarUpako abhedarUpase ananya bhaktise namaskAra jisako mArgakI icchA utpanna huI hai, use saba vikalpoMko chor3akara kevala yahI eka vikalpa phira phirase smaraNa karanA Avazyaka hai: "anaMtakAlase jIva paribhramaNa kara rahA hai, phira bhI usakI nivRtti kyoM nahIM hotI hai aura vaha nivRtti kyA karanese ho sakatI hai ! isa vAkyameM ananta artha samAviSTa haiM; tathA isa vAkyameM uparokta citavana kiye binA aura usake liye dRr3ha hokara tanmaya hue binA mArgakI dizAkA kiMcit bhI bhAna nahIM hotA, pUrvameM nahIM huA, aura bhaviSyakAlameM bhI nahIM hogaa| hamane to aise hI jAnA hai, isaliye tuma sabako bhI isIkI khoja karanA hai| phira usake bAda hI, dUsarA kyA jAnanekI jarUrata hai, usa bAtakA patA calatA hai / 169 bambaI, mAgha sudI 7 ravi. 1947 jise mu- panese rahanA par3atA hai aise jijJAsu ! jIvake do bar3e baMdhana haiM-eka svacchaMda aura dUsarA pratibaMdha / jisakI svacchaMdatA haTAnekI icchA hai, use jJAnIkI AjJAkA ArAdhana karanA cAhiye; tathA jisakI pratibaMdha haTAnekI icchA hai, use sarvasaMgakA tyAgI honA cAhiye / yadi aisA na hogA to baMdhanakA nAza na hogaa| jisakA svacchaMda naSTa ho. Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 170, 171] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 229 gayA hai, usakA pratibaMdha bhI avasarake prApta honepara nAza hotA hai; itanI zikSA smaraNa karane yogya hai| / yadi vyAkhyAna karanA par3e to karanA, parantu vyAkhyAna karanekI yogyatA abhItaka mujhameM nahIM hai; aura yahI mujhe pratibaMdha hai-aisA samajhate hue udAsIna bhAvase vyAkhyAna karanA / vyAkhyAna na karanA par3e isake liye yathAzakya zrotRvargako jitane rucikara prayatna ho sakeM utane saba karanA; kintu yadi vaisA karanepara bhI vyAkhyAna karanA hI par3e to uparinirdiSTa udAsIna bhAvase hI karanA / 170 bambaI, mAgha sudI 9 bhauma. 1947 jJAna parokSa hai kiMvA aparokSa, isa viSayako patrameM nahIM likhA jA sakatA; parantu sudhAkI dhArAke pIchekA kucha darzana huA hai; aura yadi kabhI asaMgatAke sAtha ApakA satsaMga milA to vaha aMtima paripUrNa prakAza kara sakatA hai, kyoMki use prAyaH saba prakArase jAna liyA hai aura vahI usake darzanakA mArga hai / isa upAdhiyogameM bhagavAn isa darzanako nahIM hone deMge, isa prakAra ve mujhe prerita kiyA karate haiM; ataeva jisa samaya ekAMtavAsI ho sakeMge usa samaya jAna bUjhakara bhagavAnkA rakkhA huA par3adA thor3e hI prayatnase haTa jAyagA / 171 bambaI, mAgha sudI 11. guru 1947 satko abhedabhAvase namonamaH dUsarI saba pravRttiyoMkI apekSA jIvako yogyatA prApta ho, aisA vicAra karanA yogya hai; aura usakA mukhya sAdhana saba prakArake kAma-bhogase vairAgyasahita satsaMga hai| ___ satsaMga ( samAna vayavAle puruSoMkA-samaguNI puruSoMkA yoga ) meM jisako satkA sAkSAkAra ho gayA hai aise puruSake vacanoMkA anuzIlana karanA cAhiye, aura usameM se yogya kAla Anepara satkI prApta hotI hai| jIva apanI kalpanAse kisI bhI prakArase satko prApta nahIM kara sakatA / sajIvana mUrti prApta honepara hI sat prApta hotA hai, sat samajhameM AtA hai, satkA mArga milatA hai, aura satpara lakSa AtA hai; sajIvana mUrtike lakSake binA jo bhI kucha kiyA jAtA hai, vaha saba jIvako baMdhana hI hai, yahI hamArA hArdika abhimata hai| yaha kAla sulabhabodhitva prApta honemeM vighnarUpa hai, phira bhI dUsare kAloMkI apekSA abhI usakA viSamapanA bahuta kucha kama hai; aise samayameM jisase vakrapanA aura jar3apanA prApta hotA hai aise mAyArUpa vyavahArameM udAsIna honA hI zreyaskara hai........satkA mArga to kahIM bhI dikhAI nahIM detaa| tuma sabako Ajakala jo koI jainadarzanakI pustakeM par3hanekA paricaya rahatA ho, usameMse jisa bhAgameM jagatUkA vizeSa varNana kiyA ho usa bhAgake par3hanekA lakSa kama karanA; tathA jIvane kyA nahIM kiyA, aura use aba kyA karanA cAhiye, isa bhAgake par3hanekA aura vicAranekA vizeSa lakSa rkhnaa| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 zrImad rAjacandra [patra 172, 171 jo koI dUsare bhI tumhAre sahavAsI (zrAvaka Adi) dharma-kriyAke nAmase kriyA karate hoM, usakA niSedha nahIM krnaa| jisane hAlameM upAdhirUpa icchA svIkAra kI hai aise usa puruSako bhI kisI prakArase pragaTa na karanA / aisI dharma-kathA kisI dRr3ha jijJAsuse hI thor3e zabdoMmeM karanA ( vaha bhI yadi vaha icchA rakhatA ho to ), jisase usakA lakSa mArgakI ora phire / bAkI hAlameM to tuma saba apanI saphalatAke liye hI mithyA dharma-vAsanAoMkA, viSaya AdikI priyatAkA, aura pratibaMdhakA tyAga karanA siikho| jo kucha priya karane yogya hai, use jIvane kabhI nahIM jAnA; aura bAkI kucha bhI priya karane yogya hai nahIM, yaha hamArA nizcaya hai| yogyatAke liye brahmacarya mahAn sAdhana hai, aura asatsaMga mahAn vighna hai / 172 bambaI, mAgha sudI 11 guru. 1947 upAdhi-yogake kAraNa yadi zAstra-vAcana na ho sakatA ho to abhI use rahane denA, parantu upAdhise nitya thor3A bhI avakAza lekara jisase cittavRtti sthira ho, aisI nivRttimeM baiThanekI bahuta AvazyakatA hai, aura upAdhi meM bhI nivRttike lakSa rakhanekA dhyAna rkhnaa| jitanA AyukA samaya hai usa saMpUrNa samayako yadi jIva upAdhiyoMmeM lagAye rakkhe to manuSyatvakA saphala honA kaise saMbhava ho sakatA hai ! manuSyatvakI saphalatAke liye hI jInA kalyANakAraka hai, aisA nizcaya karanA cAhiye / tathA usa saphalatAke liye jina jina sAdhanoMkI prApti karanA yogya hai, unheM prApta karaneke liye nitya hI nivRtti prApta karanI cAhiye / nivRttikA abhyAsa kiye binA jIvakI pravRtti dUra nahIM ho sakatI, yaha eka aisI bAta hai jo pratyakSa samajhameM A jAtI hai| ___jIvakA baMdhana dharmake rUpameM mithyA vAsanAoMke sevana karanese huA hai; isa mahAlakSako rakhate hue aisI mithyA vAsanAeM kisa taraha dUra hoM, isakA vicAra karanekA prayatna cAlU rkhnaa| 173 bambaI, mAgha sudI 1947 vacanAvalI 1. jIva apane Apako bhUla gayA hai, aura isI kAraNa usakA satsukhase viyoga huA hai, aisA saba dharmoM meM mAnA hai| 2. jJAna milanese hI apane Apako bhUlajAnerUpI ajJAnakA nAza hotA hai, aisA sandeharahita maannaa| 3. usa jJAnakI prApti jJAnIke pAsase hI honI cAhiye; yaha svAbhAvikarUpase samajhameM AnevAlI bAta hai; to bhI jIva loka-lajjA Adi kAraNoMse ajJAnIkA Azraya nahIM chor3atA, yahI anaMtAnubaMdhI kaSAyakA mUla hai| 1. jo jJAnakI prAptikI icchA karatA hai use jJAnIkI icchAnusAra calanA cAhiye, aisA jinAgama Adi sabhI zAstra kahate haiN| apanI icchAse calate hue jIpa anAdikAlase bhaTaka yA hai| Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 173 vacanAvalI ] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 231 5. jabataka pratyakSa jJAnIkI icchAnusAra, arthAt usakI AjJAnusAra nahIM calA jAya, tabataka ajJAnakI nivRtti honA saMbhava nhiiN| 6. jJAnIkI AjJAkA ArAdhana vahI kara sakatA hai jo ekaniSThAse tana, mana, dhanakI AsaktikA tyAga karake usakI bhaktimeM lage / 7. yadyapi jJAnI loga bhaktikI icchA nahIM karate, parantu usako kiye binA mokSAbhilASIko upadeza nahIM lagatA, tathA vaha upadeza manana aura nididhyAsana AdikA hetu nahIM hotA, isaliye mumukSuoMko jJAnIkI bhakti avazya karanA cAhiye, aisA satpuruSoMne kahA hai| 8. RSabhadevajIne apane ahAnaveM putroMko zIghrase zIghra mokSa jAnekA yahI mArga batAyA thA / 9. parIkSita rAjAko zukadevajIne yahI upadeza kiyA hai / 10. yadi jIva ananta kAlataka bhI apanI icchAnusAra calakara parizrama karatA rahe to bhI vaha apane Apase jJAna nahIM prApta kara pAtA, parantu jJAnIkI AjJAkA ArAdhaka antamuhUrtameM bhI kevalajJAna pA sakatA hai| 11. zAstrameM kahIM huI AjJAyeM parokSa haiM, aura ve jIvako adhikArI hone ke liye hI kahIM gaI haiM; mokSaprAptike liye to jJAnIkI pratyakSa AjJAkA ArAdhana honA cAhiye / (2) cAhe jaise vikaTa mArgase bhI yadi paramAtmAmeM paramasneha hotA ho to bhI use karanA hI yogya hai / sarala mArga milanepara upAdhike kAraNase tanmaya bhakti nahIM rahatI, aura ekasarIkhA sneha nahIM ubharAtA; isa kAraNa kheda rahA karatA hai, aura bArambAra vanavAsakI icchA huA karatI hai / yadyapi vairAgya to aisA hai ki prAyaH ghara aura vanameM AtmAko koI bhI bheda nahIM lagatA, parantu upAdhike prasaMgake kAraNa usameM upayoga rakhanekI bArambAra jarUrata rahA karatI hai, jisase ki usa samaya parama snehapara AvaraNa lAnA par3atA hai, aura aise parama sneha aura ananya premabhaktike Aye. bimA dehatyAga karanekI icchA nahIM hotii| __yadi kadAcit saba AtmAoMkI aisI hI icchA ho to kaisI bhI dInatAse usa icchAko nivRtta karanA, kintu premabhaktikI pUrNa laya Aye binA dehatyAga nahIM kiyA jA sakatA, aura bArambAra yahI raTana rahanese hamezA yahI mana rahatA hai ki vanameM jaoNya' 'vanameM jaoNya ' / yadi ApakA niraMtara satsaMga rahA kare to hameM ghara bhI vanavAsa hI hai|| ... zrImadbhAgavatameM gopAMganAkI suMdara AkhyAyikA dI huI hai, aura unakI premabhaktikA varNana kiyA hai / aisI premabhakti isa kalikAlameM prApta honA kaThina hai, yadyapi yaha sAmAnya kathana hai, tathApi kalikAlameM nizcaya matise yahI raTana lagI rahe to paramAtmA anugraha karake zIghra hI yaha bhakti pradAna karatA hai| yaha dazA bArambAra yAda AtI hai, aura aisA unmattapanA paramAtmAko pAnekA paramadvAra hai| yahI dazA videhI thii| bharatajIko hariNake saMgase janmakI ddhi huI thI, aura usase ve jar3abharatake bhavameM asaMga hokara Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhImad rAjavandra [patra 174 rahe the| isI kAraNase mujhe bhI asaMgatA bahuta yAda AtI hai, aura kabhI kabhI to aisA ho jAtA hai ki asaMgatAke binA parama duHkha hotA hai / anaMtakAlase prANIko jitanA yama duHkhadAyaka nahIM lagatA usase bhI adhika hameM saMga duHkhadAyaka lagatA hai| aisI bahutasI aMtarvRttiyA~ haiM jo eka hI pravAhakI haiM, jo likhI bhI nahIM jAtI, aura unheM likhe binA cupa bhI rahA nahIM jAtA; aura ApakA viyoga sadA khalatA rahatA hai| koI sugama upAya bhI nahIM milatA / udayakarma bhogate hue dInatA karanA ucita nhiiN| bhaviSyake eka kSaNakI bhI cintA nahIM hai| sat sat aura satke sAdhana svarUpa Apa vahA~ haiN| adhika kyA kaheM ? IzvarakI icchA aisI hI hai, aura use prasanna rakkhe binA chuTakArA nahIM; nahIM to aisI upAdhiyukta dazAmeM na raheM aura manamAnA kareM / parama............ke kAraNa premabhaktimaya hI raheM, parantu prArabdha karma prabala hai / 174 bambaI, mAgha vadI 3, 1947 sarvathA nirvikAra honepara bhI parabrahma premamaya parAbhaktike vaza hai, yaha gupta zikSA, jisane hRdayameM isa bAtakA anubhava kiyA hai, aise jJAniyoMkI hai yahA~ paramAnanda hai / asaMgavRtti honese samudAyameM rahanA bahuta kaThina mAlUma hotA hai / jisakA yathArtha Ananda kisI bhI prakArase nahIM kahA jA sakatA, aisA satsvarUpa jisake hRdayameM prakAzita huA hai, aise mahAbhAgya jJAniyoMkI aura ApakI hamAre Upara kRpA rahehama to ApakI caraNa-raja haiM; aura tInoM kAlameM niraMjanadevase yahI prArthanA hai ki aisA hI prema banA rhe| Aja prabhAtase niraMjanadevakA koI adbhuta anugraha prakAzita huA hai / Aja bahuta dinase icchita parAbhakti kisI anupamarUpameM udita huI hai| zrIbhAgavatameM eka kathA hai ki gopiyA~ bhagavAn vAsudeva (kRSNacandra) ko makkhanakI maTakImeM rakhakara becaneke liye nikalI thIM; vaha prasaMga Aja bahuta yAda A rahA hai / jahA~ amRta pravAhita hotA hai, vahI sahasradala-kamala hai, aura vahI yaha makkhanakI maTakI hai; aura jo AdipuruSa usameM virAjamAna haiM, ve hI yahA~ bhagavAn vAsudeva haiM / satapuruSakI cittavRttirUpI gopIko usakI prApti honepara vaha gopI ullAsameM Akara dUsarI kinhIM mumukSu AtmAoMse kahatI hai ki koI mAdhava lo, haoNre koI mAdhava lo'-arthAt vaha vRtti kahatI hai ki hameM AdipuruSakI prApti ho gaI hai, aura basa yaha eka hI prApta karaneke yogya hai, dUsarA kucha bhI prApta karaneke yogya nahIM; isaliye tuma ise prApta karo / ullAsameM vaha phira phira kahatI jAtI hai ki tuma usa purANapuruSako prApta karo, aura yadi usa prAptikI icchA acala premase karate ho to hama tumheM isa AdipuruSako de deN| hama ise maTakImeM rakhakara becane nikalI haiM, yogya grAhaka dekhakara hI detI haiN| koI prAhaka bano, acala premase koI grAhaka bano, to hama vAsudevakI prApti karA deN| ____ maTakImeM rakhakara becaneko nikalanekA gUr3ha Azaya yaha hai ki hameM sahasradala-kamalameM vAsudevabhagavAn mila gaye haiM / makkhanakA kevala nAmamAtra hI hai / yadi samasta sRSTiko mathakara makkhana nikAleM to kevala eka amRtarUpI vAsudevabhagavAn hI nikalate haiM / isa kathAkA asalI sUkSma svarUpa Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 175, 176 ] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 233 yahI hai, kintu usako sthUla banAkara, vyAsarjAne use isa rUpase varNana kiyA hai, aura usake dvArA apanI adbhuta bhaktikA paricaya diyA hai / isa kathAkA aura samasta bhAgavatakA akSara akSara kevala isa ekako hI prApta karaneke uddezase bharA par3A hai; aura vaha ( hameM ) bahuta samaya pahale samajhameM A gayA hai / Aja bahuta hI jyAdA smaraNameM hai, kyoMki sAkSAt anubhavakI prApti huI hai, aura isa kAraNa AjakI dazA parama adbhuta hai / aisI dazAse jIva unmatta hue binA na rahegA / tathA vAsudevahari jAna bUjhakara kucha samayake liye antardhAna bhI ho jAnevAle lakSaNoMke dhAraka haiM; isIliye hama asaMgatA cAhate haiM; aura ApakA sahavAsa bhI asaMgatA hI hai, isa kAraNa bhI vaha hameM vizeSa priya hai| ___ yahA~ satsaMgakI kamI hai, aura vikaTa sthAnameM nivAsa hai| hari-icchApUrvaka hI ghUmane phiranekI vRtti rakkhI hai, isake kAraNa yadyapi koI kheda to nahIM; parantu bhedakA prakAza nahIM kiyA jA sakatA; yahI ciMtA nirantara rahA karatI hai / aneka aneka prakArase manana karanepara hameM yahI dRr3ha nizcaya huA hai ki bhakti hI sarvopari mArga hai; aura vaha aisI anupama vastu hai ki yadi use satpuruSake caraNoMke samIpa rahakara kI jAya to vaha kSaNabharameM mokSa de sakatI hai| vizeSa kucha likhA nahIM jAtA; paramAnanda hai, parantu asatsaMga hai, arthAt satsaMga nahIM hai| (2) kisI brahmarasake bhoktAko koI viralA yogI hI jAnatA hai / bambaI, mAgha vadI 3, 1947 bhejI huI vacanAvalImeM ApakI prasannatA honese hamArI prasannatAko uttejanA milii| isameM saMtakA adbhuta mArga prakAzita kiyA gayA hai / yadi vaha eka hI vRttise ina vAkyoMkA ArAdhana karegA, aura usI puruSakI AjJAmeM lIna rahegA to anantakAlase prApta huA paribhramaNa miTa jaaygaa| use mAyAkA vizeSa moha hai, aura vahI mArgake milanemeM mahAn pratibaMdha mAnA gayA hai, isaliye merI usase aisI vRttiyoMko dhIre dhIre kama karanekI prArthanA hai| 176 bambaI, mAgha vadI 11 zukra. 1947 tatra ko mohaH kaH zokaH ekatvamanupazyataH jo sarvatra ekatva (paramAtmasvarUpa) ko hI dekhatA hai, use moha kyA aura zoka kyA ! yadi vAstavika sukha jagatkI dRSTimeM AyA hotA to jJAnI puruSoMse niyata kiyA huA mokSasthAna UrdhvalokameM nahIM hotA; parantu yaha jagat hI mokSa-sthAna hotaa|| yabapi yaha bAta satya hI hai ki jJAnIko to sarvatra hI mokSa hai, phira bhI usa jJAnIko yaha koI brahmarasanA bhogI, koI brahmarasanA bhogii| . jANe koI vIralA yogI, koI nArasanA bhogii.| Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 zrImad rAjacandra [patra 177, 178, 179 jagat bhI, jahA~ mAyApUrvaka hI paramAtmAkA darzana hai, kucha vicArakara paga rakhane jaisA lagatA hai| isIliye hama asaMgatAkI icchA karate haiM, athavA Apake saMgakI icchA karate haiM, yaha yogya hI hai| 177 bambaI, mAgha vadI 13 ravi. 1947 gAr3ha paricayake liye Apane kucha nahIM likhA, so likheN| pAramArthika viSayameM hAlameM mauna rahanekA kAraNa paramAtmAkI icchA hai| jabataka hama asaMga na hoMge, aura usake bAda usakI icchA na hogI, tabataka hama pragaTa rItise mArgopadeza na kreNge| aura saba mahAtmAoMkA aisA hI rivAja hai; hama to kevala dIna haiM / bhAgavatavAlI bAta hamane AtmajJAnase jAnI hai| 178 bambaI, mAgha vadI 13 ravi. 1947 Apako mere prati parama ullAsa hotA hai, aura usa viSayameM Apa bArambAra prasannatA pragaTa karate haiM; parantu hamArI prasannatA abhItaka apane Upara nahIM hotI; kyoMki jaisI cAhiye vaisI asaMgadazAse nahIM rahA jAtA; aura mithyA pratibaMdha vAsa rahatA hai| yadyapi paramArthake liye paripUrNa icchA hai, parantu abhI usameM jabataka IzvarecchAkI sammati nahIM huI tabataka mere viSayameM mana hI manameM samajha rakhanA; aura cAhe jaise dUsare mumukSuoMko bhI merA nAma lekara kucha na kahanA / abhI hAlameM hameM aisI dazAse hI rahanA priya hai| 179 bambaI, mAgha vadI 13, 1947 yadyapi kisI bhI kriyAkA bhaMga nahIM kiyA jAtA to bhI unako vaisA lagatA hai, isakA koI kAraNa honA cAhiye, usa kAraNako dUra karanA yaha kalyANarUpa hai| pariNAmameM 'sat' ko prApta karAnevAlI aura prAraMbhameM 'sat' kI hetubhUta aisI unakI ruciko prasannatA denevAlI vairAgya-kathAkA prasaMga pAkara unake sAtha paricaya karoge, to unake samAgamase bhI kalyANa hI vRddhiMgata hogA, aura pahilA kAraNa bhI dUra ho jaaygaa| jisameM pRthivI AdikA vistArase vicAra kiyA hai, aise vacanoMkI apekSA ' vaitAlika ' adhyayana jaise vacana vairAgyakI vRddhi karate haiM, aura usameM dUsare matavAle prANIko bhI aruci nahIM hotii| jo sAdhu tumhArA anukaraNa karate hoM, unheM samaya samayapara kahate rahanA ki "dharma usIko kahA jA sakatA hai jo dharma hokara pariName; jJAna usIko kahA jA sakatA hai ki jo jJAna hokara pariName; yadi tuma mere kahanekA yaha hetu na samajho ki hama jo saba kriyAyeM aura vAcana ityAdi karate haiM, ve mithyA haiM, to maiM tumase kucha kahanA cAhatA hU~" / isa prakAra kahakara unheM yaha kahanA cAhiye ki yaha jo kucha hama karate haiM, usameM koI aisI bAta bAkI raha jAtI hai ki jisase 'dharma aura jJAna ' hameM apane apane rUpameM nahIM pariNamAte, tathA kaSAya aura Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 patra 180] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa mithyAtva ( saMdeha ) maMda nahIM hote; isaliye hameM jIvake kalyANakA punaH punaH vicAra karanA cAhiye; aura usakA vicAra karanepara hama kucha na kucha phala pAye binA na rheNge| hama loga saba kucha jAnanekA to prayatna karate haiM, parantu hamArA 'saMdeha ' kaise dUra ho, yaha jAnanekA prayatna nahIM krte| aura jabataka aisA na kareMge tabataka sandeha kaise jA sakatA hai; aura jabataka sandeha hai, tabataka jJAna bhI nahIM ho sakatA; isaliye sandeha haTAnekA prayatna karanA cAhiye / vaha saMdeha yaha hai ki jIva bhavya hai yA abhavya ! mithyAdRSTi hai yA samyagdRSTi ? AsAnIse bodha pAnevAlA hai yA kaThinatAse bodha pAnevAlA ? nikaTa saMsArI hai yA adhika saMsArI? jisase hameM ye saba bAteM mAlUma ho sakeM aisA prayatna karanA cAhiye / isa prakArakI jJAna-kathAkA unase prasaMga rakhanA yogya hai / paramArthake Upara prIti honemeM satsaMga hI sarvotkRSTa aura anupama sAdhana hai; parantu isa kAlameM vaisA saMyoga milanA bahuta hI kaThina hai; isaliye jIvako isa vikaTatAmeM rahakara pAra pAnemeM vikaTa puruSArtha karanA yogya hai; aura vaha yaha ki " anAdikAlase jitanA jAnA hai utanA sabakA saba ajJAna hI hai| usa sabakA vismaraNa karanA cAhiye / " sata' satU hI hai, sarala hai, aura sugama hai, usakI sarvatra prApti ho sakatI hai; parantu 'satko' batAnevAlA koI ' sat ' cAhiye / naya anaMta haiM / pratyeka padArthameM ananta guNa-dharma-haiM; unameM anaMta naya pariNamate haiM; isaliye eka athavA do cAra nayoMdvArA vastukA sampUrNa varNana kara denA saMbhava nahIM hai| isaliye naya AdimeM samatAvAna hI rahanA cAhiye / jJAniyoMkI vANI ' naya ' meM udAsIna rahatI hai| usa vANIko namaskAra ho| . 180 bambaI, mAgha vadI 13, 1947 naya ananta haiN| pratyeka padArtha ananta guNoMse, aura ananta dharmose yukta hai| eka eka guNa aura eka eka dharmameM anaMta nayoMkA pariNamana hotA rahatA hai; isaliye isa mArgase padArthakA nirNaya karanA cAheM to nahIM ho sakatA, isakA koI dUsarA hI mArga honA cAhiye; bahuta karake isa bAtako jJAnI puruSa hI jAnate haiM; aura ve naya Adi mArgake prati udAsIna rahate haiM; isase kisI nayakA ekAMta khaMDana bhI nahIM hotA, aura na kisI nayakA ekAnta maNDana hI hotA hai / jitanI jisakI yogyatA hai usa nayakI utanI sattA jJAnI puruSoMko mAnya hotI hai| jinheM mArga prApta nahIM huA aise manuSya 'naya' kA Agraha karate haiM; aura usase viSama phalakI prApti hotI hai / jahA~ kisI bhI nayakA virodha nahIM hotA aise hAniyoMke vacanoMko hama namaskAra karate haiM / jisako jJAnIke mArgakI icchA ho aise prANIko to naya AdimeM udAsIna rahanekA hI abhyAsa karanA cAhiye kisI bhI nayameM Agraha nahIM karanA caahiye| aura kisI bhI prANIko isa mArgase kaSTa na denA cAhiye, aura jisakA yaha Agraha dUra ho gayA hai, vaha kisI bhI tarahase prANiyoMko kleza pahu~cAnekI icchA nahIM krtaa| Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra (2) nAnA prakAra ke naya, nAnA prakAra ke pramANa, nAnA prakArake bhaMgajAla, aura nAnA prakArake anuyoga ye saba lakSaNArUpa hI haiM; lakSa to kevala eka saccidAnanda hai / 236 [ patra 181, 182 181 bambaI, mAgha vadI 13, 1947 " 'sat ' kucha dUra nahIM hai, parantu dUra lagatA hai; aura yahI jIvakA moha hai / ' sat ' jo kucha hai, vaha ' sat hI ' hai, vaha sarala hai, sugama hai; aura usakI sarvatra prApti ho sakatI hai; parantu jisako bhrAMtirUpa AvaraNa- tama chAyA huA hai usa prANIko usakI prApti kaise ho sakatI hai ? aMdhakArake cAhe kitane bhI bheda kyoM na kareM kintu unameM koI aisA bheda nahIM A sakatA jo ujAlA ho / jise AvaraNa- timira vyApta hai aise prANIkI kalpanAmeMkI koI bhI kalpanA 'sat ' mAlUma nahIM hotI; aura vaha prANI ' sat ' ke pAsataka bhI A sake yaha saMbhava nahIM hai / jo ' sat ' hai vaha bhrAMti nahIM hai, vaha bhrAMtise sarvathA vyatirikta (judA ) hai; kalpanAse ' para ' ( dUra ) hai; isaliye jisane usako prApta karanekA dRr3ha nizcaya kiyA hai, use ' vaha svayaM kucha bhI nahIM jAnatA,' aisA pahile dRr3ha nizcayayukta vicAra karanA cAhiye, aura bAdameM ' sat' kI prAptike liye jJAnI kI zaraNa meM jAnA cAhiye; aisA karanese avazya hI mArgakI prApti hotI hai / 1 ye jo vacana likhe haiM, ve saba mumukSuoMko paramabandhuke samAna haiM, paramarakSakake samAna haiM, aura unheM samyak prakArase vicAra karanepara ye paramapadako denevAle haiM / inameM nirgrantha pravacanakI samasta dvAdazAMgI, SaTdarzanakA sarvottama tattva, aura jJAnIke upadezakA bIja saMkSepase kaha diyA hai; isaliye phira phirase unakI sa~bhAla karanA, vicAranA, samajhanA, samajhanekA prayatna karanA; inako bAdhA pahu~cAnevAle dUsare prakAroMse udAsIna rahanA; aura inhIMmeM hI vRttikA laya karanA; tumheM aura anya kisI bhI mumukSuko gupta rItise kahane kA hamArA yahI eka maMtra hai| isameM ' sat' hI kahA hai, yaha samajhaneke liye adhika se adhika samaya avazya lagAnA / bambaI, mAgha vadI 13, 1947 182 satsvarUpako abhedabhAvase namonamaH kyA likheM ? vaha to kucha sUjhatA bhI nahIM; kyoMki dazA kucha judI hI rahatI hai; phira bhI prasaMga pAkara koI sadvRtti denevAlI pustaka hogI to bhejU~gA / hamAre Upara tumhArI cAhe jaisI bhI bhakti kyoM na hoM, to bhI bAkIke satra jIvoMke aura vizeSa karake dharma- jIvoMke to hama tInoM kAlameM dAsa hI haiN| hAlameM to sabako itanA hI karanA cAhiye ki purAnA chor3e binA to chuTakArA hI nahIM; aura yaha chor3ane yogya hI hai, yaha bhAvanA dRr3ha karanA / mArga sarala hai; para prApti durlabha hai / Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 183] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 237 bambaI, mAgha vadI 1947 satako namonamaH 'kAma' zabda vAMchA arthAt icchA, aura paMcendriyoMke viSayoMke arthameM prayukta hotA hai / 'ananya' arthAt jisake samAna koI dUsarA na ho arthAt sarvotkRSTa / ' ananyabhaktibhAva' arthAt jisake samAna koI dUsarA nahIM aisA bhaktipUrvaka utkRSTabhAva / jisake vacana-balase jIva nirvANa-mArgako pAtA hai, aisI sajIvana mUrtikA yoga yadyapi jIvako pUrvakAlameM aneka bAra ho cukA hai, parantu usakI pahicAna nahIM huI / jIvane pahicAna karanekA prayatna zAyada kiyA bhI hogA, tathApi jIvako dRr3ha pakar3e rakhanevAlI siddhi-yoga Adi, Rddhi-yoga Adi evaM isI tarahakI dUsarI kAmanAoMse usakI khudakI dRSTi malina thI; aura yadi dRSTi malina ho to usase satramUrtike prati lakSa na lagakara vaha lakSa anya vastuoMmeM hI rahatA hai, jisase pahicAna nahIM ho pAtI; aura jaba pahicAna hotI hai taba jIvako koI apUrva hI sneha paidA ho jAtA hai, aura vaha aisA ki usa mUrtike viyogameM use eka ghar3Ibhara Ayu bhoganA bhI viDambanA mAlUma hotI hai, arthAta usake viyogameM vaha udAsIna bhAvase usImeM vRtti rakhakara jItA hai; aura ise dUsare padArthokA saMyoga aura mRtyu ye donoM samAna hI ho jAte haiM / jaba aisI dazA A jAtI hai, taba jIva mArgake bahuta hI nikaTa A jAtA hai, aisA samajhanA cAhiye / aisI dazA AnemeM mAyAkI saMgati bahuta hI vighnarUpa hai; paraMtu isI dazAko lAnekA jisakA dRr3ha nizcaya hai use prAyaH karake thor3e hI samayameM vaha dazA prApta ho jAtI hai| ____ tuma saba loga hAlameM to hameM eka prakArakA baMdhana karane lage ho, usake liye hama kyA kareM; yaha kucha bhI nahIM sUjhatA / ' sajIvana mUrti 'se mArga mila sakatA hai, aisA upadeza karate hue hamane svayaM apane Apako hI baMdhanameM DAla liyA hai, aura isa upadezakA artha tumane hamAre Upara hI lagAnA zurU kara diyA / hama to sajIvana mUrtike kevala dAsa haiM, unakI mAtra caraNa-raja haiN| hamArI aisI alaukika dazA bhI kahA~ hai ki jisa dazAmeM kevala asaMgatA hI rahatI ho ? hamArA upAdhiyoga to jaisA tuma pratyakSa dekhate vaisA hI hai| ye do antakI bAteM maiMne tuma saboMke liye likhIM haiN| jisase hamako aba kama baMdhana ho, aisA karanekI sabase prArthanA hai| dUsarI bAta eka yaha bhI kahanI hai ki tuma loga hamAre viSayameM aba kisIse kucha bhI na kahanA / udayakAla tuma jAnate hI ho / mumukSu vai0 yogamArgake acche paricayI haiM, itanA hI jAnatA hU~; yogya jIva haiM / jisa 'pada'ke sAkSAtkArake viSayameM tumane pU~chA hai vaha unheM abhItaka sAkSAtkAra nahIM huA hai| . kucha dina pahile uttara dizAmeM vicaranekI bAta unake mukhase sunI thI, kintu isa viSayameM isa samaya kucha bhI nahIM likhA jA sakatA / yadyapi maiM tumheM itanA vizvAsa dilA sakatA hU~ ki unhoMne tumheM mithyA nahIM kahA hai| Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 bhImad rAjacandra [patra 184 184 bambaI, phAlguna sudI 4 zani. 1947 purANapuruSako namonamaH yaha loka trividha tApase Akula vyAkula hai, aura aisA dIna hai ki mRgatRSNAke jalako leneke liye daur3a daur3a karake usase apanI tRSA bujhAnekI icchA karatA hai / vaha ajJAnake kAraNa apane svarUpako bhUla baiThA hai, aura isake kAraNa use bhayaMkara paribhramaNa prApta huA hai| samaya samayapara vaha atula kheda, jvara Adi roga, maraNa Adi bhaya, aura viyoga Adi duHkhoMkA anubhava karatA rahatA hai / aisI azararaNatAvAle isa jagatko eka satpuruSa hI zaraNa hai; satpuruSakI vANIke binA dUsarA koI bhI isa tApa aura tRSAko zAnta nahIM kara sakatA, aisA nizcaya hai; ataeva phira phirase hama usa satpuruSake caraNoMkA dhyAna karate haiN| saMsAra sarvathA asAtAmaya hai| yadi kisI prANIko jo alpa bhI sAtA dIkha par3atI hai to vaha bhI satpuruSakA hI anugraha hai| kisI bhI prakArake puNyake binA sAtAkI prApti nahIM hotI; aura usa puNyako bhI satpuruSake upadezake binA koI nahIM jAna pAyA / bahuta kAla pUrva upadeza kiyA huA vaha puNya Aja amuka thoDIsI rUdiyoMmeM mAna liyA gayA hai| isa kAraNa aisA mAlUma hotA hai ki mAnoM vaha graMtha Adi dvArA prApta huA hai, parantu vastutaH isakA mUla eka satpuruSa hI hai; ataeva hama to yahI jAnate haiM ki sAtAke eka aMzase lekara saMpUrNa AnandatakakI saba samAdhiyoMkA mUla eka satpuruSa hI hai / itanI adhika sAmarthya honepara bhI jisako koI bhI spRhA nahIM, unmattatA nahIM, apanApana nahIM, garva nahIM, gaurava nahIM, aise AzcaryakI pratimArUpa satpuruSake nAmako hama phira phirase smaraNa karate haiM / trilokake nAtha vazameM honepara bhI ve kisI aisI hI aTapaTI dazAse rahate haiM ki jisakI sAmAnya manuSyako pahicAna bhI honA durlabha hai; aise satpuruSakA hama phira phirase stavana karate haiN| eka samayake liye bhI sarvathA asaMgapanese rahanA, yaha trilokako vaza karanekI apekSA kahIM adhika kaThina kArya hai; jo trikAlameM aise asaMgapanese rahatA hai, aise satpuruSake aMtaHkaraNako dekhakara hama use parama Azcaryase namana karate haiN| he paramAtman ! hama to aisA hI mAnate haiM ki isa kAlameM bhI jIvako mokSa ho sakatA hai; phira bhI jaisA ki jaina graMthoMmeM kahIM kahIM pratipAdana kiyA gayA hai ki isa kAlameM mokSa nahIM hotA, to isa pratipAdanako isa kSetrameM tU apane pAsa hI rakha, aura hameM mokSa denekI apekSA, hama satpuruSake hI caraNakA dhyAna kareM, aura usIke samIpameM raheM, aisA yoga pradAna kara / he puruSapurANa! hama tujhameM aura satpuruSameM koI bhI bheda nahIM samajhate; terI apekSA hameM to satpuruSa hI vizeSa mAlUma hotA hai; kyoMki tU bhI usIke AdhIna rahatA hai, aura hama satpuruSako pahicAne binA tujhe nahIM pahicAna sake; terI yahI durghaTatA hameM satpuruSake prati prema utpanna karatI hai| kyoMki tujhe vaza karanepara bhI ve unmatta nahIM hote; aura ve tujhase bhI adhika sarala haiM, isaliye aba tU jaisA kahe vaisA kreN| he nAtha! tU burA na mAnanA ki hama tujhase bhI satpuruSakA hI adhika stavana karate haiN| samasta Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 185, 186] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 239 jagat terA hI stavana karatA hai to phira hama bhI tere hI sAmane baiThe raheMge, phira tujhe stavanakI kahA~ cAhanA hai, aura usameM terA apamAna bhI kahA~ huA ? (2)jJAnI puruSa trikAlakI bAta jAnanepara bhI use pragaTa nahIM karate, aisA jo Apane pU~chA hai, isake saMbaMdhameM aisA mAlUma hotA hai ki IzvarIya icchA hI aisI hai ki kisI bhI pAramArthika bAtake sivAya jJAnI loga trikAlasaMbaMdhI dUsarI bAta prasiddha na kareM; tathA jJAnIkI AMtarika icchA bhI aisI hI mAlUma hotI hai / jisako kisI bhI prakArakI AkAMkSA nahIM hai, aise jJAnI puruSako kucha kartavya nahIM rahA, isaliye jo kucha bhI udayameM AtA hai utanA hI ve karate haiM / hameM to kahIM vaisA jJAna hai nahIM, jisase tInoM kAla saba prakArase jAne jA sakeM; aura hameM aise jJAnakA koI vizeSa lakSa bhI nahIM hai / hameM to aisA jo vAstavika svarUpa hai usIkI bhakti aura asaMgatA priya hai, yahI nivedana hai| 185 bambaI, phAlguna sudI 5 ravi. 1947 abheda dazAke Aye binA jo prANI isa jagatkI racanA dekhanA cAhate haiM, ve isameM pha~sa jAte haiN| aisI dazA prApta karaneke liye usa prANIko isa racanAke kAraNameM prIti karanI caahiye| aura apanI ahaMrUpa bhrAMtikA parityAga karanA cAhiye / saba prakArase isa racanAke upabhogakI icchA tyAganI hI yogya hai; aura aisA honeke liye satpuruSake zaraNa jaisI eka bhI auSadhi nahIM / isa nizcaya vArtAko bicAre mohAMdha prANI nahIM jAnate, isa kAraNa tInoM tApase unheM jalate dekhakara paramakaruNA AtI hai, aura barabasa yaha udgAra mu~hase nikala par3atA hai ki he nAtha ! tU anugraha karake inheM apanI gatimeM bhakti pradAna kara / udayakAlake anusAra calate haiM / yadi kadAcit manoyogake kAraNa icchA utpanna ho jAya to yaha dUsarI bAta hai, parantu hameM to aisA mAlUma hotA hai ki isa jagatke prati hamArA parama udAsIna bhAva rahatA hai| yadi yaha saba sonekA bhI ho jAya to bhI hama to ise tRNavat hI mAnate haiM, aura paramAtmAkI vibhUtimeM hI hamArI bhakti kendrita hai| AjJAMkita. bambaI, phAlguna sudI 8 1947 ye prazna aise pAramArthika haiM ki mumukSu puruSako unakA paricaya karanA cAhiye / haz2AroM pustakoMke pAThIko bhI aise prazna nahIM uThate, aisA hama samajhate haiN| unameM bhI prathama naMbarake prazna (jagatke svarUpameM matamatAMtara kyoM hai ! ) ko to jJAnI puruSa athavA usakI AjJAkA anusaraNa karanevAle puruSa hI udita kara sakate haiM / yahA~ saMtoSajanaka nivRtti nahIM rahatI, isaliye aisI jJAnavArtA likhanemeM jarA vilamba karanekI jarUrata hotI hai / antima prazna Apane hamAre vanavAsake viSayameM pU~chA hai| yaha prazna bhI aisA hai jo jJAnIkI aMtarvRtti jAnanevAle puruSake sivAya zAyada hI kisI dUsareke dvArA jA ske| Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 zrImad rAjacandra [ patra 187 ApakI sarvottama prajJAko hama namaskAra karate haiM / kalikAlameM yadi paramAtmAko kisI bhaktimAna puruSake Upara prasanna honA ho to unameMse Apa bhI eka haiM / hameM isa kAlameM ApakA sahArA milA, aura usIse hama jIvita haiN| 187 bambaI, phAlguna sudI 11, 1947 'sat' sat hai, sarala hai, sugama hai; usakI prApti sarvatra hotI hai / 'sat' hai, use kAlase bAdhA nahIM, vaha sabakA adhiSThAna hai, aura vaha vANIse akathya hai; usakI prApti hotI hai aura usakI prAptikA upAya hai| sabhI sampradAyoM evaM darzanoMke mahAtmAoMkA lakSa eka 'sat' hI hai / vANIdvArA akathya honeke kAraNa use mUka-zreNIse samajhAyA gayA hai| jisase unake kathanameM kucha bheda mAlUma hotA hai, kintu vastutaH usameM koI bheda nahIM hai| saba kAlameM lokakA svarUpa ekasA nahIM rahatA; vaha kSaNakSaNameM badalatA rahatA hai; usake aneka naye naye rUpa hote haiM; aneka sthitiyA~ paidA hotI haiM; aura aneka laya hotI jAtI haiM; eka kSaNake pahile jo rUpa bAhyajJAnase mAlUma na hotA thA vaha sAmane dikhAI dene lagatA hai, tathA kSaNabharameM bahuta dIrgha vistAravAle rUpa laya ho jAte haiN| mahAtmAke jJAnameM jhalakanevAlA lokakA svarUpa ajJAnIpara anugraha karaneke liye kucha jude rUpase kahA jAtA hai| parantu jisakI sarva kAlameM ekasI sthiti nahIM, aisA yaha rUpa 'sat' nahIM hai, isa kAraNa use cAhe jisa rUpase varNana karake usa samaya bhrAMti dUra kI gaI hai; aura isake kAraNa yaha niyama nahIM hai ki sarvatra yahI svarUpa hotA hai; aisA samajhameM AtA hai / bAla-jIva to usa svarUpako zAzvatarUpa mAnakara bhrAMtimeM par3a jAte haiM, parantu koI satpAtra jIva hI aise vividhatApUrNa kathanase taMga Akara 'sat' kI tarapha jhukatA hai / bahuta karake saba mumukSuoMne isI tarahase mArga pAyA hai / isa jagatke bArambAra bhrAMtirUpa varNana karanekA bar3e puruSoMkA eka yahI uddeza hai ki usa svarUpako vicAra karanese prANI bhrAMti pAte haiM ki aura vastukA svarUpa kyA hai ! isa taraha jo aneka prakArase kahA gayA hai, usameM kyA mAyU~ ! aura mujhe kalyANakAraka kyA hai ? ' aise vicAra karate karate, isako eka bhrAMtikA hI viSaya mAnakara, 'jahA~se 'sat' kI prAti hotI hai aise saMtakI zaraNa binA chuTakArA nahIM, aisA samajhakara ve usakI khoja karate haiM, aura usakI zaraNameM jAkara 'sat' pAte haiM aura svayaM satrUpa ho jAte haiN| janaka videhI saMsArameM rahanepara bhI videhI raha sake, yaha yadyapi eka bar3A Azcarya hai, aura yaha mahAkaThina hai; tathApi paramajJAnameM hI jisakI AtmA tanmaya ho gaI hai, aisI vaha tanmaya AtmA jisa tarahase rahatI hai usI taraha vaha bhI rahatA hai; cAhe jaisA karmakA udaya kyoM na A jAya phira bhI usako tadanusAra rahanemeM bAdhA nahIM phuNctii| jinako dehatakakA bhI ahaMpanA dUra ho gayA hai, aise usa mahAbhAgyakI deha bhI mAnoM AtmabhAvase hI rahatI thI, to phira unakI dazA bhedavAlI kaise ho sakatI hai| zrIkRSNa mahAtmA the| ve jJAnI honepara bhI udayabhAvase saMsArameM rahe the, itanA to jaina graMthoMse Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 188, 189, 190, 191] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa / 241 bhI jAnA jA sakatA hai, aura vaha yathArtha hI hai; tathApi unakI gatike saMbaMdhameM jo bheda batAyA gayA hai, usakA kucha judA hI kAraNa hai| ___ svarga, naraka AdikI pratItikA upAya yoga-mArga hai / usameM bhI jinako dUradezI siddhi prApta hotI hai, vaha usakI pratItike liye yogya hai / yaha pratIti sarvakAlameM prANiyoMko durlabha hI rahatI hai| jJAna-mArgameM isa vizeSa bAtakA ullekha nahIM kiyA, parantu ye saba haiM z2arUra / jitane sthAnameM mokSa batAI gaI hai vaha satya hai / karmase, bhrAMtise, athavA mAyAse chUTanekA nAma hI mokSa hai; yahI mokSa zabdakI vyAkhyA hai| jIva eka bhI hai, aura aneka bhI hai| 188 bambaI, phAlguna vadI 1 guru. 1947 " eka dekhiye jAniye" isa doheke viSayameM Apane likhA hai / isa doheko hamane Apako niHzaMkatAkI dRr3hatA honeke liye nahIM likhA thA; parantu yaha dohA svAbhAvika taurase hameM prazasta lagA isaliye ise Apako likha bhejA thA / aisI lau to gopAMganAoMmeM thii| zrImadbhAgavatameM mahAtmA vyAsane vAsudeva bhagavAnke prati gopiyoMkI prema-bhaktikA varNana kiyA hai, vaha parama AlhAdaka aura AzcaryakAraka hai| nArada-bhaktisUtra nAmakA eka choTAsA zikSAzAstra maharSi nAradajIkA racA huA hai / usameM prema-bhaktikA sarvotkRSTa pratipAdana kiyA gayA hai / 189 bambaI, phAlguna vadI 8 budha. 1947 zrImadbhAgavata paramabhaktirUpa hI hai / isameM jo jo varNana kiyA gayA hai, vaha saba kevala lakSako sUcita karaneke liye hai| yadi munise sarvavyApaka adhiSThAna-AtmAke viSayameM pU~chA jAya to unase lakSarUpa kucha bhI uttara nahIM mila sakatA; aura kalpita uttarase kArya-siddhi nahIM hotii| Apako jyotiSa AdikI bhI hAlameM icchA nahIM karanI cAhiye, kyoMki vaha kalpita hai; aura kalpitapara hamArA kucha bhI lakSa nahIM hai| 190 bambaI, phAlguna vadI 8 budha. 1947 ... paramAtmAkI kRpAse paraspara samAgama lAbha ho, aisI merI icchA hai| yahA~ upAdhiyoga vizeSa rahatA hai, tathApi samAdhimeM yogakI apriyatA kabhI na ho, aisA IzvarakA anugraha rahegA, aisA mAlUma hotA hai| 191 bambaI, phAlguna vadI 10 zani. 1947 Aja janmakuMDalIke sAtha ApakA patra milaa| janmakuMDalIke saMbaMdhameM abhI uttara nahIM mila Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 zrImad rAjacandra [patra 192, 193 sakatA / bhaktiviSayaka praznoMkA uttara prasaMga pAkara likhUgA / hamane Apako jisa vistArapUrNa patrameM " adhiSThAna " ke saMbaMdhameM likhA thA, vaha Apase bheMTa honepara hI samajhameM A sakatA hai / ___" adhiSThAna " arthAt jisameMse vastu utpanna huI ho, jisameM vaha sthira rahe, aura jisameM vaha laya pAve / " jagatkA adhiSThAna" kA artha isI vyAkhyAke anusAra hI samajhanA / jainadarzanameM caitanyako sarvavyApaka nahIM kahA hai / isa viSayameM Apake jo kucha bhI lakSameM ho use likheN| 192 bambaI, phAlguna vadI 11 ravi. 1947 jyotiSako kalpita kahanekA yahI hetu hai ki yaha viSaya pAramArthika jJAnakI apekSAse kalpita hI hai; aura pAramArthika hI satya hai, aura usIkI hI raTana lagI huI hai| hAlameM Izvarane mere sirapara upAdhikA bojhA vizeSa rakha rakkhA hai; aise karanemeM usakI icchAko sukharUpa hI mAnatA huuN| jainagraMtha isa kAlako paMcamakAlake nAmase kahate haiM, aura purANagraMtha ise kalikAlake nAmase kahate haiN| isa taraha isa kAlako kaThina hI kAla kahA gayA hai| usakA yahI hetu hai ki isa kAlameM jIvako 'satsaMga aura satzAstra' kA saMyoga milanA ati kaThina hai, aura isIliye isa kAlako aisA upanAma diyA gayA hai| hameM bhI paMcamakAla athavA kaliyuga hAlameM to anubhava de rahA hai| hamArA citta atizaya nispRha hai, aura hama jagatmeM saspRha hokara raha rahe haiM; yaha saba kaliyugakI hI kRpA hai| 193 bambaI, phAlguna vadI 14 budha. 1947 dehAbhimAne galite, vijJAte paramAtmani / yatra yatra mano yAti, tatra tatra smaadhyH|| 'maiM kartA hU~, maiM manuSya hU~, maiM sukhI hU~, maiM duHkhI hU~,' ityAdi rUpase rahanevAlA jisakA dehAbhimAna naSTa ho gayA hai, aura jisane sarvottama padarUpa paramAtmAko jAna liyA hai, usakA mana jahA~ kahIM bhI jAtA hai, vahA~ vahA~ usako samAdhi hI hai| kaI bAra Apake vistRta patra milate haiM, aura ye patra par3hakara pahile to Apake samAgamameM hI rahanekI icchA hotI hai; tathApi.kAraNase usa icchAkA kisI bhI tarahase vismaraNa karanA par3atA hai; tathA patrakA savistara uttara likhanekI icchA hotI hai, to vaha icchA bhI bahuta karake zAyada hI pUrNa ho pAtI hai / isake do kAraNa haiM:-eka to yaha hai ki isa viSayameM adhika likhane yogya dazA nahIM rhii| aura dUsarA kAraNa upAdhiyoga hai / upAdhiyogakI apekSA vidyamAna dazAvAlA kAraNa adhika balavAna hai| yaha dazA bahuta nispRha hai, aura usake kAraNa mana anya viSayameM praveza nahIM karatA, aura usameM bhI paramArthaka viSayameM likhaneke liye to kevala zUnya jaisA ho jAyA karatA hai| isa viSayameM lekhana Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 193, ] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 243 zakti to bahuta hI adhika zUnya ho gaI hai| hA~, vANI prasaMga pAkara aba bhI kucha kArya kara sakatI hai, aura usase AzA rahatI hai ki samAgama honepara z2arUra Izvara kRpA kreNge| vANI bhI jaisI pahile kramapUrvaka bAta kara sakatI thI, vaisI aba nahIM mAlUma hotI / lekhanazaktike zUnyatA pAne jaisI ho jAnekA eka kAraNa yaha bhI hai ki cittameM udita huI bAta bahuta nayoMse yukta hotI hai, aura ve saba naya likhanemeM nahIM A sakate; jisase citta virakta ho jAtA hai| .. Apane eka bAra bhaktike viSayameM prazna kiyA thaa| isa saMbaMdhameM adhika bAta to samAgama honepara hI ho sakatI hai; aura bahuta karake saba bAtoMke liye samAgama hI ThIka mAlUma hotA hai, to bhI bahuta hI saMkSipta uttara likhatA huuN| paramAtmA aura AtmAkA eka rUpa ho jAnA (!) vaha parAbhaktikI antima hada hai| eka aisI hI tallInatAkA rahanA hI parAbhakti hai| parama mahAtmA gopAMganAyeM mahAtmA vAsudevakI bhaktimeM isI prakArase lIna rahIM thiiN| paramAtmAko niraMjana aura nirdeharUpase citavana karanepara jIvako aisI tallInatA prApta karanA ati kaThina hai, isaliye jisako paramAtmAkA sAkSAtkAra huA hai, aisA dehadhArI paramAtmA usa parAbhaktikA ekatama kAraNa hai / usa jJAnI puruSake sarva caritrameM aikyabhAvakA lakSa honese usake hRdayameM virAjamAna paramAtmAkA aikyabhAva hotA hai, aura yahI parAbhakti hai| jJAnI puruSa aura paramAtmAmeM bilakula bhI antara nahIM hai; aura jo koI antara mAnatA hai, use mArgakI prApti honA atyanta kaThina hai / jJAnI to paramAtmA hI hai, aura usakI pahicAnake binA paramAtmAkI prApti nahIM hotI, isIliye saba prakArase bhakti karane yogya aisI dehadhArI divyamUrti-jJAnIrUpa paramAtmAkI ko namaskAra Adi bhaktise lagAkara parAbhaktike aMtataka eka tallInatAse ArAdhana karanA, aisA zAstrakA lakSa hai / paramAtmA hI isa dehadhArIrUpase utpanna huA hai, aisI hI jJAnI puruSake prati jIvako buddhi honepara bhakti udita hotI hai, aura vaha bhakti krama kramase parAbhaktirUpa ho jAtI hai / isa viSayameM zrImadbhAgavatameM, bhagavadgItAmeM bahutase bheda batA karake isI lakSakI prazaMsA kI hai| adhika kyA kaheM ? jJAnI-tIrthaMkaradevameM lakSa honeke liye jainadharmameM bhI paMcaparameSThI maMtrameM " namo arihaMtANaM " padake bAda hI siddhako namaskAra kiyA hai| yahI bhaktike bAremeM yaha sUcita karatA hai ki prathama jJAnI puruSakI bhAkta karo; yahI paramAtmAkI prApti aura bhaktikA nidAna hai| dUsarA eka prazna ( ekase adhika bAra ) Apane aise likhA thA ki vyavahArameM vyApAra Adike saMbaMdhameM isa varSa jaisA cAhiye vaisA lAbha nahIM dIkhatA; aura kaThinAI rahA karatI hai / jisako paramAtmAkI bhakti hI priya hai aise puruSako aisI kaThinAI na ho to phira use sacce paramAtmAkI hI bhakti nahIM hai, aisA samajhanA cAhiye; athavA jAna bUjhakara paramAtmAkI icchArUpa mAyAne aisI kaThinAIyoMko bhejaneke kAryakA vismaraNa kiyA samajhanA cAhiye / janaka videhI aura mahAtmA kRSNake viSayameM mAyAkA vismaraNa duA mAlUma hotA hai; tathApi aisA nahIM hai / janaka videhIkI kaThinAIke saMbaMdha yahA~ kahanekA maukA nahIM hai, kyoMki vaha kaThinAI apragaTa kaThinAI hai, aura mahAtmA kRSNakI saMkaTarUpa kaThinAI pragaTa hI hai / isI taraha unakI aSTasiddhi aura navanidhi bhI prasiddha hI haiN| tathApi kaThinAI to thI hI aura honI bhI cAhiye / yaha kaThinAI mAyAkI hai, aura Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 bhImad rAjabandra [patra 194, 195 paramAtmAke lakSakI dRSTise to yaha saralatA hI hai, aura aisA hI ho / Rbhu rAjAne kaThora tapa karake paramAtmAkA ArAdhana kiyA; paramAtmAne use dehadhArIke rUpameM darzana diyA, aura vara mA~ganeke liye kahA / isapara Rbhu rAjAne vara mA~gA ki he bhagavan ! Apane jo aisI rAjyalakSmI mujhe dI hai, vaha bilakula bhI ThIka nahIM; yadi mere Upara terA anugraha ho to yaha vara de ki paMcaviSayakI sAdhanarUpa isa rAjyalakSmIkA phirase mujhe svapna bhI na ho / paramAtmA Azcaryacakita hokara 'tathAstu' kaha kara svadhAmako padhAra gye| kahanekA Azaya yaha hai ki aisA hI yogya hai; kaThinatA aura saralatA, sAtA aura asAtA ye bhagavAnke bhaktako saba samAna hI haiN| aura saca pUcho to kaThinAI aura asAtA to usake liye vizeSa anukUla haiM, kyoMki vahA~ mAyAkA pratibaMdha dRSTigata nahIM hotaa| ___Apa to yaha bAta jAnate hI haiM; tathA kuTumba Adike viSayameM kaThinatA honA hI ThIka nahIM hai, yadi aisA lagatA ho to usakA kAraNa yahI hai ki paramAtmA aisA kahate haiM ki 'tuma apane kuTumbake prati sneha rahita hoo, aura usake prati samabhAvI hokara pratibaMdha rahita bano, vaha tumhArA hai aisA na mAno, aura prArabdha yogake kAraNa aisA mAnA jAtA hai; usake haTAne ke liye hI maiMne yaha kaThinAI bhejI hai'| adhika kyA kaheM ? yaha aisA hI hai| 194 bambaI, phAlguna 1947 satsvarUpako abheda bhaktise namaskAra vAsanAke upazama karaneke liye unakI sUcanA hai; aura usakA sarvottama upAya to jJAnI puruSakA yoga milanA hI hai / dRr3ha mumukSutA ho aura kucha kAlataka vaisA yoga milA ho to jIvakA kalyANa ho jAya / tuma saba satsaMga, satzAstra Adike viSayameM abhI kaise ( yogase ) rahate ho, yaha likhanA / isa yogake liye pramAdabhAva karanA bilakula bhI yogya nahIM hai / hA~, yadi pUrvakA koI gAr3ha pratibaMdha ho to AtmA isa viSayameM apramatta ho sakatI hai / tumhArI icchApUrtike liye kucha bhI likhanA cAhiye, isa kAraNa prasaMga milanepara likhatA huuN| bAkI to abhI hAlameM satkathA likhI jA sake, aisI dazA (icchA ! ) nahIM hai| 195 bambaI, phAlguna 1947 anaMtakAlase jIvako asat vAsanAkA abhyAsa hai / usameM satkA saMskAra ekadama sthita nahIM hotA / jaise malina darpaNameM jaisA cAhiye vaisA pratibimba nahIM par3a sakatA, vaise hI asat vAsanAyukta cittameM bhI satkA saMskAra yogya prakArase pratibimbita nahIM hotA; kucha aMzase hI hotA hai / vahA~ jIva phira apane anaMtakAlake mithyA abhyAsake vikalpameM par3a jAtA hai, aura isa kAraNa una satke aMzoMpara bhI kacit AvaraNa chA jAtA hai| satsaMbaMdhI saMskAroMkI dRr3hatAke liye saba prakArakI Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196, 197, 198] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa / 245 loka-lajjAkI upekSA karake satsaMgakA paricaya karanA hI zreyaskara hai / kisI bhI bar3e kAraNakI siddhi meM loka-lajjAkA to saba prakArase tyAga karanA hI par3atA hai| sAmAnyataH satsaMgakA loka-samudAyameM tiraskAra nahIM hai, jisase loka-lajjA duHkhadAyaka nahIM hotI; kevala cittameM satsaMgake lAbhakA vicAra karake niraMtara abhyAsa karate raheM to paramArthaviSayaka dRr3hatA hotI hai| 196 bambaI, caitra sudI 5 soma. 1947 eka patra milA, jisameM ki 'bahutase jIvoMmeM yogyatA to hai parantu mArga batAnevAlA koI nahIM, ityAdi bAta likhI hai| isa viSayameM pahile Apako bahuta karake khulAsA kiyA thA, yadyapi vaha kucha gUr3ha hI thA; tathApi ApameM atyadhika paramArthakI utsukatA hai, isa kAraNa vaha khulAsA Apako vismaraNa ho jAya, isameM koI Azcarya nahIM hai| phira bhI Apako smaraNa rahaneke liye itanA likhatA hU~ ki jabataka IzvarecchA na hogI tabataka hamase kucha bhI na ho sakegA / eka tuccha tRNake do Tukar3e karanekI bhI sattA hamameM nahIM hai / adhika kyA kaheM ! ___ Apa to karuNAmaya haiN| phira bhI Apa hamArI karuNAke saMbaMdhameM kyoM lakSa nahIM dete, aura Izvarako kyoM nahIM samajhAte 197 bambaI, caitra sudI 7 budha. 1947. mahAtmA kabIrajI tathA narasI mehatAkI bhakti ananya, alaukika, adbhuta, aura sarvotkRSTa thI; aisA honepara bhI vaha nispRha thI / aisI dukhI sthiti honepara bhI unhoMne svapnameM bhI AjIvikAke liye-vyavahArake liye paramezvarake prati dInatA prakaTa nahIM kI / yadyapi dInatA prakaTa kiye binA IzvarecchAnusAra vyavahAra calatA gayA hai, tathApi unakI daridrAvasthA Ajataka jagatprasiddha hI hai, aura yahI unakA sabala mAhAtmya hai / paramAtmAne inakA 'paracA' pUrA kiyA hai, aura vaha bhI ina bhaktoMkI icchAke viruddha jAkara kiyA hai| kyoMki vaisI bhaktoMkI icchA hI nahIM hotI, aura yadi aisI icchA ho to unheM bhaktike rahasyakI prApti bhI na ho / Apa bhale hI haz2AroM bAteM likheM parantu jabataka Apa nispRhI nahIM hai (athavA na hoM) tabataka saba viDaMbanA hI hai / 198 bambaI, caitra sudI 9 zukra. 1947 parecchAnucArIke zabdabheda nahIM hotA (1) mAyAkA prapaMca pratikSaNa bAdhA karatA hai| usa prapaMcake tApakI nivRtti mAnoM kisI kalpadrumakI chAyAse hotI hai, athavA to kevala dazAse hotI hai| ina donoMmeM bhI kalpadrumakI chAyA prazasta hai| isake sivAya tApakI nivRtti nahIM hotI; aura isa kalpadrumako vAstavikarUpase pahicAna Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 zrImada rAjacandra [patra 199 neke liye jIvako yogya honA prazasta hai| usa yogya honemeM bAdhA karanevAlA yaha mAyAprapaMca hai, jisakA paricaya jyoM jyoM kama ho vaisA AcaraNa kiye binA yogyatAkA AvaraNa bhaMga nahIM hotA / paga pagapara bhayapUrNa ajJAna-bhUmimeM jIva binA vicAre hI karoDoM yojana taka calatA calA jAtA hai; vahA~ yogyatAkA avakAza kahA~se mila sakatA hai ? aisA na honeke lie, kiye hue kAryake upadravako jaise bane vaise zAnta karake (isa viSayakI) sarva prakArase nivRtti karake yogya vyavahArameM AnekA prayatna karanA hI ucita hai| yadi sarvathA lAcArI ho to vyavahAra karanA cAhiye, kintu usa vyavahArako prArabdhakA udaya samajhakara kevala nispRha-buddhise karanA cAhiye / aise vyavahArako hI yogya vyavahAra mAnanA / yahA~ IzvarAnugraha hai| ( 2 ) kAryarUpI jAlameM A pha~saneke bAda prAyaH pratyeka jIvako pazcAttApa hotA hai; kAryake janma honeke pahile hI vicAra ho jAya aura vaha dRr3ha rahe, aisA honA bahuta hI kaThina hai-aisA jo vicakSaNa manuSya kahate haiM vaha yathArtha hI hai / pazcAttApa karanese kAryakA AyA huA pariNAma anyathA nahIM hotA, kintu kisI aise hI dUsare prasaMgameM usase upadeza avazya mila sakatA hai / aisA hI honA yogya thA, aisA mAnakara zokakA parityAga karanA aura kevala mAyAkI prabalatAkA vicAra karanA yahI uttama hai| mAyAkA svarUpa hI aisA hai ki isameM 'sat' prApta jJAnI puruSako bhI rahanA muzkila hai, to phira jisameM abhI mumukSutAke aMzoMkI bhI malinatA hai, aise puruSako usake svarUpa meM sthira rahanA atyanta kaThina, saMbhramameM DAlanevAlA evaM calAyamAna karanevAlA ho, isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai-aisA jarUra mAnanA / 199 bambaI, caitra sudI 9 zukra. 1947. jambUsvAmIkA dRSTAnta prasaMgako prabala karanevAlA aura bahuta AnandakAraka likhA gayA hai / luTA denekI icchA honepara bhI, coroMdvArA apaharaNa ho jAneke kAraNa jambUkA tyAga hai, aisI loka-pravAhakI mAnyatA paramArthake liye kalaMkarUpa hai, aisA jo mahAtmA jaMbUkA Azaya thA vaha satya thaa| ___ isa prakAra yahA~ isa bAtakA anta karake aba Apako prazna hogA ki cittakI mAyAke prasaMgoMmeM Akula-vyAkulatA ho, aura usameM AtmA ciMtita rahA kare, kyA yaha Izvara-prasannatAkA mArga hai ? tathA apanI buddhise nahIM, kintu loka-pravAhake kAraNa bhI kuTumba Adike kAraNase zokayukta honA, kyA yaha vAstavika mArga hai ! kyA hama Akula hokara kucha kara sakate hai ! aura yadi kara sakate haiM to phira Izvarapara vizvAsa rakhanekA kyA phala huA ! nispRha puruSa kyA jyotiSa jaise kalpita viSayako sAMsArika prasaMgameM lakSa karate hoMge ! hAlameM to hamArI yahI icchA hai ki Apa, hama jyotiSa jAnate haiM athavA kucha kara sakate haiM, aisA na mAneM to ThIka ho| Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 200, 201, 202] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 247 200 bambaI, caitra sudI 10 zani. 1947 sarvAtmasvarUpako namaskAra vaha dazA jisameM apanA aura birAnA kucha bhI bhedabhAva nahIM rahatA-usakI prApti aba samIpa hI hai, ( isa dehameM hai); aura usake kAraNa parecchAse rahate haiM / pUrvameM jisa jisa vidyA, bodha, jJAna, aura kriyAkI prApti ho gaI hai, una sabako isa janmameM hI vismaraNa karake nirvikalpa hue binA chuTakArA nahIM; aura isI kAraNa isa tarahase rahate haiN| tathApi ApakI atyadhika AkulatA dekhakara yatkiMcit Apako uttara denA par3A hai; aura vaha bhI svecchAse nahIM diyA hai / aisA honese Apase prArthanA hai ki ina saba mAyAyukta vidyA athavA mAyAyukta mArgake saMbaMdhameM ApakI taraphase merI dUsarI dazA honetaka smaraNa na dilAyA jAya, yahI uttama hai| 201 bambaI, caitra sudI 14 guru. 1947 jJAnIkI paripakva avasthA ( dazA ) honepara rAga-dvepakI sarvathA nivRtti ho jAtI hai, aisI hamArI mAnyatA hai| IzvarecchAke anusAra jo ho use hone denA, yaha bhaktimAnake liye sukha denevAlI bAta hai / 202 bambaI, caitra sudI 15 guru. 1947 paramArthameM nIcekI bAteM vizeSa upayogI haiM:1. pAra honeke liye jIvako pahile kyA jAnanA cAhiye ? 2. jIvake paribhramaNa karane meM mukhya kAraNa kyA hai ? 3. vaha kAraNa kisa taraha dUra ho sakatA hai ! 4. usake liye sugamase sugama arthAt alpakAlameM hI phala denevAlA upAya kaunasA hai ? 5. kyA aisA koI puruSa hai ki jisase isa viSayakA nirNaya ho sake ! kyA tuma mAnate ho isa kAlameM koI aisA puruSa hogA ? aura mAnate ho to kina kAraNoMse ? aise puruSake kaunase lakSaNa ho sakate haiM ! vartamAnameM aisA puruSa tumheM kisa upAyase prApta ho sakatA hai ! 6. kyA yaha ho sakatA hai ki satpuruSakI prApti honepara jIvako mArga na mile ! aisA ho to usakA kyA kAraNa hai ! yadi isameM jIvakI ayogyatA jAna par3e to vaha yogyatA kisa viSayakI hai ! 7.............ke saMgase yogyatA Anepara kyA usake pAsase jJAnakI prApti ho sakatI hai ! jAnakI prAptike liye yogyatA bahuta balavAna kAraNa hai / IzvarecchA balavAna hai aura sukhakAraka hai| bArambAra yahI zaMkA manameM uThA karatI hai ki kyA baMdhanahIna kabhI baMdhanameM phaMsa sakatA hai ! ApakI isa viSayameM kyA rAya hai ! Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 zrImad rAjacandra [patra 203, 204, 205 bambaI, caitra vadI 3 ravi. 1947 usa pUrNapadakI jJAnI loga parama premase upAsanA karate hai lagabhaga cAra dina pahale ApakA patra milA / paramasvarUpake anugrahase yahA~ samAdhi hai / sadRtiyA~ rakhanekI ApakI icchA rahatI hai-yaha par3hakara bArambAra Ananda hotA hai / cittakI saralatAkA vairAgya aura 'sat' prApta honekI abhilASA-ye prApta honA parama durlabha hai; aura usakI prAptimeM parama kAraNarUpa 'satsaMga' kA prApta honA to aura bhI parama durlabha hai| mahAn puruSoMne isa kAlako kaThina kAla kahA hai, usakA mukhya kAraNa to yahI hai ki jIvako 'satsaMga' kA yoga milanA bahuta kaThina hai, aura aisA honese hI kAlako bhI kaThina kahA hai| caudaha rAjU loka mAyAmaya agnise prajjvalita hai| usa mAyAmeM jIvakI buddhi raca-paca rahI hai, aura usase jIva bhI usa trividha tAparUpI agnise jalA karatA hai, usake liye paramakAruNya mUrtikA upadeza hI parama zItala jala hai; tathApi jIvako cAroM orase apUrNa puNyake kAraNa usakI prApti honA atyanta kaThina ho gaI hai| parantu isI vastukA citavana rakhanA / 'sat' meM prIti, sAkSAt 'sat' rUpa saMtameM prIti, aura usake mArgakI abhilASA-yahI nirantara smaraNa rakhane yogya hai; aura inake smaraNa rahanemeM vairAgya Adi caritravAlI pustakeM, vairAgyayukta sarala cittavAle manuSyoMkA saMga aura apanI citta-zuddhi-ye sundara kAraNa haiN| inhIMkI prAptikI raTana rakhanA kalyANakAraka hai| yahA~ samAdhi hai| 204 bambaI, caitra vadI 7 guru. 1947 Apyu saune te akSaradhAmare yadyapi kAla bahuta upAdhi saMyukta jAtA hai, kintu IzvarecchAnusAra calanA zreyaskara aura yogya hai, isaliye jaise cala rahA hai, vaise cAhe upAdhi ho to bhI ThIka, aura na ho to bhI ThIka; hameM to donoM samAna hI haiN| aisA to samajhameM AtA hai ki bhedakA bheda dUra honepara hI vAstavika tastra samajhameM AtA hai| parama abhedarUpa 'sat' sarvatra hai| 205 bambaI, caitra vadI 14 guru 1947 jise lagI hai, usIko hI lagI hai, aura usIne use jAnI hai, aura vahI "pI pI" pukAratA phiratA hai| yaha brAhmI vedanA kaise kahI jAya ! jahA~ ki vANIkA bhI praveza nahIM hai| adhika kyA kaheM ! jise lagI hai usIko hI lagI hai| usIke caraNakI zaraNa saMgase milatI hai, aura jaba mila jAtI hai tabhI chuTakArA hotA hai| isake binA dUsarA sugama mokSamArga hai hI nahIM; tathApi koI prayatna nahIM krtaa| moha bar3A balavAna hai| Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 249 patra 206, 207, 208, 209] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 206 bambaI, caitra 1947 sudRr3ha svabhAvase AtmArthakA prayatna karanA / Atma-kalyANa prApta karanemeM prAyaH prabala pariSahoMke bArambAra AnekI saMbhAvanA hai, parantu yadi una pariSahoMko zAMta cittase saha liyA jAya to dIrghakAlameM ho sakane yogya kalyANa bahuta alpakAlameM hI siddha ho jAtA hai| tuma saba aise zuddha AcaraNase rahanA ki jisase tumako kAla bItanepara, viSama dRSTise dekhanevAle manuSyoMmeMse bahutoMko, apanI usa dRSTipara pazcAttApa karanekA samaya aaye| dhairya rakhakara Atma-kalyANameM nirbhaya rahanA / nirAza na honA / AtmArthameM prayatna karate rhnaa| 207 bambaI, vaizAkha sudI 7 zukra. 1947 parabrahma AnaMdamUrti hai| hama usakA tInoM kAloMmeM anugraha cAhate haiM kucha nivRttikA samaya milA karatA hai / parabrahma-vicAra to jyoMkA tyoM rahA hI karatA hai| kabhI kabhI to usake liye AnandakI kiraNeM bahuta bahuta sphurita hone lagatI haiM aura kuchakI kucha (abheda ) bAta samajhameM AtI hai| parantu vaha aisI hai jo kisIse kahI nahIM jA sakatI; hamArI yaha vedanA athAha hai / vedanAke samaya koI na koI sAtA pU~chanevAlA cAhiye, aisA vyAvahArika mArga hai; parantu hameM isa paramArtha-mArgameM sAtA pU~chanevAlA koI nahIM milatA; aura jo hai bhI usakA viyoga rahatA hai / 200 . bambaI, vaizAkha vadI 3,1947 virahako bhI sukhadAyaka mAnanA / jaise harike prati virahAgniko jalAnese usakI sAkSAt prApti hotI hai, vaise hI saMtake virahAnubhavase sAkSAt usakI prApti hotI hai| IzvarecchAse apane saMbaMdhameM bhI aisA hI samajhanA / pUrNakAma harikA svarUpa hai| usameM jisakI nirantara lau lagI rahatI hai, aise puruSoMse bhArata kSetra prAyaH zUnya jaisA ho gayA hai; mAyA-moha hI sarvatra dikhAI detA hai| mumukSu kvacit hI dikhAI dete haiM; aura usameM bhI matAMtara Adike kAraNoMse aise mumukSuoMko bhI yogakA milanA ati kaThina ho gayA hai| Apa jo hameM bArambAra prerita karate housake liye hamArI jaisI cAhiye vaisI yogyatA nahIM hai; aura jabataka harine sAkSAt darzana dekara usa bAtakI preraNA nahIM kI, tabataka usa viSayameM merI koI icchA nahIM hotI, aura hogI bhI nahIM / 209 bambaI, vaizAkha vadI 8 ravi. 1947 harike pratApase jaba harikA svarUpa milagA taba samajhAU~gA cittakI dazA caitanyamaya rahA karatI hai| isa kAraNa hamAre vyavahArake saba kAma prAyaH anyavasthAse hI hote haiM / hari-icchAko sukhadAyaka mAnate haiM, isaliye jo upAdhi-yoga rahatA hai use bhI hama samAdhi-yoga mAnate haiN| 32 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250. zrImad rAjavandra [patra 209 cittakI avyavasthAke kAraNa muhUrta mAtrameM ho sakanevAle kAryake vicAra vicArameM hI pandraha dina nikala jAte haiM aura kabhI to usa kAryake binA kiye hI raha jAnA par3atA hai| sabhI prasaMgoMmeM yadi aisA hI hotA rahe to bhI hAni nahIM mAnI; parantu Apako kucha kucha jJAna-vArtA kahI jAya to vizeSa Ananda rahatA hai; aura isa saMbaMdhameM cittako kucha vyavasthita karanekI icchA rahA karatI hai| phira bhI usa sthitimeM abhI hAla hImeM praveza nahIM kiyA jA sakatA, aisI cittakI niraMkuza dazA ho rahI hai; aura usa niraMkuzatAkI prAptimeM harikI parama kRpA hI kAraNIbhUta hai, aisA hama mAnate haiM; aura usa niraMkuzatAko pUrNa kiye binA citta yathocitta samAdhiyukta nahIM hotA, aisA lagatA hai| isa samaya to saba-kucha acchA lagatA hai, aura kucha bhI acchA nahIM lagatA, aisI sthiti ho rahI hai| jaba sabakucha mAtra acchA hI lagA karegA tabhI niraMkuzatAkI pUrNatA hogii| isIkA apara nAma pUrNa kAmanA haijahA~ sarvatra hari hI hari spaSTa dikhAI dete haiM / isa samaya ve kucha aspaSTa jaise dIkhate haiM, parantu ve haiM spaSTa, aisA anubhava hai| jo rasa jagatkA jIvana hai, usa rasakA anubhava honeke bAda harike prati atizaya lau lagI hai| aura usakA pariNAma aisA AyegA ki hama jahA~ jisa rUpameM hari-darzana karanekI icchA kareMge, usI rUpameM hari darzana deMge, aisA bhaviSyakAla IzcarecchAke kAraNa likhA hai| hama apane aMtaraMga vicArako likha sakanemeM atizaya azakta ho gaye haiN| isa kAraNa samAgamakI icchA karate haiN| parantu IzvarecchA abhI aisA karanemeM asahamata mAlUma hotI hai, isaliye viyogameM hI rahate haiN| usa pUrNasvarUpa harimeM jisakI parama bhakti hai, aisA koI bhI puruSa hAlameM dikhAI nahIM detA, isakA kyA kAraNa hai? tathA aisI ati tIvra athavA tIvra mumukSutA bhI kisImeM dikhAI nahIM detI, isakA kyA kAraNa honA cAhiye ! yadi kahIM tIvra mumukSutA dikhAI bhI detI hogI to vahA~ anantaguNa-gaMbhIra jJAnAvatAra puruSakA lakSa kyoM nahIM dekhanemeM AtA, isake kAraNake saMbaMdhameM jo Apako lage so likhanA / dUsarI bar3I AzcaryakAraka bAta to yaha hai ki Apa jaisoMko samyagjJAnake bIjakI-parAbhaktike mUlakI-prApti honepara bhI usake bAdakA bheda kyoM nahIM prApta hotA ! tathA hariviSayaka akhaMDa layarUpa vairAgya jitanA cAhiye utanA kyoM vRddhiMgata nahIM hotA ! isakA jo kucha bhI kAraNa Apake dhyAnameM AtA ho so likhnaa| hamAre cittakI aisI avyavasthA ho jAneke kAraNa kisI bhI kAmameM jaisA cAhiye vaisA upayoga nahIM rahatA, smRti nahIM rahatI, athavA khabara hI nahIM rahatI; usake liye kyA kareM ! kyA kareM isase hamArA Azaya yaha hai ki vyavahArameM rahanepara bhI aisI sarvottama dazA dUsare kisIko duHkharUpa na ho, aisA hama kyA kareM ! abhI to hamAre AcAra aise haiM ki kabhI kabhI unase kisIko duHkha pahu~ca jAtA hai| hama dUsare kisIko bhI AnandarUpa lage, isakI hariko cintA rahatI hai; isaliye ve ise kareMge / hamArA kAma to usa dazAkI pUrNatA prApta karanekA hai, aisA mAnate haiM; tathA dUsare kisIko bhI saMtAparUpa honekA to svamameM bhI vicAra nahIM hai| hama to sabake dAsa haiM, to phira hameM duHkharUpa kauna mAnegA ! Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 patra 210, 211] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa tathApi yadi vyavahAra-prasaMgameM harikI mAyA hamako nahIM to sAmanevAleko bhI ekake badale dUsarA bhAva paidA kara de to lAcArI hai; parantu isake liye bhI hameM to zoka hI hogaa| hama to hariko sarvazaktimAna mAnate haiM, aura unhIMko saba kucha sauMpa rakkhA hai| ____ adhika kyA likheM ! paramAnanda hariko eka kSaNabhara bhI na bhUlanA, yahI hamArI sarvakRti, vRtti aura likhanekA hetu hai| 210 bambaI, vaizAkha vadI 8 ravi. 1947 OM namaH prabodhazataka bhejA hai, vaha pahu~cA hogA / isa zatakakA tuma saboMko zravaNa, manana aura nididhyAsana karanA cAhiye / sunanevAleko sabase pahile yaha bAta dhyAnameM rakhanI cAhiye ki isa pustakako hamane vedAntakI zraddhA karaneke liye nahIM bhejI; ise kisI dUsare hI kAraNase bhejI hai, aura vaha kAraNa bahuta karake vizeSa vicAra karanepara tuma jAna skoge| hAlameM tumhAre pAsa koI aisA bodha karanevAlA sAdhana na honeke kAraNa yaha zataka ThIka sAdhana hai, aisA samajhakara ise bhejA hai / isameMse tumheM kyA jAnanA cAhiye, isakA vicAra tuma svayaM kara lenaa| kisIko yaha sunakara hamAre viSayameM aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye ki isa pustakameM jo kucha mata batAyA gayA hai, vahI hamArA bhI mata hai| kevala cittakI sthiratAke liye isa pustakake vicAra bahuta upayogI haiM aura isIliye ise bhejA hai, aisA samajhanA / 211 bambaI, jyeSTha sudI 7 zani. 1947 namaH karAla kAla honese jIvako jahA~ apanI vRtti lagAnI cAhiye vahA~ vaha nahIM lagA sakatA / isa kAlameM prAyaH satadharmakA to lopa hI rahatA hai, isIliye isa kAlako kaliyuga kahA gayA hai| sadharmakA yoga satpuruSake binA nahIM hotA, kyoMki asatmeM sat nahIM hotaa| prAyaH satpuruSake darzanakI aura yogakI isa kAlameM aprApti hI dikhAI detI hai| jaba yaha dazA hai to satdharmarUpa samAdhi mumukSu puruSako kahA~se prApta ho sakatI hai? aura amuka kAla vyatIta honepara bhI jaba aisI samAdhi prApta nahIM hotI to mumukSutA bhI kaise raha sakatI hai ! prAyaH aisA hotA hai ki jIva jaise paricayameM rahatA hai, usI paricayarUpa apaneko mAnane lagatA hai / isa bAtakA pratyakSa anubhava bhI hotA hai ki anArya kulameM paricaya rakhanevAlA jIva anAryatAmeM hI apanI dRr3hatA rakhatA hai| aura AryatvameM mati nahIM krtaa| isaliye mahAn puruSoMne aura unake AdhArase hamane aisA dRr3ha nizcaya kiyA hai ki jIvake liye satsaMga hI mokSakA parama sAdhana hai| Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 zrImad rAjacandra [patra 212, 213, 214 jaisI apanI yogyatA hai, vaisI yogyatA rakhanevAle puruSoMke saMgako hI satsaMga kahate haiN| apanese bar3e puruSake saMgake nivAsako hama parama satsaMga kahate haiM, kyoMki isake samAna koI hitakAraka sAdhana isa jagatmeM hamane na dekhA hai aura na sunA hai| pUrvavartI mahAn puruSoMkA citavana karanA yadyapi kalyANakAraka hai, tathApi vaha svarUpa-sthitikA kAraNa nahIM ho sakatA; kyoMki jIvako kyA karanA cAhiye-yaha bAta unake smaraNa karane mAtrase samajhameM nahIM AtI / pratyakSa saMyoga honepara binA samajhAye bhI svarUpa-sthiti honI hameM saMbhava lagatI hai, aura usase yahI nizcaya hotA hai ki usa yogakA aura usa pratyakSa citavanakA phala mokSa hotA hai; kyoMki sat puruSa hI mUrtimAna mokSa hai| ___ mokSagata (ahaMta Adi) puruSakA citavana bahuta kAlase bhAvAnusAra mokSa Adi phalakA denevAlA hotA hai| . samyaktvaprApta puruSakA nizcaya honepara aura yogyatAke kAraNase jIva samyaktva pAtA hai / 212 bambaI, jyeSTha sudI 15 ravi. 1947. jIva bhaktikI pUrNatA pAneke yogya tabhI hotA hai jaba ki vaha eka tRNa mAtra bhI harise nahIM mA~gatA, aura saba dazAoMmeM bhaktimaya hI rahatA hai| vyavahAra-cintAoMse aruci honepara satsaMgake abhAvameM kisI bhI prakArase zAnti nahIM hotI, aisA jo Apane likhA so ThIka hI hai, to bhI vyAvahArika cintAoMkI aruci karanA ucita nahIM hai| sarvatra hari icchA balavAna hai; yaha batAneke liye hI harine aisA kiyA hai, aisA nissandeha samajhanA; isaliye jo kucha bhI ho use dekhe jAo, aura phira yadi usase aruci paidA ho to dekha leMge / aba jaba kabhI samAgama hogA taba isa viSayameM hama bAtacIta kareMge / aruci mata karanA / hama to isI mArgase pAra hue haiN| choTama jJAnI puruSa the| unake padakI racanA bahuta zreSTha hai / 'sAkArarUpase harikI pragaTa prApti' isI zabdako maiM prAyaH 'pratyakSadarzana' likhatA huuN| 213 bambaI, jyeSTha vadI 6 zani. 1947. hari-icchAse jInA hai, aura para icchAse calanA hai / adhika kyA kaheM ! 214 bambaI, jyeSTha 1947 hAlameM choTamakRta pada-saMgraha vagairaha pustakeM bA~canekA paricaya rakhanA / vagairaha zabdase aisI pustakeM samajhanA jinameM satsaMga, bhakti, aura vatirAgatAke mAhAtmyakA varNana kiyA ho| . .. . Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- patra 215, 216] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 253 jinameM satsaMga Adike mAhAtmyakA varNana kiyA ho aisI jo pustakeM, pada yA kAvya hoM, unheM bArambAra manana karanA aura unheM smRtimeM rakhanA ucita samajhanA / ___ abhI hAlameM yadi jainasUtroMke par3hanekI icchA ho to use nivRtta karanA hI ThIka hai, kyoMki unake ( jainasUtroMke) par3hane aura samajhanemeM adhika yogyatA honI cAhiye; usake binA yathArtha phalakI prApti nahIM hotI; tathApi yadi dUsarI pustakeM na hoM to " uttarAdhyayana" athavA " sUyagaDaM" ke dUsare adhyayanako par3hanA aura vicAranA / 215 bambaI, ASAda sudI 1 soma. 1947. __ jabataka guruke dvArA bhaktikA parama svarUpa samajhA nahIM gayA, aura usakI prApti nahIM huI, tabataka bhaktimeM pravRtti karanese akAla aura azuci doSa hotA hai / akAla aura azucikA mahAn vistAra hai, to bhI saMkSepameM likhA hai / ' ekAMtameM ' prabhAtakA prathama pahara yaha sevya-bhaktike liye yogya kAla hai| svarUpa-citavana bhakti to sabhI kAloMmeM sevya hai / sarva prakArakI zuciyoMkA kAraNa eka kevala vyavasthita mana hai / bAhya mala Adise rahita tana aura zuddha spaSTa vANI, isIkA nAma zuci hai| 216 bambaI, ASAr3ha sudI 8 bhauma. 1947. nizaMkatAse nirbhayatA utpanna hotI hai aura usase ni:saMgatA prApta hotI hai prakRtike vistArakI dRSTise jIvake karma anaMta prakArakI vicitratA liye hue haiM; aura isa kAraNa doSoMke prakAra bhI ananta hI bhAsita hote haiM; parantu sabase bar3A doSa to yaha hai ki jisake kAraNa 'tIna mumukSutA' utpanna nahIM hotI, athavA 'mumukSutA' hI utpanna nahIM hotii| prAyaH karake manuSyAtmA kisI na kisI dharma-matameM hotI hI hai, aura isa kAraNa use usI dharma-matake anusAra pravRtti karanI cAhiye-aisA vaha mAnatI hai; parantu isakA nAma mumukSutA nahIM hai| mumukSutA to usakA nAma hai ki saba prakArakI mohAsakti chor3akara kevala eka mokSake liye hI yatna karanA; aura tIna mumukSutA use kahate haiM ki ananya premapUrvaka pratikSaNa mokSake mArgameM pravRtti krnaa| tIvra mumukSutAke viSayameM yahA~ kucha kahanA nahIM hai; parantu mumukSutAke viSayameM hI kahanA hai| apane doSa dekhanameM niSpakSapAta honA, yahI mumukSutAke utpanna honekA lakSaNa hai, aura isake kAraNa svacchaMdakA nAza hotA hai| jahA~ svacchaMdakI thor3I athavA bahuta hAni huI hai, vahA~ utanI hI bodha-bIjake yogya bhUmikA taiyAra hotI hai| jahA~ svacchanda prAyaH daba jAtA hai, vahA~ phira 'mArgaprApti' ko roka rakhanevAle kevala tIna kAraNa hI mukhyarUpase hote haiM, aisA hama samajhate haiN|. isa lokakI alpa bhI sukhecchA, parama vinayakI nyUnatA, aura padArthakA anirNaya, ina saba kAraNoMke dUra karaneke bIjako phira kabhI kheNge| usake pahile unhIM kAraNoMko vistArase kahate haiN| isa lokakI alpa bhI mukhecchA, yaha bAta bahuta karake tIvra mumukSutAkI utpati honeke pahile Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 zrImad rAjacandra [patra 217 duA karatI hai| usake honeke kAraNa ye haiM ki " vaha 'sat' hai" isa prakArako niHzaMkapanese dRr3hatA nahIM huI, athavA " vaha paramAnaMdarUpa hI hai " aisA nizcaya nahIM huA; athavA to mumukSutAmeM bhI kucha AnandakA anubhava hotA hai, isase bAhya sAtAke kAraNa bhI kaI bAra priya lagate haiM, aura isa kAraNa isa lokakI alpa bhI sukhecchA rahA karatI hai, jisase jIvakI yogyatA ruka ho jAtI hai| __ yAthAtathya paricaya honepara sadgurumeM paramezvara-buddhi rakhakara unakI AjJAnusAra calanA, ise parama vinaya kahA hai| usase parama yogyatAkI prApti hotI hai / jabataka yaha parama vinaya nahIM AtI, tabataka jIvako yogyatA nahIM aatii| kadAcit ye donoM prApta bhI hue hoM, tathApi vAstavika tattva pAnekI kucha yogyatAkI kamIke kAraNa padArtha-nirNaya na huA ho, to citta vyAkula rahatA hai, mithyA samatA AtI hai, aura kalpita padArthameM 'sat' kI mAnyatA hone lagatI hai| jisase bahuta kAla vyatIta ho jAnepara bhI usa apUrva padArthasaMbaMdhI parama prema utpanna nahIM hotA, aura yahI parama yogyatAkI hAni hai| ye tInoM kAraNa, hameM mile hue adhikAMza mumukSuoMmeM hamane dekhe haiN| kevala dUsare kAraNakI yatkicit nyUnatA kisI kisImeM dekhI hai| aura yadi unameM saba prakArase parama vinayakI kamIkI pati honekA prayatna ho to yogya ho, aisA hama mAnate haiN| parama vinaya ina tInoMmeM balavAna sAdhana hai| adhika kyA kaheM ! ananta kAlameM kevala yahI eka mArga hai| . pahilA aura tIsarA kAraNa dUra karaneke liye dUsare kAraNakI hAni karanI aura parama vinayameM rahanA yogya hai| yaha kaliyuga hai, isaliye kSaNabhara bhI vastuke vicAra binA na rahanA aisI mahAtmAoMkI zikSA hai| (2) mumukSuke netra mahAtmAko pahicAna lete haiN| 217 bambaI, ASAr3ha sudI 13, 1947 mukhanA siMdhu zrIsahajAnandajI, jagajIvanake jagavaMdajI; zaraNAgatanA sadA sukhakaMdajI, paramasnehI cho prmaanndjii| hAlameM hamArI dazA kaisI hai, yaha jAnanekI ApakI icchA hai, parantu vaha jaise vistArase cAhiye vaisa vistArase nahIM likhI jA sakatI, isaliye ise punaH punaH nahIM likhI / yahA~ saMkSepameM likhate haiN| ___ eka purANa-puruSa aura purANa-puruSakI prema-saMpatti binA hameM kucha bhI acchA nahIM lagatA; hameM kisI bhI padArthameM bilakula bhI ruci nahIM rahI; kucha bhI prApta karanekI icchA nahIM hotI; vyavahAra kaise calatA hai, isakA bhI bhAna nahIM; jagat kisa sthitimeM hai, isakI bhI smRti nahIM rahatI; zatrumitrameM koI bhI bhedabhAva nahIM rahA; kauna zatru hai aura kauna mitra hai, isakI bhI khabara rakkhI nahIM jAtI hama dehadhArI haiM yA aura kucha, jaba yaha yAda karate haiM taba muzkilase jAna pAte haiN| hameM kyA karanA hai| yaha kisIkI bhI samajhameM Ane jaisA nahIM hai| hama sabhI padArthose udAsa ho jAnese cAhe jaise Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 217] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 255 pravartate haiM; vrata niyamakA bhI koI niyama nahIM rakkhA; bhedabhAvakA koI bhI prasaMga nahIM; hamane apanese vimukha jagatmeM kucha bhI mAnA nahIM; hamAre sanmukha aise satsaMgIke na milanese kheda rahA karatA hai saMpatti bharapUra hai, isaliye saMpattikI icchA nahIM; zabda Adi anubhava kiye hue viSaya smRtimeM A jAneke kAraNa-athavA cAhe use IzvarecchA kaho-parantu usakI bhI aba icchA nahIM rahI; apanI icchAse hI thor3I hI pravRtti kI jAtI hai; harikI icchAkA krama jaise calAtA hai vaise hI calate cale jAte haiN| hRdaya prAyaH zUnya jaisA ho gayA hai; pA~coM indriyA~ zUnyarUpase hI pravRtti karatI haiM; naya-pramANa vagairaha zAstra-bheda yAda nahIM Ate; kucha bhI bA~canemeM citta nahIM lagatA; khAnekI, pInekI, baiThanekI, sonekI, calanekI, aura bolanekI vRttiyA~ saba apanI apanI icchAnusAra hotI rahatI haiM, tathA hama apane svAdhIna haiM yA nahIM, isakA bhI yathAyogya bhAna nahIM rahA hai| isa prakAra saba tarahase vicitra udAsInatA A jAnese cAhe jaisI pravRtti ho jAyA karatI hai| eka prakArase pUrNa pAgalapana hai; eka prakArase usa pAgalapanako kucha chipAkara rakhate haiM, aura jitanI mAtrAmeM use chipAkara rakhate haiM utanI hI hAni hai| yogyarUpase pravRtti ho rahI hai athavA ayogya rUpase, isakA kucha bhI hisAba nahIM rkkhaa| Adi-puruSameM eka akhaMDa premake sivAya dUsare mokSa Adi padArthokI bhI AkAMkSAkA nAza ho gayA hai| itanA saba honepara bhI saMtoSajanaka udAsInatA nahIM AI, aisA mAnate haiM / akhaMDa premakA pravAha to nazeke pravAha jaisA pravAhita honA cAhiye, parantu vaisA pravAhita nahIM ho rahA, aisA hama jAna rahe haiN| aisA karanese vaha akhaMDa nazekA pravAha pravAhita hogA, aisA nizcayarUpase samajhate haiN| parantu use karanemeM kAla kAraNabhUta ho gayA hai; aura ina sabakA doSa hamapara hai athavA haripara, usakA ThIka ThIka nizcaya nahIM kiyA jA sktaa| itanI adhika udAsInatA honepara bhI vyApAra karate haiM; lete haiM, dete haiM, likhate haiM; bA~cate haiM; nibhAte jA rahe haiM; kheda pAte haiN| aura ha~sate bhI haiM, jisakA ThikAnA nahIM-aisI hamArI dazA hai; aura usakA kAraNa kevala yahI hai ki jabataka harikI sukhada icchA nahIM mAnI tabataka kheda miTanevAlA nahIM, yaha bAta samajhameM A rahI hai, samajha bhI rahe haiM, aura samajheMge bhI, parantu sarvatra hari hI kAraNarUpa hai| jisa muniko Apa samajhAnA cAhate ho, vaha hAlameM yogya hai yA nahIM, so hama nahIM jAnate; kyoMki hamArI dazA hAlameM maMda-yogyako lAbha karanevAlI nahIM; hama aisI jaMjAlako hAlameM nahIM cAhate; ise rakkhI hI nahIM; aura una sabakA kArabAra kaisA calatA hai, isakA smaraNa bhI nahIM hai| aisA honepara bhI hameM ina sabakI anukaMpA AyA karatI hai / unase athavA kisI bhI prANIse hamane manase mitrabhAva nahIM rakkhA, aura rakkhA jA sakegA bhI nhiiN| bhaktivAlI pustakeM kabhI kabhI bA~cate haiN| parantu jo saba kucha karate haiM vaha binA ThikAnekI dazAse hI karate haiN| prabhukI parama kRpA hai| hameM kisIse bhI mitrabhAva nahIM rahA hai| kisIke bhI prati doSa-baddhi nahIM AtI; munike viSayameM hameM koI halakA vicAra nahIM; parantu ve aisI pravRttimeM par3e haiM, jisameM harikI prApti unheM na ho / akelA bIja-bAna hI unakA kalyANa kara sake, aisI inakI aura dUsare Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 zrImad rAjacandra [patra 218, 219 bahutase mumukSuoMkI dazA nahIM hai; siddhAMta-jJAna bhI sAthameM honA cAhiye / yaha siddhAMta-jJAna hamAre hRdayameM AvaritarUpase par3A huA hai / yadi harikI icchA pragaTa hone denekI hogI to vaha pragaTa hogaa| __ hamArA deza hari hai, jAti hari hai, kAla hari hai, deha hari hai, rUpa hari hai, nAma hari hai, dizA hari hai, saba kucha hari hI hari hai, aura phira bhI hama isa prakAra kArabAra meM lage hue haiM, yaha isIkI icchAkA kAraNa hai / OM zAntiH zAntiH zAntiH / 218 bambaI, ASADha vadI 4 zani. 1947 jIva svabhAvase hI dUSita hai, to phira usake doSakI ora dekhanA, yaha anukampAkA tyAga karane jaisI bAta hai, aura bar3e puruSa isa tarahakI AcaraNa karanekI icchA nahIM krte| kaliyugameM asatsaMga evaM nAsamajhIke kAraNa bhUlase bhare hue rAstepara na calA jAya, aisA honA bahuta hI kaThina hai| bambaI, ASADha 1947 (1) zrIsadguru kRpA mAhAtmya binA nayana pAve nahIM, binA nayanakI bAta / seve sadguruke carana, so pAve sAkSAt // 1 // bujhI cahata jo pyAsako, hai bujhanakI rIta; pAve nahIM gurugama binA, ehI anAdi sthita // 2 // ehI nahIM hai kalpanA, ehi nahIM vibhaMga; kayi nara paMcamakAlameM, dekhI vastu abhaMga // 3 // nahiM de tuM upadezakuM, prathama lehi upadeza; sabase nyArA agama hai, vo jJAnIkA deza // 4 // japa, tapa, aura vratAdi saba, tahAM lagI bhramarUpa; jahA~ lagI nahIM saMtakI, pAI kRpA anUpa // 5 // pAyAkI e bAta hai, nija chaMdanako chor3a; piche lAga satpuruSake, to saba baMdhana tor3a // 6 // (2) tRSAturako pilAnekI mehanata karanA / jo tRSAtura nahIM, use tRSAtura karanekI abhilASA paidA karanA / jise vaha abhilASA paidA na ho, usake prati udAsIna rhnaa| upAdhi itanI lagI huI hai ki yaha kAma bhI nahIM ho pAtA / paramezvarako anukUla nahIM AtA to kyA kreN| Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 220, 221, 222] vividha patra Adi saMgraha-24yA~ varSa . 257 220 bambaI, zrAvaNa sudI 1 budha. 1947 sarvazaktimAna harikI icchA sadaiva sukharUpa hI hotI hai, aura jise bhaktike kucha bhI aMza prApta hue haiM aise puruSako to z2arUra yahI nizcaya karanA yogya hai ki " harikI icchA sadaiva sukharUpa hI hotI hai"| ApakA viyoga rahanemeM bhI harikI aisI hI icchA hai, aura vaha icchA kyA hogI, yaha hameM kisI tarahase mAlUma huA hai jise samAgama honepara kheNge| hama Apase "jJAnadhArA" saMbaMdhI thor3A bhI mUla-mArga isa bArake samAgamameM kaheMge aura vaha mArga pUrI tarahase isI janmameM Apase kaheMge, aisI hameM harikI preraNA hai, aisA mAlUma hotA hai / aisA mAlUma hotA hai ki Apane hamAre liye hI janma dhAraNa kiyA hogA / Apa hamAre atyanta upakArI haiM, Apane hameM hamArI icchAnusAra sukha diyA, isake liye hama namaskArake sivAya dUsarA kyA badalA deM! parantu hameM aisA mAlUma hotA hai ki hari hamAre hAthase Apako parAbhakti dilAyegA; harike svarUpakA jJAna karAyegA; aura ise hI hama apanA mahAn bhAgyodaya smjheNge| hamArA citta to bahuta hI adhika harimaya rahA karatA hai, parantu saMga sarvatra kaliyugakA hI rahatA hai| rAta dina mAyAke prasaMgameM hI rahanA hotA hai; isaliye cittakA pUrNa harimaya raha sakanA bahuta hI kaThina hotA hai aura tabataka hamAre cittakA udvega bhI nahIM mittegaa| IzvarArpaNa. 221 bambaI, zrAvaNa sudI 9 guru. 1947. camatkAra batAkara yogako siddha karanA, yaha yogIkA lakSaNa nahIM hai| sarvottama yogI to vahI hai ki jo saba prakArakI spRhAse rahita hokara satyameM kevala ananya niSThAse saba prakArase satkA hI AcaraNa karatA hai, aura jisako jagat vismRta ho gayA hai| hama yahI cAhate haiN| 222 bambaI, zrAvaNa sudI 9 guru. 1947 khaMbhAtase pA~ca-sAta kosapara kyA koI aisA gA~va hai ki jahA~ ajJAtarUpase raheM to anukUla ho ! yadi aisA koI sthala dhyAnameM Aye ki jahA~ jala, vanaspati aura sRSTi-racanA ThIka ho to likhanA / paryuSaNase pahale aura zrAvaNa vadI 1 ke bAda yahA~se thor3e samayake liye nivRtta honekI icchA hai| jahA~ hameM loga dharmake saMbaMdhase bhI pahicAnate hoM, aise gA~vameM bhI hAlameM to pravRtti hI mAnI hai; isaliye hAlameM khaMbhAta AnekA vicAra saMbhava nahIM hai| hAlameM thor3e samayake liye yaha nivRtti lenA cAhatA huuN| jabataka sarvakAlake liye (AyuparyaMta) nivRtti pAnekA prasaMga na AyA ho tabataka dharma-saMbaMdhase bhI pragaTameM AnekI icchA nahIM hai / jahA~ mAtra nirvikArapanese rahA jA sake aisI vyavasthA karanA / samAdhi. Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 bhImad rAjacandra [patra 223 223 bambaI, zrAvaNa sudI 1947 isa jagatmeM, caturthakAla jaise kAlameM bhI satsaMgakI prApti honA bahuta durlabha hai, to phira isa duHSamakAlameM to usakI prApti honA atyanta hI durlabha hai; aisA samajhakara jisa jisa prakArase satsaMgakA viyoga rahanepara bhI AtmAmeM guNotpatti ho sake, usa usa prakArase AcaraNa karanekA puruSArtha bArambAra, jaba kabhI bhI aura prasaMga prasaMgapara karanA cAhiye; tathA nirantara satsaMgakI icchA-asatsaMgameM udAsInatA-rahanameM usakA mukhya kAraNa puruSArtha hI hai, aisA samajhakara nivRttike jo koI kAraNa hoM una una kAraNoMkA bArambAra vicAra karanA yogya hai| ___ hamako isa taraha likhate hue yaha smaraNa A rahA hai ki " kyA kareM" athavA " kisI bhI prakArase nahIM hotA" aisA vicAra tumhAre cittameM bArambAra AtA rahatA hogA; tathApi aisA yogya mAlUma hotA hai ki jo puruSa dUsare saba prakArake vicArako akartavyarUpa samajhakara Atma-kalyANameM hI udyamI hotA hai, usako kucha na jAnanepara bhI usI vicArake pariNAmameM rahanA yogya hai, aura 'kisI bhI prakArase nahIM hotA' isa taraha mAlUma honeke pragaTa honekA kAraNa yA to jIvako utpanna ho jAtA hai, athavA kRtakRtyatAkA svarUpa utpanna ho jAtA hai| ... jJAnI puruSane doSapUrNa sthitimeM isa jagatke jIvoMko tIna prakArase dekhA hai:-(1) jIva kisI bhI prakArase doSa athavA kalyANakA vicAra nahIM kara sakA, athavA vicAra karanekI sthitimeM vaha besudha hai--aise jIvoMkA yaha prathama prakAra hai / (2)jIva ajJAnatAse asatsaMgake abhyAsase bhAsamAna honevAle bodhase doSa karatA hai, aura usa kriyAko kalyANa-svarUpa mAnatA hai-aise jIvoMkA yaha dUsarA prakAra hai / (3) jisakI sthiti mAtra udayake AdhIna rahatI hai, aura saba prakArake para-svarUpakA sAkSI aisA bodha-svarUpa jIva kevala udAsInatAse karttA dikhAI detA hai-aise jIvoMkA yaha tIsarA prakAra hai| ___ isa prakAra jJAnI puruSane tIna prakArake jIvoMke samUhako dekhA hai / prAyaH karake prathama prakArameM strI, putra, mitra, dhana, AdikI prApti-aprAptike prakArameM tadrUpa pariNAmIke samAna mAlUma honevAle jIvoMkA samAveza hotA hai| dUsare prakArameM judA judA dharmokI nAma-kriyA karanevAle jIva, athavA svacchaMda pariNAmI, jo apane Apako paramArtha-mArgapara calanevAlA mAnate haiM, aisI buddhise gRhIta jIvoMkA samAveza hotA hai| tIsare prakArameM aise jIvoMkA samAveza hotA hai ki jinheM strI, putra, mitra AdikI prApti-aprApti Adike bhAvameM vairAgya utpanna ho gayA hai, athavA vairAgya duA karatA hai, jinake svacchaMda pariNAma naSTa ho gaye haiM, aura jo nirantara hI aise bhAvake vicArameM rahate haiM / apanA vicAra to aisA hai ki jisase tIsarA prakAra siddha ho jAya / jo vicAravAna haiM unheM yathAbuddhipUrvaka, sagraMthase aura satsaMgase yaha vicAra prApta hotA hai, aura unameM anukramase doSarahita vaisA svarUpa utpanna hotA hai| yaha bAta phira phirase sote hue, jAgate hue, aura dUsarI tarahase bhI vicArane aura manana karane yogya hai| Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 zrIsadgurubhaktirahasya] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 259 224 rAlaja, bhAda. sudI 8, 1947 zrIsadgurubhakti rahasya he prabhu ! he prabhu! he dInAnAtha dayAla! he karuNeza ! kyA kahU~, maiM to anaMta doSoMkA pAtra huuN||1|| mujhameM zuddha-bhAva nahIM hai, aura na mujhameM terA pUrA rUpa hI hai, na mujhameM laghutA hai aura na dInatA hai, to phira maiM parama-svarUpakI to bAta hI kyA khuuN||2|| na maiMne gurudevakI AjJAko hRdayameM acala kiyA hai, na mujhameM Apake prati dRr3ha vizvAsa hI hai, aura na parama Adara hI hai // 3 // na mujhe satsaMgakA yoga hai, na satsevAkA yoga hai, na sampUrNarUpase apaneko arpaNa karanekA bhAva hai, aura na mujhe anuyogakA Azraya hI hai // 4 // maiM pAmara kyA kara sakatA hU~ ! mujhe aisA viveka nahIM hai| maraNa samayataka mujhe ApakI caraNazaraNakA dhIraja bhI to nahIM hai // 5 // tere acintya mAhAtmyakA mujhameM praphullita bhAva nahIM hai, na mujhameM snehakA eka bhI aMza hI hai, aura na kisI prakArakA parama prabhAva hI mujhe prApta huA hai // 6 // mujhameM na to acala Asakti hai aura na virahakA tApa hI hai, na tere premakI alabhya kathA hai, aura na usakA kucha paritApa hI hai // 7 // na merA bhakti-mArgameM praveza hai, na bhajanameM dRr3hatA hai, na apane dharmakI samajha hai, aura na zubha dezameM merA vAsa hI hai // 8 // ___kalikAlase kAla-doSa ho gayA hai, isameM maryAdA aura dharma nahIM rahe, to bhI mujhe AkulatA nahIM hai / he prabhu ! mere karma to dekho // 9 // 224 zrIsahurubhakti rahasya he prabhu he prabhu zu kahUM, dInAnAtha dayALa; huM to doSa anaMtana, bhAjana chu karuNALa // 1 // zuddhabhAva mujamAM nathI, nayI sarva tujarUpa; nayI laghutAke dInatA, zuM kahuM paramasvarUpa 1 // 2 // nayI AzA gurudevanI, acaLa karI uramAMhi ApataNo vizvAsa dRDha, ne paramAdara nAhiM // 3 // joga nathI satsaMgano, nathI satsevA joga; kevaLa arpaNatA nathI, nayI Azraya anuyoga // 4 // hu~ pAmara zeM karI zaka 1 evo nayI viveka; caraNa zaraNa dhIraja nathI, maraNa sudhInI cheka // 5 // acintya tuja mAhAtmyano, nathI praphulita bhAva; aMza na eke snehano, na maLe parama prabhAva // 6 // acalarUpa Asakti nahi, nahiM virahano tApa; kathA alama tuja premanI, nahiM teno paritApa // 7 // bhaktimArga praveza nahiM nahiM bhajana dRDha bhAna samaja nahiM nija dharmanI, nahiM zubha deze sthAna // 8 // kALadoSa kaLiyI thayo, nahiM maryAdA dharma; toye nahiM vyAkULatA ? juo prabhu muja karma // 9 // Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 zrImad rAjacandra [ 224 zrIsadgurubhaktirahasya jo sevAke pratikUla baMdhana hai, usakA maiMne tyAga nahIM kiyA hai; deha aura indriyA~ mAnatI nahIM haiM, aura bAhya vastupara rAga kiyA karatI haiM // 10 // terA viyoga sphurita nahIM hotA, vacana aura nayanakA koI yama-niyama nahIM, tathA na bhoge hue padArthose aura ghara Adise udAsIna bhAva nahIM hai // 11 // na maiM ahaMbhAvase rahita hU~, na maiMne apane dharmakA hI saMcaya kiyA hai, aura na mujhameM nirmalabhAvase anya dharmoke prati koI nivRtti hI hai // 12 // isa prakAra maiM anaMta prakArase sAdhanoMse rahita huuN| mujhameM eka bhI to sadguNa nahIM; maiM apanA mu~ha kaise batAU~ // 13 // he dInabaMdhu dInAnAtha ! Apa kevala karuNAkI mUrti ho, aura maiM parama pApI anAtha huuN| he prabhujI! merA hAtha pakar3o // 14 // he bhagavan ! maiM binA jJAnake anaMta kAlase bhaTakA phirA; maiMne saMtagurukI sevA nahIM kI; aura abhimAnakA tyAga nahIM kiyA // 15 // saMtake caraNoMke Azrayake binA maiMne aneka sAdhana juTAye, parantu unase pAra nahIM pAI, aura vivekakA aMza mAtra bhI unase udita nahIM huA // 16 // jitane bhara sAdhana the saba baMdhana ho uThe, aura koI upAya nahIM rhaa| jaba sat sAdhana hI nahIM samajhA, to phira baMdhana kaise dUra ho sakatA hai ? // 17 // na prabhu prabhukI lau hI lagI, aura na sadguruke pairoMmeM hI par3e jaba apane doSa hI nahIM dekhe to phira kisa upAyase pAra pA sakate haiM ! // 18 // maiM saMpUrNa jagatmeM adhamase adhama aura patitase patita hU~, isa nizcayapara pahu~ce binA sAdhana bhI kyA kareMge ! // 19 // __ he bhagavan ! maiM phira phirase tere caraNa-kamaloMmeM par3a par3akara yahI mA~gatA hU~ ki tU hI sadguru saMta hai, aisI mujhameM dRr3hatA utpanna kara // 20 // sevAne pratikULa je, te baMdhana nathI tyAga; dehendriya mAne nahiM, kare bAlapara rAga // 10 // tuja viyoga sphurato nathI, vacana nayana yama nAhiM nahiM udAsa anabhakta thI, tema gRhAdika mAMhi // 11 // ahaMbhAvathA rahita nahi, svadharmasaMcaya nAhiM; nayI nivRtti nirmaLapaNe, anya dharmanI kAI // 12 // ema ananta prakArathI, sAdhana rahita huMya; nahiM eka saguNa paNa, mukha batAI zaMya // 13 // kevala karuNAmUrti cho, dInabaMdhu dInanAtha; pApI parama anAtha chaDaM, gRho prabhujI hAtha // 14 // anaMta kALayI Ayavyo, vinA bhAna bhagavAna sevyA nahiM guru saMtane, mUkyuM nahiM abhimAna // 15 // saMtacaraNa-AzrayavinA, sAdhana ko aneka; pAra na tethI pAmiyo, ugyo na aMza viveka // 16 // sahu sAdhana baMdhana thayAM, rakho na koI upAya; sat sAdhana samajyo nahIM, tyAM baMdhana zuM jAya 1 // 17 // prabhu prabhu laya lAgI nahIM, pacyo na sadrU pAya; dIThA nahiM nija doSa to, tariye koNa upAya // 18 // adhamAdhama adhiko patita, sakaLa jagatmA huMya; e nizcaya AvyA vinA, sAdhana karaze zRMya // 19 // paDI paDI tuja pada paMkaje, pharipharI mAgu eja; sadguru saMta svarUpa tuja, e dRDhatA kari deja // 20 // Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 225, 226] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 261 225 rAlaja, bhAdra. sudI 8, 1947 zuM sAdhana bAkI raghu ? kaivalya bIja zu? . yama niyama saMjama Apa kiyo, puni tyAga virAga athAga lahyo vanavAsa liyo mukha mauna rahyo, dRr3ha Asana pana lagAya diyo // 1 // manapaunanirodha svabodha kiyo, haThajoga prayoga sutAra bhayo; japabheda jape tapa tyAhi tape, uraseMhi udAsi lahI saba // 2 // saba zAstranake naya dhAri hiye, mata maMDana khaMDana bheda liye; vaha sAdhana bAra anaMta kiyo, tadapI kachu hAtha hajUna paryo // 3 // aba kyoM na vicArata haiM manaseM, kachu aura rahA una sAdhanaseM ! bina sadguru kou na bheda lahe, mukha AgaLa hai kaha bAta kahe ! // 4 // karunA hama pAvata haiM tumakI; vaha bAta rahI suguru gamakI; palameM pragaTe mukha AgaLaseM, jaba sadgurucarnasu prema base // 5 // tanaseM, manaseM, dhanaseM, sabaseM, gurudevaki Ana svaAtma base; taba kAraja siddha bane apano, rasa amRta pAvahi premghno|| 6 // vaha satya sudhA darasAvahiMge, caturAMgula haiM dragase mila haiM; rasadeva niraMjanako pivahI, gahi joga jugojuga so jivahI // 7 // para prema pravAha baDhe prabhuseM, Agamabheda suUra base; vaha kevalako bija gyAni kahe, nijako anubhau batalAi diye // 8 // rAlaja, bhAdra. sudI 8, 1947 (1) jar3akA jaharUpa hI pariNamana hotA hai, aura cetanakA cetanarUpase hI pariNamana hotA hai| donoM se koI bhI apane svabhAvako chor3akara pariNamana nahIM karatA // 1 // jo jar3a hai vaha tInoM kAlameM jar3a hI rahatA hai, isI taraha jo cetana hai, vaha tInoM kAlameM cetana hI rahatA hai; yaha bAta pragaTarUpase anubhavameM AI hai, isameM saMzaya kyoM karanA cAhiye // 2 // yadi kisI bhI kAlameM jar3a cetana ho jAya aura cetana jar3a ho jAya, to baMdha aura mokSa nahIM bana sakate, aura nivRtti-pravRtti bhI nahIM bana sakatI // 3 // (1) jaDabhAve jaDa pariName, cetana cetana bhAva; koI koI palaTe nahIM, chorI Apa svabhAva // 1 // jara te jaDatraNa kALamAM, cetana cetana tema pragaTa anubhavarUpa cha, saMzaya temAM kema 1 // 2 // jo jahaNa kALamA, cetana cetana hoya; baMdha mokSa to nahIM ghaTe, nivRtti pravRtti nhoya // 3 // Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 zrImad rAjacandra [patra 226 AtmA jabataka baMdha aura mokSake saMbaMdhase ajJAta rahatI hai, tabataka apane svabhAvakA tyAga hI rahatA hai, yaha jinabhagavAnne kahA hai // 4 // ___ AtmA apane padakI ajJAnatAse baMdhake prasaMgameM pravRtti karatI hai, parantu isase AtmA svayaM jar3a nahIM ho jAtI, yaha siddhAMta pramANa hai // 5 // ___ arUpI rUpIko pakar3a letA hai, yaha bahuta AzcaryakI bAta hai; jIva baMdhanako jAnatA hI nahIM, yaha kaisA anupama jinabhagavAnkA siddhAMta hai // 6 // pahale deha-dRSTi thI isase deha hI deha dikhAI detI thI, parantu aba AtmAmeM dRSTi ho gaI hai, isaliye dehase sneha dUra ho gayA hai // 7 // jar3a aura cetanakA yaha saMyoga anAdi anaMta hai; usakA koI bhI kartA nahIM hai, yaha jinabhagavAnne kahA hai // 8 // mUladravya na to utpanna hI huA thA, aura na kabhI usakA nAza hI hogA, yaha anubhavase siddha hai, aisA jinavarane kahA hai // 9 // jo vastu maujUda hai usakA nAza nahIM hotA, aura jisa vastukA sarvathA abhAva hai usakI utpatti nahIM ho sakatI; padArthokI avasthA dekho, jo bAta eka samayake liye hai vaha hamezAke liye hai // 10 // (2) parama puruSa, sadguru, parama jJAna aura sukhake dhAma jisa prabhune nijakA jJAna diyA, use sadA praNAma hai // 1 // (3) jisa jisa prakArase AtmAkA citavana kiyA ho, vaha usI usI prakArase pratibhAsita hotI hai / viSayAtapanese mUr3hatAko prApta vicAra-zaktivAle jIvako AtmAkI nityatA nahIM bhAsita hotI, aisA prAyaH dikhAI detA hai, aura aisA hotA hai; yaha bAta yathArtha hI hai; kyoMki anitya viSayameM Atma-buddhi honeke kAraNa use apanI bhI anityatA hI bhAsita hotI hai / vicAravAnako AtmA vicAravAna lagatI hai| zUnyatAse citavana karanevAleko AtmA zUnya lagatI hai, anityatAse citavana karanevAleko AtmA anitya lagatI hai; aura nityatAse citavana karanevAleko AtmA nitya lagatI hai| baMdha mokSa saMyogathI, jyAlaga Atma amAna; paNa tyAga svabhAvano, bhAkhe jinabhagavAna // 4 // va baMdhaprasaMgamA, te nijapada azAna; paNa jaDatA nahiM Atmane, e siddhAMta pramANa // 5 // grahe arUpI rUpIne, e acarajanI bAta, jIva baMdhana jANe nahIM, kevo jinasiddhAMta // 6 // prathama deha dRSTi hatI, tethI bhAsyo deha; have dRSTi I AtmamA, gayo dehathI neha // 7 // jaDa cetana saMyoga A, khANa anAdi anaMta; koI na kartA tehano, bhAle jinabhagavaMta // 8 // mULa dravya utpanna nahi, nahiM nAza paNa tema; anubhavayI te siddha che, bhAkhe jinavara ema // 9 // hoya tehano nAza nahiM, nahiM teha nahiM hoya; eka samaya te sau samaya, bheda avasthA joya // 10 | (2) parama puruSa prabhu sadguru, parama zAna sukha dhAma; jeNe ApyuM bhAna nija, tene sadA praNAma // 1 // Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 227] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 263 227 rAlaja, bhAdrapada 1947. (1) he saba bhanyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA haijisane nava-pUrvoko bhI par3ha liyA, parantu yadi usane jIvako nahIM pahicAnA, to yaha saba ajJAna hI kahA gayA hai| isameM Agama sAkSI hai / ye samasta pUrva jIvako vizeSarUpase nirmala banAneke liye kahe gaye haiM / he saba bhanyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 1 // __ jJAnako kisI graMthameM nahIM batAyA; kavikI caturAIko bhI jJAna nahIM kahA; maMtra-taMtroMko bhI jJAna nahIM batAyA; jJAna koI bhASA bhI nahIM hai; jJAnako kisI dUsare sthAnameM nahIM kahA-jJAnako jJAnArma hI dekho / he saba bhanyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 2 // jabataka ' yaha jIva hai ' aura ' yaha deha hai ' isa prakArakA bheda mAlUma nahIM par3A, tabataka paJcakkhANa karanepara bhI use mokSakA hetu nahIM kahA / yaha sarvathA nirmala upadeza pA~caveM aMgameM kahA gayA hai| he saba bhanyo / suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 3 // ___ na kevala brahmacaryase, aura na kevala saMyamase hI jJAna pahicAnA jAtA hai; parantu jJAnako kevala jJAnase hI pahicAno / he saba bhavyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 4 // vizeSa zAstroMko jAne yA na jAne, kintu usake sAtha apane svarUpakA jJAna karanA athavA vaisA vizvAsa karanA, ise hI jJAna kahA gayA hai / isake liye sanmati Adi grantha dekho / he saba bhavyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 5 // yadi jJAnIke paramArthase ATha samitiyoMko jAna liyA, to hI use mokSArthakA kAraNa honese jJAna kahA gayA hai; kevala apanI kalpanAke balase karor3oM zAstra raca denA, yaha kevala manakA ahaMkAra hI hai / he saba bhavyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 6 // 227 jinavara kahe che zAna tene, sarva bhanyo sAMbhaLojo hoya pUrva bhaNela nava paNa, jIvane jANyo nahIM, to sarva te ajJAna bhAlyu, sAkSI che Agama ahIM; e pUrva sarva kahyA vizeSe, jIva karavA nirmaLo, jinavara kahe che zAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 1 // nahiM graMtha mAMhi zAna bhAkhyu, zAna nahiM kavi-cAturI, nahiM maMtra taMtro zAna dAkhyAM, zAna nahiM bhASA TharI; nahiM anya sthAne zAna bhAkhyu, zAna zAnImAM kaLo, jinavara kahe che zAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 2 // A jIva ane A deha evo, bheda jo bhAsyo nahIM, pacakhANa kIyAM tyAM sudhI, mokSArtha te bhAkhyAM nahIM; e pAMcame aMge karo, upadeza kevaLa nirmaLo, jinavara kahe che zAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 3 // kevaLa nahiM brahmacaryathI, kevaLa nahiM saMyamathakI, paNa zAna kevaLayI kaLo, jinavara kahe ke jJAna tene, sarva bhanyo samiLo // 4 // zAstro vizeSa sahIta paNa jo, jANiyuM nijarUpane, kAM tehavo Abhaya, karajo, bhAvayI sAMcA mane, to jJAna tene bhAkhiyuM, jo sammati Adi sthaLo, jinavara kahe che zAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 5 // ATha samiti jANIe jo, zAnInA paramAryayI; to zAna mAkhyuM tehane, anusAra te mokSAryayI; nija kalpanAyI koTi zAstro, mAtra manano AmaLo, jinavara kaDe ke zAna tene sarva bhanyo sAmaLo // 6 // Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ patra 228, 229 cAra veda tathA purANa Adi zAstra saba mithyA zAstra haiM, yaha bAta, jahA~ siddhAMtake bhedoMkA varNana kiyA hai, vahA~ naMdisUtrameM kahI hai| jJAna to jJAnIko hI hotA hai, aura yahI ThIka baiThatA bhI hai / he saba bhavyo ! suno, jinavarane ise hI jJAna kahA hai // 7 // 1 264 na koI vrata kiyA, na koI paJcakkhANa kiyA, aura na kisI vastukA tyAga hI kiyA; parantu ThANAMgasUtra dekha lo, zreNika Age jAkara mahApadmatIrthaMkara hogA / usane anaMta bhavoMko cheda diyA // 8 // ( 2 ) dRSTi-viSa naSTa honeke bAda cAhe jo zAstra ho, cAhe jo kathana ho, cAhe jo vacana ho, aura cAhe jo sthala ho, vaha prAyaH ahitakA kAraNa nahIM hotA / ( prazna ) phailadaya jhIza khAMdI Izro ? AMjhIza jhaSe i ? thepe phayAra kheya ? prathama jIva kyAMthI Avyo ! aMte jIva jaze kyAM tene pamAya kema ! 228 mn ( uttara ) AjJala nAyadI ( blIyath phulusodhyayayAMdI ). jhakhrAM. haldI. akSaradhAmathI ( zrImat puruSottamamAMthI ). jaze tyAM. sadguruthI. 229 2 pahale jIva kahA~se AyA ? aMtameM jIva kahA~ jAyagA 1 use kaise pAyA jAya ? "" rAlaja, bhAdrapada 1947 OM sat jJAna vahI hai ki jahA~ eka hI abhiprAya ho; prakAza thor3A ho athavA jyAdA, parantu prakAza eka hI hai / vavANI, bhAdra vadI 4 bhauma. 1947 zAstra Adike jJAnase nistArA nahIM, parantu nistArA anubhava -jJAnase hai / cAra veda purANa Adi zAstra sau mithyAtvanA, zrInaMdisUtre bhAkhiyAM che, bheda jyAM siddhAMtanA; paNa jJAnIne te jJAna bhAkhyAM, eja ThekANe Tharo, jinavara kahe che zAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 7 // vrata nahiM pazcakkhANa nahiM nahiM tyAga vastu koIno, mahApadmatIrthakara thaze, zreNika ThANaMga joI lyo; cheyo anaMtA || 2 11 1 yahA~ prazna aura uttara donoM likhe haiN| pahalA zabda ' ladaya' hai / isa zabdakA mUla 'prathama' zabda hai / isa prathama zabdase hI pladaya banA hai| isakA krama yaha hai ki mUla akSarake AgekA eka eka akSara lenA cAhiye / jaise pa ke Age pha, ra ke Age la, tha ke Age da, ma Age ya lenA cAhiye / isa kramase akSaroMke lenese 'prathama' se 6 ladaya' banatA hai / isI taraha dUsare zabdoMke liye bhI samajhanA cAhiye / anuvAdaka. akSaradhAmase ( zrImat puruSottamamaise ). vahIM jAyagA. sadguruse. Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 230, 231, 232, 233, 234 ] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 265 230 vavANIA, bhAdra. vadI 4 bhauma. 1947 aise eka hI padArthakA paricaya karanA yogya hai ki jisase ananta prakArakA paricaya nivRtta ho jAya; vaha padArtha kaunasA aura kisa prakArase hai, isakA mumukSu loga vicAra kiyA karate haiN| satmeM abheda. 231 vavANIA, bhAdra. vadI 4 bhauma. 1947 jisa mahAn puruSakA cAhe jaisA bhI AcaraNa vaMdanake yogya hI ho, aise mahAtmAke prApta honepara, nissandeharUpase jisa taraha kabhI bhI AcaraNa na karanA cAhiye, yadi vaha usI tarahakA AcaraNa karatA ho, to mumukSuko kaisI dRSTi rakhanI, yaha bAta samajhane jaisI hai| apragaTa sat. 232 vavANIA, bhAdra. vadI 5 budha. 1947 kaliyugameM apAra kaSTase satpuruSakI pahicAna hotI hai| phira bhI usameM kaMcana aura kAminIkA moha utkRSTa premako utpanna nahIM hone detA / jIvakI vRtti aisI hai ki vaha pahicAna honepara bhI usameM nizcalatAse nahIM raha sakatA; aura yaha phira kaliyuga hai; jo isameM mohita nahIM hotA use namaskAra hai| 233 vavANIA, bhAdra. vadI 5 budha. 1947 hAlameM to 'sat ' kevala apragaTa rahA huA mAlUma detA hai| vaha hAlameM judI judI ceSTAoMse pragaTa jaisA mAnanemeM AtA hai (yoga Adi sAdhana, AtmAkA dhyAna, adhyAtma-citavana, zuSka vedAnta vagairahase), parantu vaha aisA nahIM hai| jinabhagavAnkA siddhAnta hai ki jar3a kisI kAlameM bhI jIva nahIM ho sakatA; aura jIva kisI kAlameM bhI jar3a nahIM ho sakatA; isI taraha kisI kAlameM 'sat' bhI satke sivAya dUsare kisI bhI sAdhanase utpanna nahIM ho sakatA; phira bhI Azcarya hai ki isa prakAra spaSTa samajhameM AnevAlI bAtameM jIva mohita hokara apanI kalpanAse 'sat' karanekA dAvA karatA hai; use 'sat' prarUpita karatA hai, aura 'sat' kA upadeza karatA hai| jagatmeM sundara dikhAneke liye mumukSu jIva kucha bhI AcaraNa na kare, parantu jo sundara ho usakA hI AcaraNa kre| 234 vavANIA, bhAdra. vadI 5 budha. 1947 Aja ApakA eka patra milaa| use par3hakara sarvAtmAkA citavana adhika yAda AyA hai| hameM satsaMgakA bArambAra viyoga rakhanA, aisI harikI icchAko sukhadAyaka kaise mAnA jAya ! phira bhI mAnanI par3atI hai| ........ko dAsatvabhAvase vaMdana karatA huuN| inakI "sat" prApta karaneke liye yadi tIna icchA rahatI ho to bhI satsaMgake binA usa tIvratAkA phaladAyaka honA kaThina hai / hameM to kucha bhI Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 zrImad rAjacandra [ patra 235, 236, 237, 238, 239 svArtha nahIM hai; isaliye kaha denA yogya hai ki ve prAyaH kevala ' sat' se trimukha mArga meM hI pravRtti karate haiM / jo usa taraha AcaraNa nahIM karatA, vaha hAlameM to apragaTa rahanekI hI icchA karatA hai / Azcarya kI bAta to yaha ki kalikAlane thor3e samayameM paramArthako gherakara anarthako paramArtha banA diyA hai / 235 vavANI, bhAdrapada vadI 7, 1947 citta udAsa rahatA hai; kucha bhI acchA nahIM lagatA; aura jo kucha acchA nahIM lagatA vahI adhika naz2ara par3atA hai; vahI sunAI detA hai; to aba kyA kareM ? mana kisI bhI kArya meM pravRtti nahIM kara sakatA / isa kAraNa pratyeka kArya sthagita karanA par3atA hai; kucha bhI bA~cana, lekhana athavA janaparicayameM ruci nahIM hotI / pracalita matake bhedoMkI bAta kAnameM par3anese hRdayameM mRtyuse bhI adhika vedanA hotI hai / yA to tuma isa sthitiko jAnate ho, yA jise isa sthitikA anubhava huA hai vaha jAnatA hai, athavA hari jAnate haiM / 236 vatrANI, bhAdrapada vadI 10 ravi. 1947 " jo AtmAmeM ramaNa kara rahe haiM aise nirgrantha muni bhI niSkAraNa hI bhagavAnkI bhaktimeM pravRtta rahate haiM, kyoMki bhagavAnke guNa aise hI haiM " - zrImadbhAgavata / 237 vavANI, bhAdrapada vadI 11 soma. 1947 jaba taka jIvako saMtakA saMyoga na ho tabataka matamatAMtara meM madhyastha rahanA hI yogya hai / 238 vavANI, bhAdrapada vadI 12 bhauma. 1947 batAne yogya to mana hai ki jo satsvarUpameM akhaMDa sthira ho gayA hai ( jaise nAga bA~surIke Upara ); tathApi usa dazAke varNana karanekI sattA sarvAdhAra harine vANImeM pUrNarUpase nahIM dI ; aura lekhameM to usa vANIkA anaMtavA~ bhAga bhI muzkilase A sakatA hai / yaha paristhiti rakhanekA ekatama kAraNa yahI hai ki puruSottamake svarUpameM hamArI aura tumhArI ananya prema-bhakti akhaNDa rahe; vaha premabhakti paripUrNa prApta hoo, yahI yAcanA karate hue- -aba adhika nahIM likhatA / IzvarecchA. --- vavANIA, bhAdrapada vadI 14 guru. 1947 239 OM sat parama vizrAma subhAgya ! jaise mahAtmA vyAsajIko huA thA, vaisA hI aba hamArA bhI hAla hai| Atma-darzana pAne para bhI vyAsajI Ananda - sampanna nahIM hue the; kyoMki unhoMne harirasa akhaMDarUpase nahIM gAyA thA / hamArA bhI Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 240] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 267 yahI hAla hai| parama premase akhaMDa harirasakA akhaMDapanese anubhava karanA abhI kahA~se A sakatA hai! aura jabataka aisA na ho tabataka hameM jagatmeM kI eka vastukA eka aNu bhI acchA laganevAlA nhiiN| jisa yugameM bhagavAn vyAsajI the vaha yuga dUsarA thA; yaha kaliyuga hai; isameM harisvarUpa, harinAma, aura harijana dekhanemeM nahIM Ate, sunane takameM bhI nahIM Ate; ina tInoMmeMse kisIkI bhI smRti ho, aisI koI bhI cIz2a dakhanemeM nahIM aatii| saba sAdhana kaliyugase ghira gaye haiN| prAyaH sabhI jIva unmArgameM pravRtti kara rahe haiM, athavA sanmArgake sanmukha calanevAle jIva dRSTigocara nahIM hote / kahIM koI mumukSu haiM bhI, parantu unheM abhI mArgakI sannikaTatA prApta nahIM huI hai| niSkapaTIpanA bhI manuSyoM se calA hIsA gayA hai; sanmArgakA eka bhI aMza aura usakA sauvA~ aMza bhI kisImeM naz2ara nahIM par3atA; kevalajJAnakA mArga to sarvathA visarjana hI ho gayA hai / kauna jAne harikI kyA icchA hai ! aisA kaThina kAla to abhI hI dekhA hai| sarvathA maMda puNyavAle prANiyoMko dekhakara parama anukaMpA utpanna hotI hai; aura satsaMgakI nyUnatAke kAraNa kucha bhI acchA nahIM lgtaa| bahuta bAra thor3A thor3A karake kahA gayA hai, to bhI ThIka ThIka zabdoMmeM kahanese adhika smaraNameM rahegA, isaliye kahate haiM ki bahuta samayase kisIke sAtha artha-saMbaMdha aura kAma-saMbaMdha bilakula hI acchA nahIM lagatA / aba to dharma-saMbaMdha aura mokSa-saMbaMdha bhI acchA nahIM lgtaa| dharma-saMbaMdha aura mokSa-saMbaMdha to prAyaH yogiyoMko bhI acchA lagatA hai; aura hama to usase bhI virakta hI rahanA cAhate haiN| hAlameM to hameM kucha bhI acchA nahIM lagatA, aura jo kucha acchA lagatA bhI hai usakA atyanta viyoga hai / adhika kyA likheM ? sahana karanA hI sugama hai| 240 vavANIA, Asoja sudI 6 guru. 1947 1. 'parasamaya' ke jAne binA 'svasamaya' jAna liyA hai, aisA nahIM kaha skte| 2. 'paradravya ' ke jAne binA 'svadravya ' jAna liyA hai, aisA nahIM kaha skte| 3. sanmatisUtrameM zrIsiddhasena divAkarane kahA hai ki jitane vacana-mArga haiM utane hI nayavAda haiM, aura jitane nayavAda haiM utane hI parasamaya haiN| 4. akSayabhagata kavine kahA hai: kartA maTe to chUTe karma, e cha mahA bhajanano marma / jo tuM jIva to kartA harI, jo tuM ziva to vastu kharI / tuM cho jIva ne tuM cho nAtha, ema kahI akhe jhaTakyA hAtha / yadi kartApanekA bhAva miTa jAya to karma chUTa jAtA hai, yaha mahA bhajanakA marma hai / yadi tU jIva hai to hari kartA hai| yadi t ziva hai to vastu bhI satya hai| tU hI jIva hai aura tU hI nAtha hai, aisA kahakara 'akSaya' ne hAtha jhaTaka liyaa| Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 zrImad rAjacandra [patra 241 241 vavANIA, Asoja sudI 7 zukra. 1947 apanese apane Apako apUrvakI prApti honA durlabha hai| jisase yaha prApta hotA hai usake svarUpakI pahicAna honA durlabha hai, aura jIvakI bhUla bhI yahI hai. isa patra likhe hue praznoMkA saMkSepameM nIce uttara likhA hai:--- 1-2-3 ye tInoM prazna smRtimeM hoMge / inameM yaha kahA gayA hai :"1. ThANAMgameM jo ATha vAdI kahe gaye haiM, unameM Apa aura hama kaunase vAdameM garmita hote haiM ! 2. ina ATha vAdoMke atirikta koI judA mArga grahaNa karane yogya ho to use jAnanekI pUrNa AkAMkSA hai| 3. athavA AThoM vAdiyoMkA ekIkaraNa karanA, yahI mArga hai, yA koI dUsarA ? athavA kyA una AThoM vAdiyoMke ekIkaraNameM kucha nyUnAdhikatA karake mArga grahaNa karanA yogya hai ? aura hai to vaha kyA hai ?" isa saMbaMdhameM yaha jAnanA cAhiye ki ina ATha vAdiyoMke atirikta dUsare darzanoMsaMpradAyoMmeM mArga kucha (anvaya) saMbaMdhita rahatA hai, nahIM to prAyaH (vyatirikta) judA hI rahatA hai| ve vAdI, darzana, aura sampradAya-ye saba kisI rItise usakI prAptimeM kAraNarUpa hote haiM, parantu samyagjJAnIke binA dUsare jIvoMko to ve baMdhana bhI hote haiN| jise mArgakI icchA utpanna huI hai, use ina saboMke sAdhAraNa jJAnako bA~canA aura vicAranA cAhiye aura bAkImeM madhyastha rahanA hI yogya hai| yahA~ 'sAdharaNa jJAna' kA artha aisA jJAna karanA cAhiye ki jisa jJAnake sabhI zAstroMmeM varNana kiye jAnepara bhI jisameM adhika bhinnatA na AI ho| ____"jisa samaya tIrthakara Akara garbhameM utpanna hote haiM athavA janma lete haiM, usa samaya athavA usa samayake pazcAt kyA devatA loga jAna lete haiM ki ye tIrthaMkara haiM ? aura yadi jAna lete haiM to kisa taraha jAnate haiM !"-isakA uttara isa taraha hai ki jise samyagjJAna prApta ho gayA hai aise deva avadhijJAnadvArA tIrthakarako jAnate haiM; saba nahIM jAnate / jina prakRtiyoMke nAza ho jAnese janmase tIrthaMkara avadhijJAnase yukta hote haiM, una prakRtiyoMke unameM dikhAI na denese ve samyagjJAnI deva tIrthaMkarako pahicAna sakate haiN| mumukSutAke sanmukha honekI icchA karanevAle tuma donoMko yathAyogya praNAma karatA huuN| hAlameM adhikatara paramArtha-maunase pravRtti karanekA karma udayameM rahatA hai, aura isa kAraNa usI taraha pravRtti karanemeM kAla vyatIta hotA hai, aura isI kAraNase Apake praznoMkA saMkSepameM hI uttara diyA hai| zAMtamUrti saubhAgya hAlameM morabI hai| Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 242, 243] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 242 vavANIA,, Asoja sudI 1947 hama paradezI paMkhI sAdhu, aura dezake nAhi re. eka praznake sivAya bAkIke praznoMkA uttara jAna-bUjhakara nahIM likha skaa| "kAla kyA khAtA hai?" isakA uttara tIna prakArase likhatA huuN| sAmAnya upadezameM kAla kyA khAtA hai, isakA uttara yaha hai ki vaha prANI mAtrakI Ayu khAtA hai / vyavahAranayase kAla 'purAnA' khAtA hai / nizcayanayase kAla padArtha mAtrakA rUpAntara karatA haiparyAyAntara karatA hai| antake do uttara adhika vicAra karanese ThIka baiTha skeNge| 'vyavahAranayase kAla purAnA khAtA hai !' aisA jo likhA hai, use nIce vizeSa spaSTa kiyA hai: "kAla purAnA khAtA hai "-purAnA kise kahate haiM? jisa cIjako utpanna hue eka samaya ho gayA, vahI dUsare samayameM purAnI kahI jAtI hai| (jJAnIkI apekSAse) usa cIjako tIsare samaya, cauthe samaya, isa taraha saMkhyAta samaya, asaMkhyAta samaya, anaMta samaya kAla badalA hI karatA hai / vaha dUsare samayameM jaisI hotI hai vaisI tIsare samayameM nahIM hotI; arthAt dUsare samayameM padArthakA jo svarUpa thA, use khAkara tIsare samayameM kAlane padArthako kucha dUsarA hI rUpa pradAna kara diyA; arthAt vaha purAneko khA gyaa| padArtha pahile samayameM utpanna huA, aura usI samaya kAla usako khA jAya, aisA vyavahAranayase bananA saMbhava nahIM hai| pahile samayameM padArthakA nayApana ginA jAyagA, parantu usa samaya kAla use khA nahIM jAtA, kintu dUsare samayameM badala detA hai, isaliye aisA kahA hai ki vaha purAneko khAtA hai| nizcayanayase yAvanmAtra padArtha rUpAntarita hote hI haiN| koI bhI padArtha kisI bhI kAlameM kabhI bhI sarvathA nAza nahIM hotA, aisA siddhAMta hai; aura yadi padArtha sarvathA nAza ho jAyA karatA to Aja kucha bhI na rahatA; isIliye aisA kahA hai ki kAla khAtA nahIM, parantu rUpAntara karatA hai / ina tIna prakArake uttaroMmeM pahilA uttara aisA hai jo AsAnIse sabako samajhameM A sakatA hai| yahA~ bhI dazAke pramANameM bAhya upAdhi vizeSa hai| Apane isa bAra kucha thoDese vyAvahArika ( yadyapi zAstrasaMbaMdhI) prazna likhe the, parantu hAlameM aise bA~canameM bhI citta pUrI taraha nahIM rahatA, phira unakA uttara kaise likhA jA sake ! 243 vavANIA, Asoja vadI 1 ravi. 1947 yaha to Apa jAnate hI ho ki pUrvApara aviruddha bhagavatsaMbaMdhI jJAnake pragaTa karaneke liye jabataka usakI icchA nahIM, tabataka kisIkA adhika samAgama nahIM kiyA jAtA / . jabataka hama aminarUpa haripadako apanemeM na mAneM tabataka hama pragaTa-mArga nahIM kheNge| Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ patra 244, 245, 246 tuma loga bhI, jo hameM jAnate haiM una logoMke sivAya adhika logoMko, hameM nAma, sthAna aura gA~vase batAnA nahIM / 270 ekase anaMta hai; jo ananta hai vaha eka hai / 244 Adi- puruSa khela lagAkara baiThA hai eka Atma-vRttike sivAya nayA- purAnA to hamAre hai kahA~ ? aura usake likhane jitanA manako avakAza bhI kahA~ hai ? nahIM to sabhI kucha nayA hI hai, aura sabhI kucha purAnA hai / vavANI, Asoja vadI 5, 1947 245 vavANIA, Asoja vadI 10 soma. 1947 OM ( 1 ) paramArtha - viSaya meM manuSyoMkA patra-vyavahAra adhika calatA hai; aura hameM vaha anukUla nahIM AtA / isa kAraNa bahutase uttara to likhe hI nahIM jAte; aisI hari icchA hai; aura hameM yaha bAta priya bhI hai / (2) eka dazAse pravRtti hai; aura yaha dazA abhI bahuta samayataka rahegI / usa samayataka udayAnusAra pravRtti karanA yogya samajhA hai; isaliye kisI bhI prasaMgapara patra AdikI pahu~ca milanemeM yadi vilamba ho jAya athavA pahu~ca na dI jAya, athavA kucha uttara na diyA jAya, to usake liye kheda karanA yogya nahIM, aisA nizcaya karake hI hamase patra - vyavahAra rakhanA / 246 vavANIA, Asoja vadI 1947 1 ( 1 ) yahI sthiti - yahI bhAva aura yahI svarUpa hai / bhale hI Apa kalpanA karake dUsarI rAha le leM kintu yadi yathArtha cAhate ho to yaha.... lo / vibhaMga jJAna - darzana anya darzanameM mAnA gayA hai| isameM mukhya pravarttakoMne jisa dharma - mArgakA bodha diyA hai, usake samyak honeke liye syAt mudrAkI AvazyakatA hai / syAt mudrA svarUpasthita AtmA hai / zrutajJAnakI apekSA svarUpasthita AtmAse kahI huI zikSA hai / ( 2 ) punarjanma hai - z2arUra hai - isake liye maiM anubhavase hA~ kahane meM acala hU~ / ( 3 ) isa kAlameM merA janma lenA, mAnU~ to duHkhadAyaka hai, aura mAnU~ to sukhadAyaka bhI hai| ( 4 ) aba aisA koI bA~cana nahIM rahA ki jise bA~canekI jarUrata ho| jisake saMgameM Akara tadrUpakI prApti ho jAyA karatI thI, aise saMgakI isa kAlameM nyUnatA ho gaI hai / vikarAla kAla ! ...... ......... vikarAla karma ! vikarAla AtmA !............ ..jaise................ paraMtu isa taraha. aba dhyAna rakkho / yahI kalyANa hai / ..... Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 247, 248, 249] vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 271 (5) yadi itanI hI khoja kara sako to saba kucha pA jAoge; nizcayase isImeM hai| muI anubhava hai| satya kahatA huuN| yathArtha kahatA huuN| niHzaMka mAno / isa svarUpake saMbaMdhameM kucha kucha kisI sthalapara likha DAlA hai| 247 vavANIA, Asoja vadI 12 guru. 1947 OM pUrNakAmacittako namo namaH . AtmA brahma-samAdhimeM hai; mana vanameM hai; eka dUsareke AbhAsase anukramase deha kucha kriyA karatI hai| isa sthitimeM tuma donoMke patroMkA vistArapUrvaka aura saMtoSarUpa uttara kaise likhA jAya, yaha tumhIM kaho ? jinakA dharmameM hI nivAsa hai, aise ina mumukSuoMkI dazA aura rIti tumako smaraNameM rakhanI yogya hai, aura anukaraNa karane yogya hai / jisase eka samayake liye bhI viraha na ho; isa tarahase satsaMgameM hI rahanekI icchA hai; parantu vaha to hari icchAke AdhIna hai| kaliyugameM satsaMgakI parama hAni ho gaI hai; aMdhakAra chAyA huA hai| isa kAraNa satsaMgakI apUrvatAkA jIvako yathArtha bhAna nahIM hotaa| tuma saba paramArtha viSayameM kaisI pravRttimeM rahate ho, yaha likhanA / kisI eka nahIM kahe hue prasaMgake viSayameM vistArase patra likhanekI icchA thI, usakA bhI nirodha karanA par3A hai| vaha prasaMga gaMbhIra honeke kAraNa usako itane varSoMtaka hRdayameM hI rakkhA hai| aba samajhate haiM ki kaheM, parantu tumhArI satsaMgatike milane para kaheM to kheN| 248 vavANIA, Asoja vadI 13 zukra. 1947 zrI...svamUrtirUpa zrI....virahakI vedanA hameM adhika rahatI hai; kyoMki vItarAgatA vizeSa hai; anya saMgameM bahuta udAsInatA hai| parantu hari icchAkA anusaraNa karake prasaMga pAkara virahameM rahanA par3atA hai, aura usa icchAko sukhadAyaka mAnate haiM, aisA nahIM hai / bhakti aura satsaMgameM viraha rakhanekI icchA sukhadAyaka mAnanemeM hamArA vicAra nahIM rahatA / zrIharikI apekSA isa viSayameM hama adhika svataMtra haiN| 249 ___ bambaI, 1947 ArtadhyAnakA dhyAna karanekI apekSA dharmadhyAnameM vRtti lAnA, yahI zreyaskara hai; aura jisake liye ArtadhyAnakA dhyAna karanA par3atA ho, vahA~se yA to manako uThA lenA cAhiye, athavA usa kRtyako kara DAlanA cAhiye ki jisase virakta huA jA ske| svacchaMda jIvake liye bahuta bar3A doSa hai| yaha jisakA dUra ho gayA hai, use mArgakA krama pAnA bahuta sulabha hai| Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 272 bhImad rAjacandra [patra 250, 251, 252 253, 254, ... bambaI, 1947 yadi cittakI sthiratA huI ho to aise samayameM yadi satpuruSoMke guNoMkA cintavana, unake vacanoMkA manana, unake cAritrakA kathana, kIrtana, aura pratyeka ceSTAkA phira phirase nididhyAsana ho sakatA ho, to isase manakA nigraha avazya ho sakatA hai aura manako jItanekI sacamuca yahI kasauTI hai| aisA honese dhyAna kyA hai, yaha samajhameM A jAyagA; parantu udAsInabhAvase citta-sthiratAke samayameM usakI khUbI mAlUma pdd'egii| 251 bambaI, 1947 1. udayako abaMdha pariNAmase bhogA jAya, to hI uttama hai| 2. " doke aMtameM rahanevAlI vastuko kitanA bhI kyoM na chedeM, phira bhI chedI nahIM jAtI, aura bhedanese bhedI nahIM jAtI "-zrIAcArAMga / 252 . bambaI, 1947 AtmAke liye vicAra-mArga aura bhakti-mArgakI ArAdhanA karanA yogya hai; parantu jisakI vicAra-mArgakI sAmarthya nahIM use usa mArgakA upadeza karanA yogya nahIM, ityAdi jo likhA vaha ThIka hI hai| zrI....svAmIne kevaladarzanasaMbaMdhI kahI huI jo zaMkA likhI use bA~cI hai| dUsarI bahutasI bAteM samajha leneke bAda hI usa prakArakI zaMkAkA samAdhAna ho sakatA hai, athavA prAyaH usa prakArako samajhanekI yogyatA AtI hai| ___hAlameM aisI zaMkAko saMkSipta karake athavA zAnta karake vizeSa nikaTa AtmArthakA vicAra hI yogya hai| . 253 vavANIA, kArtika sudI 4 guru. 1948 kAla viSama A gayA hai / satsaMkA yoga nahIM hai, aura vItarAgatA vizeSa hai, isaliye kahIM bhI sAtA nahIM, arthAt mana kahIM bhI vizrAMti nahIM pAtA / aneka prakArakI viDaMbanA to hameM nahIM hai, tathApi nirantara satsaMga nahIM, yahI bar3I bhArI viDambanA hai| loka-saMga acchA nahIM lgtaa| 254 vavANIA, kArtika mudI 7 ravi. 1948 cAhe jo kriyA, japa, tapa athavA zAstra-vAcana karake bhI eka hI kArya siddha karanA hai, aura vaha yaha hai ki jagatko vismRta kara denA, aura satke caraNameM rahanA / aura isa eka hI lakSake Upara pravRtti karanese jIvako use kyA karanA yogya hai, aura kyA karanA ayogya hai, yaha bAta samajhameM A jAtI hai, athavA samajhameM Ane lagatI hai| Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 255, vividha patra Adi saMgraha-24vA~ varSa 273 isa lakSake sanmukha hue binA japa, tapa, dhyAna athavA dAna kisIkI bhI yathAyogya siddhi nahIM hai, aura jabataka yaha nahIM tabataka dhyAna Adi kucha bhI kAmake nahIM haiN| isaliye inameMse jo jo sAdhana ho sakate hoM una sabako, ekalakSakI-jisakA ullekha hamane Upara kiyA hai-prApti honeke liye, karanA cAhiye / japa, tapa Adi kucha niSedha karane yogya nahIM; tathApi ve saba ekalakSakI prAptike liye hI haiM, aura isa lakSake binA jIvako samyaktva-siddhi nahIM hotii| adhika kyA kaheM ! jitanA Upara kahA hai utanA hI samajhaneke liye samasta zAstra race gaye haiN| 255 vavANIA, kArtika sudI 8, 1948 kisI bhI prakArakA darzana ho, use mahAn puruSoMne samyagjJAna mAnA hai--aisA nahIM samajhanA cAhiye / padArthake yathArtha-bodha prApta honeko hI samyagjJAna mAnA gayA hai / jinakA eka dharma hI nivAsa hai, ve abhI usa bhUmikAmeM nahIM Aye / darzana AdikI apekSA yathArtha-bodha zreSTha padArtha hai / isa bAtake kahanekA yahI abhiprAya hai ki kisI bhI tarahakI kalpanAse tuma koI bhI nirNaya karate hue nivRtta hoo| Upara jo kalpanA zabdakA prayoga kiyA gayA hai vaha isa arthameM hai ki "hamAre tumheM usa samAgamakI sammati denese samAgamI loga vastu-jJAnake saMbaMdhameM jo kucha prarUpaNa karate haiM, athavA bodha karate. haiM, vaisI hI hamArI bhI mAnyatA hai; arthAt jise hama sat kahate haiM, use bhI hama hAlameM mauna rahaneke kAraNa unake samAgamase usa jJAnakA bodha tumheM prApta karanekI icchA karate haiN|" 256 vavANIA, kArtika sudI 8 soma. 1948 yadi jagat AtmarUpa mAnanemeM Aye; aura jo kucha huA kare vaha ThIka hI mAnanemeM Aye; dUsareke doSa dekhanemeM na AyeM; apane guNoMkI utkRSTatA sahana karanemeM Aye; to hI isa saMsArameM rahanA yogya hai; anya prakArase nahIM / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 25vA~ 257 vavANIA, kArtika sudI 1948 yathAyogya vaMdana svIkAra karanA / samAgama honepara do-cAra kAraNa mana kholakara Apase bAta nahIM karane dete / anaMtakAlakI vRtti, samAgamI logoMkI vRtti aura loka-lajjA hI prAyaH isa kAraNakA mUla hotA hai| aisI dazA prAyaH merI nahIM rahatI ki aise kAraNoMse kisI bhI prANIke Upara kaTAkSa Aye; parantu hAlameM merI dazA koI bhI lokottara bAta karate hue ruka jAtI hai; arthAt manakA kucha patA nahIM cltaa| paramArtha-mauna ' nAmakA karma hAlameM bhI udayameM hai, isase aneka prakArakA mauna bhI aMgIkAra kara rakkhA hai; arthAt adhikatara paramArthasaMbaMdhI bAtacIta nahIM krte| aisA hI udaya-kAla hai / kacit sAdhAraNa mArgasaMbaMdhI bAtacIta karate haiM; anyathA isa viSayameM vANIdvArA, tathA paricayadvArA mauna aura zUnyatA hI grahaNa kara rakhI hai| jabataka yogya samAgama hokara citta jJAnI puruSakA svarUpa nahIM jAnatA, tabataka Upara kahe hue tIna kAraNa sarvathA dUra nahIM hote, aura tabataka 'sat' kA yathArtha kAraNa bhI prApta nahIM hotaa| aisI paristhiti honekA kAraNa, tumheM merA samAgama honepara bhI bahuta vyAvahArika aura loka-lajAyukta bAta karanekA prasaMga rahegA; aura usase mujhe bahuta aruci hai; Apa kisIke bhI sAtha merA samAgama honeke pazcAt isa prakArakI bAtoMmeM guMtha jaoNya, ise maiMne yogya nahIM samajhA / 258 Ananda, maMgasira sudIguru. 1948 (aisA jo ) paramasatya usakA hama dhyAna karate haiM bhagavAnko saba kucha samarpaNa kiye binA isa kAlameM jIvakA dehAbhimAna miTanA saMbhava nahIM hai, isaliye hama sanAtanadharmarUpa paramasatyakA nirantara hI dhyAna karate haiN| jo satyakA dhyAna karatA hai, vaha satya ho jAtA hai| 259 bambaI, maMgasira sudI 14 bhauma. 1948 zrIsahajasamAdhi yahA~ samAdhi hai; smRti rahatI hai; tathApi nirupAyatA hai| asaMga-vRtti honese aNumAtra bhI upAdhi sahana ho sake, aisI dazA nahIM hai, to bhI sahana karate haiN| - vicAra karake vastuko phira phirase samajhanA; manase kiye hue nizcayako sAkSAt nizcaya nahIM maannaa| Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 260, 261, 262] vividha patra Adi saMgraha-25yA~ varSa 275 jJAnIdvArA kiye hue nizcayako jAnakara pravRtti karanemeM hI kalyANa hai-phira to jaisI honahAra / sudhAke viSayameM hameM sandeha nahIM hai / tuma usakA svarUpa samajho, aura taba hI phala milegaa| 260 bambaI, maMgasira vadI 14 guru. 1948 anukrame saMyama sparzatojI, pAmyo zAyakamAva re, saMyamazreNI phUlaDejI, pUjU pada niSpAva re / (AtmAkI abheda ciMtanArUpa ) saMyamake ekake bAda eka kramakA anubhava karake kSAyikabhAva (jar3a pariNatikA tyAga) ko prApta jo zrIsiddhArthake putra, unake nirmala caraNa-kamalako saMyama-zreNIrUpa phUloMse pUjatA huuN| Uparake vacana atizaya gaMbhIra haiN| yathArthabodha svarUpakA yathAyogya. bambaI, pauSa sudI 3 ravi.1948 anukrame saMyama sparzatojI, pAmyo kSAyakabhAva re, saMyamazreNI phUlaDejI, pUjUM pada niSpAva re| derzana sakalanA naya Ahe, Apa rahe nija bhAve re, hitakarI janane saMjIvanI, cAro teha carAve re / darzana je thayAM jUjavAM, te ogha najarane phere re, dRSTi thirAdika tehamAM, samakita dRSTine here re| yoganA bIja ihAM Ahe, jinavara zuddha praNAmo re, bhAvAcAraja sevanA, bhava udvega muThAmo re / 262 bambaI, pauSa sudI 5, 1948 kSAyika caritrako smaraNa karate haiM janaka videhIkI bAta lakSameM hai / karasanadAsakA patra lakSameM hai| bodhasvarUpakA yathAyogya. 1isa padake arthake liye dekho Upara naM. 260. anuvAdaka. 2 samasta darzanIko nayarUpase samajhe, aura svayaM nijamAvameM lIna rhe| tathA manuSyoMko hitakara saMjIvanIkA caaraacraaye| 3 jo hameM mina mina darzana dikhAI par3ate haiM, ve kevala opa-dRSTike pherase hI dikhAI dete haiN| sthirA Adi dRSTikA bheda samakita-hise hotA hai| isa dRSTimeM yogakA bIja grahaNa kare, tathA jinavarako eka praNAma kare; bhAvAcAryakI sevA aura saMsArase udvega ho, yahI mokSakI prAtikA mArga hai| Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 zrImad rAjacandra [patra 263, 264 263 bambaI, pauSa sudI 7 guru. 1948 jJAnIkI AtmAkA avalokana karate haiM; aura vaise hI ho jAte haiM. ApakI sthiti lakSameM hai / apanI icchA bhI lakSameM hai| guru-anugrahavAlI jo bAta likhI hai, vaha bhI satya hai| karmakA udaya bhoganA par3atA hai, yaha bhI satya hI hai / Apako punaH punaH atizaya kheda hotA hai, yaha bhI jAnate haiN| Apako viyogakA asahya tApa rahatA hai, yaha bhI jAnate haiM / bahuta prakArase satsaMgameM rahanA yogya hai, aisA mAnate haiM, tathApi hAlameM to aisA hI sahana karanA yogya mAnA hai| cAhe jaise deza-kAlameM yathAyogya rahanA-yathAyogya rahanekI hI icchA karanA-yahI upadeza hai / tuma apane manakI kitanI bhI cintA kyoM na likho to bhI hameM tumhAre Upara kheda nahIM hogaa| jJAnI anyathA nahIM karatA, anyathA karanA use sUjhatA bhI nahIM; phira dUsare upAyakI icchA bhI nahIM karanA, aisA nivedana hai| koI isa prakArakA udaya hai ki apUrva vItarAgatA honepara bhI vyApArasaMbaMdhI kucha pravRtti kara sakate haiM, tathA dUsarI khAne-pInekI pravRtti muzkilase kara sakate haiN| manako kahIM bhI vizrAma nahIM milatA; prAyaH karake vaha yahA~ kisIke samAgamakI icchA nahIM karatA / kucha likhA nahIM jA sktaa| adhika paramArtha-vAkya bolanekI icchA nahIM hotI / kisIke pU~che hue praznoMke uttara jAnanepara bhI likha nahIM sakate; cittakA bhI adhika saMga nahIM hai; AtmA Atma-bhAvase rahatI hai / prati samayameM anaMta guNaviziSTa AtmabhAva bar3hatA jAtA ho, aisI dazA hai / jo prAyaH samajhane meM nahIM AtI athavA ise jAna sakeM aise puruSakA samAgama nahIM hai / zrIvardhamAnakI AtmAko svAbhAvika smaraNapUrvaka prApta huA jJAna thA, aisA mAlUma hotA hai| pUrNa vItarAgakA-sA bodha hameM svAbhAvika hI smaraNa ho AtA hai, isIliye 000 hamane 0000 likhA thA ki tuma 'padArtha ' ko samajho / aisA likhanemeM aura koI dUsarA abhiprAya na thA / 264 bambaI, pauSa sudI 11 soma. 1948 svarUpa svabhAvameM hai / jJAnIke caraNa-sevanake binA anantakAlataka bhI prApta na ho sake, aisA vaha durlabha bhI hai / Atma-saMyamakA smaraNa karate rahate haiN| yathArUpa vItarAgatAkI pUrNatAkI icchA karate haiN| hama aura tuma hAlameM pratyakSarUpase viyogameM rahA karate haiM / yaha bhI pUrva-nibaMdhanakA koI bar3A prabaMdha udayameM honeke hI kAraNase huA mAlUma hotA hai / hama kabhI koI kAvya, pada athavA caraNa likhakara bhejeM aura yadi Apane unheM kahIM anyatra bA~cA athavA sunA bhI ho, to bhI unheM apUrva hI samajheM / hama svayaM to hAlameM yathAzakya aisA kucha karanekI icchA karane jaisI dazAmeM nahIM haiN| zrIbodhasvarUpakA yathAyogya. Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 265, 277 vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 265 bambaI, pauSa vadI 3 ravi. 1948 eka parinAmake na karatA darava doi, doi parinAma eka darva na dharatu hai| eka karatUti doi darva kabahU~ na karai, doi karatUti eka darva na karatu hai| jIva pudagala eka kheta-avagAhI dou, apaneM apane rUpa kou na Taratu hai, jar3a parinAmaniko karatA hai pudagala; cidAnanda cetana subhAva Acaratu hai / ( samayasAra-nATaka ) 266 bambaI, pauSa vadI 9 ravi. 1948. eka parinAmake na karatA darava doi (1) vastu apane svarUpameM hI pariNamatI hai, aisA niyama hai / jIva jIvarUpa pariNamA karatA hai, aura jar3a jar3arUpa pariNamA karatA hai / jIvakA mukhya pariNamana cetana (jJAna ) svarUpa hai aura jar3akA mukhya pariNamana jar3atva svarUpa hai / jIvakA jo cetana pariNAma hai vaha kisI bhI prakArase jar3a hokara nahIM pariNamatA, aura jar3akA jo jar3atva pariNAma hai vaha kabhI cetana pariNAmase nahIM pariNamatA; aisI vastukI maryAdA hai; aura cetana, acetana ye do prakArake pariNAma to anubhavasiddha haiN| unameMke eka pariNAmako do dravya milakara nahIM kara sakate; arthAt jIva aura jar3a milakara kevala cetana pariNAmase pariNama nahIM sakate, athavA kevala acetana pariNAmase nahIM pariNama sakate / jIva cetana pariNAmase pariNamatA hai aura jar3a acetana pariNAmase pariNamatA hai; aisI vastusthiti hai; isaliye jinabhagavAn kahate haiM ki eka pariNAmako do dravya nahIM kara sakate / jo jo dravya hai, vaha saba apanI sthitimeM hI hotA hai, aura apane svabhAvameM hI pariNamatA hai| doya parinAma eka darva na dharatu hai isI taraha eka dravya do pariNAmoMmeM bhI nahIM pariNama sakatA, aisI vastusthiti hai / eka jIva dravya cetana aura acetana ina do pariNAmoMse nahIM pariNama sakatA, athavA eka pudgala dravya acatana aura cetana ina do pariNAmoMse nahIM pariNama sakatA; kevala svayaM apane hI pariNAmameM pariNama sakatA hai / acetana padArthameM cetana pariNAma nahIM hotA, aura cetana padArthameM acetana pariNAma nahIM hotA; isaliye eka dravya do prakArake pariNAmoMse nahIM pariNama sakatA, arthAt do pariNAmoMko dhAraNa nahIM kara sktaa| .. eka karatUti doi darva kabahU~ na karai isaliye do dravya eka kriyAko kabhI bhI nahIM karate / do dravyoMkA sarvathA mila jAnA yogya nahIM hai, kyoMki yadi do dravyoMke milanese eka dravya utpanna hone lage to vastu apane svarUpakA tyAga Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 zrImad rAjacandra [patra 267 kara de; aura aisA to kabhI bhI ho nahIM sakatA ki vastu apane svarUpakA hI sarvathA tyAga kara de| jaba aisA nahIM hotA to do dravya sarvathA eka pariNAmako prApta hue binA eka bhI kriyA kahA~se kara sakate haiM ! arthAt kabhI nahIM kara skte| doi karatUti eka darva na karatu hai isI taraha eka dravya do kriyAoMko bhI dhAraNa nahIM karatA; kyoMki eka samayameM do upayoga nahIM ho sakate, isaliye jIva pudagala eka kheta-avagAhI dou jIva aura pudgalane kadAcit eka kSetrako roka rakkhA ho to bhI apane apane rUpa kou na Taratu hai koI apane apane svarUpake sivAya dUsare pariNAmako prApta nahIM hotA, aura isI kAraNa aisA kahA gayA hai ki ___ jar3a parinAmaniko karatA hai pudagala deha Adise jo pariNAma hote haiM, unakA kartA pudgala hai; kyoMki ve deha Adi jar3a haiM; aura jar3a pariNAma to pudgalameM hI hotA hai / jaba aisA hI hai to phira jIva bhI jIva-svarUpameM hI rahatA hai, isameM aba kisI dUsare pramANakI bhI AvazyakatA nahIM; aisA mAnakara kahate haiM ki cidAnaMda cetana subhAu Acaratu hai kAvyakartAke kahanekA abhiprAya yaha hai ki yadi tuma isa taraha vastusthitiko samajho to hI jar3asaMbaMdhI nija-svarUpabhAva miTa sakatA hai, aura to hI apane svarUpakA tirobhAva pragaTa ho sakatA hai| vicAra karo, sthiti bhI aisI hI hai / bahuta gahana bAtako yahA~ saMkSepameM likhA hai / ( yadyapi ) jisako yathArtha bodha hai use to yaha AsAnIse hI samajhameM A jaaygii| isa bAtapara kaIbAra manana karanese bahuta kucha bodha ho skegaa| (2) citta prAyaH karake vanameM rahatA hai, AtmA to prAyaH muktasvarUpa jaisI lagatI hai / vItarAgatA vizeSa hai; begArakI taraha pravRtti karate haiN| dUsaroMkA anusaraNa bhI karate haiM / jagatse bahuta udAsa ho gaye haiN| vastIse taMga A gaye haiN| dazA kisIse bhI kaha nahIM sakate; kaheM bhI to vaisA satsaMga nahIM hai| manako jaisA cAheM vaisA phirA sakate haiN| isIliye pravRttimeM raha sake haiN| kisI prakArase rAgapUrvaka pravRtti na ho sakane jaisI dazA hai, aura aisI hI banI rahatI hai / loka-paricaya acchA nahIM lagatA; jagatmeM sAtA nahIM hai, tathApi kiye hue kamaukI nirjarA karanI hai isaliye nirupAya haiN| yathArtha bodhasvarUpakA yathAyogya. 267 bambaI, pauSa vadI 14 guru. 1948 . jaise bane vaise sadvicArakA paricaya karaneke liye ( upAdhimeM lage rahanese ) jisase yogya rItise pravRti na hotI ho, usa bAtako jJAniyoMne lakSameM rakhane yogya batAI hai| Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 267,268,269,250 ] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 271 dUsare kAmameM pravRtti karate hue bhI anyatvabhAvanAse bartAva karanekA abhyAsa rakhanA yogya hai / vairAgyabhAvanAse bhUSita zAtasudhArasa Adi grantha nirantara ciMtana karane yogya haiM / pramAdameM vairAgyakI tIvratA-mumukSutA-ko maMda karanA yogya nahIM, aisA nizcaya rakhanA yogya hai| zrIbodhasvarUpaM. 268 bambaI, mAgha sudI 5 budha. 1948 anaMtakAlase apane svarUpakA vismaraNa honese jIvako anyabhAvakA abhyAsa ho gayA hai / dIrghakAlataka satsaMgameM rahakara bodha-bhUmikAkA sevana honese vaha vismaraNa aura anyabhAvakA abhyAsa dUra hotA hai, arthAt anyabhAvase udAsInatA prApta hotI hai / isa kAlake viSama honese apane rUpameM tanmayatA rahanI kaThina hai, tathApi satsaMgakA dIrghakAlIna sevana tanmayatA prApta karA sakatA hai, isameM sandeha nahIM hotaa| jindagI alpa hai, aura jaMjAla ananta hai; saMkhyAta dhana hai, aura tRSNA ananta hai; vahA~ svarUpa-smRti saMbhava nahIM ho sakatI; parantu jahA~ jaMjAla alpa hai, aura jindagI apramatta hai, tathA tRSNA alpa hai, athavA hai hI nahIM, aura sarvasiddhi hai, vahA~ pUrNa svarUpa-sthiti honI saMbhava hai| amUlya jaisA yaha jJAna jIvana-prapaMcase AvRta hokara bahA calA jA rahA hai / udaya balavAna hai| 269 bambaI, mAgha sudI 13 budha. 1948 (rAga-prabhAtI) jIce navi puggalI naiva puggala kadA, puggalAdhAra nahIM tAsa raMgI, para taNo Iza nahIM apara aizvaryatA, vastudharme kadA na prsNgii| (zrIsumatinAthanuM stavana-devacandrajI) 270 bambaI, mAgha vadI 2 ravi. 1948 atyanta udAsa pariNAmase rahanevAle caitanyako, jJAnI loga pravRttimeM honepara bhI vaisA hI rakhate haiM, phira bhI aisA kahA gayA hai: mAyA dustara hai, duraMta hai, kSaNabhara bhI eka samayake liye bhI isako AtmAmeM sthAna denA yogya nahIM; aisI tIvra dazA Anepara atyanta udAsa pariNAma utpanna hotA hai; aura aise udAsa pariNAmakI pravRtti (gRhasthapanese yukta ) abaMdha-pariNAmI kaha jAne yogya hai / jo bodha-svarUpameM sthita hai, vaha muzkilase isa tarahakI pravRtti kara sakatA hai, kyoMki usako to parama vairAgya hai| ... videhIpanese jo rAjA janakakI pravRtti thI, vaha atyanta udAsa pariNAmake kAraNa hI thI; prAyaH 1 isa padake bhake liye dekho patra naM. 270 ( 2 ). anuvAdaka. Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zrImad rAjavandra [patra 270 unheM vaha svabhAvataH AtmAmeMse huI thI, tathApi mAyAke kisI duraMta prasaMgameM jaise samudrameM nAva yatkicit DolAyamAna hotI hai, vaise hI pariNAmoMkA DolAyamAna honA saMbhava honese, pratyeka mAyAke prasaMgameM jisakI sarvathA udAsa avasthA thI, aise nijaguru aSTAvakrakI zaraNa svIkAra karaneke kAraNa, ve mAyAko AsAnIse pAra kara sakane yogya ho sake the; kyoMki mahAtmAke AlambanakA aisA hI prAbalya hai| (2) (1) yadi tuma aura hama hI laukika dRSTise pravRtti kareMge to phira alaukika . dRSTise pravRtti kauna karegA? AtmA eka hai athavA aneka; kartA hai yA akartA; jagatkA koI kartA hai athavA jagat svataH hI utpanna huA hai; ityAdi bAteM kramapUrvaka satsaMga honepara hI samajhane yogya haiM; aisA samajhakara isa viSayameM hAlameM patradvArA nahIM likhA / samyak prakArase jJAnImeM akhaMDa vizvAsa rakhanekA phala nizcayase mukti hai| ___ saMsArasaMbaMdhI tumheM jo jo ciMtAyeM haiM, una ciMtAoMko prAyaH hama jAnate haiM, aura isa viSayameM tumheM jo amuka amuka vikalpa rahA karate haiM, unheM bhI hama jAnate haiM / isI taraha satsaMgake viyogake kAraNa tumheM paramArtha-ciMtA bhI rahA karatI hai, use bhI hama jAnate hai; donoM hI prakArake vikalpa honese tumheM AkulatA-vyAkulatA rahA karatI hai, isameM bhI Azcarya nahIM mAlUma hotA, athavA asaMbhavatA nahIM mAlUma hotI / aba ina donoM hI prakAroMke viSayameM jo kucha mere manameM hai; use khule zabdoMmeM nIce likhanekA prayatna kiyA hai| saMsArasaMbaMdhI jo tumheM ciMtA hai, use jyoM jyoM vaha udayameM Aye, tyoM tyoM use vedana karanA-sahana karanA-cAhiye / isa ciMtAke honekA kAraNa aisA koI karma nahIM hai ki jise dUra karaneke liye jJAnI puruSako pravRtti karate hue bAdhA na Aye / jabase yathArtha bodhakI utpatti huI hai, tabhIse kisI bhI prakArake siddhi-yogase athavA vidyAke yogase nijasaMbaMdhI athavA parasaMbaMdhI sAMsArika sAdhana na karanekI pratijJA le rakkhI hai| aura yaha yAda nahIM par3atA ki isa pratijJAmeM abataka eka palabharake liye bhI maMdatA AI ho / tumhArI ciMtA hama jAnate haiM, aura hama usa ciMtAke kisI bhI bhAgako jitanA bana sake utanA vedana karanA cAhate haiN| parantu aisA to kabhI huA nahIM, vaha aba kaise ho ! hameM bhI udayakAla aisA hI rahatA hai ki hAlameM Rddhi-yoga hAthameM nahIM hai| prANImAtra prAyaH AhAra-pAnI pA jAte haiM, to phira tuma jaise prANIko kuTumbake liye isase viruddha pariNAma Aye, aisA socanA kadApi yogya hI nahIM hai| kuTumbakI lAja bArambAra bIcameM Akara jo AkulatA paidA karatI hai, use cAhe to rakkho athavA na rakkho, tumhAre liye donoM hI samAna haiM; kyoMki jisameM apanI lAcArI hai, usameM to jo ho sake use hI yogya mAnanA, yahI dRSTi samyak hai| hameM jo nirvikalpa nAmakI samAdhi hai, vaha to AtmAkI svarUpa-pariNati rahaneke kAraNa hI hai| mAtmAke svarUpake saMbaMdhameM to hamameM prAyaH karake nirvikalpatA hI rahanA saMbhava hai, kyoMki anya bhAvameM mukhyataH hamArI bilakula bhI pravRtti nahIM hai| Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 271] vividha patra Adi saMgraha-25 vA~ varSa 281 jisa darzanameM baMdha, mokSakI yathArtha vyavasthA yathArtharUpase kahI gaI hai, vaha darzana nikaTa muktikA kAraNa hai; aura isa yathArtha vyavasthAko kahane yogya hama yadi kisIko vizeSarUpase mAnate haiM to vaha zrItIrthakaradeva hI haiN| aura ina tIrthaMkaradevakA jo aMtara Azaya hai, vaha prAyaH mukhyarUpase yadi Ajakala kisImeM, isa kSetrameM ho, to vaha hama hI hoMge, aisA hameM dRr3harUpase bhAsatA hai / kyoMki hamArA jo anubhava-jJAna hai usakA phala vItarAgatA hai, aura vItarAgakA kahA huA jo zrutajJAna hai, vaha bhI usI pariNAmakA kAraNa mAlUma hotA hai| isa kAraNa hama usake sacce vAstavika anuyAyI haiM--sacce anuyAyI haiN| kisI bhI prakArase vana aura ghara ye donoM hI hamAre liye to samAna haiM, tathApi pUrNa vItarAga-bhAvake liye vanameM hameM rahanA adhika rucikara lagatA hai; sukhakI icchA nahIM hai, parantu vItarAgatAkI icchA hai / jagatke kalyANake liye puruSArtha karaneke viSayameM likhA, to usa puruSArthaka karanekI icchA kisI prakArase rahatI bhI hai, tathApi udayake anusAra calanekA isa AtmAkA svabhAva jaisA ho gayA hai, aura vaisA udaya-kAla hAlameM samIpameM mAlUma nahIM hotA; phira usakI udI karake vaisA kAla le Ane jaisI hamArI dazA nahIM hai| " bhikSA mA~gakara gujara calA leMge, parantu khedakhinna na hoMge; jJAnake ananta Anandake sAmane yaha duHkha tRNamAtra hai"-isa AzayakA jo vacana likhA hai, usa vacanako hamArA namaskAra ho / aisA vacana vAstavika yogyatAke binA nikalanA saMbhava nahIM hai| (2) " jIva paudgalika padArtha nahIM hai, pudgala nahIM hai, aura usakA pudgala AdhAra nahIM hai, aura vaha pudgalake raMgavAlA bhI nahIM hai; apanI svarUpa-sattAke sivAya jo kucha anya hai, usakA vaha svAmI nahIM hai, kyoMki parakA aizvarya sva-rUpameM nahIM hotA; vastutvakI dRSTise dekhanepara vaha kabhI bhI parasaMgI bhI nahIM hai"-isa taraha "jIva navI puggalI " Adi padakA sAmAnya artha hai| mukhadukharUpa karamaphala jANo, nizcaya eka AnaMdo re, , cetanatA pariNAma na cUke, cetana kahe jinacaMdo re| (vAsupUjyastavana-AnaMdaghana ) yahA~ samAdhi hai / pUrNajJAnase yukta samAdhi bAraMbAra yAda AyA karatI hai| 'paramasat ' kA dhyAna karate haiM / udAsI rahatI hai| 271 bambaI, mAgha vadI 4, budha. 1948 jahA~ cAroM ora upAdhikI jvAlA prajvalita ho rahI ho, aise prasaMgameM samAdhi rahanI parama duSkara hai aura yaha bAta to paramajJAnI binA honI atyanta hI kaThina hai| hameM bhI Azcarya hotA hai, tathApi prAyaH aisI hI pravRtti hotI hai, aisA anubhava hai| duHkha aura sukha ye donoM karmake phalarUpa jAno / nimayase to eka Ananda hI hai| jinezvaramagavAn kahate hai ki AtmA kabhI bhI cetana-bhAvako nahIM chodd'tii| 36 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 bhImad rAjacandra [patra 272, 273 jise yathArtha AtmabhAva samajhameM AyA hai, aura vaha use nizcala rahatA hai, use hI yaha samAdhi prApta hotI hai| hama samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatAko mAnate haiM; aura aisA hI anubhava hai| 272 vambaI, mAgha vadI 9 soma. 1948 jabahIte cetana vibhAvasauM ulaTi Apu, samai pAi apanI subhAva gahi lInI hai| tabahIte jo jo lena joga so so saba lInI hai, jo jo tyAgajoga so so saba chor3i dInI hai| laibekau na rahI gaira, tyAgivikauM nAhIM aura, bAkI kahA ubayau~ ju, kAraju navInI hai| saMga tyAgi, aMga tyAgi, vacana taraMga tyAgi, mana tyAgi, buddhi tyAgi, ApA suddha kInau hai / kaisI adbhuta dazA hai ? 273 bambaI, mAgha vadI 10 bhauma. 1948 jisa samaya AtmarUpase kevala jAgRta avasthA rahatI hai, arthAt AtmA apane svarUpameM sarvathA jAgRta ho jAtI hai, usa samaya use 'kevalajJAna' hotA hai, aisA kahanA yogya hai, aisA zrItIrthakarakA Azaya hai| jisa padArthako tIrthakarane " AtmA" kahA hai, usI padArthakI usI svarUpase pratIti ho-usI pariNAmase AtmA sAkSAt bhAsita ho-taba use 'paramArtha samyaktva' hai, aisA zrItIrthakarakA abhiprAya hai / jise aisA svarUpa bhAsita huA hai, aise puruSoMmeM jise niSkAma zraddhA hai, usa puruSako 'bojaruci samyaktva' hai| jisa jIvameM aise guNa hoM ki jisase aise puruSakI bAdhArahita niSkAma bhakti prApta ho, vaha jIva 'mArgAnusArI' hai, aisA jinabhagavAn kahate haiN| hamArA dehake prati yadi kucha bhI abhiprAya hai to vaha mAtra eka AtmArthake liye hI hai, dUsare prayojanake liye nahIM / yadi dUsare kisI bhI padArthake liye abhiprAya ho to vaha abhiprAya padArthake liye nahIM, parantu AtmArthake liye hI hai| vaha AtmArtha usa padArthakI prApti-aprAptimeM ho, aisA hameM mAlUma nahIM hotA / "Atmatva" isa dhvanike sivAya koI dUsarI dhvani kisI bhI padArthake grahaNa athavA tyAga karanemeM smaraNa karane yogya nahIM / nirantara Atmatva jAne binA-usa sthitike binA anya saba kucha kezarUpa hI hai| Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 283 patra 274, 275, 276, 207] vividha patra Adi saMgraha-25 vA~ varSa 274 bambaI, mAgha vadI 11 budha. 1948 muddhatA vicAre dhyAve, suddhatAmeM keli karai, suddhatAmeM thira vhai amRtadhArA barasai / ( samayasAra-nATaka ) 275 bambaI, mAgha vadI 14 zani. 1948 adbhuta dazAke kAvyakA jo artha likhakara bhejA hai vaha yathArtha hai / anubhavakI jyoM jyoM sAmarthya utpanna hotI jAtI hai tyoM tyoM aise kAvya, zabda, vAkya yAthAtathyarUpase pariNamate jAte haiN| isameM AzcaryakAraka dazAkA varNana hai| jIvako satpuruSakI pahicAna nahIM hotI aura usake prati bhI apane jaisI vyAvahArika kalpanA rahatI hai / jIvakI yaha kalpanA kisa upAyase dUra ho, so likhnaa| upAdhikA prasaMga bahuta rahatA hai| satsaMgake binA jI rahe haiN| - 276 bambaI, mAgha vadI 14 ravi. 1948 laibekauM na rahI gaira, tyAgivekauM nAhIM aura, bAkI kahA ubau~ ju, kAraja navInau hai| svarUpakA bhAna honese pUrNakAmatA prApta huI; isaliye aba kisI bhI jagahameM kucha bhI leneke liye nahIM rahA / mUrkha bhI apane rUpakA to kabhI bhI tyAga karanekI icchA nahIM karatA; aura jahA~ kevala svarUpa-sthiti hai vahA~ to phira dUsarA kucha rahA hI nahIM; isaliye tyAgakI bhI jarUrata nahIM rhii| isa taraha jaba ki lenA, denA ye donoM hI nivRtta ho gaye to dUsarA koI navIna kArya karaneke liye phira bacA hI kyA ? arthAt jaisA honA cAhiye vaisA ho gayA to phira dUsarI lenedenekI jaMjAla kahA~se ho sakatI hai ? isIliye aisA kahA gayA hai ki yahA~ pUrNakAmatA prApta huI hai| 277 , bambaI, mAgha vadI 1948 eka kSaNake liye bhI koI apriya karanA nahIM cAhatA, tathApi vaha karanA par3atA hai, yaha bAta aisA sUcita karatI hai ki pUrvakarmakA koI nibaMdhana avazya hai| avikalpa samAdhikA dhyAna kSaNabharake liye bhI nahIM miTatA; tathApi aneka varSa hue vikalparUpa upAdhiko ArAdhanA karate jAte haiM / jabataka saMsAra hai tabataka kisI tarahakI upAdhi honA to saMbhava hai; tathApi avikalpa samAdhimeM sthita jJAnIko to vaha upAdhi bhI koI bAdhA nahIM karatI, arthAt use to samAdhi hI hai| Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 zrImad rAjacandra [patra 278 isa dehako dhAraNa karake yadhapi koI mahAn zrImaMtatA nahIM bhogI, zabda Adi viSayoMkA pUrA vaibhava prApta nahIM huA, koI vizeSa rAjyAdhikAra sahita dina nahIM bitAye, apane nijake gine jAnevAle aise kisI dhAma-ArAmakA sevana nahIM kiyA, aura abhI hAlameM to yuvAvasthAkA pahilA bhAga hI cAlU hai, tathApi inameMse kisIkI hameM AtmabhAvase koI icchA utpanna nahIM hotI, yaha eka bar3A Azcarya mAnakara pravRtti karate haiM / aura ina padArthokI prApti-aprApti donoM samAna jAnakara bahuta prakArase avikalpa samAdhikA hI anubhava karate haiN| aisA honepara bhI bArambAra vanavAsakI yAda AyA karatI hai| kisI bhI prakArakA loka-paricaya rucikara nahIM lagatA; satsaMgakI hI niraMtara kAmanA rahA karatI hai; aura hama avyasthita dazAse upAdhiyogameM rahate haiN| * eka avikalpa samAdhike sivAya dUsarA kucha vAstavika rItise smaraNa nahIM rahatA, ciMtana nahIM rahatA, ruci nahIM rahatI, athavA koI bhI kAma nahIM kiyA jaataa| jyotiSa Adi vidyA athavA aNimA Adi siddhiko mAyika padArtha jAnakara AtmAko inakA kacit hI smaraNa hotA hai| inake dvArA koI bAta jAnanA athavA siddha karanA kabhI bhI yogya mAlUma nahIM hotA, aura isa bAtameM kisI prakArase hAlameM cittakA praveza bhI nahIM rhaa| - pUrvanibaMdhana jisa jisa prakArase udaya Aye, usa usa prakArase 000 anukramase vedana karate jAnA, aisA karanA hI yogya lagA hai| tuma bhI, aise anukramameM bhale hI thoDese thor3e aMzameM hI pravRtta kyoM na huA jAya, to bhI pravRtti karanekA abhyAsa rakhanA; aura kisI bhI kAmake prasaMgameM adhika zokameM par3a jAnekA abhyAsa kama karanA; aisA karanA athavA honA yahI jJAnIkI avasthAmeM praveza karanekA dvAra hai| tuma kisI bhI prakArakA upAdhikA prasaMga likhate ho, vaha yadyapi bA~cane meM to AtA hI hai, tathApi usa viSayakA cittameM jarA bhI AbhAsa na par3aneke kAraNa prAyaH uttara likhanA bhI nahIM banatA; ise Apa cAhe doSa kaho yA guNa, parantu vaha kSamA karane yogya hai| ___ hameM bhI sAMsArika upAdhi koI kama nahIM hai; tathApi usameM nijapanA nahIM raha jAneke kAraNa usase ghabarAhaTa paidA nahIM hotii| usa upAdhike udaya-kAlake kAraNa hAlameM samAdhikA astitva gauNasA ho rahA hai aura usake liye zoka rahA karatA hai| vItarAgabhAvakA yathAyogya. 278 - bambaI, mAgha. 1948 dIrghakAlataka yathArtha-bodhakA paricaya honese bodha-bIjakI prApti hotI hai, aura yaha bodha-bIja prAyaH nizcaya samyaktva hI hotA hai| jinabhagavAnne jo bAIsa prakArake pariSaha kahe haiM unameM : darzana' pariSaha nAmakA bhI eka pariSaha kahA gayA hai| ina donoM pariSahoMkA vicAra. karanA yogya hai / yaha vicAra karanekI Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 279] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 285 tumhArI bhUmikA hai| arthAt usa bhUmikA ( guNasthAnaka ) ke vicAranese kisI prakArase tumheM yathArtha dhIraja prApta honA saMbhava hai| __ yadi kisI bhI prakArase apane Apa manameM kucha aisA saMkalpa kara leM, ki aisI dazAmeM A jaoNya; athavA isa prakArakA dhyAna kareM to samyaktvakI prApti ho jAyagI; to vaha saMkalpa karanA prAyaH (jJAnIkA svarUpa samajhanepara) mithyA hai, aisA mAlUma hotA hai| ___ yathArtha-bodha kise kahate haiM, isakA vicAra karake aneka bAra vicAra karake-jJAniyoMne apanI kalpanA nivRtta karanekA hI vidhAna kiyA hai / adhyAtmasArakA bA~cana, zravaNa cAlU hai-yaha acchA hai / granthake aneka bAra bA~canekI cintA nahIM, parantu jisase kisI prakAra usakA dIrghakAlataka anuprekSaNa rahA kare, aisA karanA yogya hai / paramArtha prApta honeke liye kisI bhI prakArakI AkulatA-vyAkulatA rakhaneko 'darzana' pariSaha kahate haiM / yaha pariSaha utpanna ho to sukhakAraka hai; parantu yadi usako dhIrajase vedana kiyA jAya to usameMse darzanakI utpatti honA saMbhava hai| tumheM kisI bhI prakArase darzanapariSaha hai, aisA yadi tumheM lagatA ho to usakA dhIrajase vedana karanA hI yogya hai; aisA upadeza hai / hama jAnate haiM ki tumheM prAyaH darzanapariSaha hai / hAlameM to kisI bhI prakArakI AkulatAke binA vairAgya-bhAvanAse-vItarAga-bhAvase-jJAnImeM parama bhaktibhAvase-satzAstra Adi aura satsaMgakA paricaya karanA hI yogya hai| paramArthake saMbaMdha manase kiye hue saMkalpake anusAra kisI bhI prakArakI icchA nahIM karanI caahiye| arthAt kisI bhI prakArake divya-tejayukta padArtha ityAdi dikhAI dene AdikI icchA, manaHkalpita dhyAna Adi, ina saba saMkalpoMkI jaise bane taise nivRtti karanA caahiye| zAMtasudhArasameM kahI huI bhAvanA, aura adhyAtmasArameM kahA huA AtmanizcayAdhikAra phira phirase manana karane yogya haiM / ina donoMmeM vizeSatA mAnanA / AtmA hai, yaha jisa pramANase jAnA jAya; AtmA nitya hai, yaha jisa pramANase jAnA jAya; AtmA kartA hai, yaha jisa pramANase jAnA jAyaAtmA bhoktA hai, yaha jisa pramANase jAnA jAya; mokSa hai yaha jisa pramANase jAnA jAya; aura usakA upAya hai, yaha jisa pramANase jAnA jAya-vaha bAta bArambAra vicArane yogya hai / adhyAtmasAra athavA dUsare kisI bhI granthameM yaha bAta ho to vicAranemeM bAdhA nahIM hai / kalpanAkA tyAga karake hI vicAranA yogya hai / janakavidehIkI bAta hAlameM jAnanese tumheM koI phala na hogaa| . 279 bambaI, mAgha 1948 bhrAMtike kAraNa sukharUpa bhAsita honevAle ina saMsArI prasaMgoM aura prakAroMmeM jabataka jIvako prema rahatA hai, tabataka jIvako apane svarUpakA bhAsita honA asaMbhava hai; aura satsaMgakA mAhAtmya bhI yAthAtathyarUpase bhAsita honA asaMbhava hai| jabataka yaha saMsAragata prema asaMsAragata premarUpa Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 280, 281 nahIM ho jAtA tabataka nizcayase apramattapanese bArambAra puruSArthakA svIkAra karanA hI yogya hai| yaha bAta tInoM kAlameM saMdeharahita hai, aisA jAnakara niSkAmarUpase likhI hai| 280 bambaI, phAlguna sudI 4 budha. 1948 AraMbha aura parigrahakA jyoM jyoM moha dUra hotA jAtA hai, jyoM jyoM unase apanepanakA abhimAna maMda par3atA jAtA hai, tyoM tyoM mumukSutA bar3hatI jAtI hai / anaMtakAlase jisase paricaya calA A rahA hai aisA yaha abhimAna prAyaH ekadama nivRtta nahIM ho jAtA; isa kAraNa tana, mana, dhana Adi jinameM apanApana A gayA hai, una sabako jJAnIke prati arpaNa kiyA jAtA hai| jJAnI prAyaH unheM kucha grahaNa nahIM karate, parantu unameMse apanepanake dUra karanekA upadeza dete haiM; aura karane yogya bhI yahI hai ki AraMbha, parigrahako bArambArake prasaMgameM vicAra vicArakara apanA hote hue rokanA; tabhI mumukSutA nirmala hotI hai| (2) " jIvako satpuruSakI pahicAna nahIM hotI; usake prati bhI apane samAna hI vyAvahArika kalpanA rahA karatI hai--jIvakI yaha dazA kisa upAyase dUra ho ?" isa praznakA uttara yathArtha hI likhA hai / yaha uttara vaisA hai jise jJAnI athavA jJAnIke AzrayameM rahanevAlA hI jAna sakatA hai, kaha sakatA hai, athavA likha sakatA hai / mArga kaisA honA cAhiye, yaha jise bodha nahIM hai, aise zAstrAbhyAsI puruSa, usakA yathArtha uttara na de sakeM, yaha bhI yathArtha hI hai / " zuddhatA vicAre dhyAve" isa padake viSayameM phira kabhI likheMge / aMbArAmajIkI pustakake saMbaMdhameM Apane vizeSa bA~cana karake jo abhiprAya likhA hai, usake viSayameM bAtacIta honepara phira kabhI kaheMge / hamane isa pustakakA bahutasA bhAga dekhA hai, parantu hameM unakI bAteM siddhAnta-jJAnase barAbara baiThatI huI nahIM mAlUma hotii| aura aisA hI hai; tathApi usa puruSakI dazA acchI hai, mArgAnusArI jaisI hai, aisA to kaha sakate haiM / jise hamane saiddhAntika athavA yathArtha jJAna mAnA hai, vaha to atyanta hI sUkSma hai, aura vaha prApta ho sakanevAlA jJAna hai / vizeSa phira / 281 bambaI, phAlguna sudI 10 budha.1948 'phira kabhI likheMge, phira kabhI likheMge' aisA bahutabAra likhakara bhI likhA nahIM jA sakA, yaha kSamA karane yogya hai; kyoMki cittakI sthiti prAyaH karake videhI jaisI rahatI hai| isaliye kAryameM avyavasthA ho jAtI hai / hAlameM jaisI cita-sthiti hai vaisI amuka samayataka rakkhe binA chuTakArA nahIM hai| - jJAnI puruSa bahuta bahuta ho gaye haiM, parantu unameM hamAre jaise upAdhi-prasaMga aura udAsInaatyanta udAsIna-cittasthitivAle prAyaH thore hI hue haiN| upAdhike prasaMgake kAraNa AtmAsaMbaMdhI jo Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 282] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 287 vicAra haiM ve akhaMDarUpase nahIM ho sakate, athavA gauNatAse huA karate haiM, aisA honeke kAraNa bahuta kAlataka prapaMcameM rahanA par3atA hai; aura usameM to atyanta udAsa pariNAma ho jAneke kAraNa kSaNabharake liye bhI citta nahIM Tika sakatA; isa kAraNa jJAnI sarvasaMga-parityAga karake apratibaddharUpase vicarate haiN| sarvasaMga zabdakA lakSyArtha yaha hai ki aisA saMga jo akhaMDarUpase AtmadhyAna athavA bodhako mukhyatAse na rakha sake / yaha hamane saMkSepameM hI likhA hai; aura isI kramako bAhyase aura aMtarase bhajA karate haiM / deha honepara bhI manuSya pUrNa vItarAga ho sakatA hai, aisA hamArA nizcala anubhava hai; kyoMki hama bhI nizcayase usI sthitiko pAnevAle haiM, aisA hamArI AtmA akhaMDarUpase kahatI hai; aura aisA hI haiavazya aisA hI hai / pUrNa vItarAgakI caraNa-raja mastakapara ho, aisA rahA karatA hai| atyanta kaThina vItarAgatA atyaMta AzcaryakAraka hai; tathApi vaha sthiti prApta ho sakatI hai, isI dehameM prApta ho sakatI hai, yaha nizcaya hai| use prApta karaneke liye hama pUrNa yogya haiM, aisA nizcaya hai; isI dehameM aisA hue binA hamArI udAsInatA miTa jAyagI, aisA mAlUma nahIM hotA, aura aisA honA saMbhava hai-avazya aisA hI hai| prAyaH karake praznoMkA uttara likhanA na bana sakegA, kyoMki citta-sthiti jaisI kahI hai vaisI hI rahA karatI hai| hAlameM vahA~ kucha bA~canA, vicAranA cAlU hai yA nahIM, yaha prasaMga pAkara likhnaa| tyAgakI icchA karate haiM, parantu hotA nahIM; vaha tyAga kadAcit tumhArI icchAke anusAra hI kareM, tathApi utanA bhI hAlameM to bananA saMbhava nahIM hai| abhinna bodhamayakA praNAma pahu~ce. 282 bambaI, phAlguna sudI 11 budha. 1948 udAsa pariNAma AtmAko bhajA karatA hai| nirupAyatAkA upAya kAla hai| samajhaneke liye jo vigata likhI hai, vaha ThIka hai| ye bAteM jabataka jIvake samajhanemeM nahIM AtI, tabataka yathArtha udAsIna pariNati bhI honA kaThina lagatI hai| "satpuruSa pahicAnanemeM nahIM Ate' ityAdi praznoMko uttara sahita likha bhejanekA vicAra to hotA hai, parantu likhanemeM jaisA cAhiye vaisA citta nahIM rahatA, aura vaha bhI alpakAlake liye hI rahatA hai, isaliye manakI bAta likhane meM nahIM A paatii| AtmAko udAsa pariNAma atyanta bhajA karatA hai| eka-AdhI jijJAsA-vRttivAle puruSako karIba ATha dina pahile eka patra bhejaneke liye likhA thaa| bAdameM amuka kAraNase cittake ruka jAnepara vaha patra jyoM kA tyoM chor3a diyA, jo ki Apako par3hane ke liye bhejA hai| jo vAstavika jJAnIko pahicAnate haiM, ve dhyAna AdikI icchA nahIM karate, aisA hamArA aMtaraMga abhiprAya rahA karatA hai / jo jJAnIkI hI icchA karatA hai, use hI pahicAnatA hai aura bhajatA hai, vaha vaisA hI ho jAtA hai, aura use hI uttama mumukSu jAnanA caahiye| . Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 zrImad rAjacandra [patra 283, 284, 285 (2) vizeSa karake vairAgya prakaraNameM, zrIrAmako jo apane vairAgyake kAraNa mAlUma hue, ve batAye haiM, ve phira phirase vicAra karane jaise haiN| 283 bambaI, phAlguna sudI 11 // guru. 1948 ci. caMduke svargavAsakI khabara par3hakara kheda huaa.| jo jo prANI deha dhAraNa karate haiM, ve saba dehakA tyAga karate haiM, yaha bAta hameM pratyakSa anubhavasiddha dikhAI detI hai| aisA honepara bhI apanA citta isa dehakI anityatA vicArakara nitya padArthake mArgameM nahIM calatA, isa zocanIya bAtakA bArambAra vicAra karanA yogya hai| manako dhIraja dekara udAsI chor3e binA kAma nahIM clegaa| dilagIrI na karate hue dhIrajase usa duHkhako sahana karanA, yahI apanA dharma hai| isa dehako bhI kabhI na kabhI isI taraha tyAga denA hai, yaha bAta smaraNameM AyA karatI hai, aura saMsArake prati vizeSa vairAgya rahA karatA hai / pUrvakarmake anusAra jo kucha bhI sukha-duHkha prApta ho use samAnabhAvase vedana karanA, yaha jJAnIkI zikSA yAda A jAtI hai, so likhI hai / mAyAkI racanA gahana hai / 284 bambaI, phAlguna sudI13 zukra. 1948 pariNAmameM atyaMta udAsInatA rahA karatI hai| jyoM jyoM aisA hotA hai tyoM tyoM pravRttiprasaMga bhI bar3hA karatA hai / jisa pravRttikA prasaMga hogA, aisI kalpanA bhI na kI thI, vaha prasaMga bhI prApta ho jAyA karatA hai aura isa kAraNa aisA mAnate haiM ki pUrvameM bA~dhe hue karma nivRtta honeke liye zIghratAse udayameM A rahe haiN| 285 bambaI, phA. sudI 14 zukra. 1948 kisIkA doSa nahIM; hamane karma bA~dha haiM isaliye hamArA hI doSa hai. ' jyotiSakI AmnAyasaMbaMdhI jo thor3IsI bAteM likhIM, ve par3hI haiM / usakA bahutasA bhAga jAnate haiM, tathApi usameM citta jarA bhI praveza nahIM karatA; aura usa viSayakA par3hanA athavA sunanA kadAcit camatkArika bhI ho to bhI bhArarUpa hI mAlUma hotA hai; usameM jarAsI bhI ruci nahIM rahI hai| hameM to kevala eka apUrva satke jJAnameM hI ruci rahatI hai; dUsarA jo kucha bhI karanemeM athavA anukaraNa karanemeM AtA hai, vaha saba AsapAsake baMdhanake kAraNa hI karate haiN| hAlameM jo kucha vyavahAra karate haiM, usameM deha aura manako bAhya upayogameM calAnA par3atA hai, isase atyaMta AkulatA A AtI hai| jo kucha pUrvameM baMdhana kiyA gayA hai, una kamauke nivRtta honeke liye-bhoga leneke liye Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 289 patra 286, 287, 288] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa thor3e hI kAlameM bhoga leneke liye-isa vyApAra nAmake vyAvahArika kAmakA dUsareke liye sevana kara rahe haiN| isa kAmakI pravRtti karate samaya jitanI hamArI udAsIna dazA thI, usase bhI Aja vizeSa hai| koI bhI jIva paramArthakI icchA kare, aura vyAvahArika saMgameM prIti rakkhe, aura paramArtha prApta ho jAya, aisA to kabhI ho hI nahIM sktaa| pUrvakarma dekhate hue to isa kAmakI nivRtti hAlameM hI ho jAya, aisA dikhAI nahIM detaa| isa kAmake pIche 'tyAga' aisA hamane jJAnameM dekhA thA; aura hAlameM bhI aisA hI svarUpa dikhAI detA hai, itanI AzcaryakI bAta hai / hamArI vRttiko paramArthake kAraNa avakAza nahIM hai, aisA honepara bhI bahuta kucha samaya isa kAmameM bitAte haiN| 286 bambaI, phAlguna sudI 15 ravi. 1948 jisa jJAnase bhavakA anta hotA hai, usa jJAnakA prApta honA jIvako bahuta durlabha hai; tathApi vaha jJAna, svarUpase to atyanta hI sugama hai, aisA hama mAnate haiM / usa jJAnake sugamatAse prApta honemeM jisa dazAkI AvazyakatA hai, vaha dazA prApta honI bhI bahuta bahuta kaThina hai, aura isake prApta honeke jo kAraNa haiM unake mile binA jIvako anaMtakAlase bhaTakanA par3A hai / ina do kAraNoMke milanepara mokSa hotA hai| 287 bambaI, phAlguna vadI 4 guru. 1948 cittameM avikSeparUpase rahanA-samAdhi rakhanA / usa bAtako cittameM nivRtti karaneke liye Apako likhI hai, aura isameM usa jIvakI anukaMpAke sivAya aura koI dUsarA prayojana nahIM hai / hameM to cAhe jo kucha bhI ho, to bhI samAdhi hI rakhanekI dRr3hatA rahatI hai / apane Upara yadi koI Apatti, viDambanA, ghabarAhaTa athavA aisA hI kucha A par3e, to usake liye kisIpara doSakA AropaNa karanekI hamArI icchA nahIM hotI / tathA use paramArtha-dRSTise dekhanese to vaha jIyakA hI doSa hai; vyAvahArikadRSTi se dekhanepara nahIM dekhane jaisA hai, aura jahA~taka jIvakI vyAvahArika-dRSTi hotI hai vahA~taka pAramArthika doSakA khyAla AnA bahuta duSkara hai| mokSake do mukhya kAraNa jaise Apane likhe haiM ve vaise hI haiM / vizeSa phira likhUgA / 288 bambaI, phAlguna vadI 6 zani. 1948 yahA~ bhAva-samAdhi to hai; dravya-samAdhi lAneke liye pUrvakarmako nivRtta hone denA yogya hai| duHSamakAlakA bar3ese bar3A ciha kyA hai ! athavA duHSamakAla kise kahate haiM ! athavA use kaunase mukhya lakSaNase pahicAna sakate haiM ! yahI vijJapti / bodhabIja. Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 zrImad rAjacandra patra 289, 290, 291, 292 289 bambaI, phAlguna vadI 10 budha. 1948 upAdhi udayarUpase hai / jisase pUrvakarma turata hI nivRtta hoM, aisA karate haiM / (2) kisI bhI prakArase satsaMgakA yoga bane to use kiye rahanA yahI kartavya hai, aura jisa kArase jIvako apanApana vizeSa huA karatA ho athavA vaha bar3hA karatA ho, to usa prakArase jaise ne taise saMkoca karate rahanA, yaha bhI satsaMgameM phala denevAlI bhAvanA hai| 290 bambaI, somavatI amAvasyA phA. vadI soma.1948 hama jAnate haiM ki jo pariNAma bahuta samayameM prApta honevAlA hai, vaha usase thor3e samayameM prApta honeke liye hI yaha upAdhi-yoga vizeSarUpase rahatA hai| hAlameM hama yahA~ vyAvahArika kAma to pramANameM bahuta karate haiM, usameM mana bhI pUrI tarahase dete haiM; to bhI vaha mana vyavahArameM lagatA nahIM hai; apane hI viSayameM rahatA hai; isaliye vyavahAra bahuta bojhArUpa rahatA hai| samasta loka tInoM kAlameM duHkhase pIr3ita mAnA gayA hai, aura usameM bhI yaha kAla rahatA hai, yaha to mahAduHSama kAla hai; aura sarvathA vizrAMtikA kAraNa karttavyarUpa jo zrIsatsaMga' hai, vaha to sarvakAlameM prApta honA durlabha hI hai; phira vaha isa kAlameM prApta honA bahuta bahuta hI durlabha ho, isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai / hamArA mana prAyaH krodhase, mAnase, mAyAse, lobhase, hAsyase, ratise, aratise, bhayase, zokase, jugupsAse athavA zabda Adi viSayoMse apratibaMdha jaisA hai; kuTumbase, dhanase, putrase, vaibhavase, strIse, athavA dehase mukta jaisA hai; usa manakA bhI satsaMgameM baMdhana rakhanA bahuta bahuta rahA karatA hai| 1 bambaI, caitra sudI 2 budha. 1948 yaha loka-sthiti hI aisI hai ki usameM satyakI bhAvanA karanA parama kaThina hai / samasta racanA asatyake AgrahakI bhAvanA karAnevAlI hai| loka-sthiti AzcaryakAraka hai| jJAnIko sarvasaMga-parityAga karanekA hetu kyA hogA ! 292 bambaI, caitra sudI 9 budha. 1948 kinhIM kinhIM duHkhake prasaMgoMmeM glAni ho AtI hai aura usake kAraNa vairAgya bhI rahA karatA hai, parantu jIvakA saccA kalyANa aura sukha to aisA samajhanemeM mAlUma hotA hai ki isa saba glAnikA kAraNa apanA Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 293, 294, 295,] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 291 upArjana kiyA huA prArabdha hai, jise bhoge binA chuTakArA nahIM hotA, aura use samatAse bhoganA hI yogya hai; isaliye manakI glAniko jaise bane taise zAnta karanA aura jo karma upArjita nahIM kiye ve bhoganemeM nahIM Ate, aisA samajhakara dUsare kisIke prati doSa-dRSTi karanekI vRttiko jaise bane taise zAnta karake samatAse pravRtti karanA, yaha yogya mAlUma hotA hai, aura yahI jIvakA kartavya hai| 293 bambaI, caitra sudI 13 zukra. 1948 (1) eka samayake liye jI apramattadhArAko vismaraNa nahIM karanevAlA aisA AtmAkAra mana vartamAna samayameM udayAnusAra pravRtti karatA hai; aura jisa kisI bhI prakArase pravRtti hotI hai usakA kAraNa pUrvameM baMdha karanemeM AyA huA udaya hI hai; usa udayameM prIti bhI nahIM aura aprIti bhI nahIM; samatA hai; aura karane yogya bhI yahI hai / (2) samakitakI sparzanA kaba huI samajhanI cAhiye ? usa samaya kaisI dazA rahatI hai ! isa viSayakA anubhava karake likhnaa| sAMsArika upAdhikA jo kucha bhI hotA ho use hone denA; yahI kartavya hai, aura yahI abhiprAya rahA karatA hai / dhIrajase udayakA vedana karanA hI yogya hai / (3) pratibaMdhapanA duHkhadAyaka hai| svarUpastha yathAyogya. 294 bambaI, caitra vadI 1 budha. 1948 Atma-samAdhipUrvaka yoga-upAdhi rahA karatI hai| isa pratibaMdhake kAraNa hAlameM to kucha bhI icchita kAma nahIM kiyA jA sakatA / isI hetuke kAraNa zrIRSabha Adi jJAniyoMne zarIra Adike pravRtti karaneke bhAnakA bhI tyAga kiyA thaa| samasthita bhAva. 295 bambaI, caitra vadI 5 ravi. 1948 satsaMga honeke samAgamakI icchA karate haiM, parantu upAdhi-yogake udayakA bhI vedana kiye binA upAya nhiiN| jagatmeM koI dUsare padArtha to hameM kisI bhI rucike kAraNa nahIM rahe / jo kucha ruci rahI hai vaha kevala eka satyakA dhyAna karanevAle 'saMta' ke prati, jisameM AtmAkA varNana hai aise Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 zrImad rAjacandra [patra 296, 297, 298 'sat zAstra' ke prati, aura parecchAse paramArthake nimitta kAraNa ' dAna Adi ' ke prati rahI hai / AtmA to kRtArtha huA jAba par3atA hai| 296 bambaI, caitra vadI 5 ravi. 1948 jagatke abhiprAyako dekhakara jIvane padArthakA bodha prApta kiyA hai| jJAnIke abhiprAyako dekhakara nahIM prApta kiyA / jo jIva jJAnIke abhiprAyase __ bodha pAtA hai, usa jIvako samyagdarzana hotA hai. mArga hama do prakArake mAnate haiM / eka upadeza prAptikA mArga aura dUsarA vAstavika mArga / vicArasAgara upadeza-prAptike liye vicArane yogya graMtha hai / jaba hama jaina zAstroMko bA~caneke liye kahate haiM taba jainI honeke liye nahIM kahate; jaba vedAMta zAstra bA~caneke liye kahate haiM to vedAMtI honeke liye nahIM kahate; isI taraha anya zAstroMko bA~caneke liye jo kahate haiM to anya honeke liye nahIM kahate / jo kahate haiM vaha kevala tuma saba logoMko upadeza deneke liye hI kahate haiN| hAlameM jaina aura vedAMtI Adike bhedakA tyAga kro| AtmA vaisI nahIM hai| 297 bambaI, caitra vadI 12 ravi. 1948 jahA~ pUrNa-kAmatA hai, vahA~ sarvajJatA hai. jise bodha-bIjakI utpatti ho jAtI hai, use svarUpa-sukhase paritRpti rahatI hai, aura viSayake prati aprayatna dazA rahatI hai| jisa jIvanameM kSaNikatA hai, usI jIvanameM jJAniyoMne nityatA prApta kI hai, yaha acarajakI bAta hai| yadi jIvako paritRpti na rahA karatI ho to use akhaMDa Atma-bodha huA nahIM samajhanA / 298 vambaI, vaizAkha sudI 3 zukra.1948 akSaya tRtIyA bhAva-samAdhi hai; bAhya upAdhi hai; jo bhAvako gauNa kara sake aisI vaha sthitivAlI hai; tathApi samAdhi rahatI hai| (2) hamane jo pUrNa-kAmatAke viSayameM likhA hai, vaha isa Azayase likhA hai ki jisa pramANase jJAnakA prakAza hotA jAtA hai, usa pramANase zabda Adi vyAvahArika padArthose nispRhatA AtI jAtI hai| Atma-sukhake kAraNa paritRpti rahatI hai| anya kisI bhI sukhakI icchA na honI yaha pUrNa jJAnakA lakSaNa hai| jJAnI anitya jIvanameM nityatA prApta karatA hai, aisA jo likhA hai vaha isa Azayase likhA hai ki use mRtyuse bhI nirbhayatA rahatI hai| jise aisA ho jAya use phira anityatA rahI hai, aisA na kaheM, to yaha bAta satya hI hai| Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 299, 300, 301] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 293 jise saccA Atma-bhAna ho jAtA hai usakI ' maiM anya-bhAvakA akartA hU~' aisA bodha utpanna honekI jo ahaMpratyaya-buddhi hai, usakA vilaya ho jAtA hai / aisA hI samujjvala Atma-bhAna bArambAra rahA karatA hai, tathApi jaisekI icchA karate haiM vaisA to nhiiN| samAdhirUpa. 299 bambaI, vaizAkha sudI 5 ravi. 1948 hAlameM to anukramase upAdhi-yoga vizeSa rahA karatA hai / anaMtakAla vyavahAra karanemeM vyatIta kiyA hai, to phira usakI jaMjAlameM, jisase paramArthakA visarjana na kiyA jAya usI taraha bartAva karanA, aisA jisakA nizcaya ho gayA hai, use vaise hI hotA hai, aisA hama mAnate haiM / vanameM udAsInatAse sthita yogIjana aura tIrthaMkara Adike AtmatvakI yAda AtI hai / 300 bambaI, vaizAkha sudI 12 ravi. 1948 1. manameM bArambAra vicArase nizcaya ho rahA hai ki kisI bhI prakArase upayoga phirakara anyabhAvameM apanApana nahIM hotA; aura akhaNDa Atma-dhyAna rahA karatA hai, aisI dazAmeM vikaTa upAdhiyogakA udaya AzcaryakAraka hai| hAlameM to thor3e kSaNoMkI nivRtti bhI muzkilase hI rahatI hai; aura pravRtti kara sakanekI yogyatAvAlA to citta hai nahIM, aura hAlameM aisI pravRtti karanA yahI kartavya hai, to udAsInatAse aisA karate haiM; mana kahIM bhI nahIM lagatA, aura kucha bhI acchA nahIM lagatA / 2. nirUpama Atma-dhyAna jo tIrthaMkara Adine kiyA hai, vaha parama AzcaryakAraka hai / usa kAlameM bhI AzcaryakAraka thA / adhika kyA kahA jAya ! 'vanakI mArI koyala' kI kahAvatake anusAra isa kAlameM aura isa pravRttimeM hama par3e haiM / 301 . bambaI, vaizAkha vadI 6 bhauma. 1948 jJAnIse yadi kisI bhI prakArase dhana AdikI vA~chA rakkhI jAtI hai, to jIvako darzanAvaraNIya karmakA pratibaMdha vizeSa utpanna hotA hai / jJAnI to prAyaH isa taraha hI pravRtti karatA hai ki jisase apanese kisIko aisA pratibaMdha na ho| jJAnI apanA upajIvana-AjIvikA-bhI pUrvakarmake anusAra hI karatA haijisase jJAnameM pratibaddhatA Aye isa tarahakI AjIvikA nahIM karatA, athavA isa taraha AjIvikA karAneke prasaMgakI icchA nahIM karatA, aisA mAnate haiN| jise jJAnIke prati sarvathA nispRha bhakti hai; usase apanI icchA pUrNa hotI huI na dekhakara bhI Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 zrImad rAjacandra [patra 302 jise doSa denA nahIM AtA, aise jIvakI jJAnIke Azrayase dhIrajapUrvaka calanese ApattikA nAza hotA hai; athavA Apatti bahuta maMda par3a jAtI hai, aisA mAnate haiM; tathApi isa kAlameM aisI dhIraja rahanA bahuta hI kaThina hai, aura isa kAraNa jaisA ki Upara kahA hai, bahutabAra aisA pariNAma Anese ruka jAtA hai / hameM to aisI jaMjAlameM udAsInatA rahatI hai| hamAre bhItara vidyamAna parama vairAgya vyavahAra-viSayameM manako kabhI bhI nahIM lagane detA, aura vyavahArakA pratibaMdha to sAre dina hI rakhanA par3atA hai| hAlameM to aisA udaya cala rahA hai / isase mAlUma hotA hai ki vaha bhI sukhakA hI hetu hai / __Aja pA~ca mAsa hue tabase hama jagat , Izvara aura anyabhAva-ina sabase udAsInarUpase rahate haiM, tathApi yaha bAta gaMbhIra honeke kAraNa tumheM nahIM likhI / tuma jisa prakArase Izvara Adike viSayameM zraddhAzIla ho, tumhAre liye usI taraha pravRtti karanA kalyANakAraka hai / hameM to kisI bhI tarahakA bhedabhAva utpanna na honeke kAraNa saba kucha jaMjAlarUpa hI hai; arthAt Izvara Adi takameM udAsInatA rahatI hai / hamAre isa prakArake likhaneko par3hakara tumheM kisI prakArase saMdehameM par3anA yogya nahIM / hAlameM to hama ' atrarUpa ' se rahate haiM, isa kAraNa kisI prakArakI jJAna-vArtA bhI nahIM likha sakate; parantu mokSa to hameM sarvathA nikaTarUpase hI hai| yaha bAta to zaMkArahita hai| hamArA citta AtmAke sivAya kisI dUsare sthalapara pratibaddha hotA hI nahIM; kSaNabharake liye bhI anya-bhAvameM sthira nahIM rahatA--svarUpameM hI sthira rahatA hai / aisA jo hamArA AzcaryakAraka svarUpa hai, vaha hAlameM to kaise bhI kahA nahIM jAtA / bahuta mahine bIta jAneke kAraNa tumheM likhakara hI saMtoSa mAne lete haiM / namaskAra bA~canA / hama bhedarahita haiN| 302 bambaI, vaizAkha vadI 13 bhauma. 1948 jise niraMtara hI abheda-dhyAna rahA karatA hai, aise zrIbodha-puruSakA yathAyogya bA~canA / yahA~ bhAvaviSayaka to samAdhi hI rahatI hI hai, aura bAhyaviSayaka upAdhi-yoga rahatA hai; tumhAre Aye hue tInoM patra prApta hue haiM, aura isI kAraNa pratyuttara nahIM likhA / isa kAlakI aisI viSamatA hai ki jisako bahuta samayataka satsaMgakA sevana huA ho, to hI jIvaviSayaka loka-bhAvanA kama ho sakatI hai, athavA layako prApta ho sakatI hai| loka-bhAvanAke AvaraNake kAraNa hI jIvako paramArtha bhAvanAke prati ullAsa-pariNati nahIM hotI, aura jabataka yaha nahIM hotI tabataka loka-sahavAsa bhavarUpa hI hotA hai| ___jo nirantara satsaMgake sevana karanekI icchA karatA hai aise mumukSu jIvako, jabataka usa yogakA viraha rahatA hai, tabataka dRr3ha bhAvase usa bhAvanAkI icchAsahita pratyeka kArya karate hue vicArapUrvaka pravRtti karake apaneko laghu mAnakara, apane dekhanemeM AnevAle doSakI nivRtti cAha karake, saralatAse bartAva karate rahanA yogya hai; aura jisa kAryake dvArA usa bhAvanAkI unnati ho, aisI jJAna-vArtA athavA jJAna-lekha athavA granthakA kucha kucha vicAra karate rahanA yogya hai| Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 303] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 295 __jo bAta Upara kahI hai, usameM tuma logoMko bAdhA karanevAle aneka prasaMga AyA karate haiM; yaha hama jAnate haiM; tathApi una saba bAdhA pahu~cAnevAle prasaMgoMmeM jaise bane vaise sadupayogase vicArapUrvaka pravRtti karanekI icchA karanA, yaha krama kramase hI hone jaisI bAta hai / kisI bhI prakArase manameM saMtApa karanA yogya nahIM; jo kucha puruSArtha ho use karanekI dRr3ha icchA rakhanI hI yogya hai; aura jise paramabodha svarUpakI pahicAna hai aise puruSako to nirantara hI puruSArthake viSayameM vaisI pravRtti karate rahanemeM ghabar3AnA yogya nahIM hai| anaMtakAlameM bhI jo prApta nahIM huA, usakI prAptike liye yadi amuka kAla vyatIta ho jAya to bhI koI hAni nahIM hai| hAni kevala isImeM hai ki anaMtakAlameM bhI jo prApta nahIM huA, usake viSayameM bhrAnti ho-bhUla ho| yadi parama jJAnIkA svarUpa bhAsamAna ho gayA hai to phira usake mArgameM bhI anukramase jIvakA praveza ho sakatA hai, yaha AsAnIse samajhameM A sakane jaisI bAta hai| jisa taraha mana ThIka rItise cale, isa tarahase bartAva kro| viyoga hai to usameM kalyANakA bhI viyoga hai, yaha bAta satya hai; tathApi yadi jJAnIke viyogameM bhI usI viSayameM citta rahatA hai to kalyANa hai / dhIrajakA tyAga karanA yogya nahIM / zrIsvarUpakA yathAyogya. 303 bambaI, vaizAkha vadI 14 budha. 1948 mohamayIse jisakI amoharUpa sthiti hai, aise zrI....kA yathAyogya. " manake kAraNa hI yaha saba kucha hai," aisA jo abatakakA kiyA huA nirNaya likhA vaha sAmAnyarUpase to yAthAtathya hai; tathApi 'mana', 'usake kAraNa hI ', ' yaha saba kucha ', aura ' usakA nirNaya', ye jo isa vAkyake cAra bhAga hote haiM, yaha bahuta samayake jJAnase yathArtharUpase samajhameM AtA hai, aisA mAnate haiN| jisakI samajhameM yaha A jAtA hai, usake vazameM mana rahatA hai, yaha bAta nizcayarUpa hai; tathApi yadi na rahatA hai to bhI vaha AtmasvarUpameM hI rahatA hai| manake vazameM honekA yaha uttara Upara likhA hai, yahI sabase mukhya hai| jo vAkya likhA gayA hai vaha bahuta prakArase vicArane yogya hai| mahAtmAkI deha do kAraNoMse vidyamAna rahatI hai:-prArabdha karmako bhoganeke liye, aura jIvoMke kalyANake liye; tathApi vaha mahAtmA ina donoMmeM udAsarUpase udaya AI huI pravRttise rahatA hai; aisA mAnate haiN| ___dhyAna, japa, tapa, aura yadi ina kriyAoMke dvArA hI hamAre dvArA kahe hue vAkyako parama phalakA kAraNa samajhate ho aura yadi use nizcayase samajhate ho to-pIchese buddhi loka-saMjJA, zAstra-saMjJApara na jAtI ho to-aura calI gaI ho to vaha bhrAMtipUrvaka calI gaI hai, aisA samajhate ho to-aura usa vAkyako aneka prakArake dhIrajase vicAranekI icchA ho to hI likhanekI icchA hotI hai| abhI isase vizeSarUpase nizcayaviSayaka dhAraNA karaneke liye likhanA Avazyaka jaisA mAlUma hotA hai, tathApi citta avakAzarUpase nahIM rahatA, isaliye jo likhA hai usako mukhyarUpase mAnanA / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 zrImad rAjacandra [patra 304 (2) saba prakArase upAdhi-yogako to nivRtta karanA hI yogya hai; tathApi yadi usa upAdhi-yogakI satsaMga Adike liye hI icchA kI jAtI ho, tathA pichalI citta-sthiti samabhAvase rahatI ho to usa upAdhi-yogameM pravRtti karanA zreyaskara hai| ____ apratibaddha praNAma. 304 bambaI, vaizAkha 1948 cAhe kitanI hI vipattiyA~ kyoM na par3eM, tathApi jJAnIdvArA sAMsArika phalakI icchA karanI yogya nahIM. udaya Aye hue aMtarAyako sama-pariNAmase vedana karanA yogya hai, viSama-pariNAmase vedana karanA yogya nhiiN| tumhArI AjIvikAsaMbaMdhI sthiti bahuta samayase mAlUma hai; yaha pUrvakarmakA yoga hai| jise yathArtha jJAna hai, aisA puruSa anyathA AcaraNa nahIM karatA; isaliye tumane jo AkulatAke kAraNa icchA pragaTa kI hai, use nivRtta karanA hI yogya hai| ___ yadi jJAnIke pAsa sAMsArika vaibhava ho to bhI mumukSuko usakI kisI bhI prakArase icchA karanA yogya nahIM hai / prAyaH karake yadi jJAnIke pAsa aisA vaibhava hotA hai to vaha mumukSukI vipatti dUra karaneke liye upayogI hotA hai / pAramArthika vaibhavase jJAnI, mumukSuko sAMsArika phala denekI icchA nahIM karatA; kyoMki jJAnI akarttavya nahIM karate / / hama jAnate haiM ki tumhArI isa prakArakI sthiti hai ki jisameM dhIraja rahanA kaThina hai; aisA honepara bhI dhIrajameM eka aMzakI bhI nyUnatA na hone denA, yaha tumhArA karttavya hai; aura yahI yathArtha bodha pAnekA mukhya mArga hai| ___ hAlameM to hamAre pAsa aisA koI sAMsArika sAdhana nahIM hai ki hama usa mArgase tumhAre liye dhIrajake kAraNa ho sakeM, parantu aisA prasaMga lakSameM rakkheMge; bAkIke dUsare prayatna karane yogya hI nahIM haiN| kisI bhI prakArakA bhaviSyakA sAMsArika vicAra chor3akara vartamAnameM samatApUrvaka pravRtti karanekA dRr3ha nizcaya karanA hI tumheM yogya hai; bhaviSyameM jo honA hogA, vaha hogA, vaha to anivArya hai, aisA mAnakara parama puruSArthakI ora sanmukha honA hI yogya hai / kisI prakArase bhI lokalajArUpI isa bhayake sthAna aise bhaviSyako vismaraNa karanA hI yogya hai / usakI ciMtAse paramArthakA vismaraNa hotA hai; aura aisA honA mahA ApattirUpa hai; isaliye itanA hI bArambAra vicAranA yogya hai ki jisase vaha Apatti na Aye / bahuta samayase AjIvikA aura lokalajjAkA kheda tumhAre aMtarameM ikaTThA ho rahA hai, isa viSayameM aba to nirbhayapanA hI aMgIkAra karanA yogya hai / phirase kahate haiM ki yahI kartavya hai / pathArtha bodhakA yahI mukhya mArga hai / isa sthalameM bhUla khAnA yogya nahIM hai| lajjA aura AjIvikA mithyA haiM / kuTumba AdikA mamatva rakkhoge to bhI jo honA hogA Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 297 patra 305] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa vaha to hogA hI / usameM samatA rakkhoge to bhI jo honA hogA vaha hogA; isaliye niHzaMkatAse nirabhimAnI honA hI yogya hai-sama pariNAmase rahanA yogya hai, aura yahI hamArA upadeza hai| yaha jabataka nahIM hotA tabataka yathArtha bodha bhI nahIM hotaa| bambaI, vaizAkha 1948 jinAgama upazamasvarUpa hai / upazamasvarUpa puruSoMne usakA upazamake liye prarUpaNa kiyA haiupadeza kiyA hai / vaha upazama AtmArthake liye hai, dUsare kisI bhI prayojanake liye nahIM / AtmArthake liye yadi usakA ArAdhana nahIM kiyA gayA, to usa jinAgamakA zravaNa aura bA~cana niSphala jaisA hai; yaha bAta hameM to nissaMdeha yathArtha mAlUma hotI hai| duHkhakI nivRtti sabhI jIva cAhate haiM, aura isa duHkhakI. nivRtti, jisase duHkha utpanna hotA hai, aise rAga, dveSa aura ajJAna Adi doSakI nivRtti hue binA saMbhava nahIM hai / usa rAga AdikI nivRtti eka Atma-jJAnako chor3akara dUsare kisI bhI prakArase bhUtakAlameM huI nahIM, vartamAnakAlameM hotI nahIM, aura bhaviSyakAlameM ho nahIM sakegI; aisA saba jJAnI puruSoMko bhAsita huA hai / ataeva jIvake liye prayojanarUpa jo Atma-jJAna hai, usakA sarvazreSTha upAya sadgurUke vacanakA zravaNa karanA athavA satzAstrakA vicAranA hI hai| jo koI jIva duHkhakI nivRttikI icchA karatA ho-use duHkhase sarvathA mukti prApta karanI ho to use eka isI mArgakI ArAdhanA karaneke sivAya aura koI dUsarA upAya nahIM hai| isaliye jIvako saba prakArake matamatAMtarakA, kula-dharmakA, loka-saMjJArUpa dharmakA, oghasaMjJA. rUpa dharmakA udAsa bhAvase sevana karake, eka Atma-vicAra karttavyarUpa dharmakA sevana karanA hI yogya hai| eka bar3I nizcayakI bAta to mumukSu jIvako yahI karanI yogya hai ki satsaMgake samAna kalyANakA anya koI balavAna kAraNa nahIM hai, aura usa satsaMgameM niraMtara prati samaya nivAsa karanekI icchA karanA, asatsaMgakA pratyeka kSaNameM anyathAbhAva vicAranA, yahI zreyarUpa hai| bahuta bahuta karake yaha bAta anubhavameM lAne jaisI hai| prArabdhake anusAra sthiti hai, isaliye balavAna upAdhi-yogase viSamatA nahIM AtI; atyaMta . aruci ho jAnepara bhI, upazama-samAdhi-yathArUpa rahatI hai; tathApi niraMtara hI cittameM satsaMgakI bhAvanA rahA karatI hai| satsaMgakA atyaMta mAhAmya jo pUrvabhavameM vedana kiyA hai, vaha phira phirase smRtimeM A jAtA hai; aura niraMtara abhaMgarUpase vaha bhAvanA sphurita rahA karatI hai / jabataka isa upAdhi-yogakA udaya hai, tabataka samavasthApUrvaka use nibAhanA, aisA prArabdha hai; tathApi jo kAla vyatIta hotA hai vaha prAyaH usake tyAgake bhAvameM hI vyatIta hotA hai| nivRtti jaise kSetrameM cittakI sthiratApUrvaka yadi hAlameM sUtrakRtAMgasUtrake zravaNa karanekI icchA ho to zravaNa karanemeM koI bAdhA nhiiN| vaha kevala jIvake upazamake liye hI karanA yogya hai / kisa matakI vizeSatA hai, aura kisa matakI nyUnatA hai, aise parArthameM par3aneke liye usakA zravaNa karanA yogya nahIM hai| 38 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 zrImad rAjacandra [patra 305, 306 aisA hamArA nizcaya hai ki jina puruSoMne isa sUtrakRtAMgakI racanAkI hai ve AtmasvarUpa puruSa the| 'jIvako yaha karmarUpI jo kleza prApta huA hai, vaha kaise dUra ho ?' isa praznako mumukSu ziSyake hRdayameM udbhUta karake, vaha 'bodha prApta karanese dUra ho sakatA hai' yaha sUtrakRtAMgakA prathama vAkya hai| phira ziSyako dUsarA prazna hotA hai ki 'vaha baMdhana kyA hai, aura vaha kyA jAnanese dUra ho sakatA hai| tathA usa baMdhanako vIrasvAmIne kisa prakArase kahA hai !' isa prakArake vAkyadvArA yaha prazna rakkhA gayA hai; arthAt ziSyake praznameM yaha vAkya rakhakara pranthakAra aisA kahate haiM ki hama tumheM AtmasvarUpa aise zrIvIrasvAmIkA kahA huA AtmasvarUpa kaheMge, kyoMki AtmasvarUpake liye AtmasvarUpa puruSa hI atyaMta pratItike yogya hai / isake pazcAt granthakAra jo usa baMdhanakA svarUpa kahate haiM, vaha phira phirase vicAra karane yogya hai / tatpazcAt isapara vizeSa vicAra karanese granthakArako yAda AyA ki yaha samAdhimArga AtmAke nizcayake binA prApta nahIM hotA; tathA jagatvAsI jIva ajJAnI upadezakoMse jIvakA anyathA svarUpa jAnakara-kalyANakA anyathA svarUpa jAnakara-anyathAko hI satya mAna baiThe haiM; usa nizcayakA bhaMga hue binA-usa nizcayameM sandeha par3e binA-jo samAdhi-mArga hamane anubhava kiyA hai, vaha unheM kisa prakArase sunAnese kaise phalIbhUta hogA-aisA jAnakara granthakAra kahate haiM ki ' aise mArgakA tyAga karake koI eka zramaNa brAhmaNa ajJAtapanese, binA bicAre anyathA prakArase mArga kahate haiN|' isa anyathA prakArake kathanake pazcAt pranthakAra nivedana karate haiM ki koI paMcamahAbhUtakA hI astitva mAnate haiM, aura inhIMse AtmAkA utpanna honA bhI mAnate haiM; jo ThIka nahIM baiThatA; aisA kahakara pranthakAra AtmAkI nityatAkA pratipAdana karate haiN| jisa jIvane apanI nityatA hI nahIM jAnI, to phira vaha nirvANakA yatna kisa prayojanase karegA ! aisA abhiprAya batAkara nityatA dikhalAI gaI hai| isake pazcAt bhinna bhinna prakArase kalpita abhiprAya dikhAkara yathArtha abhiprAyakA upadeza karake yathArtha mArgake binA chuTakArA nahIM, garbha dUra nahIM hotA, janma dUra nahIM hotA, maraNa dUra nahIM hotA, duHkha dUra nahIM hotA, Adhi, vyAdhi aura upAdhi kucha bhI dUra nahIM hotI; aura jaisA hama Upara kaha Aye haiM ki aise sabake saba matavAdI aise hI viSayoMmeM nimagna haiM ki jisase janma, jarA, maraNa AdikA nAza nahIM hotA-isa prakAra vizeSa upadezarUpa AgrahapUrvaka prathama adhyayana samApta kiyA hai / usake pazcAt anukramase isase bar3hate hue pariNAmase AtmArthake liye upazama-kalyANakA upadeza diyA hai / ise lakSapUrvaka par3hanA aura zravaNa karanA yogya hai / kula-dharmake liye sUtrakRtAMgakA par3hanA aura zravaNa karanA niSphala hai| . 306 bambaI, vaizAkha vadI 1948 zrIstaMbhatIrthavAsI jijJAsuko zrI000 mohamayIse amohasvarUpa zrI0000 kA Atma-samAnabhAvakI smRtipUrvaka yathAyogya baaNcnaa| .. hAlameM yahA~ bAhya pravRttikA saMyoga vizeSarUpase rahatA hai| jJAnIkA deha upArjana kiye hue pUrvakarmake nivRtta karaneke liye aura anyakI anukaMpAke liye hotA hai| Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 299 patra 307] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa jisa bhAvase saMsArakI utpatti hotI hai, vaha bhAva jisameMse nivRtta ho gayA hai, aisA jJAnI bhI bAhya pravRttikI nivRtti aura satsamAgamake nivAsakI icchA karatA hai| jahA~taka isa yogakA udaya prApta nahIM hotA, vahA~taka jo prApta-sthitimeM aviSamatAse rahate haiM, aise jJAnIke caraNAravindakI phira phirase smRti A jAnese hama unako parama viziSTabhAvase namaskAra karate haiN| hAlameM jisa pravRtti-yogameM rahate haiM vaha bahuta prakArakI parecchAke kAraNase rahate haiN| AtmadRSTikI akhaMDatAmeM isa pravRtti-yogase koI bAdhA nahIM AtI; isaliye udaya Aye hue yogakI hI ArAdhanA karate haiN| hamArA pravRtti-yoga jijJAsuke prati kalyANa prApta honeke saMbaMdhameM kisI prakAra viyogarUpase rahatA hai| jisameM satsvarUpa rahatA hai, aise jJAnImeM loka-spRhA AdikA tyAga karake jo bhAvapUrvaka bhI AzritarUpase rahatA hai, vaha nikaTarUpase kalyANako prApta karatA hai; aisA mAnate haiN| nivRttike samAgamakI hama bahuta prakArase icchA karate haiM, kyoMki isa prakArake apane rAgako hamane sarvathA nivRtta nahIM kiyA / kAlakA kalisvarUpa cala rahA hai / usameM aviSamatAse mArgakI jijJAsApUrvaka, bAkI dUsare anya jAnaneke upAyoMmeM udAsInatAse bartAva karate hue bhI jo jJAnIke samAgamameM rahatA hai, vaha atyaMta nikaTarUpase kalyANa pAtA hai, aisA mAnate haiN| jagat, Izvara Adi saMbaMdhI prazna hamAre bahuta vizeSa samAgamameM samajhane cAhiye / isa prakArake vicAra (kabhI kabhI) karanemeM hAni nahIM hai / kadAcit usakA yathArtha uttara amuka kAlataka na mile, to isa kAraNa dhIrajakA tyAga karaneko udyata hotI huI matiko roka lenA yogya hai| jahA~ aviSamatAse Atma-dhyAna rahatA hai, aise ' zrIrAyacandra ' ke prati phira phirase namaskAra karake yaha patra isa samaya hama pUrNa karate haiM / bambaI, vaizAkha 1948 jo AtmAmeM hI rahate haiM aise jJAnI puruSa sahaja-prApta prArabdhake anusAra hI pravRtti karate haiM / vAstavameM to bAta yaha hai ki jisa kAlameM jJAnase ajJAna nivRtta huA, usI kAlameM jJAnI mukta ho jAtA hai| deha AdimeM apratibaddha jJAnIko koI bhI Azraya athavA Alambana nahIM hai| dhIraja prApta honeke liye use " IzvarecchA Adi " bhAvanAkA honA yogya nahIM hai / bhaktivatako jo kucha prApta hotA hai usameM kisI prakArake klezako dekhakara, taTastha dhIraja rahaneke liye yaha bhAvanA kisI prakArase yogya hai| jJAnIko to prArabdha, IzvarecchA Adi sabhI bAtoMmeM eka hI bhAva-samAna hI bhAva hai| use sAtA-asAtAmeM kucha bhI kisI prakArase rAga-dveSa Adi kAraNa nahIM hote; vaha to donoMmeM hI udAsIna hai| jo udAsIna hai, vaha mUlasvarUpameM nirAlaMbana hai aura nirAlambanarUpa usakI udAsInatAko hama IzvarecchAse bhI balavAna mAnate haiN| Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 zrImad rAjavandra [patra 308, 309 IzvarecchA zabdako bhI arthAntarase samajhanA yogya hai / IzvarecchArUpa AlaMbana, yaha AzrayarUpa aisI bhaktiko hI yogya hai / nirAzraya jJAnIko to sabhI kucha samAna hai| athavA jJAnI sahaja-pariNAmI hai; sahaja-svarUpI hai; sahaja-svabhAvase sthita hai; sahaja-svabhAvase prApta udayako bhogatA hai; sahaja-svabhAvase jo hotA hai so hotA hai, jo nahIM hotA so nahIM hotA; vaha karttavyarahita hai; karttavyabhAva usImeM laya ho jAtA hai; isalie tumheM aisA jAnanA cAhiye ki usa jJAnIke svarUpameM prArabdhake udayakI sahajaprApti adhika yogya hai / jisane IzvarecchAke viSayameM kisI prakArase icchA sthApita kI hai, use icchAvAna kahanA yogya hai / jJAnI icchArahita hai yA icchAsahita, aisA kahanA bhI nahIM banatA, vaha to kevala sahaja-svarUpa hai| 308 bambaI, jyeSTha sudI 10 ravi. 1948 Izvara Adike saMbaMdhameM jo nizcaya hai, usa viSayameM hAlameM vicArakA tyAga karake sAmAnyarUpase samayasArakA par3hanA yogya hai; arthAt Izvarake Azrayase hAlameM dhIraja rahatA hai, vaha dhIraja usake vikalpameM par3a jAnese rahanA kaThina hai| nizcayase akartA, aura vyavahArase kartA ityAdi vyAkhyAna jo samayasArameM hai, vaha vicArane yogya hai, parantu yaha vyAkhyAna aise jJAnIse samajhanA cAhiye ki jisake bodhasaMbaMdhI doSa nivRtta ho gaye haiN| jo hai vaha........svarUpa, samajhane to yogya aise jJAnIse hai ki jise nirvikalpatA prApta ho gaI hai usIke Azrayase jIvake doSa naSTa hokara usakI prApti hotI hai, aura vaha samajhameM AtA hai| chaha mAsa saMpUrNa hue tabase, jise paramArthake prati eka bhI vikalpa utpanna nahIM huA aise zrI...........ko namaskAra hai / 309 bambaI jyeSTha vadI 10 zukra. 1948 jisakI prAptike pazcAt anaMtakAlakI yAcakatA dUra hokara sarva kAlake liye ayAcakatA prApta hotI hai, aisA jo koI bhI ho - to use hama taraNa-tAraNa mAnate haiM-usIko bhajo. mokSa to isa kAlameM bhI prApta ho sakatA hai athavA hotA hai, parantu usa muktikA dAna karanevAle puruSakI prApti parama durlabha hai; arthAt mokSa durlabha nahIM, dAtA durlabha hai| saMsArase aruci prApta kiye hue to bahuta kAla ho gayA hai; tathApi abhI saMsArakA prasaMga vizrAntiko prApta nahIM hotA, yaha eka prakArakA mahAn kleza rahA rahatA hai| hAlameM to nirbala hokara apaneko zrIharike hAthameM sauMpe dete haiN| hameM to kucha bhI karaneke liye mana nahIM hotA, aura likhaneke liye bhI mana nahIM hotA, kucha kucha vANIse pravRtti karate haiM, usameM bhI mana nahIM hotA! kevala AtmarUpa mauna aura tatsaMbaMdhI prasaMgameM hI mana rahatA hai, aura saMga to isase bhinna prakArakA hI rahatA hai| Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 310, 311] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 301 aisI hI IzvarecchA hogI ! aisA mAnakara jaisI sthiti prApta hotI hai vaise hI yogya samajhakara rahate haiN| mana to mokSake saMbaMdhameM bhI spRhAyukta nahIM hai, parantu prasaMga yaha rahatA hai / isa prasaMgameM 'vanakI mArI koyala' aisI eka gujarAta dezakI kahAvata yogya hI hai| OM zAntiH zAntiH shaantiH| bambaI, jyeSTha 1948 prabhu-bhaktimeM jaise bane taise tatpara rahanA, yaha mujhe to mokSakA dhuraMdhara mArga lagA hai; cAhe to manase bhI sthiratApUrvaka baiThakara prabhu-bhakti avazya karanA yogya hai / isa samaya to manakI sthiratA honekA mukhya upAya to prabhu-bhakti hI samajho / Age bhI vahI aura vaisA hI hai, to bhI ise sthUlatAse likhakara batAnA adhika yogya lagatA hai| uttarAdhyayanasUtrameM dUsarA icchita adhyayana par3hanA / battIsaveM adhyayanakI prArambhakI caubIsa gAthAyeM manana krnaa| zama, saMvega, nirveda, AsthA, aura anukaMpA ityAdi sadguNoMse yogyatA prApta karanI cAhiye aura kisI samaya to mahAtmAke saMyogase dharma mila hI jAyagA / satsaMga, satzAstra aura sadvRtta, ye uttama sAdhana haiN| (2) yadi sUyagaDaMsUtrakI prAptikA sAdhana ho to usakA dUsarA adhyayana, tathA udakapeDhAlavAlA adhyayana par3hanekA paricaya rkhnaa| tathA uttarAdhyayanake bahutase vairAgya Adi caritravAle adhyayana par3hate rahanA / aura prabhAtameM jaldI uThanekA paricaya rkhnaa| ekAMtameM sthira hokara baiThanekA paricaya rakhanA / mAyA arthAt jagat-loka-kA jisameM adhika varNana kiyA gayA hai, aisI pustakoMke par3hanekI apekSA, jinameM satpuruSake caritra athavA vairAgya-kathA vizeSarUpase hoM, aisI pustakoMke par3hanekI bhAvanA rkhnaa| jisake dvArA vairAgyakI vRddhi ho aisA bA~cana vizeSarUpase rakhanA; matamatAMtarakA tyAga karanA; aura jisase matamatAMtarakI vRddhi ho aisI pustakeM nahIM pddh'naa| asatsaMga AdimeM utpanna hotI huI ruciko haTAnekA vicAra bArambAra karanA yogya hai| bambaI, jyeSTha 1948 jo vicAravAna puruSako sarvathA klezarUpa bhAsita hotA hai, aise isa saMsArameM phirase AtmabhAvase janma na lenekI nizcala pratijJA hai| tInoM kAlameM aba isake pazcAt isa saMsArakA svarUpa anyathArUpase bhAsamAna honA yogya nahIM hai, aura yaha bhAsamAna ho aisA tInoM kAlameM honA saMbhava nhiiN| Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 * zrImad rAjacandra [patra 312 yahA~ AtmabhAvase samAdhi hai / udaya-bhAvake prati upAdhi rahatI hai / zrItIrthakarane terahaveM guNa sthAnakameM rahanevAle puruSakA nimnalikhita svarUpa kahA hai:___AtmabhAvake liye jisane sarva saMsAra saMvRta kara diyA hai-arthAt jisake saba saMsArakI AtI huI icchA niruddha ho gaI hai, aise nimranthako-satpuruSako-terahaveM guNasthAnakameM samajhanA caahiye| ___ manasamitise yukta, vacanasamitise yukta, kAyasamitise yukta, kisI bhI vastukA grahaNa aura tyAga karate hue samitise yukta, dIrgha zaMkA AdikA tyAga karate hue samitise yukta, manakA saMkoca karanevAlA, vacanakA saMkoca karanevAlA, kAyAkA saMkoca karanevAlA, sarva indriyoMke saMkocapanese brahmacArI, upayogapUrvaka calanevAlA, upayogapUrvaka khar3A honevAlA, upayogapUrvaka baiThanevAlA, upayogapUrvaka zayana karanevAlA, upayogapUrvaka bolanevAlA, upayogapUrvaka AhAra lenevAlA, upayogapUrvaka zvAsocchavAsa lenevAlA, A~khake eka nimeSamAtra bhI upayogarahita AcaraNa na karanevAlA, athavA jisakI upayogarahita eka bhI kriyA nahIM hai, aise nirgranthako eka samayameM kriyAkA ba~dha hotA hai, dUsare samayameM usakA vedana hotA hai, tIsare samayameM vaha karmarahita ho jAtA hai, arthAt cauthe samayameM usakI kriyAsaMbaMdhI sarva ceSTAyeM nivRtta ho jAtI haiN| zrItIrthakara jaiseko kaisA atyanta nizcala (apUrNa) 312 bambaI, ASAr3ha sudI 9 ravi. 1948 jinakA citta zabda Adi pA~ca viSayoMkI prAptikI icchAse atyanta vyAkula rahA karatA hai, aise jIva jahA~ vizeSarUpase dikhAI dete haiM, aisA duHSamakAla kaliyuga nAmakA kAla hai / usameM bhI jise paramArthake saMbaMdha vihvalatA nahIM huI, jisake cittako vikSepa nahIM huA, jise saMgadvArA pravRtti-bheda nahIM huA, jisakA cita dUsarI prItike saMbaMdhase AvRta nahIM huA, jisakA vizvAsa dUsare kAraNoMmeM nahIM rahA aisA jo koI bhI ho to vaha isa kAlameM ' dUsarA zrIrAma ' hI hai| phira bhI dekhakara khedapUrvaka Azcarya hotA hai ki ina guNoMse kisI aMzameM bhI saMpanna alpa jIva bhI dRSTigocara nahIM hote| nidrAke sivAya bAkIke samayameMse ekAdha ghaMTeke sivAya zeSa samaya mana, vacana aura kAyAse upAdhike yogameM rahatA hai / koI upAya nahIM hai, isaliye samyakpariNatise saMvedana karanA hI yogya hai| mahAn Azcaryako prApta karAnevAle aise jala, vAyu, candra sUrya, agni Adi padArthoke guNa sAmAnya prakArase bhI jIvoMkI dRSTimeM nahIM Ate, aura apane choTese gharameM athavA aura bhI dUsarI kinhIM cIjoMmeM kisI prakArakA mAno AzcaryakAraka svarUpa dekhakara ahaMbhAva rahatA hai, yaha dekhakara aisA hotA hai ki logoMkA anAdikAlakA dRSTi-bhrama dUra nahIM huaa| jisase yaha dUra ho aise upAyameM jIvakA alpa jJAna bhI nahIM rahatA, aura usakI pahicAna honepara bhI svecchAse bartAva karanekI buddhi bArambAra udita hotI rahatI hai| aise bahutase jIvoMkI sthiti dekhakara aisA samajho ki yaha loka abhI anaMtakAlataka rahanevAlA hai| Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 313] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 303 bambaI ASADha 1948 sUrya udaya-asta rahita hai| vaha kevala logoMko jisa samaya cakSukI maryAdAse bAhara calA jAtA hai usa samaya asta, aura jisa samaya cakSukI maryAdAke bhItara rahatA hai usa samaya udita mAlUma hotA haiparantu vAstavameM sUryameM to udaya-asta kucha bhI nahIM hai / jJAnI bhI isI taraha hai; vaha samasta prasaMgoMmeM jaisA hai vaisA hI hai, parantu bAta yaha hai ki kevala samAgamakI maryAdAko chor3akara logoMko usakA jJAna hI nahIM rahatA, isaliye jisa prasaMgameM jaisI apanI dazA ho sakatI hai vaisI hI dazA loga jJAnIkI bhI kalpanA kara lete haiM; tathA yaha kalpanA jIvako jJAnIke parama AtmabhAva, paritoSabhAva, aura muktabhAvako mAlUma nahIM hone detI, aisA jAnanA caahiye| hAlameM to jisa prakArase prArabdhake karmakA udaya ho usI taraha pravRtti karate haiM; aura isa taraha pravRtti karanA kisI prakArase to sugama hI mAlUma hotA hai| yadyapi hamArA citta netrake samAna hai-netrameM dUsare avayavoMke samAna eka raja-kaNa bhI sahana nahIM ho sakatA / dUsare avayavoMrUpa anya citta hai / jisa cittase hama rahate haiM vaha citta netrarUpa hai; usameM vANIkA uThanA, samajhAnA, yaha karanA athavA yaha na karanA, aisA vicAra honA yaha bahuta muzkilase bana pAtA hai / bahutasI kriyAyeM to zUnyatAkI taraha hotI haiN| aisI sthiti honepara bhI upAdhi-yogakA to balapUrvaka ArAdhana kara rahe haiN| isakA vedana karanA kama kaThina nahIM mAlUma hotA, kyoMki yaha A~khake dvArA jamInakI retako uThAne jaisA kArya hotA hai; jisa taraha yaha kArya duHkhaseatyanta duHkhase-honA kaThina hai, vaise hI cittako upAdhi pariNAmarUpa honA kaThina hai / sugamatAse cittake sthita honese vaha samyakprakArase vedanAkA anubhava karatA hai-akhaMDa samAdhirUpase anubhava karatA hai / isa bAtake likhanekA Azaya to yaha hai ki aise utkRSTa vairAgyameM aise upAdhi-yogake anubhava karaneke prasaMgako kaisA ginA jAya ! aura yaha saba kisake liye kiyA jAtA hai ! jAnate hue bhI use kyoM chor3a nahIM diyA jAtA ! yaha saba vicAra karane yogya hai| IzvarecchA jaisI hogI vaisA ho jaaygaa| vikalpa karanese kheda hotA hai; aura vaha to jabataka usakI icchA hogI tabataka usI prakAra pravRtti karegA / sama rahanA hI yogya hai| __ dUsarI to kucha bhI spRhA nahIM; koI prArabdharUpa spRhA bhI nahIM / sattArUpa pUrvameM uparjita kI huI kisI upAdhirUpa spRhAko to anukramase saMvedana karanI hI yogya hai| eka satsaMga-tumhAre satsaMgakI spRhA rahA karatI hai; aura to rucimAtrakA samAdhAna ho gayA hai| isa AzcaryarUpa bAtako kahA~ kahanI cAhiye ! Azcarya hotA hai| yaha jo deha milI hai yadi vaha pahile kabhI bhI nahIM milI ho to bhaviSyakAlameM bhI vaha prApta honevAlI nhiiN| dhanyarUpa-kRtArtharUpa aise hamameM upAdhi-yoga dekhakara sabhI loga bhUla kareM, isameM Azcarya nahIM; tathA pUrvameM jo satpuruSakI pahicAna nahIM huI, to vaha aise hI yogake kAraNase nahIM huI / adhika likhanA nahIM sUjhatA / namaskAra pahu~ce / samasvarUpa zrIrAyacaMdrakA yathAyogya. Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 zrImad rAjacandra [patra 314, 315, 316, 317 bambaI, ASADha vadI 1948 sama-Atmapradeza sthitise yathAyogya. patra mile haiN| yahA~ upAdhi nAmase prArabdha udaya hai| upAdhimeM vikSeparahita hokara pravRtti karanA, yaha bAta atyaMta kaThina hai; jo rahatI hai vaha thor3e hI samayameM paripakka samAdhirUpa ho jAtI hai| zAMtiH 315 bambaI, zrAvaNa sudI 1948 jIvako apanA svarUpa jAne sivAya chuTakArA nahIM; tabataka yathAyogya samAdhi nahIM / yaha jAnaneke liye mumukSutA aura jJAnIkI pahicAna utpanna hone yogya hai / jo jJAnIko yathAyogyarUpase pahicAnatA hai vaha jJAnI ho jAtA hai--kramase jJAnI ho jAtA hai / AnandaghanajIne eka sthalapara aisA kahA hai ki jina thai jinane je ArAdhe, te sahi jinavara hove re; bhuMgI IlIkAne caTakAve, te bhuMgI jaga jove re / jina hokara arthAt sAMsArikabhAvasaMbaMdhI AtmabhAva tyAgakara jo koI jinabhagavAnkI arthAt kaivalyajJAnIkI-vItarAgakI-ArAdhanA karatA hai, vaha nizcayase jinavara arthAt kaivalyapadase yukta . ho jAtA hai| isake liye bhramarI aura laTakA pratyakSase samajhameM AnevAlA dRSTAMta diyA hai| __yahA~ hameM bhI upAdhi-yoga rahatA hai| yadyapi anya bhAvameM AtmabhAva utpanna nahIM hotA; aura yahI mukhya samAdhi hai| 316 bambaI, zrAvaNa sudI 4 budha. 1948 Atmapradeza-samasthitise namaskAra. "jisameM jagat sotA hai usameM jJAnI jAgatA hai jisameM jJAnI jAgatA hai usameM jagat sotA hai| jisameM jagat jAgatA hai usameM jJAnI sotA hai "-aisA zrIkRSNa kahate haiN| bambaI, zrAvaNa sudI 5, 1948 jagat aura mokSakA mArga ye donoM eka nahIM haiM / jise jagatkI icchA, ruci aura bhAvanA hai, use mokSakI anicchA, aruci aura abhAvanA hotI hai, aisA mAlUma hotA hai| 1 yA nizA sarva bhUtAnAM tasyAM jAgarti saMyamI / yasyAM jAgrati bhUtAni sA nizA pazyato muneH // bha. gItA. tulanA karo-jA Nisi sayalahaM dehiyaI, jogiu tahiM jaggeha / __ jahiM puNu jaggai sayala jagu, sA Nisi maNivi suveI / / ___ yogIndradeva-paramAtmaprakAza 2-47 / isI bhAvakA dyotaka vAkya AcArAMgasUtrameM bhI milatA hai| -anuvAdaka. Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 318, 319] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 305 318 bambaI, zrAvaNa sudI 10 budha. 1948 (1) OM namaH niSkAma yathAyogya. jina upArjita karmoko bhogate hue bhaviSyameM bahuta samaya vyatIta hogA, ve karma yadi tIvratAse udayameM rahakara kSayako prApta hote hoM to vaisA hone denA yogya hai, aisA bahuta varSoMkA saMkalpa hai|| jisase vyAvahArika prasaMgasaMbaMdhI cAroM taraphase ciMtA utpanna ho, aise kAraNoMko dekhakara bhI nirbhayatAke Azrita rahanA hI yogya hai / mArga isI taraha hai| hAlameM hama kucha vizeSa nahIM likha sakate, isake liye kSamA mA~gate haiM / nAMgaramukha pAmara nava jANe, vallabhasukha na kumArI re, anubhavaviNa tema dhyAnataNuM mukha, koNa jANe nara nArI re| mana mahilAnuM vahAlA upare, bIjAM kAma karata re / (2) _ 'sat' eka pradezabhara bhI dUra nahIM hai, parantu usake prApta karanemeM anaMta aMtarAya rahA karate haiM aura eka eka aMtarAya lokake barAbara hai| jIvakA karttavya yahI hai ki usa satkA apramattatAse zravaNa, manana, aura nididhyAsana karanekA akhaMDa nizcaya rakkhe / he rAma ! jisa avasarapara jo prApta ho jAya usImeM saMtoSapUrvaka rahanA, yaha satpuruSoMkA kahA huA sanAtana dharma hai-aisA vasiSTha kahate the| 319 bambaI, zrAvaNa sudI 10 budha. 1948 mana mahilAnuM vahAlA upare, bIjAM kAma karata re, tema zrutadharme mana dRDha dhare jJAnAkSepakavaMta re| jisa patrameM manakI vyAkhyAke viSayameM likhA hai, jisa patrameM papilake pattekA dRSTAnta likhA hai, jisa patrameM " yama niyama saMyama Apa kiyo" ityAdi kAvya Adike viSayameM likhA hai, jisa patrameM mana Adike nirodha karanese zarIra Adi vyathA utpanna honeke viSayameM sUcanA kI hai, aura isake bAdakA eka sAmAnya patra-ye saba patra mile haiM / isa viSayameM mukhya bhaktisaMbaMdhI icchA aura mUrtikA pratyakSa honA, isa bAtake saMbaMdhameM pradhAna vAkya bA~cA hai; vaha lakSameM hai| isa praznake sivAya bAkIke patroMkA uttara likhanekA anukramase vicAra hote hue bhI hAlameM hama use samAgamameM pUchanA hI yogya samajhate haiM, arthAt yaha batA denA hAlameM yogya mAlUma hotA hai| 1 jisa prakAra nAgarika logoMke sukhako pAmara loga nahIM jAna sakate, aura kumArI patijanya mukhako nahIM jAna sakatI, isI taraha anubhavake binA koI bhI nara yA nArI bhyAnakA sukha nahIM jAna skte| Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 320 yadi koI dUsarA bhI paramArthasaMbaMdhI vicAra-prazna-utpanna ho aura yadi use likhakara rakha sako to likha rakhanekA vicAra yogya hai / pUrvameM ArAdhanA kI huI, jisakA nAma kevala upAdhi hai, aisI samAdhi udayarUpase rahatI hai / hAlameM vahA~ bA~cana, zravaNa, aura mananakA sAdhana kisa prakAra rahatA hai ! AnandaghanajIke do vAkya yAda A rahe haiM, unheM likhakara yaha patra samApta karatA huuN| iNavidha parakhI mana visarAmI, jinavara guNa je gAve re, dInabaMdhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve ho / mallijina sevaka kima avagaNiye ho| mana mahilAnuM vahAlA upare, bIjAM kAma karata re| 320 bambaI, zrAvaNa vadI 10, 1948 mana mahilAtuM vahAlA upare, bIjAM kAma karata re, tema zrutadharme mana dRDha ghare, jJAnAkSepakavaMta re| dhana dhana sAsana zrIjinavarataNuM / jisa prakAra gharasaMbaMdhI dUsare samasta kArya karate hue bhI pativratA (mahilA) strIkA mana apane priya bhartArameM hI lIna rahatA hai, usI taraha samyagdRSTi jIvakA citta saMsArameM rahakara samasta kAryoMke prasaMgameM pravRtti karate hue bhI, vaha jJAnIse zravaNa kiye hue upadeza-dharma hI lIna rahatA hai / samasta saMsArameM strI aura puruSake snehako hI pradhAna mAnA gayA hai, usameM bhI puruSake prati strIkA prema isase bhI kisI prakAra vizeSa pradhAna mAnA gayA hai; aura isameM bhI patike prati pativratA strIkA sneha to sarvapradhAna ginA gayA hai / yaha sneha aisA sarvapradhAna kyoM mAnA gayA hai ! isake uttarameM siddhAMtako prabalarUpase dikhAneke liye isa dRSTAMtako denevAle siddhAMtakAra kahate haiM ki hama usa snehako sarvapradhAna isIliye mAnate haiM ki dUsare saba gharasaMbaMdhI (aura dUsare bhI) kAma karate rahanepara bhI usa pativratA mahilAkA citta patimeM hI lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase aura icchArUpase rahatA hai / parantu siddhAMtakAra kahate haiM ki isa snehakA kAraNa to saMsAra-pratyayI hai aura yahA~ to asaMsArapratyayI karaneke liye kahanekA lakSya hai| isaliye jisameM vaha sneha lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase aura icchArUpase karanA yogya hai jisameM vaha sneha asaMsAra-pariNamanako prApta karatA haiusa upadeza-dharmako kahate haiN| usa snehako pativratArUpa aise mumukSuko jJAnIsaMbaMdhI zravaNarUpa upadeza Adi dharmameM usI prakArase karanA yogya hai; aura jaba jo jIva usake liye usI prakArase AcaraNa karatA hai, taba vaha "kAMtA" nAmakI samakitasaMbaMdhI dRSTimeM sthita ho jAtA hai, aisA hama mAnate haiN| 1 isa prakAra parIkSA karake manako vizrAma denevAle jinavarakA jo guNagAna karatA hai, vaha dInabaMdhukI kRpA: dRSsei AnaMdase bharapUra padako pAtA hai| Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 320] vividha patra Adi saMgraha-25yA~ varSa 307 aise arthase bharapUra ye do pada haiN| pahilA pada bhaktipradhAna hai; parantu yadi isa prakArase gUDha Azayase jIvakA nididhyAsana na ho, to phira dUsarA pada jJAnapradhAna jaisA bhAsita hotA hai, aura tumheM bhI bhAsita hogA, aisA samajhakara usa dUsare padakA usa prakArakA bhAsa-bodha-honeke liye phirase patrake aMtameM kevala prathamakA eka hI pada likhakara pradhAnarUpase bhaktiko pradarzita kiyA hai| bhaktipradhAna dazAse AcaraNa karanese jIvake svacchaMda Adi doSa sugamatAse naSTa ho jAte haiM; aisA jJAnI puruSoMkA pradhAna Azaya hai| usa bhaktimeM jisa jIvako alpa bhI niSkAma bhakti utpanna ho gaI ho, to vaha bahutase doSoMse dUra karaneke liye yogya hotI hai / alpajJAna, athavA jJAnapradhAna-dazA, ye asugama mArgakI ora, svacchaMda Adi doSakI ora, athavA padArthasaMbaMdhI bhrAMtikI ora le jAte haiM, prAyaH karake aisA hI hotA hai; usameM bhI isa kAlameM to bahuta kAlataka jIvanaparyaMta bhI jIvako bhaktipradhAna-dazAkA hI ArAdhana karanA yogya hai| jJAniyoMne aisA hI nizcaya kiyA mAlUma hotA hai ( hameM aisA mAlUma hotA hai, aura aisA hI hai)| tumhAre hRdayameM jo mUrttike darzana karanekI icchA hai, (tumheM) usakA pratibaMdha karanevAlI tumhArI prArabdha-sthiti hai; aura usa sthitike paripakka honemeM abhI derI hai; phira usa mUrtiko pratyakSarUpameM to hAlameM gRhasthAzrama hai, aura citrapaTameM sanyasta-Azrama hai; yaha dhyAnakA eka dUsarA mukhya pratibaMdha hai| usa mUrtise usa AtmasvarUpa puruSakI dazA phira phirase usake vAkya Adike anusaMdhAnase vicAra karanA yogya hai aura yaha usake hRdaya-darzanase bhI mahAn phala hai| isa bAtako yahA~ saMkSipta karanI par3atI hai| zrRMgI IlIkAne caTakAve, te muMgI jaga jove re. yaha vAkya paramparAgata hai| aisA honA kisI taraha saMbhava hai, tathApi usa prophesarakI gaveSaNAke anusAra yadi mAna leM ki aisA nahIM hotA, to bhI isameM koI hAni nahIM hai, kyoMki jaba dRSTAnta vaisA prabhAva utpanna kara sakatA hai, to phira siddhAMtakA hI anubhava athavA vicAra karanA cAhiye / prAyaH karake isa dRSTAntake saMbaMdha kisIko hI zaMkA hogI, isaliye yaha dRSTAnta mAnya hai, aisA mAlUma hotA hai / yaha loka-dRSTi se bhI anubhavagamya hai, isaliye siddhAMtameM usakI prabalatA samajhakara mahAn puruSa usa dRSTAntako dete Aye haiM, aura kisI taraha aisA honA hama saMbhava bhI mAnate haiM / kadAcit thor3I derake liye vaha dRSTAMta siddha na ho aisA pramANita ho bhI jAya, to bhI tInoM kAlameM nirAbAdha-akhaMDa-siddha bAta usake siddhAMta-padakI to hai hii| jinasvarUpa thai jina ArAdhe, te sahi jinavara hove re. AnandaghanajI tathA dUsare saba jJAnIpuruSa aisA hI kahate haiM / aura phira jinabhagavAn aura hI prakArase kahate haiM ki anantabAra jinabhagavAnkI bhakti karanepara bhI jIvakA kalyANa nahIM huaa| jinabhagavAnke mArgameM calanevAle strI-puruSa aisA kahate haiM ki ve jinabhagavAnkI ArAdhanA karate haiM, aura unhIMkI ArAdhanA karate jAte haiM, athavA unakI ArAdhanA karanekA upAya karate haiM, phira bhI aisA mAlUma nahIM hotA ki ve jinavara ho gaye haiN| tInoM kAlameM akhaMDarUpa siddhAMta to yahIM khaMDita ho jAtA hai, to phira yaha bAta zaMkA karane yogya kyoM nahIM hai ! Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhImad rAjacandra [patra 321 321 bambaI, zrAvaNa vadI 1948 tema zrutadharme mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavaMta re. jisakA vicAra-jJAna vikSeparahita ho gayA hai, aisA 'jJAnAkSepakavaMta'-Atma-kalyANakI icchAvAlA puruSa jJAnIke mukhase zravaNa kiye hue Atma-kalyANarUpa dharmameM nizcala pariNAmase manako dhAraNa karatA hai-yaha Uparake padoMkA sAmAnya bhAva hai| usa nizcala pariNAmakA svarUpa vahA~ kaise ghaTatA hai, isa bAtako pahale hI batA diyA hai| yaha isI taraha ghaTatA hai ki jisa taraha gharake dUsare kAmoMmeM pravRtti karate hue bhI pativratA strIkA mana apane priya svAmImeM hI lIna rahatA hai / isa padakA vizeSa artha pahile likhA hai, use smaraNa karake siddhAMtarUpa Uparake padake sAtha usakA anusaMdhAna karanA yogya hai, kyoMki " mana mahilAnuM vahAlA upare" yaha pada jo hai vaha kevala dRSTAMtarUpa hI hai / __ atyanta samartha siddhAMtakA pratipAdana karate hue jIvake pariNAma usa siddhAMtake ThIka ThIka baiTha jAneke liye samartha dRSTAMta hI denA. yogya hai, aisA mAnakara graMthakartA isa sthalapara jagatmeM-saMsArameMprAyaH mukhya, puruSake prati kleza Adi bhAvarahita jo strIkA kAmya-prema hai, usI premako satpuruSase zravaNa kiye hue dharmameM pariNamita karaneke liye kahate haiN| usa satpuruSadvArA zravaNa kiye hue dharmameM, anya saba padArthoke prati jo prema hai, usase udAsIna hokara eka layase, eka smaraNase, eka zreNIse, eka upayogase, aura eka pariNAmase, sarva vRttimeM rahanevAle kAmya-premako haTAkara, zrutadharmarUpa karanekA upadeza kiyA gayA hai| isa kAmya-premase bhI anaMta guNaviziSTa prema zrutake prati karanA yogya hai, phira bhI dRSTAMta isakI sImA nahIM banA skaa| isa kAraNa jahA~taka dRSTAMta pahu~ca sakA, vahIMtakakA prema kahA gayA hai, yahA~ dRSTAMta siddhAMtakI carama sImAtaka nahIM pahu~ca sakA hai| anAdi kAlase jIvako saMsArarUpa anaMta pariNati prApta honeke kAraNa use asaMsArarUpa kisI bhI aMzakA jJAna nahIM hai| bahutase kAraNoMkA saMyoga milanepara usa aMza-dRSTike pragaTa honekA yoga yadi use milA bhI to isa viSama saMsAra-pariNatike kAraNa use yaha avakAza nahIM miltaa| jabataka yaha avakAza nahIM milatA tabataka jIvako nijakI prAptikA bhAna kahanA yogya nahIM; aura jabataka isakI prApti na ho tabataka jIvako koI sukha kahanA yogya nahIM hai-use duHkhI kahanA hI yogya hai / aisA dekhakara jise atyaMta anaMta karuNA prApta huI hai, aisA Apta puruSa, duHkha dUra karaneke jisa mArgako usane jAnA hai, vaha usa mArgako kahatA thA, kahatA hai, aura bhaviSyameM khegaa| vaha mArga yahI hai ki jisameM jIvakA svAbhAvika rUpa pragaTa huA hai jisameM jIvakA svAbhAvika sukha pragaTa huA hai-aisA jJAnI puruSa hI usa ajJAna-pariNati aura isase prApta jo duHkha-pariNAma hai, usase AtmAko svAbhAvikarUpase samajhA sakaneke yogya hai-kaha sakaneke yogya hai aura vaha vacana AtmAke svAbhAvika jJAnapUrvaka hI hotA hai, isaliye vaha usa duHkhako dUra kara sakanemeM samartha hai| isaliye yadi vaha vacana kisI bhI prakArase jIvako zravaNa ho, use apUrvabhAvarUpa jAnakara usameM parama prema sphurita ho, to tatkAla hI athavA anukramase AtmAkA svAbhAvika rUpa pragaTa ho sakatA hai| Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 322] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 309 322 bambaI, zrAvaNa vadI 1948 nirantara hI AtmasvarUpa rahA karatA hai, jisameM prArabdhodayake sivAya dUsare kisI bhI avakAzakA yoga nahIM hai| isa udayameM kabhI paramArtha-bhASA kahanekA yoga udaya AtA hai, kabhI paramArtha-bhASA likhanekA yoga udaya AtA hai, aura kabhI paramArtha-bhASA samajhAnekA yoga udaya AtA hai / hAlameM to vaizya-dazAkA yoga vizeSatAse rahA karatA hai; aura jo kucha udayameM nahIM AtA use hAlameM to kara sakanekI asamarthatA hI hai / jIvitavyako kevala udayAdhIna karanese-ho jAnese-viSamatA dUra ho gaI hai| tumhAre prati, apane prati aura dUsaroMke prati kisI bhI tarahakA vaibhAvika bhAva prAyaH udita nahIM hotA, aura isI kAraNa patra Adi kArya karanerUpa paramArtha-bhASA-yogase avakAza prApta nahIM hai, aisA likhA hai; yaha aisA hI hai / pUrvopArjita svAbhAvika udayake anusAra dehakI sthiti hai; AtmabhAvase usakA avakAza atyaMta abhAvarUpa hai| ___ usa puruSake svarUpako jAnakara usakI bhaktike satsaMgakA mahAn phala hotA hai, jo kevala citrapaTake dhyAnase nahIM miltaa| jo usa puruSake svarUpako jAnatA hai, use svAbhAvika atyaMta zuddha AtmasvarUpa pragaTa hotA hai| isake pragaTa honeke kAraNabhUta usa puruSako jAnakara saba prakArakI asaMsAra-saMsAra-kAmanA parityAgarUpa karake-parityAga karake-zuddha bhaktise usa puruSa-svarUpakA vicAra karanA yogya hai / jaisA Upara kahA hai, citrapaTakI pratimAke hRdaya-darzanase mahAn phala hotA hai-yaha vAkya visaMvAdarahita samajhakara likhA hai| mana mahilAnuM vahAlA upare, bIjAM kAma karata re. isa padake vistRta arthako Atma-pariNAmarUpa karake usa prema-bhaktiko satpuruSameM atyaMtarUpase karanA yogya hai, aisA saba tIrthaMkaroMne kahA hai, vartamAnameM kahate haiM, aura bhaviSyameM bhI aisA hI kheNge| usa puruSase prApta usakI Atmapaddhati-sUcaka bhASAmeM, jisakA vicAra-jJAna vikSeparahita ho gayA hai, aisA puruSa, usa puruSako AtmakalyANake liye jAnakara, vaha zruta (zravaNa) dharmameM mana ( AtmA) ko dhAraNa karatA hai-usa rUpase pariNAma karatA hai / vaha pariNAma kisa taraha karanA yogya hai, isa bAtako 'mana mahilA, vahAlA upare, bIjAM kAma karata re' yaha dRSTAMta dekara samarthana kiyA hai| ThIka to isa taraha ghaTatA hai ki yadyapi puruSake prati strIkA kAmya-prema saMsArake anya bhAvoMkI apekSA ziromaNi hai, phira bhI usa premase anaMta guNaviziSTa prema, satpuruSase prApta AtmarUpa zrutadharmameM hI karanA yogya hai, parantu isa premakA svarUpa jahA~ dRSTAMtako ullaMghana kara jAtA hai, vahA~ jJAnakA avakAza nahIM hai, aisA samajhakara hI, parisImAbhUta zrutadharmake liye bhartArake prati strIke kAmya-premakA dRSTAMta diyA hai / yahA~ dRSTAMta siddhAMtakI carama sImAtaka nahIM pahu~catA; isake Age vANI pIcheke hI pariNAmako pAkara raha jAtI hai, aura Atma-vyaktise aisA mAlUma hotA hai| Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 zrImad rAjacandra [patra 323 323 bambaI, zrAvaNa vadI 11 guru. 1948 zubhecchA saMpanna bhAI 0000 staMbhatIrtha. jisakI AtmasvarUpameM sthiti hai aisA jo....usakA niSkAma smaraNapUrvaka yathAyogya bA~canA / usa taraphase "Ajakala kSAyika samakita nahIM hotA" ityAdi saMbaMdhI vyAkhyAnakI carcAviSayaka tumhArA likhA huA patra prApta huA hai / jo jIva usa usa prakArase pratipAdana karate haiM-upadeza karate haiM, aura usa saMbaMdhameM jIvoMko vizeSarUpase preraNA karate haiM, ve jIva yadi utanI preraNA-gaveSaNA-jIvake kalyANake viSayameM kareMge to isa praznake samAdhAna honekA unheM kabhI na kabhI avazya avasara milegA / una jIvoMke prati doSa-dRSTi karanA yogya nahIM hai, kevala niSkAma karuNAse hI una jIvoMko dekhanA yogya hai| isa saMbaMdhameM kisI prakArakA cittameM kheda lAnA yogya nahIM, usa usa prasaMgapara jIvako unake prati krodha Adi karanA yogya nhiiN| kadAcit una jIvoMko upadeza dekara samajhAnekI tumheM ciMtA hotI ho to bhI usake liye tuma vartamAna dazAko dekhate hue to lAcAra hI ho, isaliye anukaMpA-buddhi aura samatA-buddhipUrvaka una jIvoMke prati sarala pariNAmase dekhanA, tathA aisI hI icchA karanA cAhiye aura yahI paramArthamArga hai, aisA nizcaya rakhanA yogya hai / hAlameM unheM jo karmasaMbaMdhI AvaraNa hai, use bhaMga karaneke liye yadi unheM svayaM hI ciMtA utpanna ho to phira tumase athavA tuma jaise dUsare satsaMgIke mukhase, unheM kucha bhI bArambAra zravaNa karanekI ullAsa-vRtti utpanna ho; tathA kisI AtmasvarUpa satpuruSake saMyogase mArgakI prApti ho; parantu aisI ciMtA utpanna honekA yadi unake pAsa sAdhana bhI ho to hAlameM ve aisI ceSTApUrvaka AcaraNa na kreN| aura jabataka usa usa prakArakI jIvakI ceSTA rahatI hai tabataka tIrthaMkara jaise jJAnI-puruSakA vAkya bhI usake liye niSphala hotA hai; to phira tuma logoMke vAkya niSphala hoM aura unheM yaha klezarUpa mAlUma par3e, isameM kucha bhI Azcarya nahIM / aisA samajhakara Upara pradarzita kI huI aMtaraMga bhAvanAse unake prati bartAva karanA, aura kisI prakArase bhI jisase unheM tumhArese klezakA kama kAraNa upasthita ho aisA vicAra karanA, yaha mArgameM yogya ginA gayA hai / phira, eka dUsarA anurodha kara denA bhI spaSTarUpase likhane yogya mAlUma hotA hai, isaliye likhe dete haiN| vaha yaha hai ki hamane pahile tuma logoMse kahA thA ki jaise bane vaise hamAre saMbaMdha dUsare jIvoMse kama hI bAta karanA / isa anukramameM calanekA lakSa yadi vismRta ho gayA ho to aba phirase smaraNa rakhanA / hamAre saMbaMdhameM aura hamAredvArA kahe gaye athavA likhe gaye vAkyoMke saMbaMdha aisA karanA yogya hai; aura hAlameM isake kAraNoMko tumheM spaSTa batA denA yogya nahIM / parantu yadi yaha lakSa anukramase anusaraNa karanemeM vismRta hotA hai, to yaha dUsare jIvoMko kleza AdikA kAraNa hotA hai, yaha bhI aba "kSAyikakI carcA" ityAdike saMbaMdhase tumhAre anubhavameM A gayA hai| isakA pariNAma yaha hotA hai ki jo kAraNa jIvako prApta honese kalyANake kAraNa hoM, una jIvoMko una kAraNoMkI prApti isa bhavameM hotI huI ruka jAtI hai; kyoMki ve to apanI ajJAnatAse, jisakI pahicAna nahIM huI aise satpuruSake saMbaMdhameM tuma logoMse jAnI huI bAtase, usa satpuruSake prati vimukha hote haiM, usake viSayameM AgrahapUrvaka Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 patra 323] vividha patra Adi saMgraha-25 vA~ varSa dUsarI-dUsarI ceSTAyeM kalpita kara lete haiM, aura phirase aisA saMyoga milanepara vaisI vimukhatA prAyaH karake aura balavAna ho jAtI hai / aisA na hone deneke liye, aura isa bhavameM yadi unheM aisA saMyoga ajAnapanese mila bhI jAya to ve kadAcit zreyako prApta kara sakeMge, aisI dhAraNA rakhakara, aMtaraMgameM aise satpuruSako pragaTa rakhakara bAhyarUpase gupta rakhanA hI adhika yogya hai / vaha guptapanA kucha mAyA-kapaTa nahIM hai, kyoMki isa taraha bartAva karanA mAyA-kapaTakA hetu nahIM hai| vaha bhaviSya-kalyANakA hI hetu hai| yadi aisA ho to vaha mAyA-kapaTa nahIM hotA, aisA mAnate haiN| jise darzanamohanIya udayameM balavAnarUpase hai, aise jIvako apanedvArA kisI prakAra satpuruSa Adike viSayameM avajJApUrvaka bolanekA avasara prApta na ho, itanA upayoga rakhakara calanA, yaha usakA aura upayoga rakhanevAle donoMke kalyANakA kAraNa hai| ___ jJAnI puruSake viSayameM avajJApUrvaka bolanA, tathA isa prakArake prasaMgameM utsAhI honA, yaha jIvake anaMta saMsArake bar3hanekA kAraNa hai, aisA tIrthakara kahate haiM / usa puruSake guNagAna karanA, usa prasaMgameM utsAhI honA, aura usakI AjJAmeM sarala pariNAmase parama upayoga-dRSTipUrvaka rahanA, ise tIrthakara anaMta saMsArakA nAza karanevAlA kahate haiM, aura ye vAkya jinAgamameM haiN| bahutase jIva ina vAkyoMko zravaNa karate hoMge, phira bhI jinhoMne prathama vAkyako niSphala aura dUsare vAkyako saphala kiyA ho, aise jIva to kvacit hI dekhanemeM Ate haiN| jIvane anaMtabAra prathama vAkyako saphala aura dUsare vAkyako niSphala kiyA hai / usa tarahake pariNAmameM AnemeM use bilakula bhI samaya nahIM lagatA, kyoMki anAdi kAlase usakI AtmAmeM moha nAmakI madirA vyApta ho rahI hai| isaliye bArambAra vicArakara vaise vaise prasaMgameM yathAzakti, yathAbala aura vIryapUrvaka Upara kahe anusAra AcaraNa karanA yogya hai| kadAcit aisA mAna lo ki ' isa kAlameM kSAyika samakita nahIM hotA,' aisA jina AgamameM spaSTa likhA hai / aba usa jIvako vicAra karanA yogya hai ki 'kSAyika samakitakA kyA artha hotA hai ?' jisake eka navakAramaMtra jitanA bhI vrata-pratyAkhyAna nahIM hotA, phira bhI vaha jIva adhikase adhika tIna bhavameM aura nahIM to usI bhavameM parama padako prApta karatA hai, aisI mahAn Azcarya karanevAlI usa samakitakI vyAkhyA hai| phira aba aisI vaha kaunasI dazA samajhanI cAhiye ki jise kSAyika samakita kahA jAya ! ' yadi tIrthaMkara bhagavAnkI dRr3ha zraddhA ' kA nAma kSAyaka samakita mAneM to usa zraddhAko kaisI samajhanI cAhiye ! aura jo zraddhA hama samajhate haiM vaha to nizcayase isa kAlameM hotI hI nahIM / yadi aisA mAlUma nahIM hotA ki amuka dazA athavA amuka zraddhAko kSAyika samakita kahA hai, to phira hama kahate haiM ki jinAgamake zabdoMkA kevala yahI artha huA ki kSAyika samakita hotA hI nahIM / aba yadi aisA samajho ki ye zabda kisI dUsare Azayase kahe gaye haiM, athavA kisI pIcheke kAlake visarjana doSase likha diye gaye haiM, to jisa jIvane isa viSayameM AgrahapUrvaka pratipAdana kiyA ho, vaha jIva kaise doSako prApta hogA, yaha sakheda karuNApUrvaka vicAranA yogya hai / ___ hAlameM jinheM jinasUtroMke nAmase kahA jAtA hai, una sUtroMmeM 'kSAyika samakita nahIM hai' aisA spaSTa nahIM likhA hai, tathA paramparAgata aura dUsare bhI bahutase granthoMmeM yaha bAta calI AtI hai, aisA hamane Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 323 par3hA hai, aura sunA bhI hai; aura yaha vAkya mithyA hai athavA mRSA hai, aisA hamArA abhiprAya nahIM hai| tathA vaha vAkya jisa prakArase likhA hai, vaha ekAMta abhiprAyase hI likhA hai, aisA bhI hameM nahIM lgtaa| kadAcit aisA samajho ki vaha vAkya ekAMtarUpase aisA hI ho to bhI kisI bhI prakArase vyAkula honA yogya nahIM / kAraNa ki yadi ina saba vyAkhyAoMko satpuruSake AzayapUrvaka nahIM jAnA to phira ye vyAkhyAyeM hI saphala nahIM haiN| kadAcit samajho ki isake sthAnameM, jinAgamameM likhA ho ki cauthe kAlakI taraha pA~caveM kAlameM bhI bahutase jIvoMko mokSa hogA, to isa bAtakA zravaNa karanA koI tumhAre aura hamAre liye kalyANakArI nahIM ho sakatA, athavA mokSa-prAptikA kAraNa nahIM ho sakatA, kyoMki jisa dazAmeM vaha mokSa-prApti kahI hai, usI dazAkI prApti hI iSTa hai, upayogI hai, aura kalyANakArI hai| zravaNa karanA to eka bAta mAtra hai, isI taraha isase pratikUla vAkya bhI mAtra eka bAta hI hai| ye donoM hI bAteM likhI hoM, athavA koI eka hI likhI ho, athavA donoMmeMse eka bhI bAta na likhakara koI bhI vyavasthA na batAI gaI ho, to bhI vaha baMdha athavA mokSakA kAraNa nahIM hai| kevala baMdha dazA hI baMdha hai, aura mokSa dazA hI mokSa hai, kSAyika dazA hI kSAyika hai, anya dazA hI anya hai, jo zravaNa hai vaha zravaNa hai, jo manana hai vaha manana hai, jo pariNAma hai vaha pariNAma hai, jo prApti hai vaha prApti hai-aisA satpuruSakA nizcaya hai| jo baMdha hai vaha mokSa nahIM hai, jo mokSa hai vaha baMdha nahIM hai, jo jo hai vaha vahI hai, jo jisa sthitimeM hai vaha usI sthitimeM hai / jisa prakAra baMdha-buddhi dUra hue binA mokSa-jIvanmukti-mAnanA kAryakArI nahIM hai, usI taraha akSAyika dazAse kSAyika mAnanA bhI kAryakArI nahIM hai / kevala mAnanekA phala nahIM, phala kevala dazAkA hI hai| jaba yaha bAta hai to phira aba apanI AtmA hAlameM kaunasI dazAmeM hai, aura usa kSAyika samakitI jIvakI dazAkA vicAra karane yogya hai yA nahIM; athavA usase utaratI huI athavA usase car3hatI huI dazAke vicArako jIva yathArtharUpase kara sakatA hai athavA nahIM ? isIkA vicAra karanA jIvako zreyaskara hai / parantu anaMtakAla bIta gayA, phira bhI jIvane aisA vicAra nahIM kiyaa| use aisA vicAra karanA yogya hai, aisA use bhAsita bhI nahIM huA aura yaha jIva anaMtabAra niSphalatAse siddha-padatakakA upadeza kara cukA hai; Upara kahe hue usa kramako usane binA vicAre hI kiyA hai-vicArapUrvaka yathArtha vicArase nahIM kiyaa| jisa prakAra jIvane pUrva meM yathArtha vicArake binA hI aisA kiyA hai, usI taraha vaha usa dazA ( yathArtha vicAradazA) ke binA vartamAnameM aisA karatA hai, aura jabataka jIvako apane jJAnake balakA bhAna nahIM hogA, tabataka vaha bhaviSyameM bhI isI taraha pravRtti karatA rhegaa| jIvake kisI bhI mahApuNyake yogakA tyAga karanese, tathA vaise mithyA upadezapara calanese jIvakA bodha-bala AvaraNako prApta ho gayA hai, aisA jAnakara isa viSayameM sAvadhAna hokara yadi vaha nirAvaraNa honekA vicAra karegA to vaha vaisA upadeza karanese, dUsareko preraNA karanese aura AgrahapUrvaka bolanese ruka jaaygaa| adhika kyA kaheM ! eka akSara bolate hue bhI atizaya atizaya preraNAse bhI vANI maunako hI prApta hogii| aura usa maunako prApta honeke pahile hI jIvase eka akSarakA satya bolA jAnA bhI azakya hai| yaha bAta kisI bhI prakArase tInoM kAlameM saMdeha karane yogya nahIM hai| Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 313 patra 324] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa tIrthakarane bhI aisA hI kahA hai; aura vaha hAlameM usake AgamameM bhI hai, aisA jJAta hai| kadAcit yadi aise kahA huA artha AgamameM nahIM bhI ho, to bhI jo zabda Upara kahe haiM ve Agama hI haiMjinAgama hI haiN| ye zabda rAga, dveSa aura ajJAna ina tInoM kAraNoMse rahita, pragaTarUpase likhe gaye haiM, isaliye sevanIya haiN| thoDese vAkyoMmeM hI likha DAlaneke liye vicAra kiyA huA yaha patra vistRta ho gayA hai, aura yadyapi yaha bahuta hI saMkSepameM likhA hai, phira bhI bahuta prakArase apUrNa sthitise yaha patra aba samApta karanA par3atA hai| tumheM tathA tumhAre jaise dUsare jina jina bhAIyoMkA tumheM samAgama hai unheM, usa prakArake prasaMgameM isa patrake prathama bhAgako vizeSarUpase smaraNameM rakhanA yogya hai; aura bAkIkA dUsarA bhAga tumheM aura dUsare anya mumukSu jIvoMko bArambAra vicAranA yogya hai| yahA~ samAdhi hai| "prArabdhadehI." 324 bambaI, zrAvaNa vadI 14 ravi. 1948 svasti zrIsAyalA grAma zubhasthAne sthita, paramArthake akhaMDa nizcayI, niSkAmasvarUpa ( ........ ) ke bArambAra smaraNarUpa, mumukSu puruSoMse ananya premase sevana karane yogya, parama sarala, aura zAntamUrti aise zrI " subhAgya" ke prati zrI " mohamayI" sthAnase niSkAmasvarUpa aise smaraNarUpa satpuruSakA vinayapUrvaka yathAyogya pahu~ce / jisameM prema-bhakti pradhAna niSkAmarUpase likhI hai aise tumhAre likhe hue bahutase patra anukramase prApta hue haiM / AtmAkAra-sthiti aura upAdhi-yogarUpa kAraNase kevala ina patroMkI pahu~ca mAtra likha sakA huuN| yahA~ bhAI revAzaMkarakI zArIrika sthiti yathAyogya na rahanese, aura vyavahArasaMbaMdhI kAmakAjake bar3ha jAnese upAdhi-yoga bhI vizeSa rahatA AyA hai, aura rahA karatA hai| isa kAraNa isa caumAseMmeM bAhara nikalanA azakya ho gayA hai; aura isake kAraNa tumhArA niSkAma samAgama prApta nahIM ho sakA, aura phira divAlIke pahile usa prakArakA saMyoga prApta honA saMbhava bhI nahIM hai| tumhAre likhe hue bahutase patroMmeM jIva Adi svabhAva aura parabhAvake bahutase prazna likhe hue Ate the, isI kAraNase unakA bhI pratyuttara nahIM likhA jA skaa| isa bIcameM dUsare bhI jijJAsuoMke bahutase patra mile haiM, prAyaH karake isI kAraNase hI unakA bhI uttara nahIM likhA jA skaa| hAlameM jo upAdhi-yoga rahatA hai, yadi usa yogake pratibaMdhake tyAganekA vicAra kareM to tyAga ho sakatA hai; tathApi usa upAdhi-yogake sahana karanese jisa prArabdhakI nivRtti hotI hai, use usI prakArase sahana karaneke sivAya dUsarI icchA nahIM hotI; isaliye isI yogase usa prArabdhako nivRtta hone denA yogya hai, aisA samajhate haiM, aura aisI hI sthiti hai| zAstroM meM isa kAlako krama kramase kSINa honeke yogya kahA hai; aura isa prakArase kama kramase huA bhI karatA hai| mukhyarUpase yaha kSINatA paramArthasaMbaMdhI kSINatA hI kahI hai| jisa kAlameM atyanta kaThinatAse paramArthakI prApti ho, usa kAlako duHSama kAla kahanA cAhiye / yadyapi jisase sarvakAlameM Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 zrImad rAjacandra [patra 324 paramArthakI prApti hotI hai aise puruSoMkA saMyoga durlabha hI hai, parantu aise kAlameM to yaha atyaMta hI durlabha ho rahA hai / jIvoMkI paramArthavRtti kSINa hotI jA rahI hai, isa kAraNa usake prati jJAnI puruSoMke upadezakA bala kama hotA jAtA hai, aura isase paramparAse vaha upadeza bhI kSINa hotA jA rahA haiarthAt aba krama kramase paramArtha-mArgake vyavaccheda honekA kAla A rahA hai| isa kAlameM, aura usameM bhI Ajakala lagabhaga sau varSoMse manuSyoMkI paramArthavRtti bahuta kSINa ho gaI hai, aura yaha bAta pratyakSa hai| sahajAnaMdasvAmIke samayataka manuSyoMmeM jo sarala vRtti thI, usameM aura AjakI sarala vRttimeM mahAn antara ho gayA hai| usa samayataka manuSyoMkI vRttimeM kucha kucha AjJAkAritva, paramArthakI icchA, aura tatsaMbaMdhI nizcayameM dRr3hatA-ye bAteM jaisI thIM vaisI Aja nahIM rahI haiN| isa kAraNa Aja to bahuta hI kSINatA A gaI hai / yadyapi abhI isa kAlameM paramArthavRttikA sarvathA vyavaccheda nahIM huA, tathA bhUmi bhI satpuruSoMse rahita nahIM huI hai, to bhI yaha kAla usakAlakI apekSA adhika viSama hai-bahuta viSama hai-aisA mAnate haiN| isa prakArakA kAlakA svarUpa dekhakara hRdayameM aMkhaDarUpase mahAn anukaMpA rahA karatI hai / kisI bhI prakArase jIvoMkI atyaMta duHkhakI nivRttikA upAya jo sarvottama paramArtha, yadi usa paramArthasaMbaMdhI vRtti kucha bar3hatI jAtI ho, to hI use satpuruSakI pahicAna hotI hai, nahIM to nahIM hotii| vaha vRtti phirase jIvita ho, aura kinhIM bhI jIvoMko--bahutase jIvoMko-paramArthasaMbaMdhI mArga prApta ho, aisI anukaMpA akhaMDarUpase rahA karatI hai, to bhI aisA honA hama bahuta durlabha mAnate haiM, aura usake kAraNa bhI Upara batA diye haiN| jisa puruSakA cauthe kAlameM milanA durlabha thA, aise puruSakA saMyoga isa kAlameM huA hai, parantu jIvoMkI paramArthasaMbaMdhI ciMtA atyaMta kSINa ho gayI hai; arthAt usa puruSakI pahicAna honA atyaMta kaThina hai / usameM bhI gRhavAsa Adike prasaMgameM usa puruSakI sthiti dekhakara to jIvako pratIti AnA aura bhI durlabha hai--atyaMta hI durlabha hai; aura yadi kadAcit pratIti A bhI gaI to hAlameM jo usakA prArabdhakA krama rahatA hai, use dekhakara usakA nizcaya rahanA durlabha hai; aura yadi kadAcit usakA nizcaya bhI ho jAya to bhI usakA satsaMga rahanA durlabha hai; aura paramArthakA jo mukhya kAraNa hai vaha to yahI hai; use aisI sthitimeM dekhakara Upara batAye hue kAraNoMko adhika balavAnarUpase dekhate haiM, aura yaha bAta dekhakara phira phirase anukaMpA utpanna ho AtI hai| IzvarecchAse jisa kisI jIvakA bhI kalyANa vartamAnameM honA hogA, vaha to usI taraha hogA, aura hama isa viSayameM aisA bhI mAnate haiM ki vaha dUsarese nahIM parantu hamase hI hogA / parantu hama aisA mAnate haiM ki jaisI hamArI anukaMpAyukta icchA hai, jisase jIvoMko vaisA paramArtha-vicAra aura paramArtha-prApti ho sake, vaisA saMyoga hameM kisI prakArase kama hI huA hai| hama aisAM mAnate haiM ki yadi yaha deha gaMgA yamunA Adike pradezameM athavA gujarAta dezameM utpanna huI hotI-vahA~ vRddhiMgata huI hotI to yaha eka balavAna kAraNa hotA / tathA hama aisA mAnate haiM ki yadi prArabdhameM gRhavAsa bAkI na hotA aura brahmacarya yA vanavAsa hotA to yaha bhI eka dUsarA balavAna kAraNa hotA / kadAcit gRhavAsa bAkI hotA aura upAdhi Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 324] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 315 yogarUpa prArabdha na hotA, to vaha paramArthakA tIsarA balavAna kAraNa hotA, aisA mAnate haiM / pahile kahe hue do kAraNa to ho cuke haiM, isaliye aba unakA nivAraNa nahIM ho sakatA, phira bhI abhI aisA honA bAkI hai ki tIsarA upAdhi-yogarUpa prArabdha zIghratAse nivRtta ho--usakA niSkAma karuNApUrvaka vedana ho| kintu yaha vicAra bhI abhI yogya sthitimeM hai; arthAt aisI hI icchA rahatI hai ki usa prArabdhakA sahajameM hI pratIkAra ho jAya, athavA usa prakArakA udaya vizeSa udayameM Akara thor3e hI kAlameM samApta ho jAya, to hI vaisI niSkAma karuNA raha sakatI hai| aura ina do prakAroMmeM to hAlameM udAsInatAse arthAt sAmAnyarUpase hI rahanA hai, aisI Atma-bhAvanA hai; aura isa saMbaMdhameM bArambAra mahAn vicAra rahA karatA hai / jabataka upAdhi-yoga samApta nahIM hotA tabataka kisa prakArake sampradAyapUrvaka paramArtha kahanA, yaha maunarUpase aura avicAra athavA nirvicArameM hI rakkhA hai-arthAt hAlameM yaha vicAra karaneke viSayameM udAsa bhAva rahatA hai| AtmAkAra sthiti ho jAnese prAyaH karake citta eka aMza bhI upAdhi-yogakA vedana karane yogya nahIM hai, phira bhI vaha to jisa prakArase sahana karaneko mile usI prakArase sahana karanA hai, isaliye usameM samAdhi hai| parantu kinhIM jIvoMse paramArthasaMbaMdhI prasaMga par3atA hai, to unheM usa upAdhi-yogake kAraNa hamArI anukaMpAke anusAra lAbha nahIM milatA; aura tumhArI likhI huI jo kucha paramArthasaMbaMdhI bAta AtI hai vaha bhI cittameM muzkilase hI praveza ho pAtI hai, kyoMki hAlameM usakA udaya nahIM hai| isa kAraNa patra Adike prasaMgase bhI tumhAre sivAya dUsare mumukSu jIvoMko icchita anukaMpAse paramArthavRtti nahIM dI jA sakatI, yaha bAta bhI cittako bahuta bAra lagA karatI hai| cittake baMdhanayukta na ho sakaneke kAraNa, jo jIva saMsArake saMbaMdhameM strI AdirUpase prApta hue haiM, una jIvoMkI icchAko bhI klezita karanekI nahIM hotI, arthAt use bhI anukaMpAse, aura mA~ bApa Adike upakAra Adi kAraNoMse upAdhi-yogakA balavAna rItise sahana karate haiM / aura jisa jisakI jo kAmanA hai, usa usa prArabdhake udayameM jisa prakArase vaha kAmanA prApta honI hai, jabataka vaha usa prakArase na ho, tabataka nivRtti grahaNa karate hue bhI jIva udAsIna hI rahatA hai / isameM kisI prakArakI hamArI kAmanA nahIM hai, hama to isa sabameM niSkAma hI haiM, phira bhI usa prakArake baMdhana rakhanerUpa prArabdha udayameM rahatA hai; ise bhI dUsare mumukSukI paramArthavRtti utpanna karanemeM hama vighnarUpa samajhate haiM / ____ jabase tuma hameM mile ho tabhIse yaha bAta-jo Upara anukramase likhI hai--kahanekI icchA thI, parantu usa usa prakArase usakA udaya nahIM thA, isaliye aisA nahIM banA; aba vaha udaya batAne yogya thA isaliye ise saMkSepameM kaha diyA hai, ise tumheM bArambAra vicAraneke liye likhA hai / isameM bahuta vicAra karake sUkSmarUpase hRdayameM dhAraNa karane yogya bAta likhI hai| tuma aura gozalIAke sivAya isa patrake samAcAra jAnane yogya dUsare jIva hAlameM tumhAre pAsa nahIM haiM, itanI bAta smaraNa rakhaneke liye hI likhI hai / kisI bAtameM, zabdoMke saMkSipta honeke kAraNa, yadi kucha aisA mAlUma de ki abhI hameM kisI prakArakI saMsAra-sukha-vRtti bAkI hai, to usa arthako phirase vicAranA yogya hai / yaha nizcaya Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 325 hai ki tInoM kAlameM hamAre saMbaMdhameM yaha mAlUma honA kalpita hI samajhanA cAhiye, arthAt saMsAra-sukhavRttise hameM nirantara udAsa bhAva hI rahatA hai| ye vAkya yaha samajhakara nahIM likhe ki tumhArA hamAre prati kucha kama nizcaya hai, athavA yadi hogA to vaha nivRtta ho jAyagA; inheM kisI dUsare hI hetuse likhA hai| jagatmeM kisI bhI prakArase jisakI kisI bhI jIvake prati bheda-dRSTi nahI, aise zrI....niSkAma AtmasvarUpakA namaskAra phuNce| " udAsIna " zabdakA artha sama bhAva hai| 325 bambaI, zrAvaNa 1948 mumukSujana yadi satsaMgameM hoM to ve nirantara ullAsita pariNAmameM rahakara alpa kAlameM hI Atma-sAdhana kara sakate haiM, yaha bAta yathArtha hai / tathA satsaMgake abhAvameM sama pariNati rahanA kaThina hai; phira bhI aise karanemeM hI Atma-sAdhana rahatA hai, isaliye cAhe jaise mithyA nimittameM bhI jisa prakArase sama pariNati A sake, usI prakArase pravRtti karanA yogya hai / yadi jJAnIke AzrayameM hI nirantara vAsa ho to thor3e hI sAdhanase bhI sama pariNati AtI hai, isameM to koI bhI vivAda nahIM / parantu jaba pUrvakarmake baMdhanase anukUla na AnevAle nimittameM rahanA hotA hai, usa samaya cAhe kisI bhI taraha, jisase usake prati dveSarahita pariNAma rahe, aise pravRtti karanA hI hamArI vRtti hai, aura yahI zikSA bhI hai| ve jisa taraha satpuruSake doSakA uccAraNa bhI na kara sakeM, usa taraha yadi tumase pravRtti karanA bana sakatA ho to kaSTa sahakara bhI usa taraha AcaraNa karanA yogya hai| hAlameM hamArI tumheM aisI koI zikSA nahIM hai ki jisase tumheM unase bahuta tarahase pratikUla calanA pdd'e| yadi kisI bAbatameM ve tumheM bahuta pratikUla samajhate hoM to vaha jIvakA anAdikA abhyAsa hai, aisA jAnakara dhIraja rakhanA hI adhika yogya hai| jisake guNagAna karanese jIva bhava-mukta ho jAtA hai, usake guNagAnase pratikUla hokara doSabhAvase pravRtti karanA, yaha jIvako mahA duHkhakA denevAlA hai, aisA mAnate haiM; aura jaba vaise prakArameM jIva Akara pha~sa jAte haiM to hama samajhate haiM ki jIvako koI aisA hI pUrvakarmakA baMdhana honA cAhiye / hameM to isa viSayameM dveSarahita pariNAma hI rahatA hai, aura unake prati karuNA hI AtI hai / tuma bhI isa guNakA anukaraNa karo; aura jisa taraha una logoMko guNagAna karaneke yogya satpuruSake avarNavAda bolanekA avasara upasthita na ho, aisA yogya mArga prahaNa karo, yahI anurodha hai / hama svayaM upAdhi-prasaMgameM rahate Aye haiM aura raha rahe haiM, isake Uparase hama spaSTa jAnate haiM ki usa prasaMgameM sampUrNa AtmabhAvase pravRtti karanA durlabha hai| isaliye nirupAdhipUrNa dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA sevana karanA Avazyaka hai / aisA jAnate hue bhI hAlameM to hama aisA hI kahate haiM ki jisase usa upAdhikA vahana karate hue nirupAdhikA visarjana na ho jAya, aisA hI karate rho| ___jaba hama jaise bhI satsaMgakA sevana karate haiM, to phira vaha tumheM kaise asevanIya ho sakatA hai, yaha jAnate haiM; parantu hAlameM to hama pUrvakarmako hI bhaja rahe haiM, isaliye tumheM dUsarA mArga hama kaise batAveM, yaha tuma hI vicaaro| Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 326, 327] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa eka kSaNabharake liye bhI isa saMsargameM rahanA acchA nahIM lagatA; aisA honepara bhI bahuta samayase ise sevana kiye cale Ate haiM, aura abhI amuka kAlataka sevana karanekA vicAra rakhanA par3A hai| aura tumheM bhI yahI anurodha kara denA yogya samajhA hai / jaise bane taise vinaya Adi sAdhanase saMpanna hokara satsaMga, satzAstrAbhyAsa, aura AtmavicArameM pravRtti karanA hI zreyaskara hai / eka samayake liye bhI pramAda karanekI tIrthaMkaradevakI AjJA nahIM hai / 326 bambaI, zrAvaNa vadI 1948 jisa puruSako dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase kisI bhI prakArakI pratibaddhatA nahIM rahatI, vaha puruSa namana karane yogya hai, kIrtana karane yogya hai, parama premapUrvaka guNagAna karane yogya hai, aura phira phirase viziSTa AtmapariNAmase dhyAna karane yogya hai| Apake bahutase patra mile haiM / upAdhi saMyoga isa prakArase rahatA hai ki usakI vidyamAnatAmeM patra likhane yogya avakAza nahIM rahatA, athavA usa upAdhiko udayarUpa samajhakara mukhyarUpase ArAdhanA karate hue, tuma jaise puruSako bhI jAnabUjhakara patra nahIM likhA; isake liye kSamA kreN| jabase cittameM isa upAdhi-yogakI ArAdhanA kara rahe haiM, usa samayase jaisA muktabhAva rahatA hai, vaisA muktabhAva anupAdhi-prasaMgameM bhI nahIM rahatA thA, aisI nizcala dazA maMgasira sudI 6 se ekadhArAse calI A rahI hai| 327 bambaI, bhAdrapada sudI 1 bhauma. 1948 OMsat tumhArA vairAgya Adi vicAroMse pUrNa eka savistara patra karIba tIna dina pahale milA thaa| jIvako vairAgya utpanna honA, ise hama eka mahAn guNa mAnate haiM / aura isake sAtha zama, dama, viveka Adi sAdhanoMkA anukramase utpanna honerUpa yoga mile to jIvako kalyANakI prApti sulabha ho jAtI hai, aisA mAnate haiN| (UparakI lAinameM jo yoga zabda likhA hai usakA artha prasaMga athavA satsaMga karanA cAhiye ) / anaMta kAlase jIva saMsArameM paribhramaNa kara rahA hai, aura isa paribhramaNameM isane anaMta tapa, japa, vairAgya Adi sAdhana kiye mAlUma hote haiM, phira bhI jisase yathArtha kalyANa siddha hotA hai, aisA eka bhI sAdhana ho sakA ho, aisA mAlUma nahIM hotA / aise tapa, japa, athavA vairAgya, athavA dUsare sAdhana kevala saMsArarUpa hI hue haiN| aisA jo huA hai vaha kisa kAraNase huA ! yaha bAta phira phirase vicArane yogya hai / ( yahA~para kisI bhI prakArase japa, tapa, vairAgya Adi sAdhana saba niSphala haiM, aisA kahanekA abhiprAya nahIM hai, parantu ye jo niSphala hue haiM, usakA kyA hetu hogA, yaha vicAra karaneke liye yaha likhA gayA hai| jise kalyANakI prApti ho jAtI hai, aise jIvako vairAgya Adi sAdhana to nizcayase hote hI haiN)| Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 zrImad rAjacandra [patra 328 niraMtara hamAre satsaMgameM rahaneke saMbaMdhameM jo tumhArI icchA hai, usa viSayameM hAlameM kucha likha sakanA asaMbhava hai| tumheM mAlUma huA hogA ki hamArA jo yahA~ rahanA hotA hai vaha upAdhipUrvaka hI hotA hai, aura vaha upAdhi isa prakArase hai ki aise prasaMgameM zrItIrthakara jaise puruSake viSayameM bhI kucha nirNaya karanA ho to bhI kaThina ho jAya, kyoMka anAdi kAlase jIvako kevala bAhya pravRttikI athavA bAhya nivRttikI hI pahicAna ho rahI hai; aura isIke AdhArase hI vaha satpuruSako asatpuruSa kalpanA karatA AyA hai| kadAcit kisI satsaMgake yogase yadi jIvako aisA jAnanemeM AyA bhI ki "yaha satpuruSa hai", to bhI phira niraMtara unake bAhya pravRttirUpa yogako dekhakara jaisA cAhiye vaisA nizcaya nahIM rahatA, athavA niraMtara vRddhiMgata hotA huA bhaktibhAva nahIM rahatA, aura kabhI to jIva saMdehako prApta hokara vaise satpuruSake yogako tyAgakara, jisakI kevala bAhya nivRtti hI mAlUma hotI hai, aise asatpuruSakA dRr3hAgrahapUrvaka sevana karane lagatA hai / isaliye jisa kAlameM satpuruSako nivRtti-prasaMga rahatA ho, vaise prasaMgameM usake samIpa rahanA, yaha jIvako hama vizeSa hitakara samajhate haiM-isa bAtakA isa samaya isase adhika likhA jAnA asambhava hai / yadi kisI prasaMgapara hamArA samAgama ho to usa samaya tuma isa viSayameM pUchanA, aura usa samaya yadi kucha vizeSa kahane yogya prasaMga hogA to use kaha sakanA saMbhava hai| yadi dIkSA lenekI bArambara icchA hotI ho to bhI hAlameM usa pravRttiko zAnta hI karanA cAhiye / tathA kalyANa kyA hai, aura vaha kisa taraha ho sakatA hai, isakA bArambAra vicAra aura gaveSaNA karanI cAhie / isa kramameM anaMta kAlase bhUla hotI AtI hai, isaliye atyaMta vicArapUrvaka hI paira uThAnA yogya hai| 328 bambaI, bhAdrapada sudI 7 soma. 1948 udaya dekhakara udAsa nahIM honA. saMsArakA sevana karaneke AraMbha kAlase lagAkara Ajataka tumhAre prati jo kucha avinaya, abhakti, aura aparAdha Adi doSa upayogapUrvaka athavA anupayogase hue hoM, una sabakI atyaMta namratAse kSamA cAhatA huuN| zrItIrthakarane jise dharma-parva ginane yogya mAnA hai, aisI isa varSakI saMvatsarI vyatIta huii| kisI bhI jIvake prati kisI bhI prakArase kisI bhI kAlameM atyaMta alpa doSa bhI karanA yogya nahIM, aisI bAta jisakedvArA paramotkRSTarUpase nizcita huI hai, aise isa cittako namaskAra karate haiM; aura isa vAkyako eka mAtra smaraNa karane yogya aise tumheM hI likhA hai| isa vAkyako tuma niHzaMkarUpase jAnate ho| " tumheM ravivArako patra likhUgA" aisA likhA thA parantu nahIM likha sakA, yaha kSamA karane yogya hai / tumane vyavahAra-prasaMgake vivecanAke saMbaMdhameM jo patra likhA thA, usa vivecanAko cittameM utArane aura vicAranekI icchA thI, parantu vaha icchA cittake AtmAkAra ho jAnese niSphala ho gaI hai; aura isa samaya kucha likhanA bana sake, aisA mAlUma nahIM hotA; isake liye atyaMta namratApUrvaka kSamA mA~gakara isa patrako samApta karatA huuN| . sahajakharUpa. Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 329, 330, 331, 332 ] vividha patra Adi saMgraha-25 vA~ varSa 319 329 bambaI, bhAdrapada sudI 10 guru. 1948 jisa jisa prakArase AtmA Atma-bhAvako prApta kare, ve saba dharmake hI bheda haiM / jisa prakArase AtmA anya bhAvako prApta kare vaha bheda anyarUpa hI hai, dharmarUpa nahIM / tumane hAlameM jo vacana sunaneke pazcAt niSThA aMgIkAra kI hai, vaha niSThA zreyaskara hai / vaha niSThA Adi mumukSuko dRr3ha satsaMga milanepara anukramase vRddhiko prApta hokara AtmasthitirUpa hotI hai| jIvako, dharmako kevala apanI hI kalpanAse athavA kalpanA-prApta kisI anya puruSase zravaNa karanA, manana karanA athavA ArAdhanA karanA yogya nahIM hai| jo kevala Atma-sthitise hI rahatA hai, aise satpuruSase hI AtmA athavA AtmadharmakA zravaNa karanA yogya hai--yAvajIvana ArAdhanA karanA yogya hai| 330 bambaI, bhAdrapada sudI 10 guru.1948 saMsAra-kAlase lagAkara isa kSaNataka tumhAre prati kisI bhI prakArakI avinaya, abhakti, asatkAra athavA aisA hI anya dUsare prakArakA koI bhI aparAdha mana, vacana aura kAyAke pariNAmase huA ho, usa sabako atyaMta namratAse, una saba aparAdhoMke atyaMta laya pariNAmarUpa AtmasthitipUrvaka, maiM saba prakArase kSamA mA~gatA hU~ aura ise kSamA karAneke maiM yogya huuN| tumheM kisI bhI prakArase usa aparAdha AdikA anupayoga ho to bhI atyaMtarUpase, hamArI kisI bhI prakArase vaisI pUrvakAlasaMbaMdhI bhAvanA samajhakara, isa kSaNameM atyaMtarUpase kSamA karane yogya Atmasthiti karaneke liye laghutAse prArthanA hai| 331 bambaI, bhAdrapada sudI20 guru. 1948 isa kSaNaparyaMta tumhAre prati kisI bhI prakArase pUrva Adi kAlameM mana vacana aura kAyAke yogase jo jo kucha aparAdha Adi hue hoM, una sabako atyaMta AtmabhAvase vismaraNa karake kSamA cAhatA huuN| isake bAda kisI bhI kAlameM tumhAre prati usa prakArake aparAdhakA honA asaMbhava samajhatA hU~, aisA honepara bhI kisI anupayoga bhAvase dehaparyaMta, yadi vaha aparAdha kabhI ho bhI jAya to usa viSayameM bhI yahA~ atyaMta namra pariNAmase kSamA cAhatA hU~ aura usa kSamAbhAvarUpa isa patrako vicArate hue bArambAra citavana karake tuma bhI hamAre pUrvakAlake usa sarva prakArake aparAdhako bhUla jAne yogya ho / 332 bambaI, bhAdrapada sudI 12 ravi. 1948 paramArtha zIghra prakAzita honeke viSayameM tuma donoMkA AgrahapUrNa vacana prApta huA; tathA tumane jo vyavahAra-ciMtAke viSayameM likhA, aura usameM bhI sakAmabhAva nivedana kiyA, vaha bhI AgrahapUrvaka prApta huA hai| ___ hAlameM to isa sabake visarjana kara denerUpa udAsInatA hI rahatI hai, aura usa sabako IzvarecchAke AdhIna hI sauMpa denA yogya hai / hAlameM ye donoM bAteM jabataka hama phirase na likheM tabataka vismaraNa hI karane yogya haiN| Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 .......- -- --- zrImad rAjacandra [patra 333, 334 333 bambaI, bhAdrapada vadI 3 zukra. 1948 yahA~se likhe hue patrake tumheM milanese honevAle AnaMdako nivedana karate hue, tumane hAlameM dIkSAsaMbaMdhI vRttike kSobha prApta karaneke viSayameM jo likhA, so vaha kSobha hAlameM yogya hI hai| __krodha Adi aneka prakArake doSoMke kSaya ho jAnepara hI saMsAra-tyAgarUpa dIkSA lenA yogya hai, athavA kisI mahAn puruSake saMyogase koI yogya prasaMga Anepara aisA karanA yogya hai / isake sivAya kisI dUsarI prakArase dIkSAkA dhAraNa karanA kAryakArI nahIM hotA; aura jIva vaisI dUsarI prakArakI dIkSArUpa bhrAntise grasta hokara apUrva kalyANako cUkatA hai; athavA jisase vizeSa antarAya upasthita ho aise yogakA upArjana karatA hai| isaliye hAlameM to tumhAre kSobhako hama yogya hI samajhate haiM / yaha hama jAnate haiM ki tumhArI yahA~ samAgamameM AnekI vizeSa icchA hai| phira bhI hAlameM to usa saMyogakI icchAkA nirodha karanA hI yogya hai; arthAt vaha saMyoga bananA asaMbhava hai, aura isa bAtakA khulAsA jo prathamake patrameM likhA hai, use tumane par3hA hI hogA / isa tarapha AnekI icchAmeM tumhAre bar3oM AdikA jo nirodha hai, hAlameM usa nirodhako ullaMghana karanekI icchA karanA yogya nahIM / matAgrahameM buddhikA udAsIna karanA hI yogya hai; aura hAlameM to gRhastha dharmako anusaraNa karanA bhI yogya hai / apanA hitarUpa jAnakara athavA samajhakara AraMbha-parigrahakA sevana karanA yogya nahIM / aura isa paramArthako bArambAra vicAra karake sadagraMthakA bA~cana, zravaNa, aura manana Adi karanA yogya hai| niSkAma yathAyogya. bambaI, bhAdrapada vadI 8 budha.1948 OMnamaskAra jisa jisa kAlameM jo jo prArabdha udaya Aye usa sabako sahana karate jAnA, yahI jJAnI puruSoMkA sanAtana AcaraNa hai, aura yahI AcaraNa hameM udaya rahA karatA hai| arthAt jisa saMsArameM sneha nahIM rahA, usa saMsArake kAryakI pravRttikA udaya rahatA hai, aura usa udayakA anukramase vedana huA karatA hai / udayake isa kramameM kisI bhI prakArakI hAni-vRddhi karanekI icchA utpanna nahIM hotA; aura hama aisA mAnate haiM ki jJAnI puruSoMkA bhI vahI sanAtana AcaraNa hai; phira bhI jisameM sneha nahIM rahA, athavA sneha rakhanekI icchA nivRtta ho gaI hai, athavA nivRtta hone AI hai, aise isa saMsArameM kAryarUpasekAraNarUpase pravRtti karanekI icchA nahIM rahI, isa kAraNa AtmAmeM nivRtti hI rahA karatI hai| aisA honepara bhI jisase usake aneka prakArake saMga-prasaMgameM pravRtti karanA par3e, aise pUrvameM kisI prArabdhakA upArjana kiyA hai, jise hama sama pariNAmase sahana karate haiM, parantu abhI bhI kucha samayataka vaha udayameM hai, aisA jAnakara kabhI kabhI kheda hotA hai, kabhI kabhI vizeSa kheda hotA hai / aura usa khedakA kAraNa vicArakara dekhanase to vaha parAnukaMpArUpa hI mAlUma hotA hai / hAlameM to usa prArabdhako svAbhAvika udayake anusAra vedena kiye binA anya icchA utpanna nahIM hotI, tathApi usa udayameM hama dUsare kisIko sukha, duHkha, rAga, dveSa, lAbha aura alAbhake kAraNarUpase mAlUma hote haiM; isa mAlUma honemeM loka-prasaMgakI vicitra bhrAMti dekhakara kheda hotA hai / jisa saMsArameM sAkSI kartAke rUpase mAnA Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 335, 336, 337] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 321 jAtA hai, usa saMsArameM usa sAkSIse sAkSIrUpa rahanA, aura karttArUpase bhAsamAna honA, yaha dudhArI talavArapara calaneke samAna hai| aisA honepara bhI yadi vaha sAkSI-puruSa bhrAMtiyukta logoMko, kisIko kheda, duHkha aura alAbhakA kAraNa mAlUma na par3e, to usa prasaMgameM usa sAkSI-puruSako atyaMta kaThinAI nahIM hai| hameM to atyaMta kaThinAIke prasaMgakA udaya rahatA hai| isameM bhI udAsInabhAva hI jJAnIkA sanAtana dharma hai ( yahA~ dharma zabda AcaraNake arthameM hai)| eka bAra jaba eka tuccha tinakeke do bhAga karanekI kriyAke kara sakanekI zaktikA bhI upazama ho, usa samaya jo IzvarecchA hogI vahI hogaa| aciMtyadazAsvarUpa. bambaI, Asoja sudI 1 budha. 1948 jIvake kartRttva-akartRttvako samAgamameM zravaNa karake nididhyAsana karanA yogya hai / vanaspati Adike saMyogase pArekA ba~dhakara cA~dI vagairaha rUpa ho jAnA saMbhava nahIM hotA, yaha bAta nahIM hai / yoga-siddhike bhedase kisI taraha aisA ho sakatA hai, aura jise usa yogake ATha aMgoMmeMse pA~ca aMga prApta ho gaye haiM, use siddhi-yoga hotA hai / isake sivAya koI dUsarI kalpanA karanA kevala kAlakSeparUpa hI hai / yadi usakA vicAra bhI utpanna ho to vaha bhI eka kautukarUpa hI hai, aura kautuka Atma-pariNAmake liye yogya nahIM hai / pArekA svAbhAvikarUpa pArApana hI hai| 336 bambaI, Asoja sudI 7 bhauma. 1948 pragaTa AtmasvarUpa avicchinnarUpase sevana karane yogya hai| vAstavika bAta to aisI hai ki kiye hue karma binA bhoge nivRtta hote nahIM, aura nahIM kiye hue kisI karmakA phala milatA nhiiN| kisI kisI samaya akasmAt kisIko vara athavA zApa denese jo zubha athavA azubha phala milatA huA dekhanemeM AtA hai, vaha kisI nahIM kiye hue karmakA phala nahIM hai-vaha bhI kisI prakArase kiye hue karmakA hI phala hai| ekendriyakA ekAvatArIpanA apekSAse samajhane yogya hai| 337 bambaI, Asoja sudI 10, 1948 (1) bhagavatI Adi siddhAMtoMmeM jo kinhIM kinhIM jIvoMke bhavAMtarakA varNana kiyA hai, usameM kucha saMzaya hone jaisI bAta nahIM / tIrthakara to bhalA pUrNa AtmasvarUpa haiN| parantu jo puruSa kevala yoga, dhyAna Adike abhyAsake balase rahate hoM, una puruSoM ke bhI bahutase puruSa bhavAMtarako jAna sakate haiM; aura aisA honA kucha kalpita bAta nahIM hai| jisa puruSako AtmAkA nizcayAtmaka jJAna hai, use bhavAMtarakA jJAna honA yogya hai-hotA hai / kacit bAnake tAratamya-kSayopazama-bhedase vaisA kamI 41 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 - zrImad rAjacandra [patra 337 nahIM bhI hotA, parantu jisakI AtmAmeM pUrNa zuddhatA rahatI hai, vaha puruSa to nizcayase usa jJAnako jAnatA hai-bhavAMtarako jAnatA hai / AtmA nitya hai, anubhavarUpa hai, vastu hai-ina saba prakAroMke atyaMtarUpase dRr3ha honeke liye zAstrameM ve prasaMga kahe gaye haiN| yadi kisIko bhavAMtarakA spaSTa jJAna na hotA ho to yaha yaha kahaneke barAbara hai ki kisIko AtmAkA spaSTa jJAna bhI nahIM hotA; parantu aisA to hai nahIM / AtmAkA spaSTa jJAna to hotA hai, aura bhavAMtara bhI spaSTa mAlUma hotA hai / apane tathA parake bhava jAnaneke jJAnameM kisI bhI prakArakA visaMvAda nahIM hai| tIrthakarako mikSAke liye jAte samaya pratyeka sthAnapara suvarNa-vRSTi ityAdi ho hI ho-aisA zAstrake kahanekA artha nahIM samajhanA caahiye| athavA zAstrameM kahe hue vAkyoMkA yadi usa prakArakA artha hotA ho to vaha sApekSa hI hai| yaha vAkya loka-bhASAkA hI samajhanA caahiye| jaise yadi kisIke ghara kisI sajjana puruSakA Agamana ho to vaha kahatA hai ki 'Aja amRtakA megha barasA'; jaise usakA yaha kahanA sApekSa hai-yathArtha hai, parantu vaha zabdake bhAvArthase hI yathArtha hai, zabdake mUla arthameM yathArtha nahIM hai / isI taraha tIrthaMkara AdikI bhikSAke viSayameM bhI hai| phira bhI aisA hI mAnanA yogya hai ki AtmasvarUpameM pUrNa aise puruSake prabhAvake balase yaha honA atyaMta saMbhavita hai| aisA kahanekA prayojana nahIM hai ki sarvatra hI aisA huA hai, parantu kahanekA abhiprAya yaha hai ki aisA honA saMbhava hai-aisA honA yogya hai / jahA~ pUrNa AtmasvarUpa hai, vahA~ sarva-mahatprabhAva-yoga AzritarUpase rahatA hai, yaha nizcayAtmaka bAta hai-niHsandeha aMgIkAra karane yogya bAta hai| jahA~ pUrNa AtmasvarUpa rahatA hai vahA~ yadi sarva-mahat-prabhAva-yoga na rahatA ho to phira vaha dUsarI kaunasI jagaha rahe ! yaha vicArane yogya hai / usa prakArakA dUsarA to koI sthAna honA saMbhava nahIM, to phira sarvamahat-prabhAva-yogakA abhAva hI hogaa| parantu jaba pUrNa AtmasvarUpakA prApta honA bhI abhAvarUpa nahIM hai, to phira mahat prabhAva-yogakA abhAva to kahA~se ho sakatA hai ? aura yadi kadAcit aisA kahA jAya ki AtmasvarUpakI pUrNa prApti honA to yogya hai, kintu mahat prabhAva-yogakI prApti honA yogya nahIM, to yaha kahanA eka visaMvAda paidA karaneke sivAya aura kucha nahIM kahA jA sakatA / kyoMki yaha kahanevAlA zuddha AtmasvarUpake mahatpanese atyaMta hIna aise prabhAva-yogako mahAn samajhatA hai-aMgIkAra karatA hai aura yaha aisA sUcita karatA hai ki vaha vaktA AtmasvarUpakA jAnanevAlA nahIM hai| usa AtmasvarUpase koI bhI mahAn nahIM hai / jo prabhAva-yoga pUrNa AtmasvarUpako bhI prApta na ho / isa prakArakA isa sRSTimeM koI prabhAva-yoga utpanna huA nahIM, vartamAnameM hai nahIM, aura Age utpanna hogA nahIM parantu isa prabhAva-yogameM AtmasvarUpako koI pravRtti kartavya nahIM hai, yaha bAta to avazya hai| aura yadi use usa prabhAva-yogameM koI karttavya mAlUma hotA hai to vaha puruSa AtmasvarUpake atyaMta ajJAnameM hI rahatA hai, aisA mAnate haiN| kahanekA abhiprAya yaha hai ki AtmarUpa mahAbhAgya tIrthakarameM saba prakArakA prabhAvayoga honA yogya hai-hotA hai| parantu usake eka aMzakA bhI prakaTa karanA unheM yogya nahIM / kisI svAbhAvika puNyake prabhAvase suvarNa-vRSTi ityAdi ho, aisA kahanA asaMbhava nahIM, aura vaha tIrthakarapadako bAdhAkAraka bhI nahIM hai / jo tIrthakara haiM ve AtmasvarUpake sivAya koI anya prabhAva Adi nahIM karate, aura jo karate haiM ve AtmarUpa tIrthakara kahe jAne yogya nahIM, aisA mAnate haiM, aura aisA hI hai| Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 338] vividha patra Adi saMgraha-25yA~ varSa 323 jo jinabhagavAnke kahe hue zAstra mAne jAte haiM, unameM kucha boloMke vicchinna ho jAnekA kathana hai, aura unameM kevalajJAna Adi dasa bola mukhya haiM; aura una dasa boloMke vicchinna hue dikhAnekA Azaya yahI batAnekA hai ki isa kAlameM 'sarvathA mukti nahIM hotii| ye dasa bola jise prApta ho gaye hoM, athavA jise inameMkA eka bhI bola prApta ho gayA ho to use carama-zarIrI jIva kahanA yogya hai, aisA samajhakara isa bAtako vicchedarUpa mAnA hai| phira bhI ekAMtase aisA hI kahanA yogya nahIM aisA hameM mAlUma hotA hai, aura aisA hI hai| kyoMki ina boloMmeM kSAyika samakitakA bhI niSedha hai, aura vaha caramazarIrIke hI ho, aisA to ThIka nahIM, athavA aisA ekAMta bhI nahIM hai| mahAbhAgya zreNikake kSAyika samakita honepara bhI ve carama-zarIrI nahIM the, isa prakAra unhIM jinabhagavAnke zAstroMmeM kathana hai| tathA jinakalpI sAdhuke vihArakA vyavaccheda kahanA zvetAmbaroMkA hI kathana hai, digambaroMkA kathana nahIM / ' sarvathA mokSa honA' isa kAlameM saMbhava nahIM hai, aisA donoMkA hI abhiprAya hai; aura vaha bhI atyaMta ekAMtarUpase nahIM kahA jA sakatA / hama mAnate haiM ki isa kAlameM carama-zarIrIpanA nahIM hai, parantu yadi azarIrIbhAvarUpase Atma-sthiti hai, to vaha bhAvanayase carama-zarIrIpanA hI nahIM kintu siddhapanA bhI hai / aura vaha azarIrI-bhAva isa kAlameM nahIM hai-yadi yahA~ aisA kaheM to yaha yaha kahaneke tulya hai ki hama hI svayaM maujUda nahIM haiM / vizeSa kyA kaheM ! yaha sarvathA ekAMta nahIM hai| kadAcit yaha ekAMta ho bhI to vaha, jisane Agamako kahA hai, usI AzayI satpuruSadvArA samajhane yogya hai, aura yahI AtmasthitikA upAya hai| (2) punarjanma hai-avazya hai, isake liye maiM anubhavase 'hA~' kahanemeM acala huuN| (3) parama premarUpa bhaktike binA jJAna zUnya hI hai / jo aTakA hai vaha kevala yogyatAkI kamIke hI kAraNa aTakA huA hai| jJAnIke pAsase jJAnakI icchA karanekI apekSA bodha-svarUpa samajhakara bhaktikI icchA karanA, yaha parama phaladAyaka hai / jisapara Izvara kRpA kare use kaliyugameM usa padArthakI prApti ho / yaha mahAkaThina hai| 338 bambaI, Asoja vadI 6, 1948 (1) yahA~ AtmAkAratA rahatI hai| AtmAke Atma-svarUpabhAvase pariNAmake honeko AtmAkAratA kahate haiN| (2) jo kucha hotA hai use hone denaa| na udAsIna honA / na anughamI honaa| na paramAtmAse hI icchA karanI, aura na vyAkula honA / yadi ahaMbhAva rukAvaTa DAlatA ho to jitanA bane usako rokanA; aura aisA honepara bhI yadi vaha dUra na hotA ho to use Izvarake liye arpaNa kara denaa| parantu dInatA na Ane denaa| Age kyA hogA, isakA vicAra nahIM karanA, aura jo ho use karate rhnaa| adhika udher3a-buna karanekA prayatna nahIM karanA / alpa bhI bhaya nahIM rakhanA / jo kucha karanekA abhyAsa ho gayA hai use vismaraNa kiye rahanA-to hI Izvara prasanna hogA-to hI paramabhakti pAnekA phala milegA-to hI hamArA aura tumhArA saMyoga huA yogya hai / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 bhImad rAjavandra [patra 339, 340 aura upAdhimeM kyA hotA hai, yaha Age calakara dekha leMge / dekha leMge-isakA artha bahuta gaMbhIra hai| sarvAtmA hari samartha hai| mahaMta puruSoMkI kRpAse nirbala mati kama hI rahatI hai / yadyapi Apake upAdhi-yogameM lakSa rahA karatA hai, parantu jo kucha sattA hai vaha saba sarvAtmAke hI hAtha hai / aura vaha sattA nizcayase AkAMkSArahita aise jJAnIko hI prApta hotI hai / jabataka usa sarvAtmA harikI icchA jaise ho, vaise jJAnIko bhI calanA, yaha AjJAMkita dharma hai| Upara jo upAdhimeMse ahaMbhAvake chor3aneke vacana likhe haiM, unake Upara Apa thor3e samaya vicAra kreN| ApakI usImeM usa prakArakI dazA ho jAya aisI ApakI manovRtti hai / phirase nivedana hai ki upAdhimeM jaise bane taise niHzaMka rahakara udyama karanA / Age kyA hogA, yaha vicAra chor3a denaa| 339 bambaI, Asoja vadI 8, 1948 loka-vyApaka aMdhakArameM apanedvArA prakAzita jJAnI puruSa hI yAthAtathya dekhate haiM / lokakI zabda Adi kAmanAoMke prati dekhate hue bhI udAsIna rahakara jo kevala apaneko hI spaSTarUpase dekhate haiM, aise jJAnIko hama namaskAra karate haiM, aura isa samaya itanA hI likhakara jJAnase sphurita AtmabhAvako taTastha karate haiN| 340 bambaI, Asoja 1948 (1) jo kucha upAdhi kI jAtI hai, vaha kucha nija-bhAvake kAraNa karanemeM nahIM AtI-usa prakArase nahIM kI jAtI / vaha jisa kAraNase kI jAtI hai, vaha kAraNa anukramase vedana karane yogya aisA prArabdha karma hai / jo kucha udayameM Aye usakA avisaMvAda pariNAmase vedana karanA, isa prakAra jo jJAnIkA bodha hai, vaha hamameM nizcala rahatA hai-arthAt hama usI prakArase vedana karate haiN| parantu icchA to aisI rahatI hai ki alpa kAlameM hI eka samayameM hI--yadi vaha udaya asattAko prApta hotA ho to hama ina sabameMse uThakara cale jA~ya-AtmAmeM itanI svataMtratA rahA karatI hai| phira bhI nidrA-kAla, bhojana-kAla tathA amuka avakAza-kAlake sivAya upAdhikA prasaMga rahA karatA hai aura kucha bhinnarUpa nahIM hotA, to bhI kisI bhI prasaMgapara Atmopayoga apradhAnabhAvakA sevana karate hue dekhA jAtA hai, aura usa prasaMgapara mRtyuke zokase bhI adhika zoka hotA hai, yaha bAta nissandeha hai| aisA honeke kAraNa, aura jabataka gRhastha-pratyayI prArabdha udayameM rahe, tabataka sarvathA ayAcaka bhAvake sevana karanemeM citta rahanemeM hI jJAnI puruSoMkA mArga rahatA hai, isa kAraNa isa upAdhikA sevana karate haiN| yadi usa mArgakI upekSA kareM to bhI hama jJAnIkA virodha nahIM karate, phira bhI usakI upekSA nahIM ho sakatI / yadi usakI upekSA kareM to gRhastha avasthA bhI vanavAsarUpase sevana hone laga jAya,.aisA tIba vairAgya rahA karatA hai| sarva prakArake kartavyameM udAsInarUpa aise hamase yadi kucha ho sakatA ho to eka yahI ho sakatA Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 325 patra 341, 342] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa hai ki pUrvopArjita karmakA samatA bhAvase vedana karanA aura jo kucha kiyA jAtA hai vaha usaki AdhArase kiyA jAtA hai, aisI dazA rahatI hai| (2) hameM aisA ho AtA hai ki hama yadyapi apratibaddhatAse raha sakate haiM to bhI hameM saMsArake bAhya prasaMgakI, aMtara prasaMgakI, aura kuTumba Adike snehake sevana karanekI icchA nahIM hotI, to phira tuma jaise mArgecchAvAnako-jise pratibaddhatArUpa bhayaMkara yamakA sAhacarya rahatA hai-usake dina-rAta sevana karanekA atyaMta bhaya kyoM nahIM chUTatA ! jJAnI puruSase sahamata hokara jo saMsArakA sevana karatA hai, use tIrthakara apane mArgase bAhara kahate haiN| __ kadAcit jo jJAnI puruSase sahamata hokara saMsArakA sevana karate haiM, yadi ve saba tIrthakarake mArgase bAhara hI kahe jAne yogya hoM, to phira zreNika Adiko mithyAlvakA honA saMbhava hotA hai, aura tIrthakarake vacanameM visaMvAda AtA hai / yadi tIrthaMkarakA vacana visaMvAdayukta ho to unheM phira tIrthaMkara kahanA hI yogya nhiiN| tIrthakarake kahanekA Azaya yaha hai ki jo jJAnI-puruSase sahamata hokara AtmabhAvase, svacchaMdatAse, kAmanAse, anurAgase, jJAnIke vacanakI upekSA karake, anupayoga pariNAmI hokara saMsArakA sevana karatA hai, vaha puruSa tIrthakarake mArgase bAhara hai| 341 bambaI, asoja 1948 hama kisI bhI prakArake apane Atmika-baMdhanake kAraNa saMsArameM nahIM raha rahe haiM / jo strI hai usase pUrvameM bA~dhe hue bhoga aura karmako nivRtta karanA hai, aura jo kuTumba hai usakA pUrvameM liyA haA karja vApisa dekara nivRtta honeke liye usameM raha rahe haiN| tanake liye, dhanake liye, bhogake liye, sukhake liye, svArthake liye athavA anya kisI tarahake Atmika-baMdhanake kAraNa hama saMsArameM nahIM raha rahe haiM / jisa jIvako mokSa nikaTatAse na rahatA ho, vaha jIva aise aMtaraMga bhedako kaise samajha sakatA hai ! kisI duHkhake bhayase hamane saMsArameM rahanA svIkAra kiyA hai, yaha bAta bhI nahIM hai| mAna-apamAnakA to jo kucha bheda hai vaha saba nivRtta hI ho gayA hai| 342 bambaI, Asoja 1948. (1) jisa prakArase yahA~ kahA gayA thA, yahA~ usase bhI sugamarUpase dhyAnakA svarUpa likhA hai| 1. kisI nirmala padArthameM dRSTike sthApita karanekA abhyAsa karake prathama use caMcalatArahita sthitimeM laanaa| 2. isa taraha kucha sthiratA prApta ho jAneke bAda dAhinI A~khameM sUrya aura baoNImeM candra sthita hai, isa prakArakI bhAvanA krnaa| . 3. isa bhAvanAko tabataka sudRr3ha banAnA, jabataka ki yaha bhAvanA usa padArthake AkAra Adike darzanako utpanna na kara de| Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhImad rAjacandra [patra 342 4. usa prakArakI sudRr3hatA ho jAneke pazcAt candrako dAhinI A~khameM aura sUryako baoNI A~kha meM sthApita krnaa| 5. isa bhAvanAko tabataka sudRr3ha banAnA, jabataka yaha bhAvanA usa padArthake AkAra Adike darzanako utpanna na kara de / ( yaha jo darzana kahA hai, use bhAsyamAna-darzana samajhanA / ) 6. ina donoM prakAroMkI ulTI-sIdhI bhAvanAoMke siddha ho jAnepara bhRkuTIke madhya bhAgameM una donoMkA citavana krnaa| 7. pahile isa citavanako A~kha kholakara karanA / 8. usa citavanake aneka tarahase dRr3ha ho jAneke bAda A~kha baMda rakhakara, usa padArthake darzanakI bhAvanA krnii| 9. usa bhAvanAse darzanake sudRr3ha ho jAneke pazcAt hRdayameM eka aSTadala kamalakA citavana karake, una donoM padArthIko anukramase sthApita karanA / / 10. hRdayameM isa prakArakA eka aSTadala kamala mAnA gayA hai, parantu vaha aisA mAnA gayA hai ki vaha vimukharUpase rahatA hai, isaliye use sanmukharUpase arthAt sIdhI tarahase citavana karanA / 11. usa aSTadala kamalameM pahile candrake tejako sthApita karanA, phira sUryake tejako sthApita karanA, aura phira akhaMDa divyAkAra agnikI jyoti sthApita karanA / 12. usa bhAvake dRr3ha ho jAneke bAda, usameM jinakA jJAna, darzana aura AtmacAritra pUrNa hai aise zrIvItarAgadevakI pratimAkA mahAtejomaya svarUpase citavana karanA / 13. usa parama pratimAkA na bAla, na yuvA aura na vRddha, isa prakAra divyasvarUpase citavana krnaa| 14. aisI bhAvanA karanA ki saMpUrNa jJAna-darzana utpanna honese zrIvItarAgadeva yahIM svarUpasamAdhimeM vidyamAna haiN| 15. aisI bhAvanA karanA ki svarUpa-samAdhimeM sthita vItarAga AtmAke svarUpameM hI tadAkAra haiN| 16. aisI bhAvanA karanA ki unake mUrdhasthAnase usa samaya OMkArakI dhani nikala rahI hai / 17. aisI bhAvanA karanA ki una bhAvanAoMke dRr3ha ho jAnepara vaha OMkAra saba prakArake vaktavya-jJAnakA upadeza kara rahA hai|| 18. jisa prakArake samyakmArgase vItarAgadevane vItarAga-niSpannatAko prApta kiyA hai, aisA jJAna usa upadezakA rahasya hai, aisA citavana karate karate vaha jJAna kyA hai, aisI bhAvanA karanA / 19. usa bhAvanAke hada ho jAneke pazcAt unhoMne jo dravya Adi padArtha kahe haiM, unakI bhAvanA karake AtmAkA nija svarUpameM citavana karanA-sarvAMgase citavana krnaa| (2) dhyAnake anekaneka bheda haiM / ina sabameM zreSTha dhyAna to vahI kahA jAtA hai jisameM AtmA mukhyabhAvase rahatI hai aura prAyaH karake Atma-jJAnakI prApti ke binA yaha Atma-dhyAnakI prApti nahIM hotii| isa prakAra AtmajJAna yathArtha bodhakI prAptike sivAya utpanna nahIM hotaa| isa yathArtha bodhakI prAti prAyaH karake krama kramase bahutase jIvoMko hotI hai, aura usakA mukhya mArga bodhasvarUpa aise jJAnI puruSakA Azraya athavA saMga, aura usake prati bhumaan-prem-hai| jJAnI puruSakA usa usa prakArakA saMga Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 342] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa 327 jIvako anaMtakAlameM bahuta bAra ho cukA hai, parantu ' yaha puruSa jJAnI hai, isaliye aba usakA Azraya grahaNa karanA hI kartavya hai| aisA jJAna isa jIvako nahIM huA, aura isI kAraNa jIvako paribhramaNa karanA par3A hai, hameM to aisA dRr3hatApUrvaka mAlUma hotA hai| (3) jJAnI-puruSakI pahicAna na honemeM prAyaH karake jIvake hama tIna mahAn doSa mAnate haiM: (1) eka to 'maiM jAnatA hU~, maiM samajhatA hU~', isa prakArase jIvako mAna rahatA hai, vaha mAna / (2) dUsare, jJAnI puruSake Upara rAga karanekI apekSA parigraha AdimeM vizeSa rAga honaa| (3) tIsare, loka-bhayake kAraNa, apakIrti-bhayake kAraNa, aura apamAna-bhayake kAraNa jJAnIse vimukha rahanA--usake prati jisa prakAra vinayAnvita honA cAhiye usa prakAra na honaa| ye tIna kAraNa jIvako jJAnIse ajJAta hI rakhate haiN| jIvakI jJAnImeM bhI apane samAna hI kalpanA rahA karatI hai| apanI kalpanAke anusAra hI jJAnIke vicArakA aura zAstrakA bhI mApa kiyA jAtA hai; graMthoMke paThana Adise thor3A bhI jJAna prApta ho jAnese, jIvako use aneka prakArase dikhAnekI icchA rahA karatI hai-ityAdi doSa Upara batAye hue tIna doSoMmeM hI garbhita ho jAte haiM: aura ina tInoM doSoMkA upAdAna kAraNa to eka 'svacchaMda' nAmakA mahAdoSa hI hai aura usakA nimitta kAraNa asatsaMga hai| jisako tumhAre prati ' tumheM kisI prakAra kucha bhI paramArthakI prApti ho' isa prayojanake sivAya dUsarI koI bhI spRhA nahIM, aisA maiM isa bAtako yahA~ spaSTa batA denA cAhatA hU~ ki tumheM abhI Upara batAye hue doSoMke prati prema rahatA hai / ' maiM jAnatA hU~, maiM samajhatA hU~', yaha doSa anekabAra pravRttimeM rahA karatA hai; asAra parigraha AdimeM bhI mahattAkI icchA rahatI hai-ityAdi jo doSa haiM, ve dhyAna aura jJAna ina sabake kAraNabhUta. jJAnI puruSa aura usakI AjJAkA anusaraNa karanemeM bAdhA DAlate haiN| isaliye aisA mAnate haiM ki jaise bane taise AtmAmeM vRtti karake unake kama karanekA prayatna karanA, aura alaukika bhAvanAke pratibaMdhase udAsa honA yahI kalyANakAraka hai / zarIrameM yadi pahile AtmabhAvanA hotI ho to use hone denA, kramase phira prANameM AtmabhAvanA karanA, phira indriyoMmeM AtmabhAvanA karanA, phira saMkalpa-vikalparUpa pariNAmameM AtmabhAvanA karanA, aura phira sthira jJAnameM AtmabhAvanA karanA-vahIM saba prakArakI anya AlaMbanoMse rahita sthiti karanA caahiye| (3) prANa, ) sohaM vANI, usakA dhyAna krnaa| rasa. ) anahada r. 343 Asoja vi. saM. 1948 he paramakRpAla deva ! janma, jarA, maraNa Adi saba duHkhoMke atyanta kSaya karanevAle aise Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 344, 345, 346 vItarAga puruSakA mUlamArga, Apa zrImadne anaMta kRpA karake mujhe pradAna kiyaa| isa anaMta upakArake pratyupakArakA badalA cukAneke liye maiM sarvathA asamartha huuN| phira Apa zrImat kucha bhI leneke liye sarvathA nispRha haiM; isase maiM mana, vacana aura kAyAkI ekAgratAse Apake caraNAravindameM namaskAra karatA huuN| ApakI paramabhakti aura vItarAga puruSake mUla dharmakI upAsanA mere hRdayameM bhavaparyaMta akhaMDarUpase jAgRta rahA kare, itanA hI cAhatA hU~, yaha saphala hoo! OM zAntiH zAntiH zAntiH / vikrama saMvat 1948 344 bhavavAsI mUdadazA. ravikai udota asta hota dina dina prati, aMjulIkai jIvana jyauM jIvana ghaTatu hai| kAlakai prasata china china hota chIna tana, Arakai calata mAno kAThasau kaTatu hai| ete pari mUrakha na khojai paramArathakauM, svArathakai hetu bhrama bhArata ThaTatu hai| lagau phirai loganisauM pagyau parai joganisauM, viSairasa bhoganisauM ne na haTatu hai // 1 // (2) jaise mRga matta vRSAdityakI tapata mAhi, tRSAvaMta mRSAjala kArana aTatu hai| taiseM bhavavAsI mAyAhIsauM hita mAni mAni, ThAni gani bhrama zrama nATaka naTatu hai| Agaiko dhukata dhAi pIche bacharA cavAi jaisaiM naina hIna nara jevarI baTatu hai, taisaiM mUr3ha cetana mukata karatUti karai, rovata ha~sata phala khovata khaTatu hai // 2 // (samayasAra-nATaka) 345 bambaI, 1948 saMsArameM aisA kyAM sukha hai ki jisake pratibaMdhameM jIva rahanekI icchA karatA hai ! bambaI, 1948 346 kiMbahuNA iha jaha jaha, rAgadosA vilijjati, taha taha payahiavvaM, esA ANA jiNidANam / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - patra 347 ] vividha patra Adi saMgraha-25vA~ varSa ___ 329 kitanA kaheM, jisa jisa taraha isa rAga-doSakA vizeSarUpase nAza ho usa usa taraha AcaraNa karanA, yahI jinezvaradevakI AjJA hai| 347 bambaI, Asoja 1948 jisa padArthameMse nitya hI vizeSa vyaya hotA ho aura Aya kama ho, to vaha padArtha kramase apanepanakA tyAga kara detA hai, arthAt nAza ho jAtA hai-aisA vicAra rakhakara hI isa vyavasAyakA prasaMga rakhanA caahiye| pUrvameM uparjita kiyA huA jo kucha prArabdha hai, usake vedana karaneke sivAya dUsarA koI upAya nahIM hai, aura yogya bhI isI rItise hai, aisA samajhakara jisa jisa prakArase jo kucha prArabdha udayameM AtA hai, use sama pariNAmase vedana karanA hI yogya hai, aura isI kAraNase yaha vyavasAya-prasaMga yogya hai| cittameM kisI rAtise usa vyavasAyakA karttavya nahIM mAlUma honepara bhI, vaha vyavasAya kevala khedakA hI hetu hai, isa prakAra paramArthakA nizcaya honepara bhI, prArabdharUpa honese satsaMga Adi yogakA apradhAnabhAvase vedana karanA par3atA hai / usakA vedana karanemeM icchA-anicchA kucha bhI nahIM hai, parantu AtmAko isa niSphala pravRttike saMbaMdhako dekhakara kheda hotA hai, aura isa viSayameM bArambAra vicAra rahA karatA hai| (2) indriyake viSayarUpI kSetrakI jamInake jItanemeM to AtmA asamarthatA batAtI hai, aura samasta pRthvIke jIta lene meM samarthatAkA vicAra karatI hai, yaha kaisA AzcaryakAraka hai ! pravRttike kAraNa AtmA nivRttikA vicAra nahIM kara sakatI, aisA kahanA kevala eka bahAnA mAtra hai / yadi thor3e samayake liye bhI pravRtti chor3akara AtmA pramAdarahita hokara hamezA nivRttikA hI vicAra kiyA kare, to usakA bala pravRttimeM bhI apanA kArya kara sakatA hai| kyoMki hareka vastukA apane kama-jyAdA balake anusAra hI apanA apanA kArya karanekA svabhAva hai / jisa taraha mAdaka padArtha dUsarI khurAkake sAtha milanese apane asalI svabhAvake pariNamana karaneko nahIM bhUla jAtA, usI taraha jJAna bhI apane svabhAvako nahIM bhuultaa| isaliye hareka jIvako pramAda rahita hokara, yogya kAlameM nivRttike mArgakA hI niraMtara vicAra karanA cAhiye / (3) vratake saMbaMdha yadi kisI jIvako vrata lenA ho to spaSTabhAvase dUsarekI sAkSIse hI lenA cAhiye, usameM phira svecchAse pravRtti nahIM karanA cAhiye / vratameM raha sakanevAlI yadi koI chUTa rakkhI ho aura kisI kAraNavizeSase yadi usa vastukA upayoga karanA par3a jAya to vaisA karaneke svayaM adhikArI na bananA cAhiye / jJAnIkI AjJAke anusAra hI AcaraNa karanA cAhiye nahIM to usameM zithilatA A jAtI hai, aura vratakA bhaMga ho jAtA hai| 42 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 zrImad rAjacandra [patra 347 . (1) moha-kaSAya hareka jIvakI apekSAse jJAnIne krodha, mAna, mAyA aura lobha-yaha krama rakkhA hai| yaha krama ina kaSAyoMke kSaya honekI apekSAse rakkhA hai| pahilI kaSAyake kSaya honese kramase dUsarI kaSAyoMkA kSaya hotA hai| tathA amuka amuka jIvoMkI apekSAse mAna, mAyA, lobha aura krodha aisA jo krama rakhA gayA hai vaha deza, kAla aura kSetrako dekhakara hI rakkhA gayA hai| pahile jIvako apane Apako dUsarese U~cA samajhanese mAna utpanna hotA hai| phira usake liye vaha chala-kapaTa karatA hai, aura usase paisA paidA karatA hai aura vaisA karanemeM vighna karanevAleke Upara krodha karatA hai| isa tarahase kaSAyakI prakRtiyA~ anukramase ba~dhatI haiM, jisameM lobhakI to itanI prabala miThAsa hai ki jIva usameM apane bhAnatakako bhI bhUla jAtA hai, aura usakI paravAhataka bhI nahIM karatA; isaliye mAnarUpI kaSAyake kama karanese anukramase dUsarI kaSAya bhI isake sAtha sAtha kama ho jAtI haiM / AsthA aura zraddhA hareka jIvako jIvake astitvase lagAkara mokSatakakI pUrNarUpase zraddhA rakhanI cAhiye / isameM jarA bhI zaMkA nahIM rakhanI cAhiye / isa jagaha azraddhA rakhanA, yaha jIvake patita honekA kAraNa hai, aura yaha isa prakArakA sthAnaka hai ki vahA~se nIce gira jAnese phira koI bhI sthiti nahIM raha jaatii| eka aMtarmuhUrtameM sattara koDAkor3I sAgarakI sthiti ba~dhatI hai; jisake kAraNa jIvako asaMkhyAtoM bhavoMmeM bhramaNa karanA par3atA hai| cAritramohase girA huA to ThikAne laga bhI jAtA hai, para darzanamohase girA huA ThikAne nahIM lgtaa| kAraNa yaha hai ki samajhameM phera honese karanemeM bhI phera ho jAtA hai / vItarAgarUpa jJAnIke vacanameM anyathAbhAva honA saMbhava nahIM hai / usake avalaMbanameM rahakara mAnoM amRta hI nikAlA ho, isa rItise zraddhAko jarA bhI nyUna nahIM karanA caahiye| jaba jaba zaMkAke upasthita honekA prasaMga upasthita ho, taba taba jIvako vicAranA cAhiye ki usameM apanI hI bhUla hotI hai| jisa matise vItarAga puruSoMne jJAnako kahA hai, vaha mati isa jIvameM hai hI nahIM; aura isa jIvakI mati to yadi zAkameM namaka kama par3A ho to itane mAtrameM hI ruka jAtI hai to phira vItarAgake jJAnakI matikA mukAbalA to vaha kahA~se kara sakatA hai ! isa kAraNa bArahaveM guNasthAnakake aMtataka bhI jIvako jJAnIkA avalaMbana lenA cAhiye, aisA kahA hai| adhikArI na honepara bhI jo U~ce jJAnakA upadeza diyA jAtA hai, vaha kevala isa jIvako apaneko jJAnI aura catura mAna leneke kAraNa-usake mAna naSTa karaneke kAraNa-hI diyA jAtA hai; aura jo nIceke sthAnakoMse bAta kahI jAtI hai, vaha kevala isaliye kahI jAtI hai ki vaisA prasaMga prApta honepara bhI jIva nIcekA nIce hI rhe| Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26vA~ varSa 348 bambaI, kArtika sudI 1949 jinAgamameM isa kAlakI jo ' duHSama' saMjJA kahI hai, vaha pratyakSa dikhAI detA hai; kyoMki jo 'duHkhase prApta hone yogya ho' use duHSama kahate haiM / usa duHkhase prApta hone yogya to mukhyarUpase eka paramArtha-mArga kahA jA sakatA hai aura usa prakArakI sthiti pratyakSa dekhanemeM AtI hai / yadyapi paramArthamArgako durlabhatA sarva kAlameM hai, parantu isa kAlameM to kAla bhI vizeSarUpase durlabhatAkA kAraNabhUta hai| yahA~ kahanekA yaha prayojana hai ki prAyaH karake isa kSetrameM vartamAna kAlameM pUrvameM jisane paramArthamArgakA ArAdhAna kiyA hai, vaha deha-dhAraNa nahIM karatA / aura yaha satya hai, kyoMki yadi usa prakArake jIvoMkA samUha isa kSetrameM dehadhArIrUpase rahatA hotA, to unheM aura unake samAgamameM AnevAle aneka jIvoMko paramArtha-mArgakI prApti sukhapUrvaka ho sakI hotI; aura isase phira isa kAlako duHSama kAla kahanekA koI kAraNa na raha jAtA / isa prakAra pUrvArAdhaka jIvoMkI alpatA ityAdi honepara bhI vartamAna kAlameM yadi koI bhI jIva paramArtha-mArgakA ArAdhana karanA cAhe to vaha avazya hI ArAdhana kara sakatA hai, kyoMki duHkhapUrvaka bhI isa kAlameM paramArtha-mArga prApta to ho sakatA hai, aisA pUrvajJAniyoMkA kathana hai| vartamAna kAlameM saba jIvoMko mArga duHkhase hI prApta ho, aisA ekAnta abhiprAya nahIM samajhanA cAhiye; parantu prAyaH karake mArga duHkhase prApta hotA hai aisA abhiprAya samajhane yogya hai| usake bahutase kAraNa pratyakSa dikhAI dete haiM: (1) prathama kAraNa yaha hai jaisA Upara batAyA hai ki prAyaH karake jIvakI pUrvakI ArAdhakatA nahIM hai| (2) dUsarA kAraNa yaha hai ki usa prakArakI ArAdhakatA na honeke kAraNa vartamAna dehameM usa ArAdhaka-mArgakI rIti bhI pahile na samajhanese, anArAdhaka-mArgako hI ArAdhaka-mArga mAnakara jIvakI pravRtti hotI hai| (3) tIsarA kAraNa yaha hai ki prAyaH karake kahIM hI satsamAgama athavA sadgurukA yoga hotA hai, aura vaha bhI kacit hI hotA hai| (4) cauthA kAraNa yaha hai ki asatsaMga Adi kAraNoMse jIvako sadguru AdikI pahicAna honA bhI duSkara hotA hai, aura prAyaH karake asadguru AdimeM hI satya pratIti mAnakara jIva vahIM ruka jAtA hai| (5) pA~cavA kAraNa yaha hai ki kacit samAgamakA saMyoga bane to bhI bala-vIrya AdikI isa prakArakI zithilatA rahatI hai ki jIva tathArUpa mArgako grahaNa nahIM kara sakatA, athavA use samajha nahIM sakatA, athavA asatsamAgama Adise yA apanI kalpanAse mithyAmeM satyarUpase pratIti kara baiThatA hai| prAyaH karake vartamAnameM jIvane yA to zuSka-kriyAkI pradhAnatAmeM mokSamArgakI kalpanA kI hai, athavA bAba-kriyA aura zuddha vyavahAra-kriyAke utthApana karanemeM mokSa-mArgakI kalpanA kI hai, athavA Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 zrImad rAjacandra [patra 348 apanI buddhikI kalpanAse adhyAtmake graMthoMko par3hakara kathanamAtra adhyAtma pAkara mokSa-mArgakI kalpanA kI hai / aise kalpanA kara lenese jIvako satsamAgama Adi hetumeM usa mAnyatAkA Agraha bAdhA upasthita karake paramArthakI prAptimeM staMbharUpa hotA hai / ___ jo jIva zuSka-kriyAkI pradhAnatAmeM hI mokSa-mArgakI kalpanA karate haiM, una jIvoMko tathArUpa upadezakA AdhAra bhI rahA karatA hai / jJAna, darzana, cAritra aura tapa, isa taraha cAra tarahase mokSamArgake kahe jAnepara bhI pahileke do pada to unake vismRtatulya hI hote haiM; aura cAritra zabdakA artha veSa tathA kevala bAhya-viratimeM hI samajhe hueke samAna hotA hai / tathA tapa zabdakA artha kevala upavAsa Adi vratakA karanA bhI kevala bAhya-saMjJAmeM hI samajhe hueke samAna rahatA hai / tathA yadi kabhI jJAnadarzana pada kahane bhI par3a jA~ya to vahA~ laukika-kathanake samAna bhAvoMke kathanako jJAna, aura usakI pratIti athavA usa kahanevAlekI pratItimeM hI darzana zabdakA artha samajhe hueke samAna rahatA hai / ___ jo jIva bAhya-kriyA (dAna Adi) aura zuddha vyavahAra-kriyAke utthApana karaneko hI mokSa-mArga samajhate haiM, ve jIva zAstroMke kisI eka vacanako nAsamajhIse hI grahaNa karake samajhate haiM / yadi dAna Adi kriyA kisI ahaMkAra Adisa, nidAna buddhise, athavA jahA~ usa prakArakI kriyA saMbhava na ho aise chaDhe guNasthAna Adi sthAnameM kI jAya, to vaha saMsArakA hI hetu hai, aisA zAstroMkA mUla Azaya hai / parantu dAna Adi kriyAoMke mUlase hI utthApana kara DAlanekA zAstroMkA abhiprAya nahIM hai| ise jIva kevala apanI matikI kalpanAse hI niSedha karatA hai / tathA vyavahAra do prakArakA hai:-eka paramArthahetumUla vyavahAra aura dUsarA vyavahArarUpa vyavahAra / pUrvameM isa jIvake anaMtoMbAra AtmArtha karanepara bhI AtmArtha nahIM huA, aise zAstroMmeM vAkya haiN| una vAkyoMko par3hakara jIva apane Apako vyavahArakA bilakula hI utthApana karanevAlA samajhA huA mAna letA hai; parantu zAstrakArane to aisA kucha bhI nahIM kahA / jo vyavahAra paramArthahetumUla vyavahAra nahIM, aura kevala vyavahArahetu vyavahAra hai, zAstrakArane usIke durAgrahakA niSedha kiyA hai / jisa vyavahArakA phala caturgati hotA hai, vaha vyavahAra vyavahArahetu kahA jA sakatA hai, athavA jisa vyavahArase AtmAkI vibhAva-dazA dUra hone yogya na ho, usa vyavahArako vyavahArahetu vyavahAra kahA jA sakatA hai| isakA zAstrakArane niSedha kiyA hai, aura vaha bhI ekAMtase nahIM kiyA / kevala durAgrahase athavA usImeM mokSa-mArga mAnanevAleko use sacce vyavahArake Upara lAneke liye isakA niSedha kiyA hai| aura paramArthahetumUla vyavahAra-zama, saMvega, nirveda, anukaMpA, AsthA, athavA sadguru, satzAstra aura mana vacana Adi samiti, tathA gupti-kA niSedha nahIM kiyA / aura yadi usakA niSedha karane yogya hotA to phira zAstroMkA upadeza karake bAkI kyA samajhAne jaisA raha jAtA thA, athavA phira kina sAdhanoMko karAnekA upadeza karanA bAkI raha jAtA thA, jisase zAstroMkA upadeza kiyA ! arthAt usa prakArake vyavahArase paramArtha prApta kiyA jAtA hai, aura jIvako usa prakArakA vyavahAra avazya hI grahaNa karanA cAhiye, jisase vaha paramArtha prApta kare, aisA zAstroMkA Azaya hai| zuSka-adhyAtmI athavA usake samAgamI isa Azayake samajhe binA hI usa vyavahArakA utthApana karake apane aura dUsareko bodhi-durlabhatA karate haiN| Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 349, 350] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa zama, saMvega Adi guNoMke utpanna honepara athavA vairAgyavizeSa, niSpakSatA honepara, kaSAya Adike kRza honepara athavA kisI bhI prajJAvizeSase samajhanekI yogyatA honepara, jo sadguruke pAsase samajhane yogya adhyAtma graMthoMko-jo vahA~taka prAyaH karake zastra jaise haiM-apanI kalpanAse jaise taise par3hakara nizcaya karake, usa prakArake aMtarbhedake utpanna hue binA hI athavA dazAke badale binA hI, vibhAvake dUra hue binA hI, apane ApameM jJAnakI kalpanA kara letA hai, tathA kriyA aura zuddha vyavahArarahita hokara pravRtti karatA hai-vaha zuSka-adhyAtmIkA tIsarA bheda hai| jIvako jagaha jagaha isa prakArakA saMyoga milatA AyA hai, athavA jJAnarahita guru yA parigraha Adike icchuka guru, kevala apane mAna pUjA AdikI kAmanAse phiranevAle jIvoMko, aneka prakArase kumArgapara car3hA dete haiM; aura prAyaH karake koI hI aisI jagaha hotI hai, jahA~ aisA nahIM hotA / isase aisA mAlUma hotA hai ki kAlakI duHSamatA hai| yaha jo duHSamatA likhI hai vaha kucha jIvako puruSArtharahita karaneke liye nahIM likhI, parantu puruSArthakI jAgRtike liye hI likhI hai| anukUla saMyogameM to jIvako kucha kama jAgRti ho to bhI kadAcit hAni na ho, parantu jahA~ isa prakArakA pratikUla yoga rahatA ho vahA~ mumukSuko avazya hI adhika jAgRta rahanA cAhiye, jisase tathArUpa parAbhava na ho, aura vaha usa prakArake kisI pravAhameM pravAhita na ho jAya / / yadyapi vartamAna kAlako duHSama kAla kahA hai, phira bhI yaha aisA bhI hai ki isameM anaMta bhavako chedakara kevala eka bhava bAkI rakhanevAlA ekAvatArIpanA bhI prApta ho sakatA hai / isaliye vicAravAna jIvako isa lakSako rakhakara, Upara kahe hue pravAhoMmeM na par3ate hue, yathAzakti vairAgya AdikA avazya hI ArAdhana karake, sadgurukA yoga prApta karake, kaSAya Adi doSako naSTa karanevAle aura ajJAnase rahita honeke satya mArgako prApta karanA cAhiye / mumukSu jIvameM jo zama Adi guNa kahe haiM, ve guNa avazya saMbhava hote haiM; athavA una guNoMke binA mumukSutA hI nahIM kahI jA sktii|| nitya hI usa prakArakA paricaya rakhate hue, usa usa bAtako zravaNa karate hue, vicArate hue, phira phirase puruSArtha karate hue vaha mumukSutA utpanna hotI hai / usa mumukSutAke utpanna honepara jIvako paramArtha-mArga avazya samajhameM AtA hai| 349 bambaI, kArtika vadI 9, 1949 pramAdake kama honekA upayoga, isa jIvako mArgake vicArameM sthiti karAtA hai, aura vicAramArgameM sthiti karAtA hai| isa bAtako phira phirase vicAra karake usa prayatnako vahA~ kisI bhI taraha dUra karanA yogya hai / yaha bAta bhUlane yogya nahIM hai| 350 bambaI, kArtika vadI 12 budha. 1949 __ "punarjanma hai-avazya hai, isake liye maiM anubhavase hA~ kahanemeM acala hU~," yaha vAkya pUrvabhavake kisI saMyogake smaraNa hote samaya siddha honese likhA hai / jisako punarjanma Adi bhAvarUpa kiyA hai usa padArthako kisI prakArase jAnakara hI yaha vAkya likhA gayA hai / Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 zrImad rAjavandra [patra 351, 352, 353 351 bambaI, maMgasira vadI 9 soma. 1949 (1) upAdhike sahana karaneke liye jitanI cAhiye utanI kaThinAI meremeM nahIM hai, isaliye upAdhise atyaMta nivRtti pAnekI icchA rahA karatI hai, phira bhI udayarUpa jAnakara vaha yathAzakti sahana hotI hai| paramArthakA duHkha miTanepara bhI saMsArakA prAsaMgika duHkha to rahA hI karatA hai; aura vaha duHkha apanI icchA Adike kAraNa nahIM, parantu dUsarekI anukampA tathA upakAra Adike kAraNa hI rahatA hai; aura usa viDaMbanAmeM citta kabhI kabhI vizeSa udvegako prApta ho jAtA hai / itane lekhake Uparase vaha udvega spaSTa samajhameM nahIM A sakatA; kucha aMzameM tumheM samajhameM AyegA / isa udvegake sivAya hameM dUsarA koI bhI saMsArake prasaMgakA duHkha nahIM mAlUma hotA / jitane prakArake saMsArake padArtha haiM, yadi una sabameM nispRhatA ho aura udvega rahatA ho, to vaha anyakI anukaMpA athavA upakAra athavA isI prakArake kisI kAraNase rahatA hai, aisA mujhe nizcayarUpase mAlUma hotA hai| isa udvegake kAraNa kabhI to A~khoMmeM A~su A jAte haiM; aura una saba kAraNoMke prati pravRtti karanekA mArga amuka aMzameM parataMtra hI dikhAI detA hai, isaliye samAna udAsInatA A jAtI hai| jJAnIke mArgakA vicAra karanepara mAlUma hotA hai ki yaha deha kisI bhI prakArase mUrchA karaneke yogya nahIM hai; usake duHkhase isa AtmAko zoka karanA yogya nahIM / AtmAko Atma-ajJAnase zoka karaneke sivAya use dUsarA koI zoka karanA yogya nahIM hai / pragaTarUpase yamako samIpameM dekhanepara bhI jisakI dehameM mUrchA nahIM AtI, usa puruSako namaskAra hai| isI bAtakA ciMtavana rakhanA, yaha hameM tumheM aura sabako yogya hai| deha AtmA nahIM hai / AtmA deha nahIM hai / jaise ghar3eko dekhanevAlA ghar3ese bhinna hai, isI taraha dehako dekhanevAlI, jAnanevAlI AtmA dehase bhinna hai, arthAt vaha deha nahIM hai| vicAra karanese yaha bAta pragaTa anubhavase siddha hotI hai, to phira isase bhinna dehake svAbhAvika kSaya-vRddhirUpa Adi pariNAmako dekhakara harSa-zoka yukta honA kisI bhI prakArase yogya nahIM hai| aura tumheM aura hameM usakA nirdhAraNa karanA-rakhanA-yogya hai, aura yahI jJAnIke mArgakI mukhya dhvani hai| (2) vyApArameM yadi koI yAMtrika vyApAra sUjha par3e to Ajakala kucha lAbha honA saMbhava hai| 352 bambaI, maMgasira vadI 13 zani. 1949 bhAvasAra khuzAlarAyajIne maMdavAr3ameM kevala pA~ca miniTake bhItara dehako tyAga diyA hai / saMsArameM udAsIna rahaneke sivAya dUsarA koI upAya nahIM hai| 353 bambaI, mAgha sudI 9 guru. 1949 tuma saba mumukSuoMke prati namratAse yathAyogya pahu~ce / hama nirantara jJAnI puruSako sevAkI icchA Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 354, 355] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa 335 karate haiM, parantu isa duHSama kAlameM to usakI prApti parama duHSama dekhate haiM, aura isase jJAnI puruSake AzrayameM jisakI buddhi sthira hai, aise mumukSujanameM satsaMgapUrvaka bhaktibhAvase rahanekI prAptiko mahAbhAgyarUpa mAnate haiN| phira bhI hAlameM to usase viparyaya hI prArabdhodaya rahatA hai| hamArA satsaMgakA lakSa AtmAmeM hI rahatA hai, phira bhI udayAdhIna sthiti hai; aura vaha hAlameM isa prakArake pariNAmase rahatI hai ki tuma mumukSujanoMke patrakI pahu~camAtra bhI vilaMbase dI jAtI hai / parantu kisI bhI sthitimeM hamAre aparAdha-yogya pariNAma nahIM haiN| 354 bambaI, mAgha vadI 7 budha. 1949 yadi koI manuSya hamAre viSayameM kucha kahe to use jahA~taka bane gaMbhIra manase suna rakhanA, itanA hI mukhya kArya hai / vaha bAta ThIka hai yA nahIM, yaha jAnaneke pahile koI harSa-viSAda jaisA nahIM hotaa| merI citta-vRttike viSayameM jo kabhI kabhI likhA jAtA hai, usakA artha paramArthake Upara lenA cAhiye; aura isa likhanekA artha vyavahArameM kucha mithyA pariNAmavAlA dikhAnA yogya nahIM hai / par3e hue saMskAroMkA miTanA durlabha hotA hai / kucha kalyANakA kArya ho athavA citavana ho, yahI sAdhanakA mukhya kAraNa hai, bAkI aisA koI bhI viSaya nahIM ki jisake pIche upAdhi-tApase dInatApUrvaka tapanA yogya ho, athavA isa prakArakA koI bhaya rakhanA yogya nahIM ki jo apaneko kevala loka-saMjJAse hI rahatA ho| 355 bambaI, mAgha vadI 11 ravi. 1949 yahA~ pravRtti-udayase samAdhi hai| prabhAvake viSayameM jo Apake vicAra rahate haiM ve karuNAbhAvake kAraNa rahA karate haiM, aisA hama mAnate haiM / koI bhI jIva paramArthake prati kevala eka aMzase bhI prApta honeke kAraNako prApta ho, aisA niSkAraNa karuNAzIla RSabhadeva Adi tIrthaMkaroMne bhI kiyA hai| kyoMki satpuruSoMke sampradAyakI aisI hI sanAtana karuNAvasthA hotI hai ki samayamAtrake anavakAzase samasta loka AtmAvasthAke prati sanmukha ho, AtmasvarUpake prati sanmukha ho, AtmasamAdhike prati sanmukha ho; aura anya avasthAke prati sanmukha na ho, anya svarUpake prati sanmukha na ho, anya Adhike prati sanmukha na ho; jisa jJAnase svAtmastha pariNAma hotA hai, vaha jJAna saba jIvoMko pragaTa ho, anavakAzarUpase saba jIva usa jJAnake prati rucisampanna hoM-isI prakArakA jisakA karuNAzIla svabhAva hai, vaha sanAtana puruSoMkA sampradAya hai| Apake aMtaHkaraNameM isI prakArakI karuNA-vRttise prabhAvake viSayameM bArambAra vicAra AyA karatA hai| aura Apake vicArakA eka aMza bhI phala prApta ho, athavA usa phalake. prApta honekA eka aMzamAtra bhI kAraNa utpanna ho, to isa paMcama kAlameM tIrthakarakA mArga bahuta aMzoMse pragaTa honeke barAbara hai| parantu Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 zrImad rAjacandra [patra 355 aisA honA saMbhava nahIM, aura yaha isa mArgase honA yogya nahIM, aisA hameM lagatA hai| jisase yaha saMbhava honA yogya hai, athavA isakA jo mArga hai, vaha hAlameM to pravRttike udbhayameM hai; aura jabataka vaha kAraNa unake lakSameM na A jAya, tabataka koI dUsarA upAya pratibaMdharUpa hI hai-niHsaMzaya pratibaMdharUpa hI hai / jIva yadi ajJAna-pariNAmI ho to jisa taraha usa ajJAnako niyamitarUpase ArAdhana karanese kalyANa nahIM hai, usI taraha moharUpa mArga athavA isa prakArakA jo isa lokasaMbaMdhI mArga hai, vaha mAtra saMsAra hI hai| use phira cAhe jisa AkArameM rakkho to bhI vaha saMsAra hI hai| usa saMsArapariNAmase rahita karaneke liye jaba asaMsAragata vANIkA asvacchaMda pariNAmase AdhAra prApta hotA hai, usa samaya usa saMsArakA AkAra nirAkAratAko prApta hotA jAtA hai / ve apanI dRSTike anusAra dUsarA pratibaMdha kiyA karate haiM, tathA apanI usa dRSTise yadi ve jJAnIke vacanakI bhI ArAdhanA kareM to kalyANa honA yogya mAlUma nahIM hotaa| isaliye tuma unheM aisA likho ki yadi tuma kisI kalyANake kAraNake najadIka honeke upAyakI icchA karate ho, to usake pratibaMdhakA kama honekA upAya karo; aura nahIM to kalyANakI tRSNAkA tyAga karo / zAyada tuma aisA samajhate ho ki jaise tuma svayaM AcaraNa karate ho vaise hI kalyANa hai, mAtra jo avyavasthA ho gaI hai, vahI eka akalyANa hai / parantu yadi aisA samajhate ho to vaha yathArtha nahIM hai| vAstavameM jo tumhArA AcaraNa hai, usase kalyANa bhinna hai, aura vaha to jaba jaba jisa jisa jIvako usa usa prakArakA bhavasthiti Adi yoga samIpameM ho, taba taba use vaha prApta hone yogya hai| samasta samUhameM hI kalyANa mAna lenA yogya nahIM hai, aura yadi aise kalyANa hotA ho to usakA phala saMsArArtha hI haiM; kyoMki pUrvameM isIse jIva saMsArI rahatA AyA hai; isaliye vaha vicAra to jaba jise AnA hogA taba aayegaa| hAlameM tuma apanI rucike anusAra athavA jo tumheM bhAsa hotA hai, use kalyANa mAnakara pravRtti karate ho, isa viSayameM sahaja hI, kisI prakArakI mAnakI icchAke binA hI, svArthaka icchAke binA hI, tumheM kleza utpanna karanekI icchAke binA hI, mujhe jo kucha cittameM lagatA hai, use kaha detA huuN| * jisa mArgase kalyANa hotA hai usa mArgake do mukhya kAraNa dekhanemeM Ate haiM / eka to yaha ki jisa sampradAyameM AtmArthake liye hI sampUrNa asaMgatAyukta kriyAyeM hoM-dUsare kisI bhI prayojanakI icchAse na hoM, aura niraMtara hI jJAna-dazAke Upara jIvoMkA citta rahatA ho, usameM avazya hI kalyANake utpanna honekA yoga mAnate haiN| yadi aisA na ho to yogakA milanA saMbhava nahIM hai / yahA~ to loka-saMjJAse, ogha-saMjJAse, mAnake liye, pUjAke liye, padake mahattvake liye, zrAvaka Adike apanepanake liye, athavA isI tarahake kisI dUsare kAraNoMse japa, tapa Adi vyAkhyAna Adike karanekI pravRtti cala par3I hai| parantu baha kisI bhI taraha AtmArthake liye nahIM hai-AtmArthaka pratibaMdharUpa hI hai| isaliye yadi tuma kucha icchA karate ho to usakA upAya karaneke liye jo dUsarA kAraNa kahate haiM, usake asaMgatAse sAdhya honepara kisI samaya bhI kalyANa honA saMbhava hai| asaMgatA arthAt AtmArthake sivAya saMga-prasaMgameM nahIM par3anA-ziSya Adi banAneke kAraNa saMsArake sAthiyoM ke saMgameM bAtacIta karanekA prasaMga nahIM rakhanA, ziSya Adi banAneke liye gRhavAsI Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 356, 357] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa 337 veSavAleko sAthameM nahIM ghumaanaa| dIkSA le le to terA kalyANa hogA', isa prakArake vAkya tIrthaMkaradeva bhI nahIM kahate the / usakA hetu eka yaha bhI thA ki aisA kahanA bhI usakA dIkSA lenekA vicAra honeke pahile hI usako dIkSA denA-kalyANakAraka nahIM hai / jisameM tIrthaMkaradevane bhI isa prakArake vicArase pravRtti kI hai, usameM hama chaha chaha mAsa dIkSA lenekA upadeza jArI rakhakara use ziSya banAte haiM, yaha kevala ziSyake liye hI hai, AtmArthake liye nahIM / isI taraha yadi pustakako jJAnakI ArAdhanAke liye, saba prakArake apane mamatvabhAvase rahita hokara rakkhA jAya to hI AtmArtha hai, nahIM to vaha bhI eka mahAn pratibaMdha hai; yaha bhI vicArane yogya hai| yaha kSetra apanA hai, aura usa kSetrako rakSAke liye cAturmAsameM vahA~ rahaneke liye jo vicAra kiyA jAtA hai, vaha kSetra pratibaMdha hai| tIrthakaradeva to aisA kahate haiM ki dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase--ina cAra pratibaMdhoMse yadi AtmArtha hotA ho, athavA nigraMtha huA jAtA ho, to vaha tIrthakarake mArgameM nahIM hai, parantu saMsArake hI mArgameM hai| 356 bambaI, phAlguna sudI 7 guru. 1949 AtmAko vibhAvase avakAzayukta karaneke liye aura svabhAvameM anavakAzarUpase rahaneke liye yadi koI bhI mukhya upAya ho to vaha AtmArAma jaise jJAnI-puruSakA niSkAma buddhise bhakti-yogarUpa saMga hI hai / use saphala banAneke liye nivRtti-kSetrameM usa prakArakA saMyoga milanA, yaha kisI mahAn puNyakA yoga hai, aura usa prakArakA puNya-yoga prAyaH isa jagatmeM aneka aMtarAyoMse yukta dikhAI detA hai| isaliye hama samIpameM hI haiM aisA bArambAra yAda karake jisameM isa saMsArakI udAsInatA kahI ho, use hAlameM bA~co aura usakA vicAra karo / AtmA kevala AtmarUpase hI rahe aisA citavana rakhanA, yahI lakSa hai aura zAstrakA paramArtharUpa hai| _isa AtmAko pUrvameM anaMtakAla vyatIta karanepara bhI nahIM jAnA, isaparase aisA mAlUma hotA hai ki usake jAnanekA kArya sabase kaThina hai; athavA jAnanekA tathArUpa yoga milanA parama durlabha hai / jIva anaMtakAlase aisA hI samajhA karatA hai ki maiM amukako jAnatA hU~, amukako nahIM jAnatA, parantu aisA nahIM hai| aisA honepara bhI jisa rUpase vaha svayaM hai usa rUpakA to nirantara hI vismaraNa calA AtA hai-yaha adhikAdhika prakArase vicAra karane yogya hai, aura usakA upAya bhI bahuta prakArase vicAra karane yogya hai| 357 bambaI, phAlguna sudI 14, 1949 jisa kAlameM paramArtha-dharmakI prAptike kAraNa, prApta honemeM atyaMta duHSama hoM, usa kAlako tIrthakaradevane duHSama kAla kahA hai aura isa kAlameM yaha bAta spaSTa dikhAI detI hai| sugamase sugama aisA jo kalyANakA upAya hai, vaha bhI jIvako isa kAlameM prApta honA atyaMta hI kaThina hai / mumukSutA, saralatA, Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ....... ___ zrImad rAjacandra [patra 358 nivRtti, satsaMga Adi sAdhanoMko isa kAlameM parama durlabha jAnakara, pUrvake puruSoMne isa kAlako ' huMDA avasarpiNI' kAla kahA hai; aura yaha bAta spaSTa bhI hai / prathamake tIna sAdhanoMkA saMyoga to kahIM bhI dUsare kisI kAlameM prApta ho jAnA sugama thA, parantu satsaMga to sabhI kAlameM durlabha hI mAlUma hotA hai; to phira isa kAlameM to vaha satsaMga kahA~se sulabha ho sakatA hai ! prathamake tIna sAdhanoMko bhI kisI rAtise jIva isa kAlameM pA jAya, to bhI dhanya hai / kAlasaMbaMdhI tIrthakarakI vANIko satya karaneke liye hameM isa prakArakA udaya rahatA hai, aura vaha samAdhirUpase sahana karane yogya hai| AtmasvarUpa. (2) bambaI, phAlguna vadI 14, 1949 isake sAtha maNiratnamAlA tathA yogakalpadruma par3haneke liye bheje haiM / jo kucha bA~dhe hue karma haiM, unako bhoge binA koI upAya nahIM hai / citArahita pariNAmase jo kucha udayameM Aye, use sahana karanA, isa prakArakA zrItIrthakara Adi jJAniyoMkA upadeza hai / 358 bambaI, caitra sudI 1, 1949 samatA ramatA uradhatA, jJAyakatA mukhamAsa; vedakatA caitanyatA, e saba jIvavilAsa / jisa tIrthaMkaradevane svarUpastha AtmasvarUpa hokara, vaktavyarUpase-jisa prakArase vaha AtmA kahI jA sakatI hai usa prakArase-use atyaMta yathAyogya kahA hai, usa tIrthakarako dUsarI saba prakArakI apekSAoMkA tyAga karake hama namaskAra karate haiN| pUrvameM bahutase zAstroMkA vicAra karanese, usa vicArake phalameM satpuruSameM jisake vacanase bhakti utpanna huI hai, usa tIrthakarake vacanako hama namaskAra karate haiN| bahuta prakArase jIvakA vicAra karanese, vaha jIva AtmarUpa puruSake binA jAnA jAya, yaha saMbhava nahIM, isa prakArakI nizcala zraddhA utpanna karake usa tIrthakarake mArga-bodhako hama namaskAra karate haiN| bhinna bhinna prakArase usa jIvakA vicAra karaneke liye--usa jIvake prApta honeke liye yoga Adi aneka sAdhanoMke prabala parizrama karanepara bhI jisakI prApti na huI, aisA vaha jIva, jisake dvArA sahaja hI prApta ho jAtA hai-vahI kahanekA jisakA uddeza hai-usa tIrthakarake upadeza-vacanako hama namaskAra karate haiM - (apUrNa) isa jagatmeM jisameM vANIsahita vicAra-zakti maujUda hai, aisA manuSya-prANI kalyANakA vicAra karaneke liye sabase adhika yogya hai| phira bhI prAyaH jIvako anaMtabAra manuSyatA prApta honepara bhI vaha kalyANa siddha nahIM huA, jisase abataka janma-maraNake mArgakA ArAdhana karanA par3A hai / anAdi isa lokameM jIvoMkI saMkhyA anaMta-koTI hai / una jIvoMkI prati samaya anaMta prakArakI janma, maraNa Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 339 patra 358] vividha patra Adi saMgraha-26 vA~ varSa Adi sthiti hotI rahatI hai| isa prakArakA anaMtakAla pUrvameM bhI vyatIta huA hai| ina anaMta-koTI jIvoMmeM jisane Atma-kalyANakI ArAdhanA kI hai, athavA jise Atma-kalyANa prApta huA hai-aise jIva atyaMta hI thor3e haiN| vartamAnameM bhI aisA hI hai, aura bhaviSyameM bhI aisI hI sthiti honA saMbhava hai-aisA hI hai / arthAt jIvako tInoM kAlameM kalyANakI prApti honA atyaMta durlabha hai-isa prakArakA jo zrItIrthakara Adi jJAnIkA upadeza hai vaha satya hai / isa prakArakI jIva-samudAyakI bhrAMti anAdi saMyogase calI A rahI hai--aisA ThIka hai--aisA hI hai / vaha bhrAMti jisa kAraNase hotI hai, usa kAraNake mukhya do bheda mAlUma hote haiM:-eka pAramArthika aura dUsarA vyAvahArika / aura donoM bhedoMkA ekatra jo abhiprAya hai vaha yahI hai ki isa jIvako saccI mumukSutA nahIM AI; jIvameM eka bhI satya akSarakA pariNamana nahIM huA; jIvako satpuruSake darzanake liye ruci nahIM huI; usa usa prakArake yogake milanese samartha aMtarAyase jIvako vaha pratibaMdha rahatA AyA hai, aura usakA sabase mahAn kAraNa asatsaMgakI vAsanAse janma pAnevAlA nija-icchAbhAva aura asadarzanameM satdarzanarUpa bhrAMti hai| kisIkA aisA abhiprAya hai ki AtmA nAmakA koI padArtha hI nahIM hai / koI darzanavAle aisA mAnate haiM ki AtmA nAmaka padArtha kevala sAMyogika hI hai| dUsare darzanavAlAkA kathana hai ki dehake rahate hue hI AtmA rahatI hai, dehake nAza honepara nahIM rahatI / AtmA aNu hai, AtmA sarvavyApaka hai, AtmA zUnya hai, AtmA sAkAra hai, AtmA prakAzarUpa hai, AtmA svataMtra nahIM hai, AtmA kA nahIM hai, AtmA kA hai bhoktA nahIM hai, AtmA kartA nahIM hai bhoktA hai, AtmA kartA bhI nahIM bhoktA bhI nahIM, AtmA jar3a hai, AtmA kRtrima hai, ityAdi jisake anaMta naya ho sakate haiM, isa prakArake abhiprAyakI bhrAMtike kAraNa asatadarzanake ArAdhana karanese, pUrvameM isa jIvane apane vAstavika svarUpako nahIM jAnA / usa sabako Upara kahe anusAra ekAMta-ayathArtharUpase jAnakara AtmAmeM athavA AtmAke nAmapara Izvara AdimeM pUrvameM jIvane Agraha kiyA hai / isa prakArakA jo asatsaMga, nija-icchAbhAva, aura mithyAdarzanakA pariNAma hai vaha jabataka nahIM miTatA, tabataka yaha jIva kezarahita zuddha asaMkhya-pradezAtmaka mukta honeke yogya nahIM hai, aura usa asatsaMga AdikI nivRtti karaneke liye satsaMga, jJAnIkI AjJAkA atyaMta aMgIkAra karanA, aura paramArthasvarUpa jo AtmabhAva hai use jAnanA yogya hai / pUrva meM honevAle tIrthakara Adi jJAnI-puruSoMne Upara kahI huI bhrAMtikA atyaMta vicAra karake, atyaMta ekAgratAse-tanmayatAse-jIvakA svarUpa vicAra karake jIvake svarUpameM zuddha sthiti kI hai / usa AtmA aura dUsare saba padArthoMko saba prakArakI bhrAMtirahita jAnaneke liye zrItIrthaMkara Adine atyaMta duSkara puruSArthakA ArAdhana kiyA hai| AtmAko eka bhI aNuke AhAra-pariNAmase ananya bhinna karake unhoMne isa dehameM spaSTa aisI ' aNAhArA AtmA'ko svarUpase jIvita rahanevAlA dekhA hai / use dekhanevAle tIrthakara Adi jJAnI svayaM hI zuddhAtmA haiM, to phira unakA bhinnarUpase jo dekhanA kahA hai, vaha yadyapi yogya nahIM hai, phira bhI vANI-dharmase aisA kahA hai| . isa taraha anaMta prakArase vicAraneke bAda bhI jAnane yogya 'caitanyaghana jIva' ko tIrthakarane do Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 zrImada rAjacandra [patra 358 prakArase kahA hai, jise satpuruSase jAnakara, vicArakara, satkAra karake jIva apane svarUpameM sthiti kare / tIrthakara Adi jJAnIne pratyeka padArthako vaktavya aura avaktavya isa taraha do prakArake vyavahAra-dharmayukta mAnA hai |jo avaktavyarUpase hai vaha yahA~ avaktavya hI hai |jo vaktavyarUpase jIvakA dharma hai, use tIrthakara Adi saba prakArase kahaneke liye samartha haiM, aura vaha jIvake vizuddha pariNAmase athavA satpuruSase jAnane yogya kevala jIvakA dharma hI hai; aura vahI dharma usa lakSaNase amuka mukhya prakArase isa dohemeM kahA gayA hai / vaha vyAkhyA paramArthaka atyaMta abhyAsase atyaMta spaSTarUpase samajhameM AtI hai, aura usake samajha lenepara atyaMta AtmasvarUpa bhI pragaTa hotA hai, to bhI yathAvakAza yahA~ usakA artha likhA hai| samatA ramatA uradhatA, jJAyakatA sukhabhAsa: vedakatA caitanyatA, e saba jIvavilAsa / zrItIrthakara aisA kahate haiM ki isa jagatmeM isa jIva nAmake padArthako cAhe jisa prakArase kahA ho, parantu yadi vaha prakAra usakI sthitike viSayameM ho, to usameM hamArI udAsInatA hai| jisa prakAra nirAbAdharUpase usa jIva nAmake padArthako hamane jAnA hai, usa prakArase use hamane pragaTarUpase kahA hai| jisa lakSaNase use hamane kahA hai, vaha saba prakArase nirbAdha hI kahA hai| hamane usa AtmAko isa prakAra jAnA hai, dekhA hai, spaSTa anubhava kiyA hai, aura pragaTarUpase hama vahI AtmA haiN| vaha AtmA 'samatA' lakSaNase yukta hai / vartamAna samayameM jo usa AtmAkI asaMkhya-pradezAtmaka caitanyasthiti hai, vaha saba pahileke eka, do, tIna, cAra, dasa, saMkhyAta, asaMkhyAta aura anaMta samayameM thI; vartamAnameM hai; aura bhaviSyameM bhI usakI sthiti usI prakArase hogii| usake asaMkhya-pradezAtmakatA, caitanyatA, arUpitva ityAdi samasta svabhAva kabhI bhI chUTane yogya nahIM haiM / jisameM aisA * samapanA-samatA' hai vaha jIva hai| ____pazu, pakSI, manuSya AdikI dehameM aura vRkSa AdimeM jo kucha ramaNIyatA dikhAI detI hai, athavA jisase vaha saba pragaTa sphUrtiyukta mAlUma hotA hai-pragaTa suMdaratAyukta mAlUma hotA hai-vaha 'ramaNIyapanA-ramatA' jisakA lakSaNa hai, vaha jIva nAmaka padArtha hai / jisakI maujUdagIke binA samasta jagat zUnyavat mAlUma hotA hai, jisameM aisI ramyatA hai-vaha lakSaNa jisameM ghaTatA hai--vaha jIva hai| __ koI bhI jAnanevAlA, kabhI bhI, kisI bhI padArthako apanI gairamaujadagIse jAna le, yaha bAta hone yogya nahIM hai / pahile apanI maujUdagI honI cAhiye, aura kisI bhI padArthake grahaNa, tyAga Adi athavA udAsIna jJAna honemeM apanI maujUdagI hI kAraNa hai| dUsare padArthake aMgIkAra karanemeM, usake alpamAtra bhI jJAnameM, yadi pahile apanI maujUdagI ho, to hI vaha jJAna ho sakatA hai| isa prakAra sabase pahile rahanevAlA jo padArtha hai vaha jIva h| use gauNa karake arthAt usake binA hI yadi koI kucha bhI jAnanA cAhe to yaha saMbhava nahIM hai / kevala vahI mukhya ho, to hI dUsarA kucha jAnA jA sakatA hai| isa prakAra jisameM pragaTa 'urvatA-dharma' hai, usa padArthako zrItIrthakara jIva kahate haiN| pragaTa jar3a padArtha aura jIva ye donoM jisa kAraNase paraspara bhinna par3ate haiM, jIvakA vaha lakSaNa 'bAyakatA' nAmakA guNa hai / kisI bhI samaya jJAyakarahita bhAvase yaha jIva-padArtha kisIkA bhI anu Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa bhava nahIM kara sakatA, aura isa jIva nAmaka padArthake sivAya dUsare kisI bhI padArthameM jJAyakatA saMbhava nahIM ho sakatI / isa prakAra atyaMta anubhavakA kAraNa jisameM 'jJAyakatA' lakSaNa hai, usa padArthako tIrthakarane jIva kahA hai| zabda Adi pA~ca viSayasaMbaMdhI athavA samAdhi Adi yogasaMbaMdhI jisa sthitimeM sukha honA saMbhava hai, use bhinna bhinnarUpase dekhanese antameM kevala una sabameM sukhakA kAraNa eka jIva padArtha hI saMbhavita hai / isaliye tIrthakarane jIvakA ' sukhabhAsa' nAmakA lakSaNa kahA hai; aura vyavahAra dRSTAMtase nidrAdvArA vaha pragaTa mAlUma hotA hai / jisa nidrAmeM dUsare saba padArthoMse rahitapanA hai, vahA~ bhI ' maiM sukhI hU~' aisA jo jJAna hotA hai, vaha bAkI bace hue jIva padArthakA hI hai; dUsarA aura koI vahA~ vidyamAna nahIM hai, aura nidrAmeM sukhakA AbhAsa honA to atyaMta spaSTa hai / vaha jisase bhAsita hotA hai, vaha lakSaNa jIva nAmake padArthake sivAya dUsarI kisI bhI jagaha nahIM dekhA jAtA / ____yaha svAdarahita hai, yaha mIThA hai, yaha khaTTA hai, yaha khArA hai, maiM isa sthitimeM hU~, maiM ThaMDameM Thira rahA hU~, garamI par3a rahI haiM, maiM duHkhI hU~, maiM duHkhakA anubhava karatA hU~-isa prakArakA jo spaSTajJAnavedanajJAna-anubhavajJAna-anubhavapanA yadi kisImeM bhI ho to vaha jIva-padameM hI hai, athavA vaha jisakA lakSaNa ho vaha padArtha jIva hI hotA hai, yahI tIrthakara AdikA anubhava hai| __spaSTa prakAzapanA-anaMtAnaMtakoTI tejasvI dIpaka, maNi, candra, sUrya AdikI kAMti--jisake prakAzake binA pragaTa honeke liye samartha nahIM hai; arthAt ve saba apane Apako batAne athavA jAnaneke yogya nahIM haiM, jisa padArthake prakAzameM caitanyarUpase ve padArtha jAne jAte haiM- spaSTa bhAsita hote haiMve padArtha prakAzita hote haiM vaha padArtha jo koI hai to vaha eka jIva hI hai / arthAt usa jIvakA vaha lakSaNa-pragaTarUpase spaSTa prakAzamAna acala nirAbAdha prakAzamAna caitanya-usa jIvake prati upayoga lagAnese pragaTa-pragaTarUpase dikhAI detA hai| ye jo lakSaNa kahe haiM, inheM phira phirase vicAra karanese jIva nirAbAdharUpase jAnA jAtA hai / jisake jAnanese jIva jAnA gayA hai, una lakSaNoMko tIrthakara Adine isa prakArase kahA hai| 359 bambaI, caitra sudI 6 guru. 1949 upAdhikA yoga vizeSa rahatA hai| jaise jaise nivRttike yogakI vizeSa icchA hotI jAtI hai, vaise vaise upAdhikI prAptikA yoga vizeSa dikhAI par3atA hai / cAroM taraphase upAdhikI hI bhIr3a hai / koI aisI dizA isa samaya mAlUma nahIM hotI ki jahA~ isI samaya isameMse chUTakara cale jAnA ho to kisIke aparAdhI na gine jaoNya / chUTanekA prayatna karate hue kisIke mukhya aparAdhameM pakar3A jAnA spaSTa saMbhava dikhAI detA hai; aura yaha vartamAna avasthA upAdhi-rahitapaneke atyaMta yogya hai / prArabdhakI vyavasthAkA isI prakAra prabaMdha kiyA gayA hogaa| Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 zrImad rAjacandra [patra 360, 361, 362, 363 360 bambaI, caitra sudI 9, 1949 (1) __ AraMbha, parigraha, asatsaMga Adi kalyANameM pratibaMdha karanevAle kAraNoMkA, jaise bane taise kama hI paricaya ho, aura unameM udAsInatA prApta ho--yahI vicAra hAlameM mukhyarUpase rakhanA yogya hai / hAlameM usa tarapha zrAvakoM Adike honevAle samAgamake saMbaMdhameM samAcAra par3he haiM / usa prasaMgameM jIvako ruci athavA aruci utpanna nahIM huI, ise zreyakA kAraNa jAnakara, usakA anusaraNa karake, niraMtara pravRtti karanekA paricaya karanA yogya hai / aura usa asatsaMgakA paricaya, jaise kama ho vaise, usakI anukaMpAkI icchA karake rahanA yogya hai / jaise bane vaise satsaMgake saMyogakI icchA karanA aura apane doSako dekhanA yogya hai / 361 bambaI, caitra vadI 1 ravi. 1949 dhAra taravAranI sohalI dohalI, caudamA jinataNI caraNasevA dhArapara nAcatA dekha vAjIgarA, sevanA-dhArapara rahe na devA / (AnaMdaghana-anaMtajina-stavana ). isa prakArake mArgako kisa kAraNase atyaMta kaThina kahA hai, yaha vicArane yogya hai / 362 bambaI, caitra vadI 9 ravi. 1949 jise saMsArasaMbaMdhI kAraNake padArthokI prApti sulabhatAse nirantara huA kare, aura koI baMdhana na ho, yadi aisA koI puruSa hai, to use hama tIrthakaratulya mAnate haiM / parantu prAyaH isa prakArakI sulabhaprAptike yogase jIvako alpa kAlameM saMsArase atyaMta vairAgya nahIM AtA, aura spaSTa AtmajJAna utpanna nahIM hotA--aisA jAnakara jo kucha usa sulabha-prAptiko hAni karanevAlA saMyoga milatA hai, use upakArakA kAraNa jAnakara, sukhapUrvaka rahanA hI yogya hai| 363 bambaI, caitra vadI 9 ravi. 1949 saMsArI-vezase rahate hue kaunasI sthitise vyavahAra kareM to ThIka ho, aisA kadAcit bhAsita ho to bhI usa vyavahArakA karanA to prArabdhake hI AdhIna hai / kisI prakArake kisI rAga, dveSa athavA ajJAnake kAraNase jo na hotA ho, usakA kAraNa udaya hI mAlUma hotA hai| jalameM svAbhAvika zItalatA hai, parantu sUrya Adike tApake saMbaMdhase vaha uSNa hotA huA dikhAI 1 talavArakI dhArapara calanA to sahaja hai, parantu caudahaveM tIrthakarake caraNoMkI sevA karanA kaThina hai| bAjIgara loga talavArakI dhArapara nAcate hue dekhe jAte hai, parantu pramuke caraNoMkI sevArUpa dhArapara to devatA loga bhI nahIM Thahara skte| Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 364, 365, 366] vividha patra Adi saMgraha-26vA varSa 343 detA hai; usa tApakA saMbaMdha dUra ho jAnepara vahI jala phira zItala ho jAtA hai / bIcameM jo jala zItalatAse rahita mAlUma hotA thA, vaha kevala tApake saMyogase hI mAlUma hotA thA / aise hI hameM bhI pravRttikA saMyoga hai, parantu hAlameM to usa pravRttike vedana kiye binA koI dUsarA upAya nahIM hai| 364 bambaI, caitra vadI 9, 1949 jo mu. yahA~ cAturmAsake liye AnA cAhate haiM, yadi unakI AtmA duHkhita na ho to unase kahanA ki unheM isa kSetrameM AnA nivRttirUpa nahIM hai| kadAcit yahA~ unhoMne satsaMgakI icchAse AnekA vicAra kiyA ho to vaha saMyoga bananA bahuta kaThina hai, kyoMki vahA~ hamArA AnA-jAnA bane, yaha saMbhava nahIM hai / yahA~ aisI paristhiti hai ki yahA~ unheM pravRttike balavAna kAraNoMkI hI prApti ho, aisA samajhakara yadi unheM koI dUsarA vicAra karanA sugama ho to karanA yogya hai / hAlameM tumhArI vahA~ kaisI dazA rahatI hai ! vahA~ vizeSarUpase satsaMgakA samAgama karanA yogya hai / Atmasthita. 365 bambaI, vaizAkha vadI 6 ravi. 1949 (1) pratyeka pradezase jIvake upayogako AkarSita karanevAle saMsArameM, eka samayake liye bhI avakAza lenekI jJAnI puruSoMne hA~ nahIM kahI-isa viSayakA sarvathA niSedha hI kiyA hai| usa AkarSaNase yadi upayoga avakAza prApta kare to vaha usI samaya AtmarUpa ho jAtA hai--usI samaya AtmAmeM vaha upayoga ananya ho jAtA hai / ityAdi anubhava-vArtA jIvako satsaMgake dRr3ha nizcayake binA prApta honI atyaMta kaThina hai| usa satsaMgako jisane nizcayarUpase jAna liyA hai, isa prakArake puruSako bhI isa duHSama kAlameM usa satsaMgakA saMyoga rahanA atyaMta kaThina hai / (2) jisa ciMtAke upadravase tuma ghabar3Ate ho, usa ciMtAkA upadrava koI zatru nahIM hai| prema-bhaktise namaskAra / 366 bambaI, vaizAkha vadI 8 bhauma. 1949 jahA~ koI upAya nahIM, vahA~ kheda karanA yogya nahIM hai| IzvarecchAke anusAra jo ho usameM samatA rakhanA hI yogya hai; aura usake upAyakA yadi koI vicAra sUjha par3e to use karate rahanA, mAtra itanA hI apanA upAya hai| kacit saMsArake prasaMgoMmeM jabataka apaneko anukUlatA rahA karatI hai, tabataka usa saMsArakA svarUpa vicArakara tyAga karanA yogya hai, prAyaH isa prakArakA vicAra hRdayameM AnA kaThina hai| usa saMsArameM jaba adhikAdhika pratikUla prasaMgoMkI prApti hotI hai, to kadAcit jIvako pahile ve rucikara na hokara pIchese vairAgya AtA hai; usake bAda Atma-sAdhanakI sUjha par3atI hai / aura paramAtmA Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 zrImad rAjacandra [patra 367, 368 zrIkRSNake vacanake anusAra mumukSu jIvako ve saba prasaMga, jina prasaMgoMke kAraNa Atma-sAdhana sUjhatA hai, sukhadAyaka hI mAnane yogya haiN| amuka samayataka anukUla prasaMgayukta saMsArameM kadAcit yadi satsaMgakA saMyoga huA ho, to bhI isa kAlameM usase vairAgyakA jaisA cAhiye vaisA vedana honA kaThina hai / parantu usake bAda yadi koI koI prasaMga pratikUla hI pratikUla banatA calA jAya to usake vicArase-usake pazcAttApase-satsaMga hitakAraka ho jAtA hai, yaha jAnakara jisa kisI pratikUla prasaMgakI prApti ho, use Atma-sAdhanakA kAraNarUpa mAnakara samAdhi rakhakara jAgRta rahanA cAhiye / kalpitabhAvameM kisI prakArase bhUle hueke samAna nahIM hai| 367 bambaI, vaizAkha vadI 9, 1949 zrImahAvIradevase gautama Adi munijana pU~chate the ki he pUjya ! mAhaNa zramaNa, bhikSu aura nigraMtha ina zabdoMkA kyA artha hai, so hameM kahiye / usake uttarameM zrItIrthakara isa arthako vistArase kahate the| ve anukramase ina cAroMkI bahuta prakArakI vItarAga avasthAoMko vizeSa-ati vizeSarUpase kahate the, aura isa taraha ziSya usa zabdake arthako dhAraNa karate the| nigraMthakI aneka dazAoMko kahate samaya nimranthake tIrthakara 'AtmavAdaprApta ' isa prakArakA eka zabda kahate the / TIkAkAra zIlAMkAcArya usa 'AtmavAdaprApta ' zabdakA artha isa prakAra kahate haiM" upayoga jisakA lakSaNa hai, asaMkhya-pradezI, saMkoca-vikAsakA bhAjana, apane kiye hue karmokA bhoktA, vyavasthAse dravya-paryAyarUpa, nitya-anitya Adi anaMta dharmAtmaka aisI AtmAko jAnanevAlA AtmavAdaprApta" hai| 368 bambaI, jyeSTha sudI 11 zukra. 1949 saba paramArthake sAdhanoMmeM parama sAdhana satsaMga-satpuruSake caraNake samIpa nivAsa hai| saba kAlameM usakI kaThinatA hai aura isa prakArake viSama kAlameM to jJAnI puruSoMne usakI atyaMta hI kaThinatA mAnI hai| jJAnI-puruSoMkI pravRtti, pravRtti jaisI nahIM hotI / jaise garama pAnImeM agnikA mukhya guNa nahIM kahA jA sakatA, vaise hI jJAnIkI pravRtti hai, phira bhI jJAnI-puruSa bhI kisI prakArase nivRttikI hI icchA karatA hai / pUrvakAlameM ArAdhana kiye hue nivRttike kSetra, vana, upavana, yoga, samAdhi aura satsaMga Adi jJAnI-puruSako pravRttimeM honepara bhI bArambAra yAda A jAte haiM, phira bhI jJAnI udaya-prApta prArabdhakA hI anusaraNa karate haiM / satsaMgakI ruci rahatI hai, usakA lakSa rahatA hai, parantu vaha samaya yahA~ niyamita nahIM hai| kalyANaviSayaka jo jo pratibaMdharUpa kAraNa haiM, unakA jIvako bArambAra vicAra karanA yogya hai| una saba kAraNoMko bArambAra vicAra karake dUra karanA yogya hai, aura isa mArgake anusaraNa kiye binA kalyANakI prApti nahIM hotI / mala, vikSepa, aura ajJAna ye jIvake anAdike tIna doSa haiM / jJAnI puruSoMke vacanakI prApti honepara, usakA yathAyogya vicAra karanese ajJAnakI nivRtti hotI hai / usa Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 345 patra 368] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa ajJAnakI saMtati balavAna honese, usakA nirodha karaneke liye aura jJAnI-puruSake vacanoMkA yathAyogya vicAra karaneke liye, mala aura vikSepako dUra karanA yogya hai / saralatA, kSamA, sva-doSakA nirIkSaNa, alpAraMbha, parigraha ityAdi ye mala dUra karaneke sAdhana haiM / jJAnI-puruSakI atyaMta bhAkta yaha vikSepa dUra karanekA sAdhana hai| yadi jJAnI-puruSa samAgamakA aMtarAya rahatA ho to usa usa prasaMgameM bArambAra usa jJAnI-puruSakI dazA, ceSTA, aura usake vacanoMkA sUkSma rItise nirIkSaNa karanA, unakA yAda karanA aura vicAra karanA yogya hai| aura usa samAgamake aMtarAyameM--pravRttike prasaMgoMmeM-atyaMta sAvadhAnI rakhanA yogya hai| kyoMki eka to samAgamakA hI bala nahIM, aura dUsarI anAdi abhyAsavAlI sahajAkAra pravRtti rahatI hai, jisase jIvapara AvaraNa A jAtA hai / gharakA, jAtikA, athavA dUsare usa tarahake kAmoMkA kAraNa upasthita honepara udAsInabhAvase unheM pratibaMdharUpa jAnakara, pravRtti karanA hI yogya hai; una kAraNoMko mukhya mAnakara koI pravRtti karanA yogya nahIM; aura aisA hue binA pravRttise avakAza nahIM miltaa| bhinna bhinna prakArakI kalpanAoMse AtmAkA vicAra karanemeM, loka-saMjJA, ogha-saMjJA aura asatsaMga ye jo kAraNa haiM, ina kAraNoMmeM udAsIna hue binA niHsatva aisI lokasaMbaMdhI japa, tapa Adi kriyAoMmeM sAkSAt mokSa nahIM hai-paraMparA bhI mokSa nahIM hai| aisA mAne binA niHsatva asatzAstra aura asadguruko-jo AtmasvarUpake AvaraNake mukhya kAraNa haiM-sAkSAt Atma-ghAtaka jAne binA jIvako jIvake svarUpakA nizcaya honA bahuta kaThina hai--atyaMta kaThina hai / jJAnI-puruSake pragaTa AtmasvarUpako kahanevAle vacana bhI una kAraNoMke sababase hI jIvake svarUpakA vicAra karaneke liye balavAna nahIM hote| aba yaha nizcaya karanA yogya hai ki jisako AtmasvarUpa prApta hai--pragaTa hai-usa puruSake binA dUsarA koI usa AtmasvarUpako yathArtha kahaneke yogya nahIM hai; aura usa puruSase AtmAke jAne binA dUsarA koI kalyANakA upAya nahIM hai| usa puruSase AtmAke binA jAne hI AtmAko jAna liyA hai, isa prakArakI kalpanAkA mumukSu jIvako sarvathA tyAga hI karanA yogya hai / usa AtmarUpa puruSake satsaMgakI niraMtara kAmanA rakhate hue jisase udAsInabhAvase loka-dharmasaMbaMdhase aura karmasaMbaMdhase chUTa sakeM, isa prakArase vyavahAra karanA cAhiye / jisa vyavahArake karane meM jIvako apanI mahattA AdikI icchA utpanna ho, usa vyavahArakA karanA yogya nahIM hai / hAlameM apane samAgamakA aMtarAya jAnakara nirAzabhAvako prApta hote haiM, phira bhI vaisA karanemeM IzvarecchA jAnakara, samAgamakI kAmanA rakhakara, jitanA mumukSu bhAIyoMkA paraspara samAgama bane utanA karanA cAhiye jitanA bane utanA pravRttimeM viraktabhAva rakhanA cAhiye; satpuruSake caritra aura mArgAnusArI ( suMdaradAsa, prItama, akhA, kabIra Adi ) jIvoMke vacana, aura jinakA mukhya uddezya Atma-viSayaka kathana karanA hI hai aise (vicArasAgara, suMdaradAsake grantha, AnandaghanajI, banArasIdAsa, akhA Adike anya ) granthoMkA paricaya rakhanA; aura ina saba sAdhanoMmeM mukhya sAdhana zrIsatpuruSake samAgamako hI mAnanA caahiye| Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 bhImad rAjacandra [patra 369 ___ hamAre samAgamakA aMtarAya jAnakara cittako pramAdakA avakAza denA yogya nahIM, paraspara bhAIyoMke samAgamako avyavasthita hone denA yogya nahIM, nivRttike kSetrake prasaMgako nyUna hone denA yogya nahIM, kAmanApUrvaka pravRtti karanA ucita nahIM-aisA vicArakara jaise bane taise apramattatAkA, parasparake samAgamakA, nivRttike kSetrakA aura pravRttikI udAsInatAkA ArAdhana karanA caahiye| __ jo pravRtti yahA~ udayameM hai, vaha isa prakArakI hai ki use dUsare kisI mArgase calanepara bhI chor3I nahIM jA sakatI--vaha sahana hI karane yogya hai| isaliye usakA anusaraNa karate haiM, phira bhI svasthatA to avyAbAdha sthitimeM jaisIkI taisI hI hai / Aja yaha hama AThavA~ patra likhate haiM / ise tuma saba jijJAsu bhAIyoMke bArambAra vicAra karaneke liye likhA hai| citta isa prakArake udayavAlA kabhI kabhI hI rahatA hai| Aja usa prakArakA anukramase udaya honese usa udayake anusAra likhA hai| jaba hama bhI satsaMgakI tathA nivRttikI kAmanA rakhate haiM, to phira yaha tuma sabako rakhanI yogya ho to isameM koI Azcarya nahIM hai / jaba hama bhI vyavahArameM rahate hue alpAraMbhako aura alpa parigrahako, prArabdha-nivRttirUpase cAhate haiM, to phira tumheM usa taraha bartAva karanA yogya ho, isameM koI saMzaya karanA yogya nahIM / isa samaya aisA nahIM sUjhatA ki samAgama honeke saMyogakA niyamita samaya likhA jA sake / 369 bambaI, jyeSTha sudI 15 bhauma. 1949 jIva tuM zIda zocanA dhare 1 kRSNane kara, hoya te kare, jIva tuM zIda zocanA dhare ? kRSNane karavaM hoya te kare / 'pUrvameM jJAnI-puruSa ho gaye haiM, una jJAniyoMmeM bahutase jJAnI-puruSa siddhi-yogavAle bhI ho gaye haiM, yaha jo laukika-kathana hai vaha saccA hai yA jhUThA'! yaha ApakA prazna hai; aura ' yaha saccA mAlUma hotA hai', aisA ApakA abhiprAya hai tathA yaha sAkSAt dekhanemeM nahIM AtA', yaha ApakI jijJAsA hai| kitane hI mArgAnusArI puruSa aura ajJAna-yogI puruSoMmeM bhI siddhi-yoga hotA hai / prAyaH karake vaha siddhi-yoga unake cittakI atyaMta saralatAse athavA siddhi-yoga Adiko ajJAna-yogase sphuraNA pradAna karanese pravRtti karatA hai / samyakdRSTi puruSa-jinake cauthA guNasthAna hotA hai-jaise jJAnI-puruSoMke kacit siddhi hotI hai, aura kacit siddhi nahIM hotI / jinake hotI hai, unako usake pragaTa karanekI prAyaH icchA nahIM hotI; aura prAyaH karake jaba icchA hotI hai taba usa samaya hotI hai, jaba jIva pramAdake vaza hotA hai| aura yadi usa prakArakI icchA huI to vaha samyaktvase gira jAtA hai| prAyaH pA~caveM aura chaThe guNasthAnameM bhI uttarottara siddhi-yoga vizeSa saMbhava hotA jAtA hai; aura vahA~ bhI yadi pramAda Adiko yogase jIva siddhi meM pravRtti kare to usakA prathama guNasthAnameM A jAnA saMbhava hai| ..sAtaveM, AThaveM, navameM aura dazaveM guNasthAnameM, prAyaH karake pramAdakA avakAza kama hotA hai| gyArahaveM guNasthAnameM siddhi-yogakA lobha saMbhava honeke kAraNa, vahA~se prathama guNasthAnameM A jAnA saMbhava hai| Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 369 370,] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa bAkI jitane samyaktvake sthAnaka haiM, aura jahA~taka AtmA samyak-pariNAmI hai, vahA~taka usa eka bhI yogameM trikAlameM bhI jIvakI pravRtti honA saMbhava nahIM hai| samyagjJAnI puruSoMse logoMne jo siddhi-yogake camatkAra jAne haiM, ve saba jJAnI puruSadvArA kiye hue saMbhava nahIM mAlUma hote, ve siddhi-yoga svabhAvase hI pragaTita hue rahate haiN| dUsare kisI kAraNase jJAnI-puruSameM vaha yoga nahIM kahA jaataa| mArgAnusArI athavA samyagdRSTi puruSake atyaMta sarala pariNAmase bahutasI bAra unake kahe hue vacanake anusAra bAta ho jAtI hai| jisakA yoga ajJAnapUrvaka hai, usake usa AvaraNake udaya honepara, ajJAna pragaTa hokara, vaha siddhi-yoga alpa kAlameM hI phala de detA hai| kintu jJAnI puruSase to vaha kevala svAbhAvikarUpase pragaTa honepara hI phala detA hai, kisI dUsarI tarahase nhiiN| jisa jJAnIdvArA svAbhAvika siddhi-yoga pragaTa hotA hai, vaha jJAnI puruSa, jo hama karate haiM usa tarahake, tathA usI prakArake dUsare aneka tarahake cAritrake pratibaMdhaka kAraNoMse mukta hotA haijina kAraNoMse AtmAkA aizvarya vizeSa sphurita hokara mana Adi yogameM siddhike svAbhAvika pariNAmako prApta karatA hai / kahIM aisA bhI mAnate haiM ki kisI prasaMgase jJAnI-puruSadvArA bhI siddhi-yoga pragaTa kiyA jAtA hai, parantu vaha kAraNa atyaMta balavAna hotA hai| aura vaha bhI sampUrNa jJAna-dazAkA kArya nahIM hai / hamane jo yaha likhA hai, vaha bahuta vicAra karanepara samajhameM aayegaa|| hamArI bAbata mArgAnusArIpanA kahanA yogya nahIM hai| ajJAna-yogIpanA to jabase isa dehako dhAraNa kiyA tabhIse nahIM hai, aisA mAlUma hotA hai / samyakdRSTipanA to avazya saMbhava hai / kisI bhI prakArake siddhi-yogako siddha karanekA hamane kabhI bhI samasta jIvanameM alpa bhI vicAra kiyA ho, aisA yAda nahIM AtA; arthAt sAdhanase usa prakArakA yoga pragaTa huA ho, yaha mAlUma nahIM hotA / hA~, AtmAkI vizuddhatAke kAraNa yadi koI usa prakArakA aizvarya ho to usakA abhAva nahIM kahA jA sakatA / vaha aizvarya kucha aMzameM saMbhava hai| phira bhI yaha patra likhate samaya isa aizvaryakI smRti huI hai, nahIM to bahuta kAlase yaha bAta smaraNameM hI nahIM, to phira use pragaTa karaneke liye kabhI bhI icchA huI ho, yaha nahIM kahA jA sakatA, yaha spaSTa bAta hai| tuma aura hama kucha duHkhI nahIM hai| jo duHkha hai vaha to rAmake caudaha varSoke duHkhakA eka dina bhI nahIM, pAMDavoMke teraha varSoMke duHkhakI eka ghar3I bhI nahIM, aura gajasukumArake dhyAnakI eka pala bhI nahIM; to phira hamako isa atyaMta kAraNako kabhI bhI batAnA yogya nahIM / tumheM zoka nahIM karanA cAhiye / jo ho mAtra use dekhate raho-isa prakAra nizcaya rakhanekA vicAra karo; upayoga karo aura 'sAvadhAnIse raho / yahI upadeza hai| 370 bambaI, prathama ASADha vadI 3 ravi. 1919 gatavarSa maMgasira mahInemeM jabase yahA~ AnA huA, usa samayase upAdhi-yoga uttarottara vizeSAkAra hI hotA AyA hai, aura prAyaH karake vaha upAdhi-yoga vizeSa prakArake upayogase sahana karanA par3A hai| Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 zrImad rAjacandra [patra 370. isa kAlako tIrthakara Adine svabhAvase hI duHSama kAla kahA hai| usameM bhI vizeSa karake vyavahArameM anAryatAke yogyabhUta aise isa kSetrameM to vaha kAla aura bhI balavAnarUpase rahatA hai| logoMkI Atmapratyayake yogya-buddhi atyaMta nAza hone yogya ho gaI hai| isa prakArake saba tarahake duHSama yogameM vyavahAra karate hue paramArthakA bhUla jAnA atyaMta sulabha hai, aura paramArthakI smRti honA atyaMta atyaMta durlabha hai / isa kSetrakI duHSamatAkI itanI vizeSatA hai jitanI ki AnandaghanajIne caudahaveM jina bhagavAnke stavanameM kahI hai; aura AnandaghanajIke kAlakI apekSA to vartamAna kAla aura bhI vizeSa duHSama-pariNAmI hai| usameM yadi Atma-pratyayI puruSake bacane yogya koI upAya ho to kevala eka niraMtara avicchinna dhArAse satsaMgakI upAsanA karanA hI mAlUma hotA hai / jise prAyaH saba kAmanAoMke prati udAsInabhAva hai, aise hameM bhI yaha saba vyavahAra aura kAla Adi, gote khAte khAte saMsAra-samudrase muzkilase hI pAra hone detA hai| phira bhI prati samaya usa parizramakA atyaMta kheda utpanna huA karatA hai aura saMtApa utpanna hokara satsaMgarUpa jalakI atyaMtarUpase tRSA rahA karatI hai; aura yahI eka duHkha mAlUma huA karatA hai| aisA honepara bhI isa prakAra vyavahArako sevana karate hue usake prati dveSa-pariNAma karanA yogya nahIM hai isa prakAra jo sarva jJAnI-puruSoMkA abhiprAya hai, vaha usa vyavahArako prAyaH samatAbhAvase karAtA hai| aisA lagA karatA hai ki AtmA usa viSayameM mAnoM kucha karatI hI nhiiN| vicAra karanese aisA bhI nahIM lagatA ki yaha jo upAdhi udayameM hai, vaha saba prakArase kaSTarUpa hI hai / jisase pUrvopArjita prArabdha zAnta hotA hai, usa upAdhi-pariNAmako Atma-pratyayI kahanA cAhiye / manameM hameM aisA rahA karatA hai ki alpa kAlameM hI yaha upAdhi-yoga dUra hokara bAhyAbhyantara nigraMthatA prApta ho to adhika yogya hai, parantu yaha bAta alpa kAlameM ho sake, aisA nahIM sUjhatA; aura jabataka aisA na ho tabataka usa ciMtAkA dUra honA saMbhava nahIM hai| ___ yadi vartamAnameM hI dUsarA samasta vyavahAra chor3a diyA ho, to yaha bana sakatA hai| do-tIna udayake vyavahAra isa prakArake rahate haiM ki jo bhoganese hI nivRtta ho sakate haiM; aura ve isa prakArake haiM ki kaSTameM bhI usa vizeSa kAlakI sthiti se alpa kAlameM unakA vedana nahIM kiyA jA sakatA aura isa kAraNa hama mUrkhakI taraha hI isa vyavahArakA sevana kiyA karate haiN| kisI dravyameM, kisI kSetrameM, kisI kAlameM aura kisI bhAvameM sthiti ho jAya, aisA prasaMga . mAnoM kahIM bhI dikhAI nahIM detA / usameMse kevala saba prakArakA apratibaddhabhAva honA hI yogya hai, phira bhI nivRtti-kSetra, nivRtti-kAla, satsaMga aura Atma-vicArameM hameM pratibaddha ruci rahatI hai| vaha yoga kisI prakArase bhI jaise bane taise thor3e hI kAlameM ho jAya-isI citavanameM rAtadina rahA karate haiN| Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 371, 372, 373, 349 vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa 371 bambaI, pra. ASADha vadI soma.1949 jise prItise saMsArake sevana karanekI spaSTa icchA hotI ho, to usa puruSane jJAnIke vacanoMko hI nahIM sunA hai, athavA usane jJAnI-puruSakA darzana bhI nahIM kiyA, aisA tIrthaMkara kahate haiN| jisakI kamara TUTa gaI hai usakA prAyaH samasta bala kSINa ho jAtA hai / jise jJAnI-puruSake vacanarUpa lakar3IkA prahAra huA hai, usa puruSameM usa prakArakA saMsArasaMbaMdhI bala hotA haiM, aisA tIrthakara kahate haiN| jJAnI-puruSako dekhaneke bAda bhI yadi strIko dekhakara rAga utpanna hotA ho, to aisA samajho ki jJAnI-puruSako dekhA hI nhiiN| jJAnI-puruSake vacanoMko sunaneke pazcAt strIkA sajIvana zarIra jIvanarahita rUpase bhAsita hue binA na rahe, aura dhana Adi saMpatti vAstavameM pRthvIke vikArarUpase bhAsamAna due binA na rhe| jJAnI-puruSake sivAya usakI AtmA dUsarI kisI bhI jagaha kSaNabhara bhI Thaharaneke liye icchA nahIM krtii| * ityAdi vacanoMkA pUrvameM jJAnI-puruSa mArgAnusArI puruSako bodha dete the; jise jAnakara-sunakara sarala jIva use AtmAmeM dhAraNa karate the| tathA prANatyAga jaise prasaMga Anepara bhI ve una vacanoMko apradhAna na karane yogya mAnate the, aura vaisA hI AcaraNa karate the| sabase adhika smaraNa karane yogya bAteM to bahutasI haiM, phira bhI saMsArameM ekadama udAsInatA honA, dUsaroMke alpa guNoMmeM bhI prIti honA, apane alpa guNoMmeM bhI atyaMta kleza honA, doSake nAza karanemeM atyaMta vIryakA sphurita honA-ye bAteM satsaMgameM akhaMDa eka zaraNAgatarUpase dhyAnameM rakhane yogya haiM / jaise bane vaise nivRtti-kAla, nivRtti-kSetra, nivRtti-dravya aura nivRtti-bhAvakA sevana karanA / tIrthakara, gautama jaise jJAnI-puruSako bhI saMbodhana karate the ki 'he gautama ! samayamAtra bhI pramAda karanA yogya nahIM hai| 372 bambaI,pra.ASADha vadI13bhauma.1949 anukUlatA-pratikUlatAke kAraNameM koI viSamatA nahIM hai / satsaMgake icchA karanevAle puruSako yaha kSetra viSamatulya hai / kisI kisI upAdhi-yogakA anukrama hameM bhI rahA karatA hai / ina do kAraNoMkI vismRti karate hue bhI jo gharameM rahanA hai, usameM kitanI hI pratikUlatAyeM haiM, isaliye hAlameM tuma saba bhAIyoMkA vicAra kucha sthagita karane yogya (jaisA) hai| 373 bambaI, pra. ASADha vadI14 budha. 1949 prAyaH karake prANI AzAse hI jIte haiN| jaise jaise saMjJA vizeSa hotI jAtI hai, vaise vaise vizeSa AzAke bakhse jIvita rahanA hotA hai / jahA~ mAtra eka AtmavicAra aura AtmajJAnakA udbhava Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 * bhImada rAjavandra [patra 374, 375 hotA hai, vahIM saba prakArakI AzAkI samAdhi hokara jIvake svarUpase jIvita rahA jAtA hai| jisa vastukI koI bhI manuSya icchA karatA hai, vaha usakI prAptikI bhaviSyameM hI icchA karatA hai, aura isa prAptikI icchArUpa AzAse hI usakI kalpanA jIvita rahatI hai aura vaha kalpanA prAyaH karake kalpanA hI rahA karatI hai / yadi jIvako vaha kalpanA na ho aura jJAna bhI na ho, to usakI duHkhakAraka bhayaMkara sthitikA akathanIya ho jAnA saMbhava hai| saba prakArakI AzA-aura usameM bhI AtmAke sivAya dUsare anya padArthoMkI AzAmeM, samAdhi kisa prakArase prApta ho, yaha kaho ! 374 bambaI, dvitIya ASAr3ha sudI 6 budha. 1949 rakkhA huA kucha rahatA nahIM, aura chor3A huA kucha jAtA nahIM-isa prakAra paramArtha vicAra karake kisIke prati dInatA karanA athavA vizeSatA dikhAnA yogya nahIM hai| samAgamameM dInabhAva nahIM AnA caahiye| 375 bambaI, dvitIya ASADha vadI 6, 1949 zrIkRSNa AdikI kriyA udAsIna jaisI thii| jisa jIvako samyaktva utpanna ho jAya, use usI samaya saba prakArakI sAMsArika kriyAyeM na raheM, yaha koI niyama nahIM hai| hA~, samyaktva utpanna ho jAneke bAda sAMsArika kriyAoMkA rasarahita ho jAnA saMbhava hai| prAyaH karake aisI koI bhI kriyA usa jIvakI nahIM hotI jisase paramArthameM bhrAMti utpanna ho; aura jabataka paramArthameM bhrAMti na ho, tabataka dUsarI kriyAoMse samyaktvako bAdhA nahIM AtI / isa jagatke loga sarpako pUjate haiM, parantu ve vAstavika pUjya-buddhise use nahIM pUjate, kintu bhayase pUjate haiM-bhAvase nahIM pUjate; aura iSTadevako loga atyaMta bhAvase pUjate haiN| isI prakAra samyakadRSTi jIva isa saMsArakA jo sevana karatA huA dikhAI detA hai, vaha pUrvameM bA~dhe hue prArabdha-karmase hI dikhAI detA hai-vAstavika dRSTi se bhAvapUrvaka usa saMsArameM use koI bhI pratibaMdha nahIM hotA, vaha kevala pUrvakarmake udayarUpa bhayase hI hai hotA / jitane aMzase bhAvapratibaMdha na ho, utane aMzase hI usa jIvake samyakdRSTipanA hotA hai| ___ anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA aura lobhakA samyaktvake sivAya nAza honA saMbhava nahIM hai, aisA jo kahA jAtA hai vaha yathArtha hai / saMsArI padArthoMmeM jIvako tIvra snehake binA krodha, mAna, mAyA aura lobha nahIM hote, jisase jIvako saMsArakA anaMta anubaMdha ho / jisa jIvako saMsArI padArthoMmeM tIvra sneha rahatA ho, use kisI prasaMgameM bhI anaMtAnubaMdhI catuSkameMse kisIkA bhI udaya honA saMbhava hai; aura jabataka una padArthoMmeM tIna sneha ho, tabataka jIva avazya hI paramArtha-mArgavAlA nahIM hotA / paramAryamArga use kahate haiM ki jisameM aparamArthakA sevana karatA huA jIva saba prakArase, sukhameM athavA duHkhameM kAyara huA kare / duHkhameM kAyaratA honA to kadAcit dUsare jIvoMko bhI saMbhava hai, parantu saMsAra-mukhakI prAptimeM bhI kAyaratA honA-usa sukhakA acchA nahIM laganA-usameM nIrasatA honA-- yaha paramArtha-mAgI puruSake hI hotA hai| Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 376) vividha patra mAdi saMgraha-26vau varSa ___ jIvako usa prakArakI nIrasatA paramArtha-jJAnase athavA paramArtha-jJAnI puruSake nizcayase honA saMbhava hai, dUsare prakArase honA saMbhava nahIM / aparamArtharUpa saMsArako paramArtha-jJAnase jAnakara phira usake prati tIna krodha, mAna, mAyA athavA lobha kauna kare athavA vaha kahA~se ho ! jisa vastukA mAhAtmya dRSTimeMse dUra ho gayA hai, phira usa vastuke liye atyaMta kleza nahIM rahatA / saMsArameM bhrAMtirUpase jAnA huA sukha, paramArtha-jJAnase bhrAMti hI bhAsita hotA hai, aura jise bhrAMti bhAsita huI hai, phira use vastukA kyA mAhAtmya mAlUma hogA ! isa prakArakI mAhAtmya-dRSTi paramArtha-jJAnI puruSake nizcayayukta jIvako hI hotI hai, aura isakA kAraNa bhI yahI hai / kadAcit kisI jJAnake AvaraNake kAraNa jIvako vyavacchedaka jJAna na ho, to bhI use jJAnI-puruSakI zraddhArUpa sAmAnya jJAna to hotA hai / yaha jJAna bar3ake bIjakI taraha paramArtha-bar3akA bIja hai| tIvra pariNAmase aura saMsAra-bhayase rahita bhAvase jJAnI-puruSa athavA samyagdRSTi jIvako krodha, mAna, mAyA athavA lobha nahIM hotA / jo saMsArake liye anubaMdha karatA hai, usakI apekSA paramArthake nAmase bhrAMtigata pariNAmase, jo asadguru, deva aura dharmakA sevana karatA hai, usa jIvako prAyaH karake anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha hotA hai; kyoMki dUsarI saMsArakI kriyAyeM prAyaH karake anaMta anubaMdha karanevAlI nahIM haiN| kevala aparamArthako paramArtha jAnakara jIva Agrahase usakA sevana kiyA kare, yaha paramArtha-jJAnI puruSake prati, devake prati aura dharmake prati nirAdara hai-aisA kahanA prAyaH yathArtha hai| vaha sadguru, deva aura dharmake prati, asadguru Adike Agrahase, mithyA-bodhase, AsAtanAse, upekSApUrvaka pravRtti kare, yaha saMbhava hai / tathA usa mithyA saMgase usakI saMsAra-vAsanAke paricchinna na honepara bhI use paricchedarUpa mAnakara vaha paramArthake prati upekSaka hI rahatA hai, yahI anaMta krodha, mAna, mAyA aura lobhakA ciha hai| 376 bambaI, dvi.ASADha vadI10soma.1949 zArIrika vedanAko, dehakA dharma jAnakara aura bA~dhe hue karmokA phala samajhakara samyakprakArase sahana karanA yogya hai / bahuta bAra zArIrika vedanAkA vizeSa bala rahatA hai, usa samaya jaise Upara kahA hai, usa taraha samyakprakArase zreSTha jIvoMko bhI sthira rahanA kaThina ho jAtA hai| phira bhI hRdayameM bArambAra usa bAtakA vicAra karate hue, aura AtmAkI nitya acheya, abhedha, aura jarA, maraNa Adi dharmase rahita bhAvanA karate hue-vicAra karate hue kitanI hI tarahase usa samyakprakArakA nizcaya AtA hai / bar3e puruSoMdvArA sahana kiye hue upasarga tathA pariSahake prasaMgoMkI jIvameM smRti utpanna karake, usameM unake rahanevAle akhaMDa nizcayako phira phirase hRdayameM sthira karane yogya jAnanese, jIvakA vaha samyak pariNAma phalIbhUta hotA hai; aura phira vedanA-vedanAke kSaya-kAlake nivRtta honepara-vaha vedanA kisI bhI karmakA kAraNa nahIM hotI / jisa samaya zarIra vyAdhirahita ho usa samaya jIvane yadi usase apanI minatA samajhakara, usakA anitya Adi svarUpa jAnakara, usase moha mamatva AdikA tyAga kiyA ho, to yaha mahAn zreya hai| phira bhI yadi aisA na huA ho to kisI bhI vyAdhika utpanna Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhImad rAjabandra [patra 377 honepara, usa prakArakI bhAvanA karate hue jIvako prAyaH niSphala karmabaMdhana nahIM hotA; aura mahAvyAdhikI utpattike samaya to jIva dehake mamatvakA jarUra tyAga karake, jJAnI-puruSake mArgakA vicArapUrvaka AcaraNa kare, yaha zreSTha upAya hai / yadyapi dehakA usa prakArakA mamatva tyAga karanA athavA usakA kama karanA, yaha mahAkaThina bAta hai, phira bhI jisakA vaisA karanekA nizcaya hai, vaha jaldI yA derameM kabhI na kabhI avazya saphala hotA hai| ___ jabataka deha Adise jIvako AtmakalyANakA sAdhana karanA bAkI rahA hai, tabataka usa dehameM apariNAmika mamatAkA sevana karanA hI yogya hai; arthAt yadi isa dehakA koI upacAra karanA par3e, to vaha upacAra dehameM mamatva karanekI icchAse nahIM karanA cAhiye, parantu jisase usa dehase jJAnI-puruSake mArgakA ArAdhana ho sake, isa prakAra kisI taraha usameM rahanevAle lAbhake liye, aura usI prakArakI buddhise, usa dehakI vyAdhike upacArameM pravRtti karanemeM bAdhA nahIM hai / jo kucha mamatA hai vaha apariNAmika mamatA hai, arthAt pariNAmameM samatA svarUpa hai| parantu usa dehakI priyatAke liye, sAMsArika sAdhanoMmeM jo yaha pradhAna bhogakA hetu hai, usakA tyAga karanA par3atA hai / isa prakAra ArtadhyAnase kisI prakArase bhI usa dehameM buddhi na karanA, yaha jJAnI-puruSoMke mArgakI zikSA jAnakara, AtmakalyANake usa prakArake prasaMgameM lakSa rakhanA yogya hai| zrItIrthakara jaisoMne saba prakArase jJAnIkI zaraNameM buddhi rakhakara nirbhayatA aura khedarahita bhAvake sevana karanekI zikSA kI hai, aura hama bhI yahI kahate haiN| kisI bhI kAraNase isa saMsArameM klezita honA yogya nahIM / avicAra aura ajJAna, yaha saba klezoMkA, mohakA aura kugatikA kAraNa hai| sadvicAra aura AtmajJAna AtmagatikA kAraNa hai| usakA prathama sAkSAt upAya, jJAnI-puruSakI AjJAkA vicAra karanA hI mAlUma hotA hai| 377 bambaI, zrAvaNa sudI 4 bhauma. 1949 ___ jaba kisI sAmAnya mumukSu jIvakA bhI isa saMsArake prasaMgameM pravRttisaMbaMdhI vIrya maMda par3a jAtA hai to hameM tatsaMbaMdhI adhika maMdatA ho, to isameM koI Azcarya nahIM mAlUma hotA / phira bhI kisI pUrvakAlameM prArabdhake upArjana karanekA isI prakArakA krama rahA hogA, jisase ki usa prasaMgameM pravRtti karanA rahA kare, parantu vaha kisa prakAra rahA karatA hai ? vaha krama isa prakAra rahA karatA hai ki jo koI khAsa saMsAra-sukhakI icchAyukta ho use bhI usa taraha karanA anukUla na Aye / yadyapi yaha bAta kheda karane yogya nahIM, aura hama udAsInatAkA hI sevana karate haiM, phira bhI usa kAraNase eka dUsarA kheda utpanna hotA hai| vaha yaha ki satsaMga aura nivRttikI apradhAnatA rahA karatI hai; aura jisameM parama ruci hai, isa prakArake AtmajJAna aura AtmavArtAko kisI bhI prakArakI icchAke binA kacit tyAga jaisA hI rakhanA par3atA hai| AtmajJAnake vedaka honese vyagratA nahIM hotI parantu Atma-vArtAkA viyoga vyagratA paidA karatA hai| saMsArakI jvAlA dekhakara ciMtA nahIM karanA / yadi ciMtAmeM samatA rahe to vaha AtmaciMtana jaisI hI hai| Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 378, 379, 380]. vividha patra Adi saMgraha-26yA~ varSa / 378 bambaI, zrAvaNa sudI 5, 1949 (1) jauharI loga aisA mAnate haiM ki yadi eka sAdhAraNa supArI jaise uttama raMgakA, pAnIdAra aura ghATadAra mANika ( pratyakSa ) doSarahita ho, to usakI karor3oM rupaye bhI kImata gineM to bhI vaha kImata thor3I hai / yadi vicAra kareM to isameM kevala A~khake Thaharane aura manakI icchAkI kalpita mAnyatAke sivAya dUsarI aura koI bhI bAta nahIM hai / phira bhI isameM eka A~khake ThaharanekI khUbIke liye aura usakI prAptike durlabha honeke kAraNa loga usakA adbhuta mAhAtmya batAte haiM, aura jisameM AtmA sthira rahatI hai, aise anAdi durlabha satsaMgarUpa sAdhanameM logoMkI kucha bhI AgrahapUrvaka ruci nahIM hai, yaha AzcaryakI bAta vicAra karane yogya hai| (2) asatsaMgameM udAsIna rahaneke liye jaba jIvakA apramAdarUpase nizcaya ho jAtA hai, tabhI sajJAna samajhA jAtA hai / usake pahile prApta honevAle bodhameM bahuta prakArakA aMtarAya rahA karatA hai| 379 bambaI, zrAvaNa sudI15ravi.1949 prAyaH karake AtmAmeM aisA hI rahA karatA hai ki jabataka isa vyApAra-prasaMgameM kAma-kAja karanA rahA kare, tabataka dharma-kathA Adike prasaMgameM aura dharmake jAnakArake rUpameM kisI prakArase pragaTarUpameM na AyA jAya, yahI krama yathAyogya hai / vyApAra-prasaMgake rahanepara bhI jisake prati bhaktibhAva rahA karatA hai, usakA samAgama bhI isI kramase karanA yogya hai ki jisameM AtmAmeM jo Upara kahA huA krama rahA karatA hai, usa kramameM koI bAdhA na ho| jinabhagavAnke kahe hue meru Adike saMbaMdhoM aura aMgrejoMkI kahI huI pRthivI Adike saMbaMdhameM samAgama honepara bAtacIta krnaa| hamArA mana bahuta udAsIna rahatA hai, aura pratibaMdha isa prakArakA rahA karatA hai ki jahA~ vaha udAsabhAva sampUrNa gupta jaisA karake sahana na kiyA jAya, isa prakArake vyApAra Adi prasaMgameM upAdhiyoga sahana karanA par3atA hai; yadyapi vAstavikarUpase to AtmA samAdhi-pratyayI hai| . 380 bambaI, zrAvaNa vadI 5, 1949 gatavarSa maMgasira sudI 6 ko yahA~ AnA huA thA, tabase lagAkara Ajataka aneka prakArakA upAdhi-yoga sahana kiyA hai, aura yadi bhagavatkRpA na ho to isa kAlameM usa prakArake upAdhi-yogameM dhar3ake Upara sirakA rahanA bhI kaThina ho jAya, aisA hote hue bahuta bAra dekhA hai; aura jisane AtmasvarUpa jAna liyA haiM aise puruSakA aura isa saMsArakA mela bhI na khAya, yahI adhika nizcaya huA hai| jJAnI-puruSa bhI atyaMta nizcaya upayogase bartAva karate karate bhI kvacit maMda pariNAmI ho jAya, aisI isa saMsArakI racanA hai| yadhapi AtmasvarUpasaMbaMdhI bodhakA nAza to nahIM hotA, phira bhI AtmasvarUpake bodhake vizeSa pariNAmake prati eka prakArakA AvaraNa honerUpa upAdhi-yoga hotA hai| hama to usa upAdhi-yogase abhI trAsa hI pAyA karate haiM; aura usa usa yogase hRdayameM aura mukhameM madhyama vANIse prabhukA nAma rakhakara muzkilase hI kucha pravRtti karake sthira raha sakate haiN| yadyapi samyaktva arthAta 45 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 381 bodhaviSayaka bhrAMti prAyaH nahIM hotI, parantu bodhake vizeSa pariNAmakA anavakAza hotA hai, aisA to spaSTa dikhAI detA hai / aura usase AtmA anekabAra vyAkula hokara tyAgakA sevana karatI thI; phira bhI upArjita karmakI sthitiko sama pariNAmase, adInatAse, anyAkulatAse sahanA karanA, yahI jJAnI-puruSoMkA mArga hai, aura hameM bhI usakA hI sevana karanA hai-aisI smRti hokara sthiratA rahatI hai| arthAt AkulatA Adi bhAvakI hotI huI vizeSa ghabarAhaTa samApta hotI thii| jabataka sAre dina nivRttike hI yogameM kAla na vyatIta ho tabataka sukha na mile isa prakArakI hamArI sthiti hai / 'AtmA AtmA', 'usakA vicAra', 'jJAnI puruSakI smRti ', ' usake mAhAtmyakI kathA-vArtA', 'usake prati atyaMta bhakti', 'unake anavakAza Atma-cAritrake prati moha -yaha hamako abhI AkarSita kiyA hI karatA hai, aura usa kAlakA sevana karate haiN| pUrvakAlameM jo jo kAla jJAnI-puruSa samAgamameM vyatIta huA hai, vaha kAla dhanya hai; vaha kSetra atyaMta atyaMta dhanya hai; usa zravaNako, zravaNake kartAko aura usameM bhaktibhAvayukta jIvoMko trikAla daMDavat ho / usa AtmasvarUpameM bhakti, ciMtana, Atma-vyAkhyAvAlI jJAnI-puruSakI vANI, athavA jJAnIke zAstra athavA mArgAnusArI jJAnI-puruSake siddhAMtakI apUrvatAko hama ati bhaktipUrvaka praNAma karate haiM / akhaMDa Atma-dhunakI ekatAra usa bAtako hameM abhI pravAhapUrvaka sevana karanekI atyaMta AturatA rahA karatI hai; aura dUsarI orase isa prakArakA kSetra, isa prakArakA loka-pravAha, isa prakArakA upAdhiyoga aura dUsarI usa usa tarahakI bAtoMko dekhakara vicAra mU kI taraha ho jAtA hai / IzvarecchA ! 81 peTalAda, bhAdrapada vadI 6, 1949 1. jisake pAsase dharma mA~ganA, usa prApta kiye huekI pUrNa caukasI karanI--isa vAkyakA sthira cittase vicAra karanA caahiye| 2. jisake pAsase dharma mA~ganA, yadi usa pUrNa jJAnIkI pahicAna jIvako huI ho to usa prakArake jJAniyoMkA satsaMga karanA, aura yadi satsaMga ho jAya to use pUrNa puNyakA udaya samajhanA / usa satsaMgameM usa parama jJAnIke upadeza kiye hue zikSA-bodhako grahaNa karanA--jisase kadAgraha, matamatAMtara, vizvAsaghAta, aura asatvacana ityAdikA tiraskAra ho- arthAt unheM grahaNa nahIM karanA, matakA Agraha chor3a denA / AtmAkA dharma AtmAmeM hI hai / Atmatva-prApta puruSakA upadeza kiyA huA dharma Atma-mArgarUpa hotA hai; bAkIke mArgake matameM nahIM par3anA / 3. itanA honeke bAda satsaMga honepara bhI yadi jIvase kadAmaha, matamatAMtara Adi doSa na chor3e jA sakeM, to phira unase chUTanekI AzA bhI na karanI cAhiye / hama svayaM kisIko Adeza-bAta arthAt * aisA karo', yaha nahIM kahate / bArambAra pU~cho to bhI vaha bAta smRtimeM rahatI hai / hamAre saMgameM Aye hue kinhIM jIvoMko abhItaka bhI hamane aisA nahIM kahA ki isa prakAra calo yA yaha karo / yadi kucha kahA hogA to vaha kevala zikSA-bodhake rUpameM hI kahA hogaa| Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 381, 382] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa . 4. hamArA udaya isa prakAra rahatA hai ki isa tarahakI upadezakI bAta karate hue vANI pIche khiMca jAtI hai| hA~, koI sAdhAraNa prazna pUche to usameM vANI prakAza karatI hai aura upadezakI bAtameM to vANI pIche hI khiMca jAtI hai| isa kAraNa hama aisA mAnate haiM ki abhI usa prakArakA udaya nahIM hai / 5. pUrvavartI anaMtajJAnI yadyapi mahAjJAnI ho gaye haiM, parantu usase jIvakA koI doSa dUra nahIM hotA / arthAt yadi isa samaya jIvameM mAna ho to use pUrvavartI jJAnI kahaneke liye nahIM Ate; parantu hAlameM jo pratyakSa jJAnI virAjamAna hoM, ve hI doSako batAkara dUra karA sakate haiM / udAharaNake liye dUrake kSIrasamudrase yahA~ke tRSAturakI tRSA zAnta nahIM ho sakatI, parantu vaha yahA~ke eka mIThe pAnIke kalazese hI zAnta ho sakatI hai| 6. jIva apanI kalpanAse kalpanA kara letA hai ki dhyAnase kalyANa hogA, samAdhise kalyANa hogA, yogase kalyANa hogA, athavA isa isa prakArase kalyANa hogA; parantu usase jIvakA koI kalyANa nahIM ho sktaa| jIvakA kalyANa to jJAnI puruSake lakSameM rahatA hai, aura vaha parama satsaMgase hI samajhameM A sakatA hai / isaliye vaise vikalpoMkA karanA chor3a denA cAhiye / 7. jIvako sabase mukhya bAta vizeSa dhyAna dene yogya yaha hai ki yadi satsaMga huA ho to satsaMgameM zravaNa kiye hue zikSA-bodhake niSpanna honese, sahajameM hI jIvake utpanna hue kadAgraha Adi doSa to chUTa hI jAne cAhiye, jisase dUsare jIvoMko satsaMgake avarNavAdake bolanekA prasaMga upasthita na ho| 8. jJAnI-puruSane kucha kahanA bAkI nahIM rakkhA hai, parantu jIvane karanA bAkI rakkhA hai / isa prakArakA yogAnuyoga kisI samaya hI udayameM AtA hai| usa prakArakI vA~chAse rahita mahAtmAkI bhakti to sarvathA kalyANakAraka hI hotI hai; parantu kisI samaya mahAtmAke prati yadi usa prakArakI vA~chA huI aura usa prakArakI pravRtti ho cukI ho, to bhI vahI vA~chA yadi asatpuruSake prati kI ho, aura usase jo phala hotA hai, usakI apekSA isakA phala judA hI honA saMbhava hai / yadi satpuruSake prati usa kAlameM niHzaMkatA rahI ho to kAla Anepara unake pAsase sanmArgakI prApti ho sakatI hai / eka prakArase hameM apane Apa isake liye bahuta zoka rahatA thA, parantu usake kalyANakA vicAra karake zokako vismaraNa kara diyA hai| 9. mana vacana aura kAyAke yogase jisakA kevalIsvarUpa bhAva hokara ahaMbhAva dUra ho gayA hai, aise jJAnI-puruSake parama upazamarUpa caraNAraviMdako namaskAra karake, bArambAra usakA citavana karake, tuma usI mArgameM pravRttikI icchA karate raho-yaha upadeza dekara yaha patra pUrA karatA huuN| viparIta kAlameM akele honeke kAraNa udAsa 111 382 khaMbhAta, bhAdrapada 1949 'anAdikAlase viparyaya buddhi honese, aura jJAnI-puruSakI bahutasI ceSTAyeM ajJAnI-puruSa jaisI hI dikhAI denese jJAnI-puruSameM vibhrama buddhi utpanna ho jAtI hai, athavA jIvako jJAnI-puruSake prati usa usa ceSTAkA vikalpa AyA karatA hai / yadi jJAnI-puruSakA dUsarI dRSTiyoMse yathArtha nizcaya huA ho Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 zrImad rAjacandra [patra 383 to yadi kisI vikalpako utpanna karanevAlI jJAnIkI unmatta Adi bhAvayukta ceSTA pratyakSa dekhanemeM Aye, to bhI dUsarI dRSTi ke nizcayake balake kAraNa vaha ceSTA avikalparUpa hI hotI hai / athavA jJAnI puruSakI ceSTAkA koI agamyapanA hI isa prakArakA hai ki vaha adhUrI avasthAse athavA adhUre nizcayase jIvako vibhrama aura vikalpakA kAraNa hotA hai / parantu vAstavikarUpameM tathA pUrNa nizcaya honepara vaha vibhrama aura vikalpa utpanna hone yogya nahIM hai, isaliye isa jIvako jo jJAnI-puruSake prati adhUrA nizcaya hai, yahI isa jIvakA doSa hai| jJAnI-puruSa sampUrNa rItise ajJAnI-puruSase ceSTArUpase samAna nahIM hotA, aura yadi ho to phira vaha jJAnI hI nahIM hai, isa prakArakA nizcaya karanA, vaha jJAnI-puruSake nizcaya karanekA yathArtha kAraNa hai / phira bhI jJAnI aura ajJAnI-puruSameM kisI isa prakArase vilakSaNa kAraNoMkA bheda hai ki jisase jJAnI aura ajJAnIkA kisI prakArase ekarUpa nahIM hotA / ajJAnI honepara bhI jo jIva jJAnIkA svarUpa manavAtA ho, usakA vilakSaNatAse nizcaya kiyA jAtA hai; isaliye prathama jJAnIpuruSakI vilakSaNatAkA hI nizcaya karanA yogya hai| aura yadi usa vilakSaNa kAraNakA svarUpa jAnakara jJAnIkA nizcaya hotA hai, to phira kacit ajJAnIke samAna jo jo jJAnI-puruSakI ceSTA dekhanemeM AtI hai, usa viSayameM nirvikalpatA hotI haiaura nahIM to jJAnI-puruSakI vaha ceSTA use vizeSa bhAkti aura snehakA kAraNa hotI hai| pratyeka jIva arthAt yadi jJAnI-ajJAnI samasta avasthAoMmeM samAna hI hoM to phira jJAnIajJAnIkA bheda nAmamAtrakA bheda raha jAtA hai; parantu vaisA honA yogya nahIM hai / jJAnI aura ajJAnIpuruSameM avazya hI vilakSaNatA honI cAhiye / jisa vilakSaNatAke yathArtha nizcaya honepara jIvako jJAnIpuruSa samajhameM AtA hai, jisakA thoDAsA svarUpa yahA~ batA denA yogya hai / mumukSu jIvako jJAnI aura ajJAnI-puruSakI vilakSaNatA, unakI arthAt jJAnI-ajJAnI puruSakI dazAdvArA hI samajhameM AtI hai| usa dazAkI vilakSaNatA jisa prakArase hotI hai, use batA denA yogya hai / jIvakI dazAke do bhAga ho sakate haiM:-eka mUladazA aura dUsarI uttaradazA / bambaI, bhAdrapada 1949 yadi ajJAna-dazA rahatI ho aura jIvane bhrama Adi kAraNase use jJAna-dazA mAna lI ho, to dehako usa usa prakArake duHkha par3aneke prasaMgoMmeM athavA usa tarahake dUsare kAraNoMmeM jIva dehakI sAtAko sevana karanekI icchA karatA hai, aura vaise hI bartAva karatA hai / yadi saccI jJAna-dazA ho to use dehake duHkha-prAptike kAraNoMmeM viSamatA nahIM hotI, aura usa duHkhako dUra karanekI itanI adhika ciMtA bhI nahIM hotii| 384 bambaI, bhAdrapada vadI 1949 jisa prakAra isa AtmAke prati dRSTi hai, usa prakArakI dRSTi jagatkI sarva AtmAoMke prati hai| jisa prakArakA leha isa AtmAke prati hai, usa prakArakA sneha sarva AtmAoMke prati hai| jisa Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 384, 385 ] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa 357 prakArakI isa AtmAkI sahajAnaMda sthiti cAhate haiM, usI prakAra sarva AtmAoMkI cAhate haiM / jo kucha isa AtmAke liye cAhate hai, vaha saba, saba AtmAoMke liye cAhate haiM / jisa prakAra isa dehake prati bhAva rakhate haiM, usI prakAra sarva dehoMke prati rakhate haiM / jisa prakAra saba dehoMke prati bartAva karanekA krama rakhate haiM, usI prakAra isa dehake prati krama rahatA hai / isa dehameM vizeSa-buddhi aura dUsarI dehoMmeM viSama-buddhi prAyaH karake kabhI bhI nahIM ho sakatI / jina striyoM AdikA nijarUpase saMbaMdha ginA jAtA hai, una striyoM Adike prati jo kucha sneha Adi hai athavA samatA hai, usI prakAra prAyaH sabake liye rahatA hai / kevala AtmasvarUpake kAryameM pravRtti honese jagatke saba padArthoke prati jisa prakArakI udAsInatA rahatI hai, usI prakAra nijarUpase gine jAnevAle striyA~ Adi padArthoke liye rahatI hai| prArabdhake yogase striyoM Adike prati jo koI udaya ho, usase vizeSa pravRtti prAyaH karake AtmAse nahIM hotI / kadAcit karuNAse kucha usa prakArakI pravRtti hotI ho to usa prakArakI pravRtti usI kSaNameM una udaya-pratibaddha AtmAoMke prati rahatI hai, athavA samasta jagatke prati rahatI hai| kisIke prati kucha vizeSa nahIM karanA, athavA kucha nyUna nahIM karanA aura yadi karanA ho to phira usa prakAra eka hI dhArAkI pravRtti samasta jagatke prati karanA-yaha jJAna AtmAko bahuta samayase dRr3ha hai-nizcayasvarUpa hai| kisI sthalameM nyUnatA, vizeSatA, athavA aisI koI sama-viSama ceSTApUrvaka pravRtti dekhI jAtI ho to vaha avazya hI Atmasthitise-Atmabuddhise nahIM hotI, aisA mAlUma hotA hai| pUrvameM bA~dhe hue prArabdhake yogase usa prakAra kucha udayabhAvarUpase hotA ho to usameM bhI samatA hI hai| kisIke prati nyUnatA yA adhikatA AtmAko kucha bhI acchA nahIM lagatA; vahA~ phira dUsarI avasthAkA vikalpa honA yogya nahIM hai| sabase abhinna bhAvanA hai / jisakI jitanI yogyatA hai, usake prati utanI hI abhinna bhAvakI skRti hotI hai / kacit karuNA-buddhise vizeSa sphUrti hotI hai / parantu viSamatAse athavA viSaya parigraha Adi kAraNa-pratyayase usake prati pravRtti karanekA AtmAmeM koI saMkalpa mAlUma nahIM hotA avikalparUpa sthiti hai / vizeSa kyA kaheM ! hamAre kucha hamArA nahIM hai, athavA dUsarekA nahIM hai, athavA dUsarA nahIM hai / jaisA hai vaisA hI hai / jaisI AtmAkI sthiti hai vaisI hI hai / saba prakArakI pravRtti niSkapaTabhAvase udayameM hai| sama-viSamatA nahIM hai / sahajAnaMda sthiti hai| jahA~ vesA ho vahA~ dUsare padArthameM Asakta buddhi yogya nahIM hotI nahIM / 385 bambaI, Asoja sudI 1 bhauma. 1949 ___ "jJAnI puruSake prati abhinna buddhi ho, yaha kalyANakA mahAn nizcaya hai"-isa prakAra saba mahAtmA puruSoMkA abhiprAya mAlUma hotA hai| tuma tathA ve-jinakA deha hAlameM anya vedase rahatA haidonoM hI jisa taraha jJAnI-puruSake prati vizeSa nirmalabhAvase abhinnatA ho, usa tarahakI prasaMgopAtta bAta karo; vaha yogya hai| aura paraspara arthAt unake aura tumhAre bIcameM jisase nirmala prema rahe, vaise pravRtti karanemeM bAdhA nahIM hai, parantu vaha prema jAtyaMtara honA cAhiye / vaha prema isa tarahakA na honA cAhiye jaisA bI-puruSakA kAma Adi kAraNoMse prema hotA hai / parantu jJAnI-puruSake prati donoMkA Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 zrImad rAjacandra [patra 386, 387 bhakti-rAga hai, isa taraha donoM hI apaneko eka guruke ziSya samajhakara, aura nirantara donoMkA satsaMga rahA karatA hai yaha jAnakara, bhAI jaisI buddhise yadi usa prakArase premapUrvaka rahA jAya to vaha bAta vizeSa yogya hai / jJAnI-puruSake prati minabhAvako sarvathA dUra karanA yogya hai / 386 bambaI, Asoja sudI 5 zani. 1949 AtmAko samAdhistha honeke liye-AtmasvarUpameM sthiti honeke liye-jisa mukhameM sudhArasa barasatA hai, vaha eka apUrva AdhAra hai| isaliye kisI prakArase use bIja-jJAna bhI kaho to koI hAni nhiiN| kevala itanA hI bheda hai ki jJAnI-puruSa jo usase Age hai, yaha jAnanevAlA honA cAhiye ki vaha jJAna AtmA hai| . dravyase dravya nahIM milatA, yaha jAnanevAlekA koI kartavya nahIM kahA jA sktaa| parantu vaha kisa samaya ? vaha usI samaya jaba ki svadravyako dravya, kSetra, kAla aura bhAvase yathAvasthita samajha lenepara, svadravya svarUpa-pariNAmase pariNamita hokara, anya dravyake prati sarvathA udAsa hokara, kRtakRtya honepara, kucha karttavya nahIM rahatA; aisA yogya hai, aura aisA hI hai| bambaI, Asoja sudI 9 budha. 1949 (1) khule patrameM sudhArasake viSayameM prAyaH spaSTa hI likhA thA, use jAna-bUjhakara likhA thA / aisA likhanese ulaTA pariNAma AnevAlA nahIM, yaha jAnakara hI likhA thaa| isa bAtakI kucha kucha carcA karanevAle jIvako yadi vaha bAta par3hanemeM Ave to vaha bAta usase sarvathA nirdhArita ho jAya, yaha nahIM ho sakatA / parantu yaha ho sakatA hai ki 'jisa puruSane ye vAkya likhe haiM, vaha puruSa kisI apUrva mArgakA jJAtA hai, aura usase isa bAtakA nirAkaraNa honA mukhyatAse saMbhava hai, yaha jAnakara usakI usa puruSake prati kucha bhI bhAvanA utpanna ho / kadAcit aisA mAna leM ki use usa puruSaviSayaka kucha kucha jJAna ho gayA ho, aura isa spaSTa lekhake par3hanese use vizeSa jJAna hokara, svayaM apane Apa hI vaha nizcayapara pahu~ca jAya, parantu vaha nizcaya isa taraha nahIM hotaa| usake yathArtha sthalakA jAna lenA usase nahIM ho sakatA, aura usa kAraNase yadi jIvako vikSepakI utpatti ho ki yaha bAta kisI prakArase jAna lI jAya to acchA hai, to usa prakArase bhI, jisa puruSane likhA hai usake prati usakI bhAvanAkI utpatti honA saMbhava hai| ___tIsarA prakAra isa taraha samajhanA cAhiye ki 'yadi satpuruSakI vANI spaSTarUpase bhI likhI gaI ho. to bhI jise usakA paramArtha-satpuruSakA satsaMga-AjJAMkitarUpase nahIM huA, use samajhAnA kaThina hotA hai, isa prakAra usa par3hanevAleko kabhI bhI spaSTa jJAna honA saMbhava hai / yadyapi hamane to ati. spaSTa nahIM likhA thA, to bhI unheM isa prakAra kucha saMbhava mAlUma hotA hai| parantu hama to aisA samajhate hai ki yadi ati spaSTa likhA ho to bhI prAyaH karake samajhameM nahIM AtA, athavA viparIta hI samajhameM Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 359 patra 387] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa AtA hai, aura antameM phira use vikSepa utpanna hokara sanmArgameM bhAvanA honA saMbhava hotA hai| isa patrameM hamane icchApUrvaka hI spaSTa likhA thA / sahaja svabhAvase bhI na vicAra kiyA huA prAyaH paramArthake saMbaMdhameM nahIM likhA jAtA, athavA nahIM bolA jAtA, jo aparamArtharUpa pariNAmako prApta kare / (2) usa jJAnake viSayameM hamArA likhanekA jo dUsarA Azaya hai, use yahA~ vizeSatAse likhA hai| (1) jisa jJAnI-puruSako spaSTa AtmAkA kisI apUrva lakSaNase, guNase aura vedanarUpase anubhava huA hai, aura jisakI AtmA tadrUpa ho gaI hai, usa jJAnI-puruSane yadi usa sudhArasakA jJAna diyA ho to usakA pariNAma paramArtha-paramArthasvarUpa hai| (2) aura jo puruSa usa sudhArasako hI AtmA jAnatA hai, yadi usase usa jJAnakI prApti huI ho, to vaha vyavahAra-paramArthasvarUpa hai| (3) vaha jJAna kadAcit paramArtha-paramArthasvarUpa jJAnIne na diyA ho, parantu usa jJAnI-puruSane jIvako isa prakAra upadeza kiyA ho, jisase vaha sanmArgake sanmukha AkarSita ho, aura yadi vaha jIvako rucikara huA ho to usakA jJAna paramArtha-vyavahArasvarUpa hai| (4) tathA isake sivAya zAstra AdikA jJAtA jo sAmAnyaprakArase mArgAnusArI jaisI upadezakI bAta kare, usakI zraddhA karanA, yaha vyavahAra-vyavahAra svarUpa hai / isa taraha sugamatAse samajhaneke liye ye cAra prakAra hote haiN| paramArtha-paramArthasvarUpa mokSakA nikaTa upAya hai / isake bAda paramArtha-vyavahArasvarUpa paraMparA saMbaMdhase mokSakA upAya hai / vyavahAra-paramArthasvarUpa bahuta kAlameM kisI prakArase bhI mokSake sAdhanake kAraNabhUta honekA upAya hai| vyavahAra-vyavahArasvarUpakA phala AtmapratyayI honA saMbhava nahIM / isa bAtako phira kisI prasaMgapara vizeSarUpase likheMge, isase vaha vizeSarUpase samajhameM AyegI / parantu yadi itane saMkSepase vizeSa samajha na Ave to vyAkula nahIM honA / jise lakSaNase, guNase, aura vedanase AtmAkA svarUpa mAlUma huA hai, use dhyAnakA yaha ekatama upAya hai, jisase Atma-pradezakI sthiratA hotI hai, aura pariNAma bhI sthira hotA hai / jisane lakSaNase, guNase, aura vedanase AtmAkA svarUpa nahIM jAnA, aise mumukSuko yadi jJAnI-puruSakA batAyA huA jJAna ho to use anukramase lakSaNa AdikA bodha sugamatAse hotA hai| mukharasa aura usakA utpattikSetra yaha koI apUrva-kAraNarUpa hai, yaha tuma nizcayase samajhanA / usake bAdakA jJAnI-puruSakA mArga jise klezarUpa na ho, isa prakAra tumheM jJAnI-puruSakA samAgama huA hai, isase usa prakArakA nizcaya rakhaneke liye kahA hai / yadi usake bAdakA mArga klezarUpa hotA ho, aura yadi usameM kisIko apUrvakAraNarUpase nizcaya huA ho to kisI prakArase usa nizcayako pIche haTAnA hI upAyarUpa hai, isa prakAra hamArI AtmAmeM lakSa rahA karatA hai / / koI ajJAnabhAvase pavanakI sthiratA karatA hai, parantu zvAsocchAsakA nirodha karanA use kalyANakA hetu nahIM hotA / aura koI jJAnIkI AjJApUrvaka zvAsocchAsakA nirodha karatA hai, to use usa Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 bhImad rAjacandra [patra 388, 389 kAraNase jo sthiratA AtI hai, vaha AtmAko pragaTa karanekA hetu hotI hai / zvAsocchrAsakI sthiratA honA, yaha eka prakArase bahuta kaThina bAta hai / usakA sugama upAya ekatAra mukharasa karanese hotA hai, isaliye vaha vizeSa sthiratAkA sAdhana hai| parantu vaha sudhArasa-sthiratA ajJAnabhAvase phalIbhUta nahIM hotI, arthAt kalyANarUpa nahIM hotI; tathA usa bIja-jJAnakA dhyAna bhI ajJAnabhAvase kalyANarUpa nahIM hotA itanA hameM vizeSa nizcaya bhAsita huA karatA hai| jisane vedanarUpase AtmAko jAna liyA hai, usa jJAnIpuruSakI AjJAse vaha kalyANarUpa hotA hai, aura vaha AtmAke pragaTa honekA atyaMta sugama upAya hai| ____ yahA~ eka dUsarI bhI apUrva bAta likhanA sUjhatI hai / AtmA eka caMdana vRkSake samAna hai| usake pAsa jo jo vastuyeM vizeSatAse rahatI haiM, ve saba vastuyeM usakI sugaMdhakA vizeSa bodha karatI haiN| jo vRkSa caMdanake pAsameM hotA hai, usa vRkSameM candanakI gaMdha vizeSarUpase sphurita hotI hai| jaise jaise vRkSa dUra hotA jAtA hai, vaise vaise sugaMdha maMda hotI jAtI hai; aura amuka maryAdAke pazcAt asugaMdharUpa vRkSoMkA vana AraMbha ho jAtA hai, arthAt unameM caMdanakI sugaMdha nahIM rhtii| isI taraha jabataka yaha AtmA vibhAva-pariNAmakA sevana karatI hai, tabataka use caMdana-vRkSa kahate haiM, aura usakA sabake sAtha amuka amuka sUkSma vastukA saMbaMdha hai, usameM usakI chAyArUpa sugaMdha vizeSa par3atI hai; jisakA jJAnIkI AjJAse dhyAna honese AtmA pragaTa hotI hai| pavanakI apekSA bhI sudhArasameM AtmA vizeSa samIpa rahatI hai, isaliye usa AtmAkI vizeSa chAyA-sugaMdhakA dhyAna karanA yogya upAya hai / yaha bhI vizeSarUpase samajhane yogya hai| 388 . bambaI, Asoja vadI 3, 1949 prAyaH vyAkulatAke samaya citta vyAkulatAko dUra karanekI zIghratAmeM yogya hotA hai yA nahIM, isa bAtakI sahaja sAvadhAnI, kadAcit mumukSu janako bhI kama ho jAtI hai; parantu yaha bAta yogya to isa taraha hai ki usa prakArake prasaMgameM kucha thor3e samayake liye cAhe jaise kAma-kAjameM use maunake samAna-nirvikalpakI taraha-kara DAlanA |vyaakultaako bahuta lambe samayataka kAyama rahanevAlI samajha baiThanA yogya nahIM hai / aura yadi vaha vyAkulatA binA dhIrajake sahana kI jAtI hai to vaha alpakAlIna honepara bhI adhika kAlataka rahanevAlI ho jAtI hai| isaliye izvarecchA aura " yathAyogya" samajhakara mauna rahanA hI yogya hai / maunakA artha yaha karanA cAhiye ki aMtarameM vikalpa aura saMtApa na kiyA krnaa| bambaI, Asoja vadI 1949 AtamabhAvanA bhAvatA, jIva lahe kevalajJAna re / Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 361 patra390, 391, 392] vividha patra Adi saMgraha-26vA~ varSa 390 bambaI, Asoja vadI 13 ravi. 1949 Apake samayasArake kavittasahita do patra mile haiN| nirAkAra-sAkAra cetanAviSayaka kavittakA aisA artha nahIM hai ki usakA mukharasase koI saMbaMdha kiyA jA sake / use hama phira likheNge| suddhatA vicAre dhyAMva, muddhatAmeM keli karai, suddhatAmeM thira hai, amRtadhArA brsai| isa kavitAmeM sudhArasakA jo mAhAtmya kahA hai, vaha kevala eka vinasA ( saba prakArake anya pariNAmase rahita asaMkhyAta-pradezI Atmadravya ) pariNAmase svarUpastha aura amRtarUpa AtmAkA varNana hai| usakA paramArtha yathArtharUpase hRdayagata hai, jo anukramase samajhameM aayegaa| bambaI, Asoja 1949 je abuddhA mahAbhAgA vIrA asmttdNsinno| asuddhaM tesiM parakaMtaM saphalaM hoI smso||1|| je ya buddhA mahAbhAgA vIrA smmttdNsinno| . suddhaM tersi parakaMtaM aphalaM hoi savvaso // 2 // UparakI gAthAoMmeM jahA~ 'saphala' zabda hai vahA~ 'aphala' ThIka mAlUma hotA hai, aura jahA~ 'aphala' zabda hai vahA~ 'saphala' ThIka mAlUma hotA hai; isaliye kyA isameM lekha-doSa raha gayA hai, yA ye gAthAyeM ThIka haiM ? isa praznakA samAdhAna yaha hai ki yahA~ lekha-doSa nahIM hai / jahA~ saphala zabda hai vahA~ saphala ThIka hai, aura jahA~ aphala zabda hai vahA~ aphala ThIka hai| mithyAdRSTikI kriyA saphala hai--phalasahita hai-arthAt use puNya-pApakA phala bhoganA hai / samyagdRSTikI kriyA aphala hai-phalarahita hai--use phala nahIM bhoganA hai-arthAt usakI nirjarA hai / ekakI (mithyAdRSTikI) kriyAkA saMsArahetuka saphalapanA hai, aura dUsarekI (samyagdRSTikI) kriyAkA saMsArahetuka aphalapanA hai-aisA paramArtha samajhanA cAhiye / 392 bambaI, Asoja 1949 (1) svarUpa svabhAvameM hai| vaha jJAnIkI caraNa-sevAke binA anaMta kAlataka prApta na ho, aisA kaThina bhI hai| hama aura tuma hAlameM pratyakSarUpase to viyogameM rahA karate haiM / yaha bhI pUrva-nibaMdhanake kisI mahAn pratibaMdhake udayameM hone yogya kAraNa hai| (2) he rAma ! jisa avasarapara jo prApta ho jAya usameM saMtoSase rahanA, yaha satpuruSoMkA kahA huA sanAtana dharma hai, aisA vasiSTha kahate the| (3) jo IzvarecchA hogI vaha hogA / manuSyakA kAma kevala prayatna karanA hI hai aura usIse jo apane prArabdhameM hogA vaha mila jAyagA; isaliye manameM saMkalpa-vikalpa nahIM karanA cAhiye / niSkAma yathAyogya. 46 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27vA~ varSa bambaI, kArtika su.9zukra.1950 " sirapara rAjA hai " itane vAkyake UhApoha (vicAra) se garbha-zrImaMta zrIzAlibhadra, usI samayase strI Adike paricayake tyAga karanekA prAraMbha karate hue| ___ yaha dekhakara zrIdhanAbhadrake mukhase vairAgyake svAbhAvika vacana udbhava hote hue ki " nitya prati eka eka strIkA tyAga karake anukramase vaha zAlibhadra battIsoM striyoMkA tyAga karanA cAhatA hai| isa prakAra zAlibhadra battIsa dinataka kAla-zikArIkA vizvAsa karatA hai, yaha mahAn Azcarya hai|" yaha sunakara zAlibhadrakI bahina aura dhanAbhadrakI patnI dhanAbhadrake prati isa prakAra sahaja vacana kahatI huI ki " Apa jo aisA kahate ho, yadyapi vaha hameM mAnya hai, parantu Apako bhI usa prakArase tyAga karanA kaThina hai / " yaha sunakara cittameM kisI prakArase klezita hue binA hI zrIdhanAbhadra usa hI samaya tyAgakI zaraNa lete hue, aura zrIzAlibhadrase kahate hue ki tuma kisa vicArase kAlakA vizvAsa karate ho? yaha sunakara, jisakA citta AtmarUpa ho gayA hai aisA vaha zrIzAlibhadra aura dhanAbhadra isa prakArase gRha Adiko chor3akara saMsArakA tyAga karate hue ki " mAnoM kisI dina unhoMne apanA kucha kiyA hI nhiiN|" isa prakArake satpuruSake vairAgyako sunakara bhI yaha jIva bahuta varSoM ke Agrahase kAlakA vizvAsa kara rahA hai, vaha kaunase balase karatA hogA- yaha vicArakara dekhanA yogya hai / 394, bambaI, maMgasira sudI 3, 1950 vANIkA saMyama karanA zreyarUpa hai, parantu vyavahArakA saMbaMdha isa tarahakA rahatA hai ki yadi sarvathArUpase usa prakArakA saMyama rakkheM to samAgamameM AnevAle jIvoMko vaha klezakA hetu ho, isaliye bahuta karake yadi prayojanake sivAya bhI saMyama rakkhA jAya, to usakA pariNAma kisI taraha zreyarUpa AnA saMbhava hai| jIvake mUdabhAvakA phira phirase, pratyeka kSaNameM, pratyeka samAgamameM vicAra karanemeM yadi sAvadhAnI na rakhanemeM AI to isa prakAra jo saMyoga banA hai, vaha bhI vRthA hI hai| 395 bambaI, pauSa vadI 14 ravi. 1950 hAlameM vizeSarUpase nahIM likhA jAtA / usameM upAdhikI apekSA cittakA saMkSepabhAva vizeSa kAraNarUpa hai / (cittakI icchArUpameM kisI pravRttikA saMkSipta ho jAnA--nyUna ho jAnA--use yahA~ saMkSepabhAva likhA hai|) hamane aisA anubhava kiyA hai ki jahA~ kahIM bhI pramatta-dazAho vahA~ AtmAmeM jagat-pratyayI kAmakA Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 396, 397] vividha patra bhAdi saMgraha-27vA~ varSa 363 avakAza honA yogya hai / jahA~ sarvathA apramattatA hai, vahA~ AtmAke sivAya dUsare kisI bhI bhAvakA avakAza nahIM rhtaa| yadyapi tIrthaMkara Adi sampUrNa jJAna prApta kara leneke bAda kisI tarahakI deha-kriyA sahita dikhAI dete haiM, parantu yadi AtmA isa kriyAkA avakAza prApta kare to hI vaha usa kriyAko kara sakatI hai| jJAna honeke pazcAt isa prakArakI koI kriyA nahIM ho sakatI; aura to hI vahA~ sampUrNa jJAna honA yogya hai; yaha jJAnI puruSoMkA sandeharahita nizcaya hai-aisA hameM lagatA hai / jaise jvara Adi rogameM cittako koI sneha nahIM hotA, usI taraha ina bhAvoMmeM bhI sneha nahIM rahatA-lagabhaga spaSTa rUpase nahIM rahatA; aura usa prakArake pratibaMdhake rahitapanekA vicAra huA karatA hai| 396 mohamayI, mAgha vadI 4 zukra 1950 tumhArA patra milA hai / usake sAtha jo praznoMkI sUcI utArakara bhejI hai vaha bhI milI hai| una praznoMmeM jo vicAra pragaTa kiye haiM, ve pahile vicAra-bhUmikAmeM vicArane yogya haiN| jisa puruSane vaha graMtha banAyA hai, usane vedAMta Adi zAstrake amuka graMthake avalokanake Uparase hI ve prazna likhe haiM / isameM koI atyanta AzcaryakI bAta nahIM likhI hai| ina praznoMkA tathA isa tarahake vicAroMkA bahuta samaya pahile vicAra kiyA thA, aura isa prakArake vicAroMkA vicAra karaneke liye tumheM tathAko kahA thA / tathA dUsare usa prakArake mumukSuko bhI isa prakArake vicAroMke avalokana karaneke viSayameM kahA thA, athavA aba bhI kahate haiM, jina vicAroMke karanese anukramase sat-asatkA pUrA viveka ho ske| hAlameM sAta-ATha dinase zarIra jvarase grasta thA, aba do dinase ThIka hai| jo kavitA bhejI vaha milI hai| usameM AlApikArUpameM tumhArA nAma batAyA hai, aura kavitA karanemeM jo kucha vicakSaNatA cAhiye, use dikhAnekA vicAra rakkhA hai| kavitA ThIka hai| ___ kavitAkA kavitArthake liye ArAdhana karanA yogya nahIM--saMsArArthake liye ArAdhana karanA yogya nahIM / yadi usakA prayojana bhagavAnke bhajanake liye-AtmakalyANake liye-ho to jIvako usa guNakI kSayopazamatAkA phala milatA hai| jisa vidyAse upazama guNa pragaTa nahIM huA-viveka nahIM AyA, athavA samAdhi, nahIM huI, usa vidyAke viSayameM zreSTha jIvako Agraha karanA yogya nahIM hai| . hAlameM aba prAyaH karake motIkI kharIda baMda hI rakkhI hai / jo vilAyatameM haiM unako bhI kama kramase beca DAlanekA vicAra kara rakhA hai| yadi yaha prasaMga na hotA to usa prasaMgameM utpanna honevAlI jaMjAla aura usakA upazamana na hotA / aba vaha svasaMvedanarUpase anubhavameM AyA hai / vaha bhI eka prakArakI prArabdhakI nivRttirUpa hai| 397 mohamayI, mAgha vadI 9 guru. 1950 yahA~ke upAdhi-prasaMgameM kucha vizeSa sahanazIlatAse rahanA par3e, isa prakArakI mausama honeke Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 zrImad rAjacandra [patra 398, 399, 400 kAraNa AtmAmeM guNakI vizeSa spaSTatA rahatI hai / prAyaH karake abase yadi bane to niyamitarUpase koI satsaMgakI bAta likhnaa| 398 bambaI, phAlguna sudI 4 ravi. 1950 bAraMbAra aruci ho jAtI hai, phira bhI prArabdha-yogase upAdhise dUra nahIM huA jA sakatA / (2) hAlameM Der3ha-do mahine hue upAdhike prasaMgameM vizeSa vizeSarUpase saMsArake svarUpakA vedana huA hai / yadyapi isa prakArake aneka prasaMgoMkA vedana kiyA hai, phira bhI prAyaH jJAnapUrvaka vedana nahIM kiyA / isa dehameM aura usa pahilekI bodha-bIja hetuvAlI dehameM kiyA huA vedana mokSa-kAryameM upayogI hai / 399 bambaI, phAlguna sudI 11 ravi. 1950 __" tIrthaMkaradeva pramAdako karma kahate haiM, aura apramAdako usase viparIta arthAt akarmarUpa AtmasvarUpa kahate haiM / isa prakArake bhedase ajJAnI aura jJAnIkA svarUpa hai ( kahA hai ) "-sUyagaDaMsUtravIrya-adhyayana / "jisa kulameM janma huA hai, aura jIva jisake sahavAsameM rahatA hai, usameM yaha ajJAnI jIva mamatA karatA hai, aura usImeM nimagna rahA karatA hai "-(sUyagaDaM-prathamAdhyayana ). " jo jJAnI-purupa bhUtakAlameM ho gaye haiM, aura jo jJAnI-puruSa bhaviSyakAlameM hoMge, una saba puruSoMne " zAMti " ( samasta vibhAva pariNAmase thaka jAnA--nivRtta ho jAnA ) ko saba dharmokA AdhAra kahA hai| jaise bhUtamAtrako pRthvI AdhArabhUta hai, arthAt jaise prANImAtra pRthvIke hI AdhArase rahate haiM--prathama unako usakA AdhAra honA yogya hai-vaise hI pRthvIkI taraha, jJAnI-puruSoMne saba prakArake kalyANakA AdhAra " zAMti " hI kahA hai "-(sUyagaDaM) 400 bambaI, phAlguna sudI 11 ravi. 1950 (1) budhavArako eka patra likheMge, nahIM to ravivArako vistArasahita patra likheMge, aisA likhA thA; use likhate samaya cittameM yaha AyA thA ki tuma mumukSuoMko koI niyama jaisI sthiratA honI cAhiye, aura usa viSayameM kucha likhanA sUjhe to likhanA cAhiye / likhate samaya aisA huA ki jo kucha likhA jAtA hai, use satsaMgake samAgamameM vistArase kahanA yogya hai, aura vaha kucha phalasvarUpa hone yogya hai| itanI bAtakA nizcaya rakhanA yogya hai ki jJAnI-puruSa bhI prArabdha karmake bhoge binA nivRtta nahIM hotA, aura binA bhoge nivRtta honekI jJAnIko koI icchA bhI nahIM hotI / jJAnIke sivAya dUsare Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 401, 402, 403] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 365 jIvoMko bhI isa tarahake bahutase karma haiM, jo bhoganepara hI nivRtta hote haiM--arthAt ve prArabdha jaise hote haiN| parantu donoMmeM itanA bheda hai ki jJAnIkI pravRtti to mAtra pUrvopArjita kAraNase hotI hai, aura dUsaroMkI pravRttikA uddeza bhaviSya-saMsAra hai; isaliye jJAnIkA prArabdha judA hI par3atA hai| isa prArabdhakA yaha nizcaya nahIM ki vaha nivRttirUpase hI udaya Aye / udAharaNake liye zrIkRSNa Adi jJAnI-puruSake pravRttirUpa prArabdha honepara bhI unakI jJAna-dazA thI, jaise gRhasthAvasthAmeM zrItIrthakara kI thii| isa prArabdhakA nivRtta honA kevala bhoganese hI saMbhava hotA hai / jJAnI-puruSakI prArabdha-sthiti kucha isa prakAra kI hai ki jo usakA svarUpa jAnaneke liye jIvoMko saMdehakA hetu ho, aura usake liye jJAnI-puruSa prAyaH karake jar3a-mauna-dazA rakhakara apane jJAnIpaneko aspaSTa rakhatA hai| phira bhI prArabdhake vazase yadi vaha dazA kisIke spaSTa jAnanemeM A jAya, to phira use usa jJAnIpuruSakA vicitra prArabdha saMdehakA kAraNa nahIM hotA / 401 bambaI, phAlguna vadI 10 zani. 1950 zrIzikSApatra graMtha bA~cane-vicAranemeM hAlameM koI bAdhA nahIM hai| jahA~ koI zaMkAkA hetu upasthita ho vahA~ vicAra karanA, athavA koI prazna pUchane yogya ho to pU~chanemeM koI pratibaMdha nahIM hai| sudarzana seTha puruSatvameM thA, phira bhI vaha rAnIke samAgamameM vyAkulatAse rahita thA / atyaMta Atma-balase kAmake upazama karanese kAmendriyameM ajAgRtapanA hI saMbhava hotA hai| aura yadi usa samaya rAnIne kadAcit usakI dehakA sahavAsa karanekI icchA bhI kI hotI, to bhI zrIsudarzanameM kAmakI jAgRti dekhanemeM na AtI-aisA hameM lagatA hai| 402 bambaI, phAlguna vadI 11 ravi. 1950 zikSApatra graMthameM mukhya bhaktikA prayojana hai / bhaktike AdhArarUpa viveka, dhairya aura Azraya ina tIna guNoMkI usameM vizeSa puSTi kI hai| usameM dhairya aura AzrayakA vizeSa samyakprakArase pratipAdana kiyA hai, jinakA vicAra karake mumukSu jIvako unheM apanA guNa banAnA cAhiye / ___ isameM zrIkRSNa Adike jo jo prasaMga Ate haiM, ve isa prakArake haiM ki ve zAyada saMdehake hetu hoM, phira bhI unameM zrIkRSNake svarUpako samajhanekA phera samajhakara upekSita rahanA hI yogya hai / mumukSukA prayojana kevala hita-buddhise bA~cane-vicAranekA hI hotA hai / 403 bambaI, phAlguna vadI 11 ravi. 1950 upAdhi dUra karaneke liye do prakArase puruSArtha ho sakatA hai:-eka to kisI bhI vyApAra Adi kAryase, aura dUsare vidhA, maMtra Adi sAdhanase / yadyapi ina donoMmeM pahile jIvako aMtarAyake dUra honekI zakyatA honI cAhiye / yadi pahilA batAyA huA puruSArtha kisI taraha bane to use karanemeM Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 404 hameM hAlameM pratibaMdha nahIM hai, parantu dUsare puruSArthake viSayameM to sarvathA udAsInatA hI hai aura isake smaraNameM A jAnese bhI cittameM kheda ho AtA hai| isa taraha usa puruSArthake prati anicchA hI hai| jitanI AkulatA hai utanA hI mArgakA virodha hai, aisA jJAnI-puruSa kaha gaye haiN| 404 - bambaI, phAlguna 1950 tIrthakara bArambAra nAce kahA huA upadeza karate the: he jIva ! tuma samajho ! samyakprakArase samajho ! manuSyatA milanA bahuta durlabha hai, aura cAroM gatiyA~ bhayase vyApta haiM, aisA jAno / ajJAnase sadvivevakakA pAnA kaThina hai, aisA smjho| samasta loka ekAMta duHkhase jala rahA hai, aisA mAno / aura saba jIva apane apane karmose viparyAsa bhAvakA anubhava karate haiM, usakA vicAra kro| ( sUyagaDaM adhyayana 7-12) jisakA sarva duHkhase mukta honekA vicAra huA ho, usa puruSako AtmAkI gaveSaNA karanI cAhiye, aura yadi AtmAkI gaveSaNA karanA ho to yama, niyama Adi saba sAdhanoMke Agrahako apradhAna karake satsaMgakI gaveSaNA evaM upAsanA karanI cAhiye / jise satsaMgakI upAsanA karanA ho use saMsArakI upAsanA karaneke AtmabhAvakA sarvathA tyAga karanA cAhiye / apane samasta abhiprAyakA tyAga karake apanI sarva zaktise usa satsaMgakI AjJAkI upAsanA karanI cAhiye / tIrthakara aisA kahate haiM ki jo koI usa AjJAkI upAsanA karatA hai, vaha avazya hI satsaMgakI upAsanA karatA hai / isa prakAra jo satsaMgakI upAsanA karatA hai vaha avazya hI AtmAkI upAsanA karatA hai, aura AtmAkI upAsanA karanevAlA saba duHkhoMse mukta ho jAtA hai / ( dvAdazAMgIkA akhaMDasUtra ) / Upara jo upadeza likhA hai, vaha gAthA sUyagaDaMmeM nimnarUpase hai: saMbujAhA jaMtavo mANusataM, daTuM bhayaM bAliseNaM alNbho| egaMtadukkhe jarie va loe, sakammuNA vippariyA muvei / saba prakArakI upAdhi, Adhi aura vyAdhise yadi muktabhAvase rahate hoM, to bhI satsaMgameM sanniviSTa bhakti, hameM dUra honA kaThina mAlUma hotI hai / satsaMgakI sarvottama apUrvatA hameM dina-rAta rahA karatI hai, phira bhI udaya-yoga prArabdhase usa prakArakA aMtarAya rahA karatA hai / prAyaH karake hamArI AtmAmeM kisI bAtakA kheda utpanna nahIM hotA, phira bhI prAyaH karake satsaMgake aMtarAyakA kheda to dina-rAta rahA karatA hai / sarva bhUmi, saba manuSya, saba kAma, saba bAta-cIta Adike prasaMga, svAbhAvikarUpase ajJAta jaise, sarvathA parake, udAsIna jaise, aramaNIya, amohakara aura rasarahita bhAsita hote haiN| kevala jJAnI-puruSa, mumukSu puruSa athavA mArgAnusArI puruSoMkA satsaMga hI jJAta, nijakA, prItikara, saMdara, AkarSaka aura rasasvarUpa bhAsita hotA hai / isa kAraNa hamArA mana prAyaH karake apratibaddhatAkA sevana karate karate tuma jaise mArgecchAvAna puruSoMmeM pratibaddhatA prApta karatA hai| Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 405, 406] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 367 405 bambaI, phAlguna 1950 mumukSu jIvako isa kAlameM saMsArakI pratikUla dazAoMkA prApta honA, vaha use saMsArase pAra honeke barAbara hai / anaMtakAlase abhyasita isa saMsArake spaSTa vicAra karanekA samaya pratikUla samAgamameM adhika hotA hai, yaha bAta nizcaya karanI yogya hai / yadi pratikUla samAgama samatApUrvaka sahana kiyA jAya to vaha jIvako nirvANakI samIpatAkA sAdhana hai| ____ vyAvahArika prasaMgoMkI nitya citra-vicitratA hai| usakI aisI sthiti hai ki usameM kevala kalpanAse hI sukha aura kalpanAse hI duHkha hai / anukUla kalpanAse vaha anukUla bhAsita hotA hai, pratikUla kalpanAse vaha pratikUla bhAsita hotA hai; aura jJAnI-puruSoMne ye donoM hI kalpanAyeM karanekI manA kI hai / vicAravAnako zoka karanA ThIka nahIM-aisA zrItIrthaMkara kahate the| 406 bambaI, phAlguna 1950 ananya zaraNake denevAle zrIsadgurudevako atyaMta bhAktase namaskAra ho. jinhoMne zuddha AtmasvarUpako pA liyA hai, aise jJAnI-puruSoMne nIce kahe hue chaha padoMko samyagdarzanake nivAsakA sarvotkRSTa sthAnaka kahA hai: prathama padaH- AtmA hai| jaise ghaTa, paTa Adi padArtha haiM vaise hI AtmA bhI hai| amuka guNoMke honeke kAraNa jaise ghaTa, paTa Adike honekA pramANa milatA hai, vaise hI jisameM sva-para-prakAzaka caitanya sattAkA pratyakSa guNa maujUda hai, aisI AtmAke honekA bhI pramANa milatA hai| dUsarA pada:-'AtmA nitya hai ' / ghaTa, paTa Adi padArtha amuka kAlameM hI rahate haiM / AtmA trikAlavI hai / ghaTa, paTa Adi saMyogajanya padArtha haiM / AtmA svAbhAvika padArtha hai, kyoMki usakI utpattike liye koI bhI saMyoga anubhavameM nahIM AtA / kisI bhI saMyogI dravyase cetana-sattA pragaTa hone yogya nahIM hai, isaliye vaha anutpanna hai / vaha asaMyogI honese avinAzI hai, kyoMki jisakI kisI saMyogase utpatti nahIM hotI, usakA kisImeM nAza bhI nahIM hotaa| tIsarA padaH-'AtmA kartA hai / saba padArtha artha-kriyAse saMpanna haiN| sabhI padArthoMmeM kucha na kucha kriyAsahita pariNAma dekhanemeM AtA hai / AtmA bhI kiyA-saMpanna hai| kriyA-saMpanna hone ke kAraNa vaha kartA hai| zrIjinabhagavAnne isa karttApanekA tIna prakArase vivecana kiyA hai:-paramArthase AtmA khabhAva-pariNatise nijasvarUpakA kartA hai / anupacarita ( anubhavameM Ane yogya-vizeSa saMbaMdhasahita ) vyavahArase AtmA dravya-karmakA kartA hai / upacArase AtmA ghara nagara AdikA kartA hai| cauthA padaH-'AtmA bhoktA hai'| jo jo kucha kriyAyeM hotI haiM, ve saba kisI prayojanapUrvaka Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 zrImad rAjacandra [patra 406 hI hotI haiM-nirarthaka nahIM hotii| jo kucha bhI kiyA jAtA hai usakA phala avazya bhoganemeM AtA hai, yaha pratyakSa anubhava hai| jisa taraha viSa khAnese viSakA phala, mizrI khAnese mizrIkA phala, agnike sparza karanese agni-sparzakA phala, himake sparza karanese hima-sparzakA phala mile binA nahIM rahatA, usI taraha kaSAya Adi athavA akaSAya Adi jisa kisI pariNAmase bhI AtmA pravRtti karatI hai, usakA phala bhI milanA yogya hI hai, aura vaha milatA hai / usa kriyAkA kartA honese AtmA bhoktA hai / pA~cavA~ padaH-'mokSapada hai| jisa anupacarita-vyavahArase jIvake karmakA kartRtva nirUpaNa kiyA aura kartRtva honese bhoktRtva nirUpaNa kiyA, vaha karma dUra bhI avazya hotA hai| kyoMki pratyakSa kaSAya AdikI tIvratA honepara bhI usake anabhyAsase-aparicayase--usake upazama karanese-usakI maMdatA dikhAI detI hai-vaha kSINa hone yogya mAlUma hotA hai-kSINa ho sakatA hai / usa saba baMdha-bhAvake kSINa ho sakane yogya honese usase rahita jo zuddha AtmabhAva hai, usarUpa mokSapada hai| chahA padaH- usa mokSakA upAya hai' / yadi kacit aisA ho ki hamezA kaukA baMdha hI baMdha huA kare, to usakI nivRtti kabhI bhI nahIM ho sktii| parantu karmabaMdhase viparIta svabhAvavAle jJAna, darzana, samAdhi, vairAgya, bhakti Adi sAdhana pratyakSa haiM; jisa sAdhanake balase karma-baMdha zithila hotA hai-upazama hotA hai-kSINa hotA hai| isaliye ve jJAna, darzana, saMyama Adi mokSa-padake upAya haiN| zrIjJAnI puruSoMdvArA samyagdarzanake mukhya nivAsabhUta kahe hue ina chaha padoMko yahA~ saMkSepameM kahA hai| samIpa-muktigAmI jIvako svAbhAvika vicArameM ye pada prAmANika hone yogya haiM--parama nizcayarUpa jAnane yogya haiM, usakI AtmAmeM unakA sampUrNarUpase vistArasahita viveka honA yogya hai / ye chaha pada saMdeharahita haiM, aisA parama puruSane nirUpaNa kiyA hai / ina chaha padoMkA viveka jIvako nijasvarUpa samajhaneke liye kahA hai / anAdi svapna-dazAke kAraNa utpanna hue jIvake ahaMbhAva-mamatvabhAvako dUra karaneke liye jJAnI-puruSoMne ina chaha padoMkI dezanA prakAzita kI hai| eka kevala apanA hI svarUpa usa svapnadazAse rahita hai, yadi jIva aisA vicAra kare to vaha sahajamAtrameM jAgRta hokara samyagdarzanako prApta ho; samyagdarzanako prApta hokara nija svabhAvarUpa mokSako prApta kare / use kisI vinAzI, azuddha aura anyabhAvameM harSa, zoka aura saMyoga utpanna na ho, usa vicArase nija svarUpameM hI nirantara zuddhatA, sampUrNatA, avinAzIpanA, atyaMta AnandapanA usake anubhavameM AtA hai| samasta vibhAva paryAyoMmeM kevala apane hI adhyAsase ekatA huI hai, usase apanI sarvathA bhinnatA hI hai, yaha use spaSTa--pratyakSaatyaMta pratyakSa-aparokSa anubhava hotA hai / vinAzI athavA anya padArthake saMyogameM use iSTa-aniSTabhAva prApta nahIM hotA / janma, jarA, maraNa, roga AdikI bAdhArahita, sampUrNa mAhAtmyake sthAna aise nija-svarUpako jAnakara-anubhava karake.-vaha kRtArtha hotA hai / jina jina puruSoMko ina chaha padoMke pramANabhUta aise parama puruSake vacanase AtmAkA nizcaya huA hai, una saba puruSoMne sarva svarUpako pA liyA hai ve Adhi, vyAdhi, upAdhi aura sarvasaMgase rahita ho gaye haiM, hote haiM, aura bhaviSyameM bhI vaise hI hoNge| jina satpuruSoMne janma, jarA, aura maraNakA nAza karanevAlA, nija svarUpameM sahaja-avasthAna honekA upadeza diyA hai, una satpuruSoMko atyaMta bhaktise namaskAra hai| unakI niSkAraNa karuNAse Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 406, 407] vividha patra mAdi saMgraha-27vA~ varSa 369 nitya prati niraMtara stavana karanese bhI Atma-svabhAva pragaTita hotA hai| aise saba satpuruSa aura unake caraNAraviMda sadA hI hRdayameM sthApita rho| jisake.vacana aMgIkAra karanepara, chaha padoMse siddha aisA AtmasvarUpa sahajameM hI pragaTita hotA hai, jisa Atma-svarUpake pragaTa honese sarvakAlameM jIva saMpUrNa AnaMdako prApta hokara nirbhaya ho jAtA hai, usa vacanake kahanevAle aise satpuruSake guNoMkI vyAkhyA karanekI hamameM asAmarthya hI hai| kyoMki jisakA koI bhI pratyupakAra nahIM ho sakatA aise paramAtmabhAvako, usane kisI bhI icchAke binA, kevala niSkAraNa karuNAse hI pradAna kiyA hai| tathA aisA honepara bhI jisane dUsare jIvako yaha merA ziSya hai, athavA merI bhakti karanevAlA hai, isaliye merA hai' isa taraha kabhI bhI nahIM dekhA-aise satpuruSako atyaMta bhaktise phira phirase namaskAra ho! jina satpuruSoMne jo sadgurukI bhakti nirUpaNa kI hai, vaha bhakti kevala ziSyake kalyANake liye hI kahI hai / jisa bhaktike prApta honese sadgurukI AtmAkI ceSTAmeM vRtti rahe, apUrNa guNa dRSTigocara hokara anya svacchaMda dUra ho, aura sahajameM Atma-bodha mile, yaha samajhakara jisane bhaktikA nirUpaNa kiyA hai, usa bhaktiko aura una satpuruSoMko phira phirase trikAla namaskAra ho! ___ yadyapi kabhI pragaTarUpase vartamAnameM kevalajJAnakI utpatti nahIM huI, parantu jisake vacanake vicArayogase kevalajJAna zaktirUpase maujUda hai, yaha spaSTa jAna liyA hai-isa prakAra zraddhArUpase kevalajJAna huA hai -vicAra-dazAse kevalajJAna huA hai-icchA-dazAse kevalajJAna huA hai-mukhya nayake hetuse kevalajJAna rahatA hai, jisake saMyogase jIva sarva avyAbAdha sukhake pragaTa karanevAle usa kevalajJAnako, sahajamAtrameM pAneke yogya huA hai, usa satpuruSake upakArako sarvotkRSTa bhaktise namaskAra ho ! namaskAra ho!! (2) samyagdarzanasvarUpa zrIjinake upadeza kiye hue nimna likhita chaha padoMkA atmArthI jIvako atizayarUpase vicAra karanA yogya hai| AtmA hai, kyoMki vaha pramANase siddha hai-yaha astipada / ___ AtmA nitya hai- yaha nityapada / AtmAke svarUpakA kisI bhI prakArase utpanna honA aura vinAza honA saMbhava nhiiN| AtmA karmakA kartA hai-yaha kartApada / AtmA karmakA bhoktA hai| usa AtmAkI mukti ho sakatI hai| jinase mokSa ho sake aise sAdhana nizcita haiM / 407 bambaI, caitra sudI 1950 hAlameM yahA~ bAhya upAdhi kucha kama rahatI hai| tumhAre patrameM jo prazna likhe haiM, unakA samAdhAna nIce likhA hai, vicAra karanA / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 zrImad rAjacandra [patra 407 pUrvakarma do prakArake haiN| athavA jIvase jo jo karma kiye jAte haiM, ve do prakArase kiye jAte haiM / eka karma isa tarahake haiM ki unakI kAla AdikI jisa taraha sthiti hai, vaha usI prakArase bhogI jA sake / dUsare karma isa prakArake haiM ki jo karma jJAnase--vicArase-nivRtta ho sakate hoN| jJAnake honepara bhI jisa tarahake karmoko avazya bhoganA cAhiye, ve prathama prakArake karma kahe haiM; aura jo jJAnase dUra ho sakate haiM, ve dUsare prakArake karma haiN| kevalajJAnake utpanna honepara bhI deha rahatI hai / usa dehakA rahanA koI kevalajJAnIkI icchAse nahIM, parantu prArabdhase hotA hai / itanA sampUrNa jJAna-bala honepara bhI usa dehakI sthitike vedana kiye binA kevalajJAnI bhI nahIM chUTa sakatA, aisI sthiti hai / yadyapi usa prakArase chUTaneke liye koI jJAnI-puruSa icchA nahIM karatA, parantu yahA~ kahanekA abhiprAya yaha hai ki jJAnI-puruSako bhI vaha karma bhoganA yogya hai| tathA aMtarAya Adi amuka karmakI isa prakArakI vyavasthA hai ki vaha jJAnI-puruSako bhI bhoganI yogya haiarthAt jJAnI-puruSa bhI usa karmako bhoge binA nivRtta nahIM kara sakatA / saba prakArake karma isI tarahake haiM ki ve phalarahita nahIM jAte; kevala unakI nivRttike kramameM hI phera hotA hai| eka karma to jisa prakArase sthiti vagairahakA baMdha kiyA hai, usI prakArase bhogane yogya hotA hai| dUsarA karma aisA hotA hai, jo jIvake jJAna Adi puruSArtha-dharmase nivRtta hotA hai / jJAna Adi puruSArthadharmase nivRtta honevAle karmakI nivRtti jJAnI-puruSa bhI karate haiN| parantu bhogane yogya karmako jJAnI-puruSa siddhi Adi prayalase nivRtta karanekI icchA na kare, yaha saMbhava hai| ___ karmako yathAyogyarUpase bhoganemeM jJAnI-puruSako saMkoca nahIM hotA / koI ajJAnadazA honepara bhI apanI jJAnadazA samajhanevAlA jIva kadAcit bhogane yogya karmako bhoganA na cAhe, to bhI chuTakArA to bhoganepara hI hotA hai, aisA niyama hai / tathA yadi jIvakA kiyA huA kRtya binA bhoge hI phalarahita calA jAtA ho, to phira baMdha-mokSakI vyavasthA bhI kahA~se bana sakatI hai ? jo vedanIya Adi karma hoM to unheM bhoganekI hameM anicchA nahIM hotI / yadi kadAcit anicchA hotI ho to cittameM kheda ho ki jIvako dehAbhimAna hai; usase upArjita karma bhogate hue kheda hotA hai, aura usase anicchA hotI hai| maMtra Adise, siddhise aura dUsare usa tarahake amuka kAraNoMse amuka camatkArakA ho sakanA asaMbhava nahIM hai| phira bhI jaise hamane Upara batAyA hai vaise bhogane yogya jo 'nikAcita karma ' haiM ve kisI bhI prakArase dUra nahIM ho sakate / kacit amuka 'zithila karma' kI nivRtti hotI hai, parantu aisA nahIM hai ki vaha kucha upArjita karanevAleke vedana kiye binA nivRtta ho jAtA hai; AkRtike pherase usa karmakA vedana hotA hai| ___koI eka isa prakArakA 'zithila karma' hotA hai ki jisameM amuka samaya cittakI sthiratA rahe to vaha nivRtta ho jAya / usa tarahake karmakA una maMtra AdimeM sthiratAke saMbaMdhase nivRtta honA saMbhava hai| athavA kisIke kisI pUrvalAbhakA koI isa prakArakA baMdha hotA hai jo kevala usakI thoDIsI hI kRpAse phalIbhUta ho jAya-yaha bhI eka siddhi jaisA hai| tathA yadi koI amuka maMtra Adike prayatnameM ho, aura amuka pUrvAtarAyake naSTa honekA prasaMga samIpameM ho, to bhI maMtra Adise kAryakI siddhikA honA mAnA Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 408] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa jA sakatA hai; parantu isa bAtameM kucha thor3A bhI citta honekA kAraNa nahIM / yaha niSphala bAta hai / isameM AtmAke kalyANakA koI mukhya prasaMga nahIM hai| aisI kathA mukhya prasaMgakI vismRtikA hI kAraNa hotI hai, isaliye usa prakArake vicArake athavA khojake nirNaya karanekI icchA karanekI apekSA usakA tyAga karanA hI uttama hai; aura usake tyAga honepara usakA sahajameM nizcaya ho jAtA hai| jisase AtmAmeM vizeSa AkulatA na ho vaise rahanA / jo hone yogya hogA vaha to hokara rahegA, aura AkulatA karanese bhI jo hone yogya hogA vaha to avazya hogA, usake sAtha AtmA bhI aparAdhI bnegii| 408 bambaI, caitra vadI 11 bhauma. 1950 jisa kAraNake viSayameM likhA thA, citta abhI usa kAraNake vicArameM hai; aura abhItaka usa vicArake cittake samAdhAnarUpa arthAt pUrNa na ho sakanese tumheM patra nahIM likhA / tathA koI pramAda-doSa jaisA koI prasaMga-doSa rahA karatA hai, jisake kAraNa kucha bhI paramArthakI bAta likhaneke saMbaMdhameM citta ghabar3Akara likhate hue ekadama ruka jAtA hai| tathA jisa kAryakI pravRtti rahatI hai, usa kAryakI pravRttimeM aura aparamArthake prasaMgameM mAnoM merese yathAyogya udAsIna bala nahIM hotA / aisA laganese, apane doSake vicArameM par3a jAnese patra likhanA ruka jAtA hai; aura prAyaH karake usa vicArakA samAdhAna nahIM huA, aisA jo Upara likhA hai, usakA yahI kAraNa hai| yadi kisI bhI prakArase bane to isa kaSTarUpa saMsArameM adhika vyavasAya na karanA-satsaMga karanA hI yogya hai| mujhe aisA lagatA hai ki jIvako mUlarUpase dekhate hue yadi mumukSutA AI ho to nitya prati usakA saMsAra-bala ghaTatA hI jAya / saMsArameM dhana Adi saMpattikA ghaTanA yA na ghaTanA to aniyata hai, kintu saMsArake prati jIvakI jo bhAvanA hai vaha yadi maMda hotI calI jAya, to vaha anukramase nAza hone yogya ho / isa kAlameM prAyaH karake yaha bAta dekhanemeM nahIM AtI / kisI bhinna svarUpameM mumukSuko aura kisI bhinna hI svarUpameM muni vagairahako dekhakara vicAra AtA hai ki isa prakArake saMgase jIvakI UrdhvadazA honA yogya nahIM, kintu adhodazA honA hI yogya hai| phira jise satsaMgakA kucha samAgama huA hai, kAla-doSase aise jIvakI vyavasthAko bhI palaTanemeM dera nahIM lgtii| isa prakAra spaSTa dekhakara cittameM kheda hotA hai; aura apane cittakI vyavasthA dekhakara mujhe bhI aisA hotA hai ki mujhe kisI bhI prakArase yaha vyavasAya karanA yogya nahIM-avazya yogya nhiiN| jarUra-atyaMta z2arUra-isa jIvakA kucha pramAda hai| nahIM to jise pragaTarUpase jAna liyA hai, aise jaharako pInemeM jIvakI pravRtti kaise ho sakatI hai ! athavA yadi aisA na ho to phira usameM udAsIna pravRtti hI ho / to bhI usa pravRttikI aba yadi kisI prakArase bhI samApti ho to yaha hone yogya hai, nahIM to jarUra kisI bhI prakArase jIvakA hI doSa hai| adhika nahIM likhA jA sakatA, isase cittameM kheda hotA hai / athavA to pragaTarUpase kisI mumukSuko, isa jIvakA doSa bhI.jitanI prakArase bane utanI prakArase prakaTa karake, jIvakA utanA to kheda dUra karanA cAhiye, aura usa prakaTa doSakI parisamAsike liye usake saMgarUpa upakArakI icchA karanA cAhiye / Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 401 mujhe apane doSake liye bArambAra aisA lagatA hai; jisa doSake balako paramAryase dekhate hue maiMne yaha kahA hai / parantu dUsare Adhunika jIvoMke doSake sAmane apane doSakI atyaMta alpatA mAlUma hotI hai, yadyapi aisA mAnanekI koI icchA nahIM hai, phira bhI svabhAvase kucha aisA hI mAlUma hotA hai| aisA honepara bhI kisI vizeSa aparAdhIkI taraha jabataka hama yaha vyavahAra karate haiM tabataka apanI AtmAmeM hI lage raheMge / tumheM aura tumhAre saMgameM rahanevAle kisI bhI mumukSuko yaha bAta kucha bhI vicArane yogya avazya mAlUma hotI hai| (2) yaha tyAgI bhI nahIM, atyAgI bhI nhiiN| yaha rAgI bhI nahIM, vItarAgI bhI nhiiN| apanA krama nizcala karo / usake cAroM ora nivRtta bhUmikA rkkho| yaha jo darzana hotA hai, kyA vaha vRthA calA jAtA hai ! isakA vicAra punaH punaH karate hue mUrchA A jAtI hai| saMtajanoMne apanA krama nahIM chor3A hai, jinhoMne chor3a diyA hai, unhoMne parama asamAdhiko pAyA hai saMtapanA ati ati durlabha hai| Aneke bAda saMtakA milanA kaThina hai| saMtapanekI jijJAsAvAle aneka haiM, parantu durlabha saMtapanA to durlabha hI hai| (3) kSAyopazamika jJAnake vikala hote hue kyA dera lagatI hai ! yadi isa jIvane usa vaibhAvika pariNAmako kSINa na kiyA to vaha isI bhavameM pratyakSa duHkhakA vedana kregaa| 409 bambaI, caitra vadI 12, 1950 jo mumukSu jIva gRhasthake vyavahArameM rahatA ho, use pahile to AtmAmeM akhaMDa nItikA mUla sthApita karanA cAhiye, nahIM to upadeza AdikI niSphalatA hI hotI hai| dravya Adi paidA karane AdimeM sAMgopAMga nyAyasaMpanna rahanekA nAma nIti hai / isa nItike chor3ate hue prANa jAnekI dazA Anepara tyAga vairAgya sacce svarUpameM pragaTa hote haiM, aura vahI jIvako satpuruSake vacanake tathA AjJA-dharmake adbhuta sAmarthya, mAhAtmya aura rahasyako samajhAtA hai, aura isase saba vRttiyoMke nijarUpase pravRtti karanekA mArga spaSTa siddha hotA hai| ___prAyaH karake tumheM deza, kAla, saMga AdikA viparIta saMyoga rahatA hai; isaliye bArambAra, pratyeka palameM, aura pratyeka kAryameM sAvadhAnIse nIti Adi dharmomeM pravRtti karanA yogya hai| tumhArI taraha jo jIva kalyANakI AkAMkSA rakhatA hai aura jise pratyakSa satpuruSakA nizcaya hai, use prathama bhUmikAmeM yaha nIti parama AdhAra hai / jo jIva aisA mAnatA hai ki use satpuruSakA nizcaya huA hai, parantu usameM yadi Upara kahI huI nItikA prAbalya na ho, aura vaha usase kalyANakI yAcanA kare, tathA bAta kare, to Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 410,411, 412, 413] vividha patra mAdi saMgraha-27vA~ varSa 373 yaha nizcaya kevala satpuruSako Thaganeke hI barAbara hai| yadyapi satpuruSa to AkAMkSArahita hai, arthAt usakA ThagA jAnA saMbhava nahIM, parantu isa prakArase pravRtti karanevAle jIva avazya aparAdhI hote haiN| isa bAtapara bArambAra tumhAre tathA tumhAre samAgamakI icchA karanevAle mumukSuoMko lakSa rakhanA caahiye| yaha bAta kaThina hai isaliye nahIM ho sakatI, yaha kalpanA mumukSuoMko ahitakArI hai aura tyAjya hai| 410 bambaI, caitra vadI 14 zukra. 1950 upadezakI AkAMkSA rahA karatI hai / usa prakArakI AkAMkSA mumukSu jIvako hitakArI haijAgatikA vizeSa hetu hai / jyoM jyoM jIvameM tyAga, vairAgya aura Azraya-bhaktikA bala bar3hatA jAtA hai, tyoM tyoM satpuruSake vacanakA apUrva aura adbhuta svarUpa bhAsita hotA hai; aura baMdha-nivRttike upAya sahajameM hI siddha ho jAte haiN| yadi pratyakSa satpuruSake caraNAraviMdakA saMyoga kucha samayataka rahe to phira usake viyogameM bhI tyAga, vairAgya aura Azraya-bhaktikI balavAna dhArA rahatI hai; nahIM to mithyA deza, kAla, saMga Adike saMyogase sAmAnya vRttike jIva, tyAga, vairAmya Adike balameM nahIM bar3ha sakate, athavA maMda par3a jAte haiM, athavA usakA sarvathA nAza hI kara dete haiM / 411 bambaI, vaizAkha sudI 1 ravi. 1950 yogavAsiSThake par3hanemeM hAni nahIM hai / AtmAko saMsArakA svarUpa kArAgrahakI taraha bArambAra pratikSaNa bhAsita huA kare, yaha mumukSutAkA mukhya lakSaNa hai| yogavAsiSTha Adi jo jo graMtha usa kAraNake poSaka haiM, unake vicAra karanemeM hAni nahIM hai / mUla bAta to yaha hai ki jIvako vairAgya Anepara bhI jo usakI atyaMta zithilatA hai-DhIlApana hai, use dUra karanA, use atyaMta kaThina mAlUma hotA hai aura cAhe jisa tarahase bhI ho, prathama ise hI dUra karanA yogya hai| 412 bambaI, vaizAkha sudI 9 ravi. 1950 jisa vyavasAyase jIvakI bhAva-nidrA na ghaTatI ho, usa vyavasAyako yadi kisI prArabdhake yogase karanA par3atA ho to use phira phira pIche haTakara, 'maiM mahAn bhayaMkara hiMsAyukta duSTa kAmako hI kiyA karatA hU~', isa prakArase phira phirase vicArakara aura 'jIvameM DhIlepanase hI prAyaH karake mujhe yaha pratibaMdha hai', yaha phira phirase nizcaya karake, jitanA bane utanA vyavasAyako kama karate hue pravRtti ho, to bodhakA saphala honA saMbhava hai| 413 bambaI, vaizAkha sudI 9 ravi. 1950 yahA~ upAdhirUpa vyavahAra rahatA hai / prAyaH Atma-samAdhikI sthiti rahatI hai; to bhI vyavahArake pratibaMdhase chuTanekI bAta bArambAra smRtimeM AyA karatI hai / usa prArabdhakI nivRtti honetaka to vyavahArakA pratibaMdha rahanA yogya hai, isaliye samacittapUrvaka sthiti rahatI hai| Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 zrImad rAjacandra [patra 413 yogavAsiSTha Adi graMthakA bA~cana hotA ho to vaha hitakArI hai / jinAgamameM 'mina bhinna' AtmA mAnakara pariNAmameM anaMta AtmAyeM' kahIM hai; aura vedAMtameM use bhinna bhinna ' kahakara jo sarvatra cetana-sattA dikhAI detI hai vaha eka hI AtmAkI hai, aura AtmA eka hI hai' aisA pratipAdana kiyA gayA hai / ye donoM hI bAteM mumukSu puruSako jarUra vicAra karane yogya haiM, aura yathAzakti inheM vicArakara nizcaya karanA yogya hai, yaha bAta niHsandeha hai / parantu jabataka prathama vairAgya aura upazamakA bala jIvameM dRdarUpase na AyA ho, tabataka usa vicArase cittakA samAdhAna honeke badale ulaTI caMcalatA hI hotI hai, aura usa vicArakA nirNaya nahIM hotA / tathA citta vikSipta hokara bAdameM yathArtharUpase vairAgya-upazamako dhAraNa nahIM kara sakatA / isaliye jJAnI-puruSoMne jo isa praznakA samAdhAna kiyA hai ki use samajhaneke liye isa jIvameM vairAgya-upazama aura satsaMgake balako hAlameM to bar3hAnA hI yogya hai-isa prakAra vicAra karake jIvameM vairAgya Adi bala bar3hAneke sAdhanoMkA ArAdhana karaneke liye nitya prati vizeSa puruSArtha karanA yogya hai| vicArakI utpatti honeke pazcAt vardhamAnasvAmI jaise mahAtmA puruSane bhI phira phirase vicAra kiyA ki isa jIvake anAdi kAlase cAroM gatiyoMmeM anaMtAnaMtabAra janma-maraNa honepara bhI, abhI vaha janma-maraNa Adi sthiti kSINa nahIM hotii| usakA aba kisa prakArase kSaya karanA cAhiye ! aura aisI kaunasI bhUla isa jIvakI rahatI AI hai ki jisa bhUlakA abataka pariNamana hotA rahA hai ! isa prakArase phira phira atyaMta ekAgratAse sadbodhake vardhamAna pariNAmase vicAra karate karate jo bhUla bhagavAnne dekhI hai, vaha jinAgamameM jagaha jagaha kahI hai| jisa bhUlako samajhakara mumukSu jIva usase rahita ho sake / jIvakI bhUla dekhanepara to vaha anaMta vizeSa lagatI hai, parantu sabase pahile jIvako saba bhUloMkI bIjabhUta bhUlakA vicAra karanA yogya hai, jisa bhUlake vicAra karanese saba bhUloMkA vicAra hotA hai, aura jisa bhUlake dUra honese saba bhUleM dUra hotI haiM / koI jIva kadAcit nAnA prakArakI bhUloMkA vicAra karake usa bhUlase chUTanA cAhe, to bhI vaha karanA yogya hai, aura usa prakArakI aneka bhUloMse chUTanekI icchAkA mUla hI bhUlase chUTanekA sahaja kAraNa hotA hai|| zAstrameM jo jJAna batAyA gayA hai, vaha jJAna do prakArase vicAra karane yogya haiH-eka upadezajJAna aura dUsarA siddhAMta-jJAna / 'janma-maraNa Adi kezayukta isa saMsArakA tyAga karanA hI yogya hai| anitya padArthoMmeM vivekI puruSako ruci nahIM karanI cAhiye; mAtA, pitA, svajana Adi sabakA svArtharUpa saMbaMdha honepara bhI, yaha jIva usa jaMjAlakA hI Azraya liyA karatA hai, yahI usakA aviveka hai| pratyakSarUpase isa saMsArake trividha tAparUpa mAlUma hote hue bhI mUrkha jIva usImeM vizrAMti cAhatA hai| parigraha, AraMbha aura saMga-ye saba anarthoke hetu haiM', ityAdi zikSA upadeza-zAna hai| 'AtmAkA astitva, nityatA, ekatva athavA anekatva, baMdha Adi bhAva, mokSa, AtmAkI saba prakArako avasthA, padArtha aura usakI avasthA' ityAdi bAtoMko jisa prakArase dRSTAMtoMse siddha kiyA jAtA hai, vaha siddhAMta-jJAna hai| mumukSu jIvako prathama to vedAMta aura jinAgama ina sabakA avalokana upadezakI jJAna-prAptike liye hI karanA cAhiye, kyoMki siddhAMta-bAna' jinAgama aura vedAMtameM bhinna bhinna dikhAI detA hai, aura usa mimatAko dekhakara mumukSu jIva aMdezA-zaMkA karatA hai, aura yaha zaMkA cittameM asamAdhi Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 413 ] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa paidA karatI hai / isa prakAra prAyaH honA yogya hI hai; kyoMki siddhAMta-jJAna' to jIvake kisI atyaMta ujvala kSayopazama honepara aura sadguruke vacanakI ArAdhanAse udbhUta hotA hai / ' siddhAMta-jJAna'kA kAraNa 'upadeza-jJAna' hai / pahile sadguru athavA sanzAstrase jIvameM isa upadeza-jJAnakA dRr3ha honA yogya hai, jisa upadeza-jJAnakA phala vairAgya aura upazama hai / vairAgya aura upazamakA bala bar3hanese jIvameM svAbhAvika kSayopazamakI nirmalatA hotI hai, aura yaha sahaja hImeM siddhAMta-jJAna honekA kAraNa hotA hai| yadi jIvameM asaMga-dazA A jAya to AtmasvarUpakA samajhanA sarvathA sulabha ho jAtA hai; aura usa asaMga-dazAkA hetu vairAgya-upazama hai; jo phira phirase jinAgamameM tathA vedAMta Adi bahutase zAstroMmeM kahA gayA hai-vistArase gayA hai / isaliye niHsaMzayarUpase vairAgya-upazamake kAraNa yogavAsiSTha Adi sAtha vicArane cAhiye / ___ hamAre pAsa AnemeM kisI kisI prakArase tumhAre paricayI zrI.''kA mana rukatA thA, aura usa tarahakI rukAvaTa honA svAbhAvika hai; kyoMki prArabdhake vazase hameM aisA vyavahArakA udaya rahatA hai ki hamAre viSayameM sahaja hI zaMkA utpanna ho jAya; aura usa prakArake vyavahArakA udaya dekhakara prAyaH hamane dharmasaMbaMdhI saMgameM laukika-lokottara prakArase paricaya nahIM kiyA, jisase logoMko hamAre isa vyavahArake samAgamakA vicAra karanekA kama avasara upasthita ho| tumase athavA zrI."se athavA kisI dUsare mumukSuse yadi hamane koI bhI paramArthakI bAta kI ho to usameM paramArthake sivAya koI dUsarA kAraNa nahIM hai| isa saMsArake viSama aura bhayaMkara svarUpako dekhakara hameM usakI nivRttike viSayameM bodha huA hai, jisa bodhase jIvameM zAMti Akara samAdhi-dazA huI hai| vaha bodha isa jagatmeM kisI anaMta puNyake yogase hI jIvako prApta hotA hai--aisA mahAtmA puruSa phira phirase kaha gaye haiM / isa duHSamakAlameM aMdhakAra pragaTa hokara bodhakA mArga AvaraNa-prApta hone jaisA ho gayA hai| usa kAlameM hameM deha-yoga milA, isase kisI taraha kheda hotA hai, phira bhI paramArthase usa khedakA samAdhAna kiyA hai / parantu usa deha-yogameM kabhI kabhI kisI mumukSuke prati loka-mArgake pratIkArako phira phirase kahanekA mana hotA hai; jisakA saMyoga tumhAre aura zrI......."ke saMbaMdhameM sahaja hI ho gayA hai| parantu usase tuma hamAre kathanako mAnya karo, isa Agrahake liye kucha bhI kahanA nahIM hotaa| kevala hitakArI jAnakara hI usa bAtakA Agraha huA karatA hai, athavA hotA hai-yadi itanA lakSa rahe to kisI taraha saMgakA phala milanA saMbhava hai| jaise bane taise jIvako apane doSake prati lakSa karake dUsare jIvoMke prati nirdoSa dRSTi rakhakara pravRtti karanA, aura jisase vairAgyopazamakA ArAdhana ho vaisA karanA, yaha smaraNa karane yogya pahilI bAta hai| (2) eka caitanyameM yaha saba kisa taraha ghaTatA hai ! Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 414 414 bambaI, vaizAkha vadI 7, ravi. 1950 ..... prAyaH jinAgamameM 'sarvavirati' sAdhuko patra-samAcAra Adi likhanekI AjJA nahIM hai, aura yadi hai vaisI sarvavirati bhUmikAmeM rahakara bhI sAdhu patra-samAcAra Adi likhanA cAhe to vaha aticAra samajhA * * jAya / isa taraha sAdhAraNatayA zAstrakA upadeza hai, aura vaha mukhya mArga to yogya hI mAlUma hotA hai| phira bhI jinAgamakI racanA pUrvApara aviruddha mAlUma hotI hai, aura usa avirodhakI rakSAke liye patrasamAcAra Adike likhanekI AjJA bhI kisI prakArase jinAgamameM hai| use tumhAre cittake samAdhAna honeke liye yahA~ saMkSepase likhatA huuN| jinabhagavAnkI jo jo AjJAyeM haiM ve saba AjJAyeM, jisa taraha sarva prANI arthAt jinakI AtmAke kalyANake liye kucha icchA hai una sabako, vaha kalyANa prApta ho sake, aura jisase vaha kalyANa vRddhiMgata ho, tathA jisa taraha usa kalyANakI rakSA kI jA sake, usa taraha kI gaI hai| yadi jinAgamameM koI aisI AjJA kahI ho ki vaha AjJA amuka dravya, kSetra, kAla aura bhAvake saMyogase na pala sakatI huI AtmAko bAdhaka hotI ho to vahA~ usa AjJAko gauNa karake usakA niSedha karake-zrItIrthakarane dUsarI AjJA kI hai| jisane sarvavirati kI hai aise muniko sarvavirati karaneke samayake avasarapara " savvAI pANAIvAyaM paJcakkhAmi, savvAI musAvAyaM paJcakkhAmi, savAI adattAdANAI paJcakkhAmi, savAI mehuNAI paJcakkhAmi, savvAI pariggahAI paJcakkhAmi " isa uddezyake vacanoMko bolaneke liye kahA hai / arthAt sarva prANAtipAtase maiM nivRtta hotA hU~, ''sarva prakArake mRSAvAdase maiM nivRtta hotA hU~,' 'sarva prakArake adattAdAnase maiM nivRtta hotA hU~,' 'sarva prakArake maithunase maiM nivRtta hotA hU~,' aura 'sarva prakArake parigrahase maiM nivRtta hotA hU~,' (saba prakArake rAtri-bhojanase tathA dUsare usa usa tarahake kAraNoMse. maiM nivRtta hotA hU~-isa prakAra usake sAtha aura bhI bahutase tyAgake kAraNa samajhane cAhiye ), aise jo vacana kahe haiM, ve sarvaviratikI bhUmikAke lakSaNa kahe haiN| phira bhI una pA~ca mahAvratoMmeM-maithunatyAgako chor3akara-cAra mahAvratoMmeM pIchese bhagavAnne dUsarI AjJA kI hai, jo AjJA yadhapi pratyakSarUpase. to mahAvratako kadAcit bAdhaka mAlUma ho, parantu jJAna-dRSTi se dekhanese to vaha poSaka hI hai| udAharaNake liye ' maiM saba prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hU~,' isa taraha paJcakkhANa honepara bhI nadIko pAra karane jaise prANAtipAtarUpa prasaMgakI AjJA karanI par3I hai| jisa AjJAkA, yadi lokasamudAyakA vizeSa samAgama karake, sAdhu ArAdhana karegA, to paMca mahAnatoMke nirmUla honekA samaya AyagA-yaha jAnakara, bhagavAnne nadI pAra karanekI AjJA dI hai| vaha AjJA, pratyakSa prANAtipAtarUpa honepara bhI pA~ca mahAvratakI rakSAkA amUlya hetu honese, prANAtipAtakI nivRttirUpa hI hai, kyoMki pA~ca mahAvatoMkI rakSAkA heturUpa jo kAraNa hai vaha prANAtipAtakI nivRttikA hI hetu hai / yavapi prANAtipAta honepara bhI nadIke pAra karanekI aprANAtipAtarUpa mAtrA hotI hai, phira bhI 'saba prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hU~' isa vAkyako eka bAra kSati pahu~catI hai| parantu yaha kSati phirase vicAra karanepara to usakI vizeSa datAke liye hI mAlUma hotI hai / isI taraha dUsare vratoMke liye bhI hai| Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 414 ] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 377 ' maiM parigrahakI sarvathA nivRtti karatA hU~,' isa prakArakA vrata honepara bhI vastra, pAtra aura pustakakA saMbaMdha dekhA jAtA hai-inheM aMgIkAra kiyA hI jAtA hai| usakA, parigrahakI sarvathA nivRttike kAraNakA kisI : prakArase rakSaNarUpa honese hI vidhAna kiyA hai aura usase pariNAmameM aparigraha hI hotA hai| mUrchA-rahita* bhAvase nitya Atma-dazAkI vRddhi honeke liye hI pustakakA aMgIkAra karanA batAyA hai / tathA isa kAlameM zarIrake saMhananakI hInatA dekhakara pahile cittakI sthitike samabhAva rahaneke liye hI vakhA pAtra AdikA grahaNa karanA batAyA hai| arthAt jaba Atma-hita dekhA to parigraha rakhanekI AjJA dI hai / yathapi kriyAkI pravRttiko prANAtipAta kahA hai, parantu bhAvakI dRSTise isameM antara hai / parigraha buddhise athavA prANAtipAta buddhise isameMkA kucha bhI karaneke liye kabhI bhagavAnne AjJA nahIM dI / bhagavAnne jahA~ sarvathA nivRttirUpa pA~ca mahAvratoMkA upadeza diyA hai, vahA~ bhI dUsare jIvoMke hitake liye hI unakA upadeza diyA hai aura usameM usake tyAgake samAna dikhAI denevAle apavAdako bhI Atma-hitake liye hI kahA hai-arthAt eka pariNAma honese jisakA tyAga kahA hai, usI kriyAkA grahaNa karAyA hai| maithuna-tyAgameM jo apavAda nahIM hai, usakA kAraNa yaha hai ki usakA rAga-dveSake binA bhaMga nahIM ho sakatA; aura rAga-dveSa AtmAko ahitakArI hai; isase bhagavAnne usameM koI apavAda nahIM batAyA / nadIkA pAra karanA rAga-dveSake binA ho sakatA hai; pustakakA grahaNa karanA bhI rAga-dveSake binA honA saMbhava hai; parantu maithunakA sevana rAga-dveSake binA nahIM ho sakatA; isaliye bhagavAnne isa vratako apavAdarahita kahA hai; aura dUsare vratoMmeM AtmAke hitake liye hI apavAda kahA hai / isa kAraNa jisa taraha jIvakA-saMyamakA-rakSaNa ho usI taraha kahaneke liye jinAgamakI racanA kI gaI hai| patra likhane athavA samAcAra Adi kahanekA jo niSedha kiyA hai, usakA bhI yahI hetu hai| jisase loka-samAgamakI vRddhi na ho, prIti-aprItike kAraNakI vRddhi na ho, triyoM Adike paricayameM AnekA prayojana na ho, saMyama zithila na ho jAya, usa usa prakArakA parigraha binA kAraNa hI svIkRta na ho jAya-isa prakArake sammilita anaMta kAraNoMko dekhakara patra AdikA niSedha kiyA hai, parantu vaha bhI. apavAdasahita hai| jaise bRhatkalpameM anArya-bhUmimeM vicaranekI manA kI hai, aura vahA~ kSetrakI maryAdA bA~dhI hai; parantu jJAna, darzana, aura saMyamake kAraNa vahA~ bhI vicaranekA vidhAna kiyA gayA hai / isI arthake Uparase yaha mAlUma hotA hai ki yadi koI jJAnI-puruSa dUra rahatA ho-unakA samAgama honA muzkila ho, aura yadi patra-samAcArake sivAya dUsarA koI upAya na ho to phira Atma-hitake sivAya dUsarI saba prakArakI buddhikA tyAga karake usa prakArake jJAnI-puruSakI AjJAse athavA kisI mumukSu-satsaMgIkI sAmAnya AjJAse vaisA karanekA jinAgamase niSedha nahIM hotA, aisA mAlUma hotA hai| isakA kAraNa yaha hai ki jahA~ patra-samAcArake likhanese Atma-hitakA nAza hotA ho vahIM usakA niSedha kiyA gayA hai| tathA. jahA~ patra-samAcAra na honese Atma-hitakA nAza hotA ho, vahA~ patra-samAcArakA niSedha kiyA ho, yaha jinAgamase bana sakatA hai yA nahIM, vaha aba vicAra karane yogya hai| isa prakAra vicAra karanese jinAgamameM jJAna, darzana aura saMyamakI rakSAke liye patra-samAcAra Adi vyavahArake bhI svIkAra karanekA samAveza hotA hai / parantu kisI kAlake liye, kisI mahAn 48 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 414 prayojanake liye, mahAtmA puruSoMkI AjJAse athavA kevala jIvake kalyANake uddezyase hI, usakA kisI pAtrake liye upayoga batAyA hai, aisA samajhanA cAhiye / nityaprati aura sAdhAraNa prasaMgameM patra-samAcAra Adi vyavahAra karanA yogya nahIM hai / bAnI-puruSake prati usakI AjJAse hI nityaprati patra Adi vyavahAra karanA ThIka hai, parantu dUsare laukika jIvake prayojanake liye to vaha sarvathA niSiddha hI mAlUma hotA hai / phira kAla aisA A gayA hai ki jisameM isa taraha kahanese bhI viSama pariNAma AnA saMbhava hai / lokamArgameM pravRtti karanevAle sAdhu vagairahake manameM yaha vyavahAra-mArgakA nAza karanevAlA bhAsamAna honA saMbhava hai / tathA isa mArgake pratipAdana karanese anukramase binA kAraNa hI patra-samAcAra AdikA cAlU honA saMbhava hai, jisase sAdhAraNa dravya-tyAgakI bhI hiMsA hone lge| yaha jAnakara isa vyavahArako prAyaH zrI........se bhI nahIM karanA cAhiye; kyoMki vaisA karanese bhI vyavasAyakA bar3hanA hI saMbhava hai / yadi tumheM sarva paJcakkhANa ho, to phira jo patra na likhanekAM sAdhune paJcakkhANa diyA hai, vaha nahIM diyA jA sakatA; parantu yadi diyA ho to bhI hAni nahIM samajhanI cAhiye / vaha paJcakkhANa bhI yadi jJAnI-puruSakI vANIse rUpAMtarita huA hotA to hAni na thI, parantu vaha jo sAdhAraNarUpase rUpAMtarita huA hai, vaha yogya nahIM huaa| yahA~ mUla-svAbhAvika-paJcakkhANakI vyAkhyA karanekA avasara nahIM hai; loka-paJcakkhANakI bAtakA hI avasara hai, parantu use bhI sAdhAraNatayA apanI icchAse tor3a DAlanA yogya nahIM-isa samaya to isa prakArasehI dRr3ha vicAra rakhanA caahiye| jaba guNoMke pragaTa honeke sAdhanameM virodha hotA ho, taba usa paJcakkhANako jJAnI-puruSakI vANIse athavA mumukSu jIvake samAgamase sahaja svarUpameM pheraphAra karake rAstepara lAnA cAhiye, kyoMki binA kAraNake logoMmeM zaMkA paidA hone denekI koI bAta karanA yogya nahIM hai| vaha pAmara jIva dUsare jIvako binA kAraNa hI ahitakara hotA hai-ityAdi bahutase kAraNa samajhakara jahA~taka bane patra Adi vyavahArakA kama karanA hI yogya hai| hamAre prati kadAcit vaisA vyavahAra karanA tumheM hitakara hai, isaliye karanA yogya mAlUma ho to usa patrako bhI zrI""""jaise kisI satsaMgIse ba~cavAkara hI bhejanA, jisase 'jJAna-carcAke sivAya isameM koI dUsarI bAta nahIM,' yaha unakI sAkSI tumhArI AtmAko dUsarI prakArake patra-vyavahArako karanese rokaneke liye saMbhava ho / mere vicArake anusAra isa bAtameM zrI......."virodha na samajheM / kadAcit unheM virodha mAlUma hotA ho to kisI prasaMgapara hama unakI isa zaMkAko nivRtta kara deMge, phira bhI tumheM prAyaH vizeSa patra-vyavahAra karanA yogya nhiiN| isa lakSako na cuuknaa| prAyaH zabdakA artha kevala itanA hI hai, jisase hitakArI prasaMgameM patrakA jo kAraNa batAyA gayA hai, usameM bAdhA na aaye| vizeSa patra-vyavahAra karanese yadi vaha jJAnarUpa carcA hogI to bhI lokavyavahArameM bahuta saMdehakA kAraNa hogii| kevala jisa taraha prasaMga prasaMgapara jo Arama-hitArthake liye ho usakA vicAranA aura usakI hI ciMtA karanI yogya hai| hamAre prati kisI jJAna-praznake liye patra likhanekI yadi tumhArI icchA ho to vaha zrI..........."se pUMchakara hI likhanA, jisase tumheM guNa utpanna honemeM kama bAdhA upasthita ho| Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 patra 415] vividha patra Adi saMgraha-27vA varSa tumhAre zrI.... ." ko patra likhaneke viSayameM carcA huI, vaha yadyapi yogya nahIM huA; phira bhI ve yadi tumheM koI prAyazcitta deM to use le lenA, parantu kisI jJAna-vArtAke svayaM likhaneke badale tumheM use likhAnemeM AgApIchA na karanA cAhiye, aisA sAthameM yathAyogya nirmala aMtaHkaraNase kahanA yogya hai-jo bAta kevala jIvakA hita karaneke liye hI hai| payUSaNa AdimeM sAdhu dUsarese likhAkara patra-vyavahAra karate haiM, jisameM Atma-hita jaisA to yadyapi thor3A hI hotA hai, parantu vaha rUr3hI cala jAneke kAraNa loga usakA niSedha nahIM karate / tuma usI taraha usa rUDhIke anusAra AcaraNa rakkhoge, to bhI hAni nahIM haiM jisase tumheM patra likhAnemeM ar3acana na ho aura logoMko bhI saMdeha na ho| ___ hameM upamAkI koI sArthakatA nahIM / kevala tumhArI cittakI samAdhike liye hI tumheM likhanekA pratibaMdha nahIM kiyaa| 415 bambaI, vaizAkha vadI 9, 1950 sUratase munizrI...""kA pahile eka patra AyA thA / usake pratyuttarameM yahA~se eka patra likhA thA / usake pazcAt pA~ca chaha dina pahile unakA eka patra milA thA, jisameM tumhAre prati jo patra Adi likhanA huA, usake saMbaMdha honevAlI loka-carcA viSayaka bahutasI bAteM thii| isa patrakA uttara bhI yahA~se likha diyA hai / vaha saMkSepameM isa taraha hai: "prANAtipAta Adi mahAvata sarvatyAgake liye haiM, arthAt saba prakArake prANAtipAtase nivRtta honA, saba prakArake mRSAvAdase nivRtta honA-isa taraha sAdhuke pA~ca mahAvrata hote haiM / aura jaba sAdhu isa AjJAke anusAra cale, taba vaha munike sampradAyameM rahatA hai, aisA bhagavAnne kahA hai / isa prakArase pA~ca mahAvratoMke upadeza karanepara bhI jisameM prANAtipAta kAraNa hai, aisI nadIke pAra vagairaha karanekI AjJA bhI jinabhagavAnne dI hai| vaha isaliye ki jIvako nadI pAra karanese jo baMdha hogA, usakI apekSA eka kSetrameM nivAsa karanese balavAna baMdha hogA, aura paraMparAse pA~ca mahAvratoMkI hAnikA avasara upasthita hogA-yaha dekhakara-jisameM usa prakArakA dravya-prANAtipAta hai, aisI nadIke pAra karanekI AjJA zrIjinabhagavAnne dI hai| isI taraha vastra pustaka rakhanese yayapi sarvaparigraha-viramaNa vrata nahIM raha sakatA, phira bhI dehakI sAtAke liye tyAga karAkara AtmArthakI sAdhanA karaneke liye dehako sAdhanarUpa samajhakara, usameMse sampUrNa mUrchA dUra honetaka jinabhagavAnne vanake nispRha saMbaMdhakA aura vicAra-balakI vRddhi honetaka pustakake rakhanekA upadeza kiyA hai / arthAt sarvatyAgameM prANAtipAta tathA parigrahakA saba prakArase aMgIkAra karanekA niSedha honepara bhI, isa prakArase jinabhagavAnne aMgIkAra karanekI AjJA dI hai| vaha sAmAnya dRSTise dekhanepara kadAcit viSama mAlUma hogA, parantu jinabhagavAnne to sama hI kahA hai| donoM hI bAta jIvake kalyANake liye hI kahI gaI haiN| jisa taraha sAmAnya jIvakA kalyANa ho vaise vicArapUrvaka hI kahA hai| parantu isa prakArase maithuna-tyAga vratameM apavAda nahIM kahA, kyoMki maithunakA sevana rAgadveSake binA nahIM ho sakatA, yaha jinabhagavAnkA abhimata hai / arthAt rAga-dveSako aparamArtharUpa jAnakara binA apavAdake hI maithuna-syAgakA sevana batAyA hai| isI taraha bRhatkalpasUtrameM jahA~ sAdhuke vicaraNa Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjavandra [patra 415 karanekI bhUmikA pramANa kahA hai, vahA~ cAroM dizAoMmeM amuka nagaratakakI maryAdA batAI hai, phira bhI usake pazcAt anArya-kSetrameM bhI jJAna, darzana aura saMyamakI vRddhike liye vicaraNa karanekA apavAda batAyA gayA hai / kyoMki Arya-bhUmimeM yadi kisI yogavaza jJAnI-puruSakA samIpameM vicaranA na ho aura prArabdha-yogase jJAnI-puruSakA anArya-bhUmimeM hI vicaranA ho, to vahA~ jAnemeM bhagavAnkI pratipAdita AjJA bhaMga nahIM hotii| ___ isI prakAra yadi sAdhu patra-samAcAra AdikA samAgama rakkhe to pratibaMdhakI vRddhi ho, isa kAraNa bhagavAnne isakA niSedha kiyA hai| parantu vaha niSedha jJAnI-puruSake sAtha kisI usa prakArake patra-samAcAra karanemeM apavAdarUpa mAlUma hotA hai; kyoMki niSkAmarUpase jJAnakI ArAdhanAke liye hI jJAnIke prati patrasamAcArakA vyavahAra hotA hai| isameM dUsarA koI saMsAra-prayojanakA uddeza nahIM, balki ulaTA saMsAra-prayojana dUra honekA hI uddeza hai; tathA saMsArakA dUra karanA itanA hI to paramArtha hai| jisase jJAnI-puruSakI anujJAse athavA kisI satsaMgI janakI anujJAse patra-samAcArakA kAraNa upasthita ho to vaha saMyamake viruddha hI hai, yaha nahIM kahA jA sakatA / phira bhI tumheM sAdhune jo pratyAkhyAna diyA thA, usake bhaMga honekA doSa tumhAre hI sirapara AropaNa karanA yogya hai / yahA~ paJcakkhANake svarUpakA vicAra nahIM karanA hai, parantu tumane unheM jo pragaTa vizvAsa dilAyA hai, usake bhaMga karanekA kyA hetu hai ! yadi usa paJcakkhANake lene meM tumhArA yathAyogya citta nahIM thA, to tumheM vaha lenA hI yogya na thA; aura yadi kisI loka-dabAvase vaisA huA to phira usakA bhaMga karanA yogya nahIM; aura yadi bhaMga karanekA jo pariNAma hai vaha bhaMga na karanekI apekSA AtmAkA vizeSa hita karanevAlA ho, to bhI use svecchAse bhaMga karanA yogya nhiiN| kyoMki jIva rAga-dveSa athavA ajJAnase sahaja hI aparAdhI hotA hai; usakA vicAra kiyA huA hitAhita vicAra bahutabAra viparyaya hotA hai / isa kAraNa tumane jisa prakArase usa paJcakkhANakA bhaMga kiyA hai, vaha aparAdhake yogya hai; aura usakA prAyazcitta kisI bhI taraha lenA yogya hai / parantu kisI tarahakI saMsAra-buddhise yaha kArya nahIM huA, aura saMsAra-kAryake prasaMgase patra-samAcArake vyavahAra karanekI merI icchA nahIM hai, tathA yaha jo kucha patra AdikA likhanA huA hai, vaha mAtra kisI jIvake kalyANakI bAtake viSayameM hI huA hai / aura yadi vaha na kiyA gayA hotA to vaha eka prakArase kalyANarUpa hI thA parantu dUsarI prakArase cittakI vyagratA utpanna hokara aMtarameM kleza hotA thA, isaliye jisameM kucha saMsAra-prayojana nahIM, kisI tarahakI dUsarI vaoNchA nahIM-kevala jIvake hitakA hI prasaMga hai-aisA samajhakara isakA likhanA huA hai| mahArAjake dvArA diyA huA paJcakkhANa bhI mere hitake liye thA, jisase maiM kisI saMsArI prayojanameM na par3a jAU~ aura usake liye unakA upakAra thaa| parantu maiMne sAMsArika prayojanase yaha kArya nahIM kiyA hai Apake saMghAr3e pratibaMdhako tor3aneke liye yaha kArya nahIM kiyA hai| to bhI yaha eka prakArase merI bhUla hai, aba use alpa sAdhAraNa prAyazcitta dekara kSamA karanA yogya hai|' pardUSaNa Adi parvameM sAdhu loga zrAvakase zrAvakake nAmase patra likhavAte haiM, usake sivAya kisI dUsarI tarahase aba pravRtti na kI jAya, aura jJAna-carcA likhI jAya to bhI bAdhA nahIM hai"-ityAdi bhAva likhA hai| .. tuma bhI use tathA isa patrako vicArakara jaise kleza utpanna na ho vaise karanA / kisI bhI.. Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 416) vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 381 prakArase sahana karanA hI zreSTha hai / aisA na bane to sahaja kAraNameM hI ulTA klezarUpa hI pariNAma AnA saMbhava hai| jahA~taka bane yadi prAyazcittakA kAraNa na bane to na karanA, nahIM to phira thor3A prAyazcitta lenemeM bhI bAdhA nahIM hai| ve yadi prAyazcitta binA diye hI kadAcit isa bAtakI upekSA kara deM to bhI tumhAre arthAt sAdhu'"ko cittameM isa bAtakA itanA pazcAttApa karanA to yogya hai ki isa taraha karanA hI yogya na thaa| aba isake bAda......"sAdhu jaisekI samakSatApUrvaka zrAvakake pAsase yadi koI likhanevAlA ho to patra likhavAnemeM bAdhA nahIM--itanI vyavasthA usa sampradAyameM calA karatI hai, isase prAyaH loga virodha nahIM kreNge| aura usameM bhI yadi virodha jaisA mAlUma ho to hAlameM usa bAtake liye bhI dhIraja grahaNa karanA hI hitakArI hai / loka-samudAyameM kleza utpanna na ho-hAlameM isa lakSako cUkanA yogya nahIM hai, kyoMki usa prakArakA koI balavAna prayojana nahIM hai| zrI.....'kA patra bA~cakara sAttvika harSa huA hai| jisa taraha jijJAsAkA bala bar3he usa taraha prayatna karanA yaha prathama bhUmi hai| vairAgya aura upazamake hetu yogavAsiSTha Adi graMthoMke par3hanemeM bAdhA nahIM hai / anAthadAsajIkA banAyA huA vicAramAlA nAmakA graMtha saTIka avalokana karane yogya hai| hamArA citta nitya satsaMgakI hI icchA karatA hai, parantu sthiti prArabdhake AdhIna hai| tumhAre samAgamI bhAIyoMse jitanA bane utanA sadgranthoMkA avalokana ho, vaha apramAdapUrvaka karane yogya hai| aura jisase eka dUsarekA niyamita paricaya kiyA jAya utanA lakSa rakhanA yogya hai| pramAda saba kaukA hetu hai| 416 bambaI, vaizAkha 1950 manakA, vacanakA tathA kAyAkA vyavasAya, jitanA samajhate haiM, usakI apekSA isa samaya vizeSa rahA karatA hai; aura isI kAraNa tumheM patra Adi likhanA nahIM ho sakatA / vyavasAyakI priyatAkI icchA nahIM hotI, phira bhI vaha prApta huA karatA hai, aura aisA mAlUma hotA hai ki vaha vyavasAya aneka prakArase vedana karane yogya hai, jisake vedanase phirase usakI utpattikA saMbaMdha dUra hogA-vaha nivRtta hogaa| yadi kadAcit prabalarUpase usakA nirodha kiyA jAya to bhI usa nirodharUpa klezake kAraNa. AtmA AtmarUpase vinasA pariNAmakI taraha pariNamana nahIM kara sakatI, aisA lagatA hai / isaliye usa vyavasAyakI jisa prakArase anicchArUpase prApti ho, use vedana karanA, yaha kisI taraha vizeSa samyaka mAlUma hotA hai| kisI pragaTa kAraNakA avalaMbana lekara-vicArakara-parokSarUpase cale Ate hue sarvajJa puruSako kevala samyagdRSTipanese bhI pahicAna liyA jAya to usakA mahAn phala hai, aura yadi vaise na ho to sarvajJako sarvajJa kahanekA koI AtmasaMbaMdhI phala nahIM, aisA anubhavameM AtA hai| pratyakSa sarvajJa puruSako bhI yadi kisI kAraNase-vicArase-avalaMbanase--samyagdRSTi-svarUpase bhI na jAnA ho to usakA Atma-pratyayI phala nahIM hai / paramArthase usakI sevA-asevAse jIvako koI jAti ( )-bheda nahIM hotaa| isaliye use kucha saphala kAraNarUpaseM jJAnI-puruSane svIkAra nahIM kiyA, aisA mAlUma hotA hai| . . . Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 zrImad rAjacandra [patra 417 bahutase pratyakSa vartamAnoMke Uparase aisA pragaTa mAlUma hotA hai ki yaha kAla viSama athavA duHSama athavA kaliyuga hai / kAla-cakrake parAvartanameM duHSamakAla pUrvameM anaMtabAra A cukA hai, phira bhI aisA duHSamakAla kabhI kabhI hI AtA hai / zvetAmbara sampradAyameM isa prakArakI paraMparAgata bAta calI AtI hai ki ' asaMyatI-pUjA' nAmase Azcaryayukta 'huMDa'-DhITha-isa prakArake isa paMcamakAlako tIrthakara Adine anaMtakAlameM AzcaryasvarUpa mAnA hai, yaha bAta hameM bahuta karake anubhavameM AtI hai-sAkSAt mAnoM aisI hI mAlUma hotI hai| kAla aisA hai| kSetra prAyaH anArya jaisA hai| usameM sthiti hai / prasaMga, dravyaM kAla Adi kAraNase sarala honepara bhI loka-saMjJArUpase hI ginane yogya hai / dravya, kSetra, kAla, aura bhAvake avalaMbana binA nirAdhArarUpase jisa taraha AtmabhAva sevana kiyA jAya usa taraha yaha AtmA sevana karatI hai, dUsarA upAya hI kyA hai ? 497 vaizAkha 1950 nityaniyama OM zrImatparamagurubhyo namaH sabere uThakara IryApathikI pratikramaNa karake rAta-dinameM jo kucha pApake aThAraha sthAnakoMmeM pravRtti huI ho; samyagjJAna, darzana aura cAritrasaMbaMdhI jo kucha aparAdha huA ho; kisI bhI jIvake prati kiMcinmAtra bhI aparAdha kiyA ho; vaha jAnakara huA ho athavA anajAnameM huA ho, usa sabake kSamA karAneke liye, usakI niMdA karaneke liye vizeSa niMdA karaneke liye, AtmAmeMse usa aparAdhakA visarjana karake niHzalya honA cAhiye (rAtrimeM zayana karate samaya bhI isI taraha karanA caahiye)| zrIsatpuruSake darzana karake cAra ghar3Ike liye sarvasAvadha vyApArase nivRtta hokara eka Asanapara baiThanA cAhiye / usa samayameM " paramaguru" zabdakI pA~ca mAlAyeM ginakara satzAstrakA adhyayana karanA cAhiye / usake pazcAt eka ghar3I kAyotsarga karake zrIsatpuruSoMke vacanoMko kAyotsargameM japa karake savRttikA dhyAna karanA cAhiye / usake bAda AdhI ghar3ImeM bhaktikI vRttiko jAgata karanevAle padoM ( AjJAnusAra ) ko bolanA cAhiye / AdhI ghar3ImeM " paramaguru " zabdako kAyotsargarUpase japanA cAhiye aura " sarvajJadeva" nAmakI pA~ca mAlAyeM pheranI caahiye| [hAlameM adhyayana karane yogya zAstraH-vairAgyazataka, indriyaparAjayazataka, zAMtasudhArasa, adhyAtmakalpadruma, yogadRSTisamuccaya, navatattva, mUlapaddhati karmagrantha, dharmabindu, AtmAnuzAsana, bhAvanAbodha, mokSamArgaprakAza, mokSamAlA, upamitibhavaprapaMcakathA, adhyAtmasAra, zrIAnaMdaghanajIkI caubIsImeMse nIceke stavanaH-1, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 13, 15, 16, 17, 19, 22 ] sAta vyasana (jUA, mA~sa, madirA, vezyAgamana, zikAra, corI, paranI ) kA tyaag| . ... ... jUbA AmiSa madirA dArI, AkheTaka corI paranArI paI sAta visana dukhadAI, durita mUla duragatike bhaaii| . . . . . .. Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 418] vividha patra mAdi saMgraha-27vA~ varSa rAtribhojanakA tyAga / kuchako chor3akara sarva vanaspatikA tyAga / kucha tithiyoMmeM binA tyAgI huI vanaspatikA pratibaMdha / amuka rasakA tyAga / abrahmacaryakA sAga / parigraha-parimANa / [zarIrameM vizeSa roga Adike upadravase, bemudhise, rAjA athavA deva Adike balAtkArase yahA~ batAye hue niyamoMmeM pravRtti karaneke liye yadi samartha na huA jAya to usake liye pazcAttApakA sthAna samajhanA cAhiye / usa niyamameM svecchApUrvaka nyUnAdhikatA kucha bhI karanekI pratijJA karanA / satpuruSakI AjJAse niyamameM pheraphAra karanese niyama bhaMga nahIM hotA] / 418 bambaI, vaizAkha 1950 zrItIrthakara Adi mahAtmAoMne aisA kahA hai ki jise viparyAsa dUra hokara deha AdimeM honevAlI Atma-buddhi aura Atma-bhAvameM honevAlI deha-buddhi dUra ho gaI hai-arthAt jo Atma-pariNAmI ho gayA hai-aise jJAnI-puruSako bhI jabataka prArabdhakA vyavasAya hai, tabataka jAgRtimeM rahanA hI yogya hai; kyoMki avakAza prApta honepara hameM vahA~ bhI anAdi viparyAsa bhayakA hetu mAlUma huA hai| jahA~ cAra ghanaghAtI karma china ho gaye haiM, aise sahajasvarUpa paramAtmAmeM to sampUrNa jJAna aura sampUrNa jAgRtirUpa turyAvasthA hI rahatI hai-arthAt vahA~ anAdi viparyAsake nibIjapaneko prApta ho jAnese vaha viparyAsa kisI bhI prakArase udbhava ho hI nahIM sakatA, parantu usase nyUna aise virati Adi guNasthAnakameM rahanevAle jJAnIko to pratyeka kAryameM aura pratyeka kSaNameM Atma-jAgRti honA hI yogya hai / pramAdake kAraNa jisane caudaha pUrvokA kucha aMzase bhI nyUna jJAna prApta kiyA hai, aise jJAnI-puruSako bhI anaMtakAla paribhramaNa huA hai, isaliye jisakI vyavahArameM anAsakta buddhi huI hai, usa puruSako bhI yadi usa prakArake prArabdhakA udaya ho to usakI kSaNa kSaNameM nivRttikA citavana karanA, aura nija bhAvakI jAgRti rakhanI caahiye| isa prakArase jJAnI-puruSako bhI mahAjJAnI zrItIrthakara Adine anurodha kiyA hai, to phira jisakA mArgAnusArI avasthAmeM bhI abhI praveza nahIM huA, aise jIvako to isa saba vyavasAyase vizeSa vizeSa nivRtta bhAva rakhanA aura vicAra-jAgRti rakhanA yogya hai-aisA batAne jaisA bhI nahIM rahatA, kyoMki vaha to sahajameM hI samajhameM A sakatA hai| ___ jJAnI puruSoMne do prakArakA bodha batAyA hai:-eka siddhAMta bodha, aura dUsarA usa siddhAMta-bodhake honemeM kAraNabhUta upadeza-bodha / yadi upadeza-bodha jIvake aMtaHkaraNameM sthira na huA to use kevala siddhAMta-bodhakA bhale hI zravaNa ho, parantu isakA kucha phala nahIM ho sktaa| padArthake siddhabhUta svarUpako siddhAMta-bodha kahate haiN| jJAnI puruSoMne niSkarSa nikAlakara jisa prakArase antameM padArthako jAnA hai-vaha jisa prakArase vANIdvArA kahA jA sake usa taraha batAyA hai-isa prakArakA jo bodha hai, use siddhAMta-bodha kahate haiN| parantu padArthake nirNaya karaneke liye jIvako aMtarAyarUpa usakI anAdi viparyAsa bhAvako prApta buddhi, vyaktarUpase athavA anyaktarUpase viparyAsa bhAvase padArthake svarUpakA nizcaya kara letI hai| usa viparyAsa buddhikA bala ghaTaneke liye, yathAvat vastusvarUpa jAnaneke viSayameM praveza honeke liye, jIvako vairAgya aura upazama nAmake sAdhana kahe hai, aura isa prakArake Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 . bhImad rAjacandra [patra 418 jo jo sAdhana jIvako saMsArakA bhaya dRr3ha karAte haiM una una sAdhanasaMbaMdhI jo upadeza kahA hai, vaha upadeza-bodha hai| .. __ yahA~ yaha vicAra honA saMbhava hai ki upadeza-bodhakI apekSA siddhAMta-bodhakI mukhyatA mAlUma hotI hai, kyoMki upadeza-bodha bhI usIke liye hai, to phira yadi siddhAMta-bodhakA hI pahileme avagAhana kiyA ho to vaha jIvako pahilese hI unnatikA hetu hai| parantu yaha vicAra honA mithyA hai; kyoMki upadeza-bodhase hI siddhAMta-bodhakA janma hotA hai / jise vairAgya-upazama saMbaMdhI upadeza-bodha nahIM huA, use buddhikA viparyAsa bhAva rahA karatA hai aura jabataka buddhikA viparyAsa bhAva rahe tabataka siddhAMtakA vicAra karanA bhI viparyAsa bhAvase hI saMbhava hotA hai / jaise cakSumeM jitanI malinatA rahatI hai, vaha utanA hI padArthako malina dekhatI hai; aura yadi usakA paTala atyaMta balavAna ho to use mUla padArtha hI dikhAI nahIM detA; tathA jisako cakSukA yathAvat saMpUrNa teja vidyamAna hai, vaha padArthako yathAyogya dekhatA hai / isI prakAra jisa jIvako gAda viparyAsa buddhi hai, use to kisI bhI taraha siddhAMta-bodha vicArameM nahIM A sakatA / parantu jisakI viparyAsa buddhi maMda ho gaI hai use usa pramANameM siddhAMtakA avagAhana hotA hai; aura jisane viparyAsa buddhikA vizeSarUpase kSaya kiyA hai, aise jIvako vizeSarUpase siddhAMtakA avagAhana hotA hai| gRha-kuTumba parigraha Adi bhAvameM jo ahaMtA-mamatA-hai aura usakI prApti-aprAptike prasaMgameM jo rAga-dveSa kaSAya hai, vahI viparyAsa-buddhi hai| aura jahA~ vairAgya-upazama udbhUta hotA hai, vahA~ ahaMtA-mamatA tathA kaSAya maMda par3a jAte haiM ve anukramase nAza hone yogya ho jAte haiM / gRha-kuTumba Adi bhAvaviSayaka anAsakta buddhi honA vairAgya hai; aura usakI prApti-aprAptike nimittase utpanna honevAle kaSAya-kezakA maMda honA upazama hai / arthAt ye do guNa viparyAsa buddhiko paryAyAMtara karake sadabuddhi paidA karate haiM, aura vaha sadabuddhi jIva ajIva Adi padArthakI vyavasthA jaisI mAlUma hotI hai-isa prakAra siddhAMtakA vicAra karanA yogya hai| jaise cakSu paTala Adi aMtarAyake dUra honese vaha padArthako yathAvat dekhatI hai, usI taraha ahaMtA Adi paTalakI maMdatA honese jIvako jJAnI-puruSake kahe hue siddhAMta-bhAva-AtmabhAva-vicAra-cakSuse dikhAI dete haiN| jahA~ vairAgya aura upazama balavAna haiM, vahA~ prabalatAse viveka hotA hai / jahA~ vairAgya-upazama balavAna na ho vahA~ viveka balavAna nahIM hotA, athavA yathAvat viveka nahIM hotA / jo sahaja AtmasvarUpa hai aisA kevalajJAna bhI prathama mohanIya karmake kSayake bAda hI pragaTa hotA hai, aura isa bAtase jo Upara siddhAMta batAyA hai, vaha spaSTa samajhameM A jaaygaa| phira jJAnI-puruSoMkI vizeSa zikSA vairAgya-upazamakA bodha karanevAlI dekhanemeM AtI hai| jinabhagavAnke Agamapara dRSTi DAlanese yaha bAta vizeSa spaSTa jAnI jA skegii| siddhAMta-bodha arthAt jisa AgamameM jIva ajIva padArthakA vizeSarUpase jitanA kathana kiyA hai, usakI apekSA vizeSarUpase ati vizeSarUpase vairAgya aura upazamakA kathana kiyA hai, kyoMki usakI siddhi ho jAneke pacAt sahajameM hI vicArakI nirmalatA hotI hai, aura. vicArakI nirmalatA siddhAMtarUpa kathanako sahaja hI meM athavA thore hI parizramase aMgIkAra kara sakatI hai-arthAt usakI bhI sahaja hI siddhi hotI hai aura Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 419] vividha patramAdi saMgraha-27vA~ varSa vaisA honeke kAraNa jagaha jagaha isI adhikArakA vyAkhyAna kiyA gayA hai / yadi jIvako AraMbha-pariprahakI vizeSa pravRtti rahatI ho to, aura vairAgya aura upazama ho, to usakA bhI naSTa ho jAnA saMbhava hai, kyoMki AraMbha-parigraha avairAgya aura anupazamakA mUla hai, vairAgya aura upazamakA kAla hai| zrIThANAMgasUtrameM isa AraMbha aura parigrahake balako batAneke pazcAt usase nivRtta honA yogya hai, yaha upadeza karaneke liye isa bhAvase dvibhaMgI kahI hai: 1. jIvako matijJAnAvaraNIya kabataka hotA hai ! jabataka AraMbha aura parigraha ho tabataka / 2. jIvako zrutajJAnAvaraNIya kabataka hotA hai ! jabataka AraMbha aura parigraha ho tabataka / 3. jIvako avadhijJAnAvaraNIya kabataka hotA hai ! jabataka AraMbha aura parigraha ho tabataka / 4. jIvako manaHparyavajJAnAvaraNIya kabataka hotA hai ! jabataka AraMbha aura parigraha ho tabataka / 5. jIvako kevalajJAnAvaraNIya kabataka hotA hai ! jabataka AraMbha aura parigraha ho tabataka / aisA kahakara darzana Adike bheda batAkara usa bAtako satrahabAra batAI hai ki ve AvaraNa tabataka rahate haiM jabataka AraMbha aura parigraha hotA hai / isa prakAra AraMbha-parigrahakA bala batAkara phira arthApattirUpase phirase usakA vahIMpara kathana kiyA hai| 1. jIvako matijJAna kaba hotA hai ! AraMbha-parigrahase nivRtta honepara / 2. jIvako zrutajJAna kaba hotA hai ! AraMbha-parigrahase nivRtta honepara / 3. jIvako avadhijJAna kaba hotA hai ! AraMbha-parigrahase nivRtta honepr| 4. jIvako manaHparyavajJAna kaba hotA hai ! AraMbha-parigrahase nivRtta honepara / 5. jIvako kevalajJAna kaba hotA hai ? AraMbha-parigrahase nivRtta honepara / isa prakAra satraha bhedoMko phirase kahakara, AraMbha-parigrahakI nivRttikA phala, jahA~ antameM kevalajJAna hai, vahA~taka liyA hai| aura pravRttike phalako kevalajJAnatakake AvaraNakA heturUpa kahakara, usakA atyaMta balavAnapanA batAkara, jIvako usase nivRtta honekA hI upadeza kiyA hai / phiraphirase jJAnI-puruSoMke vacana jIvako isa upadezakA hI nizcaya karaneke liye preraNA karanekI icchA karate haiN| phira bhI anAdi asatsaMgase utpanna huI duSTa icchA Adi bhAvameM mUr3ha huA yaha jIva bodha nahIM prApta karatA; aura una bhAvoMkI nivRtti kiye binA athavA nivRttikA prayatna kiye binA hI zreyakI icchA karatA hai, jo kabhI bhI saMbhava nahIM huA, vartamAnameM hotA nahIM, aura bhaviSyameM hogA nhiiN| 419 bambaI, jyeSTha sudI 14 ravi. 1950 cittameM upAdhike prasaMgake liye bArambAra kheda hotA hai| yadi isa prakArakA udaya isa dehameM bahuta samayataka rahya kare to samAdhi-dazApUrvaka jo lakSa hai, vaha lakSa aisekA aisA hI apradhAnarUpase rakhanA pare, aura jisameM atyaMta apramAda-yoga rakhanA yogya hai, usameM pramAda-yoga ho jAya / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 bhImad rAjabandra [patra 420 ____ kadAcit vaisA na ho to bhI 'isa saMsArameM kisI prakAra ruci-yoga mAlUma nahIM hotA-vaha pratyakSa rasarahita svarUpa hI dikhAI par3atA hai| usameM kabhI bhI sadvicAravAna jIvako alpa bhI ruci nahIM hotI,' yaha nizcaya rahA karatA hai| bArambAra saMsAra bhayarUpa lagatA hai| bhayarUpa laganekA dUsarA koI kAraNa mAlUma nahIM hotA / isakA hetu kevala yahI hai ki isameM zuddha AtmasvarUpako apradhAna rakhakara pravRtti hotI hai, usase mahAn kaSTa rahatA hai; aura nitya chuTakArA pAnekA lakSa rahA karatA hai| phira bhI abhI to aMtarAya rahatA hai, aura pratibaMdha bhI rahA karatA hai| tathA usI tarahake dUsare aneka vikalpoMse khAre laganevAle isa saMsArameM hama bar3I kaThinAIse raha rahe haiN| Atma-pariNAmakI vizeSa sthiratA honeke liye upayogapUrvaka vANI aura kAyAkA saMyama karanA yogya hai| 420 mohamayI, ASAr3ha sudI 6 ravi. 1950 jIva aura kAyA padArtharUpase jude jude haiM / parantu jabataka usa dehase jIva karma bhogatA hai, tabataka ye donoM saMbaMdharUpase sahacArI haiN| zrIjinabhagavAnne jIva aura karmakA saMbaMdha kSIra-nIrake saMbaMdhakI taraha batAyA hai| usakA hetu bhI yahI hai ki yadyapi kSIra aura nIra ekatra spaSTa dikhAI dete haiM, parantu paramArthase ve jude jude haiM--padArtharUpase ve bhinna haiM; anikA prayoga karanepara ve phira spaSTa jude jude ho jAte haiM / usI taraha jIva aura karmakA saMbaMdha hai / karmakA mukhya svarUpa kisI prakArakI deha hI hai, aura jIvako indriya Adi dvArA kriyA karatA huA dekhakara yaha jIva hai, aisA sAmAnyarUpase kahA jAtA hai| parantu jJAna-dazA Aye binA jIva aura kAyAkI jo spaSTa bhinnatA hai, vaha bhinnatA jIvake jAnanemeM nahIM AtI; parantu yaha bhinnatA kSIra-nIrakI taraha hI hai / jJAnake saMskArase vaha bhinnatA ekadama spaSTa ho jAtI hai / aba yahA~ aisA prazna kiyA gayA hai ki ' yadi jJAnase jIva aura kAyAko bhinna bhinna jAna liyA hai, to phira vedanAkA sahana karanA yA mAnanA kisa kAraNase hotA hai ! yaha phira na honA cAhiye / isa praznakA samAdhAna nimna prakArase hai: jaise sUryase taMpA huA patthara sUryake asta honeke bAda bhI amuka samayataka tapta rahatA hai, aura pIchese apane svarUpameM AtA hai usI taraha pUrvake ajJAna-saMskArase upArjita kiye hue vedanA Adi tApakA isa jIvase saMbaMdha hai / yadi jJAna-prAptikA koI kAraNa mila jAya to phira ajJAnakA nAza ho jAtA hai, aura usase utpanna honevAlA bhAvI karma nAza hotA hai, parantu usa ajJAnase utpanna hue vedanIya karmakA-usa ajJAnake sUryakI taraha, usake asta honeke pazcAt-patthararUpI jIvake sAtha saMbaMdha rahatA hai, jo Ayu karmake nAza honese hI nAza hotA hai| kevala itanA hI bheda hai ki bAnI-puruSako kAyAmeM Atma-buddhi nahIM hotI, aura AtmAmeM kAya-buddhi nahIM hotI-usake zAnameM donoM hI spaSTarUpase mica bhinna mAlUma par3ate haiM / mAtra jaise pattharako sUryake tApakA saMbaMdha rahatA hai, usI taraha pUrvasaMbaMdhake Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 420] vividha patra Adi saMgraha-27yA~ varSa rahanese vedanIya karma Ayu pUrNa honetaka aviSamabhAvase sahana kiyA jAtA hai / parantu usa vedanAko sahana karate hue jIvake svarUpa-jJAnakA bhaMga nahIM hotA, athavA yadi hotA hai to usa jIvake usa prakArakA svarUpa-jJAna hI saMbhava nahIM hotaa| Atma-jJAna honese pUrvopArjita vedanIya karmakA nAza ho hI jAya, aisA koI niyama nahIM hai| vaha apanI sthitipUrvaka hI nAza hotA hai| phira vaha karma jJAnako AvaraNa karanevAlA nahIM hai-avyAbAdhabhAvako hI AvaraNarUpa hai / athavA tabataka saMpUrNa avyAbAdhapanA pragaTa nahIM hotA; parantu pUrNa-jJAnake sAtha usakA virodha nahIM hai / sampUrNa jJAnIko AtmA avyAbAdha hai, isa prakAra nijarUpase anubhava hai| phira bhI saMbaMdhase dekhate hue usakA avyAbAdhapanA vedanIya karmase amuka bhAvase rukA huA hai / yadyapi usa karmameM jJAnIko Atma-buddhi na honeke kAraNa anyAbAdha guNako bhI mAtra saMbaMdhakA hI AvaraNa hai-sAkSAt AvaraNa nahIM hai| vedanA sahana karate hue jIvako thor3A bhI viSamabhAvakA honA, yaha ajJAnakA lakSaNa hai; parantu jo vedanA hai vaha ajJAnakA lakSaNa nahIM hai-vaha pUrvopArjita ajJAnakA hI phala hai / vartamAnameM vaha kevala prArabdharUpa hai; usako sahana karate hue jJAnIko aviSamabhAva rahatA hai-arthAt jIva aura kAyA bhinna bhinna haiM, aisA jo jJAna-yoga hai vaha jJAnI-puruSako nirbAdha hI rahatA hai / mAtra jitanA viSamabhAvase rahitapanA hai vaha jJAnako bAdhaka nahIM hai; jo viSamabhAva hai vahI jJAnako bAdhAkAraka hai / jisakI dehameM deha-buddhi aura AtmAmeM Atma-buddhi hai, jise dehase udAsInatA hai aura AtmAmeM jisakI sthiti hai, aise jJAnI-puruSako vedanAkA udaya prArabdhake sahana karanerUpa hI hai, vaha naye karmokA hetu nahIM hai / dUsarA prazna yaha hai ki 'paramAtmasvarUpa saba jagaha ekasA hai; siddha aura saMsArI jIva ekase haiM, phira siddhakI stuti karanese kyA kucha bAdhA AtI hai !' pahile paramAtmasvarUpakA vicAra karanA yogya hai / vyApakarUpase paramAtmasvarUpa sarvatra hai yA nahIM, yaha bAta vicAra karane yogya hai| siddha aura saMsArI jIva samAna sattAyukta svarUpase maujUda haiM, yaha jJAnI-puruSoMne jo nizcaya kiyA hai, vaha yathArtha hai| parantu donoMmeM itanA hI bheda hai ki siddhoMmeM vaha sattA pragaTarUpase hai, aura saMsArI jIvoMmeM vaha sattA kevala sattArUpase hai| jaise dIpakameM agni pragaTarUpase hai, aura cakamaka pattharameM vaha sattArUpase hai, usI taraha yahA~ bhI samajhanA cAhiye / jaise dIpakameM aura cakamaka pattharameM jo ami hai, vaha agnirUpase samAna hai-vyaktirUpa (pragaTarUpa) se aura zaktirUpa ( sattArUpa) se bhinna hai, parantu usameM vastukI jAtirUpase bheda nahIM hai, usI taraha siddhake jIvameM jo cetana-sattA hai, vahI sattA saba saMsArI jIvoMmeM hai, bheda kevala pragaTa-apragaTapanekA hI hai| jise vaha cetana-sattA pragaTa nahIM huI aise saMsArI jIvako, usa sattAke pragaTa honeke heturUpa, pragaTa-sattAyukta aise siddhabhagavAnkA svarUpa vicAra karane yogya hai-dhyAna karane yogya hai-stuti karane yogya hai, kyoMki usase AtmAko nija-svarUpakA vicAra-dhyAna-stuti karanekA bheda prApta hotA hai; jo avazya karane yogya hai / AtmasvarUpa siddhasvarUpake samAna hai, yaha vicArakara aura vartamAnameM isa AtmAmeM usakI apragaTatA hai, usakA abhAva karaneke liye usa siddha-svarUpakA vicAra-dhyAna-stuti karanA yogya hai| yaha bheda samajhakara siddhakI stuti karanemeM koI bAdhA nahIM mAlUma hotii| Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 421 'AtmasvarUpameM jagat nahIM hai,' yaha bAta vedAMtameM kahI hai, athavA aisA yogya hai / parantu 'bAhya jagat nahIM hai,' yaha artha kevala jIvako upazama honeke liye hI mAnane yogya ginA jA sakatA hai| isa prakAra ina tIna praznoMkA saMkSipta samAdhAna likhA hai, isakA vizeSarUpase vicAra krnaa| kucha vizeSa samAdhAna karanekI icchA ho to likhnaa| jisa taraha vairAgya-upazamakI vRddhi ho, hAlameM to usI taraha karanA cAhiye / jainadarzana jise sarvaprakAzakatA kahatA hai, vedAnta use vyApakatA kahatA hai / 421 bambaI, ASAr3ha sudI 6 ravi. 1950 baMdha-vRttiyoMkA upazama karaneke liye aura nivRtti karaneke liye jIvako abhyAsa-satata abhyAsa karanA cAhiye; kyoMki binA vicArake, binA prayAsake, una vRttiyoMkA upazama athavA nivRtti kisa prakArase ho sakatI hai ! kAraNake binA koI kArya honA saMbhava nahIM hai, to phira yadi isa jIvane una vRttiyoMke upazama athavA nivRtti karanekA koI upAya na kiyA ho, arthAt usakA abhAva na ho to yaha bAta spaSTarUpase saMbhava hai / bahuta bAra pUrvakAlameM vRttiyoMke upazamakA tathA nivRttikA jIvane abhimAna kiyA hai, parantu usa prakArakA koI sAdhana nahIM kiyA, aura abataka bhI usa kramameM jIva apanA koI ThikAnA nahIM karatA arthAt abhI bhI use usa abhyAsameM koI rasa dikhAI nahIM detaa| tathA kar3avAsa mAlUma honepara bhI usa kar3avAsake Upara paira rakhakara, yaha jIva upazama-nivRttimeM praveza nahIM karatA / isa bAtakA isa duSTa-pariNAmI jIvako bArambAra vicAra karanA cAhiye yaha bAta kisI bhI taraha vismaraNa karane yogya nhiiN| jisa prakArase putra Adi saMpattimeM isa jIvako moha hotA hai, vaha prakAra sarvathA nIrasa aura niMdanIya hai / yadi jIva jarA bhI vicAra kare to spaSTa mAlUma ho jAya ki isa jIvane kisImeM putrapanekI bhAvanA karake apane ahita karane meM kamI nahIM rakkhI, aura kisImeM pitAbhAva mAnakara bhI vaisA hI kiyA hai, aura koI jIva abhItaka to pitA-putra ho sakA ho, yaha dekhA nahIM gayA / saba kahate hI kahate Ate haiM ki yaha isakA putra hai, yaha isakA pitA hai, parantu vicAra karanese spaSTa mAlUma hotA hai ki yaha bAta kisI bhI kAlameM saMbhava nhiiN| anutpanna isa jIvako putrarUpase mAnanA, athavA use manavAnekI icchA rahanA, yaha saba jIvakI mUr3hatA hai; aura vaha mUr3hatA kisI bhI prakArase satsaMgakI icchAvAle jIvako karanA yogya nahIM hai| ____ jo tumane moha Adike bhedake viSayameM likhA, vaha donoMko bhramaNakA hetu hai-atyaMta viDambanAkA hetu hai / jJAnI-puruSa bhI yadi isa taraha AcaraNa kare to vaha jJAnake Upara pA~va rakhane jaisA hai, aura vaha saba prakArase ajJAna-nidrAkA hI hetu hai| isa bhedakA.vicAra karake donoMko sarala bhAva karanA cAhiye / yaha bAta alpakAlameM hI jAgRta karane yogya hai| jitanA bane utanA tuma athavA dUsare tumhAre satsaMgiyoMko. nivRttikA avakAza lenA cAhiye,. vahI jIvako hitakArI hai| Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 422] vividha patra Adi saMgraha-27yA~ varSa 422 mohamayI, ASAr3ha sudI 6 ravi. 1950 isa jIvane pUrvakAlameM jo jo sAdhana kiye haiM, ve saba sAdhana jJAnI-puruSakI AjJAse kiye hue mAlUma nahIM hote-yaha bAta zaMkArahita mAlUma hotI hai / yadi aisA huA ho to jIvako saMsAra-paribhramaNa hI na ho / jJAnI-puruSakI jo AjJA hai vaha saMsArameM paribhramaNa karaneke liye mArga-pratibaMdhake samAna hai| kyoMke jise AtmArthake sivAya dUsarA koI prayojana nahIM aura AtmArtha siddha karake bhI jisakI deha kevala prArabdhake vazase hI maujUda rahatI hai, aise jJAnI-puruSakI AjJA sanmukha jIvako kevala AtmArtha meM hI prerita karatI hai; aura isa jIvane to pUrvakAlameM koI AtmArtha jAnA hI nahIM balki ulTA AtmArtha vismaraNarUpase hI calA AtA hai / yadi vaha apanI kalpanAmAtrase AtmArtha sAdhana kare, to usase AtmArtha nahIM hotA, balki ulTA 'AtmArthakA sAdhana karatA hU~' isa prakAra durabhimAna utpanna hotA hai, jo jIvako saMsArakA mukhya hetu hai / jo bAta svapnameM bhI mahIM AtI, use jIva yadi nirarthaka kalpanAse sAkSAtkAra sarIkhI mAna le to usase kalyANa nahIM ho sakatA / tathA isa jIvake pUrvakAlase aMdha rahate hue bhI yadi vaha apanI kalpanAmAtrase hI AtmArtha mAna bhI le to usameM saphalatA na mile, yaha bAta aisI hai jo bilakula samajhameM A sakatI hai| isase itanA to mAlUma hotA hai ki jIvake pUrvakAlIna samasta mithyA sAdhana-kalpita sAdhana dUra karaneke liye apUrva jJAnake sivAya dUsarA koI upAya nahIM hai, aura usakA apUrva vicArake binA utpanna honA saMbhava nahIM hai, aura vaha apUrva vicAra apUrva puruSakI ArAdhanA kiye binA dUsarI kisa taraha jIvako prApta ho, yaha vicAra karate hue aMtameM yahI siddha hotA hai ki jJAnI-puruSakI AjJAkA ArAdhana, yaha siddhi-padakA sarvazreSTha upAya hai| aura jabase isa bAtako jIva mAnane lagatA hai, tabhIse dUsare doSoMkA upazama honA-nivRtta honA zurU ho jAtA hai| zrIjinabhagavAnane isa jIvake ajJAnakI jo jo vyAkhyA kI hai, usameM pratisamaya use anaMta karmakA vyavasAyI kahA hai, aura vaha anAdi kAlase anaMta karmakA baMdha karatA calA AyA hai, aisA kahA hai| yaha bAta yathArtha hai| parantu yahA~ Apako eka zaMkA huI hai ki to phira usa tarahake anaMta kauke nivRtta karaneke liye cAhe jaisA balavAna sAdhana honepara bhI anaMta kAla bItanepara bhI usameM saphalatA nahIM mila sakatI ! isakA uttara yaha hai ki yadi sarvathA aisA hI ho to jaisA tumane likhA hai vaisA saMbhava hai| parantu jinabhagavAnne pravAhase jIvako anaMta karmakA kartA kahA hai-vaha anaMtakAlase karmakA kartA calA AtA hai, aisA kahA hai| parantu yaha nahIM kahA ki vaha pratisamaya, jo anaMta kAlataka bhoganA par3e aise karmako AgAmI kAlake liye upArjana karatA hai| kisI jIvakI apekSAse isa bAtako dUra rakhakara, vicAra karate hue aisA kahA hai ki saba kokA mUlabhUta jo ajJAna-moha pariNAma hai, vaha abhI jIvameM aisAkA aisA hI calA AtA hai, jisa pariNAmase use anaMta kAlataka parizramaNa huA hai aura yadi yaha pariNAma abhI bhI rahA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 bhImad rAjacandra [patra 422 kare to abhI bhI usa hI taraha anaMta kAlataka paribhramaNa calatA calA jaay| agnike eka sphuliMgameM itanI sAmarthya hai ki vaha samasta lokako jalA sakatA hai, parantu use jaisA jaisA saMyoga milatA hai, vaise vaise usakA guNa phalayukta hotA hai / usI taraha ajJAna-pariNAmameM jIva anAdi kAlase bhaTakatA rahA hai; tathA saMbhava hai ki abhI anaMta kAlataka bhI caudaha rAjU lokameM pratyeka pradezameM usa pariNAmase anaMta janma-maraNa honA saMbhava ho| phira bhI jisa taraha sphuliMgakI agni saMyogake AdhIna hai, usI taraha ajJAnake karma pariNAmakI bhI koI prakRti hotI hai / utkRSTase utkRSTa yadi eka jIvako mohanIya karmakA baMdha ho to sattara koDAkoDItaka ho sakatA hai, aisA jinabhagavAnne kahA hai| usakA hetu spaSTa hai ki yadi jIvako anaMta kAlakA baMdhana hotA ho to phira jIvako mokSa hI na ho| yaha baMdha yadi abhI nivRtta na huA ho, parantu lagabhaga nivRtta honeke liye AyA ho, to kadAcit usa prakArakI dUsarI sthitikA baMdha honA saMbhava hai, parantu isa prakArake mohanIya karmako-jisakI kAla-sthiti Upara kahI hai-eka samayameM adhika bA~dhanA saMbhava nahIM hotaa| anukramase abhItaka usa karmase nivRtta honeke pahile dUsarA usI sthitikA karma bA~dhe, tathA dUsareke nivRtta honeke pahile tIsarA karma bA~dhe; parantu dUsarA, tIsarA, cauthA, pA~cavA~, chaTThA isa taraha sabake saba karma eka mohanIya karmake saMbaMdhase usI sthitiko bA~dhate raheM, aisA nahIM hotaa| kyoMke jIvako itanA avakAza nahIM hai / isa prakAra mohanIya karmakI sthiti hai| tathA Ayu karmakI sthiti zrIjinabhagavAnne isa taraha kahI hai ki eka jIva eka dehameM rahate hue, usa dehakI jitanI Ayu hai, usake tIna bhAgoMmeMse do bhAga vyatIta ho jAnepara AgAmI bhavakI Ayu bA~dhatA hai, usase pahile nahIM bA~dhatA / tathA eka bhavameM AgAmI kAlake do bhavoMkI Ayu nahIM bA~dhatA, aisI sthiti hai| arthAt jIvako ajJAna-bhAvase karma-saMbaMdha calA A rahA hai| phira bhI una una karmoMkI sthitike kitanI bhI viDaMbanArUpa honepara, anaMta duHkha aura bhavakA hetu honepara bhI, jisa jisameM jIva usase nivRtta ho, utane amuka prakArako nikAla denepara saba avakAza hI avakAza hai| isa bAtako jinabhagavAnne bahuta sUkSmarUpase kahA hai, usakA vicAra karanA yogya hai| jisameM jIvako mokSakA avakAza kahakara karmabaMdha kahA hai / yaha bAta Apako saMkSepameM likhI hai| use phira phirase vicAra karanese kucha samAdhAna hogA, aura kramase athavA samAgamase usakA ekadama samAdhAna ho jaaygaa| . jo satsaMga hai vaha kAmake jalAnekA prabala upAya hai| saba jJAnI-puruSoMne kAmake jItaneko atyaMta kaThina kahA hai, yaha sarvathA siddha hai; aura jyoM jyoM jJAnaki vacanakA avagAhana hotA hai tyoM tyoM kucha kucha karake pIche haTanese anukramase jIvakA vIrya prabala hokara jIvase kAmakI sAmarthyako nAza karAtA hai| jIvane jJAnI-puruSake vacana sunakara kAmakA svarUpa hI nahIM jAnA; aura yadi jAnA hotA to usakI usa viSayameM sarvathA nIrasatA ho gaI hotii| (2) namo jiNANaM jidamavANaM jisakI pratyakSa dazA hI bodharUpa hai, usa mahAn puruSako dhanya hai| . jisa matabhedase yaha jIva prasta ho rahA hai, vahI matabheda hI usake svarUpakA mukhya AvaraNa hai| Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 423] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa vItarAga puruSake samAgama binA, upAsanA binA isa jIvako mumukSutA kaise utpanna ho ! samyagjJAna kahA~se ho ! samyagdarzana kahA~se ho! samyakcAritra kahA~se ho ! kyoMki ye tInoM vastue~ anya sthAnameM nahIM hotii| he mumukSu ! vItarAga puruSake abhAvake samAna yaha vartamAna kAla hai| vItarAga-pada bAraMbAra vicAra karane yogya hai, upAsanA karane yogya hai, aura dhyAna karane yogya hai| 423 mohamayI, ASAda sudI 15 bhauma. 1950 prazna:-bhagavAnne aisA pratipAdana kiyA hai ki caudaha rAjU lokameM kAjalake kue~kI taraha sUkSma ekendriya jIva bhare hue haiM / ye jIva isa tarahake kahe gaye haiM jo jalAnese jalate nahIM, chedanese chidate nahI aura mAranese marate nhiiN| una jIvoMke audArika zarIra nahIM hotA, kyA isa kAraNa unakA agni Adise vyAghAta nahIM hotA ! athavA audArika zarIra honepara bhI kyA usakA agni Adise vyAghAta nahIM hotA ! tathA yadi audArika zarIra ho to phira usa zarIrakA agni Adise kyoM vyAghAta nahIM hotA! isa praznako par3hA hai| vicArake liye usakA yahA~ saMkSepameM samAdhAna likhA hai| uttara:-eka dehako tyAgakara dUsarI deha dhAraNa karate samaya jaba koI jIva rAstemeM rahatA hai, usa samaya athavA aparyApta avasthAmeM use kevala taijasa aura karmANa ye do hI zarIra hote haiN| bAkIkI saba avasthAoMmeM arthAt karmasahita sthitimeM saba jIvoMko zrIjinabhagavAnne karmANa taijasa, tathA audArika athavA vaikriyaka ina do zarIroMmeMse kisI eka zarIrakI saMbhAvanA batAI hai| kevala mArgameM rahanevAle jIvako hI kArmANa aura taijasa ye do zarIra hote haiM; athavA jabataka jIvakI aparyApta sthiti hai, tabataka usakA kArmANa aura tejasa zarIrase nirvAha ho sakatA hai, parantu paryApta sthitimeM usake niyamase tIsarA zarIra honA saMbhava hai / AhAra Adike grahaNa karanerUpa ThIka ThIka sAmarthyakA honA, yaha paryApta sthitikA lakSaNa hai; aura isa AhAra AdikA jo kucha bhI grahaNa karanA hai, vaha tIsare zarIrakA prAraMbha hai; arthAt vahIMse tIsarA zarIra zurU huA samajhanA cAhiye / bhagavAnne jo sUkSma ekendriya jIva kahe haiM, unakA agni Adise vyAghAta nahIM hotA / una jIvoMke paryApta sUkSma ekendriya honese yadyapi unake tIna zarIra hote haiM, parantu unake jo tIsarA audArika zarIra hai, vaha itanI sUkSma avagAhanAyukta hai ki use zastra AdikA sparza nahIM ho sakatA / ani AdikA jo sthUlatva hai, aura ekendriya zarIrakA jo sUkSmatva hai, vaha isa prakArakA hai ki jise eka dUsarekA saMbaMdha nahIM ho sktaa| arthAt yadi aisA kaheM ki yadi unakA sAdhAraNa saMbaMdha ho, to bhI agni zastra AdimeM jo avakAza hai, usa avakAzameMse una ekendriya jIvoMkA sugamatAse gamanAgamana ho sakaneke kAraNa, una jIvoMkA nAza ho sake, athavA unakA vyAghAta ho, athavA usa prakArakA unheM agni Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 zrImad rAjacandra [patra 424 zatra AdikA saMbaMdha ho, yaha nahIM hotA / yadi una jIvoMkI sthUla avagAhanA ho, athavA agni AdikA atyaMta sUkSmapanA ho, jisase unakI bhI ekendriya jIva jaisI sUkSmatA ginI jAya, to ve ekendriya jIvakA vyAghAta karanemeM samartha gine jaoNya, parantu vaisA to hai nhiiN| yahA~ to jIvoMkA atyaMta sUkSmatva hai, aura agni zastra AdikA atyanta sthUlatva hai, isa kAraNa unameM vyAghAta karane yogya saMbaMdha nahIM hotA, aisA bhagavAnne kahA hai| parantu isa kAraNa audArika zarIrako avinAzI kahA hai, yaha bAta nahIM hai| usake svabhAvase anyathArUpa honese athavA upArjita kiye hue una jIvoMke pUrvakarmake pariNAmase audArika zarIrakA nAza hotA hai| vaha zarIra kucha dUsarese nAza kiyA jAya to hI usakA nAza ho, yaha bhI niyama nahIM hai| __yahA~ hAlameM vyApArasaMbaMdhI prayojana rahatA hai, isa kAraNa turata hI thor3e samayake liye bhI nikala sakanA kaThina hai, kyoMki prasaMga isa prakArakA hai ki jisameM samAgamake loga merI maujUdagIko Avazyaka samajhate haiN| unake manako coTa na pahu~ca sake, athavA unake kAmameM yahA~se mere dUra cale jAnese koI prabala hAni na ho sake, aisA vyavasAya ho to vaisA karake thor3e samayake liye isa pravRttise avakAza lenekA citta hai / parantu tumhArI tarapha Anese logoMke paricayameM AnA jarUra hI saMbhava hogA, isaliye usa tarapha AnekA citta honA kaThina hai / isa prakArakA prasaMga rahanepara bhI yadi logoMke paricayameM dharmake prasaMgase AnA par3e, to use vizeSa zaMkA yogya samajhakara jaise bane taise usa paricayase dharma-prasaMgake nAmase vizeSarUpase dUra rahanekA hI citta rahA karatA hai / jisase vairAgya-upazamake balakI vRddhi ho, usa prakArake satsaMga-satzAstrakA paricaya karanA, yaha jIvako parama hitakArI hai| dUsare paricayako jaise bane taise nivRtta karanA hI yogya hai| 424 bambaI, zrAvaNa sudI 11 ravi. 1950 yogavAsiSTha Adi graMthoMke bA~cane-vicAranemeM koI dUsarI bAdhA nhiiN| hamane pahile likhA thA ki upadeza-graMtha samajhakara isa prakArake graMthoMke vicAranese jIvako guNa pragaTa hotA hai| prAyaH vaise graMtha vairAgya aura upazamake liye haiM / satpuruSase jAnane yogya siddhAMta-jJAnako jAnakara jIvameM saralatA, nirabhimAnatA Adi guNoMke udbhava honeke liye yogavAsiSTha, uttarAdhyayana, sUtrakRtAMga Adike vicAranemeM koI bAdhA nahIM, itanA smaraNa rkhnaa| vedAMta aura jina-siddhAMta ina donoMmeM aneka prakArase bheda hai| vedAnta eka brahmasvarUpase sarva sthitiko kahatA hai, jinAgamameM usase bhinna hI rUpa kahA gayA hai| samayasAra par3hate hue bhI bahutase jIvoMkA eka brahmakI mAnyatArUpa siddhAMta ho jAtA hai| bahuta satsaMgase tathA vairAgya aura upazamakA bala vizeSarUpase bar3haneke pazcAt siddhAMtakA vicAra karanA cAhiye / yadi aisA na kiyA jAya to jIva dUsare mArgameM ArUr3ha hokara vairAgya aura upazamase hIna ho jAtA hai| eka brahmarUpa ' ke vicAra karanemeM bAdhA nahIM, athavA ' aneka AtmA ke vicAra Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 425, 426, 427] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 393 karanemeM bhI bAdhA nahIM / tumheM tathA dUsare kisI mumukSuko mAtra apane svarUpakA jAnanA hI mukhya kartavya hai; aura usake jAnaneke zama, saMtoSa, vicAra aura satsaMga ye sAdhana haiM / una sAdhanoMke siddha ho jAnepara aura vairAgya-upazamake pariNAmakI vRddhi honepara hI, 'AtmA eka' hai athavA 'AtmA aneka haiM,' ityAdi bhedakA vicAra karanA yogya hai| 425 bambaI, zrAvaNa sudI 14, 1950 niHsAratAko atyaMtarUpase jAnanepara bhI vyavasAyakA prasaMga Atma-vIryakI kucha bhI maMdatAkA hI kAraNa hotA hai; vaha honepara bhI usa vyavasAyako karate haiM / jo AtmAse sahana karane yogya nahIM, use sahana karate haiN| yahI vinatI hai| 426 bambaI, zrAvaNa sudI 14, 1950 jisa taraha Atma-bala apramAdI ho, usa taraha satsaMga-sadvAcanakA samAgama nityaprati karanA yogya hai| usameM pramAda karanA yogya nahIM-avazya aisA karanA yogya nhiiN| 427 bambaI, zrAvaNa vadI 1, 1950 jaise pAnIke svabhAvase zItala honepara bhI use yadi kisI baratanameM rakhakara nIce agni jalatI huI rakha dI jAya, to usakI icchA na honepara bhI vaha pAnI uSNa ho jAtA hai, usI taraha yaha vyavasAya bhI samAdhise zItala aise puruSake prati uSNatAkA kAraNa hotA hai, yaha bAta hameM to spaSTa lagatI hai| vardhamAnasvAmIne gRhavAsameM hI yaha sarva vyavasAya asAra hai-karttavyarUpa nahIM hai-aisA jAna liyA thA, tathApi unhoMne usa gRhavAsako tyAgakara muni-caryA grahaNa kI thii| usa munitvameM bhI Atmabalase samartha honepara bhI, usa balakI apekSA bhI atyaMta adhika balakI jarUrata hai| aisA jAnakara unhoMne mauna aura anidrAkA lagabhaga sAr3he bAraha varSataka sevana kiyA hai, jisase vyavasAyarUpa agni to prAyaH paidA na ho ske| jo vardhamAnasvAmI gRhavAsameM honepara bhI abhogI jaise the-avyavasAyI jaise the-nispRha theaura sahaja svabhAvase muni jaise the-AtmasvarUpa pariNAmayukta the, ve vardhamAnasvAmI sarva vyavasAyameM asAratA jAnakara-nIrasatA jAnakara bhI dUra rahe, usa vyavasAyako karate hue dUsare jIvane usameM kisa prakArase samAdhi rakhanekA vicAra kiyA hai, yaha vicAra karane yogya hai| use vicArakara phira phirase usa caryAko pratyeka kAryameM, pratyeka pravRttimeM, smaraNa karake vyavasAyake prasaMgameM rahatI huI isa rucikA nAza karanA hI yogya hai| yadi aisA na kiyA jAya to prAyaH karake aisA lagatA hai ki abhI isa jIvakI mumukSu-padameM yathAyogya abhilASA nahIM huI, athavA yaha jIva mAtra loka-saMjJAse hI kalyANa ho jAya, isa prakArakI bhAvanA karanA cAhatA hai| parantu use kalyANa karanekI abhilASA karanA yogya nahIM hai, kyoMki donoM hI jIvoMke ekase pariNAma hoM, aura ekako baMdha ho, dUsareko baMdha na ho, aisA trikAlameM bhI honA yogya nhiiN| . Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 428, 499, 430, 431 428 zrImAn mahAvIrasvAmI jaisoMne bhI aprasiddha pada rakhakara gRhavAsarUpakA vedana kiyA; gRhavAsase nivRtta honepara bhI sAr3he bAraha (barasa ) jaise dIrgha kAlataka mauna rakkhA; nidrA chopakara viSama parISaha sahana kiye, isakA kyA hetu hai ! aura yaha jIva isa prakAra bartAva karatA hai, tathA isa prakAra kahatA hai, isakA kyA hetu hai ! jo puruSa sadgurukI upAsanAke binA kevala apanI kalpanAse hI Atma-svarUpakA nizcaya kare, vaha kevala apane svacchaMdake udayakA vedana karatA hai-aisA vicAra karanA yogya hai| jo jIva satpuruSake guNakA vicAra na kare, aura apanI kalpanAke hI Azrayase cale, vaha jIva sahajamAtrameM bhava-vRddhi utpanna karatA hai, kyoMki vaha amara honeke liye jahara pItA hai| 429 bambaI, zrAvaNa vadI 7, 1950 tumhArI aura dUsare mumukSu logoMkI cittakI dazA mAlUma kI hai| jJAnI-puruSoMne apratibaddhatAko hI pradhAna mArga kahA hai aura sabase apratibaddha dazAkA lakSa rakhakara hI pravRtti rahatI hai, to bhI satsaMga AdimeM abhI hameM bhI pratibaddha buddhi rakhanekA hI citta rahatA hai / hAlameM hamAre samAgamakA prasaMga nahIM hai, aisA jAnakara tuma saba bhAIyoMko, jisa prakArase jIvako zAMta dAMtabhAva udbhUta ho, usa prakArase bA~cana AdikA samAgama karanA yogya hai-yaha bAta dRr3ha karane yogya hai| 430 bambaI, zrAvaNa vadI 9 zani. 1950 jIvameM jisa taraha tyAga vairAgya aura upazama guNa pragaTa hoM-udita hoM, usa kramako lakSameM rakhanekI jisa patrameM sUcanA likhI thI, vaha patra prApta huA hai / jabataka ye guNa jIvameM sthira nahIM hote tabataka jIvase yathArtharUpase AtmasvarUpakA vizeSa vicAra honA kaThina hai| AtmA rUpI hai yA arUpI hai !' ityAdi vikalpoMkA jo usase pahile hI vicAra kiyA jAtA hai, vaha kevala kalpanA jaisA hai| jIva kucha bhI guNa prApta karake yadi zItala ho jAya, to phira use vizeSa vicAra karanA caahiye| Atma-darzana Adi prasaMga, tIva mumukSutAke utpanna honeke pahile prAyaH karake kalpitarUpase hI samajhameM Ate haiN| jisase hAla meM isa viSayakI zaMkAkA zAnta karanA hI yogya hai| 431 bambaI, zrAvaNa vadI 9 zani. 1950 (1) prArabdha-vazase prasaMgakI cAroM dizAoMke dabAvase kucha vyavasAyayukta kArya hote haiM; parantu cittake pariNAmake sAdhAraNa prasaMgameM pravRtti karate hue vizeSa saMkucita rahaneke kAraNa, isa prakArakA patra Adi likhanA vagairaha nahIM ho sakatA; jisase adhika nahIM likhA, isaliye donoM jane kSamA kreN| (2) isa samaya kisI bhI pariNAmakI ora dhyAna nhiiN| Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 432] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 395 32 bambaI, zrAvaNa vadI 15 guru. 1950 tumheM kucha jJAna-vArtAke prasaMgameM upakAraka prazna uThate haiM, unheM tuma hameM likhakara sUcita karate ho, aura unake samAdhAnakI tumhArI vizeSa icchA rahatI hai / isase kisI bhI prakArase yadi tumheM una praznoMkA samAdhAna likhA jAya to ThIka ho, yaha vicAra cittameM rahate hue bhI udaya-yogase vaisA nahIM bntaa| patra likhanemeM cittakA sthiratA bahuta hI kama rahatI hai; athavA citta usa kAryameM alpamAtra chAyA jaisA hI praveza kara sakatA hai / jisase tumheM vizeSa vistArase patra nahIM likhA jaataa| cittakI sthitike kAraNa eka eka patra likhate hue dasa-dasa pA~ca-pA~ca bAra, do-do cAra-cAra lAina likhakara usa patrako adhUrA chor3a denA par3atA hai| kriyAmeM ruci nahIM hai, tathA hAlameM usa kriyAmeM prArabdha-balake bhI vizeSa udayayukta na honese tumheM tathA dUsare mumukSuoMko vizeSarUpase kucha jJAna-carcA nahIM likhI jA sktii| isake liye cittameM kheda rahA karatA hai| parantu hAlameM to usakA upazama karanekA hI citta rahatA hai| hAlameM isI tarahakI koI Atma-dazAkI sthiti rahatI hai / prAyaH jAna-bUjhakarake kucha karane meM nahIM AtA, arthAt pramAda Adi doSake kAraNa vaha kriyA nahIM hotI, aisA nahIM mAlUma hotA / samayasAra graMthakI kavitA AdikA tuma jo mukharasasaMbaMdhI jJAnaviSayaka artha samajhate ho vaha vaisA hI hai| aisA saba jagaha hai, aisA kahanA yogya nhiiN| banArasIdAsane samayasAra graMthako hindI bhASAmeM karate hue bahutase kavitta, savaiyA vagairahameM usa prakArakI hI bAta kahI hai; aura vaha kisI taraha bIjajJAnase milatI huI mAlUma hotI hai| phira bhI kahIM kahIM usa prakArake zabda upamArUpase bhI Ate haiN| banArasIdAsane jo samayasAra banAyA hai, usameM jahA~ jahA~ ve zabda Aye haiM vahA~ vahA~ saba jagaha ve upamArUpase hI haiM, aisA mAlUma nahIM hotA; parantu bahutasI jagaha ve zabda vasturUpase kahe haiM, aisA mAlUma hotA hai / yadyapi yaha bAta kucha Age calanepara mila sakatI hai, arthAt tuma jise bIja-jJAnameM kAraNa mAnate ho, usase kucha Age bar3hatI huI bAta athavA vahI bAta, usameM vizeSa jJAnase aMgIkAra kI huI mAlUma hotI hai| unakI samayasAra graMthakI racanAke Uparase mAlUma hotA hai ki banArasIdAsako koI usa prakArakA saMyoga banA hogaa| mUla samayasArameM bIja-jJAnake viSayameM itanI adhika spaSTa bAta kahI huI nahIM mAlUma hotI, aura banArasIdAsane to bahuta jagaha vasturUpase aura upamArUpase vaha bAta kahI hai| jisake Uparase aisA mAlUma hotA hai ki banArasIdAsako, sAthameM apanI AtmAke viSayameM jo kucha anubhava huA hai, unhoMne usakA bhI kucha usa prakArase prakAza kiyA hai, jisase vaha bAta kisI vicakSaNa jIvake anubhavako AdhArabhUta ho-use vizeSa sthira karanevAlI ho / aisA bhI lagatA hai ki banArasIdAsane lakSaNa Adike bhedase jIvakA vizeSa nizcaya kiyA thA, aura usa usa lakSaNa Adike satata manana hote rahanese, unake anubhavameM Atma-svarUpa kucha tIkSNarUpase AyA hai; aura unako avyaktarUpase Atma-dravyakA bhI lakSa huA hai; aura usa 'avyakta lakSa 'se unhoMne usa bIja-jJAnako gAyA hai / ' avyakta lakSa 'kA artha yahA~ yaha hai ki citta-vRttike vizeSarUpase Atma-vicArameM lage rahanese, banArasIdAsako jisa aMzameM pariNAmakI nirmala dhArA pragaTa huI Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 bhImad rAjacandra [patra 432 hai, usa nirmala dhArAke kAraNa apanA nijakA yahI dravya hai, aisA yadyapi spaSTa jAnanemeM nahIM AyA, to bhI aspaSTarUpase arthAt svAbhAvikarUpase bhI unakI AtmAmeM vaha chAyA bhAsamAna huI hai, aura jisake kAraNa yaha bAta unake mukhase nikala sakI hai| aura Age jAkara vaha bAta unheM sahaja hI ekadama spaSTa ho gaI ho, prAyaH unakI aisI dazA usa graMthake likhate samaya rahI hai| zrIDUMgarake aMtarameM jo kheda rahatA hai, vaha kisI prakArase yogya hI hai; aura vaha kheda prAyaH tumheM bhI rahA karatA hai, vaha hamAre jAnanemeM hai / tathA dUsare bhI bahutase mumukSu jIvoMko isa prakArakA kheda rahA karatA hai / yaha jAnanepara bhI aura 'tuma sabakA yaha kheda dUra kiyA jAya to ThIka hai' aisA manameM rahanepara bhI, prArabdhakA vedana karate haiM / tathA hamAre cittameM isa viSayameM atyaMta balavAna kheda rahatA hai| jo kheda dinameM prAyaH aneka prasaMgoMpara sphurita huA karatA hai, aura use upazAnta karanA par3atA hai; aura prAyaH tuma logoMko bhI hamane vizeSarUpase usa khedake viSayameM nahIM likhA, athavA nahIM batAyA / hameM use batAnA bhI yogya nahIM lagatA thA / parantu hAlameM zrIDUMgarake kahanese prasaMga pAkara use batAnA par3A hai / tumheM aura DUMgarako jo kheda rahatA hai, usa viSayameM hameM usase asaMkhyAta guNaviziSTa kheda rahatA hogA, aisA lagatA hai| kyoMki jisa jisa prasaMgapara vaha bAta Atma-pradezameM smaraNa hotI hai, usa usa prasaMgapara samasta pradeza zithila jaise ho jAte haiM; aura jIvakA 'nitya svabhAva ' honese, jIva isa prakArakA kheda karate hue bhI jItA hai-isa prakAra takakA kheda hotA hai| phira pariNAmAMtara hokara thor3e avakAzameM bhI usakI bAta pratyeka pradezameM sphurita hokara nikalatI hai, aura vaisIkI vaisI hI dazA ho jAtI hai| phira bhI AtmApara atyaMta dRSTi karake usa prakArako hAlameM to upazAnta karanA hI yogya hai-aisA jAnakara use upazAnta kiyA jAtA hai| zrIDUMgarake athavA tumhAre cittameM yadi aisA hotA ho ki sAdhAraNa kAraNoMke sababase hama isa prakArakI pravRtti nahIM karate, to vaha yogya nahIM hai| yadi yaha tumhAre manameM rahatA ho to prAyaH vaisA nahIM hai, aisA hameM lagatA hai| nityaprati usa bAtakA vicAra karanepara bhI usake sAtha abhI balavAna kAraNoMkA saMbaMdha hai, aisA jAnakara jisa prakArakI tumhArI icchA prabhAvake hetumeM hai, usa hetuko manda karanA par3atA hai / aura usake avarodhaka kAraNoMke kSINa hone denemeM Atma-vIrya kucha bhI phalIbhUta hokara svasthitimeM rahatA hai / tumhArI icchAke anusAra hAlameM jo pravRtti nahIM kI jAtI, usa viSayameM jo balavAna kAraNa avarodhaka haiM, unako tumheM vizeSarUpase batAnekA citta nahIM hotA, kyoMki abhI unake vizeSarUpase batAnemeM avakAzako jAne denA hI yogya hai| __jo balavAna kAraNa prabhAvake hetuke avarodhaka haiM, unameM hamArA buddhipUrvaka kucha bhI pramAda ho, aisA kisI bhI taraha saMbhava nahIM hai / tathA avyaktarUpase arthAt nahIM jAnanepara bhI jo jIvase sahajameM huA karatA ho, aisA koI pramAda ho, yaha bhI mAlUma nahIM hotaa| phira bhI kisI aMzameM usa pramAdako saMbhava samajhate hue bhI usase avarodhakatA ho, aisA mAlUma ho sake, yaha bAta nahIM hai kyoMki AtmAkI nizcaya vRtti usake sanmukha nahIM hai| logoMmeM usa pravRttiko karate hue mAnabhaMga honekA prasaMga Aye to usa mAnabhaMgapaneke sahana na ho sakaneke kAraNa prabhAvake hetukI upekSA kI jAtI ho, aisA bhI nahIM lagatA; kyoMki usa mAnA Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 433] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 397 mAnameM prAyaH karake citta udAsIna jaisA hai, athavA usa kramameM cittako vizeSa udAsIna kiyA ho, to ho sakanA saMbhava hai| zabda Adi viSayoMke prati koI bhI balavAna kAraNa avarodhaka ho, aisA bhI mAlUma nahIM hotaa| yadyapi yaha kahanekA prayojana nahIM hai ki una viSayoMkA sarvathA kSAyika bhAva hI hai, phira bhI usameM aneka rUpase nIrasatA bhAsita ho rahI hai / udayase bhI kabhI maMdaruci utpanna hotI ho, to vaha bhI vizeSa avasthA pAneke pahile hI nAza ho jAtI hai, aura usa maMda rucikA vedana karate hue bhI AtmAmeM kheda hI rahatA hai; arthAt usa rucike AdhArahIna hotI jAnese vaha bhI balavAna kAraNarUpa nahIM hai / dUsare aura bhI aneka prabhAvaka puruSa hue haiM, unakI apekSA kisI rItise hamameM vicAra-dazA AdikA prAbalya hI hogaa| aisA lagatA hai ki usa prakArake prabhAvaka puruSa Aja mAlUma nahIM hote; aura mAtra upadezakarUpase nAma jaisI prabhAvanAse pravartana karate hue koI koI hI dekhane-sunane meM Ate haiM / unakI vidyamAnatAke kAraNa hameM koI avarodhakatA ho, aisA bhI mAlUma nahIM hotaa| . 433 bambaI, bhAdra. sudI 3 ravi. 1950 jIvako jJAnI-puruSakI pahicAna honepara, tathAprakArase anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobhakA zithila honA yogya hai, jisake honepara anukamase usakA kSaya hotA hai / jyoM jyoM jIvako satpuruSakI pahicAna hotI hai, tyoM tyoM matAbhigraha, durAgraha Adi bhAva zithila par3ane lagate haiM, aura apane doSoMko dekhanekI ora citta phira jAtA hai, vikathA Adi bhAvameM nIrasatA lagane lagatI hai, athavA jugupsA utpanna hotI hai / jIvako anitya Adi bhAvanAke ciMtana karaneke prati, bala-varyike sphurita honemeM jisa prakArase jJAnI-puruSake pAsa upadeza sunA hai, usase bhI vizeSa balavAna pariNAmase vaha paMcaviSaya AdimeM anitya Adi bhAvako dRr3ha karatA hai| ___arthAt satpuruSake milanepara, yaha satpuruSa hai, itanA jAnakara, satpuruSake jAnaneke pahile jisa taraha AtmA paMcaviSaya AdimeM Asakta thI, usa taraha usake pazcAt Asakta nahIM rahatI, aura anukramase jisase vaha Asakti-bhAva zithila par3e, isa prakArake vairAgyameM jIva praveza karatA hai / athavA satpuruSakA saMyoga honeke pazcAt AtmajJAna koI durlabha nahIM hai, phira bhI satpuruSameM-usake vacanameM-usa vacanake AzayameM, jabataka prIti-bhakti na ho tabataka jIvameM Atma-vicAra bhI pragaTa honA yogya nahIM; aura satpuruSakA jIvako saMyoga huA hai, isa prakAra ThIka ThIka jIvako bhAsita huA hai, aisA kahanA bhI kaThina hai| ___jIvako satpuruSakA saMyoga milanepara to aisI bhAvanA hotI hai ki abataka mere jo prayatna kalyANake liye the, ve saba niSphala the-lakSake binA chor3e hue bANakI taraha the, parantu aba satpuruSakA apUrva saMyoga milA hai, to vaha mere saba sAdhanoMke saphala honekA hetu hai| loka-prasaMgameM rahakara abataka jo niSphala-lakSarahita sAdhana kiye haiM, aba usa prakArase satpuruSake saMyogameM na karate hue, jarUra aMtara-AtmAmeM vicArakara hada pariNAma rakhakara, jIvako isa saMyogameM-vacanameM jAgRta honA yogya Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 zrImad rAjacandra [patra 434, 435 hai-jAgRta rahanA yogya hai; aura use usa prakArase bhAvanA karake jIvako dRr3ha karanA cAhiye, jisase usako prApta huA saMyoga niSphala na calA jAya, aura saba prakArase AtmAmeM yahI bala bar3hAnA cAhiye ki isa saMyogase jIvako apUrva phalakA honA yogya hai| usameM aMtarAya karanevAle-. ": maiM jAnatA hU~' yaha merA abhimAna, kula-dharma, aura jise karate hue cale Ate haiM usa kriyAkA kaise tyAga kiyA jA sakatA hai, aisA loka-bhaya, satpuruSakI bhakti AdimeM bhI laukika bhAva, aura kadAcit kisI paMcaviSayAkAra karmako jJAnIke udayameM dekhakara usa tarahake bhAvakA svayaM ArAdhana karanA"-ityAdi jo bheda haiM, vahI anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha hai / isa bhedako vizeSarUpase samajhanA caahiye| phira bhI isa samaya jitanA likhA jA sakA utanA likhA hai| upazama, kSayopazama aura kSAyika samyaktvake liye saMkSepameM jo vyAkhyA kahI thI, usase milatI huI vyAkhyA...."ke smaraNameM hai| ____ jahA~ jahA~ isa jIvane janma liyA hai.-bhavake rUpa dhAraNa kiye haiM, vahA~ vahA~ tathAprakArake abhimAnase hI isa jIvane AcaraNa kiyA hai-jisa abhimAnako nivRtta kiye binA hI isa jIvane usa usa dehakA aura dehake saMbaMdha AnevAle padArthokA tyAga kiyA hai| arthAt abhItaka usa bhAvako usa jJAna-vicArake dvArA naSTa nahIM kiyA, aura ve ve pUrva saMjJAyeM isa jIvake abhimAnameM abhI vaisIkI vaisI hI rahatI calI AtI haiM. yahI ise samasta lokakI adhikaraNa kriyAkA hetu kahA hai| 434 bambaI, bhAda. sudI 4 soma. 1950 kabIra sAhabake do pada aura cAritrasAgarake eka padako unhoMne nirbhayatAse kahA hai, yaha jo likhA hai use par3hA hai| zrIcAritrasAgarake usa prakArake bahutase pada pahile bhI par3hanemeM Aye haiN| vaisI nirbhaya vANI mumukSu jIvako prAyaH dharma-puruSArthameM balavAna banAtI hai| hamAre dvArA usa prakArake pada athavA kAvya race hue dekhanekI jo tumhArI icchA hai, use hAlameM upazAnta karanA hI yogya hai| kyoMki hAlameM vaise pada bA~cane-vicArane athavA banAnemeM upayogakA praveza nahIM ho sakatA-chAyAke samAna bhI praveza nahIM ho sktaa| 435 bambaI, bhAda. sudI 4 soma. 1950 (1) tumhArI vidyamAnatAmeM prabhAvake hetukI tumheM jo vizeSa jijJAsA hai, aura yadi vaha hetu utpana ho to tumheM jo atIva harSa utpanna hogA, usa vizeSa jijJAsA aura asIma harSasaMbaMdhI tumhArI cittavRttiko hama samajhate haiN| Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 4351 vividha patra Adi saMgraha-27vA varSa ___ aneka jIvoMkI ajJAna dazA dekhakara-tathA ve jIva apanA kalyANa karate haiM athavA apanA kalyANa hogA, isa prakArakI bhAvanAse athavA icchAse, unheM ajJAna-mArga prApta karate hue dekhakara-- usake liye atyaMta karuNA hotI hai, aura kisI bhI prakArase ise dUra karanA hI yogya hai, aisA ho AtA hai / athavA usa prakArakA bhAva cittameM vaisAkA vaisA hI rahA karatA hai, phira bhI vaha jisa prakAra hone yogya hogA usa prakArase hogA, aura jisa samaya vaha bAta hone yogya hogI usa samaya hogI yaha bAta bhI cittameM rahA karatI hai| kyoMki usa karuNAbhAvakA citavana karate karate AtmA bAhya mAhAtmyakA sevana kare, aisA hone denA yogya nahIM; aura abhI kucha usa prakArakA bhaya rakhanA yogya lagatA hai| hAlameM to prAyaH donoM hI bAteM nitya vicAranemeM AtI haiM, phira bhI bahuta samIpameM usakA pariNAma AnA saMbhava nahIM mAlUma hotA, isaliye jahA~taka banA vahA~taka tumheM nahIM likhA athavA kahA nahIM hai| tumhArI icchA honese vartamAnameM jo sthiti hai, use isa saMbaMdhameM saMkSepase likhI hai; aura usase tumheM kisI bhI prakArase udAsa honA yogya nahIM, kyoMki hameM vartamAnameM usa prakArakA udaya nahIM hai, parantu hamArA Atma-pariNAma usa udayako alpakAlameM hI dUra karanekI ora hai / arthAt usa udayakI kAla-sthiti kisI prakArase adhika dRr3hatAse vedana karanese ghaTatI ho to use ghaTAnemeM hI rahatI hai / bAhya mAhAtmyakI icchA AtmAko bahuta samayase nahIM jaisI hI ho gaI hai / arthAt buddhi bAhya mAhAtmyako prAyaH icchA karatI huI nahIM mAlUma hotI, phira bhI bAhya mAhAtmyake kAraNa, jIva jisase thor3A bhI pariNAma-bheda prApta na kare, aisI svasthatAmeM kucha nyUnatA kahanI yogya hai; aura usase jo kucha bhaya rahatA hai, vaha to rahatA hI hai; jisa bhayase turata hI mukti hogI, aisA mAlUma hotA hai / praznaH-yabapi sonekI AkRtiyA~ judI judI hotI haiM, parantu yadi una AkRtiyoMko AgameM DhAla diyA jAya to ve saba AkRtiyA~ miTakara eka kevala sonA hI avazeSa raha jAtA hai, arthAt saba AkRtiyA~ jude jude dravyatvakA tyAga kara detI haiM, aura saba AkRtiyoMkI jAtikI sajAtIyatA honese ve mAtra eka sonerUpa dravyatvako prApta hotI haiN| isa taraha dRSTAMta likhakara AtmAkI mukti aura dravyake siddhAMtake Upara jo prazna kiyA hai, usa saMbaMdhameM saMkSepameM nimna prakArase kahanA yogya hai| uttara:-sonA aupacArika dravya hai, yaha jinabhagavAnkA abhiprAya hai; aura jaba vaha anaMta paramANuoMke samudAyarUpase rahatA hai, taba cakSugocara hotA hai| usake jo judA judA AkAra bana sakate haiM, ve saba saMyogase honevAle haiM, aura unakA jo pIchese ekarUpa kiyA jA sakatA hai vaha bhI usI saMyogajanya hai / parantu yadi soneke mUla svarUpakA vicAra karate haiM to vaha anaMta paramANuoMkA samudAya hai / jo pratyeka alaga alaga paramANu haiM, ve saba apane apane svarUpameM hI rahate haiM / koI bhI paramANu apane svarUpako chor3akara dUsare paramANurUpase kisI bhI taraha pariNamana karane yogya nahIM, mAtra una sabake sajAtIya honeke kAraNa aura unameM sparza guNa honeke kAraNa usa sparzake sama-viSama saMyogameM unakA milanA ho sakatA hai, parantu vaha milanA koI isa prakArakA nahIM ki jisameM kisI bhI paramANune Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhImad rAjacandra - [patra 436 apane svarUpakA tyAga kara diyA ho / karor3oM prakArase una anaMta paramANurUpa soneke AkAroMko yadi eka rasarUpa karo, to bhI ve saba paramANu apane hI svarUpameM rahate haiM; apane dravya, kSetra, kAla aura bhAvako nahIM chor3ate, kyoMki yaha honA kisI bhI tarahase anubhavameM nahIM A sktaa| usa soneke anaMta paramANuoMkI taraha siddhoMkI anaMtakI avagAhanA gino to koI bAdhA nahIM hai, parantu usase kucha koI bhI jIva kisI bhI dUsare jIvakI sAtha kevala ekatvarUpase mila gayA hai, yaha bAta nahIM hai / saba apane apane bhAvameM sthitipUrvaka hI raha sakate haiM / jIvarUpase jIvakI eka jAti ho, isa kAraNa koI eka jIva apanApana tyAga karake.dUsare jIvoMke samudAyameM milakara svarUpakA tyAga kara de, isakA kyA hetu hai ! unake nijake dravya, kSetra, kAla, bhAva, karmabaMdha aura muktAvasthA, ye anAdise bhinna haiM, aura yadi phira jIva muktAvasthAmeM, usa dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA tyAga kara de to phira usakA apanA svarUpa hI kyA rahA ! usakA anubhava hI kyA rahA ! aura apane svarUpake naSTa ho jAnese usakI karmase mukti huI athavA apane svarUpase hI mukti ho gaI ! isa bhedakA vicAra karanA cAhiye / ityAdi prakArase jinabhagavAnne sarvathA ekatvakA niSedha kiyA hai| tIrthakarane sarvasaMgako mahAzravarUpa kahA hai, vaha satya hai|| isa prakArakI mizra guNasthAna jaisI sthiti kabataka rakhanI cAhiye ! jo bAta cittameM nahIM hai use karanA, aura jo cittameM hai usameM udAsa rahanA, yaha vyavahAra kisa taraha ho sakatA hai ! vaizya-veSase aura nigraMthabhAvase rahate hue koTAkoTI vicAra huA karate haiN| veSa aura usa veSasaMbaMdhI vyavahArako dekhakara lokadRSTi usa prakArase mAne yaha ThIka hai, aura nigraMthabhAvase rahanevAlA citta usa vyavahArameM yathArtha pravRtti na kara sake, yaha bhI satya hai; isaliye isa tarahase do prakArakI eka sthitipUrvaka bartAva nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki prathama prakArase rahate hue nigraMthamAvase udAsa rahanA par3e to hI yathArtha vyavahArakI rakSA ho sakatI hai, aura yadi nigraMthabhAvase raheM to phira vaha vyavahAra cAhe jaisA ho usakI upekSA karanI hI yogya hai| yadi upekSA na kI jAya to nigraMthabhAvakI hAni hue binA na rahe / usa vyavahArake tyAga kiye binA, athavA atyaMta alpa kiye binA yathArtha nigraMthatA nahIM rahatI. aura udayarUpa honese vyavahArakA tyAga nahIM kiyA jaataa| isa saba vibhAva-yogake dUra hue binA hamArA citta dUsare kisI upAyase saMtoSa prApta kare, aisA nahIM lgtaa| vaha vibhAva-yoga do prakArakA hai-eka pUrvameM niSpanna kiyA huA udayasvarUpa, aura dUsarA AtmabuddhipUrvaka rAgasahita kiyA jAtA huA bhAvasvarUpa / AtmabhAvapUrvaka vibhAvasaMbaMdhI yogakI upekSA hI zreyaskara mAlUma hotI hai| usakA nitya hI vicAra kiyA jAtA hai / usa vibhAvarUpase rahanevAle AtmabhAvako bahuta kucha parikSINa kara diyA hai, aura abhI bhI vahI pariNati rahA karatI hai| Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 437] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 401 usa sampUrNa vibhAva-yogake nivRtta kiye binA citta vizrAMti prApta kare, aisA nahIM mAlUma hotA; aura hAlameM to usa kAraNase vizeSa kleza hI sahana karanA par3atA hai / kyoMki udaya to vibhAvakriyAkA hai, aura icchA AtmabhAvameM sthiti karanekI hai / phira bhI aisA rahA karatA hai ki yadi udayakI vizeSa kAlataka pravRtti rahe to AtmabhAva vizeSa caMcala pariNAmako prApta hogaa| kyoMki AtmabhAvake vizeSa anusaMdhAna karanekA avakAza udayakI pravRttike kAraNa prApta nahIM ho sakatA, aura usase vaha AtmabhAva kucha zithilatAko prApta hotA hai| jo AtmabhAva utpanna huA hai, usa AtmabhAvapara yadi vizeSa lakSa kiyA jAya to alpa kAlameM hI usakI vizeSa vRddhi ho, aura vizeSa jAgRta avasthA utpanna ho, aura thor3e hI kAlameM hitakArI ucca Atma-dazA pragaTa ho; aura yadi udayakI sthitike anusAra hI udaya-kAlake rahane denekA vicAra kiyA jAya to aba Atma-zithilatA honekA prasaMga AyegA, aisA lagatA hai| kyoMki dIrgha kAlakA AtmabhAva honese isa samayataka cAhe jaisA udaya-bala honepara bhI vaha AtmabhAva naSTa nahIM huA, parantu kucha kucha usakI ajAgRta avasthA ho jAnekA samaya AyA hai| aisA honepara bhI yadi aba kevala udayapara hI dhyAna diyA jAyagA to zithilabhAva utpanna hogaa| jJAnI-puruSa udayake vaza hokara dehAdi dharmakI nivRtti karate haiN| yadi isa taraha pravRtti kI ho to AtmabhAva naSTa na honA cAhiye / isaliye usa bAtako lakSameM rakhakara udayakA vedana karanA yogya hai, aisA vicAra karanA bhI aba yogya nahIM / kyoMki jJAnake tAratamyakI apekSA yadi udaya-bala bar3hatA huA dekhanemeM Aye to vahA~ jJAnIko bhI jarUra jAgRta dazA karanI yogya hai, aisA zrIsarvajJane kahA hai| yaha atyaMta duHSama kAla hai isa kAraNa, aura hata-puNya logoMne isa bharata-kSetrako ghera rakkhA hai isa kAraNa, parama satsaMga, satsaMga athavA sarala pariNAmI jIvoMkA samAgama milanA bhI durlabha hai, aisA mAnakara jaise alpa kAlameM sAvadhAna huA jAya, vaise karanA yogya hai / 437 kyA maunadazA dhAraNa karanI cAhiye ? vyavahArakA udaya aisA hai ki jisa taraha vaha dhAraNa kI huI dazA logoMko kaSAyakA nimitta ho, vaise vyavahArakI pravRtti nahIM hotii| taba kyA usa vyavahArako chor3a denA cAhiye ! yaha bhI vicAra karanese kaThina mAlUma detA hai / kyoMki usa tarahakI kucha sthitike vedana karanekA citta rahA karatA hai, phira vaha cAhe zithilatAse ho, udayase ho, parecchAse ho athavA jaisA sarvajJane dekhA hai usase ho / aisA honepara bhI alpa kAlameM vyavahArake ghaTAnemeM hI citta hai| vaha vyavahAra kisa prakArase ghaTAyA jA sakegA! kyoMki usakA vistAra vizeSarUpase dekhanemeM AtA hai / vyApArasvarUpase, kuTumba-pratibaMdhase, puvAvasthA-pratibaMdhase, 'dayAsvarUpase, vikArasvarUpase, udayasvarUpase-ityAdi kAraNoMse vaha vyavahAra vistArarUpa mAlUma hotA hai| Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 zrImad rAjacandra patra 438,439,440,441 ___ maiM aisA mAnatA hU~ ki jaba anaMtakAlase aprAptakI taraha AtmasvarUpako kevalajJAna kevaladarzanasvarUpase aMtarmuhUrtameM hI utpanna kara liyA hai, to phira varSa-chaha mAsake samasameM itanA yaha vyavahAra kaise na nivRtta ho sakegA ! usakI sthiti kevala jAgRtike upayogAMtarase hai, aura usa upayogake balakA nitya hI vicAra karanese alpa kAlameM vaha vyavahAra nivRtta ho sakane yogya hai / to bhI usakI kisa prakArase nivRtti karanI cAhiye, yaha abhI vizeSarUpase mujhe vicAra karanA yogya hai, aisA mAnatA huuN| kyoMki vIryasaMbaMdhI dazA kucha maMda rahatI hai| usa maMda dazAkA kyA hetu hai ! udayake balase aisA paricaya-mAtra paricaya hI prApta huA hai, aisA kahanemeM kyA koI bAdhA hai ! usa paricayakI vizeSa ati vizeSa aruci rahatI hai| usake honepara bhI paricaya karanA par3A hai| yaha paricayakA doSa nahIM kahA jA sakatA, parantu nijakA hI doSa kahA jA sakatA hai| aruci honese icchArUpa doSa na kahakara udayarUpa doSa kahA hai / 438 bahuta vicAra karake nimnarUpase samAdhAna hotA hai / ekAMta dravya, ekAMta kSetra, ekAMta kAla aura ekAMta bhAvarUpa saMyamakI ArAdhanA kiye binA cittakI zAMti na hogI, aisA lagatA hai-aisA nizcaya rahatA hai| usa yogakA abhI kucha dUra honA saMbhava hai, kyoMki udayakA bala dekhanepara usake nivRtta nahotaka kucha vizeSa samaya lagegA / 439 avi appaNo vi dehami, nAyaraMti mamAiyaM. --(mahAtmA puruSa) apanI dehameM bhI mamatva nahIM karate / 140 kAma, mAna aura jaldIbAjI ina tInoMkA vizeSa saMyama karanA yogya hai / 441 he jIva ! asArabhUta laganevAle isa vyavasAyase aba nivRtta ho, nivRtta ! usa vyavasAyake karanemeM cAhe jitanA balavAna prArabdhodaya dikhAI detA ho to bhI usase nivRtta ho, nivRtta ! * yadyapi zrIsarvajJane aisA kahA hai ki caudahaveM guNasthAnameM rahanevAlA jIva bhI prArabdhake vedana kiye binA mukta nahIM ho sakatA, to bhI tU usa udayakA AzrayarUpa honese: apanA doSa jAnakara usakA atyaMta tIvratAse vicAra karake, usase nivRtta ho, nivRtta ! Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 442, 443] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa mAtra kevala prArabdha ho, aura dUsarI karmadazA na rahatI ho to vaha prArabdha sahaja hI nivRtta ho jAtA hai, aisA parama puruSane svIkAra kiyA hai / parantu vaha kevala prArabdha usI samaya kahA jA sakatA hai jaba prANoMke aMtataka bhI niSThAbheda-dRSTi na ho, aura tujhe sabhI prasaMgoMmeM aisA hotA hai, isa prakAra jabataka sampUrNa nizcaya na ho tabataka yahI zreyaskara hai ki usameM tyAga buddhi karanI cAhiye / isa bAtakA vicAra karake, he jIva ! aba tU alpa kAlameM hI nivRtta ho, nivRtta ! 442 he jIva ! aba tU saMga-nivRttirUpa kAlakI pratijJA kara, pratijJA ! yadi sarvathA saMga-nivRttirUpa pratijJAkA vizeSa avakAza dekhanemeM Aye to ekadeza saMganivRttirUpa isa vyavasAyakA tyAga kara! jisa jJAna-dazAmeM tyAga-atyAga kucha bhI saMbhava nahIM, usa jJAna-dazAkI jisameM siddhi hai, aisA tU sarvasaMga tyAga dazAkA yadi alpa kAlameM hI vedana karegA, to yadi tU sampUrNa jagatke samAgamameM rahe to bhI tujhe vaha bAdhArUpa na ho, isa prakArase AcaraNa karanepara bhI sarvajJane nivRttiko hI prazasta kahA hai, kyoMki RSabha Adi saba parama puruSoMne aMtameM aisA hI kiyA hai| 443 bambaI, bhAdra. sudI 10 ravi. 1950 yaha AtmabhAva hai aura yaha anyabhAva hai, isa prakAra bodha-bIjake AtmAmeM pariNamita honese anyabhAvameM svAbhAvika udAsInatA utpanna hotI hai, aura vaha udAsInatA anukramase usa anyabhAvase sarvathA mukta karatI hai| isake pazcAt jisane nija aura parake bhAvako jAna liyA hai aise jJAnIpuruSako para-bhAvake kAryakA jo kucha prasaMga rahatA hai, usa prasaMgameM pravRtti karate hue bhI usase usa jJAnIkA saMbaMdha chUTA hI karatA hai, usameM hita-buddhi hokara pratibaMdha nahIM hotaa| pratibaMdha nahIM hotA, yaha bAta ekAMta nahIM hai| kyoMki jahA~ jJAnakA vizeSa prAbalya na ho, vahA~ para-bhAvake vizeSa paricayakA usa pratibaMdharUpa ho jAnA bhI saMbhava hotA hai aura isa kAraNa bhI zrIjinabhagavAnne jJAnI-puruSake liye bhI nija jJAnase saMbaMdha rakhanevAle puruSArthakA bakhAna kiyA hai| use bhI pramAda karanA yogya nahIM, athavA para-bhAvakA paricaya karanA yogya nahIM, kyoMki vaha bhI kisI aMzase Atma-dhArAko pratibaMdharUpa kahe jAne yogya hai| zAnIko pramAda buddhi saMbhava nahIM hai, aisA yadyapi sAmAnyarUpase zrIjina Adi mahAtmAoMne kahA hai, to bhI usa padako cauthe guNasthAnase saMbhava nahIM mAnA, use Age jAkara hI saMbhavita mAnA hai| jisase vicAravAna jIvako to avazya hI jaise bane taise para-bhAvake paricita kAryase dUra rahanAnivRtta honA hI yogya hai| .. prAyaH karake vicAravAna jIvako to yahI buddhi rahatI hai| phira bhI kisI pAradhake kzase yadi Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 zrImad rAjacandra [patra 444 para-bhAvakA paricaya balavAnarUpase udayameM ho to nija-pada buddhimeM sthira rahanA kaThina hai, aisA mAnakara nitya hI nivRtta honekI buddhikI vizeSa bhAvanA karanI cAhiye, aisA mahAn puruSoMne kahA hai| . ___ alpa kAlameM avyAbAdha sthiti honeke liye to atyaMta puruSArtha karake jIvako para-paricayase nivRtta honA hI yogya hai / dhIme dhIme nivRtta honeke kAraNoMke Upara bhAra denekI apekSA jisa prakArase zIghratAse nivRtti ho jAya, usa vicArako karanA cAhiye / aura vaisA karate hue yadi asAtA Adi Apatti-yogakA vedana karanA par3atA ho to usakA vedana karake bhI para-paricayase zIghratAse dUra honekA mArga grahaNa karanA cAhiye--yaha bAta bhUla jAne yogya nahIM / jJAnakI balavAna tAratamyatA honepara to jIvako para-paricayameM kabhI bhI svAtmabuddhi honA saMbhava nahIM, aura usakI nivRtti honepara bhI jJAna-balase use ekAMtarUpase hI vihAra karanA yogya hai / parantu jisakI usase nimna dazA hai, aise jIvako to avazya hI para-paricayakA chedana karake satsaMga karanA cAhiye; jisa satsaMgase sahaja hI avyAvAdha sthitikA anubhava hotA hai / jJAnI-puruSa-jise ekAMtameM vicarate hue bhI pratibaMdha saMbhava nahIM-bhI satsaMgakI nirantara icchA rakhatA hai / kyoMki jIvako yadi anyAbAdha samAdhikI icchA ho to satsaMgake samAna anya koI bhI sarala upAya nahIM hai| isa kAraNa dina pratidina pratyeka prasaMgameM bahuta bAra pratyeka kSaNameM satsaMgake ArAdhana karanekI hI icchA vRddhiMgata huA karatI hai / 444 bambaI, bhAdra. vadI 5 guru. 1950 yogavAsiSTha Adi jo jo zreSTha puruSoMke vacana haiM, ve saba ahaMvRttikA pratIkAra karaneke liye hI haiN| jisa jisa prakArase apanI bhrAMti kalpita kI gaI hai, usa usa prakArase usa bhrAMtiko samajhakara tatsaMbaMdhI abhimAnako nivRtta karanA, yahI saba tIrthaMkara mahAtmAoMkA kathana hai; aura usI vAkyake Upara jIvako vizeSarUpase sthira honA hai-vizeSa vicAra karanA hai; aura usI vAkyako mukhyarUpase anuprekSaNa karanA yogya hai-usI kAryakI siddhike liye hI saba sAdhana kahe haiN| ahaMvRtti Adike bar3haneke liye, bAhya kriyA athavA matake Agrahake liye, sampradAya calAneke liye, athavA pUjA-zlAghA prApta karaneke liye kisI mahApuruSakA koI upadeza nahIM hai, aura usI kAryako karanekI jJAnI puruSakI sarvathA AjJA hai| apanI AtmAmeM prAdurbhUta prazaMsanIya guNoMse utkarSa prApta karanA yogya nahIM, parantu apane alpa doSako bhI dekhakara phira phirase pazcAttApa karanA hI yogya hai, aura apramAda bhAvase usase pIche phiranA hI ucita hai, yaha upadeza jJAnI-puruSake vacanameM sarvatra sanniviSTa hai / aura usa bhAvake prApta honeke liye satsaMga sadguru aura satzAstra Adi jo sAdhana kahe haiM, ve apUrva nimitta haiN| jIvako usa sAdhanakI ArAdhanA nijasvarUpake prApta karaneke kAraNarUpa hI hai, parantu jIva yadi vahA~ bhI baMcanA-buddhise pravRtti kare to kabhI bhI kalyANa na ho| vacanA-buddhi arthAt satsaMga sadguru AdimeM Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 445, 446] . vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 405 sacce AtmabhAvase jo mAhAtmya buddhi karanA yogya hai, usa mAhAtmya buddhikA na honA; aura apanI AtmAko ajJAnatA hI rahatI calI AI hai, isaliye usakI alpajJatA-laghutA vicArakara amAhAtmya buddhi nahIM karanA / usakA ( mAhAtmyabuddhi AdikA ) satsaMga-sadguru AdimeM ArAdhana nahIM karanA bhI vaMcanA-buddhi hai / yadi jIva vahA~ bhI laghutA dhAraNa na kare to jIva pratyakSarUpase bhava-bhramaNase bhayabhIta nahIM hotA, yahI vicAra karane yogya hai / jIvako yadi prathama isa bAtakA adhika lakSa ho to saba zAstrArtha aura AtmArthakA sahaja hI siddha honA saMbhava hai| 445 bambaI, Asoja sudI 11 budha. 1950 jise svapnameM bhI saMsAra-sukhakI icchA nahIM rahI, aura jise saMsArakA sampUrNa svarUpa nissArabhUta bhAsita huA hai, aisA jJAnI-puruSa bhI bAraMbAra AtmAvasthAkA bArambAra smaraNa kara karake jo prArabdhakA udaya ho usakA vedana karatA hai, parantu AtmAvasthAmeM pramAda nahIM hone detaa| pramAdake avakAza-yogameM jJAnIko bhI kisI aMzameM saMsArase jo vyAmohakA saMbhava honA kahA hai, usa saMsArameM sAdhAraNa jIvako rahate hue, laukika bhAvase usake vyavasAyako karate hue Atma-hitakI icchA karanA, yaha na hone jaisA hI kArya hai| kyoMki laukika bhAvake kAraNa jahA~ AtmAko nivRtti nahIM hotI, vahA~ dUsarI tarahase hita-vicAra honA saMbhava nahIM / yadi ekakI nivRtti ho to dUsarekA pariNAma honA saMbhava hai| ahitake hetubhUta saMsArasaMbaMdhI prasaMga, laukika-bhAva, loka-ceSTA, ina sabakI sa~bhAlako jaise bane taise dUra karake-use kama karake-Atma-hitako avakAza denA yogya hai| Atma-hitake liye satsaMgake samAna dUsarA koI balavAn nimitta mAlUma nahIM hotaa| phira bhI usa satsaMgameM bhI jo jIva laukika bhAvase avakAza nahIM letA, use prAyaH vaha niSphala hI hotA hai, aura yadi sahaja satsaMga phalavAna huA ho to bhI yadi vizeSa-ati vizeSa lokAveza rahatA ho to usa phalake nirmUla ho jAnemeM dera nahIM lagatI / tathA strI, putra, AraMbha, parigrahake prasaMgameMse yadi nija-buddhiko haTAnekA prayAsa na kiyA jAya to satsaMgakA phalavAna honA bhI kaise saMbhava ho sakatA hai ? jisa prasaMgameM mahAjJAnI puruSa bhI sa~bhala sa~bhalakara calate haiM, usameM phira isa jIvako to atyaMta atyaMta sa~bhAlapUrvaka-nyUnatApUrvaka calanA cAhiye, yaha bAta kabhI bhI bhUlane yogya nahIM hai / aisA nizcaya karake, pratyeka prasaMgameM, pratyeka kAryameM aura pratyeka pariNAmameM usakA lakSa rakhakara jisase usase chuTakArA ho jAya usI taraha karate rahanA, yaha hamane zrIvardhamAnasvAmIkI chaprastha municaryAke dRSTAMtase kahA thA / 146 bambaI, Asoja vadI 3 budha. 1950 . bhagavat bhagavatkI sa~bhAla karegA, para usI samaya karegA jaba, jIva apanA ahaMbhAva chor3a degA,' isa prakAra jo bhadrajanoMkA vacana hai, vaha bhI vicAra karanese hitakArI hai| ....... . Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 zrImad rAjacandra [patra 447 gA~dhIjIke prabhoMke uttara (2) rAga, dveSa aura ajJAnakA AtyaMtika abhAva karake jo sahaja zuddha AtmasvarUpameM sthita ho gayA hai, vaha svarUpa hamAre smaraNa karaneke, dhyAna karaneke aura pAneke yogya sthAna hai / (3) sarvajJa-padakA dhyAna kro| 147 bambaI, Asoja vadI 6 zani. 1950 satpuruSako namaskAra AtmArthI, guNagrAhI, satsaMga-yogya bhAI zrImohanalAlake prati zrI Darabana, zrI bambaIse likhita jIvanmuktadazAke icchuka rAyacandrakA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya pahu~ce / tumhAre likhe hue patrameM jo AtmA Adike viSayameM prazna haiM, aura jina praznoMke uttara jAnanekI tumhAre cittameM vizeSa AturatA hai, una donoMke prati merA sahaja sahaja anumodana hai / parantu jisa samaya tumhArA vaha patra mujhe milA usa samaya merI cittakI sthiti usakA uttara likha sakane jaisI na thI, aura prAyaH vaisA honekA kAraNa bhI yaha thA ki usa prasaMgameM bAhyopAdhike prati vizeSa vairAgya pariNAma prApta ho rahA thaa| isa kAraNa usa patrakA uttara likhane jaise kAryoMmeM bhI pravRtti ho sakanA saMbhava na thaa| thor3e samayake pazcAt usa vairAgyameMse avakAza lekara bhI tumhAre patrakA uttara ligA, aisA vicAra kiyA thA / parantu pIchese vaisA honA bhI asaMbhava ho gayA / tumhAre patrakI pahu~ca bhI maiMne na likhI thI, aura isa prakAra uttara likha bhejanemeM jo vilamba huA, isase mere manameM kheda huA thA, aura isameMkA amuka bhAva abataka bhI rahA karatA hai / jisa avasarapara vizeSa karake yaha kheda duA, usa avasarapara yaha sunanemeM AyA ki tumhArA vicAra turata hI isa dezameM AnekA hai| isa kAraNa kucha cittameM aisA AyA ki tumheM uttara likhane meM jo vilamba huA hai vaha bhI tumhAre samAgama honese vizeSa lAbhakAraka hogaa| kyoMki lekhadvArA bahutase uttaroMkA samajhAnA kaThina thA; aura tumheM patrake turata hI na mila sakaneke kAraNa tumhAre cittameM jo AturatA utpanna huI, vaha samAgama honepara uttarako turata hI samajha sakaneke liye eka zreSTha kAraNa mAnane yogya thA / aba prArabdhake udayase jaba samAgama ho taba kucha bhI usa prakArakI jJAna-vArtA honekA prasaMga Ave, yaha AkAMkSA rakhakara saMkSepameM tumhAre praznoMkA uttara likhatA hU~ / ina praznoMke uttaroMkA vicAra karaneke liye niraMtara tatsaMbaMdhI vicArarUpa abhyAsakI AvazyakatA hai / vaha uttara saMkSepameM likhA gayA hai, isa kAraNa bahatase saMdehoMkI nivRtti honA to kadAcit kaThina hogI to bhI mere cittameM aisA rahatA hai ki mere vacanoMmeM tumheM kucha bhI vizeSa vizvAsa hai, isase tumheM dhIraja raha sakegA, aura vaha praznoMke yathAyogya samAdhAna honekA anukramase kAraNabhUta hogA, aisA mujhe lagatA hai / tumhAre patrameM 25 prazna haiM, unakA uttara saMkSepameM nIce likhatA : Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 407 patra 447 gAMdhIjIke prabhoMke uttara ] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 1. prazna:-AtmA kyA hai ? kyA vaha kucha karatI hai ! aura use karma duHkha detA hai yA nahIM ? uttaraH-(1) jaise ghaTa paTa Adi jar3a vastuyeM haiM, usI taraha AtmA jJAnasvarUpa vastu hai| ghaTa paTa Adi anitya haiM-trikAlameM eka hI svarUpase sthiratApUrvaka raha sakanevAle nahIM haiM / AtmA eka svarUpase trikAlameM sthira raha sakanevAlI nitya padArtha hai / jisa padArthakI utpatti kisI bhI saMyogase na ho sakatI ho vaha padArtha nitya hotA hai / AtmA kisI bhI saMyogase utpanna ho sakatI ho, aisA mAlUma nahIM hotaa| kyoMki jar3ake cAhe kitane bhI saMyoga kyoM na karo to bhI usase cetanakI utpatti nahIM ho sktii| jo dharma jisa padArthameM nahIM hotA, usa prakArake bahutase padArthoke ikaDe karanese bhI usameM jo dharma nahIM hai, vaha dharma utpanna nahIM ho sakatA, aisA sabako anubhava ho sakatA hai| jo ghaTa, paTa Adi padArtha haiM, unameM jJAnasvarUpa dekhanemeM nahIM AtA / usa prakArake padArthIkA yadi pariNAmAMtara pUrvaka saMyoga kiyA ho athavA saMyoga huA ho, to bhI vaha usI tarahakI jAtikA hotA hai, arthAt vaha jar3asvarUpa hI hotA hai, jJAnasvarUpa nahIM hotA / to phira usa tarahake padArthake saMyoga honepara AtmA athavA jise jJAnI-puruSa mukhya 'jJAnasvarUpa lakSaNayukta ' kahate haiM, usa prakArake (ghaTa paTa Adi, pRthvI, jala, vAyu, AkAza ) padArthase kisI taraha utpanna ho sakane yogya nahIM / 'jJAnasvarUpatva': yaha AtmAkA mukhya lakSaNa hai, aura jar3akA mukhya lakSaNa ' usake abhAvarUpa, hai| una donoMkA anAdi sahaja svabhAva hai / ye, tathA isI tarahake dUsare hajAroM pramANa AtmAko 'nitya' pratipAdana kara sakate haiN| tathA usakA vizeSa vicAra karanepara nityarUpase sahajasvarUpa AtmA anubhavameM bhI AtI hai| isa kAraNa sukha-duHkha Adi bhoganevAle, usase nivRtta honevAle, vicAra karanevAle, preraNA karanevAle ityAdi bhAva jisakI vidyamAnatAse anubhavameM Ate haiM, aisI vaha AtmA mukhya cetana (jJAna) lakSaNase yukta hai / aura usa bhAvase (sthitise)vaha saba kAlameM raha sakanevAlI 'nitya padArtha' hai| aisA mAnanemeM koI bhI doSa athavA bAdhA mAlUma nahIM hotI, balki isase satyake svIkAra karanerUpa guNakI hI prApti hotI hai / yaha prazna tathA tumhAre dUsare bahutase prazna isa taraha haiM ki jinameM vizeSa likhane, kahane aura samajhAnekI AvazyakatA hai| una praznoMkA usa prakArase uttara likhA jAnA hAlameM kaThina honese prathama tumheM SaTdarzanasamuccaya graMtha bhejA thA, jisake bA~cane aura vicAra karanese tumheM kisI bhI aMzameM samAdhAna ho; aura isa patrase bhI kucha vizeSa aMzameM samAdhAna ho sakanA saMbhava hai| kyoMki isa saMbaMdhameM aneka prazna uTha sakate haiM, jinake phira phirase samAdhAna honese, vicAra karanese samAdhAna hogaa| (2) jJAna dazAmeM-apane svarUpameM yathArtha bodhase utpanna huI dazAmeM-vaha AtmA nija bhAvakA arthAt jJAna, darzana (yathAsthita nizcaya ) aura sahaja-samAdhi pariNAmakA karcA hai| ajJAna dazA krodha, mAna, mAyA, loma ityAdi prakRtiyoMkA kartA hai, aura usa bhAvake phalakA bhokA. honese prasaMgavaza ghaTa paTa Adi padArthIkA nimittarUpase kartA hai / arthAt ghaTa paTa Adi padArthAkA mUla dravyoMkA vaha karcA nahIM, parantu use kisI AkArameM lAnerUpa kriyAkA hI kartA hai| yaha jo pIche dazA kahI hai, jainadarzana use 'karma' kahatA hai, vedAntadarzana use bhrAMti' kahatA hai, aura dUsare Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 zrImad rAjacandra patra 447 gAMdhIjIke prabhauke uttara darzana bhI isIse milate julate isI prakArake zabda kahate haiM / vAstavika vicAra karanese AtmA ghaTa paTa AdikA tathA krodha AdikA karttA nahIM ho sakatI, vaha kevala nijasvarUpa jJAna-pariNAmakA hI kartA hai-aisA spaSTa samajhameM AtA hai| (3) ajJAnabhAvase kie hue karma prAraMbha kAlase bIjarUpa hokara samayakA yoga pAkara phalarUpa vRkSake pariNAmase pariNamate haiM; arthAt una karmoko AtmAko bhoganA par3atA hai / jaise agnike sparzase uSNatAkA saMbaMdha hotA hai aura vaha usakA svAbhAvika vedanArUpa pariNAma hotA hai, vaise hI AtmAko krodha Adi bhAvake karttApanese janma, jarA, maraNa Adi vedanArUpa pariNAma hotA hai| isa bAtakA tuma vizeSarUpase vicAra karanA aura usa saMbaMdhameM yadi koI prazna ho to likhanA / kyoMki isa bAtako samajhakara usase nivRtta honerUpa kArya karanepara jIvako mokSa dazA prApta hotI hai / 2. prazna:-Izvara kyA hai ? vaha jagatkA kartA hai, kyA yaha saca hai ! uttaraH-(1) hama tuma karma-baMdhanameM phaMse rahanevAle jIva haiN| usa jIvakA sahajasvarUpa arthAt karma rahitapanA-mAtra eka AtmasvarUpa-jo svarUpa hai, vahI IzvarapanA hai| jisameM jJAna Adi aizvarya haiM vaha Izvara kahe jAne yogya hai aura vaha IzvarapanA AtmAkA sahaja svarUpa hai| jo svarUpa karmake kAraNa mAlUma nahIM hotA, parantu usa kAraNako anya svarUpa jAnakara jaba AtmAkI ora dRSTi hotI hai, tabhI anukramase sarvajJatA Adi aizvarya usI AtmAmeM mAlUma hotA hai| aura isase vizeSa aizvaryayukta koI padArthakoI bhI padArtha-dekhanepara bhI anubhavameM nahIM A sakatA / isa kAraNa Izvara AtmAkA dUsarA paryAyavAcI nAma hai; isase vizeSa sattAyukta koI padArtha Izvara nahIM hai| isa prakAra nizcayase merA abhiprAya hai| (2) vaha jagatkA kartA nahIM; arthAt paramANu AkAza Adi padArtha nitya hI hone saMbhava haiM, ve kisI bhI vastumeMse banane saMbhava nhiiN| kadAcit aisA mAne ki ve IzvarameMse bane haiM to yaha bAta bhI yogya nahIM mAlUma hotii| kyoMki yadi Izvarako cetana mAneM to phira usase paramANu, AkAza vagairaha kaise utpanna ho sakate haiM ! kyoMki cetanase jar3akI utpatti kabhI saMbhava hI nahIM hotI / yadi Izvarako jar3a mAnA jAya to vaha sahaja hI anaizcaryavAna ThaharatA hai| tathA usase jIvarUpa cetana padArthakI utpatti bhI nahIM ho sktii| yadi Izvarako jar3a aura cetana ubhayarUpa mAneM to phira jagat bhI jar3a-cetana ubhayarUpa honA cAhiye / phira to yaha usakA hI dUsarA nAma Izvara rakhakara saMtoSa rakhane jaisA hotA hai| tathA jagatkA nAma Izvara rakhakara saMtoSa rakha lenekI apekSA jagatko jagat * kahanA hI vizeSa yogya hai / kadAcit paramANu, AkAza Adiko nitya mAneM aura Izvarako karma Adike phala denevAlA mAneM, to bhI yaha bAta siddha hotI huI nahIM mAlUma hotI / isa viSayapara SaTdarzanasamuccasameM zreSTha pramANa diye haiN| . 3. praznaH-mokSa kyA hai| uttara:-jisa krodha Adi ajJAnabhAvameM deha AdimeM AtmAko pratibaMdha hai, usase sarvathA nivRtti honA-mukti honA--use jJAniyoMne mokSa-pada kahA hai / usakA thokAsA vicAra karanese vaha pramANabhUta mAlUma hotA hai| PA Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 447 gAMdhIjIke pramoM ke uttara] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 409 4. prazna:-mokSa milegA yA nahIM? kyA yaha isI dehameM nizcitarUpase jAnA jA sakatA hai ! uttaraH-jaise yadi eka rassIke bahutase baMdhanoMse hAtha bA~dha diyA gayA ho, aura usameMse krama kramase jyoM jyoM baMdhana khulate jAte haiM tyoM tyoM usa baMdhanakI nivRttikA anubhava hotA hai, aura vaha rassI balahIna hokara svataMtrabhAvako prApta hotI hai, aisA mAlUma hotA hai.-anubhavameM AtA hai; usI taraha AtmAko ajJAnabhAvake aneka pariNAmarUpa baMdhanakA samAgama lagA huA hai, vaha baMdhana jyoM jyoM chUTatA jAtA hai, tyoM tyoM mokSakA anubhava hotA hai| aura jaba usakI atyanta alpatA ho jAtI hai taba sahaja hI AtmAmeM nijabhAva prakAzita hokara ajJAnabhAvarUpa baMdhanase chUTa sakanekA avasara AtA hai, isa prakAra spaSTa anubhava hotA hai| tathA sampUrNa AtmabhAva samasta ajJAna Adi bhAvase nivRtta hokara isI dehameM rahanepara bhI AtmAko pragaTa hotA hai, aura sarva saMbaMdhase kevala apanI bhinnatA hI anubhavameM AtI hai, arthAt mokSa-pada isa dehameM bhI anubhavameM Ane yogya hai| 5. prazna:-aisA par3hane meM AyA hai ki manuSya, deha chor3aneke bAda karmake anusAra jAnavaroMmeM janma letA hai; vaha patthara aura vRkSa bhI ho sakatA hai, kyA yaha ThIka hai ? uttaraH-deha chor3aneke bAda upArjita karmake anusAra hI jIvakI gati hotI hai, isase vaha tiryaca (jAnavara ) bhI hotA hai, aura pRthvIkAya arthAt pRthvIrUpa zarIra bhI dhAraNa karatA hai, aura bAkIkI dUsarI cAra indriyoMke binA bhI jIvako karmake bhoganekA prasaMga AtA hai, parantu vaha sarvathA patthara athavA pRthivI hI ho jAtA hai, yaha bAta nahIM hai / vaha patthararUpa kAyA dhAraNa karatA hai, aura usameM bhI avyakta bhAvase jIva jIvarUpase hI rahatA hai / vahA~ dUsarI cAra indriyoMkA avyakta (apragaTa) panA honese vaha pRthvIkAyarUpa jIva kahe jAne yogya hai / krama kramase hI usa karmako bhogakara jIva nivRtta hotA hai| usa samaya kevala pattharakA dala paramANurUpase rahatA hai, parantu usameM jIvakA saMbaMdha calA AtA hai, isaliye use AhAra Adi saMjJA nahIM hotI / arthAt jIva sarvathA jar3a-patthara-ho jAtA hai, yaha bAta nahIM hai| karmakI viSamatAse cAra indriyoMkA avyakta samAgama hokara kevala eka sparzana indriyarUpase jIvako jisa karmase dehakA samAgama hotA hai, usa karmake bhogate hue vaha pRthivI AdimeM janma letA hai, parantu vaha sarvathA pRthvIrUpa athavA patthararUpa nahIM ho jAtA; jAnavara hote samaya sarvathA jAnavara bhI nahIM ho jAtA / jo deha hai vaha jIvakA veSadhArIpanA hai, svarUpapanA nhiiN| 6-7. praznottaraH-isameM chahe praznakA bhI samAdhAna A gayA hai / isameM sAtaveM praznakA bhI samAdhAna A gayA hai, ki kevala patthara athavA pRthvI kisI karmakA kartA nahIM hai| unameM Akara utpanna huAM jIva hI karmakA kartA hai, aura vaha bhI dUdha aura pAnIkI taraha hai| jaise dUdha aura pAnIkA saMyoga honepara bhI dUdha dUdha hai aura pAnI pAnI hI hai, usI taraha ekendriya Adi karmabaMdhase jIvakA pattharapanA-jar3apanA-mAlUma hotA hai, to bhI vaha jIva aMtarameM to jIvarUpase hI hai, aura vahA~ bhI vaha AhAra bhaya Adi saMjJApUrvaka hI rahatA hai, jo avyakta jaisI hai| 8 pramaH-Aryadharma kyA hai| kyA sabakI utpatti vedase.hI huI hai| Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 410 zrImad rAjacandra [patra 447 gAMdhIjIke praznoM ke uttara . uttaraH-(1) AryadharmakI vyAkhyA karate hue sabake saba apane apane pakSako hI Aryadharma kahanA cAhate haiM / jaina jainadharmako, bauddha bauddhadharmako, vedAMtI vedAMtadharmako Aryadharma kaheM, yaha sAdhAraNa bAta hai| phira bhI jJAnI-puruSa to jisase AtmAko nija svarUpakI prApti ho, aisA jo Arya ( uttama ) mArga hai use hI Aryadharma kahate haiM, aura aisA hI yogya hai / (2) sabakI utpatti vedameMse honA saMbhava nahIM ho sakatA / vedameM jitanA jJAna kahA gayA hai usase haz2Ara gunA Azayayukta jJAna zrItIrthakara Adi mahAtmAoMne kahA hai, aisA mere anubhavameM AtA hai; aura isase maiM aisA mAnatA hU~ ki alpa vastumeMse sampUrNa vastu utpanna nahIM ho sakatI / isa kAraNa vedameMse sabakI utpatti mAnanA yogya nahIM hai / hA~, vaiSNava Adi sampradAyoMkI utpatti usake Azrayase mAnanemeM koI bAdhA nahIM hai| jaina bauddhake antima mahAvIra Adi mahAtmAoMke pUrva veda vidyamAna the, aisA mAlUma hotA hai| tathA veda bahuta prAcIna graMtha haiM, aisA bhI mAlUma hotA hai| parantu jo kucha prAcIna ho vaha saba sampUrNa ho athavA satya ho, aisA nahIM kahA jA sakatA; tathA jo pIchese utpanna ho vaha saba asampUrNa aura asatya ho, aisA bhI nahIM kahA jA sakatA / bAkI to vedake samAna abhiprAya aura jainake samAna abhiprAya anAdise calA A rahA hai| sarva bhAva anAdi hI haiM, mAtra unakA rUpAMtara ho jAtA hai; sarvathA utpatti athavA sarvathA nAza nahIM hotA / veda, jaina, aura dUsare sabake abhiprAya anAdi haiM, aisA mAnanemeM koI bAdhA nahIM haiphira usameM kisa bAtakA vivAda ho sakatA hai ! phira bhI ina sabameM vizeSa balavAna satya abhiprAya kisakA mAnanA yogya hai, isakA hameM tumheM sabako vicAra karanA cAhiye / 9. praznaH-veda kisane banAye ? kyA ve anAdi haiM ! yadi veda anAdi hoM to anAdikA kyA artha hai ! uttaraH-(1) vedoMkI utpatti bahuta samaya pahile huI hai| (2) pustakarUpase koI bhI zAstra anAdi nahIM; aura usameM kahe hue arthake anusAra to sabhI zAstra anAdi haiN| kyoMki usa usa prakArakA abhiprAya bhinna bhinna jIva bhinna bhinnarUpase kahate Aye haiM, aura aisA hI honA saMbhava hai / krodha Adi bhAva bhI anAdi haiM, aura kSamA Adi bhAva bhI anAdi haiM / hiMsA Adi dharma bhI anAdi haiM aura ahiMsA Adi dharma bhI anAdi haiN| kevala jIvako hitakArI kyA hai, itanA vicAra karanA hI kAryakArI hai| anAdi to donoM haiM, phira kabhI kisIkA kama mAtrAmeM bala hotA hai aura kabhI kisIkA vizeSa mAtrAmeM bala hotA hai| 10. praznaH-gItA kisane banAI hai ? vaha IzvarakRta to nahIM hai ! yadi IzvarakRta ho to kyA usakA koI pramANa hai ! uttaraH-Upara kahe hue uttaroMse isakA bahuta kucha samAdhAna ho sakatA hai / arthAt 'Izvara'kA artha jJAnI (sampUrNa jJAnI ) karanese to vaha IzvarakRta ho sakatI hai, parantu nitya, niSkriya AkAzakI taraha Izvarake vyApaka svIkAra karanepara usa prakArakI pustaka AdikI utpati honA saMbhava nhiiN| kyoMki vaha to sAdhAraNa kArya hai, jisakA kartRtva AraMbhapUrvaka. hI hotA hai-anAdi nahIM hotA / Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra447 gAMdhIjIke prabhoMke uttara] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa gItA vedavyAsajIkI racI huI pustaka mAnI jAtI hai, aura mahAtmA zrIkRSNane arjunako usa prakArakA bodha kiyA thA, isaliye mukhyarUpase zrIkRSNa hI usake kartA kahe jAte haiM; yaha bAta saMbhava hai / graMtha zreSTha hai / usa tarahakA Azaya anAdi kAlase calA A rahA hai, parantu ve hI zloka anAdise cale Ate hoM, yaha saMbhava nahIM hai; tathA niSkriya Izvarase usakI utpatti honA bhI saMbhava nahIM / vaha kriyA kisI sakriya arthAt dehadhArIse hI hone yogya hai; isaliye jo sampUrNa jJAnI hai vaha Izvara hai, aura usake dvArA upadeza kiye hue zAstra IzvarIya zAstra haiM, yaha mAnanemeM koI bAdhA nahIM hai| 11. praznaH-pazu Adike yajJa karanese thoDAsA bhI puNya hotA hai, kyA yaha saca hai ! uttaraH-pazuke vadhase, homase athavA use thor3AsA bhI duHkha denese pApa hI hotA hai, to phira use yajJameM karo athavA cAhe to Izvarake dhAmameM baiThakara kro| parantu yajJameM jo dAna Adi kriyAyeM hotI haiM, ve kucha puNyakI kAraNabhUta haiM / phira bhI hiMsA-mizrita honese unakA bhI anumodana karanA yogya nahIM hai| 12. praznaH--jisa dharmako Apa uttama kahate ho, kyA usakA koI pramANa diyA jA sakatA hai ! uttaraH--pramANa to koI diyA na jAya, aura isa prakAra pramANake binA hI yadi usakI uttamatAkA pratipAdana kiyA jAya to phira to artha-anartha, dharma-adharma sabhIko uttama hI kahA jAnA cAhiye / parantu pramANase hI uttama-anuttamakI pahicAna hotI hai / jo dharma saMsArake kSaya karanemeM sabase uttama ho aura nijasvabhAvameM sthiti karAnemeM balavAna ho, vahI dharma uttama aura vahI dharma balavAna hai| 13. prazna:-kyA Apa khistIdharmake viSayameM kucha jAnate haiM ? yadi jAnate haiM to kyA Apa apane vicAra pragaTa kareMge? uttaraH-khistIdharmake viSaya meM maiM sAdhAraNa hI jAnatA huuN| bharatakhaMDake mahAtmAoMne jisa tarahake dharmakI zodha kI hai--vicAra kiyA hai, usa tarahake dharmakA kisI dUsare dezake dvArA vicAra nahIM kiyA gayA, yaha to thor3ese abhyAsase hI samajhameM A sakatA hai / usameM ( khistIdharmameM ) jIvakI sadA paravazatA kahI gaI hai, aura vaha dazA mokSameM bhI isI tarahakI mAnI gaI hai| jisameM jIvake anAdi svarUpakA yathAyogya vivecana nahIM hai, jisameM karma-baMdhakI vyavasthA aura usakI nivRtti bhI jaisI cAhiye vaisI nahIM kahI, usa dharmakA mere abhiprAyake anusAra sarvottama dharma honA saMbhava nahIM hai / khistIdharmameM jaisA maiMne Upara kahA, usa prakArakA jaisA cAhiye vaisA samAdhAna dekhane nahIM AtA / isa vAkyako maiMne matabhedake vaza hokara nahIM likhaa| adhika pUMchane yogya mAlUma ho to pUchanA-to vizeSa samAdhAna ho skegaa| 11. praznaH-ve loga aisA kahate haiM ki bAibala Izvara-prerita hai / IsA IzvarakA avatAra haivaha usakA putra hai aura thaa| uttara:-yaha bAta to zraddhAse hI mAnya ho sakatI hai, parantu yaha pramANase siddha nahIM hotI / jo bAta gItA aura vedake Izvara-kartRtvake viSayameM likhI hai, vahI bAta bAibalake saMbaMdhameM bhI samajhanA cAhiye / jo janma-maraNase mukta ho, vaha Izvara avatAra le, yaha saMbhava nahIM hai| kyoMki rAga Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 zrImad rAjacandra patra 447 gAMdhIjIke prabhoMke uttara dveSa Adi pariNAma hI janmake hetu haiM; ye jisake nahIM haiM, aisA Izvara avatAra dhAraNa kare, yaha bAta vicAranese yathArtha nahIM mAlUma hotI / ' vaha IzvarakA putra hai aura thA' isa bAtako bhI yadi kisI rUpakake taurapara vicAra kareM to hI yaha kadAcit ThIka baiTha sakatI hai, nahIM to yaha pratyakSa pramANase bAdhita hai / mukta Izvarake putra ho, yaha kisa taraha mAnA jA sakatA hai ? aura yadi mAneM bhI to usakI utpatti kisa prakAra svIkAra kara sakate haiM ! yadi donoMko anAdi mAneM to unakA pitA-putra saMbaMdha kisa taraha ThIka baiTha sakatA hai ! ityAdi bAteM vicAraNIya haiM / jinake vicAra karanese mujhe aisA lagatA hai ki vaha bAta yathAyogya nahIM mAlUma ho sktii| 15. praznaH-purAne karArameM jo bhaviSya kahA gayA hai, kyA vaha saba IsAke viSayameM ThIka ThIka utarA hai ? uttaraH-yadi aisA ho to bhI usase una donoM zAstroMke viSayameM vicAra karanA yogya hai| tathA isa prakArakA bhaviSya bhI IsAko IzvarAvatAra kahane meM prabala pramANa nahIM hai| kyoMki jyotiSa Adise bhI mahAtmAkI utpatti jAnI jA sakatI hai / athavA bhale hI kisI jJAnase vaha bAta kahI ho parantu vaha bhAviSya-vettA sampUrNa mokSa-mArgakA jAnanevAlA thA, yaha bAta jabataka ThIka ThIka pramANabhUta na ho, tabataka vaha bhaviSya vagairaha kevala eka zraddhA-pAhya pramANa hI hai; aura vaha dUsare pramANoMse bAdhita na ho, yaha buddhimeM nahIM A sakatA / 16. prazna:-isa praznameM 'IsAmasIha ke camatkArake viSayameM likhA hai| uttaraH-jo jIva kAyAmeMse sarvathA nikalakara calA gayA hai, usI jIvako yadi usI kAyAmeM dAkhila kiyA gayA ho athavA yadi dUsare jIvako usI kAyAmeM dAkhila kiyA ho to yaha honA saMbhava nahIM hai, aura yadi aisA ho to phira karma AdikI vyavasthA bhI niSphala hI ho jAya / bAkI yoga AdikI siddhise bahutase camatkAra utpanna hote haiM; aura usa prakArake bahutase camatkAra IsAko hue hoM to yaha sarvathA mithyA hai, athavA asaMbhava hai, aisA nahIM kaha sakate / usa tarahakI siddhiyA~ AtmAke aizvaryake sAmane alpa haiM-AtmAke aizvaryakA mahatva isase anaMta gunA hai| isa viSayameM samAgama honepara pUchanA yogya hai| 17. prazna:-Age calakara kaunasA janma hogA, kyA isa bAtakI isa bhavameM khabara par3a sakatI hai ! athavA pUrvameM kaunasA janma thA, isakI kucha khabara par3a sakatI hai ! uttara: hA~, yaha ho sakatA hai / jise nirmala jJAna ho gayA ho use vaisA honA saMbhava hai| jaise bAdala ityAdike cihnoMke Uparase barasAtakA anumAna hotA hai, vaise hI isa jIvakI isa bhavakI ceSTAke Uparase usake pUrva kAraNa kaise hone cAhiye, yaha bhI samajhameM A sakatA hai-cAhe thoDe hI aMzoMse samajhameM Aye / isI taraha vaha ceSTA bhaviSyameM kisa pariNAmako prApta karegI, yaha bhI usake svarUpake Uparase jAnA jA sakatA hai, aura usake vizeSa vicAra karanepara bhAviSyameM kisa bhavakA honA saMbhava hai, tathA pUrvameM kaunasA bhava thA, yaha bhI acchI taraha vicArameM A sakatA hai| 18. praznaH-dUsare bhavakI khabara kise par3a sakatI hai| uttara:-isa praznakA uttara Upara A cukA hai| Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 447 gAMdhIjIke praznoM ke uttara] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa . 413 19. praznaH-jina mokSa prApta puruSoMke nAmakA Apa ullekha karate ho, vaha kisa AdhArase karate ho! uttara:-isa praznako yadi mujhe khAsa taurase lakSa karake pUMchate ho to usake uttarameM yaha kahA jA sakatA hai ki jisakI saMsAra dazA atyaMta parikSINa ho gaI hai, usake vacana isa prakArake saMbhava haiM, usakI ceSTA isa prakArakI saMbhava hai, ityAdi aMzase bhI apanI AtmAmeM jo anubhava huA ho, usake AdhArase unheM mokSa huA kahA jA sakatA hai; aura prAyaH karake vaha yathArtha hI hotA hai| aisA mAnanemeM jo pramANa haiM ve bhI zAstra Adise jAne jA sakate haiN| 20. prazna:-buddhadevane bhI mokSa nahIM pAI, yaha Apa kisa AdhArase kahate ho ? uttara:---unake zAstra-siddhAMtoMke AdhArase / jisa tarahase unake zAstra-siddhAMta haiM, yadi usI taraha unakA abhiprAya ho to vaha abhiprAya pUrvApara-viruddha bhI dikhAI detA hai, aura vaha sampUrNa jJAnakA lakSaNa nahIM hai| __ jahA~ sampUrNa jJAna nahIM hotA vahA~ sampUrNa rAga-dveSakA nAza honA saMbhava nahIM / jahA~ vaisA ho vahA~ saMsArakA honA hI saMbhava hai| isaliye unheM sampUrNa mokSa milI ho, aisA nahIM kahA jA sktaa| aura unake kahe hue zAstroMmeM jo abhiprAya hai usako chor3akara unakA kucha dUsarA hI abhiprAya thA, use dUsare prakArase tumheM aura hameM jAnanA kaThina par3atA hai; aura phira bhI yadi kaheM ki buddhadevakA abhiprAya kucha dUsarA hI thA to use kAraNapUrvaka kahanese vaha pramANabhUta na samajhA jAya, yaha bAta nahIM hai / 21. praznaH-duniyAkI antima sthiti kyA hogI? uttara:--saba jIvoMko sarvathA mokSa ho jAya, athavA isa duniyAkA sarvathA nAza hI ho jAya, aisA honA mujhe pramANabhUta nahIM mAlUma hotA / isI tarahake pravAhameM usakI sthiti rahatI hai| koI bhAva rUpAMtarita hokara kSINa ho jAtA hai, to koI vardhamAna hotA hai; vaha eka kSetrameM bar3hatA hai to dUsare kSetrameM ghaTa jAtA hai, ityAdi rUpase isa sRSTikI sthiti hai / isake Uparase aura bahuta hI gahare vicArameM utaraneke pazcAt aisA kahanA saMbhava hai ki yaha sRSTi sarvathA nAza ho jAya, athavA isakI pralaya ho jAya, yaha honA saMbhava nahIM / sRSTikA artha eka isI pRthivIse nahIM samajhanA cAhiye / 22. praznaH isa anItimeMse sunIti udbhUta hogI, kyA yaha ThIka hai ! uttaraH-isa praznakA uttara sunakara jo jIva anItikI icchA karatA hai, usake liye isa uttarako upayogI hone denA yogya nhiiN| nIti-anIti sarva bhAva anAdi haiN| phira bhI hama tuma anItikA tyAga karake yadi nItiko svIkAra kareM, to ise svIkAra kiyA jA sakatA hai, aura yahI AtmAkA kartavya hai| aura saba jIvoMkI apekSA anIti dUra karake nItikA sthApana kiyA jAya, yaha vacana nahIM kahA jA sakatA, kyoMki ekAMtase usa prakArakI sthitikA ho sakanA saMbhava nhiiN| 23. prazna: kyA duniyAkI pralaya hotI hai! uttaraH-pralayakA artha yadi sarvathA nAza honA kiyA jAya to yaha bAta ThIka nhiiN| kyoMki padArpakA sarvaNA nAza ho jAnA saMbhava hI nahIM hai| yadi pralayakA artha saba padArthIkA Ibara dhAdimeM Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 zrImad rAjacandra [patra 447 gAMdhIjIke pramoMke uttara lIna honA kiyA jAya to kisI abhiprAyase yaha bAta svIkRta ho sakatI hai, parantu mujhe yaha saMbhava nahIM lgtii| kyoMki saba padArtha saba jIva isa prakAra sama pariNAmako kisa taraha prApta kara sakate haiM, jisase isa prakArakA saMyoga bane ! aura yadi usa prakArake pariNAmakA prasaMga Aye bhI to phira viSamatA nahIM ho sktii| yadi avyaktarUpase jIvameM viSamatA aura vyaktarUpase samatAke honeko pralaya svIkAra kareM to bhI deha Adi saMbaMdhake binA viSamatA kisa AdhArase raha sakatI hai ? yadi deha AdikA saMbaMdha mAneM to sabako ekendriyapanA mAnanekA prasaMga Aye; aura vaisA mAnanese to binA kAraNa hI dUsarI gatiyoMkA niSedha mAnanA cAhie-arthAt U~cI gatike jIvako yadi usa prakArake pariNAmakA prasaMga dUra hone AyA ho to usake prApta honekA prasaMga upasthita ho, ityAdi bahutase vicAra uThate haiN| ataeva sarva jIvoMkI apekSA pralaya honA saMbhava nahIM hai| 24. prazna:-anapar3hako bhakti karanese mokSa milatI hai, kyA yaha saca hai ! uttaraH-bhakti jJAnakA hetu hai / jJAna mokSakA hetu hai / jise akSara-jJAna na ho yadi use anapar3ha kahA ho to use bhakti prApta honA asaMbhava hai, yaha koI bAta nahIM hai / pratyeka jIva jJAna-svabhAvase yukta hai / bhaktike balase jJAna nirmala hotA hai / nirmala jJAna mokSakA hetu hotA hai| sampUrNa jJAnakI AvRtti hue binA sarvathA mokSa ho jAya, aisA mujhe mAlUma nahIM hotA; aura jahA~ sampUrNa jJAna hai vahA~ sarva bhASA-jJAna samA jAtA hai, yaha kahanekI bhI AvazyakatA nhiiN| bhASA-jJAna mokSakA hetu hai, tathA vaha jise na ho use Atma-jJAna na ho, yaha koI niyama nahIM hai| 25. prazna:-kRSNAvatAra aura rAmAvatArakA honA kyA yaha saccI bAta hai ! yadi ho to ve kauna the ! ye sAkSAt Izvara the yA usake aMza the ? kyA unheM mAnanese mokSa milatI hai ! uttaraH-(1) ye donoM mahAtmA puruSa the, yaha to mujhe bhI nizcaya hai / AtmA honese ve Izvara the / yadi unake sarva AvaraNa dUra ho gaye hoM to unheM sarvathA mokSa mAnanemeM vivAda nahIM hai / koI jIva IzvarakA aMza hai, aisA mujhe nahIM mAlUma hotA / kyoMki isake virodhI hajAroM pramANa dekhanemeM Ate haiN| tathA jIvako IzvarakA aMza mAnanese baMdha-mokSa saba vyartha hI ho jAyeMge / kyoMki phira to Izvara hI ajJAna AdikA kartA huA, aura yadi vaha ajJAna AdikA kartA ho to vaha phira aizcaryarahita hokara vaha apanA Izvaratva hI kho baiThe; arthAt jIvakA svAmI honekA prayatna karate hue Izvarako ulTA hAnike sahana karanekA prasaMga upasthita ho / tathA jIvako IzvarakA aMza mAnaneke bAda puruSArtha karanA kisa taraha yogya ho sakatA hai ? kyoMki vaha svayaM to koI kartA-hartA siddha ho nahIM sakatA ! ityAdi virodha Anese kisI jIvako Izvarake aMzarUpase svIkAra karanekI bhI merI buddhi nahIM hotii| to phira zrIkRSNa athavA rAma jaise mahAtmAoMke sAtha to usa saMbaMdhake mAnanekI buddhi kaise ho sakatI hai ! ve donoM avyakta Izvara the, aisA mAnanemeM bAdhA nahIM hai| phira bhI unheM sampUrNa aizvarya pragaTa huA thA yA nahIM, yaha bAta vicAra karane yogya hai| (2) 'kyA unheM mAnanese mokSa milatI hai ' isa praznakA uttara sahaja hai| jIvake saba rAga, sa baura bayAnakA abhAva honA arthAt unase chUTa jAnekA nAma hI mokSa hai| vaha jisake upadezase Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 447 gAMdhIjIke prabhoMkA uttara] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 415 ho sake, use mAnakara aura usakA paramArtha svarUpa vicArakara apanI AtmAmeM bhI usI tarahakI niSThA rakhakara usI mahAtmAkI AtmAke AkArase ( svarUpase ) pratiSThAna ho, tabhI mokSa honI saMbhava hai| bAkI dUsarI upAsanA sarvathA mokSakA hetu nahIM hai-vaha usake sAdhanakA hI hetu hotI hai| vaha bhI nizcayase ho hI, aisA nahIM kahA jA sakatA / 26. praznaH-- brahmA, viSNu aura mahezvara kauna the ? uttara-sRSTike heturUpa tIna guNoMko mAnakara unake Azrayase unakA yaha rUpa batAyA ho, to yaha bAta ThIka baiTha sakatI hai, tathA usa prakArake dUsare kAraNoMse una brahmA AdikA svarUpa samajhameM AtA hai| parantu purANoMmeM jisa prakArase unakA svarUpa kahA hai, vaha svarUpa usI prakArase hai, aisA mAnanemeM merA vizeSa jhukAva nahIM hai / kyoMki unameM bahutase rUpaka upadezake liye kahe hoM, aisA bhI mAlUma hotA hai| phira bhI hameM unakA upadezake rUpameM lAbha lenA, aura brahmA Adike svarUpakA siddhAMta karanekI jaMjAlameM na par3anA, yahI mujhe ThIka lagatA hai| 27. praznaH--yadi mujhe sarpa kATane Ave to usa samaya mujhe use kATane denA cAhiye yA use mAra DAlanA cAhiye ? yahA~ aisA mAna lete haiM ki use kisI dUsarI taraha haTAnekI mujhameM zakti nahIM hai| uttara:--sarpako tumheM kATane denA cAhiye, yaha kAma yadyapi svayaM karake batAnese vicArameM praveza kara sakatA hai, phira bhI yadi tumane yaha jAna liyA ho ki deha anitya hai, to phira isa asArabhUta dehakI rakSAke liye, jisako usameM prIti hai, aise sarpako mAranA tumheM kaise yogya ho sakatA hai ! jise Atma-hitakI cAhanA hai, use to phira apanI dehako chor3a denA hI yogya hai / kadAcit yadi kisIko Atma-hitakI icchA na ho to use kyA karanA cAhiye ? to isakA uttara yahI diyA jA sakatA hai ki use naraka AdimeM paribhramaNa karanA cAhiye; arthAt sarpako mAra denA cAhiye / parantu aisA upadeza hama kaise kara sakate haiM ! yadi anArya-vRtti ho to use mAranekA upadeza kiyA jAya, parantu vaha to hameM aura tumheM svapnameM bhI na ho, yahI icchA karanA yogya hai| aba saMkSepameM ina uttaroMko likhakara patra samApta karatA huuN| SaTdarzanasamuccayake samajhanekA vizeSa prayatna krnaa| mere ina praznottaroMke likhaneke saMkocase tumheM inakA samajhanA vizeSa akulatAjanaka ho, aisA yadi jarA bhI mAlUma ho, to bhI vizeSatAse vicAra karanA, aura yadi kucha bhI patradvArA pU~chane yogya mAlUma de to yadi pU~choge to prAyaH karake usakA uttara likhUgA / vizeSa samAgama honepara samAdhAna honA adhika yogya lagatA hai| likhita AtmasvarUpameM nitya niSThAke hetubhUta vicArakI ciMtAmeM rahanevAle rAyacandrakA praNAma / 448 bambaI, kArtika sudI 1, 1951 matijJAna Adike praznoMke viSayoM patradvArA samAdhAna honA kaThina hai| kyoMki unheM vizeSa bA~canekI yA uttara likhanekI Ajakala pravRtti nahIM ho sktii| Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 449 mahAtmAke cittakI sthiratA bhI jisameM rahanI kaThina hai, aise duHSamakAlameM tuma sabapara anukaMpA AtI hai, yaha vicArakara lokake AvezameM pravRtti karate hue mujhe tumane jo prazna Adi likhanerUpa cittameM avakAza pradAna kiyA, isase mere manako saMtoSa huA hai / 449 bambaI, kArtika sudI 3 budha. 1951 zrI satpuruSako namaskAra zrI sUryapurasthita, vairAgyacitta, satsaMga-yogya zrI....... ke prati-zrI mohamayI bhUmise jIvanmukta dazAke icchuka zrI......"kA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya pahu~ce / vizeSa vinatI hai ki tumhAre likhe hue tInoM patra thor3e thor3e dinake aMtarase mile haiN| yaha jIva atyaMta mAyAke AvaraNase dizA-mUr3ha ho gayA hai, aura usa saMbaMdhase usakI paramArthadRSTi pragaTa nahIM hotI-aparamArthameM paramArthakA dRr3ha Agraha ho gayA hai, aura usase bodha prApta honeke saMbaMdhase bhI jisase usameM bodhakA praveza ho sake, aisA bhAva sphurita nahIM hotA, ityAdi rUpase jIvakI viSama dazA kahakara prabhuke prati dInatA pragaTa kI hai ki ' he nAtha ! aba merI koI gati ( mArga) mujhe nahIM dikhAI detI / kyoMki maiMne sarvasva luTA dene jaisA kAma kiyA hai, aura svAbhAvika aizvaryake hote hue prayatna karanepara bhI usa aizvaryase viparIta mArgakA hI maiMne AcaraNa kiyA hai, usa usa saMbaMdhase merI nivRtti kara, aura usa nivRttikA sarvottama sadupAyabhUta jo sadguruke prati zaraNa bhAva hai, vaha jisase utpanna ho, aisI kRpA kr|' isa bhAvake bIsa dohe haiM, jinameM " he prabhu ! he prabhu! zuM kahuM ? dInAnAtha dayAla " yaha prathama vAkya hai / ve dohe tumheM yAda hoMge / jisase ina dohoMkI vizeSa anuprekSA ho vaise karoge to yaha vizeSa guNAvRttikA hetu hai / unake sAtha dUsare ATha troTaka chaMdoMkI anuprekSA karanA bhI yogya hai, jisameM isa jIvako kyA AcaraNa karanA bAkI rahA hai, aura jo jo paramArthake nAmase AcaraNa kiyA vaha abataka vRthA hI huA, tathA usa AcaraNameM mithyA Agrahako nivRtta karaneke liye jo upadeza diyA hai, vaha bhI anuprekSA karanese jIvako vizeSa puruSArthakA hetu hai|| yogavAsiSThakA bA~cana pUrA ho gayA ho to thor3e samaya usako banda rakhakara arthAt aba phirase usakA bA~canA banda karake uttarAdhyayanasUtrakA vicAra karanA / parantu usakA kula-sampradAyake AgrahArthake nivRtta karaneke liye hI vicAra krnaa| kyoMki jIvako kula-yogase jo sampradAya prApta huA rahatA hai, vaha paramArtharUpa hai yA nahIM, aisA vicAra karanese dRSTi Age nahIM calatI; aura sahaja hI use hI paramArtha mAnakara jIva paramArthase cUka jAtA hai / isaliye mumukSu jIvakA to yahI kartavya hai ki jIvako sadguruke yogase kalyANakI prApti alpa kAlameM hI honeke sAdhanabhUta vairAgya aura upazamake liye yogavAsiSTha, uttarAdhyayana AdikA vicAra karanA yogya hai, tathA pratyakSa puruSake vacanoMkA pUrvApara avirodha bhAva jAnaneke liye vicAra karanA yogya hai| Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMtra 450, 451, 452] vividha patra Adi saMgraha-27vA~ varSa 417 450 bambaI, kArtika sudI 3 budha. 1951 zrIkRSNa cAhe jisa gatiko prApta hue hoM, parantu vicAra karanese spaSTa mAlUma hotA hai ki ve AtmabhAvameM upayogasahita the| jina zrIkRSNane kAMcanakI dvArikAkA, chappana karor3a yAdavoMke samUhakA aura paMcaviSayake AkarSita karanevAle kAraNoMke saMyogameM svAmIpanekA bhoga kiyA, una kRSNane jaba dehako chor3A, taba unakI kyA dazA thI, vaha vicAra karane yogya hai / aura use vicArakara isa jIvako z2arUra AkulatAse mukta karanA yogya hai / kulakA saMhAra ho gayA hai, dvArikA bhasma ho gaI hai, usake zokase vihvala hokara ve akele vanameM bhUmike Upara so rahe haiM / vahA~ jarAkumArane jaba bANa mArA, usa samaya bhI jisane dhIrajako rakkhA hai, usa kRSNakI dazA vicAra karane yogya hai| 451 bambaI, kArtika sudI 4 guru. 1951 mumukSu jIvako do prakArakI dazA rahatI hai:-eka vicAra-dazA aura dUsarI sthitiprjny-dshaa| sthitiprajJa-dazA, vicAra-dazAke lagabhaga pUrI ho jAnepara athavA sampUrNa ho jAnepara pragaTa hotI hai / usa sthitiprajJa-dazAkI prApti honA isa kAlameM kaThina hai; kyoMki isa kAlameM pradhAnatayA Atma-pariNAmakA vyAghAtarUpa hI saMyoga rahatA hai, aura usase vicAra-dazAkA saMyoga bhI sadguruke-satsaMgake aMtarAyase prApta nahIM hotA-aise kAlameM kRSNadAsa vicAra-dazAkI icchA karate haiM, yaha vicAra-dazA prApta honekA mukhya kAraNa hai / aura vaise jIvako bhaya, cintA, parAbhava Adi bhAvameM nija buddhi karanA yogya nahIM hai / to bhI dhIrajase unheM samAdhAna hone denA, aura cittakA nirbhaya rakhanA hI yogya hai| 452 bambaI, kArtika sudI 7, 1951 mumukSu jIvako arthAt vicAravAna jIvako isa saMsArameM ajJAnake sivAya dUsarA koI bhI bhaya nahIM hotaa| eka ajJAnakI nivRttikI icchA karanerUpa jo icchA hai, usake sivAya vicAravAna jIvako dUsarI koI bhI icchA nahIM hotI, aura pUrva karmake balase koI vaisA udaya ho to bhI vicAravAnake cittameM 'saMsAra kArAgraha hai, samasta loka duHkhase pIr3ita hai, bhayase Akula hai, rAga-dveSake prApta phalase prajvalita hai' yaha vicAra nizcayase rahatA hai; aura 'jJAna-prAptikA kucha aMtarAya hai, isaliye vaha kArAmaharUpa saMsAra mujhe bhayakA hetu hai, aura mujhe lokakA samAgama karanA yogya nahIM,' eka yahI bhaya vicAravAnako rakhanA yogya hai| mahAtmA zrItIrthakarane nimranthako prApta hue pariSaha sahana karanekA bArambAra upadeza diyA hai / usa pariSahake svarUpakA pratipAdana karate hue ajJAnapariSaha aura darzanapariSaha isa prakAra do pariSahoMkA pratipAdana kiyA hai| arthAt kisI udaya-yogakA prAbalya ho aura satsaMga-satpuruSakA yoga honepara bhI jIvakI ajJAnake kAraNoMko dUra karanemeM himmata na cala sakatI ho, ghabarAhaTa paidA ho jAtI ho, to. bhI dhIraja rakhanA cAhiye; satsaMga-satpuruSake saMyogakA vizeSa vizeSarUpase ArAdhana karanA cAhiye Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra .. [patra 453 to hI anukramase ajJAnakI nivRtti hogI, kyoMki yahI nizcita upAya hai, aura yadi jIvakI nivRtta honekI buddhi hai to phira vaha ajJAna nirAdhAra ho jAnepara kisa taraha Thahara sakatA hai ! eka mAtra pUrva karmake yogake sivAya vahA~ use koI bhI AdhAra nahIM hai / vaha to jisa jIvako satsaMga-satpuruSakA saMyoga huA hai, aura jisakA pUrva karmakI nivRtti karanekA hI prayojana hai, usIke kramase dUra ho sakatA hai| aisA vicAra karake mumukSu jIvako usa ajJAnase honevAlI AkulavyAkulatAko dhIrajase sahana karanA cAhiye--isa taraha paramArtha kahakara pariSahako kahA hai| yahA~ hamane saMkSepameM una donoM pariSahoMkA svarUpa likhA hai / isa pariSahakA svarUpa jAnakara satsaMga-satpuruSake saMyogase, jisa ajJAnase ghabarAhaTa hotI hai, vaha nivRtta hogI-yaha nizcaya rakhakara, yathAudaya jAnakara bhagavAnne dhIraja rakhanA hI batAyA hai / parantu dhIrajako isa arthameM nahIM kahA ki satsaMga-satpuruSake saMyoga honepara pramAdake kAraNa vilaMba karanA vaha dhIraja hai aura udaya hai, yaha bAta bhI vicAravAna jIvako smRtimeM rakhanA yogya hai| zrItIrthakara Adine phira phirase jIvoMko upadeza diyA hai, parantu jIva dizA-mUr3ha hI rahanA cAhatA hai, to phira vahA~ koI upAya nahIM cala sakatA / unhoMne phira phirase Thoka Thokakara kahA hai ki yadi yaha jIva eka isI upadezako samajha jAya to mokSa sahaja hI hai, nahIM to anaMta upAyoMse bhI mokSa nahIM milatI; aura vaha samajhanA bhI koI kaThina nahIM hai| kyoMki jIvakA jo svarUpa hai kevala use hI jIvako samajhanA hai; aura vaha kucha dUsareke svarUpakI bAta nahIM ki kabhI dUsarA use chipA le athavA na batAye, aura isa kAraNa vaha samajhameM na A sake / apane Apase apane ApakA gupta rahanA bhI kisa taraha ho sakatA hai| parantu jisa taraha jIva svapna dazAmeM asaMbhAvya apanI mRtyuko bhI dekhatA hai, vaise hI ajJAna dazArUpa svapnarUpa yogase yaha jIva, jo svayaM nijakA nahIM hai, aise dUsare dravyoMmeM nijapanA mAna rahA hai| aura yaha mAnyatA hI saMsAra hai, yahI ajJAna hai, naraka Adi gatikA hetu bhI yahI hai, yahI janma hai, maraNa hai, aura yahI deha hai, yahI dehakA vikAra hai; yahI putra, yahI pitA, yahI zatru, yahI mitra Adi bhAvakI kalpanAkA kAraNa hai; aura jahA~ usakI nivRtti huI vahA~ sahaja hI mokSa hai / tathA isI nivRttike liye satsaMga-satpuruSa Adi sAdhana kahe haiM, aura yadi ina sAdhanoMmeM bhI jIva apane puruSArthako chipAye vagaira lagAve to hI siddha hai| adhika kyA kaheM ! itanA saMkSepa kathana hI yadi jIvako laga jAya to vaha sarva vrata, yama, niyama, japa, yAtrA, bhakti, zAstra-jJAna Adise mukta ho jAya, isameM koI saMzaya nahIM hai| 453 bambaI, kArtika sudI 7, 1951 kRSNadAsake cittakI vyagratA dekhakara tumhAre sabake manameM kheda rahatA hai, yaha honA svAbhAvika hai / yadi bane to yogavAsiSTha pranthako tIsare prakaraNase unheM bacAnA athavA zravaNa karAnA aura pravRttikSetrase jisa taraha avakAza mile tathA satsaMga ho, usa taraha karanA / dinameM jisase vaisA adhika samaya avakAza mila sake utanA lakSa rakhanA yogya hai / kRSNadAsake cittameMse vikSepakI nivRtti karanA ucita hai| Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 454,45 vividha patra Adi saMgraha-27vA varSa 454 bambaI, kArtika sudI 9 budha. 1951 sApha manase khulAsA kiyA jAya aisI tumhArI icchA rahA karatI hai| usa icchAke kAraNa hI sApha manase khulAsA nahIM kiyA jA sakA, aura aba bhI usa icchAke nirodha karaneke sivAya tumheM dUsarA koI vizeSa kartavya nahIM hai / hama sApha cittase khulAsA kareMge, aisA samajhakara icchAkA nirodha karanA yogya nahIM, parantu satpuruSake saMgake mAhAmyakI rakSA karaneke liye usa icchAko zAnta karanA yogya hai, aisA vicAra kara usakA zAnta hI karanA ucita hai / satsaMgakI icchAse hI yadi saMsArake pratibaMdhake dUra honekI dazAke sudhAra karanekI icchA rahatI ho, to bhI hAlameM use dUra karanA hI yogya hai| kyoMki hameM aisA lagatA hai ki tuma jo bAraMbAra likhate ho vaha kuTumba-moha hai, saMkleza pariNAma hai, aura kisI aMzase asAtA sahana na karanekI hI buddhi hai| aura jisa puruSako vaha bAta kisI bhaktajanane likhI ho to usase usakA rAstA banAneke badale aisA hotA hai ki jabataka isa prakArakI nidAnabuddhi rahe tabataka samyaktvakA virodha hI rahatA hai| aisA vicArakara kheda hI hotA hai| use tumako likhanA yogya nahIM hai / 55 bambaI, kArtika sudI 14 soma. 1951 saba jIva AtmarUpase samasvabhAvI haiN| dUsare padArthameM jIva yadi nijabuddhi kare to vaha paribhramaNa dazAko prApta karatA hai, aura yadi nijake viSayameM nijabuddhi ho to paribhramaNa dazA dUra hotI hai| jisake cittameM isa mArgakA vicAra karanA Avazyaka hai usako, jisakI AtmAmeM vaha jJAna prakAzita ho gayA hai, usakI dAsAnudAsarUpase ananya bhakti karanA hI parama zreya hai| .. aura usa dAsAnudAsa bhaktimAnakI bhakti prApta honepara jisameM koI viSamatA nahIM AtI, usa jJAnIko dhanya hai / utanI sarvAMza dazA jabataka pragaTa na huI ho tabataka AtmAkI koI gururUpase ArAdhanA kare to prathama usa gurupaneko chor3akara usa ziSyameM hI apanI dAsAnudAsatA karanA yogya hai| (2) he jIva ! sthira dRSTipUrvaka tU aMtaraMgameM dekha, to samasta para dravyoMse mukta terA parama prasiddha svarUpa tujhe anubhavameM AyegA / he jIva ! asamyagdarzanake kAraNa vaha svarUpa tujhe bhAsita nahIM hotA / usa svarUpameM tujhe zaMkA hai, vyAmoha hai aura bhaya hai| samyagdarzanakA yoga milanese usa ajJAna AdikI nivRtti hogii| he samyagdarzanase yukta ! samyakcAritrako hI samyagdarzanakA phala mAnanA yogya hai, isaliye usameM apramatta ho| jo pramattabhAva utpanna karatA hai vaha tujhe karma-baMdhakI supratItikA kAraNa hai| he samyakcAritrase yukta ! aba zithilatA karanA yogya nhiiN| jo bahuta aMtarAya thA vaha to aba nivRtta huA, phira aba aMtarAyarahita padameM kisaliye zithilatA karatA hai| Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 28vA~ paramapada-prAptikI bhAvanA (aMtargata) guNazreNIsvarUpa 456 bambaI, kArtika 1951 aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! kaba maiM bAhya aura abhyaMtarase nimrantha banU~gA ! samasta saMbaMdhake tIkSNa baMdhanako chedakara kaba maiM mahAn puruSoMke paMthapara vicaraNa karU~gA ! aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 1 // ___ samasta bhAvoMse udAsIna vRtti hokara, deha bhI kevala saMyamake hI hetu rahe; tathA anya kisI kAraNase anya kucha bhI kalpanA na ho, aura dehameM kiMcinmAtra bhI mUrchAbhAva na rahe / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA! // 2 // - darzanamohanIyake nAza honese jo jJAna utpanna ho; tathA dehase bhinna zuddha caitanyake jJAnase cAritramohanIyako kSINa huA dekheM, isa taraha zuddha svarUpakA dhyAna rahA kare / aisA apUrva avasara kaba prApta hogaa| // 3 // tInoM yogoMke maMda ho jAnese mukhyarUpase dehaparyaMta Atma-sthiratA rahe / tathA isa sthiratAkA ghora pariSahase athavA upasauke bhayase kabhI bhI aMta na A sake / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA! // 4 // . saMyamake hetu hI yogakI pravRtti ho aura vaha bhI jinabhagavAnkI AjJAke AdhIna hokara nijasvarUpake lakSase ho / tathA vaha bhI pratikSaNa ghaTatI huI sthitimeM ho, jo antameM nija svarUpameM lIna ho jAya / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 5 // apUrva avasara evo kyAre Avaze? kyAre thaizu bAhmAMtara nimranya jo? sarva saMbaMdhanuM baMdhana tiSaNa chedIne, vicarazu kava mahatpuruSane paMtha jo ? apUrva0 // 1 // ' sarva bhAvathI audAsInyavRtti karI, mAtra deha te saMyamahetu hoya jo; anya kAraNe anya kazu kalpe nahIM, dehe paNa kiMcit mULa nava joya jo / apUrva // 2 // darzanamoha vyatIta yaI upajyo bodha je, deha bhinna kevaLa caitanyana zAna jo tethI pravINa cAritamoha vilokiye, vatteM evaM zuddhasvarUpa, bhyAna jo / apUrva // 3 // AtmasthiratA traNa saMkSisa yoganI, mukhyapaNe to varve dehaparyaMta jo; ghora pariSada ke upasargamaye karI, bhAvI zake nahIM te sthiratAno aMta jo / apUrva // 4 // saMyamanA hetuyI yogapravartanA, svarUpalo jinaAya bhASIna ko he paNa paNa kSaNa ghaTatI jAtI sthitimAM, bhate yAve nijalarUma kIna the| mapUrva0 // 5 // Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .456 paramapada-prAsikI bhAvanA] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 421 pA~ca viSayoMmeM rAga-dveSakA abhAva ho, aura paMcapramAdake kAraNa manameM kSobha na ho / tathA dravya, kSetra, kAla aura bhAvake pratibaMdha binA hI lobharahita hokara udayake AdhIna vicaraNa kruuN| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 6 // krodhake prati krodha svabhAva rahe, mAnake prati saralatAkA mAna rahe, mAyAke prati sAkSI-bhAvakI mAyA rahe, aura lobhake prati usake samAna lobha na rhe| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA // 7 // . bahuta upasarga karanevAleke prati bhI krodha na rahe; yadi cakravartI bhI vaMdanA kare to bhI mAna na ho; deha nAza hotI ho to bhI eka romameM bhI mAyA utpanna na ho, tathA prabala siddhikA kAraNa honepara bhI lobha na ho / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA // 8 // nagrabhAva, muMDabhAva, snAnAbhAva, adaMta-dhovana, ityAdi parama prasiddha lakSaNarUpa jo dravyasaMyama hai; tathA keza, roma, nakha athavA zarIrakA zrRMgAra na karanerUpa jo bhAvasaMyama hai, usa dravya-bhAva saMyamamaya pUrNa nigraMtha avasthA rahe / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA! // 9 // zatru-mitrake prati samadarzitA rahe, mAna-apamAnameM samabhAva rahe, jIvana-maraNameM nyUnAdhika bhAva na ho, tathA saMsAra aura mokSameM zuddha samabhAva rahe / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 10 // ___ smazAnameM akele vicaraNa karate hue, parvatameM bAgha siMhake saMyogameM rahate hue, manameM kSobhako prApta na hokara aDola Asanase sthira rahU~, aura aisA samajhU ki mAno parama mitrakA hI saMbaMdha prApta huA hai / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 11 // ghora tapazcaryA meM bhI manako saMtApa na ho, svAdiSTa bhojanameM bhI manako prasannatA na ho, tathA raja-kaNase lekara vaimAnika devoMkI Rddhitaka sabhIko eka pudgalarUpa mAneM / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 12 // paMca viSayamA rAgadveSa virahitatA, paMca pramAde na maLe manano kSobha jo; dravya, kSetra ne kALa, bhAva pratibaMdhavaNa, vicar2yA udayAdhInapaNa vItalobha jo / apUrva0 // 6 // krodhapratye to va krodhasvabhAvatA, mAnapratye to dInapaNAnuM mAna jo; mAyApratye mAyA sAkSI bhAvanI, lobhapratye nahIM lobha samAna jo / apUrva0 // 7 // bahu upasarga-ka pratye paNa krodha nahIM, vaMde cakri tathApi na maLe mAna jo deha jAya paNa mAyA thAya na romamA, lobha nahIM cho prabaLa siddhi nidAna jo / apUrva // 8 // namabhAva, muMDabhAva saha alAnatA, aMdatadhovana Adi parama prasiddha jo; keza, roma, nakha ke aMge zrRMgAra nahIM, dravyabhAva saMyamamaya nirgrantha siddha jo / apuurv0||9|| zatru mitrapratye varte samadarzitA, mAna amAne varce te ja svabhAva jo; "jIvita ke maraNe nahIM nyUnAdhikatA, bhava mokSe paNa zuddha va samabhAva jo / apUrva0 // 10 // ekAkI vicarato vaLI smazAnamA, vaLI parvatamA vASa siMha saMyoga jo; agela Asana, ne manamA mahIM zomatA, parama mitrano jANe pAmyA yoga jo / apUrva0 // 11 // ghora tapazcaryAmAM paNa manane tApa'nahIM, sarasa abe nahIM maname masamabhAva jo; saMkaNa ke kavi vaimAnika devanI, saveM mAnyA pravala eka svabhAva jo| apUrva* // 12 // Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 zrImad rAjacandra [456 paramapada-prAsikI bhAvanA . isa taraha cAritramohanIyakA parAjaya karake jahA~ apUrvakaraNa guNasthAna hai usa dazAko prApta karU~, tathA kSapakazreNI ArUr3ha hokara atizaya zuddha svabhAvakA apUrva ciMtana kruuN| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 13 // svayaMbhUramaNarUpI moha-samudrako pAra karake kSINamoha guNasthAnameM Akara rahU~, aura vahA~ antarmuhurtameM pUrNa vItarAga-svarUpa hokara apane kevalajJAnake khajAneko pragaTa kruuN| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ? // 14 // jahA~ cAra ghanaghAtI kaukA nAza ho jAtA hai, jahA~ saMsArake bIjakA AtyaMtika nAza ho jAtA hai, aisI sarvabhAvakI jJAtA draSTA, zuddha, kRtakRtya prabhu, aura jahA~ anaMta vIryakA prakAza rahatA hai, usa avasthAko prApta karU~ / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA? // 15 // jahA~para jalI huI rassIkI AkRtike samAna vedanIya Adi cAra karma hI bAkI raha jAte haiN| unakI sthiti dehakI Ayuke AdhIna hai aura Ayu karmakA nAza honepara unakA bhI nAza ho jAtA hai| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA! // 16 // jahA~ mana, vacana, kAya, aura karmakI vargaNArUpa samasta pudgaloMkA saMbaMdha chUTa jAtA hai, aisA vahA~ ayogakevalI nAmakA mahAbhAgya, sukhadAyaka, pUrNa aura baMdharahita guNasthAna rahatA hai / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ? // 17 // jahA~ eka paramANumAtrakI bhI sparzatA nahIM hai, jo pUrNa kalaMkarahita aDola svarUpa hai, jo zuddha, niraMjana, caitanyamUrti, ananyamaya, agurulaghu, amUrta aura sahajapadarUpa hai| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 18 // pUrvaprayoga Adi kAraNoMse jo Urdhva-gamana karake siddhAlayako prApta hokara susthita hotA hai, aura sAdi-anaMta anaMta samAdhi-sukhameM virAjamAna hokara anaMta darzana aura anaMta jJAnayukta ho jAtA hai / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 19 // ema parAjaya karIne cAritamohano, AdhuM tyAM jyAM karaNa apUrva bhAva jo; zreNI kSapakataNI karIne ArUr3hatA, ananyaciMtana atizaya zuddha svabhAva jo / apUrva0 // 13 // moha svayaMbhUramaNa samudra tarI karI, sthiti tyAM jyAM kSINamoha guNasthAna jo; aMta samaya tyAM pUrNasvarUpa vItarAga thai, pragaTAvu nija kevaLazAna nidhAna jo / apuurv0||14|| cAra karma ghanaghAtI te vyavaccheda jyAM, bhavanAM bIjataNo AtyaMtika nAza jo; sarvabhAva zAtA draSTA saha zuddhatA, kRtakRtya prabhu vIrya anaMta prakAza jo / apUrva0 // 15 // vedanIyAdi cAra karma varte jahAM, baLI sIMdarIvat AkRti mAtra jo; te dehAyuS AdhIna jenI sthiti cha, AyuS pUrNe, maTiye daihikapAtra jo / apUrva0 // 16 // mana, vacana, kAyA ne karmanI vargaNA, chUTe jahAM sakaLa pudala saMbaMdha jo evaM ayogi guNasthAnaka tyAM vartatuM, mahAbhAgya sukhadAyaka pUrNa abaMdha jo / apUrva0 // 14 // eka paramANu mAtranI maLe na sparzatA, pUrNa kalaMkarahita aDolasvarUpa jo; chakha niraMjana caitanyamUrti ananyamaya, agurulaghu, amUrta sahajapadarUpa jo / apUrva0 // 18 // pUrva prayogAdi kAraNanA yogathI, ardhvagamana siddhAlaya prApta musthita jo; bAdi anaMta anaMta samAdhisukamA, anaMtadarzana, zAna anaMta sahita jo| mapUrva0 // 19 // . Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 457, 458, 459] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 426 isa padako zrIsarvajJane jJAnameM dekhA hai, parantu zrIbhagavAn bhI ise kaha nahIM sake / phira isa svarUpako anya vANIse to kyA kahA jA sakatA hai ! yaha jJAna kevala anubhava-gocara hI ThaharatA hai| aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 20 // jisa paramapadakI prAptikA maiMne dhyAna kiyA hai, vaha isa samaya zakti vagaira yadyapi kevala manoratharUpa hI hai, to bhI yaha rAyacandrake manameM nizcayase hai isaliye prabhukI AjJAse usa svarUpako avazya pAU~gA / aisA apUrva avasara kaba prApta hogA ! // 21 // 457 kevala samavasthita zuddha cetana hI mokSa hai| usa svabhAvakA anusaMdhAna hI mokSa-mArga hai / pratItike rUpameM vaha mArga jahA~ zurU hotA hai vahA~ samyagdarzana hai| eka deza AcaraNarUpase usa AcaraNako dhAraNa karanA yaha paMcama guNasthAnaka hai| sarva AcaraNarUpase usa AcaraNako dhAraNa karanA yaha chaThA guNasthAnaka hai| apramattarUpase usa AcaraNameM sthiti honA yaha saptama guNasthAnaka hai| apUrva Atma-jAgRtikA honA yaha aSTama guNasthAnaka hai| sattAgata sthUla kaSAyoMkA balapUrvaka nijasvarUpameM rahanA yaha nauvA~ guNasthAnaka hai| " sUkSma , , dasavA~ , , upazAMta " , " gyArahavA " , kSINa " " , bArahavA~ , 458 jJAnI puruSoMkI pratisamaya anaMta saMyama-pariNAmoMkI vRddhi hotI hai--aisA sarvajJane kahA hai, yaha satya hai| . vaha saMyama, vicArakI tIkSNa pariNatise tathA brahmarasameM sthira honese prApta hotA hai| 459 ekAMta maunake dvArA jinabhagavAnke samAna dhyAnapUrvaka maiM - AkiMcinarUpameM vicarate hue tanmayAtmasvarUpa kaba hoU~gA! je pada zrIsarvaze dIThaM zAnamAM, kahI zakyA nahIM paNa te zrIbhagavAna jo; teha svarUpane anya vANI te zuM kahe ? anubhavagocara mAtra rahuM te zAna jo / apUrva0 // 20 // eha paramapadaprApsinu kayu dhyAna meM, gajAvagara ne hAla manoratharUpa jo, vo paNa nibhaya rAjacandra manane rahyo, prabhuAzAe thAj te ja svarUpa jo / apUrva0 // 21 // Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 425 bhImad rAjacandra [patra 460, 461, 462, 463. 460 ___ eka bAra . vikSepa zAMta hue binA ati samIpa Ane de sakane yogya apUrva saMyama prakaTa nahIM hogaa| kaise, kahA~, sthiti kareM ! 461 bambaI, kArtika sudI 15 bhauma. 1951 zrIThANAMgasUtrakI eka caubhaMgIkA uttara yahA~ saMkSepameM likhA hai: (1) jo AtmAkA to bhavAMta kare kintu dUsarekA na kare, vaha pratyekabuddha athavA azocyA kevalI hai / kyoMki ve upadeza-mArga nahIM calAte haiM, aisA vyavahAra hai| (2) jo AtmAkA to bhavAMta nahIM kara sakatA kintu dUsarekA bhavAMta karatA hai, vaha acarimazarIrI AcArya hai, arthAt usako kucha bhava dhAraNa karanA abhI aura bAkI hai| kintu upadeza mArgakI AtmAke dvArA usako pahicAna hai, isa kAraNa usake dvArA upadeza sunakara zrotA jIva usI bhavase isa saMsArakA aMta bhI kara sakatA hai; aura AcAryako usI bhavase bhavAMta na kara sakaneke kAraNa use dUsare bhaMgameM rakkhA hai / athavA koI jIva pUrvakAlameM jJAnArAdhana kara prArabdhodayameM maMda kSayopazamase vartamAnameM manuSya deha pAkara, jisane mArga nahIM jAnA hai, aise kisI upadezakake pAsase upadeza sunanepara pUrva saMskArase-pUrvake ArAdhanase-aisA vicAra kare ki yaha prarUpaNA avazya hI mokSakA hetu nahIM hai, kyoMki upadeSTA aMdhapanese mArgakI prarUpaNA kara rahA hai; athavA yaha upadeza denevAlA jIva svayaM apariNAmI rahakara upadeza de rahA hai, yaha mahA anartha hai-aisA vicAra karate hue usakA pUrvArAdhana jAgata ho uThe, aura vaha udayakA nAza kara bhavakA aMta kare-isIse nimittarUpa grahaNa kara aise upadezakA samAsa bhI isa bhaMgameM kiyA hogA, aisA mAlUma hotA hai| (3) jo svayaM bhI tareM aura dUsaroMko bhI tAreM, ve zrI tIrthakarAdi haiN| (1) jo svayaM bhI tare nahIM aura dUsaroMko bhI tAra na sake, ve abhavya yA durbhavya jIva haiN| isa prakAra yadi samAdhAna kiyA ho to jinAgama virodhako prApta na ho| 462 bambaI, kArtika 1951 anyasaMbaMdhI jo tAdAmyapana hai, vaha tAdAmyapana yadi nivRtta ho jAya to sahaja svabhAvase AtmA mukta hI hai-aisA zrIRSabhAdi anaMta jJAnI-puruSa kaha gaye haiN| jo kucha hai vaha saba kucha usI rUpameM samAyA huA hai| 463 bambaI, kArtika vadI 13 ravi 1951 ... jaba prArabdhodaya dravyAdi karaNoMmeM nirbala ho taba vicAravAna jIvako vizeSa pravRtti karanA yogya nahIM, athavA AsapAsakI pravRtti bahuta sa~bhAlase karanI ucita hai; kevala eka hI lAbha dekhate rahakara parati karanA ucita nahIM hai| Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 464] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 425 duvidhAke dvArA kisI karmakI nivRttikI icchA karate haiM to vaha nahIM hotI, aura ArtadhyAna hokara jJAnaki mArgapara paga rakkhA jAtA hai| 464 bambaI, maMgasira sudI 3 zukra. 1951 praznaH--usakA madhya nahIM, ardha nahIM, aura vaha achedya tathA abhedya hai, ityAdi rUpase zrIjinabhagavAnne paramANukI vyAkhyA kahI hai; to isameM ananta paryAyeM kisa taraha ghaTa sakatI haiM ! athavA paryAya yaha eka paramANukA hI dUsarA nAma hai yA aura kucha ! isa praznasUcaka patra milA thaa| usakA samAdhAna isa prakAra hai:- uttaraH- pratyeka padArthakI ananta paryAyeM (avasthAe~) hotI haiM / ananta paryAyarahita koI padArtha ho hI nahIM sakatA--aisA zrIjinabhagavAnkA abhimata hai, aura vaha yathArtha hI mAlUma hotA hai / kyoMki pratyeka padArtha samaya samayameM avasthAntarako prApta karatA huA pratyakSa dikhAI detA hai / jisa taraha AtmAmeM pratikSaNa saMkalpa-vikalpa pariNatiyoMke kAraNa avasthAntara huA karatI haiM, usI taraha paramANumeM bhI varNa, gaMdha, rasa, rUpa avasthAntarako prApta hote rahate haiM / aisI avasthAntaroMkI prApti honese usa paramANuke ananta bhAga hue, aisA kahanA ThIka nahIM / kyoMki vaha paramANu apane ekapradeza-kSetra-avagAhitvako chor3e binA hI una avasthAntaroMko prApta hotA hai / ekapradeza-kSetra-avagAhitvake ananta bhAga ho nahIM sakate / eka hI samudrameM jisa taraha taraMgeM uThatI rahatI haiM aura ve taraMgeM usImeM samA jAtI haiM; judI taraMgoMke kAraNa usa samudrakI judI judI avasthAe~ honepara bhI jisa taraha samudra apane avagAhaka kSetrako nahIM chor3atA, aura na kahIM usa samudrake ananta bhinna bhinna hisse hI hote haiM, mAtra apane hI svarUpameM vaha krIr3A karatA hai; taraMgita honA yaha samudrakI eka pariNati hai; yadi jala zAnta ho to zAntatA usakI eka pariNati hai koI na koI pariNati usameM honI z2arUra cAhie / usI taraha varNa, gaMdhAdi pariNAma paramANumeM badalate rahate haiM, kintu usa paramANuke kahIM Tukar3e ho jAnekA prasaMga nahIM AtA; ve mAtra avasthAntarako prApta hote rahate haiM / jaise sonA kuMDalAkArako chor3akara mukuTAkAra hotA hai, usI taraha paramANukI bhI eka samayakI avasthAse dUsare samayakI avasthAmeM kucha antara huA karatA hai| jaise sonA donoM paryAyoMko dhAraNa karanepara bhI sonA hI hai, vaise hI paramANu bhI paramANu hI rahatA hai / eka puruSa ( jIva ) bAlakapana chor3akara javAna hotA hai, javAnI chor3akara vRddha hotA hai, kintu puruSa vahI rahatA hai| isI taraha paramANu bhI paryAyoMko prApta hotA hai| AkAza bhI ananta paryAyI hai, aura siddha bhI ananta paryAyI haiM aisA jinabhagavAnkA abhiprAya hai| isameM virodha nahIM mAlUma hotA / vaha bahuta kucha merI samajhameM AyA hai, kintu vizeSarUpameM nahIM likhe jA sakaneke kAraNa, jisase tumako vaha bAta vicAra karanemeM kAraNa ho, isa taraha Upara Upara se likhI ha / oNkhameM meSa-unmeSa jo avasthAyeM haiM, ye usakI paryAyeM haiN| dIpakakI halana calana sthiti usakI paryAya hai| AtmAkI saMkalpa-vikalpa dazA athavA jJAna-pariNati yaha usakI paryAya hai| usI tarahase varNa gaMdha pariNamanako prApta hoM, yaha paramANukI paryAya hai / yadi isa tarahakA pariNamana na ho to yaha 54 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 zrImad rAjacandra [patra 465 jagat isa vicitratAko prApta naho sake, kyoMki yadi eka paramANumeM paryAyeM na hoMgI to sabhI paramANuoMmeM bhI paryAyeM na hoMgI / saMyoga, viyoga, ekatva, pRthaktva ityAdi paramANukI paryAyeM haiM aura ve sabhI paramAguoMmeM hotI haiM / jisa taraha meSa-unmeSase cakSukA nAza nahIM hotA, usI taraha yadi ina bhAvoMkA prati samaya usameM parivartana hotA rahe to bhI paramANukA vyaya (nAza) nahIM hotA / 465 mohamayI (bambaI), maMgasira vadI 8 budha.1951 yahA~se nivRtta honeke bAda bahuta karake vavANIA, arthAt isa bhavake janma-grAmameM sAdhAraNa vyAvahArika prasaMgase jAnekI z2arUrata hai / cittameM bahuta prakAroMse usa prasaMgake chaTa sakanekA vicAra karanese usase chUTA jA sakatA hai, yaha bhI saMbhava hai / phira bhI bahutase jIvoMko alpa kAraNameM hI kabhI adhika saMdeha honekI bhI saMbhAvanA hotI hai, isaliye apratibaMdha bhAvako vizeSa dRr3ha karake vahA~ jAnekA vicAra hai| vahA~ jAnepara, eka mahInese adhika samaya laga jAnA saMbhava hai / kadAcita do mahIne bhI laga jaoNya / usake bAda phira vahA~se lauTakara isa kSetrakI tarapha AnA ho sakegA, phira bhI jahA~taka ho sakegA vahA~taka do-eka mahInekA ekAntameM nivRtti yoga mila sake to vaisA karanekI icchA hai, aura vaha yoga apratibaMdha bhAvase ho sake isakA vicAra kara rahA huuN| saba vyavahAroMse nivRtta hue binA citta ThikAne nahIM baiThatA, aise apratibaMdha-asaMgabhAvakA cittameM bahuta kucha vicAra kiyA hai isa kAraNa usI pravAhameM rahanA hotA hai| kintu upArjita prArabdhake nivRtta honepara hI vaisA ho sakatA hai, itanA pratibaMdha pUrvakRta hai-AtmAkI icchAkA pratibaMdha nahIM hai| . sarva sAmAnya loka vyavahArakI nivRttisaMbaMdhI prasaMgake vicArako kisI dUsare prasaMgapara batAneke liye rakhakara isa kSetrase nivRtta honekI vizeSa icchA rahA karatI hai| kintu vaha bhI udayake sAmane nahIM bntaa| phira bhI rAta dina yahI cintana rahA karatA hai, to saMbhava hai ki thore samaya bAda yaha ho jAya / isa kSetrake prati kucha bhI dveSa bhAva nahIM hai, tathApi saMgakA vizeSa kAraNa hai / pravRttike prayojana binA yahA~ rahanA AtmAke kucha vizeSa lAbhakA kAraNa nahIM hai, aisA jAnakara isa kSetrase nivRtta honekA vicAra rahatA hai|| yadyapi pravRtti bhI nijabuddhise kisI bhI taraha prayojanabhUta nahIM lagatI hai, to bhI udayAnusAra kAma karate rahaneke jJAnIke upadezako aMgIkAra kara udayako bhoganeke liye hameM pravRtti-yoga lenA par3A hai| jJAnapUrvaka AtmAmeM utpanna huA yaha nizcaya kabhI bhI nahIM badalatA hai ki samasta saMga bar3A bhArI Asrava hai; calate, dekhate, prasaMga karate eka samayamAtrameM yaha nijabhAvako vismaraNa karA detA hai; aura yaha bAta pratyakSa dekhanemeM bhI AI hai, AtI hai aura A sakatI hai| isa kAraNa rAta dina isa bar3e AsravarUpa samasta saMgameM udAsa bhAva rahatA hai, aura vaha dina pratidina bar3hatA hI jAtA hai, isIliye vizeSa pariNAmako prApta kara saba saMgoMse nivRtti ho, aisI apUrva kAraNa-yogase icchA rahA karatI hai| saMbhava hai, yaha patra prAraMbhase vyAvahArika svarUpameM likhA gayA mAlUma ho, kintu isameM yaha bAta bilakula bhI nahIM hai| asaMgabhAvake viSayameM Atma-bhAvanAkA thoDAsA vicAramAtra yahA~ likhA hai| . Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 427 16 bambaI, maMgasira vadI 9 zukra. 1951 jJAnI puruSakA satsaMga honese-nizcaya honese-aura usake mArgakA ArAdhana karanese javikA darzanamohanIya karma upazAMta ho jAtA hai athavA kSaya ho jAtA hai, aura krama kramase sarva jJAnakI prApti hokara jIva kRtakRtya hotA hai-yaha bAta yadyapi prakaTa satya hai, kintu usase upArjita prArabdha bhI nahIM bhoganA par3atA, yaha siddhAMta nahIM ho sakatA / jise kevalajJAna huA hai, aise vItarAgako bhI jaba upArjita prArabdhasvarUpa cAra karmIko bhoganA par3atA hai, to usase nIcI bhUmikAmeM sthita jIvoMko prArabdha bhoganA hI par3e, isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai / jisa taraha usa sarvajJa vItarAgIko ghanaghAtI cAra karmoMko, unakA nAza ho jAneke kAraNa, bhoganA nahIM par3atA hai, aura una karmoMke punaH utpanna honeke kAraNoMkI sthiti usa sarvajJa vItarAgameM nahIM hai, usI taraha jJAnIkA nizcaya honepara ajJAna bhAvase jIvako udAsInatA hotI hai aura usa udAsInatAke kAraNa hI bhaviSya kAlameM usa prakArakA karma upArjana karanekA usa jIvako koI mukhya kAraNa nahIM rahatA / yadi kadAcit pUrvAnusAra kisI jIvako viparyaya udaya ho jAya, to bhI vaha udaya kramazaH upazAMta evaM kSaya hokara, jIvako jJAnIke mArgakI punaH prApti hotI hai aura vaha ardhapudgala-parAvartanameM avazya hI saMsAra-mukta ho jAtA hai| kintu samakitI jIvako, athavA sarvajJa vItarAgako, athavA anya kisI yogI yA jJAnIko jJAnakI prApti honese upArjita prArabdha na bhoganA par3e, athavA duHkha na ho, yaha siddhAMta nahIM ho sktaa| to phira hamako tumako jahA~ mAtra satsaMgakA alpa hI lAbha hotA hai, vahA~ saba sAMsArika duHkha nivRtta ho jAne cAhiye--aisA mAnane lageM taba to kevalajJAnAdi nirarthaka hI ho jaayge| kyoMki upArjita prArabdha yadi binA bhoge hI naSTa ho jAya to phira saba mArga jhUThA hI ho jAya / jJAnIke satsaMgase ajJAnIke prasaMgakI ruci murajhA jAtI hai evaM satyAsatyakA viveka hotA hai; anantAnubaMdhI krodhAdi khapa jAte haiN| aura krama kramase saba rAga-dveSa kSaya ho jAte haiM--yaha saba kucha honA saMbhava hai, aura jJAnIke nizcayadvArA yaha alpakAlameM hI athavA sugamatAse ho jAtA hai, yaha siddhAMta hai / to bhI jo duHkha isa tarahase upArjita kiyA huA hai ki jisakA bhoge vinA nAza na ho, use to bhoganA hI par3egA, isameM kucha bhI saMdeha nahIM hai| __merI Antarika mAnyatA to yaha hai ki yadi paramArthake hetuse kisI mumukSu jIvako merA prasaMga ho aura vaha avazya mujhase paramArthake hetukI hI icchA kare, to hI usakA kalyANa ho sakatA hai| kintu yadi dravyAdi kAraNakI kucha bhI icchA rahe athavA vaise vyavasAyakA mujhe usake dvArA patA cala jAya, to phira vaha jIva anukramase malina vAsanAko prApta hokara mumukSutAkA nAza karatA hai-aisA mujhe nizcaya. hai / aura isI kAraNase tumhArI taraphase jaba jaba vyAvahArika prasaMga likhA AyA hai, taba taba tumako kaI bAra upAlaMbha dekara sUcita bhI kiyA thA ki mere prati tumhAre dvArA isa prakAra vyavasAya vyakta na kiyA jAya, isakA tuma avazya hI prayatna krnaa| aura hameM yAda A rahA hai ki tumane merI isa sUcanAko svIkAra bhI kI thI, kintu tadanusAra thoDe samayataka hI huaa| bAdameM aba phira vyavasAyake saMbaMdha tuma likhane lage ho, to Ajake hamAre patrapara manana kara avazyameva usa bAtako Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 zrImad rAjacandra [patra 467 tuma chor3a denA; aura yadi nitya vaisI hI vRtti rakkhA karoge to yaha avazya hI tumhAre liye hitakArI hogaa| usase mujhe aisA mAlUma hogA ki tumane merI AntarvRttiko ullAsita karanekA kAraNa diyA hai| satsaMgake prasaMgameM koI bhI aisA kare to merA citta bahuta vicArameM par3a jAtA hai athavA ghabarA jAtA hai, kyoMki 'paramArthako nAza karanevAlI yaha bhAvanA isa jIvake udayameM AI,' aisA bhAva, jaba jaba tuma vyavasAyake saMbaMdhameM likhA karate ho, taba taba mujhe prAyaH huA karatA hai / phira bhI ApakI vRttimeM vizeSa parivartana honeke kAraNa thoDI bahuta ghabarAhaTa cittameM kama huI hogii| tumako paramArthakI icchA hai isaliye isa bAtapara tumako avazya sthira honA cAhiye / / 467 bambaI, maMgasira vadI 11 ravi. 1951 parasoMke dina likhe hue patrameM jo gaMbhIra Azaya likhA hai vaha vicAravAna jIvako AtmAko parama hitaiSI hogaa| hamane tumheM yaha upadeza aneka bAra thor3A-bahuta kiyA hai, phira bhI AjIvikAke. kaSTase. utpanna lezake kAraNa tuma bahuta bAra use bhUla gaye ho athavA bhUla jAte ho / hamAre prati mAtAke samAna tumhArA bhaktibhAva hai, aisA mAnakara likhanemeM koI hAni nahIM hai| tathA duHkha sahana karanekI asamarthatAke kAraNa hamArese vaise vyavahArakI yAcanA tumhAre dvArA do prakArase huI hai:eka to kisI siddhi-yogase duHkha miTAyA jA sake isa matalabakI, aura dUsarI yAcanA kisI vyApAra rojagAra AdikI / ina donoM prakArakI tumhArI yAcanAoMmeMse eka bhI hamAre pAsa karanA vaha tumhArI AtmAke hitake kAraNako rokanevAlA aura anukramase malina vAsanAkA kAraNa hogaa| kyoMki jisa. bhUmimeM jo karanA anucita hai, aura yadi koI jIva vahI usameM kare, to usa bhUmikAkA use avazya hii| tyAga karanA paDegA-isameM koI sandeha nahIM hai| tumhArI hamAre prati niSkAma bhakti honA cAhiye, aura tumapara kitanA bhI duHkha kyoM na A par3e phira bhI tumheM use dhairyapUrvaka hI sahana karanA cAhiye / yadi vaisA na ho sake to bhI usake eka akSarakI bhI sUcanA hamako na karanI cAhiye-yahI tumako sarvathA. yogya hai / aura tumako vaisI sthitimeM dekhanekI jitanI merI icchA hai, aura jitanA tumhArA usaH sthitimeM hita hai, vaha patradvArA athavA vacanadvArA hamase batAyA nahIM jA sktaa| phira bhI pUrvameM kisI usI udayake kAraNa tuma usa bAtako bhUla jAte ho, jisase tumheM hamako likhakara sUcita. karanekI icchA banI rahatI hai| una do prakArakI yAcanAoMmeM, prathama kahI huI yAcanA to kisI bhI nikaTa-bhavyako karanI yogya hI nahIM hai, aura yadi kadAcit alpamAtra ho bhI to use mUlase hI kATa DAlanA ucita hai| kyoMki. vaha lokottara mithyAtvakA kAraNa hai, aisA tIrthakarAdikA nizcaya hai; aura vaha hamako bhI sapramANa. mAlUma hotA hai| dUsare prakArakI yAcanA bhI karanA yogya nahIM hai, kyoMki vaha bhI hamAre liye parizramakA kAraNa hai| hamako vyavahArakA parizrama dekara vyavahAra nibhAnA, yaha isa jIvakI savRttikI bahuta hI alpatA. batAtA hai| kyoMki hamAre liye parizrama karake tumheM vyavahArako calA lenA par3atA ho to vaha tumhAre liye. hitakArI hai aura hamAre liye bhI vaise duSTa nimittakA kAraNaM nahIM hai / aisI paristhiti honepara bhI hamAre Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 468] vividha patra Adi saMgraha-28yA~ varSa 429 cittameM aisA vicAra rahA karatA hai ki jabataka hamase parigraha AdikA lene denekA vyavahAra udayameM ho tabataka svayaM usa kAryako karanA cAhiye, athavA use vyavahArasaMbaMdhI niyamoMse karanA cAhiye / kintu mumukSu puruSako tatsaMbaMdhI parizrama dekara nahIM karanA cAhiye, kyoMki usa kAraNase jIvake malina vAsanAkA paidA ho jAnA saMbhava hai / kadAcit hamArA citta zuddha hI raha sakatA ho, kintu phira bhI kAla hI kucha aisA hai ki yadi dravyase bhI zuddhi rakkheM to dUsare jIvameM viSamatA paidA na hone pAve, aura azuddha vRttivAna jIva bhI tadanusAra vartana kara parama puruSoMke mArgakA nAza na kare-ityAdi vicArapara merA citta lagA rahatA hai| to phira jisakA paramArtha-bala athavA citta-zuddhibhAva hamase kama ho use to avazya hI usa mArgaNAko majabUta banAye rakhanI cAhiye, yahI usake liye prabala zreya hai, aura tumhAre jaise mumukSu puruSako to avazya hI vaisA karanA ucita hai| kyoMki tumhArA anukaraNa sahaja hI dUsare mumukSuoMke hitAhitakA kAraNa ho sakatA hai| prANa jAnekI viSama avasthAmeM bhI tumako niSkAmatA hI rakhanI cAhiye-hamArA yaha vicAra tumhArI AjIvikAke kAraNa cAhe jaise duHkhoMke prati anukaMpA honepara bhI miTatA nahIM hai, kintu ulTA aura balavAna hotA hai / isa viSayameM vizeSa hetu dekara tumheM nizcaya karAnekI icchA hai aura vaha nizcaya tumheM hogA hI, aisA hameM pUrNa vizvAsa hai| isa prakAra tumhAre athavA dUsare mumukSu jIvoMke hitake liye mujhe jo ThIka lagA vaha likhA hai / itanA likhaneke bAda mere AtmArthake saMbaMdhameM merA kucha dUsarA hI nijI vicAra hai, jisako likhanA ucita na thaa| kintu tumhArI AtmAko dukhAne jaisA maiMne tumheM kucha likhA hai, isaliye usakA likhanA yogya mAnakara hI use yahA~ likhA hai / vaha isa prakAra hai ki jabataka parigrahAdikA lenA denA ho-vaisA vyavahAra hamAre udayameM ho, tabataka jisa kisI bhI niSkAma mumukSu athavA satpAtra jIvakI athavA usakI hamAre dvArA anukaMpA bhAvakI jo kucha bhI sevA-cAkarI, usako kahe binA hI, kI jA sake, use dravyAdi padArthase bhI karanI cAhiye / kyoMki isa mArgako RSabha Adi mahApuruSoMne bhI kahIM kahIM jIvakI guNa-niSpannatAke liye Avazyaka mAnA hai| yaha hamArA apanA nijakA vicAra hai aura vaisA AcaraNa satpuruSake liye niSiddha nahIM hai, kintu kisI prakArase vaha kartavya hI hai| yadi usa viSaya yA sevA-cAkarIse usa jIvake paramArthakA nirodha hotA ho to usakA bhI satpuruSako upazamana hI karanA caahiye| 468 bambaI, maMgasira 1951 __ zrIjina Atma-pariNAmakI svasthatAko samAdhi, aura Atma-pariNAmakI asvasthatAko asamAdhi kahate haiM / yaha anubhava-jJAnase dekhanese parama satya siddha hotA hai| asvastha kAryakI pravRtti karanA aura Atma-pariNAmako svastha rakhanA, aisI viSama pravRtti zrItIrthakara jaise jJAnIdvArA bhI bananA kaThina kahI hai, to phira dUsare jIvake dvArA usa bAtako saMbhavita kara dikhAnA kaThina ho, isame kucha bhI Azcarya nahIM hai| Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra . [patra 469 - . kisI bhI para padArthake liye icchAkI pravRtti karanA, aura kisI bhI para padArthameM viyogakI cintA karanA, use zrIjina ArtadhyAna kahate haiM, isameM sandeha karanA yogya nahIM hai| tIna varSoMke upAdhi-yogase utpanna hue vikSepa bhAvako miTAnekA vicAra rahatA hai / jo pravRtti dRr3ha vairAgyavAnake cittako bAdhA kara sakatI hai vaha pravRtti yadi ar3ha vairAgyavAna jIvako kalyANake sanmukha na hone de to isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai| saMsArameM jitanI pariNatiyoMko sArabhUta mAnA gayA hai, utanI hI Atma-jJAnakI nyUnatA zrItIrthakarane kahI hai| pariNAma jar3a hotA hai, aisA siddhAMta nahIM hai / cetanako cetana pariNAma hotA hai aura acetanako acetana pariNAma hotA hai, aisA jinabhagavAnne anubhava kiyA hai / pariNAma athavA paryAyarahita koI bhI padArtha nahIM hai, aisA zrIjinane kahA hai, aura vaha satya hai| zrIjinane jo AtmAnubhava kiyA hai aura padArthake svarUpako sAkSAtkAra kara jo nirUpaNa kiyA hai, vaha saba mumukSa jIvoMko apane parama kalyANake liye avazya hI vicAra karanA caahiye| jinabhagavAndvArA kathita saba padArthake bhAva eka AtmAko prakaTa karaneke liye hI haiM, aura mAkSamAgarma pravRtti to kevala dokI hI hotI hai:-eka Atma-jJAnIkI aura eka Atma-jJAnIke AzrayavAnakI.aisA zrIjinane kahA hai / vedakI eka zrutimeM kahA gayA hai ki AtmAko sunanA cAhiye, vicAranA cAhiye, manana karanA cAhiye, anubhava karanA cAhiye; arthAt yadi kevala yahI eka pravRtti kI jAya to jIva saMsArasAgarako tairakara pAra pA jAya, aisA lagatA hai| bAkI to zrItIrthakarake samAna jJAnIke binA hara kisIko isa pravRttiko karate hue kalyANakA vicAra karanA, usakA nizcaya honA tathA Atma-svasthatAkA prApta honA durlabha hai| 469 bambaI, maMgasira 1951 IzvarecchA balavAna hai aura kAla bhI bar3A viSama hai / pahile hI jAnate the aura spaSTa zraddhAna thA ki jJAnI-puruSako sakAma bhAvasahita bhajanese AtmAko pratibaMdha hotA hai, aura bahuta bAra to aisA hotA hai ki paramArtha dRSTi naSTa hokara saMsArArtha dRSTi ho jAtI hai| jJAnIke prati aisI dRSTi honese punaH mulabha-bodhitA prApta honA bar3I kaThina bAta hai, aisA jAnakara koI bhI jIva sakAma bhAvase samAgama na kare, isI prakArakA AcaraNa ho rahA thaa| hamane tumako tathA zrI.........."Adiko isa mArgake saMbaMdhameM kahA thA, kintu hamAre dUsare upadezoMkI bhA~ti kisI pUrva prArabdha yogase tatkAla hI usakA grahaNa tumako nahIM hotA thaa| hama jaba kabhI bhI tatsaMbaMdhI kucha bhI kahate the taba pUrvake AcAryoMne aisA AcaraNa kiyA hai-Adi prakArake pratyuttara diye jAte the / una uttaroMse hamAre cittameM isaliye bar3A kheda hotA thA ki yaha sakAma-vRtti duHSama kAlake kAraNa aise mumukSu puruSameM bhI maujUda hai, nahIM to usakA svamameM bhI honA saMbhava na thA / yadyapi usa sakAma-vRttise tuma paramArtha dRSTibhAvako bhUla jAoge, aisA Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 470, 471, 472] vividha patra Adi saMgraha-28yA~ varSa 431 saMzaya nahIM hotA thA, phira bhI prasaMgAnusAra paramArtha dRSTi ke liye zithilatAkA kAraNa honekI saMbhAvanA dikhAI detI thI / kintu usako dekhate hue bar3A kheda to isaliye hotA thA ki isa mumukSukI kuTumbameM sakamabuddhi vizeSa hogI aura paramArtha dRSTi miTa jAyagI, athavA usakI utpattikI saMbhAvanA dUra ho jAyagI, aura isa kAraNase dUsare bahutase jIvoMko vaha sthiti paramArthakI aprAptimeM hetubhUta hogii| phira sakAmabhAvase bhajanevAlekI vRttiko zAMta karanA hamAre dvArA honA kaThina bAta hai, isaliye sakAmI jIvoMko pUrvApara virodha buddhi hone athavA paramArtha- pUjyabhAvanA dUra ho jAnekI saMbhAvanA hameM jo dikhAI detI thI, vaha vartamAnameM na ho, usakA vizeSa upayoga rahe, isIliye use sAmAnyarUpase likhA hai| pUrvApara isa bAtakA mAhAtmya samajhA jAya aura dUsare jIvoMkA upakAra ho vaisA vizeSa lakSa rkhnaa| 470 mohamayI, pauSa sudI 1 zukra. 1951 jisa kisI prakAra asaMgatAdvArA AtmabhAva sAdhya ho usI prakArakA AcaraNa karanA, yahI jinabhagavAnkI AjJA hai| isa upAdhirUpa vyApArAdi prasaMgase chUTanekA bAraMbAra vicAra rahA karatA hai, to bhI usakA aparipaka kAla samajhakara udayake kAraNa vyavahAra karanA par3atA hai| kintu upari-likhita jinabhagavAnkI AjJA prAyaH vismaraNa nahIM hotI hai, aura hAlameM to hama tumako bhI usI bhAvake vicAra karaneke liye kahate haiN| 471 bambaI pASa sudI 10 ravi. 1951 pratyakSa jelakhAnA honepara bhI usakI tyAga karanekI jIvakI icchA nahIM hotI, athavA vaha atyAgarUpa zithilatAko tyAga nahIM sakatA, athavA vaha tyAga buddhi honepara tyAga karate karate kAlayApana karatA jAtA hai-ina saba vicAroMko jIva kaise dUra kare, alpakAlameM vaisA karanA kaise ho, isa viSayameM ho sake to patradvArA likhanA / 472 bambaI, pASa vadI 2, 1951 *2-2-3mA-1951 dravya, eka lakSa. kSetra, mohamayI. -mA. va. 8-1. bhAva, udayabhAva. * spaSTIkaraNaH-2-2-3mA-1951 [2-dvitIyA, 2-kRSNa pakSa, 3 pauSa, mA-mAsa, 1951 saMvat 1951 pauSa vadI 2, 1951. eka lakSa eka lAkha. kSetra-sthAna. mohamayI-cambaI. kAla-samaya. 'mA. va. 8-1-eka varSa aura ATha mahIne. -yaha vicAraNA pauSa vadI 2, 1951 ke dina likhI gaI hai ki dravya-maryAdA eka lakSa rupayekI karanI, bambaI meM eka varSa ATha mahIne nivAsa karanA, aura aisI patti honepara bhI udayabhAvake anusAra pravRtti krnaa| -anuvAdaka. kALa, dravya-dhana. Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 bhImad rAjavandra [patra 471, 474 udAsIna. *dravya- eka lakSa. / kSetra- mohamayI. kAla- 8-1. bhAva-udayabhAva. icchA . prArabdha. 473 bambaI, pauSa vadI 10 ravi. 1951 (1) viSama saMsArake baMdhanako tor3akara jo cala nikale, una puruSoMko anaMta praNAma haiM. cittakI vyavasthA yathAyogya na honese udaya prArabdhake sivAya anya saba prakAroMmeM asaMgabhAva rakhanA hI yogya mAlUma hotA hai; aura vaha vahA~taka ki jinake sAtha jAna-pahicAna hai, unako bhI hAlameM bhUla jA~ya to acchI bAta / kyoMki saMgase niSkAraNa hI upAdhi bar3hA karatI hai, aura vaisI upAdhi sahana karane yogya hAlameM merA citta nahIM hai / nirupAyatAke sivAya kucha bhI vyavahAra karanekI icchA mAlUma nahIM hotI hai; aura jo vyApAra vyavahArakI nirupAyatA hai, usase bhI nivRtta honekI ciMtanA rahA karatI hai / usI taraha manameM dUsareko bodha karaneke upayukta merI yogyatA hAlameM mujhe nahIM lagatI, kyoMki jabataka saba prakArake viSama sthAnakoMmeM samavRtti na ho tabataka yathArtha AtmajJAna nahIM kahA jA sakatA, aura jabataka aisA ho tabataka to nija abhyAsakI rakSA karanA hI yogya hai, aura hAlameM usa prakArakI merI sthiti honese maiM isI prakAra raha rahA hU~, vaha kSamya hai / kyoMka mere cittameM anya koI hetu nahIM hai| vedAMta jagatko mithyA kahatA hai, isameM asatya hI kyA hai ? 474 . bambaI, pauSa 1951 yadi jJAnI-puruSake dRr3ha Azrayase sarvotkRSTa mokSapada sulabha hai to phira pratikSaNa Atmopayogako sthira karane yogya vaha kaThina mArga usa jJAnI-puruSake dRr3ha Azrayase honA sulabha kyoM na ho ? kyoMki * yahA~ isa bAtakA phirase vicAra kiyA mAlUma hotA hai: pramaH-eka lAkha rupayA kisa taraha prApta ho? uttara:-udAsIna rahanese / prabhaH-bambaI meM kisa taraha nivAsa ho? uttarameM kucha nahIM kahA gyaa| pramaH-eka varSa aura ATha mahInekA kAla kisa taraha vyatIta kiyA jAya ! uttr:-icchaabhaavse| prabhA-udayabhAva kyA hai? uttr:-praarbdh| -anuvAdaka. Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 475] vividha patra Adi saMgraha-nayA~ varSa 433 usa upayogakI ekAgratAke binA to mokSapadakI utpatti hai hI nhiiN| jJAnI-puruSake vacanakA dRr3ha Azraya jisako ho jAya usako sarva sAdhana sulabha ho jAte haiM, aisA akhaMDa nizcaya satpuruSoMne kiyA hai| to phira hama kahate haiM ki ina vRttiyoMkA jaya karanA hI yogya hai| una vRttiyoMkA jaya kyoM nahIM ho sakatA ! itanA to satya hai ki isa duHSama kAlameM satsaMgakI samIpatA athavA dRr3ha Azraya adhika cAhiye, aura asatsaMgase atyanta nivRtti cAhiye to bhI mumukSuke liye to yahI ucita hai ki kaThinase kaThina Atma-sAdhanakI hI prathama icchA kare, jisase sarva sAdhana alpakAlameM hI phalIbhUta ho jaoNya / ___ zrItIrthakarane to itanAtaka kahA hai ki jisa jJAnI-puruSakI saMsAra-parikSINa dazA ho gaI hai, usa jJAnI-puruSake paraMparA-karmabaMdha honA saMbhava nahIM hai, to bhI puruSArthako hI mukhya rakhanA cAhiye, jo dUsare jIvake liye bhI AtmasAdhanake pariNAmakA hetu ho / jJAnI-puruSako Atma-pratibaMdharUpameM saMsAra-sevA hotI nahIM, kiMtu prArabdha-pratibaMdharUpameM hotI hai, phira bhI usase nivRttirUpa pariNAmakI prAptikI hI jJAnIkI rIti huA karatI hai| jisa rItikA Azraya karate hue Aja tIna varSoM se vizeSarUpase vaisA kiyA hai, aura usameM avazyameva AtmadazAko bhulAnekA saMbhava rahe, aise udayako bhI yathAzakya samabhAvase sahana kiyA hai / yadyapi usa vedana kAlameM sarvasaMga nivRtti kisI bhI prakArase ho jAya to bar3I acchI bAta ho, aisA sadaiva dhyAna rahA hai / phira bhI sarvasaMga nivRttise jaisI dazA honI cAhiye, vaha dazA udayameM rahe, to alpakAlameM hI vizeSa karmakI nivRtti ho jAya, aisA jAnakara jitanA ho sakA utanA usa prakArakA prayatna kiyA hai / kintu manameM aba yoM rahA karatA hai ki yadi isa prasaMgase arthAt sakala gRhavAsase dUra na huA jA sake, to na sahI, kintu yadi vyApArAdi prasaMgase nivRtta-dUra-duA jA sake to uttama ho / kyoMki AtmabhAvase pariNAmakI prAptimeM jJAnIkI jo dazA honI cAhiye, vaha dazA isa vyApAra-vyavahArase mumukSu jIvako dikhAI nahIM detI hai| isa prakAra jo likhA hai, usake viSayameM abhI hAlameM kabhI kabhI vizeSa vicAra udita hotA hai; usakA jo kucha bhI pariNAma Ave so ThIka / 475 bambaI, mAgha sudI 2 ravi. 1951 . cittameM koI bhI vicAravRtti pariNamI hai, yaha jAnakara hRdayameM AnaMda huA hai| asAra evaM kezarUpa AraMbha parigrahake kAryameM rahate hue yadi yaha jIva kucha bhI nirbhaya athavA ajAgRta rahe to bahuta varSoMke upAsita vairAgyake bhI niSphala cale jAnekI dazA ho jAtI hai, isa prakAra nitya prati nizcayako yAda karake nirupAya prasaMgameM Darase kA~pate hue cittase anivAryarUpameM pravRtta honA cAhiye-isa bAtakA mumukSu jIvake pratyeka kAryameM, kSaNa kSaNameM aura pratyeka prasaMgameM lakSya rakkhe binA mumukSutA rahanI durlabha hai; aura aisI dazAkA anubhava kiye binA mumukSutA bhI saMbhava nahIM hai / mere cittameM hAlameM yahI mukhya vicAra ho rahA hai| . Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 zrImad rAjacandra [patra 476, 477, 478, 479,480 476 bambaI, mAgha sudI 3 soma. 1951 jisa prArabdhako bhoge binA koI dUsarA upAya nahIM hai, vaha prArabdha jJAnIko bhI bhoganA par3atA hai / jJAnI aMtataka AtmArthako tyAga karanekI icchA na kare, itanI hI bhinnatA jJAnImeM hotI hai, aisA jo mahApuruSoMne kahA hai, vaha satya hai| 477 mAgha sudI 7 zanivAra vikrama saMvat 1951 ke bAda Der3ha varSase adhika sthiti nahIM; aura utane kAlameM usake bAdakA jIvanakAla kisa taraha bhogA jAya, usakA vicAra kiyA jAyagA / 478 bambaI, mAgha sudI 8 ravi. 1951 tumane patrameM jo kucha likhA hai, usapara bAraMbAra vicAra karanese, jAgRti rakhanese, jinameM paMcaviSayAdikA azuci-svarUpakA varNana kiyA ho, aise zAstroM evaM satpuruSoMke caritroMko vicAra karanese tathA pratyeka kAryameM lakSya rakhakara pravRtta honese jo kucha bhI udAsa bhAvanA honI ucita hai so hogii| 479 bambaI, phAlguna sudI 12 zukra. 1951 jisa prakArase baMdhanoMse chUTA jA sake, usI prakArakI pravRtti karanA yaha hitakArI kAya hai bAhya paricayako vicArakara nivRtta karanA yaha chUTanekA eka mArga hai| jIva isa bAtako jitanI vicAra karegA utanA hI jJAnI-puruSake mArgako samajhanekA samaya samIpa AtA jaaygaa| 480 bambaI, phAlguna sudI 14 ravi. 1951 azaraNa isa saMsArameM nizcita buddhise vyavahAra karanA jisako yogya na lagatA ho aura usa vyavahArake saMbaMdhako nivRtta karane evaM kama karanemeM vizeSa kAla vyatIta ho jAyA karatA ho, to usa kAmako alpakAlameM karaneke liye jIvako kyA karanA cAhiye ? samasta saMsAra mRtyu Adi bhayoM ke kAraNa azaraNa hai, vaha zaraNakA hetu ho aisI kalpanA karanA kevala mRga-tRSNAke jalake samAna hai| vicAra kara karake zrItIrthakara jaise mahApuruSoMne bhI usase nivRtta honA-chUTa jAnA-yahI upAya DhU~DhA hai / usa saMsArake mukhya kAraNa prema-baMdhana tathA dveSa-baMdhana saba jJAniyoMne svIkAra kiye haiN| unakI vyagratAke kAraNa jIvako nijakA vicAra karanekA avakAza hI prApta nahIM hotA hai, aura yadi hotA bhI hai to usa yogase una baMdhanoMke kAraNa AtmavIrya pravRtti nahIM kara sakatA, aura vaha samasta pramAdakA hetu hai / aura vaise pramAdase lezamAtra-samayakAla-bhI nirbhaya athavA ajAgRta rahanA, yaha isa jIvakI atizaya nirbalatA hai, avivekitA hai, bhrAMti hai aura usake dUra karane meM ati kaThina moha hai| samasta saMsAra do prakAroMse baha rahA hai:-premase aura dveSase / premase virakta hue binA dveSase Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 481, 482] vividha patra mAdi saMgraha-28vA~ varSa 435 chUTA nahIM jAtA, aura premase virakta puruSase sarva saMgase virakta hue binA vyavahArameM rahakara aprema ( udAsa ) dazA rakhanI eka bhayaMkara vrata hai / yadi kevala premakA tyAga karake vyavahArameM pravRtti kI jAya to kitane hI jIvoMkI dayAkA, upakArakA evaM svArthakA bhaMga karane jaisA hotA hai; aura vaisA vicAra kara yadi dayA upakArAdike kAraNa koI premadazA rakhanese vivekIko cittameM kleza bhI hue binA na rahanA cAhiye, to usakA vizeSa vicAra kisa prakArase kiyA jAya ! 481 bambaI, phAlguna sudI 15, 1951 zrIvItarAgako parama bhaktise namaskAra. zrIjina jaise puruSane gRhavAsameM jo pratibaMdha nahIM kiyA, vaha pratibaMdha na honeke liye, AnA athavA patra likhanA nahIM ho sakA, usake liye atyanta dInabhAvase kSamA mA~gatA hU~ / saMpUrNa vItarAgatA na honese isa prakAra vartana karate hue antarameM vikSepa huA hai aura yaha vikSepa bhI zAnta karanA cAhiye, isa prakAra jJAnIne mArga dekhA hai| AtmAkA jo antarvyApAra (antara pariNAmakI dhArA) hai vahI baMdha aura mokSa ( karmase AtmAkA baMdha honA tathA usase AtmAkA chUTa jAnA) kI vyavasthAkA hetu hai; mAtra zarIra-ceSTA baMdha-mokSakI vyavasthAkA hetu nahIM hai| vizeSa rogAdike saMbaMdhase jJAnI-puruSake zarIrameM bhI nirbalatA, maMdatA, mlAnatA, kaMpa, sveda, mUrchA, bAhya-vibhrama Adi dikhAI dete haiM, tathApi jitanI jJAnadvArA, bodhadvArA, vairAgyadvArA, AtmAkI nirmalatA huI hai, utanI nirmalatA honepara usa rogako atapariNAmase jJAnI saMvedana karatA hai; aura saMvedana karate hue kadAcit bAhyasthiti unmatta dikhAI detI ho, phira bhI aMtarpariNAmake anusAra hI karmabaMdha athavA nivRtti hotI hai / 482 bambaI, phAlguna vadI 5 zani. 1951 . sujJa bhAI zrImohanalAlake prati, zrI Darabana / eka patra milA hai| jyoM jyoM upAdhikA tyAga hotA jAtA hai tyoM tyoM samAdhi-sukha pragaTa hotA jAtA hai / jyoM jyoM upAdhikA grahaNa hotA jAtA hai tyoM tyoM samAdhi-sukha kama hotA jAtA hai| vicAra karanepara yaha bAta pratyakSa anubhavase siddha ho jAtI hai| yadi isa saMsArake padArthokA kucha bhI vicAra kiyA jAya to unake prati vairAgya utpanna hue binA na rahe, kyoMki avicArake kAraNa hI unameM mohabuddhi ho rahI hai| AtmA hai, AtmA nitya hai, AtmA karmakA kartA hai, AtmA karmakA bhoktA hai, isase vaha nivRtta ho sakatI hai, aura nivRtta ho sakaneke sAdhana haiM--ina chaha kAraNoMkI jisane vicArapUrvaka siddhi kara lI hai, usako vivekajJAna athavA samyagdarzanakI prApti huI samajha lenI cAhiye, aisA zrIjinabhagavAnne nirUpaNa kiyA hai, aura usa nirUpaNakA mumukSu jIvako vizeSarUpase abhyAsa karanA caahiye| pUrvake kisI vizeSa abhyAsa-balase hI ina chaha kAraNoMkA vicAra utpanna hotA hai, athavA satsaMgake Azrayase usa vicArake utpanna honekA yoga banatA hai| Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 zrImad rAjacandra [patra 483 . anitya padArthake prati mohabuddhi honeke kAraNa AtmAkA astitva, nityatva, evaM avyAbAdhasamAdhisukha bhAnameM nahIM AtA hai| usase mohabuddhimeM jIvako anAdikAlase aisI ekAgratA calI A rahI hai ki usakA viveka karate karate jIvako hAra hArakara pIche lauTanA par3atA hai; aura usa mohagraMthIko nAza karanekA samayake Aneke pahile hI usa vivekako chor3a baiThanekA yoga pUrvakAlameM anekabAra banA hai| kyoMki jisakA anAdikAlase abhyAsa par3a gayA hai use, atyanta puruSArthake binA, alpakAlameM hI chor3A nahIM jA sktaa| isaliye punaH punaH satsaMga, satzAstra, aura apanemeM sarala vicAra dazA karake usa viSayameM vizeSa zrama karanA yogya hai, jisake pariNAmameM nitya, zAzvata aura sukhasvarUpa AtmajJAna hokara nija svarUpakA AvirbhAva hotA hai / isameM prathamase hI utpanna honevAlA saMzaya, dhairya evaM vicArase zAMta ho jAtA hai| adhairyase athavA Ter3hI kalpanA karanese jIvako kevala apane hitako hI tyAga karanekA avasara AtA hai, aura anitya padArthakA rAga rahanese usake kAraNase punaH punaH saMsArake bhramaNakA yoga rahA karatA hai / - kucha bhI AtmavicAra karanekI icchA tumako rahA karatI hai-yaha jAnakara bahuta santoSa huA hai| usa saMtoSameM merA kucha bhI svArtha nahIM hai| mAtra tuma samAdhike mArgapara AnA cAhate ho, isa kAraNa saMsAra-klezase nivRtta honekA tumako prasaMga prApta hogA, isa prakArakI saMbhavatA dekhakara svAbhAvika santoSa hotA hai-yahI prArthanA hai / tA0 16-3-95 A0 sva0 praNAma / 483 bambaI, phAlguna vadI 5 zani 1951 adhikase adhika eka samayameM 108 jIva mukta hote haiM, isa loka-sthitiko jinAgamameM svIkAra kiyA hai; aura pratyeka samayameM eka sau ATha eka sau ATha jIva mukta hote hI rahate haiM, aisA mAneM to isa kramase tInoM kAlameM jitane jIva mokSa prApta kareM, utane jIvoMkI jo anaMta saMkhyA ho, usa saMkhyAse bhI saMsArI jIvoMkI saMkhyA, jinAgamameM anaMtagunI prarUpita kI gaI hai / arthAt tInoM kAlameM jitane jIva mukta hote hoM, unakI apekSA saMsArameM anaMtagune jIva rahate ha, kyoMki unakA parimANa itanA adhika hai| aura isa kAraNa mokSa-mArgakA pravAha sadA pravAhita rahate hue bhI saMsAra-mArgakA uccheda ho jAnA kabhI saMbhava nahIM hai, aura usase baMdha-mokSakI vyavasthAmeM bhI virodha nahIM AtA / isa viSayameM adhika carcA samAgama honepara karoge to koI bAdhA nahIM / jIvakI baMdha-mokSakI vyavasthAke viSayameM saMkSepameM patra likhA hai| sabakI apekSA hAlameM vicAra karane yogya bAta to yaha hai ki upAdhi to karate raheM aura dazA sarvathA asaMga rahe, aisA honA atyaMta kaThina hai / tathA upAdhi karate hue Atma-pariNAma caMcala na ho, aisA honA asaMbhava jaisA hai / utkRSTa jJAnIko chor3akara hama sabako to yaha bAta adhika lakSameM rakhane yogya hai ki AtmAmeM jitanI asampUrNa samAdhi rahatI hai, athavA jo raha sakatI hai, usakA uccheda hI karanA cAhiye / Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 444] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa jIrU 484 bambaI, phAlguna vadI 7 ravi. 1951 sarva vibhAvase udAsIna aura atyaMta zuddha nija paryAyako sahajarUpase AtmAke sevana karaneko zrIjinane tIvra jJAnadazA kahI hai| isa dazAke Aye binA koI bhI jIva baMdhanase mukta nahIM hotA, yaha jo siddhAMta zrIjinane pratipAdana kiyA hai, vaha akhaMDa satya hai / koI viralA hI jIva isa gahana dazAkA vicAra kara sakane yogya hotA hai, kyoMki anAdise. atyaMta ajJAna dazAse isa jIvane jo pravRtti kI hai, usa pravRttike ekadama asatya aura asAra samajhameM Anese usakI nivRtti karanekI bAta sUjhe, yaha honA bahuta kaThina hai / isalie jinabhagavAnne jJAnIpuruSakA Azraya karanerUpa bhaktimArgakA nirUpaNa kiyA hai, jisa mArgake ArAdhana karanese sulabhatAse jJAnadazA utpanna hotI hai| ___ jJAnI-puruSake caraNameM manake sthApita kiye binA bhaktimArga siddha nahIM hotaa| usase phira phirase jinAgamameM jJAnIkI AjJAke ArAdhana karanekA jagaha jagaha kathana kiyA hai / jJAnI-puruSake caraNameM manakA sthApita honA pahile to kaThina par3atA hai, parantu vacanakI apUrvatAse usa vacanakA vicAra karanese tathA jJAnIke prati apUrva dRSTise dekhanese, manakA sthApita honA sulabha hotA hai| ___jJAnI-puruSake AzrayameM virodha karanevAle paMcaviSaya Adi doSa haiN| una doSoMke Aneke sAdhanoMse jaise bane vaise dUra hI rahanA cAhiye, aura prApta sAdhanameM bhI udAsInatA rakhanI cAhiye, athavA una una sAdhanoMmeMse ahaMbuddhi haTAkara unheM rogarUpa samajhakara hI pravRtti karanA yogya hai| anAdi doSakA isa. prakArake prasaMgameM vizeSa udaya hotA hai, kyoMki AtmA usa doSako naSTa karaneke liye use apane sanmukha lAtI hai, usakA svarUpAMtara kara use AkarSita karatI hai, aura jAgRtimeM zithila karake apane meM ekAgra buddhi karA detI hai| vaha ekAgra buddhi isa prakArakI hotI hai ki 'mujhe isa pravRttise usa prakArakI vizeSa bAdhA nahIM hotI; maiM anukramase use chor3a dUMgA aura pahilekI apekSA jAgRta rhuuNgaa'| ityAdi bhrAMtadazAko vaha doSa utpanna karatA hai / isa kAraNa jIva usa doSakA saMbaMdha nahIM chor3atA, athavA vaha doSa bar3hatA hI jAtA hai, isa bAtakA jIvako lakSa nahIM A sakatA / isa virodhI sAdhanakA do prakArase tyAga ho sakatA hai:-eka to usa sAdhanake prasaMgakI nivRtti karanA, aura dUsarA vicArapUrvaka usakI tucchatA samajhanA / vicArapUrvaka tucchatA samajhaneke liye prathama isa paMcaviSaya Adike sAdhanakI nivRtti karanA adhika yogya hai, kyoMki usase vicArakA avakAza prApta hotA hai| - usa paMcaviSaya Adi sAdhanakI sarvathA nivRtti karaneke liye yadi jIvakA bala na calatA ho to krama kramase thor3A thor3A karake usakA tyAga karanA yogya hai-parigraha tathA bhogopabhogake padArthokA alpa paricaya karanA yogya hai| aisA karanese anukramase vaha doSa maMda par3e, Azraya-bhAkti dRr3ha ho tathA jJAnIke vacana AtmAmeM pariNama kara tIvra jJAnadazA pragaTa hokara jIva mukta ho sakatA hai| jIva yadi kabhI kabhI isa bAtakA vicAra kare to usase anAdi abhyAsakA bala ghaTanA kaThina Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 zrImad rAjavandra [patra 485, 486, 487 ho jAya; parantu dina pratidina hareka prasaMgameM, aura hareka pravRttise yadi vaha phira phirase vicAra kare to anAdi abhyAsakA bala ghaTakara apUrva abhyAsakI siddhi honese sulabha Azraya-bhaktimArga siddha ho sakatA hai| 485 bambaI, phAlguna vadI 12 zukra. 1951 janma, jarA, maraNa Adi duHkhoMse samasta saMsAra azaraNa hai / jisane sarva prakArase saMsArakI AsthA chor3a dI hai, vahI nirbhaya huA hai, aura usIne Atma-svabhAvakI prApti kI hai| yaha dazA vicArake binA jIvako prApta nahIM ho sakatI, aura saMgake mohase parAdhIna aise isa jIvako yaha vicAra prApta honA kaThina hai| 486 bambaI, phAlguna 1951 jahA~taka bane tRSNAko kama hI karanA cAhie / janma, jarA, maraNa kisake hote haiM ? jo tRSNA rakhatA hai, use hI janma, jarA aura maraNa hote haiM / isaliye jaise bane taise tRSNAko kama hI karate jAnA caahiye| 487 jabataka yathArtha sampUrNa nijasvarUpa prakAzita ho, tabataka nijasvarUpake nididhyAsanameM sthira rahaneke liye jJAnI-puruSake vacana AdhArabhUta haiM--aisA paramapuruSa tIrthakarane jo kahA hai, vaha satya hai| bArahaveM guNasthAnameM rahanevAlI AtmAko nididhyAsanarUpa dhyAnameM zrutajJAna arthAt mukhyabhUta jJAnIke vacanoMkA Azaya vahA~ AdhArabhUta hai-yaha pramANa jinamArgameM bAraMbAra kahA hai| bodhabIjakI prApti honepara, nirvANamArgakI yathArtha pratIti honepara bhI usa mArgameM yathAsthita sthiti honeke liye jJAnI-puruSakA Azraya mukhya sAdhana hai, aura vaha TheTha pUrNa dazA honetaka rahatA hai; nahIM to jIvako patita ho jAnekA bhaya hai-aisA mAnA gayA hai / to phira svayaM apane Apase anAdise bhrAMta jIvako sadguruke saMyogake binA nijasvarUpakA bhAna honA azakya ho, isameM saMzaya kaise ho sakatA hai ! jise nijasvarUpakA dRr3ha nizcaya rahatA hai, jaba aise puruSako bhI pratyakSa jagatkA vyavahAra bAraMbAra bhulA deneke prasaMgako prApta karA detA hai, to phira usase nyUna dazAmeM bhUla khA jAnemeM to Azcarya hI kyA hai ! apane vicArake balapUrvaka jisameM satsaMga-satzAstrakA AdhAra na ho aise samAgamameM yaha jagatkA vyavahAra vizeSa jora mAratA hai, aura usa samaya bAraMbAra zrIsaharukA mAhAtmya aura AzrayakA svarUpa tathA sArthakatA atyaMta aparokSa satya dikhAI dete haiN| Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 488, 489, 490] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 439 488 bambaI, caitraM sudI 6 soma. 1951 Aja eka patra milA hai / yahA~ kuzalatA hai| patra likhate likhate athavA kucha kahate kahate bArambAra cittakI apravRtti hotI hai aura 'kalpita bAtakA itanA adhika mAhAtmya hI kyA hai ! kahanA kyA ? jAnanA kyA ? sunanA kyA ! pravRtti kaisI !' ityAdi vikSepase cittakI usameM apravRtti hotI hai; aura paramArthake saMbaMdhameM kahate hue, likhate hue usase dUsare prakArake vikSepakI utpatti hotI hai / jisa vikSepameM mukhya isa tIvra pravRttike nirodhake binA usameM-paramArtha kathanameM-bhI hAlameM apravRtti hI zreyaskara lagatI hai / isa bAbata pahile eka savistara patra likhA hai, isaliye yahA~ vizeSa likhane jaisA kucha nahIM hai| yahA~ mAtra cittameM vizeSa sphUrti honese hI yaha likhA hai| motIke vyApAra vagairahakI pravRttikA adhika na karanA ho sake to ThIka hai, aisA jo likhA hai vaha yathAyogya hai aura cittakI icchA bhI nitya aisI hI rahA karatI hai / lobhake hetuse vaha pravRtti hotI hai yA aura kisI hetuse ? aisA vicAra karanepara lobhakA nidAna mAlUma nahIM hotA / viSaya AdikI icchAse yaha pravRtti hotI hai, aisA bhI mAlUma nahIM hotaa| phira bhI pravRtti to hotI hai, isameM sandeha nhiiN| jagat kucha leneke liye pravRtti karatA hai, yaha pravRtti deneke liye hI hotI hogI, aisA mAlUma hotA hai / yahA~ jo yaha mAlUma hotA hai, so yaha yathArtha hogA yA nahIM ! usake liye vicAravAna puruSa jo kaheM so pramANa hai| bambaI, caitra sudI 13, 1951 hAlameM yadi kinhIM vedAntasaMbaMdhI granthoMkA bA~cana athavA zravaNa karanA rahatA ho to usa abhiprAyakA vizeSa vicAra honeke liye thor3e samayake liye zrIAcArAMga, sUyagaDAMga tathA uttarAdhyayanakA bA~canA-vicAranA ho sake to karanA / vedAntake siddhAMtoM tathA jinAgamake siddhAMtameM bhinnatA hai, to bhI jinAgamako vizeSa vicArakA sthala mAnakara vedAntakA pRthakkaraNa karaneke liye una AgamoMkA bA~canA-vicAranA yogya hai / 490 bambaI, caitra vadI 8 budha. 1951 cetanakI cetana paryAya hotI hai, aura jar3akI jar3a paryAya hotI hai-yahI padArthakI sthiti hai / pratyeka samaya jo jo pariNAma hote haiM, ve saba paryAya haiN| vicAra karanese yaha bAta yathArtha mAlUma hogii| likhanA kama ho sakatA hai, isaliye bahutase vicAroMkA kahanA bana nahIM sakatA / tathA bahutase vicAroMke upazama karanerUpa prakRtikA udaya honese kisIko spaSTarUpase kahanA bhI nahIM ho sktaa| hAlameM yahA~ itanI adhika upAdhi nahIM rahatI, to bhI pravRttirUpa saMga honese tathA kSetrake saMtAparUpa honese thore dinake liye yahA~se nivRtta honekA vicAra hotA hai / aba isa viSayameM jo ho so ThIka hai| Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 zrImad rAjacandra [patra 491, 492 491 bambaI, caitra vadI 8, 1951 Atma-vIryake pravRtti karanemeM aura saMkoca karanemeM bahuta vicArapUrvaka pravRtti karanA yogya hai| zubhecchA saMpanna bhAI""ke prati / usa ora Aneke saMbaMdhameM nIce likhI paristhiti hai| jisase logoMko saMdeha ho isa tarahake bAhya vyavahArakA udaya hai, aura usa prakArake vyavahArake sAtha balavAna nirmatha puruSa jaisA upadeza karanA, vaha mArgakA virodha karane jaisA hai; aura aisA samajhakara tathA unake samAna dUsare kAraNoMke svarUpakA vicAra kara prAyaH karake jisase logoMko saMdehakA hetu ho, vaise samAgamameM merA AnA nahIM hotA / kadAcit kabhI kabhI koI samAgamameM AtA hai, aura kucha svAbhAvika kahanA-karanA hotA hai / isameM bhI cittakI icchita pravRtti nahIM hai| pUrvameM yathAsthita vicAra kiye binA jIvane pravRtti kI, isa kAraNa isa prakArake vyavahArakA udaya prApta huA hai; isase bahuta bAra cittameM zoka rahatA hai / parantu use yathAsthita sama pariNAmase sahana karanA hI yogya hai-aisA jAnakara prAyaH karake usa prakArakI pravRtti rahatI hai / phira bhI AtmadazAke vizeSa sthira honeke liye asaMgatAmeM lakSa rahA karatA hai / isa vyApAra Adi udaya-vyavahArase jo jo saMga hotA hai, usameM prAyaH karake asaMga pariNAmakI taraha pravRtti hotI hai, kyoMki usameM kucha sArabhUta nahIM mAlUma hotA / parantu jisa dharma-vyavahArake prasaMgameM AnA ho, vahA~ usa pravRttike anusAra calanA yogya nahIM / tathA koI dUsarA Azaya samajhakara pravRtti kI jAya to hAlameM utanI samarthatA nhiiN| isase usa prakArake prasaMgameM prAyaH karake merA AnA kama hI hotA hai; aura isa kramako badala denA, yaha hAlameM cittameM nahIM baitthtaa| phira bhI usa ora Aneke prasaMgameM vaisA karanekA maiMne kucha bhI vicAra kiyA thA, parantu usa kramako badalanese dUsare viSama kAraNoMkA upasthita honA Age jAkara saMbhava hogA, aisA pratyakSa mAlUma honese krama badalaneke saMbaMdhameM vRttike upazama karane yogya laganese vaisA kiyA hai / isa Azayake sivAya usa ora na Aneke saMbaMdhameM cittameM dUsarA Azaya bhI hai / parantu kisI loka-vyavahArarUpa kAraNase Aneke viSayameM vicArako nahIM chor3A hai| cittapara bahuta dabAva dekara yaha sthiti likhI hai / isapara vicAra kara yadi kucha Avazyaka jaisA mAlUma ho to kabhI ratanajIbhAIko khulAsA karanA / mere Ane na Aneka viSayameM yadi kisI bAtakA kathana na karanA saMbhava ho to kathana na karaneke liye hI vinatI hai / 492 bambaI, caitra vadI 10 zukra. 1951 eka Atma-pariNatike sivAya dUsare viSayoMmeM citta avyavasthitarUpase rahatA hai; aura usa prakArakA avyavasthitapanA loka-vyavahArase pratikUla honese loka-vyavahArakA sevana karanA rucikara nahIM lagatA aura sAtha hI chor3anA bhI nahIM banatA, isa vedanAkA prAyaH karake sAre hI dina saMvedana hotA rahatA hai| khAneke saMbaMdhameM, pIneke saMbaMdha, bolaneke saMbaMdhameM, soneke saMbaMdhameM, likhaneke saMbaMdhoM athavA dUsare vyAvahArika kAryoMke saMbaMdhameM jaisA cAhiye vaise bhAnase pravRtti nahIM kI jAtI, aura una prasaMgoMke Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 493, 494] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 441 rahanese Atma-pariNatiko svataMtra pragaTarUpase anusaraNa karanemeM vipattiyA~ AyA karatI haiM, aura isa viSayakA pratikSaNa duHkha hI rahA karatA hai| nizcala AtmarUpase rahanekI sthitimeM hI cittecchA rahatI hai, aura uparokta prasaMgoMkI Apattike kAraNa usa sthitikA bahutasA viyoga rahA karatA hai; aura vaha viyoga mAtra parecchAse hI rahA hai, svecchAke kAraNase nahIM rahA- yaha eka gaMbhIra vedanA pratikSaNa huA karatI hai| isI bhavameM aura thor3e hI samaya pahile vyavahArake viSayameM bhI tIvra smRti thii| vaha smRti aba vyavahArameM kacit hI maMdarUpase rahatI hai / thor3e hI samaya pahile arthAt thor3e varSo pahile vANI bahuta bola sakatI thI, vaktArUpase kuzalatAse pravRtti kara sakatI thii| vaha aba maMdatAse avyavasthAse rahatI hai| thor3e varSa pahile-thor3e samaya pahile-lekhanazakti ati ugra thI aura Aja kyA likheM, isake sUjhane sUjhanemeM hI dinake dina vyatIta ho jAte haiM, aura phira bhI jo kucha likhA jAtA hai, vaha icchita athavA yogya vyavasthAyukta nahIM likhA jAtA-arthAt eka Atma-pariNAmake sivAya dUsare samasta pariNAmoMmeM udAsInatA hI rahatI hai| aura jo kucha kiyA jAtA hai, vaha jaisA cAhiye vaise bhAvake sauMveM aMzase bhI nahIM hotA / jyoM tyoM kucha bhI kara liyA jAtA hai| likhanekI pravRttikI apekSA vANIkI pravRtti kucha ThIka hai; isa kAraNa jo kucha Apako pUMchanekI icchA ho-jAnanekI icchA ho-usake viSayameM samAgamameM kahA jA skegaa| kuMdakuMdAcArya aura AnandaghanajIkA siddhAMtaviSayaka jJAna tIvra thA / kuMdakundAcAryajI to Atma-sthitimeM bahuta sthira the| jise kevala nAmakA hI darzana ho ve saba samyagjJAnI nahIM kahe jA skte| 493 bambaI, catra vadA 11 zukra. 1951 jama nirmaLatA re ratna sphaTikataNI, temaja jIvasvabhAva re, te jina vIre re dharma prakAziyo, prabaLa kaSAya abhAva re / sahaja-dravyake atyaMta prakAzita honepara arthAt samasta karmoMkA kSaya honepara jo asaMgatA aura sukha-svarUpatA kahI hai, jJAnI-puruSoMkA vaha vacana atyaMta satya hai| kyoMki una vacanoMkA satsaMgase pratyakSa-atyaMta pragaTa-anubhava hotA hai / nirvikalpa upayogakA lakSa, sthiratAkA paricaya karanese hotA hai / sudhArasa, satsamAgama, satzAstra, sadvicAra aura vairAgya-upazama ye saba usa sthiratAke hetu haiN| bambaI, caitra vadI 12 ravi. 1951 adhika vicArakA sAdhana honeke liye yaha patra likhA hai| . 1 jisa taraha sphaTika ratnakI nirmalatA hotI hai, usI taraha jIvakA svabhAva hai| vIra jinavarane prabala kaSAyake bhabhAvako hI dharma prakAzita kiyA hai| Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 zrImad rAjacandra [patra 494 pUrNa jJAnI zrIRSabhadeva Adi puruSoMko bhI prArabdhodaya bhoganepara hI kSaya huA hai, to phira hama jaisoMko vaha prArabdhodaya bhoganA hI par3e, isameM kucha bhI saMzaya nahIM hai / kheda kevala itanA hI hotA hai ki hameM isa prakArake prArabdhodayameM zrIRSabhadeva Adi jaisI aviSamatA rahe, itanA bala nahIM hai; aura isa kAraNa prArabdhodayake honepara bAraMbAra usase aparipakva kAlameM hI chUTanekI kAmanA ho AtI hai ki yadi isa viSama prArabdhodayameM kisI bhI upayogakA yathAtathyabhAva na rahA to phira Atma-sthiratA hote hue bhI avasara DhU~DhanA par3egA, aura pazcAttApapUrvaka deha chUTegI-aisI ciMtA bahuta bAra ho jAtI hai| isa prArabdhodayake dUra honepara nivRttikarmake vedana karanerUpa prArabdhakA udaya honekA hI vicAra rahA karatA hai, parantu vaha turata hI arthAt ekase Der3ha varSake bhItara ho jAya, aisA to dikhAI nahIM detA, aura pala pala bhI bItanI kaThina par3atI hai| ekase Der3ha varSa bAda pravRttikarmake vedana karanekA sarvathA kSaya ho jAyagA-aisA bhI nahIM mAlUma hotA / kucha kucha udaya vizeSa maMda par3egA, aisA lagatA hai / AtmAkI kucha asthiratA rahatI hai / gatavarSakA motiyoMkA vyApAra lagabhaga nibaTane AyA hai| isa varSakA motiyoMkA vyApAra gatavarSakI apekSA lagabhaga dugunA ho gayA hai / gatavarSakI taraha usakA koI pariNAma AnA kaThina hai / thor3e dinoMkI apekSA hAlameM ThIka hai, aura isa varSa bhI usakA gatavarSa jaisA nahIM, to bhI kucha pariNAma ThIka AvegA yaha saMbhava hai / parantu usake vicArameM bahuta samaya vyatIta hone jaisA hotA hai, aura usake liye zoka hotA hai ki isa eka parigrahakI kAmanAkI jo balavAna pravRtti jaisI hotI hai, use zAMta karanA yogya hai aura use kucha kucha karanA par3e, aise kAraNa rahate haiM / aba jaise taise karake vaha prArabdhodaya turata hI kSaya ho jAya to acchA hai, aisA bahuta bAra manameM AyA karatA hai / yahA~ jo Ar3ata tathA motiyoMkA vyApAra hai, usameMse merA chUTanA ho sake athavA usakA bahuta samAgama kama honA saMbhava ho, usakA koI rAstA dhyAnameM Aye to likhanA / cAhe to isa viSayameM samAgamameM vizeSatAse kaha sako to kahanA / yaha bAta lakSameM rkhnaa| lagabhaga tIna varSase aisA rahA karatA hai ki paramArthasaMbaMdhI athavA vyavahArasaMbaMdhI kucha bhI likhate hue aruci ho jAtI hai, aura likhate likhate kalpita jaisA laganese bArambAra apUrNa chor3a denekA hI mana hotA hai / jisa samaya citta paramArthameM ekAgravat ho, usa samaya yadi paramArthasaMbaMdhI likhanA athavA kahanA ho sake to vaha yathArtha kahA jAya, parantu citta yadi asthiravat ho aura paramArthasaMbaMdhI likhA athavA kahA jAya to vaha kevala udIraNA jaisA hI hotA hai| tathA usameM aMtattikA yAthAtathya upayoga na honese, vaha Atma-buddhise likhita athavA kathita na honese, kalpitarUpa hI kahA jAtA hai / jisase tathA usa prakArake dUsare kAraNoMse paramArthaka saMbaMdhameM likhanA athavA kahanA bahuta hI kama ho gayA hai / isa sthalapara sahaja prazna hogA ki cittake asthiravat ho jAnekA kyA hetu hai ! jo citta paramArthameM vizeSa ekApravat rahatA thA usa cittake paramArthameM asthiravat ho jAnekA kucha to kAraNa honA hI cAhiye / yadi paramArtha saMzayakA hetu mAlUma huA ho to vaisA honA saMbhava hai, athavA kisI tathAvidha Atmavaryike maMda homerUpa tIvra prArabdhodayake balase vaisA ho sakatA hai| ina do Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 495] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa hetuoMse paramArthakA vicAra karate hue, likhate hue, athavA kahate hue cittakA asthiravat rahanA saMbhava hai| usameM pahile kahe hue hetukA honA saMbhava nahIM / kevala jo dUsarA hetu kahA hai, vahI saMbhava hai / AtmavIryake maMda honerUpa tIvra prArabdhodaya honese usa hetuko dUra karanekA puruSArtha honepara bhI kAlakSepa huA karatA hai, aura usa prakArake udayataka vaha asthiratA dUra honI kaThina hai; aura usase paramArthasvarUpa cittake binA tatsaMbaMdhI likhanA yA kahanA, yaha kalpita jaisA hI lagatA hai / to bhI kucha prasaMgoMmeM vizeSa sthiratA rahatI hai| vyavahArake saMbaMdhameM kucha bhI likhate hue usake asArabhUta aura sAkSAt bhrAMtirUpa laganese usake saMbaMdhameM kucha likhanA athavA kahanA tuccha hI hai, vaha AtmAko vikalatAkA hetu hai, aura jo kucha likhanA yA kahanA hai, vaha na kahA ho to bhI cala sakatA hai| isaliye jabataka vaisA rahe tabataka to avazya vaisA karanA yogya hai, aisA jAnakara bahutasI vyAvahArika bAteM likhane, karane athavA kahanekI Adata nahIM rahI hai / kevala jisa vyApAra Adi vyavahArameM tIna prArabdhodayase pravRtti hai, vahA~ kucha kucha pravRtti hotI hai / yadyapi usakI bhI yathArthatA mAlUma nahIM hotii| zrIjina vItarAgane dravya-bhAva saMyogase phira phira chUTanekA upadeza diyA hai, aura usa saMyogakA vizvAsa parama jJAnIko bhI nahIM karanA cAhiye, yaha nizcala mArga jinhoMne kahA hai, una zrIjina vItarAgake caraNa-kamalameM atyaMta namra pariNAmase namaskAra hai| darpaNa, jala, dIpaka, sUrya aura cakSuke svarUpake Upara vicAra karoge to vaha vicAra, kevalajJAnase padArtha prakAzita hote haiM, aisA jo kahA hai, use samajhanemeM kucha kucha upayogI hogaa| 495 kevalajJAnase padArtha kisa taraha dikhAI dete haiM ! isa praznakA uttara samAgamameM samajhanese spaSTa samajhameM A sakatA hai| to bhI saMkSepameM nIce likhA hai: jaise jahA~ jahA~ dIpaka hotA hai, vahA~ vahA~ vaha prakAzarUpase hotA hai, usI taraha jahA~ jahA~ jJAna hotA hai vahA~ vahA~ vaha prakAzarUpase hI hotA hai| jaise dIpakakA sahaja svabhAva hI padArthako prakAza karanekA hotA hai, vaise hI jJAnakA sahaja svabhAva bhI padArthoMko prakAza karanekA hai / dIpaka dravyakA prakAzaka hai, aura jJAna dravya-bhAva donoMkA prakAzaka hai / jaise dIpakakA prakAza honese usake prakAzakI sImAmeM jo koI padArtha hotA hai, vaha padArtha kudaratI hI dikhAI detA hai, usI taraha jJAnakI maujUdagIse padArtha svAbhAvikarUpase dikhAI dete haiN| jisameM sampUrNa padArtha yAthAtathya aura svAbhAvikarUpase dikhAI dete haiM, use kevalajJAna kahA hai / yadyapi paramArthase aisA kahA hai ki kevalajJAna bhI anubhavameM to kevala AtmAnubhavakA hI kartA hai, vaha vyavahAranayase hI lokAloka prakAzaka hai / jaise darpaNa, dIpaka aura cakSu padArthake prakAzaka haiM, usI taraha jJAna bhI padArthakA prakAzaka hai / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 496, 497, 498 496 bambaI, caitra vadI 12 ravi. 1951 zrIjina vItarAgane dravya-bhAva saMyogase phira phira chUTanekA upadeza kiyA hai, aura usa saMyogakA vizvAsa parama jJAnIko bhI nahIM karanA cAhiye, yaha akhaMDa mArga jisane kahA hai, aise zrIjina vItarAgake caraNa-kamalake prati atyaMta bhaktise namaskAra ho| Atma-svarUpake nizcaya honemeM jIvakI anAdi kAlase bhUla hotI AtI hai| samasta zrutajJAnasvarUpa dvAdazAMgameM sabase prathama upadeza karane yogya AcArAMgasUtra hai / usake prathama zrutaskaMdhameM prathama adhyayanake prathama uddezake prathama vAkyameM jo zrIjinane upadeza kiyA hai, vaha samasta aMgoMke samasta zrutajJAnakA sArabhUta hai--mokSakA bIjabhUta hai-samyaktvasvarUpa hai / usa vAkyameM upayoga sthira honese jIvako nizcaya hogA ki jJAnI-puruSake samAgamakI upAsanAke binA jIva jo kucha svacchaMdase nizcaya kara le, vaha chUTanekA mArga nahIM hai| sabhI jIvoMkA svabhAva paramAtmasvarUpa hai, isameM saMzaya nahIM, to phira zrI'"apaneko paramAtmasvarUpa mAneM to yaha bAta asatya nahIM / parantu jabataka vaha svarUpa yAthAtathya pragaTa na ho tabataka mumukSujijJAsu-rahanA hI adhika uttama hai, aura usa rAstese yathArtha paramAtmasvarUpa pragaTa hotA hai; jisa mArgako chor3akara pravRtti karanese usa padakA bhAna nahIM hotA, tathA zrIjina vItarAga sarvajJa puruSoMkI AsAtanA karanerUpa pravRtti hotI hai / dUsarA kucha mata-bheda nahIM hai / _mRtyukA Agamana avazya hai| 497 tumheM vedAntaviSayaka granthake bA~canekA athavA usa prasaMgakI bAtacItake zravaNa karanekA samAgama hatA ho to jisase usa bA~canase tathA zravaNase jIvameM vairAgya aura upazamakI vRddhi ho aisA karanA yogya hai| usameM pratipAdana kiye hue siddhAMtakA yadi nizcaya hotA ho to karanemeM hAni nahIM, phira bhI jJAnI-puruSa samAgamakI upAsanAse siddhAMtakA nizcaya kiye binA Atma-virodha hI honA saMbhava hai| 198 bambaI, caitra vadI 14 budha. 1951 cAritra-(zrIjinake abhiprAyake anusAra cAritra kyA hai ? yaha vicArakara samavasthiti honA)dazAsaMbaMdhI anuprekSA karanese jIvameM svasthatA utpanna hotI hai| vicAradvArA utpanna huI cAritra-pariNAmasvabhAvarUpa svasthatAke binA jJAna niSphala hai, yaha jo jinabhagavAnkA abhimata hai vaha avyAbAdha satya hai| tatsaMbaMdhI anuprekSA bahutabAra rahanepara bhI caMcala pariNatike hetu upAdhi-yogake tIvra udayarUpa honese cittameM prAyaH karake khedase jaisA rahatA hai, aura usa khedase zithilatA utpanna hokara kucha vizeSa nahIM kahA jA sakatA / bAkI kucha kahaneke viSayameM to cittameM bahuta bAra rahatA hai| yahI vinatI hai| Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 499, 500, 501] vividha patra Adi saMgraha-28yA~ varSa 499 bambaI, caitra 1951 viSaya Adi icchita padArtha bhogakara unase nivRtta honekI icchA rakhanA aura usa kramase pravRtti karanese Age calakara usa viSaya-mUrchAkA utpanna honA saMbhava na ho, yaha honA kaThina hai; kyoMki jJAna dazAke binA viSayakI nirmUlatA honA saMbhava nahIM / viSayoMkA kevala udaya bhoganese hI nAza honA sambhava hai, parantu yadi jJAna-dazA na ho to viSaya-sevana karanemeM utsuka pariNAma hue binA na rahe aura usase parAjita honeke badale ulTI viSayakI vRddhi hI honA saMbhava hai| jinheM jJAna-dazA hai, vaise puruSa viSayAkAMkSAse athavA viSayakA anubhava karake usase virakta honekI icchAse usameM pravRtti nahIM karate, aura yadi ve isa taraha pravRtti karaneke liye udyata hoM to jJAnapara bhI AvaraNa A jAnA saMbhava hai| mAtra prArabdhasaMbaMdhI udaya ho, arthAt chUTA na jA sake, usIse jJAnI-puruSakI bhoga-pravRtti hai / vaha bhI pUrva aura pazcAtmeM pazcAttApayukta aura maMdatama pariNAmayukta hotI hai| sAmAnya mumukSu jIvako vairAgyake udbhavake liye viSayakA ArAdhana karanese to prAyaH karake baMdhanameM par3a jAnA hI saMbhava hai, kyoMki jJAnI-puruSa bhI usa prasaMgako bahuta muzkilase jIta sakA hai; to phira jisakI kevala vicAra-dazA hai aise puruSakI zakti nahIM hai ki vaha usa viSayako isa prakArase jIta ske| jisa jIvako mohanIya karmarUpI kaSAyakA tyAga karanA ho, aura 'jaba vaha usakA ekadama tyAga karanekA vicAra karegA taba kara sakegA' isa prakArake vizvAsake Upara rahakara, jo usakA krama kramase tyAga karanekA vicAra nahIM karatA, to vaha ekadama tyAga karanekA prasaMga Anepara mohanIya karmake balake sAmane nahIM Tika sakatA / kAraNa ki karmarUpa zatruko dhIre dhIre nirbala kiye binA use nikAla bAhara karanA ekadama asaMbhava hotA hai / AtmAkI nirbalatAke kAraNa usake Upara mohakA prAbalya rahata, haiM / usakA jora kama karaneke liye yadi AtmA prayatna kare to eka bAragI hI usake Upara jaya prApta kara lenekI dhAraNAmeM vaha ThagA jAtI hai / jabataka moha-vRtti lar3aneke liye sAmane nahIM AtI tabhItaka mohake vaza hokara AtmA apanI balavattA samajhatI hai, parantu usa prakArakI kasauTIkA avasara upasthita honepara AtmAko apanI kAyaratA samajhameM A jAtI hai| isaliye jaise bane taise pA~coM indriyoMko vazameM lAnA cAhiye / usameM bhI mukhyatayA upastha indriyako vazameM lAnA cAhiye / isI prakAra anukramase dUsarI indriyoM -(apUrNa) 501 saM. 1951 vaizAkha sudI 5 somavArake dina-sAyaMkAlase pratyAkhyAna. saM. 1951 vaizAkha sudI 14 bhaumavArake dina. Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. zrImad rAjacandra [patra 502, 503 502 bambaI, vaizAkha sudI 11 ravi. 1951 (1) dharmako namaskAra. vItarAgako namaskAra. zrIsatpuruSoMko namaskAra. (2) so' dhammo jatya dayA, dasahadosA na jassa so devo, so hu gurU jo nANI, AraMbhapariggahA viro| 503 (1) sarva klezase aura sarva duHkhase mukta honekA upAya eka Atma-jJAna hai / vicArake binA Atma-jJAna nahIM hotA, aura asatsaMga tathA asatprasaMgase jIvakA vicAra-bala pravRtti nahIM karatA, isameM kiMcinmAtra bhI saMzaya nhiiN| AraMbha-parigrahakI alpatA karanese asatprasaMgakA bala ghaTatA hai| satsaMgake Azrayase asatsaMgakA bala ghaTatA hai / asatsaMgakA bala ghaTanese Atma-vicAra honekA avakAza prApta hotA hai / Atma-vicAra honese Atma-jJAna hotA hai / aura Atma-jJAnase nija svabhAvarUpa, sarva kleza aura sarva duHkharahita mokSa prApta hotI hai-yaha bAta sarvathA satya hai / jo jIva moha-nidrAmeM so rahe haiM ve amuni haiM, muni to niraMtara Atma-vicArapUrvaka jAgRta hI rahate haiM / pramAdIko sarvathA bhaya hai, apramAdIko kisI tarahakA bhI bhaya nahIM, aisA zrIjinane kahA hai| samasta padArthoke svarUpa jAnanekA eka mAtra hetu AtmajJAna prApta karanA hai / yadi Atma-jJAna na ho to samasta padArthoke jJAnakI niSphalatA hI hai| jitanA Atma-jJAna ho utanI hI Atma-samAdhi pragaTa ho| kisI bhI tathArUpa saMyogako pAkara jIvako yadi eka kSaNabhara bhI aMtarbheda-jAgRti ho jAya to use mokSa vizeSa dUra nahIM hai| anya pariNAmameM jitanI tAdAtmyavRtti hai, utanI hI mokSa dUra hai| yadi koI Atmayoga bana jAya to isa manuSyatAkA kisI taraha bhI mUlya nahIM ho sakatA / prAyaH manuSya dehake binA Atmayoga nahIM banatA-aisA jAnakara atyaMta nizcaya karake isI dehameM Atmayoga utpanna karanA yogya hai| vicArakI nirmalatAse yadi yaha jIva anya paricayase pIche haTa jAya to use sahajameM-abhIAtmayoga pragaTa ho jAya / 1 jahA~ dayA hai vahA~ dharma hai jisake agaraha doSa nahIM vaha deva hai; tathA jo zAnI aura AraMbha-parigrahase rahita hai vaha gurU hai| Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 503] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa asatsaMgake samAgamakA vizeSa ghirAva hai, aura yaha jIva usase anAdikAlase hInasattva ho jAneke kAraNa usase avakAza prApta karaneke liye, athavA usakI nivRtti karaneke lie jaise bane vaise yadi satsaMgakA Azraya kare to vaha kisI taraha puruSArtha-yogya hokara vicAra-dazAko prApta kara sakatA hai| ___jisa prakArase isa saMsArakI anityatA asAratA atyaMtarUpase bhAsita ho, usa prakArase AtmavicAra utpanna hotA hai| . isa samaya isa upAdhi-kAryase chUTaneke liye vizeSa ati vizeSa pIr3A rahA karatI hai, aura yadi isase chUTe binA jo kucha bhI kAla vyatIta hotA hai, to vaha isa jIvakI zithilatA hI hai, aisA lagatA hai, athavA aisA nizcaya rahA karatA hai| janaka Adi jo upAdhimeM rahate hue bhI AtmasvabhAvase rahate the, unakI aise AlaMbanake prati kabhI bhI buddhi na hotI thii| 'zrIjina jaise jannatyAgI bhI jise chor3akara cala diye, aise bhayake heturUpa upAdhi-yogakI nivRttiko karate karate yadi yaha pAmara jIva kAla vyatIta karegA to azreya hogA, yaha bhaya jIvake upayogameM rahatA hai, kyoMki aisA hI kartavya hai / jo rAga-dveSa Adi pariNAma ajJAnake binA saMbhavita nahIM hote, una rAga-dvepa Adi pariNAmoMke honepara, jIvanmuktiko sarvathA mAnakara, jIva jIvanmukta dazAkI AsAtanA karatA hai-isa prakAra pravRtti karatA hai| una rAga-dveSa pariNAmoMkA sarvathA kSaya karanA hI kartavya hai| jahA~ atyaMta jJAna ho, vahA~ atyaMta tyAga hotA hai / atyaMta tyAgake pragaTa hue binA atyaMta jJAna nahIM hotA, aisA zrItIrthakarane svIkAra kiyA hai| Atma-pariNAmapUrvaka jitanA anya padArthakA tAdAtmya-adhyAsa-nivRtta kiyA jAya, use zrIjinane tyAga kahA hai| usa tAdAtmya-adhyAsa-nivRttirUpa tyAga honeke liye isa bAhya prasaMgakA tyAga bhI upakAraka hai-kAryakArI hai / bAhya prasaMgake tyAgake liye aMtAga nahIM kahA-aisA honepara bhI isa jIvako aMtAgake liye bAhya prasaMgakI nivRttiko kucha bhI upakAraka mAnanA yogya hai| hama nitya chUTanekA hI vicAra karate haiM, aura jaise bane jisase vaha kArya turata hI nibaMTa jAya vaisI jApa japA karate haiM / yadyapi aisA lagatA hai ki vaha vicAra aura jApa abhI tathArUpa nahIM haizithila hai, isaliye atyaMta vicAra aura upratAse usa jApake ArAdhana karanekA alpakAlameM saMyoga juTAnA yogya hai-aisA rahA karatA hai| prasaMgapUrvaka kucha parasparake saMbaMdha jaise vacana isa patrameM likhe haiN| unake vicArameM sphurita honese, unheM sva-vicAra-balakI vRddhike liye aura tumhAre bA~cane-vicAraneke liye likhA hai| (2) jIva, pradeza, paryAya, saMkhyAta, asaMkhyAta, anaMta Adike viSayameM tathA rasakI vyApaka tAke viSayameM kramapUrvaka samajhanA yogya hogaa| Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 504, 505, 506 504 bambaI, vaizAkha sudI 1951 / zrI....... se sudhArasasaMbaMdhI bAtacIta karanekA tumheM avasara prApta ho to krnaa| . .. jo deha pUrNa yuvAvasthA aura sampUrNa ArogyatAyukta dikhAI denepara bhI kSaNabhaMgura hai, usa dehameM prIti karake kyA kareM ? jagatke samasta padArthokI apekSA jisake prati sarvotkRSTa prIti hai, aisI yaha deha bhI duHkhakI hI hetu hai, to phira dUsare padArtha meM sukhake hetukI kyA kalpanA karanA ! jina puruSoMne, jaise vastra zarIrase bhinna hai, isI taraha AtmAse zarIra bhinna hai-yaha jAna liyA hai, ve puruSa dhanya haiN| yadi dUsarekI vastukA apane dvArA grahaNa ho gayA ho, to jisa samaya yaha mAlUma ho jAtA ha ki yaha vastu dUsarekI hai, usI samaya mahAtmA puruSa use vApisa lauTA dete haiN| .. duHSama kAla hai, isameM saMzaya nhiiN| tathArUpa paramajJAnI Apta-puruSakA prAyaH viraha hI hai| virale hI jIva samyakdRSTibhAva prApta kareM, aisI kAla-sthiti ho gaI hai| jahA~ sahaja-siddha-AtmacAritra dazA rahatI hai, aisA kevalajJAna prApta karanA kaThina hai, isameM saMzaya nahIM / pravRtti vizrAnta nahIM hotI; viraktabhAva adhika rahatA hai / vanameM athavA ekAMtameM sahaja svarUpakA anubhava karatI huI AtmA nirviSaya rahe, aisA karanemeM hI samasta icchA rukI huI hai| 505 bambaI, vaizAkha sudI 15 budha. 1951 AtmA atyaMta sahaja svasthatA prApta kare, yahI zrIsarvajJane samasta jJAnakA sAra kahA hai| - anAdikAlase jIvane niraMtara asvasthatAkI hI ArAdhanA kI hai, jisase jIvako svasthatAkI ora AnA kaThina par3atA hai| zrIjinane aisA kahA hai ki 'yathApravRttikaraNa'taka jIva anaMta bAra A cukA hai, parantu jisa samaya graMthI-bheda honetaka Agamana hotA hai, usa samaya vaha kSobha pAkara 'pIche saMsAra-pariNAmI ho jAyA karatA hai / graMthI-bheda honemeM jo vIrya-gati cAhiye, usake honeke liye jIvako nityaprati satsamAgama, sadvicAra aura sagraMthakA paricaya niraMtararUpase karanA zreyaskara hai| isa dehakI Ayu pratyakSa upAdhi-yogase vyatIta huI jA rahI hai, isaliye atyaMta zoka hotA hai, aura usakA yadi alpakAlameM hI upAya na kiyA gayA, to hama jaise avicArI loga bhI thor3e hI samajhane caahiye| jisa jJAnase kAma nAza ho usa jJAnako atyaMta bhaktise namaskAra ho| 506 bambaI, vaizAkha sudI 15 budha. 1951 .... sabakI apekSA jisameM adhika sneha rahA karatA hai, aisI yaha kAyA roga jarA Adise apanI hI AtmAko duHkharUpa ho jAtI hai, to phira usase dUra aise dhana Adise jIvako tayArUpa (yathAyogya ) sukha-vRtti ho, aisA vicAra karanepara vicAravAnakI buddhiko avazya kSobha honA cAhiye, aura use kisI dUsare hI vicArakI ora jAnA cAhiye-aisA jJAnI-puruSoMne jo nirNaya kiyA hai, vaha yAthAtathya hai| . Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 507, 508, 509] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 507 bambaI, vaizAkha vadI 7 guru. 1951 vedAnta AdimeM jo AtmasvarUpakI vicAraNA kahI hai, usa vicAraNAkI apekSA zrIjinAgamameM jo AtmasvarUpakI vicAraNA hai, usameM bheda AtA hai / ' sarva-vicAraNAkA phala AtmAkA sahaja svabhAvase pariNAma honA hI hai| ____ sampUrNa rAga-dveSake kSaya hue binA sampUrNa AtmajJAna pragaTa nahIM hotA, aisA jo jinabhagavAnne nirdhAraNa kahA hai, vaha vedAMta AdikI apekSA prabalarUpase pramANabhUta hai| sabakI apekSA vItarAgake vacanako sampUrNa pratItikA sthAna mAnanA yogya hai / kyoMki jahA~ rAga Adi doSoMkA sampUrNa kSaya ho gayA ho, vahIM sampUrNa jJAna-svabhAvake pragaTa honeke liye yogya nizcayakA honA saMbhava hai| zrIjinako sabakI apekSA utkRSTa vItarAgatAkA honA saMbhava hai / kyoMki unake vacana pratyakSa pramANa haiM / jisa kisI puruSako jitane aMzameM vItarAgatA hotI hai, utane hI aMzameM usa puruSake vAkya mAnane yogya haiN| sAMkhya Adi darzanameM baMdha-mokSakI jisa jisa vyAkhyAkA upadeza kiyA hai, usase prabala pramANase siddha vyAkhyA zrIjina vItarAgane kahI hai, aisA maiM mAnatA huuN| 509 hamAre cittameM bArambAra aisA AtA hai aura aisA pariNAma sthira rahA karatA hai ki jaisA AtmakalyANakA nirdhAraNa zrIvardhamAna svAmIne athavA zrIRSabhadeva Adine kiyA hai, vaisA nirdhAraNa dUsare sampradAyameM nahIM hai| __ vedAnta Adi darzanakA lakSa bhI Atma-jJAnakI aura sampUrNa mokSakI ora jAtA huA dekhanemeM AtA hai, parantu usameM sampUrNatayA usakA yathAyogya nirdhAraNa mAlUma nahIM hotA-aMzase hI mAlUma hotA hai, aura kucha kucha usakA bhI paryAyAMtara mAlUma hotA hai / yadyapi vedAntameM jagaha jagaha Atma-caryAkA hI vivecana kiyA gayA hai, parantu vaha caryA spaSTarUpase aviruddha hai, aisA abhItaka nahIM mAlUma ho sakA / yaha bhI honA saMbhava hai ki kadAcit vicArake kisI udaya-bhedase vedAntakA Azaya bhinnarUpase samajhameM AtA ho, aura usase virodha mAlUma hotA ho, aisI AzaMkA bhI phira phirase cittameM kI hai, vizeSa ati vizeSa AtmavIryako pariNamAkara use avirodhI dekhaneke liye vicAra kiyA gayA hai, phira bhI aisA mAlUma hotA hai ki vedAntameM jisa prakArase AtmasvarUpa kahA hai, usa prakArase vedAMta sarvathA avirodha bhAvako prApta nahIM ho sakatA / kyoMki jisa taraha vaha kahatA hai, Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 zrImad rAjacandra [patra 510 AtmasvarUpa usI taraha nahIM hai-usameM koI bar3A bheda dekhanemeM AtA hai, aura usa usa prakArase sAMkhya Adi darzanoMmeM bhI bheda dekhA jAtA hai| ____ mAtra eka zrIjinane jo AtmasvarUpa kahA hai vaha vizeSAtivizeSa avirodhI dekhanemeM AtA hai-usa prakArase vedana karanemeM AtA hai| jinabhagavAnkA kahA huA AtmasvarUpa sampUrNatayA avirodhA honA ucita hai, aisA mAlUma hotA hai| parantu vaha sampUrNatayA avirodhI hI hai, aisA jo nahIM kahA jAtA, usakA hetu kevala itanA hI hai ki abhI sampUrNatayA AtmAvasthA pragaTa nahIM huI / isa kAraNa jo avasthA apragaTa hai, usa avasthAkA vartamAnameM anumAna karate haiN| jisase usa anumAnako usapara atyaMta bhAra na dene yogya mAnakara, vaha vizeSAtivizeSa avirodhI hai, aisA kahA hai-vaha sampUrNa avirodhI hone yogya hai, aisA lagatA hai| sampUrNa AtmasvarUpa kisI bhI to puruSameM pragaTa honA cAhiye-isa prakAra AtmAmeM nizcaya pratIti-bhAva AtA hai| aura vaha kaise puruSameM pragaTa honA cAhiye, yaha vicAra karanese vaha jinabhagavAn jaise puruSako pragaTa honA cAhiye, yaha spaSTa mAlUma hotA hai / isa sRSTimaMDalameM yadi kisI bhI sampUrNa AtmasvarUpa pragaTa hone yogya ho to vaha sarvaprathama zrIvardhamAna svAmImeM pragaTa hone yogya lagatA hai, athavA usa dazAke puruSoMmeM sabase prathama sampUrNa AtmasvarUpa ----- ( apUNa) 510 bambaI, vaizAkha vadI 10 ravi. 1951 'alpakAlameM upAdhirahita honekI icchA karanevAleko Atma-pariNatiko kisa vicArameM lAnA yogya hai, jisase vaha upAdhirahita ho sake ?' yaha prazna hamane likhA thaa| isake uttarameM tumane likhA ki jabataka rAgakA baMdhana hai tabataka upAdhirahita nahIM huA jAtA, aura jisase vaha baMdhana AtmapariNatise kama par3a jAya, vaisI pariNati rahe to alpakAlameM hI upAdhirahita huA jA sakatA hai-isa taraha jo uttara likhA hai, vaha yathArtha hai| yahA~ praznameM itanI vizeSatA hai ki yadi balapUrvaka upAdhi-yoga prApta hotA ho, usake prati rAga-dveSa Adi pariNati kama ho, upAdhi karaneke liye cittameM bArambAra kheda rahatA ho, aura usa upAdhike tyAga karanemeM pariNAma rahA karatA ho, vaisA honepara bhI udaya-balase yadi upAdhi-prasaMga rahatA ho to usakI kisa upAyase nivRtti kI jA sakatI hai?' isa praznaviSayaka jo lakSa pahu~ce so likhanA / bhAvArthaprakAza graMtha hamane par3hA hai / usameM sampradAyake vivAdakA kucha kucha samAdhAna ho sake, aisI racanA kI hai, parantu tAratamyase vaha vAstavika jJAnavAnakI racanA nahIM, aisA mujhe lagatA hai| ___ zrIDUMgarane ' akhai purukha eka varakha hai| yaha jo savaiyA likhAyA hai, vaha bA~cA hai| zrIDUMgarako isa savaiyAkA vizeSa anubhava hai, parantu isa savaiyAmeM bhI prAyaH karake chAyA jaisA upadeza dekhanemeM AtA hai, aura usase amuka hI nirNaya kiyA jA sakatA hai, aura kabhI jo nirNaya kiyA jAya to vaha pUrvApara avirodhI hI rahatA hai-aisA prAyaH karake lakSameM nahIM AtA / jIvake puruSArtha-dharmako isa prakArako Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 451 patra 511, 512 513] vividha patra Adi saMgraha-28vA varSa 451 vANI aneka tarahase balavAna banAtI hai, itanA usa vANIkA upakAra bahutase jIvoMke prati honA saMbhava tumhAre Ajake patrameM aMtameM zrIDUMgarane jo sAkhI likhAI hai-'vyavahAranI jALa pAMdaDe pAMdaDe parajaLI-yaha jisameM prathama pada hai, vaha yathArtha hai / yaha sAkhI upAdhise udAsIna cittako dhIrajakA kAraNa ho sakatI hai| 511 bambaI, vaizAkha vadI 14 guru. 1951 zaraNa ( Azraya ) aura nizcaya kartavya hai / adhairyase kheda nahIM karanA cAhiye / cittameM deha Adi bhayakA vikSepa bhI karanA yogya nahIM / asthira pariNAmakA upazama karanA yogya hai / ___ 512 bambaI, jyeSTha sudI 2 ravi. 1951 apArakI taraha saMsAra-samudrase tAranevAle aise saddharmakA niSkAraNa karuNAse jisane upadeza kiyA hai, usa jJAnI-puruSake upakArako namaskAra ho ! namaskAra ho ! mujhe prAyaH karake nivRtti mila sakatI hai, parantu yaha kSetra svabhAvase vizeSa pravRttiyukta hai; isa kAraNa nivRtti kSetrameM jaise satsamAgamase Atma-pariNAmakA utkarSa hotA hai, vaisA prAyaH karake vizeSa pravRttivAle kSetrameM honA kaThina par3atA hai / kabhI vicAravAnako to pravRtti kSetrameM satsamAgama vizeSa lAbhadAyaka ho jAtA hai / jJAnI-puruSakI, bhIr3ameM nirmala dazA dikhAI detI hai / ityAdi nimittase bhI vaha vizeSa lAbhadAyaka hotA hai / para-pariNatike kArya karanekA prasaMga rahe aura sva-pariNatimeM sthiti rakkhe rahanA yaha, AnaMdaghanajIne jo caudahaveM jinabhagavAnkI sevA kahI hai, usase bhI vizeSa kaThina hai| jJAnI-puruSake jisa samayase navabAise vizuddha brahmacarya dazA rahe, usa samayase jo saMyama-sukha pragaTa hotA hai, vaha avarNanIya hai / upadeza-mArga bhI usa sukhake pragaTa honepara hI prarUpaNa karane yogya hai| 513 bambaI, jyeSTha sudI 10 ravi. 1951 bahuta bar3e puruSoMke Rddhi-yogake saMbaMdhameM zAstrameM bAta AtI hai, tathA loka-kathanameM bhI vaisI bAteM sunI jAtI haiM, usa viSayameM Apako saMzaya rahatA hai| usakA uttara saMkSepameM isa taraha hai aSTa mahAsiddhi Adi jo jo siddhiyA~ kahIM haiM, 'OM' Adi jo maMtra-yoga kahA hai, vaha saba satya hai / parantu Atmaizvaryake sAmane yaha saba tuccha hai / jahA~ Atma-sthiratA hai, vahA~ saba prakArakA siddhi-yoga rahatA hai| isa kAlameM vaise puruSa dikhAI nahIM dete, usase yaha usakI apratIti honekA kAraNa ho jAtA hai| parantu vartamAnameM kisI kisI jIvameM hI usa tarahakI sthiratA dekhanemeM AtI hai| bahutase jIvoMmeM sattvakI nyUnatA rahatI hai, aura usa kAraNase vaise camatkAra Adi dikhAI nahIM dete, parantu Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 zrImad rAjacandra [patra 514, 525, 516 unakA astitva hI nahIM, yaha bAta nahIM hai / tumheM isa bAtakI zaMkA rahatI hai, yaha Azcarya mAlUma hotA hai / jise AtmapratIti utpanna ho jAya, use sahaja hI isa bAtakI niHzaMkatA hotI hai / kyoMki AmAmeM jo samarthatA hai, usa samarthatAke sAmane siddhi-labdhikI koI bhI vizeSatA nhiiN| aise praznoMko Apa kabhI kabhI likhate ho, isakA kyA kAraNa hai, so likhanA / isa prakArake praznoMkA vicAravAnako honA kaise saMbhava ho sakatA hai ! 514 manameM jo rAga-dveSa AdikA pariNAma huA karatA hai, use samaya Adi paryAya nahIM kahA jA sakatA / kyoMki samaya atyanta sUkSma hai, aura manake pariNAmoMkI vaisI sUkSmatA nahIM hai / padArthakA atyaMtase atyaMta sUkSma pariNatikA jo prakAra hai vaha samaya hai| rAga-dveSa Adi vicAroMkA udbhava honA, yaha jIvake pUrvopArjita kiye hue karmake saMbaMdhase hI hotA hai / vartamAna kAlameM AtmAkA puruSArtha usameM kucha bhI hAni-vRddhimeM kAraNarUpa hai, phira bhI vaha vicAra vizeSa gahana hai| zrIjinane jo svAdhyAya-kAla kahA hai, vaha yathArtha hai / usa usa prasaMgapara prANa AdikA kucha saMdhi-bheda hotA hai / usa samaya cittameM sAmAnya prakArase vikSepakA nimitta hotA hai, hiMsA Adi yogakA prasaMga hotA hai, athavA vaha prasaMga komala pariNAmameM vighnarUpa kAraNa hotA hai, ityAdi apekSAoMse svAdhyAyakA nirUpaNa kiyA hai| __ amuka sthiratA honetaka vizeSa likhanA nahIM bana sakatA, to bhI jitanA banA utanA prayAsa karake ye tIna patra likhe haiN| 515 bambaI, jyeSTha sudI 15 zukra. 1951 vaha tathArUpa gaMbhIra vAkya nahIM hai, to bhI Azayake gaMbhIra honese eka laukika vacana hAlameM AtmAmeM bahuta bAra yAda ho AtA hai / vaha vAkya isa taraha hai-rAMDI rUe, mAMDI rUpa, paNa sAta bharatAravALI to moDhuMja na ughADe / yadyapi isa vAkyake gaMbhIra na honese likhanemeM pravRtti na hotI, parantu Azayake gaMbhIra honese aura apane viSayameM vizeSa vicAra karanA dikhAI deneke kAraNa tumheM patra likhanekA smaraNa huA, isaliye yaha vAkya likhA hai / isake Upara yathAzakti vicAra karanA / 516 bambaI, jyeSTha vadI 2 ravi. 1951 vicAravAnako deha chUTaneke saMbaMdhameM harSa-viSAda karanA yogya nahIM / AtmapariNAmakA vibhAvapanA hI hAni aura vahI mukhya maraNa hai / svabhAva-sanmukhatA aura usa prakArakI icchA vaha harSa-viSAdako dUra karatI hai| Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 517, 518] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa 453 517 bambaI, jyeSTha vadI 5 budha. 1951 sabameM sama-bhAvakI icchA rahatI hai| ai zrIpALano rAsakaraMtAM, jJAna amRta rasa vuThyo re / mujaH / (zrIyazovijayajI ) tIvra vairAgyavAnako, jisa udayakA prasaMga zithila karanemeM bahuta bAra phalIbhUta hotA hai, vaise udayakA prasaMga dekhakara cittameM atyaMta udAsabhAva AtA hai / yaha saMsAra kisa kAraNase paricaya karane yogya hai ! tathA usakI nivRttikI icchA karanevAle vicAravAnako prArabdhavazase usakA prasaMga rahA karatA ho to vaha prArabdha kisI dUsarI prakAra zIghratAse vedana kiyA jA sakatA hai athavA nahIM ? usakA tuma tathA zrIDUMgara vicAra karake likhnaa| jisa tIrthakarane jJAnakA phala virati kahA hai, usa tIrthaMkarako atyaMta bhaktise namaskAra ho ! icchA na karate hue bhI jIvako bhoganA par3atA hai, yaha pUrvakarmake saMbaMdhako yathArtha siddha karatA hai| 518 bambaI, jyeSTha 1951 jJAnIke mArgake Azayako upadeza karanevAle vAkya1. sahaja svarUpase jIvakI sthiti honA, ise zrIvItarAga mokSa kahate haiN| 2. jIva sahaja svarUpase rahita nahIM, parantu usa sahaja svarUpakA jIvako kevala bhAna nahIM hai; yaha bhAna honA, yahI sahaja svarUpase sthiti hai| 3. saMgake yogase yaha jIva sahaja sthitiko bhUla gayA hai, saMgakI nivRttise sahaja svarUpakA aparokSa bhAna pragaTa hotA hai| 1. isIliye saba tIrthakara Adi jJAniyoMne asaMgatAko hI sarvotkRSTa kahA hai; jisameM saba Atma-sAdhana sanniviSTa ho jAte haiN| 5. samasta jinAgamameM kahe hue vacana ekamAtra asaMgatAmeM hI samA jAte haiM, kyoMki usIke honeke liye ve samasta vacana kahe haiM / eka paramANuse lekara caudaha rAjU lokakI aura meSa-unmeSase lekara zailezI avasthAtakakI jo saba kriyAoMkA varNana kiyA gayA hai, unakA isI asaMgatAke samajhAneke liye varNana kiyA hai| 6. sarva bhAvase asaMgatA honA, yaha sabase kaThinase kaThina sAdhana hai; aura usake Azrayake binA siddha honA atyaMta kaThina hai-aisA vicArakara zrItIrthakarane satsaMgako usakA AdhAra kahA haijisa satsaMgake saMbaMdhase jAvako sahaja svarUpabhUta asaMgatA utpanna hotI hai| 7. vaha satsaMga bhI jIvako bahuta bAra prApta honepara bhI phalavAna nahIM huA, aisA zrIvItarAgane kahA hai kyoMki usa satsaMgako pahicAnakara isa jIvane use parama hitakArI nahIM samajhA-- parama snehase usakI upAsanA nahIM kI-aura prAptako bhI aprApta phalavAna hone yogya saMjJAse chor3a 1 isa bhIpAlake rAsako likhate hue zAnAmRta rasa barasA hai| Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 zrImad rAjacandra [patra 518 diyA hai, aisA kahA hai / yaha jo hamane kahA hai, usI bAtake vicArase, jisase hamArI AtmAmeM AtmaguNa AvirbhUta hokara sahaja samAdhiparyaMta prApta huA, aise satsaMgako maiM atyaMta atyaMta bhaktise namaskAra karatA huuN| 8. avazya hI isa jIvako prathama saba sAdhanoMko gauNa mAnakara, nirvANake mukhya hetu aise satsaMgakI hI sarvArpaNarUpase upAsanA karanA yogya hai, jisase saba sAdhana sulabha hote haiM-aisA hamArA Atma-sAkSAtkAra hai| 9. usa satsaMgake prApta honepara yadi isa jIvako kalyANa prApta na ho to avazya isa jIvakA hI doSa hai, kyoMki usa satsaMgake apUrva, alabhya aura atyaMta durlabha aise saMyogameM bhI usane usa satsaMgake saMyogako bAdhA karanevAle aise mithyA kAraNoMkA tyAga nahIM kiyA ! 10. mithyAgraha, svacchaMdatA, pramAda aura indriya-viSayoMse yadi upekSA na kI ho, to bhI satsaMga phalavAna nahIM hotA, athavA satsaMgameM ekaniSThA, apUrva bhakti na kI ho, to bhI satsaMga phalavAna nahIM hotA / yadi eka isa prakArakI apUrva bhaktise satsaMgakI upAsanA kI ho to alpakAlameM hI mithyAgraha AdikA nAza ho, aura anukramase jIva saba doSoMse mukta ho jAya / / 11. satsaMgakI pahicAna honA jIvako durlabha hai| kisI mahAn puNyake yogase usakI pahicAna honepara nizcayase yahI satsaMga-satpuruSa hai, aisA jise sAkSIbhAva utpanna huA ho, usa jIvako to avazya hI pravRttikA saMkoca karanA cAhiye; apane doSoMko pratikSaNa, hareka kAryameM, hareka prasaMgameM tIkSNa upayogapUrvaka dekhanA cAhiye, aura dekhakara unakA kSaya karanA cAhiye, tathA usa satsaMgake liye yadi dehatyAga karanA par3atA ho to use bhI svIkAra karanA cAhiye / parantu usase kisI padArthameM vizeSa bhaktisneha-hone denA yogya nhiiN| tathA pramAdase rasagArava Adi doSoMse usa satsaMgake prApta honepara puruSArtha-dharma maMda rahatA hai, aura satsaMga phalavAna nahIM hotA, yaha jAnakara puruSArtha-vIryakA gupta rakhanA yogya nhiiN| 12. satsaMgakI arthAt satpuruSakI pahicAna honepara bhI yadi vaha saMyoga nirantara na rahatA ho to satsaMgase prApta upadezako pratyakSa satpuruSake tulya samajhakara usakA vicAra tathA ArAdhana karanA cAhiye, jisa ArAdhanase jIvako apUrva samyaktra utpanna hotA hai / 13. jIvako sabase mukhya aura sabase Avazyaka yaha nizcaya rakhanA cAhiye ki mujhe jo kucha karanA hai vaha jo AtmAke kalyANarUpa ho use hI karanA hai, aura usake liye ina tIna yogoMkI udaya-balase pravRtti hotI ho to hone denA, to bhI antameM usa triyogase rahita sthiti karaneke liye usa pravRttikA saMkoca karate karate jisase usakA kSaya ho jAya, vahI upAya karanA cAhiye / vaha upAya mithyA AgrahakA tyAga, svacchaMdatAkA tyAga, pramAda aura indriya-viSayakA tyAga, yaha mukhya hai / usako satsaMgake saMyogameM avazya hI ArAdhana karate rahanA cAhiye aura satsaMgakI parokSatAmeM to usakA avazya avazya hI ArAdhana karate rahanA cAhiye / kyoMki satsaMgake prasaMgameM to yadi jIvakI kucha nyUnatA bhI ho to usake nivAraNa honekA sAdhana satsaMga maujUda hai, parantu satsaMgakI parokSatAmeM to eka apanA Atma-bala hI sAdhana hai / yadi vaha Atma-bala satsaMgase prApta bodhakA anusaraNa na kare, usakA AcaraNa na kare, AcaraNa karanemeM honevAle pramAdako na chode, to kabhI bhI jIvakA kalyANa na ho| . Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 519, 520] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa saMkSepameM likhe hue jJAnIke mArgake Azayako upadeza karanevAle ina vAkyoMkA mumukSu jIvako apanI AtmAmeM nirantara hI pariNamana karanA yogya hai; jinheM hamane Atma-guNako vizeSa vicAraneke liye zabdarUpameM likhA hai| 519 bambaI, jyeSTha sudI 10 ravi. 1951 jJAnI-puruSako jo sukha rahatA hai, vaha nija svabhAvameM sthiratAkA hI sukha rahatA hai / bAhya padArthameM use sukha-buddhi nahIM hotI; isaliye usa usa padArthase jJAnIko sukha-duHkha AdikI vizeSatA athavA nyUnatA nahIM kahI jA sakatI / yadyapi sAmAnyarUpase zarIrako svasthatA Adise sAtA aura jvara Adise asAtA jJAnI aura ajJAnI donoMko hI hotI hai, parantu jJAnIko vaha saba prasaMga harSaviSAdakA hetu nahIM hotA; athavA yadi jJAnakI taratamatAmeM nyUnatA ho to usase kucha kucha harSa-viSAda hotA hai, phira bhI sarvathA ajAgatabhAvako pAne yogya harSa-viSAda nahIM hotA / udaya-balase kucha kucha vaisA pariNAma hotA hai, to bhI vicAra-jAgRtike kAraNa usa udayako kSINa karaneke liye hI jJAnIpuruSakA pariNAma rahatA hai / ___ jaise vAyukI dizA badala jAnese jahAja dUsarI taraphako calane lagatA hai, parantuM jahAz2a calAnevAlA usa jahAjako abhISTa mArgakI ora rakhaneke hI prayatnameM rahatA hai, usI taraha jJAnI-puruSa mana vacana Adi yogako nijabhAvameM sthiti honekI ora hI lagAtA hai, phira bhI udayarUpa vAyuke saMbaMdhase yatkiMcit dizAkA phera ho jAtA hai, to bhI pariNAma--prayatna-to Ane hI dharmameM rahatA hai| jJAnI nirdhana hI ho athavA dhanavAna hI ho, aura ajJAnI nirdhana hI ho athavA dhanavAna hI ho, yaha koI niyama nahIM hai / pUrvameM niSpanna zubha-azubha karmake anusAra hI donoMko udaya rahatA hai| jJAnI udayameM sama rahatA hai, ajJAnIko harSa-viSAda hotA hai| jahA~ sampUrNa jJAna hai, vahA~ to striyA~ Adi parigrahakA bhI aprasaMga hai| usase nyUna bhUmikAkI jJAna-dazAmeM (cauthe pA~caveM guNasthAnameM jahA~ usa yogakA milanA saMbhava hai, usa dazAmeM ) rahanevAle jJAnI-samyagdRSTiko hI-striyA~ Adi parigrahakI prApti hotI hai| (2) para padArthase jitane aMzameM harSa-viSAda ho utanA hI jJAnakA tAratamya kamatI hotA hai, aisA sarvajJane kahA hai| 520 bambaI, ASAr3ha sudI 1 ravi. 1951 1. satyakA jJAna honeke pazcAt mithyA pravRtti dUra na ho, aisA nahIM hotA / kyoMki jitane aMzameM satyakA jJAna ho utane hI aMzameM mithyAbhAva-pravRttikA dUra honA saMbhava hai, yaha jinabhagavAnkA nizcaya hai / kabhI pUrva prArabdhase yadi bAhya pravRttikA udaya rahatA ho, to bhI mithyA pravRttimeM tAdAtmya Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 patra zrImad rAjacandra [patra 521, 522, 523 na ho, yaha jJAnakA lakSaNa hai; aura nitya prati mithyA pravRtti kSINa hotI rahe, yahI satya jJAnakI pratItikA phala hai / yadi mithyA pravRtti kucha bhI dUra na ho to satyakA jJAna bhI saMbhava nahI / 2. devalokameMse jo manuSyalokameM Ave, use adhika lobha hotA hai-ityAdi jo likhA hai, vaha sAmAnyarUpase likhA hai, ekAMtarUpase nahIM / 521 bambaI, ASAr3ha sudI 1 ravi. 1951 jaise amuka vanaspatikI amuka RtumeM hI utpatti hotI hai, vaise hI amuka RtumeM hI usakI vikRti bhI hotI hai / sAmAnya prakArase Amake rasa-svAdakI ArdrA nakSatrameM vikRti hotI hai / parantu ArdrA nakSatrake bAda jo Ama utpanna hotA hai, usakI vikRtikA samaya bhI ArdrA nakSatra hI ho, yaha bAta nahIM hai / kintu sAmAnyarUpase caitra vaizAkha Adi mAsameM utpanna honevAle AmakI hI ArdrA natrakSameM vikRti honA saMbhava hai| 522 bambaI, ASAr3ha sudI 1 ravi. 1951 dina rAta prAyaH karake vicAra-dazA hI rahA karatI hai| jisakA saMkSepase bhI likhanA nahIM bana sktaa| samAgamameM kucha prasaMga pAkara kahA jA sakegA to vaisA karanekI icchA rahatI hai, kyoMki usase hameM bhI hitakAraka sthiratA hogii| kabIrapaMthI vahA~ Aye haiM; unakA samAgama karanemeM bAdhA nahIM hai| tathA yadi unakI koI pravRtti tumheM yathAyogya na lagatI ho to usa bAtapara adhika lakSa na dete hue unake vicArakA kucha anukaraNa karanA yogya lage to vicAra krnaa| jo vairAgyavAna ho, usakA samAgama aneka prakArase Atma-bhAvakI unnati karatA hai| lokasaMbaMdhI samAgamase vizeSa udAsa bhAva rahatA hai / tathA ekAMta jaise yogake binA kitanI hI pravRttiyoMkA nirodha karanA nahIM bana sakatA / 523 bambaI, ASAr3ha sudI 11 budha. 1951 (1) jisa kaSAya pariNAmase anaMta saMsArakA baMdha ho, usa kaSAya pariNAmakI jinapravacanameM anaMtAnubaMdhI saMjJA kahI hai| jisa kaSAyameM tanmayatAse aprazasta (mithyA) bhAvase tItra upayogase AtmAkI pravRtti hotI hai, vahA~ anaMtAnubaMdhI sthAnaka saMbhava hai / mukhyataH jo sthAnaka yahA~ kahA hai, usa sthAnakameM usa kaSAyakI vizeSa saMbhavatA hai:--jisa prakArase saddeva, sadara aura saddharmakA droha hotA ho, unakI avajJA hotI ho tathA unase vimukha bhAva hotA ho ityAdi pravRttise, tathA asat deva, asat guru, aura asat dharmakA jisa prakArase Agraha hotA ho, tatsaMbaMdhI kRtakRtyatA mAnya ho, ityAdi pravRttise AcaraNa karate hue anaMtAnubaMdhI kaSAya utpanna hotI hai; athavA jJAnIkeM vacanameM strI-putra Adi bhAvoMmeM jo maryAdAke pazcAt Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 524, 525, 526] vividha pakrAvisaMgraha-28vA~ varSa icchA karate hue avinAzI pariNAma kahA hai, usa prinnaamse| pravRtti karate hue bhI anaMtAnubaMdhIkA honA saMbhava hai / saMkSepameM anaMtAnubaMdhI kaSAyakI vyAkhyA isa taraha mAlUma hotI hai| .. (2) 'jo putra Adi vastue~ loka-saMhAse icchA karane yogya mAnI jAtI haiM, una vastuoMko duHkhadAyaka aura asArabhUta mAnakara-prApta honeke bAda nAza ho jAnese ve icchA karane yogya nahIM lagatI thIM, vaise padArthokI hAlameM icchA utpanna hotI hai, aura usase anitya bhAva jaise balavAna ho vaisA karanekI abhilASA udbhUta hotI hai'-ityAdi jo udAharaNasahita likhA; use bA~cA hai| jisa puruSakI jJAna-dazA sthira rahane yogya hai, aise jJAnI-puruSako bhI yadi saMsAra-samAgamakA udaya ho to jAgRtarUpase hI pravRtti karanA yogya hai, aisA vItarAgane jo kahA hai, vaha anyathA nahIM hai; aura hama saba jAgRta bhAvase pravRtti karanemeM kucha zithilatA. rakkheM to usa saMsAra-samAgamase bAdhA honemeM dera na lage--yaha upadeza ina vacanoMdvArA AtmAmeM pariNamana karanA yogya hai, isameM saMzaya karanA ucita nahIM / prasaMgakI sarvathA nivRtti yadi azakya hotI ho, to prasaMgako nyUna karanA yogya hai, aura kramapUrvaka sarvathA nivRttirUpa pariNAma lAnA hI ucita hai, yaha mumukSu puruSakA bhUmikA-dharma hai| satsaMga-satzAsake saMyogase usa dharmakA vizeSarUpase ArAdhana saMbhava hai| 524 bambaI, ASAr3ha sudI 13 guru. 1951 zrImad vItarAgAya namaH (1) kevalajJAnakA svarUpa kisa prakAra ghaTatA hai ! (2) isa bharatakSetrameM isa kAlameM usakA honA saMbhava ho sakatA hai yA nahIM ! (3) kevalajJAnImeM kisa prakArakI Atma-sthiti hotI hai ! (4) samyagdarzana samyagjJAna aura kevalajJAnake svarUpameM kisa prakArase bheda ho sakatA hai ! (5) samyagdarzanayukta puruSakI Atmasthiti kaisI hotI hai ! upara kahe hue vacanoMpara yathAzakti vizeSa vicAra karanA yogya hai| isake saMbaMdhameM patradvArA tumase jo likhA jA sake, so likhanA / hAlameM yahA~ upAdhikI kucha nyUnatA hai| 525 bambaI, ASADha vadI 2 ravi. 1951 zrImad vItarAgako namaskAra. satsamAgama aura satzAstrake lAbhako cAhanevAle mumukSuoMko AraMbha parigraha aura rasAsvAda AdikA pratibaMdha nyUna karanA yogya hai, aisA zrIjina Adi mahAn puruSoMne kahA hai / jabataka apanA doSa vicArakara use kama karaneke liye pravRttizIla na huA jAya, tabataka satpuruSake kahe hue mArgakA phala prApta karanA kaThina hai / isa bAtapara mumukSu jIvako vizeSa vicAra karanA cAhiye / 526 bambaI, ASADha vadI 7 ravi. 1951 OM namo vItarAgAya 1. isa bharatakSetrameM isa kAlameM kevalajJAna saMbhava hai yA nahIM ! ityAdi jo prazna likhe the, unake uttarameM tumhAre tathA zrI laherAbhAIke vicAra, prApta hue patrase vizeSarUpase mAlUma hue haiN| ina 58 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 '. bhImad rAjacandra [patra 527 praznoMpara tumheM, laherAbhAI tathA zrIiMgarako. vizeSa vicAra karanA cAhiye / anya darzanameM jisa prakArase kevalajJAna AdikA. svarUpa kahA hai aura jainadarzanameM usa viSayakA jo svarUpa kahA hai, una donoMmeM bahuta kucha mukhya bheda dekhanemeM AtA hai, usakA sabako vicAra hokara samAdhAna ho jAya to vaha AtmAke kalyANakA aMgabhUta hai, isaliye isa viSayapara adhika vicAra kiyA jAya to acchA hai| 2. 'asti' isa padase lekara saba bhAva AtmArthake liye hI vicAra karane yogya haiN| usameM jo nija svarUpakI prAptikA hetu hai, usakA hI mukhyatayA vicAra karanA yogya hai / aura usa vicArake liye anya padArthaka vicArakI bhI apekSA rahatI hai, usake liye usakA bhI vicAra karanA ucita hai| paraspara darzanoMmeM bar3A bheda dekhanemeM AtA hai / una sabakI tulanA karake amuka darzana saccA hai, yaha nizcaya saba mumukSuoMko honA kaThina hai, kyoMki usakI tulanA karanekI kSayopazamazakti kisI kisI jIvako hI hotI hai| phira eka darzana saba aMzoMmeM satya hai aura dUsarA darzana saba aMzoMmeM asatya hai, yaha bAta yadi vicArase siddha ho jAya to dUsare darzanoMke pravartakakI dazA Adi vicArane yogya haiN| kyoMki jisakA vairAgya upazama balavAna hai, usane sarvathA asatyakA hI nirUpaNa kyoM kiyA hogA? ityAdi vicAra karanA yogya hai / kintu saba jIvoMko yaha vicAra honA kaThina hai; aura vaha vicAra kAryakArI bhI hai-karane yogya hai parantu vaha kisI mAhAtmyavAnako hI ho sakatA hai / phira bAkI jo mokSake icchuka jIva haiM, unheM usa saMbaMdhameM kyA karanA cAhiye, yaha bhI vicAra karanA ucita hai| saba prakArake sarvAMga samAdhAnake hue binA saba karmoMse mukta honA asaMbhava hai, yaha vicAra hamAre cittameM rahA karatA hai, aura saba prakArake samAdhAna honeke liye yadi anaMtakAla puruSArtha karanA par3atA ho to prAyaH karake koI bhI jIva mukta na ho sake / isase aisA mAlUma hotA hai ki alpakAlameM hI usa saba prakArake samAdhAnakA upAya ho sakatA hai / isase mumukSu jIvako koI nirAzAkA kAraNa bhI nahIM hai| 3. zrAvaNasudI 5-6 ke bAda yahA~se nivRtta honA bane, aisA mAlUma hotA hai / jahA~ kSetrasparzanA hogI vahIM sthiti hogii| jaina, sAMkhya, yoga, naiyAyika, bauddha. vedAMta, AtmA nitya. anitya. + pariNAmI. + apariNAmI. sAkSI. sAkSI-kartA. , + + + + + + + , Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 528, 529, 530] vividha patra mAdi saMgraha-28vA~ varSa 459 1. sAMkhyadarzana kahatA hai ki buddhi jar3a hai / pAtaMjala aura vedAntadarzana bhI aisA hI kahate haiM / jinadarzana kahatA hai ki buddhi cetana hai| 2. vedAntadarzana kahatA hai ki AtmA eka hI hai / jinadarzana kahatA hai ki AtmA anaMta haiN| jAti eka hai / sAMkhyadarzana bhI aisA hI kahatA hai / pAtaMjaladarzana bhI aisA hI kahatA hai| 3. vedAntadarzana kahatA hai ki yaha samasta vizva vaMdhyAke putrake samAna hai, jinadarzana kahatA hai ki yaha samasta vizva zAzvata hai / 4. pAtaMjaladarzana kahatA hai ki nitya mukta Izvara eka hI honA cAhiye / sAMkhyadarzana isa bAtakA niSedha karatA hai / jinadarzana bhI niSedha karatA hai / . 529 bambaI, ASAr3ha vadI 11 guru. 1951 jisa vicAravAna puruSakI dRSTimeM saMsArakA svarUpa nityaprati klezasvarUpa bhAsamAna hotA ho, sAMsArika bhogopabhogameM jise nIrasatA jaisI pravRtti hotI ho, usa vicAravAnako dUsarI tarapha lokavyavahAra Adi, vyApAra AdikA udaya rahatA ho, to vaha udaya-pratibaMdha indriyake sukhake liye nahIM, kintu AtmahitArtha dUra karaneke liye ho, to use dUra kara sakanekA kyA upAya karanA cAhiye ? isa saMbaMdhameM kucha kahanA ho to kahanA / 530 bambaI, ASAr3ha vadI 14 ravi. 1951 jisa prakArase sahaja hI bana jAya, use karaneke liye pariNati rahA karatI hai, athavA antameM yadi koI upAya na cale to balavAna kAraNako jisase bAdhA na ho vaisI pravRtti hotI hai| bahuta samayake vyAvahArika prasaMgakI arucike kAraNa yadi thor3e samaya bhI nivRttise kisI tathArUpa kSetrameM rahA jAya to acchA, aisA cittameM rahA karatA thA / tathA yahA~ adhika samaya rahaneke kAraNa, jo dehake janmake nimitta kAraNa haiM, aise mAtA pitA Adike vacanake liye, unake cittakI priyatAke akSobhake liye, tathA kucha kucha dUsaroMke cittakI anuprekSAke liye bhI thor3e dinake vAste vavANIA jAnekA vicAra utpanna huA thaa| una donoM bAtoMke liye kabhI saMyoga mile to acchA, aisA vicAra karanese kucha yathAyogya samAdhAna na hotA thaa| usake liye vicArakI sahaja udbhUta vizeSatAse hAlameM jo kucha vicArakI alpa sthiratA huI, use tumheM batAyA thA / saba prakArake asaMga-lakSake vicArako, yahA~se aprasaMga samajhakara, dUra rakhakara alpakAlakI alpa asaMgatAkA hAlameM kucha vicAra rakkhA hai, vaha bhI sahaja svabhAvase udayAnusAra hI huA hai / zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada sudI 10 ke lagabhaga taka kisI nivRtti kSetrameM rahanA ho to vaise, yathAzakti udayako upazama jaisA rakhakara pravRtti karanA cAhiye; yadyapi vizeSa nivRtti to udayakA svarUpa dekhanese prApta honI kaThina jAna par3atI hai| Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 zrImad rAjavandra . .. [patra 661, 532 kisI bhI prasaMgameM pravRtti karate hue tathA likhate hue jo prAyaH niSkriya pariNati rahatI hai, usa pariNatike kAraNa hAlameM vicArakA barAbara kahanA nahIM banatA / sahajAtmasvarUpase yathAyogya. 531 bambaI, ASADha vadI 15soma.1951: OMnamA vItarAgAya (1) sarva pratibaMdhase mukta hue binA sarva duHkhase mukta honA saMbhava nahIM / (2) janmase jise mati zruta aura avadhi ye tIna jJAna the, aura AtmopayogI vairAgyadazA thI, tathA alpakAlameM bhoga-karmako kSINa karake saMyamako grahaNa karate hue manaHparyavajJAna prApta kiyA thA, aise zrImad mahAvIrasvAmI bhI bAraha varSa aura sAr3he chaha mahInetaka mauna rahakara vicarate rahe ! isa prakArakA unakA AcaraNa, 'usa upadeza-mArgakA pracAra karanemeM kisI bhI jIvako atyaMtarUpase vicAra karake pravRtti karanA yogya hai, aisI akhaMDa zikSAkA upadeza karatA hai / tathA jinabhagavAn jaisene jisa pratibaMdhakI nivRttike liye prayatna kiyA, usa pratibaMdhameM ajAgRta rahane yogya koI bhI jIva nahIM hotA, aisA batAyA hai, aura anaMta AtmArthakA usa AcaraNase prakAza kiyA hai-usa kramake prati vicAranekI vizeSa sthiratA rahatI hai-use rakhanA yogya hai| jisa prakArakA pUrva prArabdha bhoganepara nivRtta hone yogya hai, usa prakArake prArabdhakA udAsInatAse vedana karanA ucita hai, jisase usa prakArake prati pravRtti karate hue jo koI avasara prApta hotA hai, usa usa avasarapara jAgRta upayoga na ho to jIvako samAdhikI virAdhanA hote hue dera na lage / isaliye sarva saMgabhAvako mUlarUpase pariNamA kara, jisase bhoge binA chuTakArA na ho sake, vaise prasaMgake. prati pravRtti hone denA yogya hai, to bhI usa prakArako karate hue jisase sarvAMzameM asaMgatA utpanna ho, usa prakArakA hI sevana karanA ucita hai| kucha samayase 'sahaja-pravRtti' aura 'udIraNa-pravRtti' isa bhedase pravRtti rahA karatI hai| mukhyarUpase sahaja-pravRtti rahatI hai / sahaja-pravRtti use kahate haiM jo prArabdhodayase utpanna ho parantu jisameM karttavya-pariNAma nahIM hotA / dUsarI udIraNa-pravRtti vaha hai jo pravRtti para padArtha Adike saMbaMdhase karanI par3e / hAlameM dUsarI pravRtti honemeM AtmA maMda hotA hai / kyoMki apUrva samAdhi-yogako. usa kAraNase bhI pratibaMdha hotA hai, aisA sunA thA aura samajhA thA aura hAlameM vaise spaSTarUpase vedana kiyA hai| una saba kAraNoMse adhika samAgamameM Ane, patra Adise kucha bhI praznottara Adike likhane, tathA dUsare prakArase paramArtha Adike likhane-karanekI bhI maMda ho jAnekI paryAyakA AtmA sevana karatA haiN| isa paryAyakA sevana kiye binA apUrva samAdhikI hAni honA saMbhava thaa| aisA honepara bhI yathAyogya maMda pravRtti nahIM huI hai| bambaI, ASADha vadI 15, 1951 anaMtAnubaMdhIkA jo dUsarA bheda likhA hai, tatsaMbaMdhI vizeSArtha nimnarUpase hai / udayase athavA udAsabhAvasaMyukta. maMda pariNata buddhise jabataka bhoga AdimeM pravRtti rahe, usa Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 533, 534, 535 ] vividha patra Adi saMpraha-28vA~ varSa 461 -samayataka jJAnIkI AjJApara paira rakhakara pravRtti honA saMbhava nahIM / kintu jahA~ bhoga AdimeM tIvra tanmayatAse pravRtti ho vahA~ jJAnIkI AjJAkI koI aMkuzatA saMbhava nahIM-nibharyatAse bhoga pravRtti hI saMbhavita hai / jo avinAzI pariNAma kahA hai, vaisA pariNAma jahA~ rahe, vahA~ bhI anaMtAnubaMdhI saMbhava hai / tathA ' maiM samajhatA hU~, mujhe bAdhA nahIM hai ' jIva isI tarahakI behozImeM rahe, tathA bhogase nivRtti saMbhava hai' aura phira bhI vaha kucha bhI puruSArtha kare to usa nivRttikA honA saMbhava honepara bhI, mithyA jJAnase jJAna-dazA mAnakara vaha bhoga AdimeM pravRtti kare to vahA~ bhI anaMtAnubaMdhI saMbhava hai| jAgRta avasthAmeM jaise jaise upayogakI zuddhatA hotI hai vaise vaise svamadazAkA parikSaya honA saMbhava hai| 533 vavANIA, zrAvaNa sudI 10,1951 somavArako rAtrimeM lagabhaga gyAraha bajeke bAda mere dvArA jo kucha vacana-yoga prakAzita huA thA, vaha yadi smaraNameM rahA ho, to vaha yathAzakti likhA jA sake to likhnaa| jo paryAya hai, vaha usa padArthakA vizeSa svarUpa hai, isaliye manaHparyavajJAnako bhI paryAyArthika jJAna mAnakara use vizeSa jJAnopayogameM ginA hai| usake sAmAnya grahaNarUpa viSayaka bhAsita na honese use darzanopayogameM nahIM ginA, aisA somavArako dopaharake samaya kahA thaa| tadanusAra jainadarzanakA abhiprAya bhI Aja dekhA hai| yaha bAta adhika spaSTa likhanese samajhameM A sakane jaisI hai; kyoMki usako bahutase dRSTAta Adise kahanA yogya hai kintu yahA~ to vaisA honA asaMbhava hai| manaHparyavake saMbaMdhameM jo prasaMga likhA hai, usa prasaMgako carcA karaneke bhAvase nahIM likhA / 534 vavANIA, zrAvaNa sudI 12 zukra. 1951 yaha jIva nimittavAsI hai,' yaha eka sAmAnya vacana hai / vaha saMga-prasaMgase hotI huI jIvakI pariNatike viSayameM dekhanase prAyaH siddhAMtarUpa mAlUma ho sakatA hai / 535 vavANIA, zrAvaNa sudI 15 soma. 1951 AtmArthake liye vicAra-mArga aura bhakti mArgakI ArAdhanA karanA yogya hai, kintu vicAramArgake yogya jisakI sAmarthya nahIM, use usa mArgakA upadeza karanA ucita nahIM, ityAdi jo likhA hai vaha yogya hai, to bhI usa viSayameM hAlameM kucha bhI likhanA cittameM nahIM A sktaa| . zrI"ne kevaladarzanake saMbaMdhameM kahI huI jo zaMkA likhI hai, use par3hI hai| dUsare aneka bhedoMke samajhaneke pazcAt usa prakArakI.zaMkA nivRtta hotI hai, athavA vaha krama prAyaH karake samajhane yogya hotA hai| aisI zaMkAko hAlameM kama karake athavA upazAMta karake vizeSa nikaTa aise AtmArthakA hI vicAra karanA yogya hai| .:::. :: .. ... ..... . .. ... .: Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 zrImad rAjacandra [patra 536, 537 536 vavANIA, zrAvaNa vadI 6 ravi. 1951 yahA~ paryuSaNa pUrNa honetaka rahanA saMbhava hai| kevalajJAna AdikA kyA isa kAlameM honA saMbhava hai| ityAdi prazna pahile likhe the; una praznoMpara yathAzakti anuprekSA tathA zrI."Adike sAtha paraspara praznottara karanA caahiye| . . . . .. 'guNake samudAyase. bhinna guNIkA svarUpa honA saMbhava hai athavA nahIM?' tuma logoMse ho sake to isa praznake Upara vicAra karanA / zrI.""ko to avazya vicAra karanA yogya hai| . . 537 vavANIA,zrAvaNa vadI 11zukra. 1951 yahA~se prasaMga pAkara likhe hue jo cAra praznoMkA uttara likhA so bA~cA hai| pahileke do praznoMke uttara saMkSepameM haiM, phira bhI yathAyogya haiM / tIsare praznakA uttara sAmAnyataH ThIka hai, phira bhI usa praznakA uttara vizeSa sUkSma vicArase likhane yogya hai / vaha tIsarA prazna isa prakAra hai: 'guNake samudAyase bhinna guNIkA svarUpa honA saMbhava hai athavA nahIM!' arthAt 'kyA samasta guNoMkA samudAya hI guNI arthAt dravya hai ! athavA usa guNake samudAyake AdhArabhUta aise bhI kisI anya dravyakA astitva maujUda hai ?' isake uttarameM aisA likhA hai ki AtmA guNI hai; usake guNa jJAna darzana vagairaha bhinna haiM-isa prakAra guNI aura guNakI vivakSA kI hai| parantu vahA~ vizeSa vivakSA karanI yogya hai / yahA~ prazna hotA hai ki phira jJAna darzana Adi guNase bhinna bAkIkA Atmatva hI kyA raha jAtA hai ! isaliye isa praznakA yathAzakti vicAra karanA yogya hai| . cauthA prazna yaha hai ki isa kAlameM kevalajJAna honA saMbhava hai yA nahIM ? isakA uttara isa taraha likhA hai ki pramANase dekhanese to yaha saMbhava hai / yaha uttara bhI saMkSipta hai / isapara bahuta vicAra karanA caahiye| isa cauthe praznake vizeSa vicAra karaneke liye usameM itanA vizeSa aura sammilita karanA ki jisa pramANase jaina AgamameM kevalajJAna mAnA hai athavA kahA hai, vaha kevalajJAnakA svarUpa yAthAtathya hI kahA haikyA aisA mAlUma hotA hai yA kisI dUsarI taraha ! aura yadi vaisA hI kevalajJAnakA svarUpa ho, aisA . mAlUma hotA ho to vaha svarUpa isa kAlameM bhI pragaTa honA saMbhava hai athavA nahIM ! athavA jo jaina Agama kahatA hai, usake kahanekA kyA koI judA hI kAraNa hai ! aura kyA kevalajJAnakA svarUpa kisa dUsarI prakArase honA aura samajhA jAnA saMbhava hai ! isa bAtapara yathAzakti anuprekSaNa karanA ucita hai| isI taraha jo tIsarA prazna hai, vaha bhI aneka prakArase vicAra karane yogya hai / vizeSa anuprekSApUrvaka ina donoM praznoMkA. uttara, likhanA. bane to likhanA / prathamake do praznoMke uttara saMkSepameM likhe. haiM, unheM vizeSatAse likhanA bana sake to unheM bhI likhanA / . tumane pA~ca prazna likhe haiM / unameMke tAna praznoMkA uttara yahA~ saMkSepase likhA hai| .. prathama praznaH-jAtismaraNa jJAnavAlA manuSya pahileke bhavako kisa taraha jAna letA hai! . .. uttara:-jisa taraha chuTapanameM koI gA~va, vastu Adi dekhI hoM, aura bare honepara kisii| prasaMgapara jisa samaya una gA~va AdikA AtmAmeM smaraNa hotA hai, usa samaya una gA~va AdikA pAtmAmeM, Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 537] vividha patra mAdi saMgraha-28voM varSa 466 bhAna hotA hai, usI taraha jAtismaraNa jJAnavAleko bhI pUrvabhavakA bhAna hotA hai| kadAcit yahA~ yaha prazna hogA ki ' pUrvabhavameM anubhava kiye hue deha AdikA jaisA Upara kahA hai vaisA bhAna honA saMbhava hai-isa bAtako yadi yAthAtathya mAneM to bhI pUrvabhavameM anubhUta deha Adi athavA koI devaloka Adi nivAsa sthAna jo anubhava kiye hoM, usa anubhavakI smRti huI hai, aura vaha anubhava yAthAtathya huA hai, yaha kisa AdhArase samajhanA cAhiye !' isa praznakA samAdhAna isa taraha hai:-amuka amuka ceSTA, liMga tathA pariNAma Adise apane Apako usakA spaSTa bhAna hotA hai, kintu dUsare kisI jIvako usakI pratIti honeke liye to koI niyama nahIM hai / kacit amuka dezameM amuka gA~vameM amuka gharameM pUrvameM deha dhAraNa kiyA ho, aura usake ciha dUsare jIvako batAnese, usa deza AdikI athavA usake nizAna AdikI kucha bhI vidhamAnatA ho, to dUsare jIvako bhI pratItikA kAraNa honA saMbhava hai| athavA jAtismaraNa jJAnavAlekI apekSA jisakA jJAna vizeSa hai, usakA use jAnanA saMbhava hai / tathA jise jAtismaraNa jJAna hai, usakI prakRti Adiko jAnanevAlA aisA koI vicAravAna puruSa bhI jAna sakatA hai ki isa puruSako kisI vaise jJAnakA honA saMbhava hai, yA jAtismaraNa honA saMbhava hai; athavA jise jAtismaraNa jJAna hai, koI jIva usa puruSake pUrvabhavameM saMbaMdhameM AyA ho-vizeSarUpase AyA ho, use usa saMbaMdhake batAnese yadi kucha bhI smRti ho to bhI dUsare jIvako pratIti AnA saMbhava hai| dUsarA praznaH-jIva pratisamaya maratA rahatA hai, yaha kisa taraha samajhanA cAhiye ? uttara:-jisa prakAra AtmAko sthUla dehakA viyoga hotA hai-jise maraNa kahA jAtA haiusI taraha sthUla dehakI Ayu Adi sUkSma paryAyakA bhI pratisamaya hAni-pariNAma honese viyoga ho rahA hai, usase vaha pratisamaya maraNa kahA jAtA hai / yaha maraNa vyavahAranayase kahA jAtA hai / nizcayanayase to AtmAke svAbhAvika jJAna darzana Adi guNa-paryAyakI, vibhAva pariNAmake kAraNa, hAni, huA karatI hai, aura vaha hAni AtmAke nityatA Adi svarUpako bhI pakar3e rahatI hai-yaha pratisamaya maraNa kahA jAtA hai| tIsarA praznaH kevalajJAnadarzanameM bhUta aura bhaviSyakAlake. padArtha vartamAnakAlameM vartamAnarUpase hI dikhAI dete haiM, athavA kisI dUsarI taraha ! uttaraH-jisa taraha vartamAnameM vartamAna padArtha dikhAI dete haiM, usI taraha bhUtakAlake padArtha bhUtakAlameM jisa svarUpase the usI svarUpase vartamAnakAlameM dikhAI dete haiM, aura ve padArtha bhaviSyakAlameM jisa svarUpase hoMge usI svarUpase vartamAnakAlameM dikhAI dete haiM / bhUtakAlameM jo jo paryAya padArtha, rahatI haiM, ve kAraNarUpase vartamAna padArthameM maujUda haiM, aura bhaviSyakAlameM jo jo paryAya raheMgI, unakI yogyatA vartamAna padArthameM maujUda hai| usa kAraNakA aura yogyatAkA jJAna vartamAnakAlameM bhI kevalajJAnIko yathArtha svarUpase ho sakatA hai / yadyapi isa praznake viSayameM bahutase vicAra batAnA yogya hai| Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Me. .. zrImad rAjacandra [patra 138 . ....538 vavANIzrA, zrAvaNa vadI 12 zani. 1951 gata zanivArako likhA huA patra milA hai| usa patrameM mukhyatayA tIna prazna likhe haiM / unako uttara nimnarUpase hai: .. pahalA praznaH-eka manuSya-prANI dinake samaya AtmAke guNoMdvArA amuka maryAdAtaka dekha sakatA hai, aura rAtrike samaya aMdheraimeM kucha bhI nahIM dekha sakatA / phira dUsare dina isI taraha dekhatA hai, aura rAtrimeM kucha bhI nahIM dekhtaa| isa kAraNa isa taraha eka dina rAtameM, avicchinnarUpase pravartamAna AtmAke guNake Upara, adhyavasAyake badale binA hI, kyA nahIM dekhanekA AvaraNa A jAtA hogA ! athavA dekhanA yaha AtmAkA guNa hI nahIM, aura sUrajase hI saba kucha dikhAI detA hai, isaliye dekhanA sUrajakA guNa honeke kAraNa usakI anupasthitimeM kucha bhI dikhAI nahIM detA hai aura phira isI taraha sunaneke dRSTAMtameM kAnako yathAsthAna na rakhanese kucha bhI sunAI nahIM detA, to phira AtmAkA guNa kaise mulA diyA jAtA hai ! uttaraH-jJAnAvaraNIya tathA darzanAvaraNIya karmakA amuka kSayopazama honese indriyalabdhi utpanna hotI hai / vaha indriyalandhi sAmAnyarUpase pA~ca prakArakI kahI jA sakatI hai / sparzana indriyase zravaNa idriyataka sAmAnyarUpase manuSyako pA~ca indriyoMkI labdhikA kSayopazama hotA hai; usa.kSayopazamakI zaktikI jahA~taka amuka vyApakatA ho vahIMtaka manuSya jAna dekha sakatA hai| dekhanA yaha cakSu indriyakA guNa hai, parantu aMdhakArase athavA vastuke amuka dUpira honese use padArtha dekhanemeM nahIM A sakatA, kyoMki cakSu idriyakI kSayopazama-labdhi usa hadataka jAkara ruka jAtI hai| arthAt sAmAnyarUpase kSayopazamakI itanI hI zakti hai| dinameM bhI yadi vizeSa aMdhakAra ho, athavA koI vastu bahuta aMdhakArameM rakkhI huI ho, athavA amuka sImAse dUra ho to vaha cakSuse dikhAI nahIM de sakatI / tathA dUsarI indriyoMkI bhI labdhisaMbaMdhI kSayopazama zaktitaka hI unake viSaya jJAna-darzanakI pravRti hai| amuka vyAghAta honetaka hI ve sparza kara sakatI haiM; sUMgha sakatI haiM, svAda pahicAna sakatI haiM, yA suna sakatI haiN| dUsarA praznaH-AtmAke asaMkhya pradezoMke samasta zarIrameM vyApaka honepara bhI, A~khake bIcake bhAgakI putalIse hI dekhA jA sakatA hai| isI taraha samasta zarIrameM asaMkhyAta pradevoMke vyApaka honepara bhI eka choTese kAnase hI sunA jA sakatA hai| amuka sthAnase hI gaMdhakI parIkSA hotI hai| amuka jagahase hI rasakI parIkSA hotI hai / udAharaNake liye mizrIkA svAda hAtha-pA~va nahIM jAnate, jIbha hI jAnatI hai| AtmAke samasta zarIrameM samAnarUpase vyApaka honepara bhI amuka bhAgase hI jJAna.hotA hai, isakA kyA kAraNa hogA! ___uttaraH-jIvako jJAna darzana yadi kSAyika bhAvase pragaTa hue hoM to sarva pradezase use tathAprakArakA nirAvaraNapanA honese eka samayameM sarva prakArase sarva bhAvakA jJAyakabhAva honA saMbhava hai, parantu jahA~ kSayopazama bhAvase jJAna darzana rahate haiM vahA~ bhinna bhinna prakArase amuka maryAdAmeM jJAyaMkabhAva hotA hai| jisa" jIvako atyaMta alpa bAna-darzanakI. kSayopazama zakti rahatI hai| usa jIvako akSarake anaMtaveM bhAga jitanA jJAyakabhAva hotA hai| usase vizeSa kSayopazamase sparzana indriyako labdhi Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 539] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa kucha kucha vizeSa vyakta ( pragaTa ) hotI hai; usase vizeSa kSayopazamase sparzana aura rasanA indriyakI landhi utpanna hotI hai, isa prakAra vizeSatAse uttarottara sparza, rasa, gaMdha, varNa aura zabdako grahaNa karane yogya paMcendriyasaMbaMdhI kSayopazama hotA hai / phira bhI kSayopazama dazAmeM guNakI sama-viSamatA honese, sarvAMgase vaha paMcendriyasaMbaMdhI jJAna-darzana nahIM hotA, kyoMka zaktikA vaisA tAratamya (sattva) nahIM hai ki vaha pA~coM viSaya sarvAMgase grahaNa kare / yadyapi avadhi Adi jJAnameM vaisA hotA hai, parantu yahA~ to sAmAnya kSayopazama aura vaha bhI indriya sApekSa kSayopazamakI bAta hai / amuka niyata pradezameM hI usa indriyalabdhikA pariNAma hotA hai, usakA hetu kSayopazama tathA prAptabhUta yonikA saMbaMdha hai, jisase niyata pradezameM ( amuka maryAdA-bhAgameM ) jIvako amuka amuka viSayakA hI grahaNa honA saMbhava hai| tIsarA praznaH-jaba zarIrake amuka bhAgameM pIr3A hotI hai to jIva vahIM saMlagna ho jAtA hai, isase jisa bhAgameM pIr3A hai, usa bhAgakI pIr3A sahana karaneke kAraNa kyA samasta pradeza vahIM khiMca Ate hoMge! jagatmeM bhI kahAvata hai ki jahA~ pIr3A ho jIva vahIM saMlagna rahatA hai| uttaraH-usa vedanAke sahana karanemeM bahutase prasaMgoMpara vizeSa upayoga rukatA hai, aura dUsare pradezakA usa ora bahutase prasaMgoMpara svAbhAvika AkarSaNa bhI hotA hai / kisI avasarapara vedanAkA bAhulya ho to samasta pradeza mUrchAgata sthitiko prApta karate haiM aura kisI avasarapara vedanA athavA bhayakI bahulatAse sarva pradeza arthAt AtmAke dazama dvAra AdikI eka sthAnameM sthiti hotI hai / yaha honekA hetu bhI yahI hai ki anyAbAdha nAmaka jIva-svabhAvake tathAprakArase pariNAmI na honeke kAraNa, vIryAtarAyake kSayopazamakI vaisI sama-viSamatA hotI hai / isa prakArake prazna bahutase mumukSu jIvoMko vicArakI zuddhike liye karane cAhiye, aura vaise praznoMkA samAdhAna batAnekI cittameM kacit sahaja icchA bhI rahatI hai; parantu likhanemeM vizeSa upayogakA ruka sakanA bahuta muzkilase hotA hai| 539 vavANIA, zrAvaNa vadI 14 soma. 1951 prathama padameM aisA kahA hai ki 'he mumukSu ! eka AtmAko jAnate hue tU samasta lokAlokako jAnegA, aura saba kucha jAnanekA phala bhI eka Atma-prApti hI hai / isaliye AtmAse bhinna aise dUsare bhAvoMke jAnanekI bAraMbArakI icchAse tU nivRtta ho aura eka nijasvarUpameM dRSTi de; jisa dRSTise samasta sRSTi jJeyarUpase tujhe apanemeM dRSTigocara hogii| tasvasvarUpa satazAstrameM kahe hue mArgakA bhI yaha tattva hai, aisA tattvajJAniyoMne kahA hai, kintu upayogapUrvaka use cittameM utAranA kaThina hai / yaha mArga judA hai, aura usakA svarUpa bhI judA hai; mAtra 'kathana-jJAnI' jaisA kahate haiM vaha vaisA nahIM, isaliye jagaha jagaha jAkara kyA pUchatA hai kyoMki usa apUrvabhAvakoM artha jaMgaha jagahase prApta nahIM ho sktaa|' .: dUsare padakA saMkSipta artha:-he mumukSu ! yama, niyama Adi jo sAdhana zAstroMmeM kahe haiM, ve Uparoka arthase niSphala ThahareMge, yaha bAta bhI nahIM hai| kyoMki ve bhI kisI kAraNake liye hI kahe haiN| yaha kAraNa isa prakAra hai:--bisase AtmajJAna raha sake aisI pAtratA prApta honeke liye, aura jisase Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 540, 541, 542, 543 usameM sthiti ho vaisI yogyatA lAneke liye ina kAraNoMkA upadeza kiyA hai| isa kAraNa tattvajJAnIne isa hetuse ye sAdhana kahe haiM, parantu jIvakI samajhameM eka sAtha phera ho jAnese vaha una sAdhanoMmeM hI aTaka rahA, athavA usane una sAdhanoMko bhI abhiniveza.pariNAmase grahaNa kiyaa| jisa prakAra bAlakako u~galIse candra dikhAyA jAtA hai, usI taraha tattvajJAniyoMne isa tattvakA sAra kahA hai|' 540 vavANIA, zrAvaNa vadI 14 soma. 1951 prazna:--'bAlapanekI apekSA yuvAvasthAmeM indriya-vikAra vizeSa utpanna hotA hai, isakA kyA kAraNa honA cAhiye ?' aisA jo likhA hai usake liye saMkSepameM isa taraha vicAranA yogya hai / . uttaraH-jyoM jyoM kramase avasthA bar3hatI jAtI hai tyoM tyoM indriya-bala bhI bar3hatA hai tathA usa balako vikArake kAraNabhUta nimitta milate haiM, aura pUrva bhavameM vaise vikArake saMskAra rahate Aye haiM; isa kAraNa vaha nimitta Adi yogako pAkara vizeSa pariNAmayukta hotA hai| jisa taraha bIja tathArUpa kAraNa pAkara vRkSAkAra pariNamatA hai, usI taraha pUrvake bIjabhUta saMskAroMkA kramase vizeSAkAra pariNamana hotA hai| 541 vavANIA, bhAdra. sudI 9 guru. 1951 nimittapUrvaka jise harSa hotA hai, nimittapUrvaka jise zoka hotA hai, nimittapUrvaka jise indriyajanya viSayake prati AkarSaNa hotA hai, nimittapUrvaka jise indriyake pratikUla viSayoMmeM dveSa hotA hai, nimittapUrvaka jise utkarSa AtA hai, nimittapUrvaka hI jise kaSAya utpanna hotI hai, aise jIvako yathAzakti una saba nimittavAsI jIvoMkA saMga tyAga karanA yogya hai, aura nityaprati satsaMga karanA ucita hai; satsaMgake na milanese usa prakArake nimittase dUra rahanA yogya hai| pratikSaNa pratyeka prasaMgapara aura pratyeka nimittameM apanI nija dazAke prati upayoga rakhanA yogya hai| Ajataka sarvabhAvapUrvaka kSamA mA~gatA huuN| 542 anubhavaprakAza graMthameMse zrIpralhAdajIke prati sadgurudevakA kahA huA jo upadeza-prasaMga likhA, vaha vAstavika hai / tathArUpaM nirvikalpa aura akhaMDa nijasvarUpase abhinna jJAnake sivAya, sarva duHkha dUra karanekA anya koI upAya jJAnI-puruSoMne nahIM jAnA / 543 rANapura(haDamatIA)bhAdra.vadI13 bhauma.1951 aMtima patrameM prazna likhe the, vaha patra kahIM guma gayA mAlUma hotA hai| saMkSepameM nimna likhita uttarakA vicAra karanA / (1) dharma adharma dravya, svabhAva-pariNAmI honese niSkriya kahe gaye hai| paramArthase ye dravya bhI Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ... . ... .. ........ patra 544, 545] vividha patra mAdi saMgraha-28vA~ varSa 467 sakriya haiM / vyavahAra nayase paramANu, pudgala aura saMsArI jIva sakriya haiM, kyoMki ve anyonya-grahaNa; tyAga Adise eka parimANakI taraha saMbaddha hote haiN| naSTa honA-vidhvaMsa honA-yaha yAvat pudgalake paramANukA dharma kahA hai........paramArthase guNa varNa AdikA palaTanA aura skaMdhakA vikhara jAnA kahA hai| --- -- -- -... ... . .. ... .... -(khaMDita patra) 544 . rANapura, Asoja sudI 2 zukra. 1951 kucha bhI bane to jahA~ AtmArthakI carcA hotI ho vahA~ jAnA AnA aura zravaNa AdikA samAgama karanA yogya hai| cAhe to jainadarzanake sivAya dUsare darzanakI vyAkhyA hotI ho to use bhI vicArake liye zravaNa karanA yogya hai / 545 zrIkhaMbhAta, Asoja sudI 1951 satyasaMbaMdhI upadezakA sAra. vastuko yathArtha svarUpase jaise jAnanA-anubhava karanA--use usI taraha kahanA vaha satya hai / yaha satya do prakArakA hai-eka paramArtha satya aura dUsarA vyavahAra satyaH / / paramArtha satya arthAt AtmAke sivAya dUsarA koI padArtha AtmAkA nahIM ho sakatA, aisA nizcaya samajhakara bhASA bolane meM, vyavahArase deha, strI, putra, mitra, dhana, dhAnya, gRha Adi vastuoMke saMbaMdhameM bolaneke pahile, eka AtmAko chor3akara dUsarA kucha bhI merA nahIM hai-yaha upayoga rahanA cAhiye / anya AtmAke saMbaMdhameM bolate samaya usa AtmAmeM jAti, liMga, aura usa prakArake aupacArika bheda na honepara bhI kevala vyavahAranayase prayojanake liye hI use saMbodhita kiyA jAtA hai-isa prakAra upayogapUrvaka bolA jAya to vaha pAramArthika bhASA hai, aisA samajhanA cAhiye / jaise koI manuSya apanI Aropita dehakI, gharakI, strIkI, putrakI athavA anya padArthakI jisa samaya bAta karatA ho, usa samaya ' spaSTarUpase una saba padArthoM se bolanevAlA maiM bhinna hU~, aura ve mere nahIM haiM,' isa prakAra bolanevAleko spaSTarUpase bhAna ho to vaha satya kahA jAtA hai / jisa prakAra koI graMthakAra zreNika rAjA aura celanA rAnIkA varNana karatA ho, to ve donoM AtmA the, aura kevala zreNikake bhavakI apekSAse hI unakA tathA strI, putra, dhana, rAjya vagairahakA. saMbaMdha thA, isa bAtake lakSyameM rakhaneke pazcAt bolanekI pravRtti kare-yahI paramArtha satya hai / vyavahAra satyake Aye binA paramArtha satya vacanakA bolanA nahIM ho sktaa| isaliye vyavahAra satyako nimna prakArase jAnanA cAhiye:-. . ___vyavahAra satyaH-jisa prakArase vastukA svarUpa dekhanese, anubhava karanese, zravaNa karanese athavA bA~canese hameM anubhavameM AyA ho, usI prakArase yAthAtathyarUpase vastukA svarUpa kahane aura usa prasaMgapara vacana bolanekA nAma vyavahAra satya hai / jaise kisIne kisI manuSyakA lAla ghor3A jaMgalameM dinake bAraha baje dekhA ho, aura kisIke pUchanepara usI taraha yAthAtathya vacana bola denA, yaha Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 ...... zrImad rAjacandra .. [patra 545 vyavahAra satya hai| isameM bhI yadi kisI prANIke prANoMkA nAza hotA ho, aura unmattatAse vacana bolA gayA ho-yadyapi vaha. vacana satya hI ho to bhI vaha asatyake hI samAna hai, aisA jAnakara pravRtti karanA cAhiye / jo satyase viparIta ho use asatya kahA jAtA hai| krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, duguMchA ye ajJAna Adise hI bole jAte haiN| vAstavameM krodha Adi mohanIyake hI aMga haiN| usakI sthiti dUsare samasta karmoMse adhika arthAt sattara kor3Akor3I sAgarakI hai / isa karmake kSaya hue binA jJAnAvaraNa Adi karma sampUrNarUpase kSaya nahIM ho sakate / yadyapi siddhAntameM pahile jJAnAvaraNa Adi karmAko hI ginAyA hai, parantu isa karmakI mahattA adhika hai, kyoMki saMsArake mUlabhUta rAga-dveSakA yaha mUlasthAna hai, isaliye saMsArameM bhramaNa karanemeM isI karmakI mukhyatA hai / isa prakAra mohanIya karmakI prabalatA hai, phira bhI usakA kSaya karanA sarala hai / arthAt jaise vedanIya karma bhoge binA niSphala nahIM hotA, so bAta isa karmake viSayameM nahIM hai| mohanIya karmakI prakRtirUpa krodha, mAna, mAyA, aura lobha Adi kaSAya tathA nokaSAyakA anukramase kSamA, namratA, nirabhimAnatA, saralatA, adaMbhatA, aura saMtoSa AdikI vipakSa bhAvanAoMse, arthAt kevala vicAra karanemAtrase Upara batAI huI kaSAya niSphala kI jA sakatI haiN| nokaSAya bhI vicAra karanese kSaya kI jA sakatI hai; arthAt usake liye bAhya kucha nahIM karanA par3atA / 'muni' yaha nAma bhI isa pUrvokta rItise vicAra kara vacana bolanese hI satya hai / prAyaH karake prayojanake binA nahIM bolanekA nAma hI munipanA hai| rAga dveSa aura ajJAnake binA yathAsthita vastukA svarUpa kahate hue yA bolate hue bhI munipanA-maunabhAva-samajhanA cAhiye / pUrva tIrthakara Adi mahAtmAoMne isI taraha vicAra kara mauna dhAraNa kiyA thA; aura lagabhaga sAr3he bAraha varSa mauna dhAraNa karanevAle bhagavAn vIraprabhune isI prakArake utkRSTa vicArapUrvaka AtmAmeMse phirA phirAkara mohanIya karmake saMbaMdhako nikAla bAhara karake kevalajJAnadarzana pragaTa kiyA thaa| AtmA vicAra kare to satya bolanA kucha kaThina nahIM hai / vyavahAra satya-bhASA anekabAra bolanemeM AtI hai, kintu paramArtha satya bolane meM nahIM AyA, isaliye isa jIvako saMsArakA bhramaNa miTatA nahIM hai| samyaktva honeke bAda abhyAsase paramArtha * satya bolA jA sakatA hai; aura bAdameM vizeSa abhyAsapUrvaka svAbhAvika upayoga rahA karatA hai| asatyake bole binA mAyA nahIM ho sktii| vizvAsaghAta karanekA bhI asatyameM hI samAveza hotA hai / jhUThe dastAvez2a likhAneko bhI asatya jAnanA cAhiye / tapa-pradhAna mAna AdikI bhAvanAse Atma-hitArtha karane jaisA DhoMga banAnA, use bhI asatya samajhanA caahiye| akhaMDa samyagdarzana prApta ho to hI sampUrNarUpase paramArtha satya vacana bolA jA sakatA hai; arthAt to hI AtmAmeMse anya padArthose bhinnarUpa upayoga honese vacanakI pravRtti ho sakatI hai| yadi koI pU~che ki loka zAzvata kyoM kahA gayA hai, to usakA kAraNa dhyAnameM rakhakara yadi koI bole to vaha. satya hI samajhA jAya / . . . vyavahAra satyake bhI do vibhAga ho sakate haiM eka sarvathA vyavahAra satya aura dUsasa deza vyavahAra satya / nizcaya satyapara upayoga rakhakara, priya arthAt jo vacana anyake athavA jisake saMbaMdhase Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 469 patra 546, 547 ] .... vividha para Adi saMgraha-28vA~ varSa bolA gayA ho use prItikara ho, pathya aura guNakArI ho, isI tarahake satya vacana bolanevAlA prAyaH sarva virati tyAgI ho sakatA hai| saMsArake Upara bhAva na rakhanevAlA honepara bhI pUrvakarmase athavA kisI dUsare kAraNase saMsArameM rahanevAle gRhasthako eka dezase satya vacana bolanekA niyama rakhanA yogya hai| vaha mukhyarUpase isa taraha hai:-manuSyasaMbaMdhI ( kanyAsaMbaMdhI), pazusaMbaMdhI (gAyasaMbaMdhI), bhUmisaMbaMdhI ( pRthvIsaMbaMdhI), jhUThI gavAhI, aura pU~jIko arthAt bharose-vizvAsase-rakhane yogya diye hue dravya Adi padArthako vApisa ma~gA lenA, usake bAremeM inkAra kara denA-ye pA~ca sthUla bheda haiM / ina vacanoMke bolate samaya paramArtha satyake Upara dhyAna rakhakara yathAsthita arthAt jisa prakArase vastuoMkA svarUpa yathArtha ho usI taraha kahanekA, ekadeza vrata dhAraNa karanevAleko avazya niyama karanA yogya hai / isa kahe hue satyake viSayameM upadezako vicAra kara usa kramameM AnA hI lAbhadAyaka hai / evaMbhUta dRSTi se RjusUtra sthiti kara / RjusUtra dRSTise evaMbhUta sthiti kara / naigama dRSTise evaMbhUta prApti kara / evaMbhUta dRSTise naigama vizuddha kara / saMgraha dRSTise evaMbhUta ho / evaMbhUta dRSTise saMgraha vizuddha kara / vyavahAra dRSTise evaMbhUtake prati jA / evaMbhUta dRSTise vyavahArakI nivRtti kara / zabda dRSTise evaMbhUtake prati jA / evaMbhUta dRSTise zabda nirvikalpa kara / samabhirUr3ha dRSTi se evaMbhUta avalokana kara / evaMbhUta dRSTise samabhirUr3ha sthiti kara / evaMbhUta dRSTise evaMbhUta ho / evaMbhUta sthitise evaMbhUta dRSTiko zamana kara / OM zAMtiH zAMtiH shaaNtiH| 547 maiM kevala zuddha caitanyasvarUpa sahaja nija anubhavasvarUpa huuN| mAtra vyavahAra dRSTise isa vacanakA vaktA huuN| paramArthase to kevala maiM usa vacanase vyaMjita mUla artharUpa huuN| tumhArese jagat bhinna hai, abhinna hai, bhinnAbhinna hai / bhinna, abhinna, bhinnAbhinna, yaha avakAza-svarUpase nahIM hai / vyavahAra dRSTise hI usakA nirUpaNa karate haiN| -jagat meremeM bhAsamAna honese abhinna hai, parantu jagat jagatsvarUpa hai / maiM nijasvarUpa hU~, isa kAraNa jagat merese sarvathA bhinna hai / una donoM dRSTiyoMse jagat merese bhinnAbhinna hai / OM zuddha nirvikalpa caitanya. Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 548, 549, 550, 551, 552 548 bambaI, asoja sudI 12 soma. 1951 .. dekhata bhUlI TaLe to sarva duHkhano kSaya thAya aisA spaSTa anubhava hotA hai, aisA honepara bhI usI 'sApha dikhAI denevAlI bhUla 'ke pravAhameM hI jIva bahA calA jA rahA hai| aise jIvoMko isa jagatmeM kyA koI aisA AdhAra haiM ki jisa AdhAraseAzrayase- vaha pravAhameM na bahe ! . 549 bambaI, Asoja sudI 12, 1951 vedAMtadarzana kahatA hai ki AtmA asaMga hai| jinadarzana bhI kahatA hai ki paramArthanayase AtmA asaMga hI hai / isa asaMgatAkA siddha honA-pariNata honA-yaha mokSa hai / prAyaH karake usa prakArakI sAkSAt asaMgatA siddha honI asaMbhava hai, aura isIliye jJAnI-puruSoMne jise sava duHkha kSaya karanekI icchA hai, aise mumukSuko satsaMgakI nitya hI upAsanA karanI cAhiye, aisA jo kahA hai, vaha atyaMta satya hai| 550 bambaI, Asoja sudI 13 bhauma. 1951 samasta vizva prAyaH karake para-kathA aura para-vRttimeM bahA calA jA rahA hai, usameM rahakara sthiratA kahA~se prApta ho ! aise amUlya manuSyabhavako eka samaya bhI para-vRttise jAne denA yogya nahIM, aura kucha bhI vaisA huA karatA hai, usakA upAya kucha vizeSarUpase khojanA cAhiye / jJAnI-puruSakA nizcaya hokara aMtarbhada na rahe to Atma-prApti sarvathA sulabha hai--isa prakAra jJAnI pukAra pukAra kara kaha gaye haiM, phira bhI na mAlUma loga kyoM bhUlate haiM ! 551 bambaI, Asoja sudI 13, 1951 jo kucha karane yogya kahA ho, vaha vismaraNa na ho jAya, itanA upayoga karake kramapUrvaka bhI usameM avazya pariNati karanA yogya hai| mumukSu jIvameM tyAga, vairAgya, upazama aura bhaktike sahaja svabhAvarUpa kiye binA Atma-dazA kaise Ave ! kintu zithilatAse, pramAdase yaha bAta vismRta ho jAtI hai| 552 bambaI, Asoja vadI 3 ravi. 1951 anAdise * viparIta abhyAsa calA A rahA hai, usase vairAgya upazama Adi bhAvoMkI pariNati 'ekadama nahIM ho sakatI, athavA honI kaThina par3atI hai, phira bhI nirantara una bhAvoMke prati lakSa rakhanese siddhi avazya hotI hai| yadi satsamAgamakA yoga na ho to ve bhAva jisa prakArase vRddhiMgata hoM, usa prakArake dravya kSetra AdikI upAsanA karanI, satzAstrakA paricaya karanA yogya hai| saba. kAryoMkI Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 553, 554, 555, 556 ] vividha patra mAdi saMgraha-28yA~ varSa 41 prathama bhUmikA hI kaThina hotI hai, to phira anaMtakAlase anabhyasta aisI mumukSutAke liye vaisA ho ta isameM koI Azcarya nahIM / sahajAtmasvarUpase praNAma | 553 mohamayI, Asoja vadI 11, 1956 'samajyA te zamAI rakhA' tathA 'samajyA te zamAI gayA'-ina vAkyoMkA kyA kucha mina artha hotA hai ! tathA donoMmeM kaunasA vAkya vizeSArthakA vAcaka mAlUma hotA hai, tathA samajha yogya kyA hai ! aura zAnta kise karanA cAhiye ? tathA samuccaya vAkyakA eka paramArtha kyA hai ? vaha vicAra karane yogya hai--vizeSarUpase vicAra karane yogya hai / aura jo vicArameM Ave tathA vicA karanese una vAkyoMkA vizeSa paramArtha lakSameM AyA ho to use likhanA bane to likhanA / 554 jo sukhakI icchA na karatA ho vaha yA to nAstika hai yA siddha hai athavA jar3a hai| duHkhake nAza karanekI saba jIva icchA karate haiM / duHkhakA AtyaMtika abhAva kaise ho ! use na batAnese duHkha utpanna honA saMbhava hai / usa mArgako duHkhase chur3AnekA upAya jIva samajhatA hai / janma, jarA, maraNa yaha mukhyarUpase duHkha hai / usakA bIja karma hai| karmakA bIja rAga-dveSa hai / athavA usake nimna pA~ca kAraNa haiM mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya, yoga / pahile kAraNakA abhAva honepara dUsarekA abhAva, phira tIsarekA, phira cauthekA, aura antameM pA~caveM kAraNakA abhAva hotA hai, yaha abhAva honekA krama hai| mithyAtva mukhya moha hai / avirati gauNa moha hai| pramAda aura kaSAyakA aviratimeM aMtarbhAva ho sakatA hai / yoga sahacArIpanese utpanna hotA hai| cAroMke nAza ho jAneke bAda bhI pUrva hetuse yoga ho sakatA hai| bambaI, Asoja 1951 saba jIvoMko apriya honepara bhI jisa duHkhakA anubhava karanA par3atA hai, vaha duHkha sakAraNa honA cAhiye / isa bhUmikAse mukhyatayA vicAravAnakI vicArazreNI udita hotI hai, aura usIparase kramase AtmA, karma paraloka, mokSa Adi bhAvoMkA svarUpa siddha huA ho, aisA mAlUma hotA hai| vartamAnameM jo apanI viSamAnatA hai, to bhUtakAlameM bhI usakI vidhamAnatA honI cAhiye, aura bhaviSyameM bhI vaisA hI honA cAhiye / isa prakArake vicArakA Azraya mumukSu jIvako karanA Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .... ..... bhImad rAjacandra [patra 557, 558,559 ucita hai| kisI bhI vastukA pUrva-pazcAt astitva na ho to usakA astitva madhyameM bhI nahIM hotaa| yaha anubhava vicAra karanese hotA hai| vastukI sarvathA utpatti athavA sarvathA nAza nahIM hotA-usakA astitva sarvakAlameM hai: rUpAMtarapariNAma hI huA karatA hai, vastutvameM parivartana nahIM hotA-yaha zrIjinakA jo abhimata hai, vaha vicArane yogya hai| SaDdarzanasamuccaya kucha kucha gahana hai, to bhI phira phirase vicAra karanese usakA bahuta kucha bodha hogaa| jyoM jyoM cittakI zuddhi aura sthiratA hotI hai, tyoM tyoM jJAnIke vacanoMkA vicAra yathAyogya rItise ho sakatA hai| sarvajJAnakA phala bhI Atma-sthiratA honA hI hai, aisA vItarAga puruSoMne jo kahA hai, vaha atyaMta satya hai| . 557 nirvANamArga agama agocara hai, isameM saMzaya nahIM / apanI zaktise, sadguruke Azraya binA usa mArgakI khoja karanA asaMbhava hai, aisA bAraMbAra dikhAI detA hai| itanA hI nahIM, kintu zrIsadgurucaraNake AzrayapUrvaka jise bodha-bIjakI prApti huI ho, aise puruSako bhI sadguruke samAgamakA nitya ArAdhana karanA cAhiye / jagatke prasaMgako dekhanese aisA mAlUma par3atA hai ki vaise samAgama aura Azrayake binA nirAlaMba bodhakA sthira rahanA kaThina hai| 558 dRzyako jisane adRzya kiyA, aura adRzyako dRzya kiyA, aise jJAnI-puruSoMkA AzcaryakAraka anaMta aizvarya vIrya-vANIse kahA jA sakanA saMbhava nhiiN| bItI huI eka pala bhI pIche nahIM milatI aura vaha amUlya hai, to phira samasta AyusthitikI to bAta hI kyA hai ? eka palakA bhI hIna upayoga yaha eka amUlya kaustubha. kho deneke apekSA bhI vizeSa hAnikAraka hai, to phira aisI sATha palakI eka ghar3IkA hIna upayoga karanese kitanI hAni honI cAhiye ! isI taraha eka dina, eka pakSa, eka mAsa, eka varSa aura anukramase samasta Ayu-sthitikA hIna upayoga, yaha kitanI hAni aura kitane azreyakA kAraNa honA saMbhava hai, yaha vicAra zuddha hRdayase karanese turata hI A skegaa| sukha aura Ananda saba prANiyoM, saba jIvoM, saba sattvoM, aura saba jaMtuoMko nirantara priya hai phira bhI ve duHkha aura Anandako bhogate haiM, isakA kyA kAraNa honA cAhiye ! to uttara milatA hai ki ajJAna aura usake dvArA jindagIkA hIna upayoga hote hue rokaneke liye pratyeka prANIkI icchA honI cAhiye / parantu kisa sAdhanake dvArA ! Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 560 ] vividha patra Adi saMgraha-28vA~ varSa - jina puruSoMkI aMtarmukhadRSTi ho gaI hai, una puruSoMko bhI zrIvItarAgane satata jAgRtirUpa hI upadeza kiyA hai; kyoMki anaMtakAlake adhyAsayukta padArthokA jo saMga rahatA hai, vaha na jAne kisa dRSTiko AkarSita kara le, yaha bhaya rakhanA ucita hai| jaba aisI bhUmikAmeM bhI isa prakAra upadeza diyA gayA hai to phira jisakI vicAra-dazA ha aise mumukSu jIvako satata jAgRti rakhanA yogya hai, aisA na kahA gayA ho, to bhI yaha spaSTa samajhA jA sakatA hai ki mumukSu jIvako jisa jisa prakArase para-adhyAsa hone yogya padArtha AdikA tyAga ho, usa usa prakArase avazya karanA ucita hai / yadyapi AraMbha parigrahakA tyAga sthUla dikhAI detA hai, phira bhI aMtarmukhavRttikA hetu honese bArambAra usake tyAgakA hI upadeza kiyA hai| Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29vA~ varSa bambaI, kArtika 1952 AtmasvarUpako yathAvasthita jAnanekA nAma samajhanA hai| tathA usase anya vikalpase rahita upayogake honekA nAma zAnta karanA hai| vastutaH donoM eka hI haiN| __ jaisA hai vaisA samajha lenese upayoga nijasvarUpameM samA gayA, aura AtmA svabhAvamaya ho gaI-yaha 'samajIne zamAI rakhA' isa prathama vAkyakA artha hai| __ anya padArthake saMyogameM jo abhyAsa ho rahA thA, aura usa adhyAsameM jo ahaMbhAva mAna kkhA thA, vaha adhyAsarUpa ahaMbhAva zAnta ho gayA-yaha 'samajIne zamAI gayA' isa dUsare vAkyakA artha hai| paryAyAntarase inakA bhinna artha ho sakatA hai| vAstavameM to donoM vAkyoMkA eka hI paramArtha vicAra karane yogya hai| jisa jisane samajha liyA una sabane 'merA', 'terA' ityAdi ahaMbhAva-mamatvabhAva-zAnta kara diyaa| kyoMki vaisA koI bhI nijasvabhAva dekhA nahIM gayA, aura nijasvabhAvako to aciMtya avyAbAdhasvarUpa sarvathA bhinna hI dekhA, isaliye saba kucha usImeM samAviSTa ho gyaa| AtmAke sivAya para padArthameM jo nija mAnyatA thI, use dUra karake paramArthase maunabhAva huA / tathA vANIdvArA 'yaha isakA hai', ityAdi kathana karanerUpa vyavahAra, vacana Adi yogake rahanetaka kacit rahA bhI, kintu AtmAmeMse 'yaha merA hai' yaha vikalpa sarvathA zAnta ho gayA-jaisA hai vaise acitya svAnubhava-gocara padameM lInatA ho gii| ye donoM vAkya jo loka-bhASAmeM vyavahRta hue haiM, ve Atma-bhASAmeMse Aye haiM / jo Upara kahA hai tadanusAra jisane zAnta nahIM kiyA, vaha samajhA bhI nahIM-isa taraha isa vAkyakA sArabhUta artha huA / athavA jitane aMzoMse jisane zAnta kiyA utane hI aMzoMse usane samajhA, itanA bhinna artha ho sakatA hai, phira bhI mukhya arthameM hI upayoga lagAnA ucita hai| anaMtakAlase yama, niyama, zAstrAvalokana Adi kArya karanepara bhI samajha lenA aura zAnta karanA yaha bhaMda AtmAmeM AyA nahIM, aura usase paribhramaNakI nivRtti huI nhiiN| ___ jo samajhane aura zAnta karanekA ekIkaraNa kare vaha svAnubhava-padameM rahe-usakA paribhramaNa nivRtta ho jAya / sadgurukI AjJAke vicAre binA jIvane usa paramArthako jAnA nahIM, aura jAnaneke pratibaMdha karanevAle asatsaMga, svacchaMda aura avicArakA nirodha kiyA nahIM, jisase samajhanA aura zAnta karanA ina donoMkA ekIkaraNa na huA-yaha nizcaya prasiddha hai| yahA~se AraMbha karake yadi Upara UparakI bhUmikAkI upAsanA kare to jIva samajhakara zAnta ho jAya, isameM sandeha nahIM hai| Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 562, 563, 564, 565 ] viviSa patra Adi saMgraha-29vA varSa 475 anaMta jJAnI-puruSoMkA anubhava kiyA huA yaha zAzvata sugama mokSamArga jIvake lakSameM nahIM AtA, isase utpanna hue khedasahita Azcaryako bhI yahA~ zAnta karate haiM / satsaMga sadvicArase zAnta karanetakake samasta pada atyaMta satya haiM, sugama haiM, sugocara haiM, sahaja haiM aura sandeharahita 562 bambaI, kArtika sudI 3 soma. 1952 zrIvedAntameM nirUpita mumukSu jIvakA lakSaNa tathA zrIjinadvArA nirUpita samyagdRSTi jIvakA lakSaNa manana karane yogya hai ( yadi usa prakArakA yoga na ho to bA~cane yogya hai ), vizeSarUpase manana karane yogya hai-AtmAmeM pariNamAne yogya hai / apane kSayopazama-balako kama jAnakara, ahaMmamatA Adike parAbhava honeke liye nitya apanI nyUnatA dekhanA cAhiye-vizeSa saMga-prasaMgako kama karanA caahiye| 563 bambaI, kArtika sudI 13 guru. 1952 (1) Atma-hetubhUta saMgake sivAya mumukSu jIvako sarvasaMgako ghaTAnA hI yogya hai; kyoMki usake binA paramArthakA AvirbhUta honA kaThina hai / aura usa kAraNa zrIjinane yaha vyavahAra-dravyasaMyamarUpa sAdhutva upadeza kiyA hai / sahajAtmasvarUpa. (2) aMtarlakSyakI taraha hAlameM jo vRtti vartana karatI huI dikhAI detI hai, vaha upakAraka hai, aura vaha vRtti kramapUrvaka paramArthakI yathArthatAmeM vizeSa upakAraka hotI hai / hAlameM suMdaradAsajIke graMtha athavA zrIyogavAsiSTha bA~canA / zrIsaubhAga yahIM haiN| 10.10. 1895 (3) nizadina nainameM nIMda na Ave, nara tabahi nArAyana pAve / -suMdaradAsajI. 564 bambaI, maMgasira sudI 10 maMgala. 1952 jisa jisa prakArase paradravya ( vastu ) ke kAryakI alpatA ho, nijake doSa dekhanemeM dRr3ha lakSa rahe, aura satsamAgama satzAstrameM bar3hatI huI pariNatise parama bhakti rahA kare, usa prakArakA AtmabhAva karate hue tathA jJAnIke vacanoMkA vicAra karanese dazA-vizeSa prApta karate hue jo yathArtha samAdhiko yogya ho, aisA lakSa rakhanA-yaha kahA thaa| 565 zubhecchA, vicAra, jJAna ityAdi saba bhUmikAoMmeM sarvasaMgakA parityAga balavAna upakArI hai, yaha samajhakara jJAnI-puruSoMne anagAratvakA nirUpaNa kiyA hai / yadyapi paramArthase sarvasaMga-parityAga, yathArtha bodha honepara prApta honA saMbhava hai, yaha jAnate hue bhI yadi nitya satsaMgameM hI nivAsa ho to Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 566, 567, 568, 569 vaisA samaya prApta ho sakatA hai, aisA jAnakara jJAnI-puruSoMne sAmAnya rAtise bAhya sarvasaMga-parityAgakA upadeza diyA hai, jisa nivRttike saMyogase zubhecchAvAna jIva sadguru satpuruSa aura satzAstrakI yathAyogya upAsanA kara yathArtha bodhako prApta kre| 566 bambaI, pauSa sudI 6 ravi. 1952 do abhinivezoMke mArga-pratibaMdhaka rahanese jIva mithyAtvakA tyAga nahIM kara sakatA / ve abhiniveza do prakArake haiM-eka laukika aura dUsarA zAstrIya / krama kramase satsamAgamake saMyogase jIva yadi usa abhinivezako chor3a de to mithyAtvakA tyAga hotA hai-isa prakAra jJAnI-puruSoMse zAstra AdidvArA bArambAra upadeza diye jAnepara bhI jIva use chor3aneke prati kyoM upekSita hotA hai ? yaha bAta vicArane yogya hai| 567 saba duHkhoMkA mUla saMyoga ( saMbaMdha ) hai, aisA jJAnavaMta tIrthaMkaroMne kahA hai| samasta jJAnI-puruSoMne aisA dekhA hai / vaha saMyoga mukhyarUpase do tarahase kahA hai-aMtarasaMbaMdhI aura bAhyasaMbaMdhI / aMtasaMyogakA vicAra honeke lie AtmAko bAhya saMyogakA aparicaya karanA cAhiye, jisa aparicayakI saparamArtha icchA jJAnI-puruSoMne bhI kI hai| 568 aMdAbAna lakhAM che to paNa, jo navi jAya papAyo re vaMdhya tarU upama te pAme, saMyama ThagaNa jo nAyo re / gAyo re, gAyo, bhale vIra jagat guru gaayo| 569 bambaI, pauSa sudI 8 bhauma. 1952 - AtmArthake sivAya, jisa jisa prakArase jIvane zAstrakI mAnyatA karake kRtArthatA mAna rakkhI hai, vaha saba zAstrIya abhiniveza hai / svacchaMdatA to dUra nahIM huI, aura satsamAgamakA saMyoga prApta ho gayA hai, usa yogameM bhI svacchaMdatAke nirvAhake lie zAstrake kisI eka vacanako jo bahuvacanake samAna batAtA hai; tathA zAstrako, mukhya sAdhana aise satsamAgamake samAna kahatA hai, athavA usapara usase bhI adhika bhAra detA hai, usa jIvako bhI aprazasta zAstrIya abhiniveza hai| 1bhadA aura zAnake prApta kara lenepara bhI tathA saMyamase yukta honepara bhI yadi pramAdakA nAza nahIM huA to jIva phalarahita vRkSakI upamAko prApta hotA hai| Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 570, 571, 572] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 477 :..AtmAke samajhaneke lie zAsa upakArI haiM, aura ve bhI svacchaMda rahita puruSoMko hI haiMitanA lakSa rakhakara yadi satzAstrakA vicAra kiyA jAya to vaha zAstrIya abhiniveza gine jAne yogya nahIM hai| saMkSepase hI likhA hai| 570 mohamayI kSetrasaMbaMdhI upAdhikA parityAga karaneke abhI ATha mahIne aura dasa dina bAkI haiM, aura usakA parityAga honA saMbhava hai| dUsare kSetrameM upAdhi (vyApAra ) karaneke abhiprAyase mohamayI kSetrakI upAdhike tyAga karanekA vicAra rahA karatA hai, yaha bAta nahIM hai| parantu jabataka sarvasaMga-parityAgarUpa yogakA nirAvaraNa na ho, tabataka jo gRhAzrama rahe, usa gRhAzramameM kAla vyatIta karaneke viSayameM vicAra karanA cAhiye; kSetrakA vicAra karanA cAhiye; jisa vyavahArameM rahanA hai, usa vyavahArakA vicAra karanA cAhiye / kyoMki pUrvApara avirodha bhAva na ho to rahanA kaThina hai| sthApanA.mukha.brahmagrahaNa. dhyAna. yogabala. svAyu-sthiti. 571 brahma. dhyAna. yogabala. nigraMtha Adi sampradAya. nirUpaNa. bhU. sthApanA. mukha. sarvadarzana avirodha. Atmabala. 572 AhArakA jaya. nidrAkA jaya. AsanakA jaya. vAksaMyama. jinopadiSTa AtmadhyAna. .. jinopadiSTa AtmadhyAna kisa taraha ho sakatA hai ! .. . jinopadiSTa jJAnake anusAra dhyAna ho sakatA hai, isaliye jJAnakA tAratamya caahiye| kyA vicAra karate hue, kyA mAnate hue, kyA dazA rahate hue cauthA guNasthAnaka kahA jAtA hai kisake dvArA cauthe guNasthAnakase terahaveM guNasthAnameM Ate haiM ! ... ... . Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 zrImad rAjacandra [patra 573, 574, 575 'bambaI, pauSa vadI 1952 yoga asaMkha je jina kahyA, ghaTamAMhi riddhi dAkhI re| navapada temaja jANajo, AtamarAma che sAkhI re|| 573 zrIzrIpAlarAsa. 574 gRha Adi pravRttike yogase upayogakA vizeSa caMcala rahanA saMbhava hai, aisA jAnakara parama puruSa sarvasaMga-parityAgakA upadeza karate hue| 575 bambaI, pauSa vadI 2, 1952 saba prakArake bhayake nivAsa sthAnarUpa isa saMsArameM mAtra eka vairAgya hI abhaya hai. mahAn muniyoMko bhI jo vairAgya-dazA prApta honI durlabha hai, vaha vairAgya-dazA to prAyaH jinheM gRhavAsameM hI rahatI thI, aise zrImahAvIra RSabha Adi puruSa bhI tyAgako grahaNa karake ghara chor3akara cale gaye, yahI tyAgakI utkRSTatA batAI gaI hai| jabataka gRhastha Adi vyavahAra rahe tabataka AtmajJAna na ho, athavA jise AtmajJAna ho use gRhastha Adi vyavahAra na ho, aisA niyama nahIM hai / vaisA honepara bhI jJAnIko bhI parama puruSoMne vyavahArake tyAgakA upadeza kiyA hai; kyoMki tyAga Atma-aizvaryako spaSTa vyakta karatA hai / usase aura lokako upakArabhUta honeke kAraNa tyAgako akartavya-lakSase karanA cAhiye, isameM sandeha nahIM hai| nijasvarUpameM sthiti honeko paramArtha saMyama kahA hai| usa saMyamake kAraNabhUta aise anya nimitoMko grahaNa karaneko vyavahAra saMyama kahA hai| kisI bhI jJAnI-purupane usa saMyamakA niSedha nahIM kiyA / kintu paramArthakI upekSA (binA lakSake ) se jo vyavahAra saMyamameM hI paramArtha saMyamakI mAnyatA rakkhe, usakA abhiniveza dUra karaneke hI lie usako vyavahAra saMyamakA niSedha kiyA hai| kintu vyavahAra saMyamameM kucha bhI paramArthakA nimitta nahIM hai-aisA jJAnI-puruSoMne nahIM khaa| paramArthake kAraNabhUta vyavahAra saMyamako bhI paramArtha saMyama kahA hai| 1 zrIpAlarAsameM nimna do padya isa taraha diye hue haiM aSTa sakala samRddhinI, ghaTamAMhi Rddhi dAkhI re / tima navapada Rddhi jANajo, Atamayama cha sAkhI re // yoga asaMkhya che jina kahA navapada mukhya te jANo re / eha taNe avalaMbane AtamadhyAna pramANo re| artha:-jisa taraha aNimA, mahimA Adi ATha siddhiyoMkI sampUrNatA ghaTameM dikhAI gaI hai, usI taraha navapadakI Rddhiko bhI ghaTameM hI samajhanA cAhiye-isakI AtmA sAkSI hai // zrIjinabhagavAnane jo asaMkhyAta yoga kahe haiM, una sabameM isa navapadako mukhya samajhanA cAhiye / ataeva isa navapadake AlaMbanase jo Atma-dhyAna karanA hai, vahI pramANa hai| anuvAdaka. Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 576, 577, 578] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 479 ... 'prArabdha hai', aisA mAnakara jJAnI upAdhi karatA hai, aisA mAlUma nahIM hotA / parantu pariNatise chUTa jAnepara bhI tyAga karate hue bAhya kAraNa rokate haiM, isaliye jJAnI upAdhisahita dikhAI detA hai, phira bhI vaha usakI nivRtti ke lakSakA nitya sevana karatA hai| 576 bambaI, pauSa vadI 9 guru. 1952 dehAbhimAnarahita satpuruSoMko atyaMta bhaktipUrvaka trikAla namaskAra ho. jJAnI-puruSoMne bArambAra Arambha-parigrahake tyAgakI utkRSTatA kahI hai, aura phira phirase usa zyAgakA upadeza kiyA hai, aura prAyaH karake svayaM bhI aisA hI AcaraNa kiyA hai, isaliye mumukSu puruSako avazya hI usakI alpatA karanA cAhiye, isameM sandeha nahIM hai / kauna kaunase pratibaMdhase jIva Arambha-parigrahakA tyAga nahIM kara sakatA, aura vaha pratibaMdha kisa taraha dUra kiyA jA sakatA hai, isa prakArase mumukSu jIvako apane cittameM vizeSa vicAra-aMkura utpanna karake kucha bhI tathArUpa phala lAnA yogya hai / yadi vaise na kiyA jAya to usa jIvako mumukSutA nahIM hai, aisA prAyaH kahA jA sakatA hai / Arambha aura parigrahakA tyAga honA kisa prakArase kahA jAya, isakA pahale vicAra kara, pIchese uparokta vicAra-aMkurako mumukSu jIvako apane aMtaHkaraNameM avazya utpanna karanA yogya hai / 577 bambaI, pauSa vadI 13 ravi. 1952 . utkRSTa saMpattike sthAna jo cakravartI Adi pada haiM, una sabako anitya jAnakara vicAravAna puruSa unheM chor3akara cala diye haiM; athavA prArabdhodayase yadi unakA vAsa usameM huA bhI to unhoMne amAchatarUpase udAsInabhAvase use prArabdhodaya samajhakara hI AcaraNa kiyA hai, aura tyAga karanekA ho lakSa rakkhA hai| 578 mahAtmA buddha ( gautama ) jarA, dAridraya, roga, aura mRtyu ina cAroMko, eka AtmajJAna ke binA anya saba upAyoMse ajeya samajhakara, unakI utpattike hetubhUta saMsArako chor3a kara cale jAte hue| zrIRSabha Adi anaMta jJAnI-puruSoMne bhI isI upAyakI upAsanA kI hai, aura saba jIvoMko usa upAyakA upadeza diyA hai / usa AtmajJAnako prAyaH durlabha dekhakara, niSkAraNa karuNAzIla una satpuruSoMne bhakti-mArgakA prakAza kiyA hai, jo saba azaraNako nizcala zaraNarUpa aura sugama hai / Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 . bhImada rAjacandra .... [patra 579, 580, 581 . .. 579 . . : bambaI, mAgha sudI 4 ravi..1952 .. asaMga AtmasvarUpako satsaMgakA saMyoga milanepara sabase sulabha kahanA yogya hai, isameM saMzaya naha hai| saba jJAnI-puruSoMne atizayarUpase jo satsaMgakA mAhAtmya kahA hai, vaha yathArtha hai| isameM vicAra. vAnako kisI tarahakA vikalpa karanA ucita nahIM hai| 580 bambaI, phAlguna sudI 1, 1952 OM sadaspasAda . jJAnIkA saba vyavahAra paramArtha-mUlaka hotA hai, to bhI jisa dina udaya bhI AtmAkAra pravRtti karegA, usa dinako dhanya hai| sarva duHkhoMse mukta honekA sarvotkRSTa upAya jo AtmajJAna kahA hai, vaha jJAnI-puruSoMkA vacana saccA hai--atyaMta saccA hai| jabataka jIvako tayArUpa AtmajJAna na ho tabataka AtyaMtika baMdhanakI nivRtti honA saMbhava nahIM, isameM sazaMya nahIM hai| usa AtmajJAnake honetaka jIvako 'mUrtimAna AtmajJAna svarUpa' sadgurudevakA Azraya nirantara avazya hI karanA cAhiye, isameM saMzaya nahIM hai| jaba usa AzrayakA viyoga ho taba nitya hI AzrayabhAvanA karanI caahiye| udayake yogase tayArUpa AtmajJAna honeke pUrva yadi upadeza kArya-karanA par3atA ho to vicAravAna mumukSu paramArtha mArgake anusaraNa karaneke hetubhUta aise satpuruSakI bhakti, satpuruSake guNagAna, satpuruSake prati pramodabhAvanA aura satpuruSake prati avirodha bhAvanAkA logoMko upadeza detA hai| jisa taraha matamatAMtarakA abhiniveza dUra ho, aura satpuruSake vacana grahaNa karanekI AtmavRtti ho, vaisA karatA hai| vartamAna kAlameM usa kramakI vizeSa hAni hogI, aisA samajhakara jJAnI-puruSoMne isa kAlako duHSamakAla kahA hai| aura vaisA pratyakSa dikhAI detA hai| saba kAryoMmeM karttavya kevala AtmArtha hI hai-yaha bhAvanA mumukSu jIvako nitya karanI cAhiye / 581 bambaI, phAlguna sudI 10, 1952 OM sadgurUprasAda (1) hAlameM vistArapUrvaka patra likhanA nahIM hotA, usase cittameM vairAgya upazama Adike vizeSa pradIpta rahanemeM satzAstrako hI eka vizeSa AdhArabhUta nimitta 'samajhakara zrIsuMdaradAsa Adike graMthoMkA ho sake to dose cAra ghar3Itaka jisase niyamita vAcanA-pRcchanA ho vaisA karaneke lie likhA thA / zrIsuMdaradAsa ke graMthakA Adise lekara aMtataka hAlameM vizeSa anuprekSApUrvaka vicAra karaneke lie vinatI hai| (2) kAyAke rahanetaka mAyA ( arthAt kaSAya / Adi. ) saMbhava hai, aisA zrI.....'ko lagatA hai, vaha abhiprAya prAyaH (bahuta karake) to yathArtha hI hai| to bhI kisI puruSa Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 582, 583, 584] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa vizeSameM sarvathA-saba prakArakI-saMjvalana Adi kaSAyakA abhAva honA saMbhava mAlUma hotA hai, aura usake abhAva ho. sakanemeM saMdeha nahIM hotA / usase kAyAke honepara bhI kaSAyarahitapanA saMbhava hai arthAt sarvathA rAga-dveSarahita puruSa ho sakatA hai| yaha puruSa rAga-dveSarahita hai, isa prakAra sAmAnya jIva bAhya ceSTAse jAna sakeM, yaha saMbhava nhiiN| parantu isase vaha puruSa kaSAyarahita sampUrNa vItarAgana ho, aise abhiprAyako vicAravAna siddha nahIM krte| kyoMki bAhya ceSTAse Atma-dazAkI sthiti sarvathA samajhameM A sake, yaha nahIM kahA jA sktaa| .. (3) zrIsuMdaradAsane AtmajAgRta-dazAmeM 'sUrAtana aMga' kahA hai, usameM vizeSa ullAsitapariNatise zUravIratAkA nirUpaNa kiyA hai: mAre kAma koSa jini lobha moha pIsi DAre, indrIU katala karI kiyo rajapUtau hai mAryo mahAmatta mana mAryoM AMkAra mIra, mAre mada macchara hU, aiso rana rUtI hai| mArI AsA tRSNA soU pApinI sApinI doU, sabako mahAra kari nija padai pahUtI hai| suMdara kahata aiso sAdhu koja sUravIra, vairI saba mArike nicita hoi satI hai| . zrIsuMdaradAsa--sUrAtana aMga 11voM kavitta. sarvajJa. OM namaH jina. vItarAga. sarvajJa hai. rAga-dveSakA atyaMta kSaya ho sakatA hai / jJAnake pratibaMdhaka rAga-dveSa haiN| jJAna, jIvakA svatvabhUta dharma hai| jIva eka akhaMDa sampUrNa dravya honese usakA jJAna sAmarthya sampUrNa hai| 583 sarvajJa-pada bArambAra zravaNa karane yogya, bA~cane yogya, vicAra karane yogya, lakSa karane yogya aura svAnubhava-siddha karane yogya hai| .. 584 .. .. sarvajJadeva. . . sarvajJadeva. nigraMtha guru.......... . / niba guru.. upazamamUla dharma... ....... ..... dayAmUla dharma. Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tha82 zrImad rAjacandra [patra 585, 586, 587 sarvajJadeva. nigraMtha guru. jinAjJAmUla dharma. sarvajJadeva. nirmatha guru. siddhAMtamUla dharma. sarvajJakA svarUpa. nirmathakA svarUpa. dharmakA svarUpa. samyaka kriyAvAda. ) . pradeza. samaya. paramANu. OM namaH dravya. ) guNa.. paryAya. ) jar3a. cetana. 586 bambaI, phAlguna sudI 11 ravi. 1952 zrI sadguru prasAda yathArtha jJAna utpanna honeke pahile hI jina jIvoMko upadezakapanA rahatA ho una jIvoMko, jisa prakArase vairAgya upazama aura bhaktikA lakSa ho, usa prakArase samAgamameM Aye hue jIvoMko upadeza denA yogya hai aura jisa taraha unheM nAnA prakArake asad AgrahakA tathA sarvathA veSa vyavahAra AdikA abhiniveza kama ho, usa prakArase upadeza phalIbhUta ho, vaise AtmArtha vicAra kara kahanA yogya hai / krama kramase ve jIva jisase yathArtha mArgake sanmukha hoM, aisA yathAzakti upadeza karanA cAhiye / 587 bambaI, phAlguna vadI 3 soma. 1952 dehadhArI honepara bhI jo nirAvaraNa jJAnasahita rahate haiM, aise mahApuruSoMko trikAla namaskAra ho. dehadhArI honepara bhI parama jJAnI-puruSameM sarva kaSAyakA abhAva honA saMbhava hai, yaha jo hamane likhA hai, so usa prasaMgameM abhAva zabdakA artha kSaya samajhakara hI likhA hai| praznaH-jagatvAsI jIvako rAga-dveSa nAza ho jAnekI khabara nahIM par3atI / aura jo mahAn puruSa haiM ve jAna lete ha ki isa mahAtmA puruSameM rAga-dveSakA abhAva athavA upazama rahatA hai-aisA likhakara Apane zaMkA kI hai ki jaise mahAtmA puruSako jJAnI-puruSa athavA dRr3ha mumukSu jIva jAna lete haiM, usI taraha jagatke jIva bhI kyoM nahIM jAnate ! udAharaNake liye manuSya Adi prANiyoMko dekhakara jaise jagatvAsI jIva jAnate haiM ki ye manuSya Adi haiM, usI taraha mahAtmA puruSa bhI manuSya Adiko jAnate haiN| ina Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 588] vividha patra mAdi saMgraha-29vA~ varSa padArthoMko dekhanese donoM hI samAnarUpase jAnate haiM, aura prastuta prasaMgameM to jAnanemeM bheda pAyA jAtA hai, usa bhedake honekA kyA kAraNa hai, yaha mukhyarUpase vicAra karanA yogya hai|' uttara:-manuSya Adiko jo jagatvAsI jIva jAnate haiM, ve daihika svarUpase tathA daihika ceSTAse hI jAnate haiM / eka dUsarekI mudAmeM AkArameM aura indriyoMmeM jo bheda hai, use cakSu Adi indriyoMse jagatvAsI jIva jAna sakate haiM, aura una jIvoMke kitane hI abhiprAyoMko bhI jagatvAsI jIva anumAnase jAna sakate haiM, kyoMki vaha unake anubhavakA viSaya hai| parantu jo jJAnadazA athavA vItarAga dazA hai, vaha mukhyarUpase daihika svarUpa tathA daihika ceSTAkA viSaya nahIM hai-vaha aMtarAtmAkA hI guNa hai / aura aMtarAtmabhAva bAhya jIvoMke anubhavakA viSaya na honese, tathA jinheM tathArUpa anumAna bhI ho aise jagatvAsI jIvoMko prAyaH karake vaisA saMskAra na honese ve, jJAnI athavA vItarAgako nahIM pahicAna sakate / koI koI jIva hI satsamAgamake saMyogase, sahaja zubha karmake udayase aura tathArUpa kucha saMskAra prApta kara, jJAnI athavA vItarAgako yathAzakti pahicAna sakate haiN| phira bhI saccI saccI pahicAna to dRr3ha mumukSutAke pragaTa honepara, tathArUpa satsamAgamase prApta upadezakA avadhAraNa karanepara, aura antarAtma-vRtti pariNamita honepara hI jIva, jJAnI athavA vItarAgako pahicAna sakatA hai| jagatvAsI arthAt jo jagat-dRSTi jIva haiM, unakI dRSTise jJAnI athavA vItarAgakI saccI saccI pahicAna kahA~se ho sakatI hai ? jaise andhakArameM par3e hue padArthako manuSya-cakSu nahIM dekha sakatI; usI taraha dehameM rahanevAle jJAnI athavA vItarAgako jagat-dRSTi jIva nahIM pahicAna sktaa| jaise aMdhakArameM par3e hue padArthako dekhaneke liye prakAzakI apekSA rahatI hai, usI taraha jagat-dRSTi jIvoMko jJAnI athavA vItarAgakI pahicAnake liye vizeSa zubha saMskAra aura satsamAgamakI apekSA honA yogya hai / yadi vaha saMyoga prApta na ho, to jaise aMdhakArameM par3A huA padArtha aura aMdhakAra, donoM hI ekarUpa bhAsita hote haiM-unameM bheda nahIM bhAsita hotA-usI taraha tathArUpa yogake binA jJAnI athavA anya saMsArI jIvoMkI ekAkAratA bhAsita hotI hai-unameM deha Adi ceSTAse prAyaH karake bheda bhAsita nahIM hotA / jo dehadhArI sarva ajJAna aura sarva kaSAyarahita ho gayA hai, usa dehadhArI mahAtmAko trikAla paramabhaktise namaskAra ho! namaskAra ho ! vaha mahAtmA jahA~ rahatA hai, usa dehako, bhUmiko, gharako, mArgako, Asana Adi sabako namaskAra ho ! namaskAra ho! 588 bambaI, caitra sudI 1 ravi. 1952 (1) prArabdhodayase jisa prakArakA vyavahAra prasaMgameM rahatA hai, usake prati dRSTi rakhate hue jaise patra Adi likhanemeM alpatAse pravRtti hotI hai, vaisA adhika yogya hai--yaha abhiprAya prAyaH karake rahA karatA hai| * AtmAke vAstavikarUpase upakArabhUta aise upadeza karanemeM jJAnI-puruSa alpabhAvase bartAva na kareM, aisA prAyaH karake honA saMbhava hai| phira bhI ninna do kAraNoMdvArA jJAnI-puruSa bhI usI prakArase pravRtti karate haiM: Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 zrImad rAjacandra [patra 589 (1) usa upadezakA jijJAsu jIvameM jisa taraha pariNamana ho, aise saMyogoMmeM vaha jijJAsu jIva na rahatA ho, athavA usa upadezake vistArase karanepara bhI usameM usake grahaNa karanekI tathArUpa yogyatA na ho, to jJAnI-puruSa una jIvoMko upadeza karanemeM alpabhAvase pravRtti karatA hai| : (2) athavA apaneko bAhya vyavahAra aisA udaya ho ki vaha upadeza jijJAsu jIvako pariNamana honemeM pratibaMdharUpa ho, athavA tathArUpa kAraNake binA vaisA bartAva kara vaha mukhya-mArgake virodharUpa athavA saMzayake heturUpa honekA kAraNa hotA ho, to bhI jJAnI-puruSa upadezameM alpabhAvase hI pravRtti karatA hai athavA mauna rahatA hai| sarvasaMga-parityAga kara cale jAnese bhI jIva upAdhirahita nahIM hotaa| kyoMki jabataka aMtarpariNatipara dRSTi na ho aura tathArUpa mArgameM pravRtti na ho, tabataka sarvasaMga-parityAga bhI nAma mAtra hI hotA hai / aura vaise avasarameM bhI aMtarpariNatipara dRSTi denekA bhAna jIvako AnA kaThina hai / to phira aise gRha-vyavahArameM laukika abhinivezapUrvaka rahakara aMtarpariNatipara dRSTi rakha sakanA kitanA duHsAdhya honA cAhiye, usapara bhI vicAra karanA yogya hai| tathA vaise vyavahArameM rahakara jIvako antarpariNatipara kitanA bala rakhanA ucita hai, vaha bhI vicAranA cAhiye, aura avazya vaisA karanA cAhiye / / __ adhika kyA likheM ! jitanI apanI zakti ho usa sarva zaktise eka lakSa rakhakara, laukika abhinivezako alpa kara, kucha bhI apUrva nirAvaraNapanA dikhAI nahIM detA, isaliye 'samajha lenekA kevala abhimAna hI hai,' isa prakAra jIvako samajhAkara, jisa prakArase jIva jJAna darzana aura cAritrameM satata jAgRta ho, usIke karanemeM vRtti lagAnA, aura rAta dina usI ciMtanameM pravRtti karanA, yahI vicAravAna jIvakA karttavya hai| aura usake liye satsaMga, satzAstra aura saralatA Adi nijaguNa upakArabhUta haiM, aisA vicArakara usakA Azraya karanA ucita hai| jabataka laukika abhiniveza arthAt dravyAdi lobha, tRSNA, daihika-mAna, kula, jAti AdisaMbaMdhI moha athavA vizeSa mAna ho, usa bAtakA tyAga na karanA ho, apanI buddhise-svecchAse-amuka gaccha AdikA Agraha rakhanA ho, tabataka jIvako apUrva guNa kaise utpanna ho sakatA hai ! usakA vicAra sugama hai| hAlameM adhika likhA jA sake isa prakArakA yahA~ udaya nahIM hai / tathA adhika likhanA athavA kahanA bhI kisI kisI prasaMgameM hI hone denA yogya hai| tumhArI vizeSa jijJAsAse prArabdhodayakA vedana karate hue jo kucha likhA jA sakatA thA, usakI apekSA bhI kucha kucha udAraNA karake vizeSa hI likhA hai| 589 bambaI, caitra sudI 2 soma. 1952 jisameM kSaNa bharameM harSa aura kSaNa bharameM zoka ho Ave, aise isa vyavahArameM jo jJAnI-puruSa samadazAse rahate haiM, unheM atyaMta bhaktima dhanya mAnate haiN| aura saba mumukSu jIvoMko isI dazAkI upAsanA karanA cAhiye, aisA nizcaya samajhakara pariNati karanA yogya hai| Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra. 590] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 590 bambaI, caitra sudI 11, 1952 OM sadgurucaraNAya namaH 1 jisa jJAnameM deha Adi adhyAsa dUra ho gayA hai, aura dUsare padArthameM ahaMtA-mamatA nahIM rahI, tathA upayoga nija svabhAvameM pariNamatA hai, arthAt jJAnasvarUpatAkA sevana karatA hai, usa jJAnako 'nirAvaraNa-jJAna' kahanA caahiye| 2. saba jIvoMko arthAt sAmAnya manuSyoMko jJAnI-ajJAnIkI vANIkA bheda samajhanA kaThina hai, yaha bAta yathArtha hai| kyoMki bahutase zuSkajJAnI zikSA prApta karake yadi jJAnI jaisA upadeza kareM, to usameM vacanakI samAnatA dekhanese, sAmAnya manuSya zuSkajJAnIko bhI jJAnI mAna leM, aura maMda-dazAvAle mumukSu jIvoMko bhI una vacanoMse bhrAMti ho jAya / parantu utkRSTa dazAvAle mumukSu puruSako, zuSkajJAnIkI vANIko zabdase jJAnIkI vANI jaisI samajhakara prAyaH bhrAMti karanA yogya nahIM hai / kyoMki Azayase, zuSkajJAnIkI vANIse jJAna kI vANIkI tulanA nahIM hotii| jJAnIkI vANI pUrvApara aviruddha, AtmArtha-upadezaka aura apUrva arthakA nirUpaNa karanevAlI hotI hai, aura anubhavasahita honese vaha AtmAko satata jAgRta karatI hai| zuSkajJAnIkI vANImeM tathArUpa guNa nahIM hote| sabase utkRSTa guNa jo pUrvApara avirodhabhAva hai, vaha zuSkajJAnIkI vANImeM nahIM raha sakatA; kyoMki use yathAsthita padArthakA darzana nahIM hotA; aura isa kAraNa jagaha jagaha usakI vANI kalpanAse yukta hotI hai| ___ ityAdi nAnA prakArake bhedoMse jJAnI aura zuSkajJAnIkI vANIkI pahicAna utkRSTa mumukSuko hI ho sakatI hai| jJAnI-puruSako to sahaja svabhAvase hI usakI pahicAna hai, kyoMki vaha svayaM bhAnasahita hai, aura bhAnasahita puruSake binA isa prakArake AzayakA upadeza nahIM diyA jA sakatA, isa bAtako vaha sahaja hI jAnatA hai| jise jJAna aura ajJAnakA bheda samajhameM A gayA hai, use ajJAnI aura jJAnIkA bheda sahajameM samajhameM A sakatA hai| jisakA ajJAnake prati moha zAnta ho gayA hai, aise jJAnI-puruSako zuSkajJAnIke vacana kisa taraha bhrAMti utpanna kara sakate haiM ! hA~, sAmAnya jIvoMko athavA maMdadazA aura madhyamadazAke mumukSuoMko zuSkajJAnIke vacana samAnarUpa dikhAI denese, donoM hI jJAnIke vacana haiM, aisI bhrAMti honA saMbhava hai| utkRSTa mumukSuko prAyaH karake vaisI bhrAMti saMbhava nahIM, kyoMki use jJAnIke vacanakI parIkSAkA bala vizeSarUpase sthira ho gayA hai| pUrvakAlameM jo jJAnI ho gaye hoM, aura mAtra unakI mukha-vANI hI bAkI rahI ho, to bhI vartamAna kAlameM jJAnI-puruSa yaha jAna sakate haiM ki vaha vANI jJAnI-puruSakI hai| kyoMki rAtri divasake bhedakI taraha ajJAnI aura jJAnIkI vANImeM AzayakA bheda hotA hai, aura Atma-dazAke tAratamyake anusAra Azayayukta vANI jJAnI-puruSakI hI nikalatI hai / vaha Azaya usakI vANAMke Uparase 'vartamAna jJAnI puruSa' ko svAmAvika hI dRSTigocara hotA hai; aura kahanevAle puruSakI dazAkA tAratamya lakSameM AtA hai| yahA~ jo vartamAna jJAnI puruSa' likhA hai, vaha kisI vizeSa prajJAvaMta pragaTa-bodha-bIjasahita-puruSa Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAcajandra [patra 59. zabdaphe hI arthameM likhA hai| jJAnIke vacanakI parIkSA yadi saba jIvoMko sulabha hotI to nirvANa bhI sulabha hI ho jaataa| 3. jinAgamameM jJAnake mati zruta Adi pA~ca bheda kahe haiN| ve jJAnake bheda sacce haiM-upamAvAcaka nahIM haiM / avadhi manaHparyava Adi jJAna vartamAna kAlameM vyavaccheda sarIkhe mAlUma hote haiM; usake Uparase una jJAnoMko upamAvAcaka samajhanA yogya nahIM hai / ye jJAna manuSya-jIvoMko cAritra paryAyake vizuddha tAratamyase utpanna hote haiN| vartamAna kAlameM vaha vizuddha tAratamya prApta honA kaThina hai; kyoMki kAlakA pratyakSa svarUpa cAritramohanIya Adi prakRtiyoMke vizeSa balasahita pravRtti karatA huA dekhanemeM AtA hai| sAmAnya AtmacAritra bhI kisI kisI jIvameM hI rahanA saMbhava hai| aise kAlameM usa jJAnIkI labdhi vyavaccheda jaisI ho jAya to isameM koI Azcarya nahIM hai| isase usa jJAnako upamAvAcaka samajhanA yogya nhiiN| AtmasvarUpakA vicAra karate hue to usa jJAnakI kucha bhI asaMbhavatA dikhAI nahIM detii| jaba sabhI jJAnoMkI sthitikA kSetra AtmA hai, to phira avadhi manaHparyava Adi jJAnakA kSetra AtmA ho to isameM saMzaya karanA kaise ucita hai ? yadyapi zAstrake yathAsthita paramArthase ajJa-jIva jisa prakArase vyAkhyA karate haiM, vaha vyAkhyA virodhayukta ho sakatI hai, kintu paramArthase usa jJAnakA honA saMbhava hai| jinAgamameM usakI jisa prakArake Azayase vyAkhyA kahI ho vaha vyAkhyA, aura ajJAnI jIva Azayake binA jAne hI jo vyAkhyA kare, una donoMmeM mahAn bheda ho to isameM Azcarya nahIM; aura usa bhedake kAraNa usa jJAnake viSayameM saMdeha honA yogya hai / parantu Atma-dRSTise dekhanese vaha saMdehaka sthAna nahIM hai| 4. kAlakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'samaya' hai| rUpI padArthakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'paramANu' hai, aura arUpI padArthakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'pradeza' hai| ye tInoM hA aise sUkSma haiM ki atyaMta nirmala jJAnakI sthiti hI unake svarUpako grahaNa kara sakatI hai / sAmAnyarUpase saMsArI jIvoMkA upayoga asaMkhyAta samayavartI hai; usa upayogameM sAkSAtrUpase eka samayakA jJAna saMbhava nhiiN| yadi vaha upayoga eka-samayavartI aura zudra ho to usameM sAkSAtrUpasa samayakA jJAna ho sakatA hai / usa upayogakA ekasamayavartitva kaSAya Adike abhAvase hotA hai| kyoMki kaSAya Adike yogase upayoga mUr3hatA AdidhAraNa karatA hai, tathA asaMkhyAta samayavartitvako prApta karatA hai / usa kaSAya Adike abhAvase upayogakA eka samayavartitva hotA hai / arthAt kaSAya Adike saMbaMdhase use asaMkhyAta samayameMse eka eka samayako alaga karanekI sAmarthya nahIM thI, usa kaSAya Adike abhAvase vaha eka eka samayako alaga karake avagAhana karatA hai| upayogakA eka-samayavartitva kaSAyarahitapanA honeke bAda hI hotA hai / isaliye eka samayakA, eka paramANukA aura eka pradezakA jise jJAna ho use kevalajJAna pragaTa hotA hai, aisA jo kahA hai, vaha satya hai| kaSAyarahitapaneke binA kevalajJAnakA honA saMbhava nahIM hai, aura . kaSAyarahitapaneke binA upayoga eka samayako sAkSAtarUpase grahaNa nahIM kara sktaa| imaliye jaba vaha eka samayako prahaNa kare usa samaya atyaMta kaSAyarahitapanA honA cAhiye; aura jahA~ atyaMta kaSAyakA abhAva ho vahIM kevalajJAna hotA hai| isaliye yaha kahA hai ki eka samaya, eka paramANu aura eka pradezakA jise anubhava ho use Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra. 59.] vividha patra mAvi saMgraha-29vA~ varSa 487 kevalajJAna pragaTa hotA hai / jIvako vizeSa puruSArthake liye isa eka sugama sAdhanakA bAnI-puruSane upadeza kiyA hai| samayakI taraha paramANu aura pradezakI sUkSmatA honese tInoMko eka sAtha grahaNa kiyA gayA hai| aMtarvicArameM pravRtti karaneke liye jJAnI-puruSoMne asaMkhyAta yoga kahe haiN| unake bIcakA eka yaha 'vicArayoga' bhI kahA hai, aisA samajhanA cAhiye / 5. zubhecchAse lagAkara sarva karmarahitapanese nijasvarUpa-sthiti honetaka aneka bhUmikAyeM haiN| jo jo AtmArthI jIva ho gaye haiM, aura unameM jisa jisa aMzase jAgRtadazA utpanna huI hai, usa usa dazAke bhedase unhoMne aneka bhUmikAoMkA ArAdhana kiyA hai| zrIkabIra suMdaradAsa Adi sAdhujana AtmArthI gine jAne yogya haiM; aura zubhecchAse UparakI bhUmikAoMmeM unakI sthiti honA saMbhava hai| atyaMta nijasvarUpa sthitike liye unakI jAgRti aura anubhava bhI lakSameM AtA hai / isase vizeSa spaSTa abhiprAya hAlameM denekI icchA nahIM hotii| 6. kevalajJAnake svarUpakA vicAra kaThina hai, aura zrIDUMgara usakA ekAnta koTose nizcaya karate haiM, usameM yadyapi unakA abhiniveza nahIM hai, parantu vaisA unheM bhAsita hotA hai, isaliye ve kahate haiN| mAtra ekAnta koTI hI hai, aura bhUta-bhaviSyakA kucha bhI jJAna kisIko honA saMbhava nahIM, aisI mAnyatA ThIka nahIM hai| bhUta-bhaviSyakA yathArtha jJAna ho sakatA hai, parantu vaha kinhIM virale puruSoMko hI aura vaha bhI vizuddha cAritrake tAratamyase hI hotA hai / isaliye vaha saMdeharUpa lagatA hai, kyoMki vaisI vizuddha cAritrakI taratamatA vartamAnameM nahIM jaisI hI rahatI hai| vartamAnameM zAstravettA mAtra zabda-bodhase jo kevalajJAnakA artha kahate haiM, vaha yathArtha nahIM, aisA yadi zrIDUMgarako lagatA ho to vaha saMbhava hai / tathA bhUta-bhaviSya jAnanekA nAma hI kevalajJAna hai, yaha vyAkhyA zAstrakArane bhI mukhyarUpase nahIM kahI / jJAnake atyaMta zuddha honeko hI jJAnI-puruSoMne kevalajJAna kahA hai; aura usa jJAnameM Atma-sthiti aura Atma-samAdhi hI mukhyataH kahI hai| jagatkA jJAna honA ityAdi jo kahA gayA hai, vaha sAmAnya jIvoMse apUrva viSayakA grahaNa honA asaMbhava jAnakara hI kahA gayA hai| kyoMki jagatke jJAnake Upara vicAra karate karate Atma sAmarthya samajhameM A sakatI hai| zrIDUMgara mahAtmA zrIRSabha Adike viSayameM ekAnta koTI na kahate hoM, aura unake AjJAvartiyoM ( jaise mahAvIrasvAmIke darzanameM pA~casau mumukSuoMne kevalajJAna prApta kiyA ) ko jo kevalajJAna kahA hai, usa kevalajJAnako ekAnta koTI kahate hoM to yaha bAta kisI taraha yogya hai / kintu kevalajJAnakA zrIDUMgara ekAMta niSedha kareM to vaha AtmAke hI niSadha karaneke barAbara hai| loga hAlameM jo kevalajJAnakI vyAkhyA karate haiM, vaha kevalajJAnakI vyAkhyA virodhI mAlUma hotI hai, aisA unheM lagatA ho to vaha bhI saMbhava hai / kyoMki vartamAna prarUpaNAmeM mAtra jagat-jJAna hI kevalajJAnakA viSaya kahA jAtA hai / isa prakArake samAdhAnake likhate samaya aneka prakArakA virodha dRSTigocara hotA hai / aura una virodhoMko dikhAkara usakA samAdhAna likhanA hAlameM turata bananA asaMbhava hai| usase saMkSepase hI samAdhAna likhA hai| samAdhAnakA samudAyArtha isa taraha hai: __ " AtmA jisa samaya atyaMta zuddhajJAna-sthitikA : sevana kare, usakA nAma mukhyataH kevalajJAna hai / saba prakArake rAga-dveSakA abhAva honepara atyaMta zuddhajJAna-sthiti pragaTa ho sakatI hai / usa Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 . bhImad rAjavandra [patra 591, 592, 593 sthitimeM jo kucha jAnA jA sake, vaha kevalajJAna hai; aura vaha saMdeha karane yogya nahIM hai / zrIiMgara jo ekAnta koTI kahate haiM, vaha bhI mahAvIrasvAmIke samIpameM rahanevAle AjJAvartI pA~casau kevalI jaisoMke prasaMgameM hI honA saMbhava hai| jagatke jJAnakA lakSa chor3akara jo zuddha AtmajJAna hai, vahI kevalajJAna hai-aisA vicAra karate hue AtmadazA vizeSabhAvakA sevana karatI hai "-isa taraha isa praznake samAdhAnakA saMkSipta Azaya hai| jaise bane vaise jagatake jJAnakA vicAra chor3akara jisa taraha svarUpajJAna ho, vaise kevalajJAnakA vicAra honeke liye puruSArtha karanA cAhiye / jagatke jJAna honeko mukhyArtharUpase kevalajJAna mAnanA yogya nhiiN| jagatke jIvoMkA vizeSa lakSa honeke liye bArambAra jagatke jJAnako sAthameM liyA hai, aura vaha kucha kalpita hai, yaha bAta nahIM hai / parantu usake prati abhiniveza karanA yogya nahIM hai| isa sthalapara vizeSa likhanekI icchA hotI hai aura use rokanI par3atI hai, to bhI saMkSepameM phirase likhate haiN| AtmA se saba prakArakA anya adhyAsa dUra hokara sphaTikakI taraha AtmA atyaMta zuddhatAkA sevana kare-yahI kevalajJAna hai, aura bArambAra use jinAgamameM jagatke jJAnarUpase kahA hai; usa mAhAtmyase bAhyadRSTi jIva puruSArthameM pravRtti kareM, yahI usakA hetu hai| 591 bambaI caitra vadI 7 ravi. 1952 satsamAgamake abhAvake avasarapara to vizeSa karake AraMbha parigrahase vRtti nyUna karanekA abhyAsa rakhakara jinameM tyAga-vairAgya Adi paramArtha-sAdhanakA upadeza kiyA hai, vaise graMtha bA~canekA paricaya karanA cAhiye, aura apramattabhAvase apane doSoMkA bArambAra dekhanA hI yogya hai / 592 bambaI, caitra vadI 14 ravi. 1952 anya puruSakI dRSTima, jaga vyavahAra lakhAya / vRMdAvana jaba jaga nahIM, ko vyavahAra batAya? -vihAra vRMdAvana. 593 bambaI, vaizAkha sudI 1 bhauma. 1952 karaneke prati vRtti nahIM hai, athavA eka kSaNa bhara bhI jise karanA bhAsita nahIM hotA, aura karanese utpanna honevAle phalake prati jisakI udAsInatA hai, vaisA koI Apta puruSa tathArUpa prArabdha-yogase parigraha saMyoga AdimeM pravRtti karatA huA dekhA jAtA ho, aura jisa taraha icchuka puruSa pravRtti kare, udyama kare, vaise kAryasahita bartAva karate hue dekhane meM AtA ho, to usa puruSameM jJAna-dazA hai, yaha kisa taraha jAnA jA sakatA hai ? arthAt vaha puruSa Apta-paramArthake liye pratIti karane yogya hai athavA jJAnI hai, yaha kisa lakSaNase pahicAnA jA sakatA hai ! kadAcit kisI mumukSuko dUsare kisI puruSake saMtsayogase Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 594] vividha patra Adi saMgraha-29vA varSa yaha jAnanameM AyA bhI ho, to jisase usa pahicAnameM bhrAMti ho, vaisA vyavahAra jo usa satpuruSameM pratyakSa dikhAI detA hai, usa bhrAMtike nivRtta honeke liye mumukSu jIvako usa puruSako kisa prakArase pahicAnanA cAhiye, jisase usa usa tarahake vyavahArameM pravRtti karate hue bhI jJAna-svarUpatA usake lakSameM rahe? sarva prakArase jise parigraha Adi saMyogake prati udAsIna bhAva rahatA hai, arthAt jise tathArUpa saMyogoMmeM ahaMtA-mamatAbhAva nahIM hotA, athavA vaha bhAva jisakA parikSINa ho gayA hai, aise jJAnI-puruSako 'anaMtAnubaMdhI prakRtise rahita mAtra prArabdhake udayase hI jo vyavahAra rahatA ho, vaha vyavahAra sAmAnya dazAke mumukSuko saMdehakA kAraNa hokara usake upakArabhUta honemeM nirodharUpa hotA ho, use vaha jJAnIpuruSa jAnatA hai, aura usake liye bhI parigraha saMyoga Adi prArabdhodaya vyavahArakI kSINatAkI hI icchA karatA hai; vaisA honetaka usa purupane kisa prakArase vartAva kiyA ho, to usa sAmAnya mumukSuke upakAra honemeM hAni na ho? 594 vavANIA, vaizAkha vadI 6 ravi. 1952 Arya zrImANekacaMda Adike prati, zrIstaMbhatIrtha. zrIsuMdaralAlake vaizAkha vadI 1 ko deha chor3a denekI jo khabara likhI hai, yaha bA~cI hai / adhika samayakI mA~dagIke binA hI yuvAvasthAmeM akasmAt deha chor3a deneke kAraNa, use sAmAnyarUpase pahicAnanevAle logoMko bhI usa bAtase kheda hue vinA na rahe, to phira jisane kuTumba Adi sambandhake snehase usameM mU>> kI ho, jo usake sahavAsameM rahA ho, jisane usake prati Azraya-bhAvanA rakkhI ho, use kheda hue binA kaise raha sakatA hai ? isa saMsArameM manuSya-prANIko jo khedake akathanIya prasaMga prApta hote haiM, unhIM akathanIya prasaMgoMmeMkA yaha eka mahAn khedakAraka prasaMga hai / usa prasaMgameM yathArtha vicAravAna puruSoMke sivAya sabhI prANI vizeSa khedako prApta hote haiM; aura yathArtha vicAravAna puruSoMko vizeSa vairAgya hotA hai- unheM saMsArakI azaraNatA, anityatA aura asAratA vizeSa dRr3ha hotI hai| vicAravAna puruSoMko usa khedakAraka prasaMgakA mUIbhAvase kheda karanA, vaha mAtra karma-baMdhakA hetu bhAsita hotA hai; aura vairAgyarUpa khedase karma-saMgakI nivRtti bhAsita hotI hai, aura vaha satya hai / mUrchAbhAvase kheda karanese bhI jisa saMbaMdhIkA viyoga ho gayA hai usakI phirase prApti nahIM hotI, aura jo mUrchA hotI hai vaha bhI avicAra dazAkA phala hai, aisA vicArakara vicAravAna puruSa usa mUrchAbhAvapratyayI khedako zAnta karate haiM, athavA prAyaH karake vaisA kheda unheM nahIM hotaa| kisI bhI taraha usa khedakA hitakArIpanA dekhanemeM nahIM AtA, aura Akasmika ghaTanA khedakA nimitta hotI hai, isaliye vaise avasarapara vicAravAna puruSoMko, jIvako hitakArI kheda hI utpanna hotA hai / sarva saMgakI azaraNatA, abaMdhutA, anityatA, aura tucchatA tathA anyatvapanA dekhakara apane Apako vizeSa pratibodha hotA hai ki 'he jIva / tujhameM kucha bhI isa saMsAraviSayaka udaya Adi bhAvase mUrchA rahatI ho to use tyAga kara ......."syAga kara, usa mUrchAkA kucha bhI phala nahIM hai / usa saMsAra meM kabhI bhI zaraNatva Adi bhAva prApta honevAlA nahIM, aura avicArabhAvake binA usa saMsArameM moha honA yogya nahIM; jo moha anaMta janma maraNa aura pratyakSa khedakA hetu hai, duHkha aura kezakA bIja hai, use zAMta kara-usako kSaya kara / he jIva ! isake Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 zrImad rojacandra [patra 595 binA koI dUsarA hitakara upAya nahIM hai ' ityAdi, pavitra AtmAse vicAra karanepara vairAgyako zuddha aura nizcala karatA hai / jo koI jIva yathArtha vicArase dekhatA hai, use isI prakArase mAlUma hotA hai| isa jIvako deha-saMbaMdha ho jAneke bAda yadi mRtyu na hotI, to isa saMsArake sivAya dUsarI jagaha usakI vRttike lagAnekI icchA hI na hotI / mukhyatayA mRtyuke bhayase hI paramArtharUpa dUsare sthAnameM jIvane vRttiko prerita kiyA hai, aura vaha bhI kisI virale jIvako hI prerita huI hai / bahutase jIvoMko to bAhya nimittase mRtyu-bhayake Uparase bAhya kSaNika vairAgya prApta hokara, usake vizeSa kAryakArI hue binA hI, vaha vRtti nAza ho jAtI hai / mAtra kisI kisI vicAravAna athavA sulabha-bodhI yA laghukarmI jIvakI hI usa bhayake Uparase avinAzI niHzreyasa padake prati vRtti hotI hai| mRtyu-bhaya hotA, to bhI yadi vaha mRtyu niyamitarUpase vRddhAvasthAmeM hI prApta hotI, to bhI jitane pUrvameM vicAravAna ho gaye haiM, utane na hote; arthAt vRddhAvasthAtaka to mRtyu-bhaya hai hI nahIM, aisA samajhakara jIva pramAdasahita hI pravRtti karatA / mRtyukA avazya Agamana dekhakara, usakA aniyatarUpase Agamana dekhakara, usa prasaMgake prApta honepara svajana Adi sabase apanA arakSaNa dekhakara, paramArthaka vicAra karane meM apramattabhAva hI hitakara mAlUma huA hai, aura sarvasaMga ahitakAra mAlUma huA hai / vicAravAna puruSoMko vaha nizcaya niHsandeha satya hai.-tInoM kAlameM satya hai / mUrchAbhAvake khedakA tyAga kara vicAravAnako asaMgabhAvapratyayI kheda karanA caahiye| . yadi isa saMsArameM isa prakArake prasaMga na huA karate, apaneko athavA parako vaise prasaMgoMkI aprApti dikhAI dI hotI, azaraNa Adi bhAva na hotA, to paMcaviSayake sukha-sAdhanakI jinheM prAyaH kucha bhI myUnatA na thI aise zrIRSabhadeva Adi paramapuruSa, aura bharata jaise cakravartI Adi usakA kyoM tyAga karate ! ekAnta asaMgabhAvakA ve kisa kAraNase sevana karate! he Arya mANekacaMda Adi ! yathArtha vicArakI nyUnatAke kAraNa, putra Adi bhAvakI kalpanA aura mU ke kAraNa tumheM kucha bhI vizeSa kheda prApta honA saMbhava hai, to bhI usa khedakA donoMko kucha bhI hitakArI phala na honese, mAtra asaMga vicArake binA kisI dUsare upAyase hitakArIpanA nahIM hai, aisA vicArakara, hote hue khedako yathAzakti vicArase, jJAnI-puruSoMke vacanAmRtase, tathA sAdhu puruSake Azraya samAgama Adise aura viratise upazAMta karanA hI kartavya hai| 595 mohamayI, dvitIya jyeSTha sudI 2 zani.1952 jisa hetuse arthAt zArIrika rogavizeSake kAraNa tumhAre niyamameM chUTa thI, vaha rogavizeSa rahatA hai, isase usa chUTako grahaNa karate hue AjJAkA bhaMga athavA atikrama honA saMbhava nhiiN| kyoMki tumhArA niyama usI prakArase prAraMbha huA thaa| kintu yahI kAraNavizeSa honepara bhI yadi apanI icchAse usa chUTakA grahaNa karanA ho to AjJAkA bhaMga athavA atikrama honA saMbhava hai| ... sarva prakArake AraMbha tathA parigrahake saMbaMdhake mUlakA chedana karaneke liye samartha brahmacarya- parama sAdhana hai| . . Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 596, 597] vividha patra Adi saMgraha-29yA~ varSa ___ saMsArakA jo azaraNa Adi bhAva likhA hai vaha yathArtha hai| vaisI pariNati akhaMDa rahe to hI jIva utkRSTa vairAgyako pAkara nijasvarUpa-jJAnako prApta kara sakatA hai / kabhI kabhI kisI nimitase vaise pariNAma hote haiM, parantu unako vighna karanevAle saMga-prasaMgameM jIvakA nivAsa honese vaha pariNAma akhaMDa nahIM rahatA, aura saMsArake prati abhiruci ho jAtI hai / isase akhaMDa pariNatike icchAvAna mumukSuko usake liye nitya samAgamakA Azraya karanekI parama puruSane zikSA dI hai| jabataka jIvako vaha saMyoga prApta na ho tabataka kucha bhI vaise vairAgyako AdhArake hetu tathA apratikUla nimittarUpa aise mumukSu janakA samAgama tathA satzAstrakA paricaya karanA cAhiye / dUsare saMgaprasaMgase dUra rahanekI bArambAra smRti rakhanI cAhiye, aura usa smRtiko pravRttirUpa karanA cAhiyebArambAra jIva isa bAtako bhUla jAtA hai; aura usase icchita sAdhana tathA pariNAmako prApta nahIM karatA / 596 bambaI, dvitIya jyeSTha vadI 6 guru. 1952 'vartamAna kAlameM isa kSetrase nirvANakI prApti nahIM hotI, ' aisA jinAgamameM kahA hai; aura vedAMta Adi darzana aisA kahate haiM ki ' isa kAlameM isa kSetrase nirvANakI prApti ho sakatI hai| 'vartamAna kAlameM isa kSetrase nirvANakI prApti nahIM hotI, isake sivAya dUsare bhI bahutase bhAvoMkA jinAgamameM tathA usake Azrayase likhe gaye AcAryodvArA racita zAstroMmeM viccheda kahA hai| kevalajJAna, manaHparyavajJAna, avadhijJAna, pUrvajJAna, yathAkhyAta cAritra, sUkSmasAMparAya cAritra, parihAravizuddhi cAritra, kSAyika samakita aura pulAkalabdhi ye bhAva mukhyarUpase viccheda mAne gaye haiN|' vartamAna kAlameM isa kSetrase AtmArthakI kauna kauna mukhya bhUmikA utkRSTa adhikArIko prApta ho sakatI hai, aura usake prApta honekA kyA mArga hai?' ina praznoMke paramArthake prati vicArakA lakSa rkhnaa| 597 bambaI, ASAr3ha sudI 2 ravi. 1952 zAna kriyA aura bhaktiyoga. mRtyuke sAtha jisakI mitratA ho, athavA mRtyuse bhAgakara jo chUTa sakatA ho, athavA ' maiM nahIM marU~gA' aisA jise nizcaya ho, vaha bhale hI sukhapUrvaka sove-(zrItIrthakara -chaha jIvanikAya adhyayana ) / jJAna-mArga kaThinatAse ArAdhana karane yogya hai| paramAvagAda-dazA pAneke pahile usa mArgase cyuta honeke aneka sthAna haiN| saMdeha, vikalpa, svacchaMdatA, atipariNAmIpanA ityAdi kAraNa jIvako bArambAra usa mArgase vyuta honeke hetu hote haiM, athavA ye hetu Urca bhUmikA prApta nahIM hone dete| kriyA-mArgameM asad abhimAna, vyavahAra-Agraha, siddhi-moha, pUjA satkAra Adi yoga, aura daihika-kriyAmeM AtmaniSThA Adi doSa saMbhava haiN| kisI kisI mahAtmAko chor3akara bahutase vicAravAna jIvoMne unhIM kAraNoMse bhAkta mArgakA Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 zrImad rAjavandra . [patra 598 Azraya liyA hai, aura AjJAzritabhAva athavA paramapuruSa sadgurumeM sarvArpaNa-svAdhInabhAvako sirase vaMdanIya mAnA hai, aura vaise hI pravRtti kI hai| kintu vaisA yoga prApta honA cAhiye, nahIM to jisakA ciMtAmaNike samAna eka eka samaya hai, aisI manuSya dehakA ulTA paribhramaNakI vRddhikA hI hetu honA saMbhava hai| zrI..."ke abhiprAyapUrvaka tumhArA likhA huA patra tathA zrI."kA likhA huA patra milA hai| zrI... ke abhiprAyapUrvaka zrI...'ne likhA hai ki nizcaya aura vyavahArakI apekSAse hI jinAgama tathA vedAMta Adi darzanameM vartamAna kAlameM isa kSetrase mokSakA niSedha tathA vidhAnakA kahA jAnA saMbhava haiyaha vicAra vizeSa apekSAse yathArtha dikhAI detA hai, aura .......'ne likhA hai ki vartamAna kAlameM saMghayaNa Adike hIna honeke kAraNase kevalajJAnakA jo niSedha kiyA hai, vaha bhI apekSita hai / yahA~ vizeSArthake lakSameM Aneke liye gata patrake praznako kucha spaSTarUpase likhate haiM:--- jisa prakAra jinAgamase kevalajJAnakA artha vartamAnameM, vartamAna jainasamUhameM pracalita hai, usI tarahakA usakA artha tumheM yathArtha mAlUma hotA hai yA kucha dUsarA artha mAlUma hotA hai ? sabai deza kAla AdikA jJAna kevalajJAnIko hotA hai, aisA jinAgamakA vartamAnameM rUr3hi-artha hai / dUsare darzanoMmeM yaha mukhyArtha nahIM hai, aura jinAgamase vaisA mukhya artha logoMmeM vartamAnameM pracalita hai| yadi vahA~ kevalajJAnakA artha ho to usameM bahutasA virodha dikhAI detA hai / usa sabako yahA~ likha sakanA nahIM bana sakatA / tathA jisa virodhako likhA hai, use bhI vizeSa vistArase likhanA nahIM banA / kyoMki use yathAvasara hI likhanA yogya mAlUma hotA hai / jo likhA hai, vaha upakAra dRSTise likhA hai, yaha lakSa rkhnaa| yogadhArIpanA arthAt mana vacana aura kAyAsahita sthiti honese, AhAra Adike liye pravRtti hote samaya upayogAMtara ho jAnese, usameM kucha bhI vRttikA arthAt upayogakA nirodha honA saMbhava hai| eka samayameM kisIko do upayoga nahIM rahate, jaba yaha siddhAMta hai, to AhAra AdikI pravRttike upayogameM rahatA huA kevalajJAnIkA upayoga kevalajJAnake jJeyake prati rahanA saMbhava nahIM; aura yadi aisA ho to kevalajJAnako jo apratihata kahA hai, vaha pratihata huA mAnA jAya / yahA~ kadAcit - aisA samAdhAna kareM ki jaise darpaNameM padArtha prativimbita hote haiM, vaise hI kevalajJAnameM sarva deza kAla pratibimbita hote haiN| tathA kevalajJAnI unameM upayoga lagAkara unheM jAnatA hai, yaha bAta nahIM hai, kintu sahaja svabhAvase hI ve padArtha pratibhAsita huA karate haiM, isaliye AhAra AdimeM upayoga rahate hue sahaja svabhAvase pratibhAsita aise kevalajJAnakA astitva yathArtha hai, to yahA~ prazna ho sakatA hai ki darpaNameM pratibhAsita padArthakA jJAna darpaNako nahIM hotA, aura yahA~ to aisA kahA hai ki kevalajJAnIko una padArthokA jJAna hotA hai tathA upayogake sivAya AtmAkA aisA kaunasA dUsarA svarUpa hai ki jaba AhAra AdimeM upayoga rahatA ho, taba usase kevalajJAnameM pratibhAsita hone yogya jJeyako AtmA jAna sake ! .. Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 599, 600 ] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 493 yadi sarva deza kAla AdikA jJAna jisa kevalIko ho usa kevalIko siddha ' mAneM to yaha saMbhava mAnA jA sakatA hai, kyoMki use yogadhArIpanA nahIM kahA hai| kintu isameM bhI yaha samajhanA cAhiye ki phira bhI yogadhArIkI apekSAse siddhameM vaise kevalajJAnakI mAnyatA ho to yogarahitapanA honese usameM sarva deza kAla AdikA jJAna saMbhava ho sakatA hai--itanA pratipAdana karaneke liye hI yaha likhA hai, kintu siddhako vaisA jJAna hotA hI hai, isa arthako pratipAdana karaneke liye nahIM likhA / yadyapi jinAgamake rUDhI-arthake anusAra dekhanese to 'dehadhArI kevalI' aura 'siddha'meM kevalajJAnakA bheda nahIM hotA -donoMko hI sarva deza kAla AdikA sampUrNa jJAna hotA hai, yaha rUDhI-artha hai / parantu dUsarI apekSAse jinAgama dekhanese kucha bhinna hI mAlUma par3atA hai / jinAgamameM nimna prakArase pATha dekhanemeM AtA hai: " kevalajJAna do prakArakA kahA hai--sayogIbhavastha-kevalajJAna aura ayogIbhavastha-kevalajJAna / sayogI kevalajJAna do prakArakA kahA hai-prathamasamaya arthAt utpanna honeke samayakA sayogI kevalajJAna, aura aprathamasamaya arthAt ayogI honeke praveza samayake pahilekA kevalajJAna / isI taraha ayogIbhavasthakevalajJAna bhI do prakArakA kahA hai--prathamasamayakA kevalajJAna aura aprathama arthAt siddha honeke pahileke antima samayakA kevalajJAna / " ityAdi prakArase kevalajJAnake bheda jinAgamameM kahe haiM, usakA paramArtha kyA honA cAhiye ! kadAcit yaha samAdhAna kareM ki bAhya kAraNakI apekSAse kevalajJAnake ye bheda batAye haiM, to yahA~ aisI zaMkA ho sakatI hai ki 'jahA~ kucha bhI puruSArtha siddha na hotA ho, aura jisameM vikalpakA avakAza na ho usameM bheda karanekI pravRtti jJAnIke vacanameM saMbhava nahIM hai / prathamasamaya-kevalajJAna aura aprathamasamayakevalajJAna isa prakArakA bheda karanemeM yadi kevalajJAnekA tAratamya ghaTatA bar3hatA ho to vaha bheda saMbhava hai, parantu tAratamyameM to vaisA hotA nahIM, to phira bheda karanekA kyA kAraNa hai ?-ityAdi prazna yahA~ hote haiM, unake Upara aura prathama patrake Upara yathAzakti vicAra karanA cAhiye / 599 __ hetu avaktavya ? ekameM kisa taraha paryavasAna ho sakatA hai ? athavA hotA hI nahIM ! vyavahAra-racanA kI hai, aisA kyA kisI hetuse siddha hotA hai ! svasthiti-AtmadazAsaMbaMdhI-vicAra. tathA usakA paryavasAna ! usake pazcAt lokopakAraka pravRtti ! lokopakAra pravRttikA niyama. vartamAnameM ( hAlameM ) kisa taraha pravRtti karanA ucita hai ? Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 zrImad rAjacandra [patra 6.1, 602, 103, 604 tInoM kAlameM jo vastu jAtyaMtara na ho, use zrIjina dravya kahate haiM / koI bhI dravya para pariNAmase pariNamana nahIM karatA-apanepanakA tyAga nahIM kara sktaa| pratyeka dravya (dravya, kSetra, kAla, bhAvase ) sva-pariNAmI hai| vaha niyata anAdi maryAdArUpase rahatA hai| jo cetana hai, vaha kabhI acetana nahIM hotA; jo acetana hai, vaha kabhI cetana nahIM hotA / 602 he yoga, 603 cetanakI utpattike kucha bhI saMyoga dikhAI nahIM dete, isa kAraNa cetana anutpanna hai / usa cetanake nAza honekA koI anubhava nahIM hotA, isaliye vaha avinAzI hai / nitya anubhavasvarUpa honese vaha nitya hai| prati samaya pariNAmAMtara prApta karanese vaha anitya hai| nijasvarUpakA tyAga karaneke liye asamartha honese vaha mUla dravya hai / 604 sabakI apekSA vItarAgake vacanako sampUrNa pratItikA sthAna kahanA yogya hai; kyoMki jahA~ rAga Adi doSoMkA sampUrNa kSaya ho vahIM sampUrNa jJAna-svabhAva niyamase pragaTa hone yogya hai| zrIjinako sabakI apekSA utkRSTa vItarAgatA honA saMbhava hai| unake vacana pratyakSa pramANa haiM, isaliye jisa kisI puruSako jitane aMzameM vItarAgatA saMbhava hai, utane hI aMzameM usa puruSakA vAkya mAnanIya hai| sAMkhya Adi darzanoMmeM baMdha-mokSakI jo jo vyAkhyA kahI hai, usase prabala pramANa-siddha vyAkhyA zrIjina vItarAgane kahI hai, aisA mAnatA huuN| zaMkAH-jisa jinabhagavAnne dvaitakA nirUpaNa kiyA hai, AtmAko khaMDa dravyakI taraha batAyA hai, kartA bhoktA kahA hai, aura jo nirvikalpa samAdhike aMtarAyameM mukhya kAraNa ho aisI padArthakI vyAkhyA kahI hai, usa jinabhagavAnkI zikSA prabala pramANase siddha hai, aisA kaise kahA jA sakatA hai ! kevala advaita aura sahaja nirvikalpa samAdhike kAraNabhUta aise vedAnta Adi mArgakA usakI apekSA avazya hI vizeSa pramANase siddha honA saMbhava hai| uttaraH-eka bAra jaise tuma kahate ho vaise yadi mAna bhI leM, parantu saba darzanoMkI zikSAkI Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 605, 6.6] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 495 apekSA jinabhagavAnakI kahI huI baMdha-mokSake svarUpakI zikSA jitanI sampUrNa pratibhAsita hotI hai, utanI dUsare darzanoMkI pratibhAsita nahIM hotI, aura jo sampUrNa zikSA hai vahI pramANase siddha hai| zaMkAH-yadi tuma aisA samajhate ho to kisI taraha bhI nirNayakA samaya nahIM A sakatA, kyoMki saba darzanoMmeM, jisa jisa darzanameM jisakI sthiti hai, usa usa darzanake liye sampUrNatA mAnI hai| ____uttara:-yadi aisA ho to usase sampUrNatA siddha nahIM hotI; jisakI pramANadvArA sampUrNatA ho vahI sampUrNa siddha hotA hai| praznaH--jisa pramANake dvArA tuma jinabhagavAnkI zikSAko sampUrNa mAnate ho, usa prakArako tuma kaho; aura jisa prakArase vedAMta AdikI sampUrNatA tumheM saMbhava mAlUma hotI hai, use bhI kaho / 605 pratyakSase aneka prakArake duHkhoMko dekhakara, duHkhI prANiyoMko dekhakara tathA jagatkI vicitra racanAko dekhakara, vaise honekA hetu kyA hai ! usa duHkhakA mUlasvarUpa kyA hai ! aura usakI nivRtti kisa prakArase ho sakatI hai ! tathA jagatkI vicitra racanAkA aMtarvarUpa kyA hai ? ityAdi bhedameM jise vicAra-dazA utpanna huI hai aise mumukSu puruSane, pUrva puruSoMdvArA Upara kahe hue vicAroMsaMbaMdhI jo kucha apanA samAdhAna kiyA thA athavA mAnA thA, usa vicArake samAdhAnake prati bhI yathAzakti AlocanA kI / usa AlocanAke karate hue vividha prakArake matamatAMtara tathA abhiprAyasaMbaMdhI yathAzakti vizeSa vicAra kiyA / tathA nAnA prakArake rAmAnuja Adi sampradAyoMkA vicAra kiyaa| tathA vedAnta Adi darzanakA vicAra kiyaa| usa AlocanAmeM aneka prakArase usa darzanake svarUpakA maMthana kiyA, aura prasaMga prasaMgapara maMthanakI yogyatAko prApta aise jainadarzanake saMbaMdhameM aneka prakArase jo maMthana huA, usa maMthanase usa darzanake siddha honeke liye, jo pUrvApara virodha jaise mAlUma hote haiM, aise nIce likhe kAraNa dikhAI diye| 606 ___dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAyake arUpI honepara bhI ve rUpI padArthako sAmarthya pradAna karate haiM, aura ina tIna dravyoMko svabhAvase pariNAmI kahA hai, to ye arUpI honepara bhI rUpIko kaise sahAyaka ho sakate haiM ! dharmAstikAya aura adharmAstikAya eka kSetra-avagAhI haiM, aura unakA svabhAva paraspara viruddha hai, phira bhI unameM gatizIla vastuke prati sthiti-sahAyatArUpase, aura sthitizIla vastuke prati gati-sahAyatArUpase virodha kyoM nahIM AtA ! .. dharmAstikAya, adharmAstikAya aura eka AmA--ye tInoM asaMkhyAta pradezI haiM, isakA kyA koI dUsarA hI rahasya hai! dharmAstikAya adharmAstikAyakI avagAhanA amuka amRtAkArase hai-aisA hone meM kyA kucha rahasya hai / Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 zrImad rAjacandra [patra 607, 608, 609, 610 lokasaMsthAnake sadA eka svarUpase rahanemeM kyA kucha rahasya hai ! eka tArA bhI ghaTa-bar3ha nahIM hotA, aisI anAdi sthitiko kisa kAraNase mAnanA cAhiye ! zAzvatatAkI vyAkhyA kyA hai ? AtmA athavA paramANuko kadAcit zAzvata mAnane meM mUla dravyatva kAraNa hai; parantu tArA, candra, vimAna AdimeM vaisA kyA kAraNa hai ! 607 siddha-AtmA lokAloka-prakAzaka hai, parantu lokAloka-vyApaka nahIM hai, vyApaka to apanI avagAhanA pramANa hI hai-jisa manuSyadehase siddhi prApta kI, usakA tIsarA bhAga kama ghana-pradezAkAra hai / arthAt Atmadravya lokAloka-vyApaka nahIM, kintu lokAloka-prakAzaka arthAt lokAloka-jJAyaka hai / lokAlokake prati AtmA nahIM jAtI, aura lokAloka bhI kucha AtmAmeM nahIM AtA, saba apanI apanI avagAhanAmeM apanI apanI sattAse maujUda haiN| vaisA honepara bhI AtmAko usakA jJAna-darzana kisa taraha hotA hai ? yahA~ yadi dRSTAMta diyA jAya ki jisa taraha darpaNameM vastu pratibimbita hotI hai, vaise hI AtmAmeM bhI lokAloka prakAzita hotA hai-pratibimbita hotA hai, to yaha samAdhAna bhI avirodhI dikhAI nahIM detA, kyoMki darpaNameM to visrasA-pariNAmI pudgala-rAzise pratibimba hotA hai| AtmAkA agurulaghu dharma hai, usa dharmake dekhate hue AtmA saba padArthIko jAnatI hai, kyoMki samasta dravyoMmeM agurulaghu guNa samAna hai-aisA kahanemeM AtA hai, to agurulaghu dharmakA kyA artha samajhanA cAhiye ? 608 vartamAna kAlakI taraha yaha jagat sarvakAlameM hai| vaha pUrvakAlameM na ho to vartamAna kAlameM bhI usakA astitva na ho| vaha vartamAna kAlameM hai to bhaviSyakAlameM bhI usakA atyaMta nAza nahIM ho sktaa| padArthamAtrake pariNAmI honese yaha jagat paryAyAntararUpase dRSTigocara hotA hai, parantu mUlasvabhAvase usakI sadA hI vidyamAnatA hai| 609 jo vastu samayamAtrake liye hai, vaha sarvakAlake liye hai| jo bhAva hai vaha maujUda hai, jo bhAva nahIM vaha maujUda nahIM / do prakArakA padArtha svabhAva vibhAvapUrvaka spaSTa dikhAI detA hai--jar3a-svabhAva aura cetn-svbhaav| 610. guNAtizayatA kise kahate haiM ! usakA kisa taraha ArAdhana kiyA jA sakatA hai ! kevalabAnameM atizayatA kyA hai| tIrthakarameM atizayatA kyA hai ! vizeSa hetu kyA hai| Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 611, 612, 613] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 497 yadi jinasammata kevalajJAnako lokAloka-jJAyaka mAneM to usa kevalajJAnameM AhAra, nihAra, vihAra Adi kriyAyeM kisa taraha ho sakatI haiM ! vartamAnameM usakI isa kSetrameM prApti na honekA kyA hetu hai ! 611 mati, zruta, avadhi, manaHparyava, paramAvadhi, kevala. 612 paramAvadhi jJAnake utpanna honeke pazcAt kevalajJAna utpanna hotA hai, yaha rahasya vicAra karane yogya hai| anAdi anaMta kAlakA, anaMta alokakA-gaNitase atIta athavA asaMkhyAtase para aise jIvasamUha, paramANusamUhake anaMta honepara; anaMtapanekA sAkSAtkAra ho usa gaNitAtItapaneke honepara-sAkSAt anaMtapanA kisa taraha jAnA jA sakatA hai ? isa virodhakA parihAra Upara kahe hue rahasyase hone yogya mAlUma hotA hai| tathA kevalajJAna nirvikalpa hai, usameM upayogakA prayoga karanA par3atA nahIM / sahaja upayogase hI vaha jJAna hotA hai| yaha rahasya bhI vicAra karane yogya hai| ___ kyoMka prathama siddha kauna hai ? prathama jIva-paryAya kaunasI hai ! prathama paramANu-paryAya kaunasI hai ? yaha kevalajJAna-gocara honepara bhI anAdi hI mAlUma hotA hai / arthAt kevalajJAna usake Adiko nahIM prApta karatA, aura kevalajJAnase kucha chipA huA bhI nahIM hai, ye donoM bAteM paraspara virodhI haiM / unakA samAdhAna paramAvadhike vicArase tathA sahaja upayogake vicArase samajhameM Ane yogya dRSTigocara hotA hai| 613 kucha bhI hai| kyA hai ! kisa prakArase hai ! kyA vaha jAnane yogya hai| jAnanekA phala kyA hai? baMdhakA hetu kyA hai ! baMdha pudgalake nimittase hai athavA jIvake doSase hai ! jisa prakArase samajhate ho usa prakArase baMdha nahIM haTAyA jA sakatA, aisA siddha hotA hai| isaliye mokSa-padakI hAni hotI hai| usakA nAstitva ThaharatA hai| Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 zrImad rAjacandra [patra 614 amUrtatA koI vastu hai yA avastu ! amUrtatA yadi koI vastu hai to vaha kucha sthUla hai yA nahIM ! mUrta pudgalakA aura amUrta jIvakA saMyoga kaise ho sakatA hai ! dharma, adharma aura jIva dravyakA kSetra-vyApitva jisa prakArase jinabhagavAn kahate haiM, usa prakAra mAnanese ve dravya utpanna-svabhAvIkI taraha siddha hote haiM, kyoMki unakA madhyama-pariNAmIpanA hai| dharma, adharma aura AkAza ina padArthokI dravyarUpase eka jAti, aura guNarUpase bhinna bhinna jAti mAnanA ThIka hai, athavA dravyatvako bhI bhinna bhinna mAnanA hI ThIka hai| dravya kise kahate haiM ! guNa-paryAyake binA usakA dUsarA kyA svarUpa hai ! kevalajJAna yadi sarva dravya, kSetra, kAla, bhAvakA jJAyaka Thahare to saba vastue~ niyata maryAdAmeM A jaoNya-unakI anaMtatA siddha na ho, kyoMki unakA anaMta-anAdipanA samajhameM nahIM AtA; arthAt kevalajJAnameM unakA kisa rItise pratibhAsa ho sakatA hai ! usakA vicAra barAbara ThIka ThIka nahIM baitthtaa| jainadarzana jise sarvaprakAzakatA kahatA hai, vedAnta use sarvavyApakatA kahatA hai / dRSTa vastuke Uparase adRSTakA vicAra khoja karane yogya hai| jinabhagavAnke abhiprAyase AtmAko svIkAra karanese yahA~ likhe hue prasaMgoMke Upara adhika vicAra karanA cAhiyeH 1. asaMkhyAta pradezakA mUla parimANa. 2. saMkoca-vikAsavAlI jo AtmA svIkAra kI hai, vaha saMkoca vikAsa kyA arUpImeM ho sakatA hai ! tathA vaha kisa prakAra ho sakatA hai ! 3. nigoda avasthAkA kyA kucha vizeSa kAraNa hai ! 4. sarva dravya kSetra AdikI jo prakAzakatA hai, AtmA tadrUpa kevalajJAna-svabhAvI hai, yA nijasvarUpameM avasthita nijajJAnamaya hI kevalajJAna hai ! 5. AtmAmeM yogase vipariNAma hai, svabhAvase vipariNAma hai / vipariNAma AtmAkI mUla sattA hai, saMyogI sattA hai| usa sattAkA kaunasA dravya mUla kAraNa hai ! 6. cetana hInAdhika avasthAko prApta kare, usameM kyA kucha vizeSa kAraNa hai ! nija svabhAvakA ! pugala saMyogakA ! athavA usase kucha bhinna hI ! 7. jisa taraha mokSa-padameM AtmabhAva pragaTa ho usa taraha mUla dravya mAneM, to AtmAke lokavyApaka-pramANa na honekA kyA kAraNa hai ! .. 8.jhAna guNa hai aura AtmA guNI hai, isa siddhAMtako ghaTAte hue AtmAko chAnase kathaMcita bhinna kisa apekSAse mAnanA cAhiye ! jaDatvamAvase athavA anya kisI guNakI apekSAse / / Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 615,616,617,618,619,] vividha patra mAdi saMgraha-29yA~ varSa 499 9. madhyama-pariNAmavAlI vastukI nityatA kisa taraha saMbhava hai ! 10. zuddha caitanameM anekakI saMkhyAkA bheda kaise ghaTita hotA hai ! sAmAnya cetana. sAmAnya caitanya. vizeSa cetana. vizeSa caitanya. nirvizeSa cetana. ( caitanya.) svAbhAvika aneka AtmA ( jIva )-nirgrantha. sopAdhika aneka AtmA (jIva)-vedAnta. 616 cakSu aprApyakArI. mana aprApyakArI. cetanakA bAhya Agamana ( gamana na honA ). 617 jJAnI-puruSoMko samaya samayameM anaMta saMyama-pariNAma vRddhiMgata hote haiM, aisA jo sarvajJane kahA hai vaha satya hai / vaha saMyama vicArakI tIkSNa pariNatise tathA brahmarasake prati sthiratA karanese utpanna hotA hai| zrItIrthakara AtmAko saMkoca-vikAsakA bhAjana yogadazAmeM mAnate haiM, yaha siddhAMta vizeSarUpase vicAraNIya hai| 619 bambaI, ASAr3ha sudI 4 bhauma. 1952 jaMgemanI jukti to sarve jANiye, samIpa rahe paNa zarIrano nahIM saMga jo ekAte vasatuM re, ekaja Asane, bhUla paDe to paDe bhajanamA bhaMga jo / ___ oghavajI abaLA te sAdhana zuM kare? 1 jaMgama (zivaliMgake pUjanevAle sAdhuoMkA varga ) sAdhuoMkI dalIlako to saba jAnate haiN| saMsargameM rahanepara bhI unheM zarIrakA saMga nahIM rahatA / parantu bAta to yaha hai ki ekAMtameM eka hI Asanapara baiThanA cAhiye, kyoMki koI bhUla ho jAya to bhajanameM bAdhA honA saMbhava hai|he odhavajI, maiM abalA una kaunase sAdhanoMko svIkAra karka Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 zrImad rAjacandra [patra 120 bambaI, ASAda sudI 5 budha. 1952 praznaH- zrIsahajAnaMdake vacanAmRtameM AtmasvarUpake sAtha aharniza pratyakSa bhagavAnkI bhakti karanA, aura usa bhaktiko svadharmameM rahakara karanA, isa taraha jagaha jagaha mukhyarUpase bAta AtI hai| aba yadi 'svadharma' zabdakA artha 'AtmasvabhAva ' athavA 'AtmasvarUpa' hotA ho to phira svadharmasahita bhakti karanA, yaha kahanekA kyA kAraNa hai ? ' aisA jo tumane likhA usakA uttara yahA~ likhA hai: uttaraH-svadharmameM rahakara bhakti karanA, aisA jo kahA hai, vahA~ svadharma zabdakA artha varNAzramadharma hai| jisa brAhmaNa Adi varNameM deha utpanna huI ho, usa varNakI. zruti-smRtimeM kahe hue dharmakA AcaraNa karanA, yaha varNadharma hai; aura brahmacarya Adi Azramake kramase AcaraNa karanekI jo maryAdA zrutismRtimeM kahI gaI hai, usa maryAdAsahita usa usa AzramameM pravRtti karanA, yaha Azramadharma hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra varNa haiM; tathA brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha aura sanyasta ye cAra Azrama haiN| brAhmaNa varNameM varNa-dharmakA AcaraNa isa taraha karanA cAhiye, aisA jo zruti-smRtimeM kahA ho, usake anusAra brAhmaNa AcaraNa kare to vaha svadharma kahA jAtA hai, aura yadi usa prakAra AcaraNa na karate hue brAhmaNa, kSatriya Adike AcaraNa karane yogya dharmakA AcaraNa kare, to vaha paradharma kahA jAtA hai / isa prakAra jisa jisa varNameM deha dhAraNa kI ho, usa usa varNakI zrutismRtimeM kahe hue dharmake anusAra pravRtti karanA, yaha svadharma kahA jAtA hai aura yadi dUsare varNake dharmakA AcaraNa kiyA jAya to vaha paradharma kahA jAtA hai| yahI bAta Azramadharmake viSayameM bhI hai| jina varNIko zruti-smRtimeM brahmacarya Adi Azramasahita pravRtti karaneke liye kahA hai, usa varNameM prathama caubIsa varSataka gRhasthAzramameM rahanA, tatpazcAt kramase vAnaprastha aura sanyasta AzramameM AcaraNa karanA, isa taraha AzramakA sAmAnya krama hai, usa usa AzramameM AcaraNa karanekI maryAdAke samayameM yadi koI dUsare Azramake AcaraNako grahaNa kare to vaha paradharma kahA jAtA hai, aura yadi usa usa AzramameM usa usa Azramake dharmokA AcaraNa kare to vaha svadharma kahA jAtA hai / isa taraha vedAzrita mArgameM varNAzramadharmako svadharma kahA hai| usa varNAzramadharmako hI svadharbha zabdase samajhanA cAhiye, arthAt sahajAnaMdasvAmIne yahA~ varNAzramadharmako hI svadharma zabdase kahA hai| . bhaktipradhAna saMpradAyoMmeM prAyaH bhagavadbhakti karanA hI jIvakA svadharma hai, aisA pratipAdana kiya hai; parantu yahA~ usa arthameM svadharma zabdako nahIM kahA / kyoMki bhaktiko svadharmameM rahakara hI karanA cAhiye, aisA kahA hai / isaliye svadharmako judArUpase grahaNa kiyA hai, aura use varNAzramadharmake arthameM hI grahaNa kiyA hai / jIvakA svadharma bhakti hai, yaha batAneke liye to bhakti zabdake badale kacit hI ina saMpradAyoMmeM svadharma zabdakA prayoga kiyA gayA hai aura zrIsahajAnandake vacanAmRtameM bhaktike badale svadharma zabda saMjJA-vAcakarUpase bhI prayukta nahIM kiyA, hA~ kahIM kahIM zrIvallabhAcAryane to yaha prayoga kiyA hai| Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 621, 622, 623] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 501 bambaI, ASAr3ha vadI 8 ravi. 1952 bhujAke dvArA jo svayaMbhUramaNa samudrako tira gaye haiM, tairate haiM aura taireMge, una satpuruSoMko niSkAma bhaktise trikAla namaskAra ho. eka dhArAse vedana karane yogya prArabdhake sahana karate hue, kucha eka paramArtha-vyavahArarUpa pravRtti kRtrima jaisI lagatI hai, aura una kAraNoMse pahu~camAtra bhI nahIM likhii| cittako jo sahaja hI avalaMbana hai, use khIMca lenese ArtabhAva hogA, aisA jAnakara usa dayAke pratibaMdhase isa patrako likhA hai / sUkSmasaMgarUpa aura bAhyasaMgarUpa dustara svayaMbhUramaNa samudrako jo varSamAna Adi puruSa bhujAse tira gaye haiM, unheM paramabhaktise namaskAra ho ! cyuta honeke bhayaMkara sthAnakameM sAvadhAna rahakara, tathArUpa sAmarthya vistRta karake jisane siddhiko sAdhA hai, usa puruSArthako yAda karake romAMcita, anaMta aura mauna aisA Azcarya utpanna hotA hai| 622 prArabdharUpa dustara pratibaMdha rahatA hai, usameM kucha likhanA athavA kahanA kRtrima jaisA hI mAlUma hotA hai, aura usase hAlameM patra AdikI pahu~camAtra bhI nahIM likhI / bahutase patroMke liye vaisA hI huA hai, isa kAraNa cittako vizeSa vyAkulatA hogI, usa vicArarUpa dayAke pratibaMdhase yaha patra likhA hai / AtmAko jo mUlajJAnase calAyamamAna kara DAle, aise prArabdhakA vedana karate hue aisA pratibaMdha usa prArabdhake upakArakA hetu hotA hai; aura kisI kisI kaThina avasarapara kabhI to vaha AtmAko mUlajJAnake vamana karA denetakakI sthitiko prApta karA detA hai, aisA samajhakara, usase Darakara hI AcaraNa karanA yogya hai| yaha vicArakara patra AdikI dahu~ca nahIM likhI; use kSamA karanekI namratAsahita prArthanA hai| ____ aho ! jJAnI-puruSakA Azaya, gaMbhIratA, dhIraja aura upazama / aho ! aho ! bArambAra aho ! OM. 623 bambaI, ASADha vadI 15 soma. 1952 tumheM tathA dUsare kisI satsamAgamakI niSThAvAle bhAIyoMko hamAre samAgamakI abhilASA rahA karatI hai, vaha bAta jAnanemeM hai, parantu usa viSayake amuka kAraNoMkA vicAra karate hue pravRtti nahIM hotI / prAyaH cittameM aisA rahA karatA hai ki hAlameM adhika samAgama bhI kara sakane yogya dazA nahIM hai| prathamase hI isa prakArakA vicAra rahA karatA thA, aura jo vicAra adhika zreyaskara lagatA thA / kintu udayavazase bahutase bhAIyoMko samAgama honekA prasaMga huA; jise eka prakArase pratibaMdha hone jaisA samajhA thA, aura hAlameM kucha bhI vaisA huA mAlUma hotA hai| vartamAna Atma-dazA dekhate hue utanA pratibaMdha hone dene yogya sattA mujhe saMbhavita nahIM hai| yahA~ prasaMgase kucha kucha spaSTa artha kaha denA ucita hai| Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 zrImad rAjacandra [patra 624 isa AtmAmeM guNakA vizeSa prAkaTya samajhakara, tuma saba kinhIM mumukSu bhAIyoMkI bhakti rahatI ho to bhI usase usa bhaktikI yogyatA mere viSayameM saMbhava hai, aisA samajhanekI yogyatA merI nahIM hai| ___ yahA~ eka prArthanA kara denA yogya hai ki isa AtmAmeM tumheM guNakA prAkaTya bhAsamAna hotA ho aura usase aMtarameM bhakti rahatI ho, to usa bhaktikA yathAyogya vicArakara jaise tumheM yogya mAlUma ho vaisA karanA yogya hai / parantu isa AtmAke saMbaMdhameM hAla meM bAhara kisI prasaMgakI carcA hone denA yogya nhiiN| kyoMki aviratirUpa udaya honese guNakA prAkaTya ho, to bhI vaha logoMko bhAsamAna honA kaThina par3e, aura usase usakI virAdhanA honekA kucha bhI kAraNa honA saMbhava hai; tathA isa AtmAdvArA pUrva mahApuruSake kramakA khaMDana karaneke samAna kucha bhI pravRttikA samajhA jAnA saMbhava hai| 624 bambaI, zrAvaNa sudI 5 zukra. 1952 1. prazna:-jinAgamameM dharmAstikAya Adi chaha dravya kahe gaye haiM, unameM kAlako bhI dravya kahA hai; aura astikAya pA~ca kahe haiM, kAlako astikAya nahIM kahA-isakA kyA kAraNa honA cAhiye ! kadAcit kAlako astikAya na kahanemeM yaha hetu ho sakatA hai ki dharmAstikAya Adi pradezake samUharUpa haiM, aura pudgala-paramANu bhI vaisI hI yogyatAvAlA dravya hai, aura kAla vaisA nahIM hai| vaha mAtra eka samayarUpa hai, usase kAlako astikAya nahIM kahA / yahA~ aisI AzaMkA hotI hai ki eka samayake bAda dUsarI phira tIsarI isa taraha samayakI dhArA calatI hI rahatI hai, aura usa dhArAmeM bIcameM avakAza nahIM hotA, usase eka dUsare samayakA saMbaMdha athavA samUhAtmakapanA honA saMbhava hai, jisase kAla bhI astikAya kahA jA sakatA hai| tathA sarvajJako tIna kAlakA jJAna hotA hai, aisA jo kahA hai, usase bhI aisA mAlUma hotA hai ki sarva kAla-samUha jJAna-gocara hotA hai, aura sarva samUha jJAna-gocara hotA ho to kAlakA astikAya honA saMbhava hai, aura jinAgamameM use astikAya mAnA nahIM ! uttara:-jinAgamakI prarUpaNA hai ki kAla aupacArika dravya hai, svAbhAvika dravya nhiiN| jo pA~ca astikAya kahe haiM, mukhyarUpase unakI vartanAkA nAma hI kAla hai| usa vartanAkA dUsarA nAma paryAya bhI hai| jaise dharmAstikAya eka samayameM asaMkhyAta pradezake samUharUpa mAlUma hotA hai, vaise kAla samUharUpase mAlUma nahIM hotA / jaba eka samaya rahakara naSTa ho jAtA hai, taba dUsarA samaya utpanna hotA hai / vaha samaya dravyakI vartanAkA sUkSmase sUkSma bhAga hai| sarvajJako sarva kAlakA jJAna hotA hai, aisA jo kahA hai, usakA mukhya artha to yaha hai ki unheM paMcAstikAya dravya-paryAyarUpase jJAnagocara hote haiM, aura sarva paryAyakA jo jJAna hai, yahI sarva kAlakA jJAna kahA gayA hai / eka samayameM sarvajJa bhI eka samayako hI maujUda dekhate haiM, aura bhUtakAla athavA bhAvIkAlako maujUda nahIM dekhate / yadi ve inheM bhI maujUda dekheM to vaha bhI vartamAnakAla hI kahA jAya / Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 125, 626] vividha patra Adi saMgraha-29yA~ varSa 503 sarvajJa bhUtakAlako ' utpanna hokara naSTa ho jAne ' aura bhAvIkAlako, 'Age amuka taraha hogA' ke rUpameM dekhate haiN| parantu bhUtakAla dravyameM samA gayA hai, aura bhAvIkAla sattArUpase sanniviSTa hai; donoMmeMse eka bhI vartamAnarUpase nahIM hai, mAtra eka samayarUpa hI vartamAnakAla rahatA hai, isaliye sarvajJako jJAnameM bhI usI prakAra bhAsamAna hotA hai| . jaise kisIne eka ghar3eko abhI dekhA ho, usake bAda vaha dUsare samayameM nAza ho gayA hai, aura usa samaya vaha ghar3erUpase vidyamAna nahIM hai, parantu dekhanevAleko vaha ghar3A jaisA thA vaisA hI jJAnameM bhAsamAna hotA hai / isI taraha isa samaya miTTIkA koI piMDa par3A huA hai, usameMse thor3A samaya bItanepara eka ghar3A * utpanna hogA, jJAnameM aisA bhI bhAsamAna ho sakatA hai, phira bhI miTTIkA piMDa vartamAnameM kucha ghar3erUpase nahIM rahatA / isI taraha eka samayameM sarvajJako trikAla-jJAna honepara bhI vartamAna samaya to eka hI hai| sUryake kAraNa jo dina aura rAtrirUpa kAla samajhA jAtA hai, vaha vyavahArakAla hai, kyoMki sUrya svAbhAvika dravya nahIM hai| digambara kAlake asaMkhyAta aNu svIkAra karate haiM, parantu unakA eka dUsareke sAtha saMbaMdha hai, aisA unakA abhiprAya nahIM hai, aura isase unhoMne kAlako astikAyarUpase svIkAra nahIM kiyaa| 2. pratyakSa satsamAgamameM bhakti vairAgya Adi dRr3ha sAdhanasahita mumukSuko, sadgurukI AjJAse dravyAnuyogakA vicAra karanA cAhiye / 3. zrIdevacandrajIkRta abhinandana bhagavAnkI stutikA pada likhakara jo usakA artha pUchavAyA hai, usameM--'pudralaanubhava tyAgathI, karavI jazuM paratIta ho'-aisA jo likhA hai, vaha mUlapada nahIM hai / mUlapada isa taraha hai- pudgalaanubhava tyAgayI, karavI jasu paratIta ho'- arthAt varNa gaMdha Adi pudgala-guNake anubhavakA arthAt rasakA tyAga karanese, usake prati udAsIna honese, 'jasu' arthAt jisakI ( AtmAkI ) pratIti hotI hai / 625 vizva anAdi hai / jIva anAdi hai| pudgala-paramANu anAdi haiM / jIva aura karmakA saMbaMdha anAdi hai|| .... saMyogIbhAvameM tAdAmya-adhyAsa-honese jIva janma-maraNa Adi duHkhoMkA anubhava karatA hai| . 626 pA~ca astikAyarUpa loka arthAt vizva hai / caitanya lakSaNa jIva hai| varNa, gaMdha, rasa aura sparzayukta paramANu haiM, vaha saMbaMdha svarUpase nahIM, vibhAvarUpase hai| .. Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 zrImad rAjacandra [patra 627, 628 .....--...--..-.- --.. --.-- 627 ... kaimmadavvehiM samaM, saMjogo jo hoI jIvassa / so baMdho NAyaco, tassa viyogo bhvmokkho| 628 bambaI, zrAvaNa 1952 paMcAstikAyakA saMkSipta svarUpa kahA hai:jIva pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye pA~ca astikAya kahe jAte haiM / astikAya arthAt pradezasamUhAtmaka vastu / eka paramANu pramANa amUrta vastuke bhAgako pradeza kahate haiM / jo vastu aneka pradezAtmaka ho use astikAya kahate haiN| eka jIva asaMkhyAta pradeza pramANa hai / pudgala-paramANu yadyapi eka pradezAtmaka hai, parantu do paramANuoMse lagAkara asaMkhyAta, anaMta paramANu ekatra ho sakate haiM / isa taraha usameM paraspara milanekI zakti rahanese vaha anaMta pradezAtmakatA prApta kara sakatA hai, jisase vaha bhI astikAya kahe jAne yogya hai| dharma dravya asaMkhyAta pradeza pramANa, adharma dravya asaMkhyAta pradeza pramANa, aura AkAza dravya anaMta pradeza pramANa honese, ve bhI astikAya haiM / isa taraha pA~ca astikAya haiM / ina pA~ca astikAyake ekamekarUpa svabhAvase isa lokakI utpatti hai, arthAt loka ina pA~ca astikAyamaya hai| .. pratyeka jIva asaMkhyAta pradeza pramANa hai / ve jIva anaMta haiN| eka paramANuke samAna anaMta paramANu haiN| do paramANuoMke ekatra milanese anaMta dvi-aNuka skaMdha hote haiM, tIna paramANuoMke ekatra sammilita honese anaMta tri-aNuka skaMdha hote haiM / cAra paramANuoM ke ekatra sammilita honese anaMta cAra-aNuka skaMdha hote haiM / pA~ca paramANuoMke ekatra sammilita honese anaMta pA~ca-aNuka skaMdha hote haiM / isI taraha chaha paramANu, sAta paramANu, ATha paramANu, nau paramANu, dasa paramANuoMke ekatra sammilita honese aise anaMta skaMdha hote haiM / isI taraha gyAraha paramANuse sau paramANu, saMkhyAta paramANu asaMkhyAta paramANu, tathA anaMta paramANuoMse milakara bane hue aise anaMta skaMdha hote haiN| dharma dravya eka hai, vaha asaMkhyAta pradeza pramANa loka-vyApaka hai| adharma dravya eka hai, vaha bhI asaMkhyAta pradeza pramANa loka-vyApaka hai|' AkAza dravya eka hai, vaha anaMta pradeza pramANa hai, yaha lokAloka-vyApaka hai / loka pramANa AkAza akhaMlyAta pradezAtmaka hai| 1 jIvake karmake sAtha saMyoga hone ko baMdha, aura usake viyoga honeko moSa kahate haiN| Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 629] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 505 * kAla dravya ina pA~ca astikAyoMkI vartanA paryAya hai, arthAt vaha aupacArika dravya hai / vastutaH to vaha paryAya.hI hai / aura pala vipalase lagAkara varSAdi paryaMta jo kAla sUryakI gatikI Uparase samajhA jAtA hai, vaha vyAvahArika kAla hai, aisA zvetAmbara AcArya kahate haiM / digambara AcArya bhI aisA hI kahate haiM, kintu ve itanA vizeSa kahate haiM ki lokAkAzake eka eka pradezameM eka eka kAlANu vidyamAna hai, jo avarNa, agaMdha, arasa aura asparza hai, agurulaghu svabhAvase yukta hai| ve kAlANa vartanA paryAya aura vyAvahArika kAlake nimittopakArI haiM / ve kAlANu dravya kahe jAne yogya haiM, parantu astikAya kahe jAne yogya nahIM / kyoMki eka dUsarese milakara ve aNu, kriyAkI pravRtti nahIM karate; jisase bahupradezAtmaka na honese kAla dravyako astikAya kahanA ThIka nahIM; aura paMcAstikAyake vivecanameM bhI usakA gauNa svarUpa kahA hai| AkAza anaMta pradeza pramANa hai / usameM asaMkhyAta pradeza-pramANameM dharma adharma dravya vyApaka haiN| dharma adharma dravyakA yaha svabhAva hai ki jIva aura pudgala usakI sahAyatAke nimittase gati aura sthiti kara sakate haiM; jisase dharma adharma dravyakI vyApakatAtaka hI jIva aura pudgalakI gati-sthiti hai, aura usase lokakI maryAdA hotI hai| jIna, pudgala, dharma, adharma aura dravyapramANa AkAza ye pA~ca dravya jahA~ vyApaka hai, vaha loka kahA jAtA hai| bambaI, zrAvaNa 1952 (1) durlabha manuSya deha bhI pUrvameM anaMtabAra prApta huI to bhI kucha bhI saphalatA nahIM huI, parantu kRtArthatA to usI manuSya dehakI hai ki jisa manuSya dehameM isa jIvane jJAnI-puruSako pahicAnA aura usa mahAbhAgyakA Azraya kiyaa| jisa puruSake Azrayase aneka mithyA prakArake Agraha AdikI maMdatA huI usa puruSake Azrayase yaha deha chUTa jAya, yahI sArthakatA hai / janma, jarA, maraNa Adiko nAza karane vAlA AtmajJAna jisameM rahatA hai, usa puruSakA Azraya hI jIvako janma, jarA, maraNa AdikA nAza kara sakatA hai, kyoMki vahI yathAsaMbhava upAya hai / saMyoga saMbaMdhase isa dehake prati isa jIvako jo prArabdha hogA, usake nivRtta ho jAnepara usa dehakA samAgama nivRtta hogaa| tathA usakA kabhI na kabhI to viyoga nizcaya hai, kintu AzrayapUrvaka deha chUTe, vahI janma sArthaka hai; jisa Azrayako pAkara jIva usI bhavameM athavA bhaviSyameM thor3e hI kAlameM nijasvarUpameM sthiti kara ske| ___ *(2) tuma tathA zrImuni prasaMgavaza......."ke yahA~ jAte rahanA / brahmacarya, aparigraha Adiko yathAzakti dhAraNa karanekI unheM saMbhAvanA mAlUma ho to muniko vaisA karanemeM pratibaMdha nahIM / (3) zrIsadgurune kahA hai ki aise nimrantha mArgakA sadA hI Azraya rhe| maiM deha Adi svarUpa nahIM hU~, aura deha, sI, putra Adi koI bhI merA nahIM hai; maiM zuddha caitanyasvarUpa avinAzI AtmA huuN| isa taraha AtmabhAvanA karate hue rAga-dveSakA kSaya honA saMbhava hai| Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 zrImad rAjacandra [patra 630, 631 . 630 . kAviThA, zrAvaNa vadI 1952 zarIra kisakA hai ! mohakA hai / isaliye asaMga bhAvanA rakhanA yogya hai / 631 rAlaja, zrAvaNa vadI 13 zani. 1952 1. praznaH-amuka padArthake gamanAgamana Adike prasaMgameM dharmAstikAya Adike amuka pradezameM hI kriyA hotI hai; aura yadi isa taraha ho to unameM vibhAga honA saMbhava hai, jisase ve bhI kAlake samayakI taraha astikAya nahIM kahe jA sakate ! uttaraH-jisa taraha dharmAstikAya Adike sarva pradeza eka samayameM vartamAna hai, arthAt vidyamAna haiM, usI taraha kAlake sarva samaya kucha eka samayameM vidyamAna nahIM hote, aura phira dravyakI vartanA paryAyake sivAya kAlakA koI judA dravyatva nahIM hai, jisase usakA astikAya honA saMbhava ho / amuka pradezameM dharmAstikAya AdimeM kiyA ho, aura amuka pradezameM na ho, isase kucha usake astikAya honekA bhaMga nahIM hotA / vaha dravya kevala eka pradezAtmaka ho aura usameM samUhAtmaka honekI yogyatA na ho, to hI usake astikAya honekA bhaMga ho sakatA hai, arthAt to hI vaha astikAya nahIM kahA jA sakatA / paramANu eka pradezAtmaka hai, to bhI usa tarahake dUsare paramANu milakara vaha samUhAtmakarUpa hotA hai, isaliye vaha astikAya ( pudgalAstikAya ) kahA jAtA hai / tathA eka paramANumeM bhI ananta paryAyAtmakapanA hai, aura kAlake eka samayameM kucha anaMta paryAyAtmakapanA nahIM hai, kyoMki vaha svayaM hI vartamAna eka paryAyarUpa hai / eka paryAyarUpa honese vaha dravyarUpa nahIM ThaharatA, to phira use astikAyarUpa mAnanekA vikalpa karanA bhI saMbhava nahIM hai| 2. mUla apkAyika jIvoMkA svarUpa atyaMta sUkSma honese, sAmAnya jJAnase usakA vizeSarUpase jJAna honA kaThina hai, to bhI SaDdarzanasamuccaya pranthameM, jo hAlameM hI prasiddha huA hai, 141 se 143 pRSThataka usakA kucha svarUpa samajhAyA gayA hai| usakA vicAranA ho sake to vicAra karanA / 3. agni athavA dUsare balavAna zastrase apkAyika mUla jIvoMkA nAza ho jAnA saMbhava hai, aisA samajhameM AtA hai / yahA~se bhApa AdirUpa hokara jo pAnI Upara AkAzameM bAdalarUpase ekatrita hotA hai, vaha bhApa AdirUpa honese acitta mAlUma hotA hai, parantu bAdalarUpa honese vaha phirase sacitta ho jAtA hai / varSA AdirUpase jamInapara par3anepara bhI vaha sacitta ho jAtA hai / miTTI Adike sAtha mila. nese bhI vaha sacitta raha sakatA hai / sAmAnyarUpase miTTI agnike samAna belavAna. zastra nahIM hai, isaliye vaisA ho to bhI usakA sacitta rahanA saMbhava hai| . / 4. bIja jabataka boye jAnese uganekI yogyatA rakhatA hai, tabataka nirjIva nahIM hotA, vaha sajIva hI kahA jAtA hai / amuka avadhi ke pazcAt arthAt sAmAnyarUpase boja (ama AdikA) tIna ' varSataka sajIva raha sakatA hai / isake bIcameM usameMse jIva cyuta bhI ho sakatA hai, parantu usa avadhika Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - patra 632] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa 507 bItaneke pazcAt use nirjIva arthAt nirbAja ho jAne yogya kahA hai| kadAcit usakA bIja jaisA AkAra "ho, bhI parantu vaha bonese uganekI yogyatArahita ho jAtA hai| sabhI bIjoMkI avadhi tIna varSakI nahIM hotI, kucha hI bIjoMkI hotI hai| 5. kaiMca vidvAndvArA khoja kiye hue yaMtrakI vigatake bAremeM jo samAcAra bhejA hai, use bA~cA hai| usameM usa yaMtrakA jo 'vAtmAke dekhanekA yaMtra' nAma rakkhA hai, vaha yathArtha nahIM hai / aisA kisI bhI darzanakI vyAkhyAmeM AtmAkA samAveza nahIM ho sakatA / tumane svayaM bhI use AtmAke dekhanekA yaMtra nahIM samajhA hai, aisA mAnate haiM / tathApi 'usase kArmANa athavA taijasa zarIra dikhAI de sakate haiM, athavA koI dUsarA jJAna ho sakatA hai, ' yaha jAnanekI tumhArI jijJAsA mAlUma hotI hai| parantu kArmANa athavA taijasa zarIra bhI usa tarahase nahIM dekhe jA skte| kintu cakSu, prakAza, vaha yaMtra, maranevAlekI deha, aura usakI chAyA athavA kisI AbhAsavizeSase vaisA honA saMbhava hai / usa yaMtraviSayaka adhika vivaraNa prasiddha honepara, yaha bAta pUrvApara adhikatara jAnanemeM aayegii| havAke paramANuoMke dikhAI deneke viSayameM bhI unake likhanekI athavA dekhe hue svarUpakI vyAkhyA karanemeM kucha kucha paryAya-bheda mAlUma hotA hai / havAse gamana karanevAle kisI paramANu skaMdhakA (vyAvahArika paramANu-kucha kucha vizeSa prayogase jo * dRSTigocara ho sakatA ho ) dRSTigocara honA saMbhava hai; abhI unakI adhika kRti prasiddha honepara vizeSa samAdhAna karanA yogya mAlUma hotA hai| - 632 rAlaja, zrAvaNa vadI 14 ravi. 1952 vicAravAna puruSa to kaivalyadazA honetaka mRtyuko nitya samIpa ___ samajhakara hI pravRtti karate haiM. . prAyaH utpanna kiye hue karmakI rahasyarUpa mati mRtyuke samaya hI hotI hai / do prakArake bhAva ho sakate haiM-eka to kacit , thor3A hI, paricita honepara paramArtharUpa bhAva; aura dUsarA nitya paricita nija kalpanA Adi bhAvase rUDhi-dharmakA grahaNarUpa bhAva / sadvicArase yathArtha AtmadRSTi athavA vAstAvika udAsInatA to saba jIvasamUhako dekhanepara, kisI kisI virale jIvako hI kacit kacit hotI hai aura dUsarA jo anAdi paricita bhAva hai, vahI prAyaH saba jIvoMmeM dekhanemeM AtA hai| aura dehAMta honeke prasaMgapara bhI usIkA prAbalya dekhA jAtA hai, aisA jAnakara mRtyu ke samIpa Anepara vicAravAna puruSa tathArUpa pariNati karanekA vicAra chor3akara pahilese hI usa kramameM rahatA hai / tuma svayaM bhI bAhya kriyAke vidhi-niSedhake Agrahako visarjanavat karake, athavA usameM aMtarpariNAmase udAsIna hokara, deha aura tadviSayaka saMbaMdhakA bArambArakA vikSepa chor3akara, yathArtha AtmabhAvake vicAra karaneko lakSameM rakkho to.hI sArthakatA hai| antima avasara Anepara anazana Adi, saMstara Adi, athavA sallekhanA Adi kriyAyeM katrita baneM yA na bhI baneM, to bhI jo jIvako Upara kahA hai, vaha bhAva jisake lakSama hai, usakA janma saphala hai, aura vaha kramase niHzreyasako prApta hotA hai| Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 zrImad rAjacandra [patra 633 tumako bAhya kriyA Adike kitane hI kAraNoMse vizeSa vidhi-niSedhakA lakSa dekhakara hameM kheda hotA thA ki isameM kAla vyatIta honese AtmAvasthA kitanI svarUpa sthitiko sevana karatI hai, aura vaha kisa yathArtha svarUpakA vicAra kara sakatI hai ki tumheM usakA itanA adhika paricaya khedakA kAraNa mAlUma nahIM hotA ! sahajamAtra hI jisameM upayoga lagAyA ho to vaha kisI taraha ThIka kahA jA sakatA hai, parantu usameM jo lagabhaga jAgRti-kAlakA adhika bhAga vyatIta hone jaisA hotA hai, vaha kisa liye ! aura usakA kyA pariNAma hai ! vaha kyoM tumhAre dhyAnameM nahIM AtA ! isa viSayameM kacit kucha preraNA karanekI icchA huI hai, kintu tumhArI tathArUpa ruci aura sthiti na dekhanese prerita karate karate vRttiko saMkucita kara liyA hai / abhI bhI tumhAre cittameM isa bAtako avakAMza dene yogya avasara hai| loga apaneko vicAravAna athavA samyagdRSTi samajheM, kevala usIse kalyANa nahIM hai, athavA bAhya vyavahArake aneka vidhi-niSedha karaneke mAhAtmyameM bhI kucha kalyANa nahIM hai, aisA hameM to lagatA hai| yaha kucha ekAMtika dRSTise likhA hai athavA isameM aura koI hetu hai, isa vicArako chor3akara jo kucha una vacanoMse aMtarmukhavRtti honekI preraNA ho, use karanekA vicAra rakhanA hI suvicAra-dRSTi hai| 'loka-samudAya koI bhalA honevAlA nahIM hai, athavA stuti-nindAke prayatnake liye vicAravAnako isa dehakI pravRtti kartavya nahIM hai| bAhya kriyAkI aMtarmukhavRttike binA vidhi-niSetrameM kucha bhI vAstavika kalyANa nahIM hai| gaccha Adike bhedakA nirvAha karanemeM, nAnA prakArake vikalpa siddha karanemeM, AtmAko AvaraNa karaneke barAbara hai| anekAMtika mArga bhI samyak ekAMta nijapadakI prApti karAneke sivAya dUsare kisI anya hetuse upakAraka nahIM hai, ' aisA samajhakara jo likhA hai, vaha kevala anukaMpA buddhise, nirAprahase, niSkapaTabhAvase, adaMbhabhAvase, aura hitake liye hI likhA hai-yadi tuma yathArtha vicAra karoge to yaha dRSTigocara hogA, aura vaha vacanake grahaNa athavA preraNAke honekA kAraNa hogaa| 633 rAlaja, bhAdrapada sudI 8,1952 . 1. praznaH-prAyaH karake sabhI mArgoMmeM manuSyabhavako mokSakA eka sAdhana mAnakara usakA bahuta bakhAna kiyA hai, aura jIvako jisa taraha vaha prApta ho arthAt jisase usakI vRddhi ho, usa taraha bahutase mArgoMmeM upadeza kiyA mAlUma hotA hai| jinokta mArgameM vaisA upadeza kiyA mAlUma nahIM hotaa| vedokta mArgameM ' aputrakI gati nahIM hotI,' ityAdi kAraNoMse tathA cAra AzramoMkA kramapUrvaka vicAra karanese, jisase manuSyakI vRddhi ho, vaisA upadeza kiyA huA dRSTigocara hotA hai| jinokta mArgameM usase ulTA hI dekhA jAtA hai, arthAt vaisA na karate hue, jaba kabhI bhI jIvako vairAgya ho. jAya to saMsArakA tyAga kara denA cAhiye-aisA upadeza dekhanemeM AtA hai / isase bahutase logoMkA gRhasthAzramako grahaNa kiye binA hI tyAgI ho jAnA, aura usase manuSyakI vRddhi ruka jAnA saMbhava hai, kyoMki unake atyAgase jo kucha unake saMtAnotpattikI saMbhAvanA rahatI, vaha aba na hogI, aura usase vaMzake nAza hone jaisA ho jAyagA / isase durlabha manuSyabhavako jo mokSakA sAdhanarUpa mAnA hai, usakI vRddhi ruka jAtI hai, isaliye jinabhagavAnkA vaisA AbhiprAya kaise ho sakatA hai ... ... .. Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 509 patra 633] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa - uttaraH-laukika aura alaukika (lokottara) dRSTimeM mahAn bheda hai, athavA ye donoM dRSTiyA~ hI paraspara viruddha svabhAvavAlI haiM / laukika dRSTimeM vyavahAra ( sAMsArika kAraNa ) kI mukhyatA hai, aura alaukika dRSTimeM paramArthakI mukhyatA hai / isaliye alaukika dRSTiko laukika dRSTike phalake sAtha prAyaH ( bahuta karake ) milA denA yogya nhiiN| jaina aura dUsare sabhI mAmeM prAyaH manuSya dehakA jo vizeSa mAhAtmya batAyA hai, arthAt mokSake sAdhanakA kAraNarUpa honese use jo ciMtAmaNike samAna kahA hai, vaha satya hai| parantu yadi usase mokSakA sAdhana kiyA ho, to hI usakA yaha mAhAtmya hai, nahIM to vAstavika dRSThise pazuke deha jitanI bhI usakI kImata mAlUma nahIM hotii| manuSya Adi vaMzakI vRddhi karanA, yaha vicAra mukhyarUpase laukika dRSTikA hai; parantu usa dehako pAkara avazya mokSakA sAdhana karanA, athavA usa sAdhanakA nizcaya karanA, mukhyarUpase yahI vicAra alaukika dRSTikA samajhanA cAhiye / alaukika dRSTimeM manuSya Adi vaMzakI vRddhi karanA, yaha jo nahIM batAyA hai, usase usameM manuSya Adike nAza karanekA Azaya hai, aisA na samajhanA cAhiye |laukik dRSTimeM to yuddha Adi aneka prasaMgoMmeM hajAroM manuSyoMke nAza ho jAnekA samaya AtA hai, aura usameM bahutase loga vaMzarahita ho jAte haiM; kintu paramArtha arthAt alaukika dRSTimeM vaisA kArya nahIM hotA, jisase prAyaH vaisA honekA samaya Ave / arthAt isa jagaha alaukika dRSTise niratA, avirodha, manuSya Adi prANiyoMkI rakSA aura unake vaMzakI maujUdagI, yaha svataH hI bana jAtA hai; aura manuSya Adi vaMzakI vRddhi karanekA jisakA hetu hai aisI laukika dRSTi, ulTI usa jagaha vaira, virodha, manuSya Adi prANiyoMkA nAza aura unheM vaMzarahita karanevAlI hI hotI hai / alaukika dRSTiko pAkara, athavA alaukika dRSTi ke prabhAvase, koI bhI manuSya choTI avasthAmeM tyAgI ho jAya, to usase jisane gRhasthAzrama grahaNa na kiyA ho usake vaMzakA, athavA jisane gRhasthAzrama grahaNa kiyA ho aura putrakI utpatti na huI ho usake vaMzakA, nAza honekA samaya AnA saMbhava hai, aura utane hI manuSyoMkA kama utpanna honA saMbhava hai; jisase mokSa-sAdhanake hetubhUta manuSya dehakI prAptike rokane jaisA ho jAya / kintu yaha laukika dRSTise hI yogya ho sakatA hai, paramArtha dRSTise to vaha prAyaH karake kalpanAmAtra hI lagatA hai| kalpanA karo ki kisIne pUrvameM paramArtha mArgakA ArAdhana karake yahA~ manuSyabhava prApta kiyA ho, aura use choTI avasthAse hI tyAga-vairAgya tIvratAse udayameM Ate hoM, to aise manuSyako saMtAnakI utpatti honeke pazcAt tyAga karanekA upadeza karanA, athavA use Azramake kramameM rakhanA, yaha yathArtha nahIM mAlUma detaa| kyoMki manuSya deha to kevala bAhya dRSTise athavA apekSArUpase hI mokSakI sAdhanabhUta hai, mUlarUpase to yathArtha tyAga-vairAgya hI mokSakA sAdhana samajhanA cAhiye / aura vaise kAraNoMke prApta karanese manuSya dehakI mokSasAdhakatA siddha nahIM hotI, phira una kAraNoMke prApta honepara usa dehase bhoga AdimeM par3anekI mAnyatA rakhanA, yaha manuSya dehako mokSake sAdhanarUpa karaneke barAbara kahA jAya, athavA use saMsArake sAdhanarUpa karaneke barAbara kahA. jAya, yaha vicAraNIya hai| . . Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 633 vedokta mArgameM jo cAra AzramoMkI vyavasthA kI hai, vaha ekAtarUpase nahIM haiM / vAmadeva, zukadeva, jar3abharatajI ityAdi Azramake krama binA hI tyAgarUpase vicare haiM / jinase vaisA honA azakya ho, ve pariNAmameM yathArtha tyAga karanekA lakSa rakhakara AzramapUrvaka pravRtti kareM to yaha sAmAnya rItise ThIka hai, aisA kahA jA sakatA hai / parantu AyukI aisI kSaNabhaMguratA hai ki vaisA krama bhI kisI viraleko hI prApta honekA avasara AtA hai| kadAcit vaisI Ayu prApta huI bhI ho, to vaisI vRttise arthAt vaise pariNAmase yathArtha tyAga ho sake, aisA lakSa rakhakara pravRtti karanA to kisI kisIse hI bana sakatA hai| jinokta mArgakA bhI aisA ekAMta siddhAMta nahIM ki cAhe jisa avasthAmeM cAhe jisa manuSyako tyAga kara denA cAhiye / tathArUpa satsaMga aura sadguruke yoga honepara, usa Azrayase kisI pUrvake saMskAravAlA arthAt vizeSa vairAgyavAna puruSa, gRhasthAzramake grahaNa karaneke pahile hI tyAga kara de, to usane yogya kiyA hai, aisA jinasiddhAnta prAyaH kahatA hai| kyoMki apUrva sAdhanoMke prApta honepara bhI bhoga Adike bhoganeke vicArameM par3anA, aura usakI prApti ke liye prayatna karake, apaneko prApta Atma-sAdhanako gumA dene jaisA karanA, aura apanese jo saMtati hogI vaha jo manuSyadeha pAvegI vaha deha mokSake sAdhanarUpa hogI, aisI manorathamAtra kalpanAmeM par3anA, yaha manuSyabhavakI uttamatA dUra karake use pazuvat karaneke hI samAna hai| ___ indriyoM Adi jisakI zAMta nahIM huI, aura jJAnI-puruSakI dRSTimeM jo abhI tyAga karane yogya nahIM, aise kisI maMda athavA moha-vairAgyavAna jIvako tyAga lenA prazasta hI hai, aisA jinasiddhAMta kucha ekAMtarUpase nahIM hai / tathA prathamase hI jise uttama saMskArayukta vairAgya na ho, vaha puruSa kadAcit tyAgakA pariNAmameM lakSa rakhakara AzramapUrvaka AcaraNa kare, to usane ekAMtase bhUla hI kI hai, aura usane tyAga hI kiyA hotA to uttama thA, aisA bhI jinasiddhAMta nahIM hai / kevala mokSake sAdhanakA prasaMga prApta honepara usa avasarako gumA na denA cAhiye, yahI jinabhagavAnkA upadeza hai| ___ uttama saMskAravAle puruSa gRhasthAzrama kiye binA hI tyAga kara deM, to usase manuSyakI vRddhi ruka jAya, aura usase mokSa-sAdhanake kAraNa bhI ruka jaoNya, yaha vicAra karanA alpa dRSTise hI yogya mAlUma ho sakatA hai / kintu tathArUpa tyAga-vairAgyakA yoga prApta honepara manuSya dehakI saphalatA honeke liye usa yogakA apramattarUpase, binA vilaMbake lAbha prApta karanA, yaha vicAra to pUrvApara aviruddha aura paramArtha dRSTise hI siddha kahA jA sakatA hai / Ayu sampUrNa hogI, aura apane saMtati hoM to ve jarUra mokSakA sAdhana kareMgI yaha nizcaya kara, tathA saMtati hogI hI yaha mAnakara, aura pIchese aisekA aisehI tyAga prakAzita hogA aise bhaviSyakI kalpanA kara, AzramapUrvaka pravRtti karaneko kauna vicAravAna ekAtarUpase yogya samajhegA ! ataeva apane vairAgyameM jise maMdatA na ho aura jJAnI-puruSa jise tyAga karane yogya samajhate hoM, use dUsare manorathamAtra kAraNoMke athavA anizcita kAraNoMke vicArako chor3akara, nizcita aura prApta uttama kAraNoMkA Azraya karanA, yahI uttama hai, aura yahI manuSyabhavakI sArthakatA hai| bAkI vRddhi AdikI to kevala kalpanAmAtra hai / sacce mokSake mArgakA nAza kara, mAtra manuSyakI vRddhi karanekI kalpanA karane jaisA kareM to yaha honA sarala hai| tathA jisa taraha hAlameM putrotpatti ke liye isa eka puruSako rukanA. pare, vaise hI use (honevAle Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 633] vividha patra Adi saMgraha-29yA~ varSa putrako ) bhI rukanA par3e, usase to kisIko bhI utkRSTa tyAgarUpa mokSa-sAdhanake prApta honekA saMyoga na Ane dene jaisA hI hotA hai| tathA jaba kisI kisI uttama saMskAravAna puruSoMke gRhasthAzramake pahileke tyAgase vaMzavRddhike rokaneke vicArako lete haiM, to vaise uttama puruSake upadezase, aneka jIva jo manuSya Adi prANiyoMkA nAza karate hue nahIM Darate haiM, ve upadeza prApta karake vartamAnameM usa tarahase manuSya AdikA nAza karate hue kyoM nahIM ruka sakate; tathA zubhavRttike prApta karanese phirase ve manuSyabhava kyoM nahIM prApta kara sakate ! aura isa rItise to manuSyakI rakSA aura vRddhi honA hI saMbhava hai / alaukika dRSTimeM to manuSyakI hAni-vRddhi AdikA vicAra mukhya nahIM hai, kalyANa-akalyANakA hI vicAra mukhya hai| jaise koI rAjA yadi alaukika dRSTi prApta kara le to vaha apane mohase hajAroM prANiyoMke yuddha meM nAza honeke hetuko dekhakara, bahuta bAra binA kAraNa hI vaise yuddha na kare, jisase bahutase manuSyoMkA bacAva ho aura usase vaMzakI vRddhi hokara bahutase manuSya bar3ha jaoNya, yaha bhI vicAra kyoM nahIM liyA jA sakatA ? ityAdi aneka prakArase vicAra karanese laukika dRSTi dUra hokara alaukika dRSTise vicArakI jAgRti hogii| ( ityAdi aneka kAraNoMse paramArtha dRSTise jo bodha kiyA hai, vahI yogya mAlUma hotA hai| isa prakArake praznottaroMmeM vizeSa karake upayogako prerita karanA kaThina hotA hai, to bhI saMkSepameM jo kucha likhanA banA hai use udIraNAkI taraha karake likhA hai|) jabataka bane tabataka jJAnI-puruSake vacanoMko laukika AzayameM na utAranA caahiye| athavA alaukika dRSTise hI vicAra karanA yogya hai / aura jabataka bane tabataka laukika praznottarameM bhI vizeSa upakArake binA par3anA yogya nahIM; vaise prasaMgoMse kitanI hI bAra paramArtha dRSTike kSobha prApta karane jaisA pariNAma AtA hai| 2. bar3ake bar3aphala athavA pIpalakI pIpalIko kucha unake vaMzakI vRddhike karaneke hetuse, unake rakSaNake hetuse, unheM abhakSa kahA hai, aisA nahIM samajhanA cAhiye / kintu unameM komalatA hotI hai, isaliye unameM anaMtakAyakA honA saMbhava hai, tathA usake badale dUsarI bahutasI cIjoMse niSpAparUpase rahA jA sakatA hai, phira bhI usIke aMgIkAra karanekI icchA rakhanA, yaha vRttikI tucchatA hotI hai, isa kAraNa inheM abhakSa kahA hai, yaha yathArtha mAlUma hotA hai| . 3. pAnIkI bindumeM asaMkhyAta jIva hai, yaha bAta ThIka hai| kintu Upara kahe anusAra jo bar3ake baraphala vagairahake kAraNa haiM, ve kAraNa isameM nahIM haiM, isa kAraNa use abhakSa nahIM kahA / yadyapi vaise pAnIke kAmameM lenakI bhI AjJA hai, aisA nahIM kahA, aura usase bhI amuka pApa honA hI saMbhava hai, aisA upadeza kiyA hai| 1. pahileka patrameM bIjake sacitta-acitake saMbaMdhameM samAdhAna likhA hai, use kisI vizeSa hetuse Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 634 hI saMkSipta kiyA hai| paraMparA rUdike anusAra likhA hai, phira bhI usameM jo kucha kucha vizeSa bheda samajhameM AtA hai, use nahIM likhA / likhane yogya na laganese use nahIM likhA / kyoMki vaha bheda kevala vicAra mAtra hai; aura usameM kucha usa tarahakA upakAra garmita duA nahIM jAna pdd'taa| 5. nAnA prakArake praznottaroMkA lakSa eka mAtra AtmArthake liye ho, to AtmAkA bahuta upakAra honA saMbhava ho| 634 staMbhatIrthake pAsa var3avA, bhAdra.sudI11guru-1952 sahajAtmasvarUpase yathAyogya pahu~ce / tIna patra mile haiN| kucha bhI vRtti rokate hue vizeSa abhimAna rahatA hai / tathA tRSNAke pravAhameM calanese usameM baha jAte haiM, aura usakI gatike rokanekI sAmarthya nahIM rahatI,' ityAdi bAteM, tathA kSamApanA aura karkaTI rAkSasIke yogavAsiSThake prasaMgakI, jagatkA bhrama dUra honeke liye, jo vizeSatA' likhI, use par3hI hai / hAlameM likhanemeM vizeSa upayoga nahIM raha sakatA, isase patrakI pahu~ca bhI likhanese raha jAtI hai / saMkSepameM una patroMkA uttara nimnarUpase vicArane yogya hai| 1. vRtti AdikI nyUnatA abhimAnapUrvaka hotI ho to karanA yogya hai| vizeSatA itanI hai ki usa abhimAnapara niraMtara kheda rakhanA ho sake to kramapUrvaka vRtti AdikI nyUnatA ho sakatI hai, aura tatsaMbaMdhI abhimAnakA bhI nyUna honA saMbhava hai / 2. aneka sthaloMpara vicAravAna puruSoMne aisA kahA hai ki jJAna honepara kAma, krodha, tRSNA Adi bhAva nirmUla ho jAte haiM, vaha satya hai / phira bhI una vacanoMkA aisA paramArtha nahIM hai ki jJAna honeke pUrva ve manda na par3eM athavA kama na hoM / yadyapi unakA samUla chedana to jJAnake dvArA hI hotA hai, parantu jabataka kaSAya AdikI maMdatA athavA nyUnatA na ho tabataka prAyaH karake jJAna utpanna hI nahIM hotA / jJAna prApta honemeM vicAra mukhya sAdhana hai / aura usa vicArake vairAgya ( bhogake prati anAsakti ) tathA upazama ( kaSAya AdikI atyanta maMdatA, usake prati vizeSa kheda), ye do mukhya AdhAra haiN| aisA jAnakara usakA nirantara lakSa rakhakara vaisI pariNati karanA yogya hai| satpuruSake vacanake yathArtha grahaNa kiye binA prAyaH karake vicArakA udbhava nahIM hotaa| aura satpuruSake vacanakA yathArtha grahaNa-satpuruSakI pratIti-yaha, kalyANa honemeM sarvotkRSTa nimitta honese, unakI ananya Azraya-bhakti pariNamita honese hotA hai / prAyaH karake ye donoM paraspara anyonyAzrayake samAna haiN| kahIM kisIkI mukhyatA hai, aura kahIM kisIkI mukhyatA hai, phira bhI aisA to anubhavameM AtA hai ki jo saccA mumukSu ho use satpuruSakI Azrayabhakti, ahaMbhAva AdikA chedana karaneke liye aura alpakAlameM vicAradazAke phalIbhUta honeke liye utkRSTa kAraNarUpa hotI hai| bhogameM anAsakti ho, tathA laukika vizeSatA dikhAnekI buddhi kama kI jAya, to tRSNA nirbala hotI jAtI hai / yadi laukika mAna AdikI tucchatA samajhameM A jAya to usakI vizeSatA mAlUma. ma. de, aura usase usakI icchA sahaja hI maMda par3a jAya, aisA yathArtha mAlama hotA hai / bahuta hI Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 635, 636,] vividha patra Adi saMgraha-29vA varSe kaThinatAse AjIvikA calatI ho to bhI mumukSuko vaha bahuta hai / kyoMka vizeSakA kucha Avazyaka upayoga ( kAraNa ) nahIM hai-aisA jabataka nizcaya na kiyA jAya, tabataka tRSNA nAnA prakArase AvaraNa kiyA hI karatI hai| laukika vizeSatAmeM kucha sArabhUtatA nahIM hai, yadi aisA nizcaya karane meM A jAya, to muzkilase AjIvikA jitanA milatA ho to bhI tRpti raha sakatI hai| muzkilase AjIvikA jitanA nahIM milatA ho, to bhI mumukSu jIva prAyaH karake ArtadhyAna hone nahIM detA, athavA honepara usapara vizeSa kheda karatA hai, aura AjIvikAmeM nirAza hotA huA bhI yathAdharma upArjana karanekI maMda kalpanA karatA hai, ityAdi prakArase bartAva karate hue tRSNAkA parAbhava kSINa hone yogya mAlUma hotA hai| 3. prAyaH AdhyAtmika zAstra bhI satpuruSake vacanako AtmajJAnakA hetu hotA hai; kyoMki 'paramArtha AtmA' zAstra meM rahatI nahIM, satpuruSameM hI rahatI hai| yadi mumukSuko kisI satpuruSakA Azraya prApta huA ho to prAyaH jJAnakI yAcanA karanI yogya nahIM; mAtra tathArUpa vairAgya, upazama Adi prApta karanekA upAya karanA hI yogya hai / usake yogya prakArase siddha honepara jJAnIkA upadeza sulabhaM hotA hai, aura vaha yathArtha vicAra tathA jJAnakA hetu hotA hai| 4. jabataka kama upAdhiyukta kSetrameM AjIvikA calatI ho tabataka vizeSa prApta karanekI kalpanAse mumukSuko, kisI eka vizeSa alaukika hetuke binA, adhika upAdhiyukta kSetrameM jAnA yogya nahIM, kyoMki usase bahuta sI sadvRttiyA~ maMda par3a jAtI haiM, athavA vRddhiMgata hI nahIM hotii| 5. yogavAsiSThake pahileke do prakaraNa aura usa prakArake graMthoMkA mumukSuko vizeSa karake lakSa karanA yogya hai| . .-.--- brahmarandhra AdimeM honevAle jJAnake viSayameM prathama bambaI patra milA thaa| hAlameM usa viSayakI vigatakA yahA~ dUsarA patra milA hai / vaha saba jJAna honA saMbhava hai, aisA kahane meM kucha kucha samajhake bhedase vyAkhyA bheda hotA hai / zrI..."kA tumheM samAgama hai, to unake dvArA usa mArgakA yathAzakti vizeSa puruSArtha hotA ho to karane yogya hai / vartamAnameM usa mArgake prati hamArA vizeSa upayoga rahatA nhiiN| tathA patradvArA usa mArgakA prAyaH vizeSa lakSa karAyA jA sakatA nhiiN| ___ AtmAkI kucha kucha ujvalatAke liye, usakA astitva tathA mAhAtmya Adi pratItimeM Aneke liye, tathA AtmajJAnake adhikArIpaneke liye vaha sAdhana upakArI hai / isake sivAya prAyaH dUsarI taraha upakArI nahIM; itanA lakSa avazya rakhanA yogya hai / rAlaja, bhAdrapada 1952 jainadarzanakI paddhatise dekhanepara samyagdarzana, aura vedAntakI paddhatise dekhanepara hameM kevalajJAna saMbhava hai| Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 636 jainadarzanameM jo kevalajJAnakA svarUpa likhA hai, use usI taraha samajhAnA muzkila hotA hai| phira vartamAnameM usa jJAnakA usImeM niSedha kiyA hai, jisase tatsaMbaMdhI prayatna karanA bhI saphala nahIM mAlUma hotA / jaina samAgamameM hamArA adhika nivAsa duA hai, to kisI bhI prakArase usa mArgakA uddhAra hama jaisoMke dvArA vizeSarUpase ho sakatA hai, kyoMki usakA svarUpa vizeSarUpase samajhameM AyA hai, ityAdi / vartamAnameM jainadarzana itanI adhika avyavasthita athavA viparIta sthitimeM dekhanemeM AtA hai ki usameMse mAno jinabhagavAnkA* x x x calA gayA hai, aura loga mArga prarUpita karate haiM / bAhya mAthApaccI bahuta bar3hA dI hai, aura aMtamArgakA jJAna prAyaH viccheda jaisA ho gayA hai| vedokta mArgameM to dosau cArasau varSoMse koI koI mahAn AcArya hue bhI dekhanemeM Ate haiM, jisase lAkhoM manuSyoMko vedokta paddhatikI jAgRti huI hai, tathA sAdhAraNarUpase koI koI AcArya athavA usa mArgake jAnanevAle zreSTha puruSa isI taraha hote rahate haiN| aura jainamArgameM bahuta varSoMse vaisA huA mAlUma nahIM hotaa| jainamArgameM prajA bhI bahuta thor3I hI bAkI rahI hai, aura usameM bhI saikar3oM bheda haiN| itanA hI nahIM, kintu mUlamArgake sanmukha honekI bAta bhI unake kAnameM nahIM par3atI, aura vaha upadezakake bhI lakSameM nahIM-aisI sthiti ho rahI hai / isa kAraNa cittameM aisA AyA karatA hai ki jisase usa mArgakA adhika pracAra ho to vaisA karanA, nahIM to usameM rahanevAlI samAjako mUlalakSarUpase prerita karanA / yaha kAma bahuta kaThina hai / tathA jainamArgako svayaM cittameM utAranA tathA samajhanA kaThina hai| use cittameM utArate samaya bahutase kAraNa mArga-pratibandhaka ho jaoNya, aisI sthiti hai / isaliye vaisI pravRtiko karate hue Dara mAlUma hotA hai / usake sAtha sAtha yaha bhI hotA hai ki yadi yaha kArya isa kAlameM hamArese kucha bhI bane to bana sakatA hai, nahIM to hAlameM to mUlamArgake sanmukha honeke liye kisI dUsarekA prayatna kAmameM Ave, aisA mAlUma nahIM hotaa| prAyaH karake mUlamArga dUsare kisIke lakSameM hI nahIM hai / tathA usa hetuke dRSTAMtapUrvaka upadeza karanemeM paramazruta Adi guNa Avazyaka haiM / isI taraha bahutase aMtaraMga guNoMkI bhI AvazyakatA hai / ve yahA~ maujUda haiM, aisA hadarUpase mAlUma hotA hai| isa rItise yadi mUlamArgako pragaTarUpameM lAnA ho to pragaTa karanevAleko sarvasaMgakA parityAga karanA yogya hai, kyoMki usase vAstavika samartha upakAra honekA samaya A sakatA hai / vartamAna dazAko dekhate hue, sattAke karmoMpara dRSTi DAlate hue, kucha samaya pazcAt usakA udayameM AnA saMbhava hai| hameM sahaja-svarUpa jJAna hai, jisase yoga-sAdhanakI itanI apekSA na honese usameM pravRtti nahIM kI; tathA vaha sarvasaMga-parityAgameM athavA vizuddha deza-parityAgameM sAdhana karane yogya hai / isase logoMkA bahuta upakAra hotA hai| yadyapi vAstavika upakArakA kAraNa to Atma-jJAnake binA dUsarA kucha nahIM hai| hAlameM do varSataka to vaha yoga-sAdhana vizeSarUpase udayameM Ave vaisA dikhAI nahIM detA / isa kAraNa isake bAdake samayakI hI kalpanA kI jAtI hai, aura tInase cAra varSa usa mArgameM vyatIta karanemeM AveM, to 363 varSa sarvasaMga-parityAgI upadezakakA samaya A sakatA hai, aura logoMkA kalyANa honA ho to vaha ho sakatA hai| * yahA~ acAra saMhita hai| anuvAdaka. Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 636, 637] vividha patra mAdi saMgraha-29vA~ varSa choTI umrameM mArgakA uddhAra karaneke saMbaMdhameM AbhilASA thii| usake pazcAt jJAna-dazAke Anepara kramase vaha upazama jaisI ho gaI / parantu koI koI loga paricayameM Aye, unheM kucha vizeSatA mAlUma honese unakA kucha mUlamArgapara lakSa AyA, aura isa ora to saikar3oM aura hajAroM manuSya samAgamameM Aye, jinameMse kucha samajhavAle tathA upadezakake prati AsthAvAle aise sau-eka manuSya nikleNge| isake Uparase yaha dekhane meM AyA ki loga pAra honekI icchA karanevAle to bahuta haiM, parantu unheM vaisA saMyoga nahIM milatA / yadi sacce sacce upadezaka puruSakA saMyoga mile to bahutase jIva mUlamArgako pA sakate haiM, aura dayA AdikA vizeSa udyota honA saMbhava hai| aisA mAlUma honese kucha cittameM AtA hai ki yadi isa kAryako koI kare to acchA hai| parantu dRSTi DAlanese vasA ko puruSa dhyAnameM nahIM aataa| isaliye kucha likhanevAlekI ora hI dRSTi AtI hai, parantu likhanevAlekA janmase hI lakSa isa tarahakA rahA hai ki isa padake samAna eka bhI jokhama-bharA pada nahIM hai, aura jahA~taka usa kAryakI, apanI jaisI cAhiye vaisI yogyatA na rahe, vahA~taka usakI icchAmAtra bhI na karanI, aura prAyaH abataka usI taraha pravRtti karanemeM AI hai| mArgakA thoDA bahuta svarUpa bhI kisI kisIko samajhAyA hai, phira bhI kisIko eka vrata-paJcakkhANataka-bhI diyA nahIM; athavA tuma mere ziSya ho, aura hama guru haiM, yaha bheda prAyaH pradarzita kiyA nhiiN| kahanekA AbhaprAya yaha hai ki sarvasaMga-parityAga honepara usa kAryakI pravRtti sahaja-svabhAvase udayameM Ave to karanI cAhiye, aisI hI mAtra kalpanA hai / (2) usakA saccA saccA Agraha nahIM hai, mAtra anukaMpA Adi tathA jJAna-prabhAva rahatA hai, isase kabhI kabhI vaha vRtti uThatI hai, athavA alpAMzase hI aMgameM vaha vRtti hai, phira bhI vaha svAdhIna hai / hama samajhate haiM ki yadi usa taraha sarvasaMga-parityAga ho to hajAroM loga usa mUlamArgako prApta kreN| aura hajAroM loga usa sanmArgakA ArAdhana kara sadgatiko pAveM, aisA hamArese honA saMbhava hai / hamAre saMgameM tyAga karaneke liye aneka jIvoMkI vRtti ho, aisA aMgameM tyAga hai| dharma sthApita karanekA mAna bar3A hai / usakI spRhAse bhI kacit aisI vRtti raha sakatI hai, parantu AtmAko aneka bAra dekhanepara usakI saMbhavatA, isa samayakI dazAmeM kama hI mAlUma hotI hai| aura vaha kucha kucha sattAmeM rahI hogI to vaha bhI kSINa ho jAyagI, aisA avazya mAlUma hotA hai| kyoMki jaisI cAhiye vaisI yogyatAke binA deha chUTa jAya, vaisI dRr3ha kalpanA ho, to bhI mArgakA upadeza karanA nahIM, aisA Atmanizcaya nitya rahatA hai| eka isa balavAna kAraNase hI parigraha Adike tyAga karanekA vicAra rahA karatA hai / mere manameM aisA rahatA hai ki yadi vedokta dharmakA prakAzana karanA athavA sthApita karanA ho to merI dazA yathAyogya hai, parantu jinokta dharma sthApita karanA ho to abhI itanI yogyatA nahIM, to bhI vizeSa yogyatA hai, aisA mAlUma hotA hai| 637 he nAtha ! yA to dharmonnati karanerUpa icchAkA sahajabhAvase samAdhAna ho, aisA ho jAya, athavA vaha icchA avazya kAryarUpa pariNata ho jaay| Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 638 usakA kAryarUpa honA avazya bahuta duSkara mAlUma hotA hai / kyoMki choTI choTI bAtoMmeM bhI bahuta matabheda haiM, aura usakA mUla bahuta gaharA hai| mUlamArgase loga lAkhoM kosa dUra haiN| itanA hI nahIM, parantu unheM yadi mUlamArgakI jijJAsA utpanna karAnI ho, to bhI bahuta kAlakA paricaya honepara bhI, vaha honI kaThina par3e, aisI unakI durAgraha Adise jar3apradhAna dazA rahatI hai| (2) unnatike sAdhanoMkI smRti karatA hU~:bodhabIjake svarUpakA nirUpaNa mUlamArgake anusAra jagaha jagaha ho / jagaha jagaha matabhedase kucha bhI kalyANa nahIM, yaha bAta phaile / pratyakSa sadgurukI AjJAse hI dharma hai, yaha bAta lakSameM Ave / dravyAnuyoga-AtmavidyAkA-prakAza ho / tyAga vairAgyakI vizeSatApUrvaka sAdhu loga vireN| navatattvaprakAza. sAdhudharmaprakAza. zrAvakadharmaprakAza. sadbhutapadArtha-vicAra, bAraha vratoMkI aneka jIvoMko prApti. 638 vaDavA, bhAdrapada sudI 15 soma. 1952 - (jJAnakI apekSAse ) sarvavyApaka saccidAnanda aisI maiM AtmA eka hU~-aisA vicAra karanAdhyAna krnaa| nirmala, atyanta nirmala, parama zuddha, caitanyaghana, pragaTa AtmasvarUpa hai| saba kucha ghaTAte ghaTAte jo abAdhya anubhava rahatA hai, vahI AtmA hai| jo sabako jAnatI hai, vaha AtmA hai / jo saba bhAvoMkA prakAza karatI hai, vaha AtmA hai / upayogamaya AtmA hai| anyAbAdha samAdhisvarUpa AtmA hai| 'AtmA hai / AtmA atyanta pragaTa hai, kyoMki svasaMvedana pragaTa anubhavameM hai| anutpanna aura amalinasvarUpa honese AtmA nitya hai| bhrAMtirUpase parabhAvakA kartA hai| usake phalakA bhoktA hai'; bhAna honepara ' svabhAva pariNAmI ' hai| sarvathA svabhAva-pariNAma vaha ' mokSa hai'| sadguru, satsaMga, satzAla, sadvicAra aura saMyama Adi ' usake sAdhana haiN| AmAke astitvase lagAkara nirvANatakake pada sacce haiM atyaMta sadhe hai, kyoMki ve pragaTa anubhavameM Ate haiN| Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 618, 639] vividha patra mAvi saMgraha-29vauM varSa 517 bhrAMtirUpase AtmAke parabhAvakA kartA honese zubhAzubha karmakI utpatti hotI hai| karmake phalayukta honese usa zubhAzubha karmako AtmA bhogatI hai| isaliye utkRSTa zubhase utkRSTa azubhataka nyUnAdhika paryAya bhoganerUpa kSetra avazya hai| nijasvabhAva jJAnameM kevala upayogase, tanmayAkAra, sahaja-svabhAvase, nirvikalparUpase jo AtmA pariNamana karatI hai, vaha ' kevalajJAna ' hai| tathArUpa pratItibhAvase jo pariNamana kare, vaha 'samyaktva' hai| nirantara vahI pratIti rahA kare, use ' kSAyika samyaktva ' kahate haiM / kacit maMda, kacit tIvra, kacit vismaraNa, kacit smaraNarUpa isa taraha pratIti rahe, use 'kSayopazama samyaktva ' kahate haiN| usa pratItiko jabataka sattAgata AvaraNa udaya nahIM AyA, tabataka use ' upazama samyaktva' kahate haiN| AtmAko jaba AvaraNa udaya Ave, taba vaha usa pratItise gira par3atI hai, use ' sAsvAdana samyaktva ' kahate haiN| atyaMta pratIti honeke yogya jahA~ sattAgata alpa pudgalakA vedana karanA bAkI rahA hai, use 'vedaka samyaktva ' kahate haiN| tathArUpa pratIti honepara anya bhAvasaMbaMdhI ahaM-mamatva Adi, harSa, zoka, krama kramase kSaya hote haiM / manarUpa yogameM tAratamyasahita jo koI cAritrakI ArAdhanA karatA hai, vaha siddhi pAtA hai| aura jo svarUpa-sthiratAkA sevana karatA hai, vaha svabhAva-sthitiko prApta karatA hai| nirantara svarUpa-lAbha, svarUpAkAra upayogakA pariNamana ityAdi svabhAva, antarAya karmake kSaya honepara pragaTa hote haiN| jo kevala svabhAva-pariNAmI jJAna hai, vaha kevalajJAna hai / OM saccidAnandAya namaH / 639 AnaMda, bhAdra. vadI 12 ravi. 1952 patra milA hai / " manuSya Adi prANiyoMkI vRddhi " ke saMbaMdhameM tumane jo prazna likhA thA, vaha prazna jisa kAraNase likhA gayA thA, usa kAraNako prazna milaneke samaya hI sunA thaa| aise praznase vizeSa AtmArtha siddha hotA nahIM athavA vRthA kAlakSepa jaisA hI hotA hai| isa kAraNa AtmArthake prati lakSa honeke liye, tumha usa prakArake praznake prati athavA usa tarahake prasaMgoMke prati udAsIna rahanA hI yogya hai, yaha likhA thaa| tathA yahA~ usa tarahake praznake uttara likhane jaisI prAyaH vartamAnameM dazA rahatI nahIM, aisA likhA thaa| aniyamita aura alpa AyuvAlI isa dehameM AtmArthakA lakSa sabase prathama karanA yogya hai| Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 640 640 rAlaja, bhAdrapada 1952 bauddha, naiyAyika, sAMkhya, jaina aura mImAMsA ye pA~ca Astika arthAt baMdha-mokSa Adi bhAvako svIkAra karanevAle darzana haiM / naiyAyikoMke abhiprAyake samAna hI vaizeSikoMkA abhiprAya hai; sAMkhyake samAna hI yogakA abhiprAya hai- inameM thor3A hI bheda hai, isase una darzanoMkA alaga vicAra nahIM kiyA / mImAMsAke pUrva aura uttara isa taraha do bheda haiM / pUrvamImAMsA aura uttaramImAMsAmeM vizeSa vicAra-bheda hai, phira bhI mImAMsA zabdase donoMkA bodha hotA hai| isa kAraNa yahA~ mImAMsA zabdase donoM hI samajhane cAhiye / pUrvamImAMsA jaiminIya aura uttaramImAMsA vedAnta nAmase bhI prasiddha haiN| bauddha aura jainadarzanake sivAya bAkIke darzana vedako mukhya mAnakara hI calate haiM, isaliye ve vedAzrita darzana haiM; aura ve vedArthako prakAzita kara apane darzanake sthApita karanekA prayatna karate haiM / bauddha aura jainadarzana vedake Azrita nahIM--ve svataMtra darzana haiN| AtmA Adi padArthako na svIkAra karanevAlA cArvAka nAmakA chaThA darzana hai / bauddhadarzanake mukhya cAra bheda haiM 1 sautrAMtika, 2 mAdhyamika, 3 zUnyavAdI aura 4 vijJAnavAdI / ve bhinna bhinna prakArase bhAvoMkI vyavasthA svIkAra karate haiN| jainadarzanake thor3e hI prakArAMtarase do bheda haiM:-digambara aura zvetAmbara / pA~ca Astika darzana jagatko anAdi mAnate haiM / bauddha, sAMkhya, jaina aura pUrvamImAMsAke matAnusAra sRSTikA kartA koI Izvara nahIM hai| naiyAyikoMke anusAra Izvara taTastharUpase kartA hai / vedAntake matAnusAra AtmAmeM jagat vivartarUpa arthAt kalpitarUpase bhAsita hotA hai, aura usa rItise usane Izvarako bhI kalpitarUpase hI kartA svIkAra kiyA hai| yogake abhiprAyake anusAra Izvara niyaMtArUpase puruSavizeSa hai| bauddha matAnusAra trikAla aura vastusvarUpa AtmA nahIM hai-kSANika hai / zUnyavAdI bauddhake matAnusAra vaha vijJAnamAtra hai; aura vijJAnavAdI bauddhake matake anusAra duHkha Adi tattva haiN| unameM vijJAnaskaMdha kSaNikarUpase AtmA hai| naiyAyikoMke matake anusAra sarvavyApaka asaMkhya jIva haiM / Izvara bhI sarvavyApaka hai / AtmA Adiko manake sAnnidhyase jJAna utpanna hotA hai / sAMkhyake matAnusAra sarvavyApaka asaMkhya AtmAya hai| ve nitya apariNAmI aura cinmAtra svarUpa haiN| 1 zUnyavAdI bauddha hI madhyama-mArgaka siddhAMtako svIkAra karaneke kAraNa mAdhyamika bhI kahe jAte haiM / isaliye mAdhyamika aura zUnyavAdI ye donoM eka hI hai, bhinna bhina nahIM / baudadarzanake mukhya cAra bheda nimarUpase haiM:-sotrAtika, vaibhASika, zUnyavAdI aura vijnyaanvaadii| -anuvAdaka. 2 zUnyavAdI bauddhoMke anusAra saba kucha zUnya hai, ve vijJAnamAtrako svIkAra nahIM karate / vijJAnavAdI baudahI vijJAnamAtrako svIkAra karate haiN| -anuvAdaka. Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 641] vividha patra Adi saMgraha-29vA~ varSa jainake matAnusAra anaMta dravya AtmA haiM / pratyeka AtmA bhinna bhinna hai / jJAna darzana Ada cetanAsvarUpa, nitya aura pariNAmI pratyeka AtmAko asaMkhyAta pradezI svazarIra-avagAhavartI mAnA hai| pUrvamImAMsAke matAnusAra jIva asaMkhya haiM, cetana haiM / uttaramImAMsAke matAnusAra eka hI AtmA sarvavyApaka saccidAnandamaya trikAlAbAdhya hai / 641 AnaMda, Asoja 1952 Astika mUla pA~ca darzana AtmAkA nirUpaNa karate haiM, unameM jo bheda dekhanemeM AtA hai, usakA kyA samAdhAna hai ? dina pratidina jainadarzana kSINa hotA huA dekhanemeM AtA hai, aura vardhamAnasvAmIke honeke pazcAt thor3e hI varSoM meM usameM nAnA prakArake bheda hue dikhAI dete haiM, una sabake kyA kAraNa haiM ! haribhadra Adi AcAryoMne navIna yojanAkI taraha zrutajJAnakI unnati kI mAlUma hotI hai, parantu loka-samudAyameM jainamArgakA adhika pracAra huA dikhAI nahIM detA, athavA tathArUpa atizayasaMpanna dharmapravartaka puruSakA usa mArgameM utpanna honA kama hI dikhAI detA hai, usake kyA kAraNa haiM ? aba, vartamAnameM kyA usa mArgakI unnati honA saMbhava hai ! aura yadi ho to kisa taraha honA saMbhava hai, arthAt usa bAtakA kahA~se utpanna hokara, kisa rItise, kisa rAstese, kaisI sthitimeM pracAra honA saMbhavita jAna par3atA hai ! phira jAne vardhamAnasvAmIke samayake samAna, vartamAna kAlake yoga Adike anusAra vaha dharma pragaTa ho, aisA kyA dIrgha-dRSTise saMbhava hai ! aura yadi saMbhava ho to kisa kisa kAraNase saMbhava hai ! jo jainasUtra hAlameM vidyamAna haiM, unameM usa darzanakA svarUpa bahuta adhUrA likhA huA dekhane meM AtA hai, vaha virodha kisa taraha dUra ho sakatA hai ! usa darzanakI paraMparAmeM aisA kahA gayA hai ki vartamAnakAlameM kevalajJAna nahIM hotA, aura kevalajJAnakA viSaya samasta kAlameM lokAlokako dravya-guNa-paryAyasahita jAnanA mAnA gayA hai, kyA vaha yathArtha jAna par3atA hai ! athavA usake liye vicAra karanepara kyA kucha nirNaya ho sakatA hai ! usakI vyAkhyAmeM kyA kucha pheraphAra dikhAI detA hai ! aura mUla vyAkhyAke anusAra yadi kucha dUsarA artha hotA ho to usa arthake anusAra vartamAnameM kevalajJAna utpanna ho sakatA hai yA nahIM ! aura usakA upadeza diyA jA sakatA hai athavA nahIM ! tathA dUsare jJAnoMkI jo vyAkhyA kahI gaI hai, kyA vaha bhI kucha pheraphAravAlI mAlUma hotI hai ! aura vaha kina kAraNoMse ! dharmAstikAya, adharmAstikAya dravya, madhyama avagAhI, saMkoca-vikAsakI bhAjana AtmAH mahAvideha Adi kSetrakI vyAkhyA-ve kucha apUrva rItise athavA kahI huI rItise atyanta prabala pramANasahita siddha hone yogya jAna par3ate haiM yA nahIM ! Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 642 gacchake matamatAntara bahuta hI choTe choTe viSayoMmeM prabala AgrahI hokara bhinna bhinnarUpase darzanamohanIyake kAraNa ho gaye haiM; usakA samAdhAna karanA kaThina hai / kyoMki una logoMkI matimeM, vizeSa AvaraNako prApta kiye binA hI itane alpa kAraNoMmeM balavAna Agraha honA saMbhava nhiiN|| avirati, dezavirati, sarvavirati, inameMke kaunase AzramavAle puruSase vizeSa unnati honI saMbhava hai ! sarvavirati bahutase kAraNoMmeM pratibaMdhake kAraNa pravRtti kara sakatA nahIM ! dezavirati aura avira* tikI tathArUpa pratIti honA muzkila hai, aura phira jainamArgameM bhI usa bAtakA samAveza kama hai| yaha vikalpa hameM kyoM uThatA hai ! aura use zamana kara denekA citta hai, use zamana kiye dete haiN| 642 OM jinAya namaH (1) bhagavAn jinake kahe hue lokasaMsthAna Adi bhAva AdhyAtmika dRSTise hI siddha ho sakate haiN| cakravartI AdikA svarUpa bhI AdhyAtmika dRSTise hI samajhameM A sakatA hai / manuSyakI U~cAIke pramANa AdimeM bhI aisA hI hai / kAlapramANa Adi bhI usI taraha ghaTate hai| nigoda Adi bhI usI taraha ghaTa sakate haiN| siddhasvarUpa bhI isI bhAvase manana karane yogya mAlUma hotA hai / lokazabdakA artha, anekAMta zabdakA artha AdhyAtmika hai| sarvajJa zabdakA samajhAnA bahuta gUDha hai / dharmakathArUpa carita AdhyAtmika paribhASAse alaMkRta mAlUma hote haiM / jambUdvIpa AdikA varNana bhI AdhyAtmika paribhASAse nirUpita kiyA mAlUma hotA hai| (2) atIndriya jJAnake jinabhagavAnne do bheda batAye haiM:-dezapratyakSa aura sarva pratyakSa deza pratyakSake do bheda haiM:-avadhi aura manaHparyava / icchitarUpase avalokana karate hue AtmAke, indriyake avalaMbana binA hI amuka maryAdAke jAnaneko avadhi kahate haiN| anicchitarUpase mAnasika vizuddhike balase jAnaneko manaHparyava kahate haiM / sAmAnya-vizeSa caitanya-AtmadRSTimeM pariniSThita zuddha kevalajJAna sarva pratyakSa hai| (3) zrIjinabhagavAnke kahe hue bhAva adhyAtma-paribhASAmaya honese samajhameM Ane kaThina haiM / paramapuruSakA saMyoga prApta honA cAhiye / jaina paribhASAke vicArakA yathAvakAza nididhyAsana karanA yogya hai| Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - kAviThA, zrAvaNa vadI 2, 1952 643 __*upadeza-chAyA . strI, putra, parigraha Adi bhAvoMke prati mUlajJAna honeke pazcAt yadi aisI bhAvanA rahe ki jaba maiM cAhU~gA taba ina striyoM Adike samAgamakA tyAga kara sakU~gA,' to vaha mUlajJAnake hI vamana kara denekI bAta samajhanI cAhiye; arthAt usase mUlajJAnameM yadyapi bheda nahIM par3atA, parantu vaha Ava. raNarUpa ho jAtA hai / tathA ziSya Adi athavA bhakti karanevAle mArgase cyuta ho jAyeMge athavA aTaka jAveMge, aisI bhAvanAse yadi jJAnI-puruSa bhI AcaraNa kare to jJAnI-puruSako bhI nirAvaraNajJAna AvaraNarUpa ho jAtA hai; aura usase hI vardhamAna Adi jJAnI-puruSa anidrApUrvaka sAr3he bAraha varSataka rhe| unhoMne sarvathA asaMgatAko hI zreyaskara samajhA; eka zabdake bhI uccAraNa karaneko yathArtha nahIM mAnA; aura sarvathA nirAvaraNa, yogarahita, bhogarahita aura bhayarahita jJAna honeke bAda hI upadezakA kArya AraMbha kiyA / isaliye ' ise isa taraha kaheMge to ThIka hai, athavA ise isa taraha na kahA jAya to mithyA hai, ityAdi vikalpoMko sAdhu muniyoMko na karanA caahiye| __ Ajakalake samayameM manuSyoMkI kucha Ayu to strIke pAsa calI jAtI hai, kucha nidrAmeM calI jAtI hai, kucha dhaMdhe meM calI jAtI hai, aura jo kucha thoDIsI bAkI rahatI hai, use kuguru lUTa lete haiM / arthAt manuSya-bhava nirarthaka hI calA jAtA hai| (2) zrAvaNa vadI 3 praznaH-kevalajJAnIne jo siddhAMtoMkA prarUpaNa kiyA hai vaha 'para-upayoga' hai yA 'sva-upayoga? zAstrameM kahA hai ki kevalajJAnI sva-upayogameM hI rahate haiN| ... uttaraH-tIrthakara kisIko upadeza deM to isase kucha 'para-upayoga ' nahIM kahA jAtA / 'para. upayoga' use kahA jAtA hai ki jisa upadezako karate hue rati, arati, harSa aura ahaMkAra hote hoN| jJAnI-puruSako to tAdAtmya saMbaMdha hotA nahIM, jisase upadeza karate hue use rati arati nahIM hote| rati-aratikA honA, vaha 'para-upayoga' kahA jAtA hai / yadi aisA ho to kevalI lokAlokako jAnate haiM-dekhate haiM, unheM bhI 'para-upayoga' kahA jAya / parantu yaha bAta nahIM hai, kyoMki unameM rati-aratibhAva nahIM hai| siddhAMtakI racanAke viSayameM yaha samajhanA cAhiye ki yadi apanI buddhi na pahuMce, to isase ve vacana asat haiM, aisA na kahanA cAhiye / kyoMki jise tuma asat kahate ho, use tuma pahile zAstrase hI jIva ajIva kahanA sIkhe ho / arthAt unhIM zAstroM ke AdhArase hI, tuma jo kucha jAnate ho use saMvat 1952 zrAvaNa-bhAdrapada mAsameM zrImad rAjacandra naMdake AsapAsa kAviThA, rAlaja, vaDavA Adi sthaloM meM nivRtti ke liye rahe the| usa samaya unake samIpavAsI bhAI aMbAlAla lAlacandako smRtimai bhImadke upadeza-vicAroMkI jo chAyAmAtra raha gaI, usake bhASArase unhoMne usa chAyAkA sAra bhinna bhinna sthaloMpara bahuta apUrNa aura avyavasthitarUpameM likha liyA thaa| yahI sAra yahA~ upadeza-chAyAke rUpameM diyA hai|-anuvaadk. Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 522 zrImad rAjacandra [643 tumane jAnA hai, to phira unheM asat kahanA, yaha upakArake badale doSa karaneke barAbara hI ginA jAyagA / phira zAstrake likhanevAle bhI vicAravAna the, isa kAraNa ve siddhAMtake viSayameM jAnate the| siddhAMta mahAvIrasvAmIke bahuta varSa pazcAt likhe gaye haiM, isaliye unheM asat kahanA. doSa ginA jaaygaa| jJAnIkI AjJAse calanevAle bhadrika mumukSu jIvako, yadi gurune 'brahmacaryake pAlane arthAt triyoM Adike samAgamameM na jAnekI' AjJA kI ho, to usa vacanapara dRr3ha vizvAsa kara, vaha bhI usa usa sthAnakameM nahIM jAtA; jaba kiM jise mAtra AdhyAtmika zAstra Adi bA~cakara hI mumukSatA ho gaI ho, use aisA ahaMkAra rahA karatA hai ki isameM use jItanA hI kyA hai !'-aise hI pAgalapanake kAraNa vaha una liyoM Adike samagamameM jAtA hai / kadAcit usa samAgamase eka-do bAra vaha baca bhI jAya, parantu pIchese usa padArthakI ora dRSTi karate hue yaha ThIka hai,' aise karate karate use usameM Ananda Ane lagatA hai, aura usase vaha striyoMkA sevana karane lagatA hai| . bholAbhAlA jIva to jJAnIkI AjJAnusAra hI AcaraNa karatA hai; arthAt vaha dUsare vikalpoMko na karate hue vaise prasaMgameM kabhI bhI nahIM jAtA / isa prakAra, jisa jIvako, ' isa sthAnakameM jAnA yogya nahIM ' aise jJAnIke vacanoMkA dRr3ha vizvAsa hai, vaha brahmacarya vratameM raha sakatA hai / arthAt vaha isa akAyameM pravRtta nahIM hotA; jaba ki jise jJAnIkI AjJAkAritA nahIM, aise mAtra AdhyAtmika zAkha bA~cakara honevAle mumukSu ahaMkArameM phirA karate haiM, aura samajhA karate haiM ki 'isameM use jItanA hI kyA hai!' aisI mAnyatAko lekara yaha jIva dhyuta ho jAtA hai, aura Age bar3ha nahIM sakatA / yaha jo kSetra hai vaha nivRttivAlA hai, kintu jise nivRtti huI ho use hI to hai| tathA jo saccA jJAnI hai, usake sivAya dUsarA koI abrahmacaryake vaza na ho, yaha kevala kathanamAtra hai| jaise, jise nivRtti nahIM huI, use prathama to aisA hotA hai ki 'yaha kSetra zreSTha hai, yahA~ rahanA yogya hai', parantu phira aise karate karate vizeSa preraNA honese vRtti kSetrAkAra ho jAtI hai| kintu jJAnIkI vRtti kSetrAkAra nahIM hotI, kyoMki eka to kSetra nivRttivAlA hai, aura dUsare usane svayaM bhI nivRttibhAva prApta kiyA hai, isase donoM yoga anukUla haiN| zuSkajJAniyoMko prathama to aisA hI abhimAna rahA karatA hai ki isameM jItanA hI kyA hai ! parantu pIchese vaha dhIre dhIre striyoM Adi padArthoMmeM pha~sa jAtA hai, jaba ki sacce jJAnIko vaisA nahIM hotaa| hAlameM siddhAMtoMkI jo racanA dekhanemeM AtI hai, unhIM akSaroM meM anukramase tIrthakarane upadeza diyA ho, yaha koI bAta nahIM hai / parantu jaise kisI samaya kisIne vAcanA, pRcchanA, parAvartanA, anuprekSA aura dharmakathAke viSayameM pUchA to usa samaya tatsaMbaMdhI bAta kaha batAI / phira kisIne pUchA ki dharmakathA kitane prakArakI hai to kahA ki cAra prakArakI:-AkSepaNI, vikSepaNI, nirvedaNI, saMvegaNI / isa isa taraha jaba bAteM hotI hoM, to unake pAsa jo gaNadhara hote haiM, ve una bAtoMko dhyAnameM rakha lete haiM aura anukramase unakI racanA karate haiM / jaise yahA~ bhI koI manuSya koI bAta karanese dhyAnameM rakhakara anukamase.usakI racanA karatA hai| bAkI tIrthakara jitanA kaheM, utanA kucha sabakA saba unake dhyAnameM nahIM rahatA-kevala abhiprAya hI dhyAnameM rahatA hai / tathA gaNadhara bhI buddhimAna the, isaliye una tIrthakaroMdvArA kahe hue vAkya kucha unameM nahIM Aye, yaha bAta bhI nahIM hai| Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza-chAyA 523 . siddhAMtoMke niyama itane adhika sakhta hai, phira bhI yati logoMko usase viruddha AcaraNa karate hue dekhate haiM / udAharaNake liye kahA gayA hai ki sAdhuoMko tela DAlanA nahIM cAhiye phira bhI ve loga DAlate haiM / isameM kucha jJAnIkI vANIkA doSa nahIM hai, kintu jIvakI samajhanekI zaktikA hI doSa hai| jIvameM sadbuddhi na ho to pratyakSa yogameM bhI usako ulTA mAlUma hotA hai, aura yadi sadbuddhi ho to sIdhA bhAsita hotA hai| '. prApta = jJAnaprApta puruSa / Apta = vizvAsa karane yogya puruSa / - mumukSumAtrako samyagdRSTi jIva nahIM samajha lenA cAhiye, jIvake bhUlake sthAnaka aneka haiN| isaliye vizeSa vizeSa jAgati rakhanI cAhiye; vyAkula honA nahIM cAhiye; maMdatA na karanI cAhiye; puruSArtha-dharmako vardhamAna karanA cAhiye / jIvako satpuruSakA saMyoga milanA kaThina hai / apanA ziSya yadi dUsare dharmameM calA jAya to apAramArthika guruko vara car3ha AtA hai| pAramArthika guruko -- yaha merA ziSya hai' yaha bhAva hotA nahIM / koI kuguru-Azrita jIva bodhake zravaNa karaneke liye kabhI kisI sadguruke pAsa gayA ho aura phira vaha apane usI kuguruke pAsa Ave, to vaha kuguru usa jIvako aneka vicitra vikalpa baiThA detA hai, 'jisase vaha jIva phirase sadguruke pAsa jAtA nahIM / usa bicAre jIvako to sat-asat vANIkI parIkSA bhI nahIM, isaliye vaha ThagA jAtA hai, aura sanmArgase cyuta ho jAtA hai| (3) rAlaja, zrAvaNa vadI 6 zani. 1952 - bhakti yaha sarvotkRSTa mArga hai / bhaktise ahaMkAra dUra hotA hai , svacchaMda nAza hotA hai, aura -sIdhe mArgameM gamana hotA hai, anya vikalpa dUra hote haiM-aisA yaha bhaktimArga zreSTha hai| . praznaH-AtmA kisake anubhavameM AI kahI jAnI cAhiye ! uttaraH-jisa taraha talavArako myAnameMse nikAlanepara vaha usase bhinna mAlUma hotI hai, usI taraha jise AtmA dehase spaSTa bhinna mAlUma hotI hai, use AtmAkA anubhava duA kahA jAtA hai| ___-jisa taraha dUdha aura pAnI mile hue haiM, usI taraha AtmA aura deha mile hue rahate haiN| dUdha aura pAnI kriyA karanese jaba bhinna bhinna ho jAte haiM taba ve bhinna kahe jAte haiN| usI taraha AtmA aura deha kriyAse bhinna ho jAnepara bhinna bhinna kahe jAte haiM / jabataka dUdha dUdhakI aura pAnI pAnIkI paryAyako prApta na kara le tabataka kriyA mAnanI caahiye| yadi AtmAko jAna liyA ho to phira eka paryAyase lagAkara samasta nijasvarUpa takakI bhrAMti hotI nhiiN| apanA doSa kama ho, AvaraNa dUra ho, to hI samajhanA cAhiye ki jJAnIke vacana sacce haiM / hameM bhavya abhavyakI ciMtA na rakhate hue, hAlameM to 'jisase upakAra ho aise lAbhakA dharma-vyApAra karanA cAhiye / jJAna use kahate haiM jo harSa-zokake samayameM upasthita rahe; arthAt jisase harSa-zoka na hoN| samyagdRSTi harSa-zoka Adike samAgamameM ekAkAra hotA nhiiN| usake aceta pariNAma hote nhiiN| ahAna Akara khar3A huA ki vaha jAnate hI use turata dabA detA hai| bahuta hI jAgRti hotI hai / bhaya ajJAnakA hI hai| jaise koI siMha calA A rahA ho aura usase siMhanIko bhaya lagatA nahIM, kintu use Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 zrImad rAjacandra [642 mAlUma hotA hai ki mAno koI kuttA hI calA A rahA hai| usI taraha paudgalika-saMyogako jJAnI samajhatA hai / rAjyake milanepara AnaMda hotA ho to vaha ajJAna hai| jJAnIkI dazA bahuta hI adbhuta hai / yAthAtathya kalyANa jo samajhameM AyA nahIM, usakA kAraNaH vacanako AvaraNa karanevAlA durAgrahabhAva-kaSAya hai / durAgrahabhAvake kAraNa, mithyAtva kyA hai vaha samajhameM AtA nahIM / durAgrahako chor3a deM to mithyAtva dUra bhAgane lage / kalyANako akalyANa aura akalyANako kalyANa samajha lenA mithyAtva hai / durAgraha Adi bhAvake kAraNa jIvako kalyANakA svarUpa batAnepara bhI samajhameM AtA nhiiN| kaSAya durAgraha Adiko chor3A na jAya to phira vaha vizeSa prakArase pIr3A detA hai / kaSAya sattArUpase maujUda rahatI hai, aura jaba nimitta AtA hai taba vaha khar3I ho jAtI hai, tabataka khar3I hotI nhiiN| prazna:-kyA vicAra karanese samabhAva AtA hai ! - uttaraH-vicAravAnako pudgalameM tanmayatA-tAdAtmyabhAva hotA nahIM / ajJAnI yadi paugalikasaMyogake harSakA patra bA~ce, to usakA ceharA prasanna dikhAI dene lagatA hai, aura yadi bhayakA patra bA~ce to udAsa ho jAtA hai| . sarpa dekhakara jaba AtmavRttimeM bhayakA kAraNa upasthita ho usa samaya tAdAtmyabhAva kahA jAtA hai| jise tanmayatA ho use hI harSa-zoka hotA hai| jo nimitta hai vaha apanA kArya kiye binA nahIM rhtaa| mithyAdRSTike madhyameM sAkSI (jJAnarUpI) nahIM hai| deha aura AtmA donoM bhinna bhinna haiM, aisA jJAnIko bheda huA hai| jJAnIke madhyameM sAkSI hai / jJAna, yadi jAgRti ho to jJAnake vegase, jo jo nimitta mileM unheM pIche haTA sakatA hai| jIva, jaba vibhAva pariNAmameM rahe usI samaya karma bA~dhatA hai, aura jaba svabhAva pariNAmameM rahe usa samaya karma bA~dhatA nhiiN| ___ svacchaMda dUra ho to hI mokSa hotI hai / sadgurukI AjJAke binA AtmArthI jIvake zvAsocchvAsake sivAya dUsarA kucha bhI nahIM ho sakatA, aisI jinabhagavAnkI AjJA hai| praznaH-pA~ca indriyA~ kisa taraha vaza hotI haiM ! uttaraH-padArthoke Upara tucchabhAva lAnese / phaloMke sukhAnese unakI sugaMdhi thor3e hI samayataka rahakara nAza ho jAtI hai, chala kumhalA jAtA hai, aura usase kucha saMtoSa hotA nahIM / usI taraha tuccha bhAva Anese indriyoMke viSayameM lubdhatA hotI nhiiN| pA~ca indriyoMmeM jihvA indriyake vaza karanese bAkIkI cAra indriyA~ sahaja hI vaza ho jAtI haiN| praznaH-ziSyane jJAnI-puruSase prazna kiyA ki 'bAraha upAMga to bahuta gahana haiM, aura isase ve merI samajhameM nahIM A sakate; isaliye kRpA karake bAraha aMgoMkA sAra hI batAiye ki jisake. anusAra AcaraNa karU~ to merA kalyANa ho jAya / ' * isakA Azaya zrImad ganacandrakI gujarAtI AvRttike phuTanoTamai, saMzodhaka manasukharAma khajI mAI mehatAne nimmarUpase likhA hai:-mithyASTiko viparItabhAvase AcaraNa karate hue bhI koI roka sakanevAlA nahIM, arthAt mithyAiTiko koI bhaya nhiiN|-anuvaadk - Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA ... uttaraH-sadgurune kahAH-vRttiyoMkA kSaya karanA hI bAraha upAMgoMkA sAra hai| ye vRttiyA~ do prakArakI kahI gaI haiM:-eka bAhya aura dUsarI aMtaraMga / bAhyavRtti arthAt AtmAse bAhara AcaraNa karanA / tathA AtmAke bhItara pariNamana karanA, usameM samA jAnA, vaha aMtavRtti hai / padArthakI tucchatA bhAsamAna huI ho to aMtarvRtti raha sakatI hai / jisa taraha thor3IsI kImatake miTTIke ghar3eke phaTa jAnepara, bAdameM usakA tyAMga karate hue AtmavRttimeM kSobha hotA nahIM, kAraNa ki usameM tucchatA samajha rakkhI hai| isI taraha jJAnIko jagatke saba padArtha tuccha bhAsamAna hote haiN| jJAnIko eka rupayese lagAkara suvarNa ityAditaka saba padArthoMmeM sarvathA miTTIpanA hI bhAsita hotA hai / strI hAr3a-mA~sakA putalA hai, yadi yaha spaSTa jAna liyA hai, to isase usameM vicAravAnako vRttimeM kSobha hotA nhiiN| to bhI sAdhuko aisI AjJA kI hai ki jo haz2AroM devAMganAoMse bhI calAyamAna na ho sake aise muniko bhI, jisake nAka-kAna kATa diye hoM aisI sau barasakI vRddhA strIke pAsa bhI rahanA nahIM caahiye| kyoMki vaha vRttiko kSubdha karatI hI hai, aisA jJAnIne jAnA hai / tathA sAdhuko itanA jJAna nahIM ki vaha usase calAyamAna na ho sakeM, aisA socakara hI usake pAsa rahanekI AjJA nahIM kii| isa vacanake Upara svayaM jJAnIne vizeSa bhAra diyA hai| isaliye yadi vRttiyA~ padArthoM meM kSobhako prApta kareM, to unheM turata hI vApisa khIMcakara una bAhya vRttiyoMkA kSaya karanA cAhiye / jo caudaha guNasthAnaka batAye haiM, ve aMza aMzase AtmAke guNa batAye haiM, aura antameM ve kisa tarahake haiM, yaha batAyA hai / jisa taraha kisI hIrekI yadi caudaha kalI banAo, to anukamase usameMse vizeSa ati vizeSa kAnti pragaTa hotI hai, aura caudaha kalI banA lenepara antameM hIrekI sampUrNa krAnti pragaTa hotA hai| isI taraha sampUrNa guNoMke pragaTa honese AtmA sampUrNarUpase pragaTa hotI hai / caudaha pUrvadhArI vahA~se (gyArahaveMmeM se ) jo pIche gira jAtA hai, usakA kAraNa pramAda hai| pramAdake kAraNaMse vaha aisA mAnatA hai ki ' aba mujhe guNa pragaTa ho gayA hai| aise abhimAnase vaha prathama guNasthAnakameM jA par3atA hai; aura use anaMtakAlakA bhramaNa karanA par3atA haiM / isaliye jIvako avazya jAgRta rahanA cAhiye; kAraNa ki vRttiyoMkI aisI prabalatA hai ki vaha hareka prakArase Thaga letI hai| jIva gyArahavaM guNasthAnakameMse cyuta ho jAtA hai, usakA kAraNa yaha hai ki vRttiyA~ prathama to samajhatI haiM ki 'isa samaya yaha zUratAmeM hai, isaliye apanA bala calanevAlA nahIM hai ' aura isa kAraNa saba cupa hokara dabI huI rahatI haiM / parantu vRttiyoMne jahA~ samajhA ki ve krodhase bhI ThagI nahIM jaoNyagI, mAnase bhI ThagI nahIM jAyagI, tathA mAyAkA bala bhI calanevAlA nahIM hai ', vahA~ turata hI lobha udayameM A jAtA hai| usa samaya meremeM kaisI Rddhi siddhi aura aizvarya prakaTa hue haiM,' emI vRtti honepara, usakA lobha ho jAnese jIva vahA~se cyuta ho jAtA hai, aura pahile guNasthAnameM A par3atA hai / isa kAraNase vRttiyoMko upazama karanekI apekSA unakA kSaya hI karanA cAhiye, jisase ve phirase udbhUta ho na sakeM / jisa samaya jJAnI-puruSa tyAga karAneke liye kahe ki isa padArthako tyAga de, to. vRtti gAphila ho jAtI hai ki ThIka hai, maiM do dina pazcAt tyAga. kruuNgii| vRtti isa taraha ke dhokhemeM prAka jAtI hai ki vaha samajhatI hai, calo ThIka. huA, nAjuka samayakA bacA huA sau varSa jItA hai| Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 zrImad rAjacandra [643 itanemeM hI jahA~ zithilatAke kAraNa mile ki vRttiyoM yaha kahakara Thaga letI haiM ' isake tyAga karanese rogake kAraNa utpanna hoMge, isaliye isa samaya nahIM parantu phira kabhI tyAga kruuNgii|' isa tarahase anAdikAlase jIva ThagAyA jA rahA hai / kisIkA bIsa varSakA putra mara gayA ho to usa samaya to usa jIvako aisI kar3avAhaTa lagatI hai ki yaha saMsAra mithyA hai| kintu hotA kyA hai ki dUsare hI dina isa vicArako bAhya vRtti yaha kahakara vismaraNa karA detI hai ki isakA putra kala bar3A ho jAyagA; aisA to hotA hI AtA hai kiyA kyA jAya !' parantu yaha nahIM hotA jisa taraha vaha putra mara gayA hai usa taraha maiM bhI mara jAU~gA / isaliye samajhakara vairAgya lekara calA. jAU~ to acchA hai-aisI vRtti nahIM hotI / vahA~ vRtti Thaga letI hai| jIva aisA mAna baiThatA hai ki maiM paMDita hU~, zAstrakA vettA hU~, hoziyAra hU~, guNavAna hU~, loga mujhe guNavAna kahate haiM', parantu jaba use tuccha padArthakA saMyoga hotA hai, usa samaya turata hI usakI vRtti usa ora khiMca jAtI hai| aise jIvako jJAnI kahate haiM ki tU jarA vicAra to sahI ki tuccha padArthakI kImatakI apekSA bhI terI kImata tuccha hai! jaise eka pAIkI cAra bIr3I milatI haiM-arthAt pAva pAIkI eka eka bIr3I huI--usa bIDIkA yadi tujhe vyasana ho aura tU arva jJAnIke vacana zravaNa karatA ho, to yadi vahA~ bhI kahIMse bIr3IkA A A gayA ho to terI AtmA se bhI cUMA nikalane lagatA hai, aura jJAnIke vacanoMparase prema jAtA rahatA hai / bIr3I jaise padArthameM, usakI kriyAmeM, vRttike AkRSTa honese vRttikA kSobha nivRtta hotA nahIM ! jaba pAva pAIkI bIr3Ise bhI aisA ho jAtA hai to phira vyasanIkI kImata to usase bhI tuccha huI-eka eka pAIkI cAra cAra AtmAyeM huii| isaliye hareka padArthameM tucchatAkA vicArakara vRttiko bAhara jAte hue rokanI cAhiye aura usakA kSaya karanA caahiye| ___anAthadAsajIne kahA hai ki 'eka ajJAnIke karor3a abhiprAya haiM, aura karor3a zAniyoMkA eka abhiprAya hai|' uttama jAti, AryakSetra, uttama kula aura satsaMga ityAdi prakArase Atma-guNa pragaTa hote haiN| tuma jaisA mAnate ho vaisA AtmAkA mUla svabhAva nahIM hai| isI taraha AtmAko kone kucha sarvathA AvRta kara nahIM rakkhA hai / AtmAkA puruSArtha-dharmakA mArga to sarvathA khulA huA hai| . bAjare aura gehUMke eka dAneko yadi eka lAkha varSataka rakha chor3A ho (itane dinoM meM vaha saba jAyagA, yaha bAta hamAre dhyAnameM hai), parantu yadi use pAnI miTTI AdikA saMyoga na mile to usakA uganA saMbhava nahIM hai, usI taraha satsaMga aura vicArakA saMyoga na mile to AtmAkA guNa pragaTa hotA nhiiN| zreNika rAjA narakameM hai, parantu samabhAvase hai, samakitI hai, isaliye use duHkha nahIM hai| - cAra lakar3ahAroMkI taraha jIva bhI cAra prakArake hote haiM:- koI cAra lakar3ahAre jaMgalameM gye| pahile pahila sabane lakar3iyoM uThA liiN| vahA~se Age calanepara caMdana AyA / vahA~ tInane to caMdana le liyA, aura unameMse eka kahane lagA ki 'mAlUma nahIM ki isa tarahakI lakar3iyA~ bikeMgI yA nahIM, isaliye mujhe to inheM nahIM lenA hai| hama jo roja lete haiM, Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA mujhe to ve hI lakar3iyA~ acchI haiN|' Age calanepara cA~dI-sonA AyA / una tInameMse do janoMne candanako pheMka diyA, aura sonA-cA~dI le liyaa| ekane sonA-cA~dI nahIM liyA / vahA~se Age cale ki cintAmaNi rala aayaa| ina domeMse ekane sonA pheMkakara ciMtAmaNi ratna uThA liyA, aura ekane soneko hI rahane diyaa| 1. yahA~ isa taraha dRSTAMta ghaTAnA cAhiye ki jisane kevala lakar3iyA~ hI lI, aura dUsarA kucha bhI na liyA thA aisA eka tarahakA jIva hotA hai jisane alaukika kAryoMko karate hue jJAnI-puruSako pahicAnA nahIM; darzana bhI kiyA nahIM / isase usakA janma, jarA, maraNa bhI dUra huA nahIM, gati bhI sudharI nhiiN| 2. jisane candana uThA liyA aura lakar3iyoMko pheMka diyA-vahA~ isa taraha dRSTAMta ghaTAnA cAhiye ki jisane thor3A bhI jJAnIko pahicAnA, usake darzana kiye, to usase usakI gati zreSTha ho gii| .. 3. jisane sonA Adi grahaNa kiyA, vaha dRSTAMta isa taraha ghaTAnA cAhiye ki jisane jJAnIko usa prakArase pahicAnA use devagati prApta huii| 1. jisane ciMtAmaNi ratna liyA, usa dRSTAMtako isa taraha ghaTAnA cAhiye ki jIvako jJAnIkI yathArtha pahicAna huI ki jIva bhavamukta huaa| kalpanA karo ki eka vana hai| usameM bahutase mAhAtmyayukta padArtha haiM / unakI jaise jaise pahicAna hotI hai, utanA hI unakA mAhAtmya mAlUma detA hai, aura usI pramANameM manuSya unako grahaNa karatA hai / isI taraha jJAnI-puruSarUpI vana hai| usa jJAnI puruSakA mAhAtmya agama agocara hai| usakI jitanI jitanI pahicAna hotI hai, utanA hI usakA mAhAtmya mAlUma hotA hai aura usa usa pramANameM jIvakA kalyANa hotA hai| sAMsArika khedake kAraNoMko dekhakara, jIvako kar3avAhaTa mAlUma honepara bhI vaha vairAgyake Upara pA~va rakhakara calA jAtA hai, kintu vairAgyameM pravRtti karatA nhiiN|| loga jJAnIko loka-dRSTise dekheM to use pahicAnate nhiiN| ___ AhAra AdimeM bhI jJAnI-puruSakI pravRtti bAhya rahatI hai| kisa taraha ! jaise kisI AdamIko pAnImeM khar3e rahakara, pAnImeM dRSTi rakhakara, bANa sAdhakara Upara TaeNge hue ghar3ekA vedhana karanA rahatA hai / loga to samajhate haiM ki vedhana karanevAlekI dRSTi pAnI meM hai, kintu vAstavameM dekhA jAya to usa AdamIko ghar3ekA vedhana karanA hai, isaliye usapara lakSa karaneke vAste, vedhana karanevAlIkI dRSTi AkAzameM hI rahatI hai| isI taraha jJAnIko pahicAna kisI vicAravAnako hI hotI hai / dRr3ha nizcaya karanA ki bAhara jAtI huI vRttiyoMkA kSaya karanA cAhiye-avazya kSaya karanA cAhiye, yahI jJAnIkI AjJA hai| spaSTaM prItise saMsAra karanekI icchA hotI ho to samajhanA cAhiye ki jJAnI-puruSako dekhA hI nhiiN| jisa taraha prathama saMsArameM rasarahita AcaraNa karatA ho usa taraha, jJAnIkA saMyoga honepara phira AcaraNa kare--yahI jJAnIkA svarUpa hai| Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 zrImad rAjacandra [643 jJAnIko jJAna-dRSTise-aMtardRSTise-dekhaneke pazcAt strIko 'dekhakara rAga utpanna hotA nahIM / kyoMki jJAnIkA svarUpa viSaya-sukhakI kalpanAse judA hai / jisane ananta sukhako jAna liyA ho use rAga hotA nahIM, aura jise rAga hotA nahIM, usIne jJAnIko dekhA hai; aura usIko jJAnI-puruSakA darzana karaneke pazcAt strIkA sajIvana zarIra ajIvanarUpase bhAsita hue binA rahatA nhiiN| kyoMki usane jJAnIke vacanoMko yathArtha rItise satya jAnA hai| jisane jJAnIke samIpa, deha aura AtmAko bhinna-pRthak pRthak-jAna liyA hai, use deha aura AtmA bhinna bhinna bhAsita hote haiN| aura usase khIkA zarIra aura AtmA judA judA mAlUma hote haiM / usane strIke zarIrako mAsa, miTTI, haDI AdikA putalA hI samajhA hai, isaliye use usameM rAga utpanna hotA nahIM / samasta zarIrakA Upara nIcekA bala kamarake Upara hI rahatA hai| jisakI kamara TUTa gaI hai, usakA saba bala naSTa ho gayA hai| viSaya Adi jIvakI tRSNA hai / saMsArarUpI zarIrakA bala isa viSaya AdirUpa kamarake Upara hI rakkhA huA hai| jJAnI-puruSake bodhake laganese viSaya AdirUpa kamarakA bhaMga ho jAtA hai, arthAt viSaya AdikI tucchatA mAlUma hone lagatI hai; aura usa prakArase saMsArakA bala ghaTatA hai, arthAt jJAnI-puruSake bodhameM aisI sAmarthya hai / mahAvIrasvAmIko saMgama nAmake devatAne bahuta hI aise aise parISaha diye ki jinameM prANa-tyAga hote hue bhI dera na lage / vahA~ kaisI adbhuta samatA rakkhI ! usa samaya unhoMne vicAra kiyA ki jisake darzana karanese kalyANa hotA ho, nAma smaraNa karanese kalyANa hotA ho, usIke samAgamameM Akara isa jIvako ananta saMsArakI vRddhikA kAraNa hotA hai / aisI anukaMpA Anese A~khameM A~sU A gaye / kaisI adbhuta samatA hai ! dUsarekI dayA kima taraha aMkurita ho nikalI thI ! usa samaya moharAjane yadi jarA hI dhakkA lagAyA hotA to turata hI tIrthakarapanA saMbhava na rahatA; aura kucha nahIM to devatA to bhAga hI jAtA / jisane mohanIyake malakA mUlase nAza kara diyA ha, arthAt mohako jIta liyA hai, vaha moha kaise kara sakatA hai ! zrImahAsvIrasvAmIke pAsa gozAlAne Akara do sAdhuoMko jalA DAlA, usa samaya unhoMne yadi jarA bhI sAmarthyapUrvaka sAdhuoMkI rakSA kI hotI, to unheM tIrthakarapaneko phirase karanA par3atA / parantu jise 'maiM guru hU~, yaha merA ziSya hai' aisI bhAvanA hI nahIM hai, use vaisA kucha bhI karanA nahIM pdd'to| unhoMne aisA vicAra kiyA ki 'maiM zarIrake rakSaNakA dAtAra nahIM, kevala bhAva-upadezakA hI dAtAra huuN| yadi maiM inakI rakSA karU~ to mujhe gozAla'kI bhI rakSA karanI cAhiye, athavA samasta jagatkI hI rakSA karanI ucita hai' / arthAt tIrthakara aisA mamatva karate hI nhiiN| vedAntameM isa kAlameM caramazarIrI honA kahA hai / jinabhagavAnke matAnusAra isa kAlameM ekAvatArI jIva hote haiM / yaha koI thor3I bAta nahIM hai; kyoMki isake pazcAt kucha mokSa honemeM adhika dera lagatI nahIM / kucha thor3A hI bAkI raha jAtA hai, aura jo rahatA hai vaha phira sahaja hI dUra ho jAtA hai| aise puruSakI dazA-vRttiyoM-kaisI hotI haiM ! anAdikI bahutasI vRttiyA~ zAnta huI rahatI haiM; aura itanI adhika zAnti huI rahatI hai ki rAga-dveSa saba nAza hone yogya ho jAte hai-upazAnta ho jAte haiN| Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA savRttiyoMke utpanna honeke liye jo jo kAraNa-sAdhana-batAye hote haiM, unheM na karaneko jJAnI kabhI kahate hI nahIM / jaise rAtrimeM bhojana karanA hiMsAkA kAraNa mAlUma hotA hai, isaliye jJAnI kabhI bhI AjJA nahIM karate ki tU rAtrimeM bhojana kara / parantu jisa jisa ahaMbhAvase AcaraNa kiyA ho, aura rAtribhAjanase hI athavA ' isa amukase hI mokSa hogI, athavA isameM hI mokSa hai ' aisA durAgrahase mAnya kiyA ho, to vaise durAgrahako chur3Aneke liye jJAnI-puruSa kahate haiM ki ' ise chor3a de; jJAnI-puruSoMkI AjJAse vaisA ( rAtribhojana-tyAga Adi ) kara;' aura vaisA karegA to kalyANa ho jAyagA / anAdi kAlase dinameM aura rAtameM bhojana kiyA hai, parantu jIvako mokSa huI nahIM! isa kAlameM ArAdhakatAke kAraNa ghaTate jAte haiM, aura virAdhakatAke lakSaNa bar3hate jAte haiN| kezIsvAmI bar3e the, aura pArzvanAtha svAmIke ziSya the, to bhI unhoMne pA~ca mahAvrata svIkAra kiye the| kezIsvAmI aura gautamasvAmI mahAvicAravAna the, parantu kezIsvAmIne yaha nahIM kahA ki 'maiM dIkSAmeM bar3A hU~, isaliye tuma merese cAritra grahaNa karo' / vicAravAna aura sarala jIvako, jise turata hI kalyANayukta ho jAnA hai, isa prakArakI bAtakA Agraha hotA nhiiN| ___koI sAdhu jisane ajJAna-avasthApUrvaka AcAryapanese upadeza kiyA ho, aura pIchese use jJAnI-puruSakA samAgama honepara, vaha jJAnI-puruSa yadi sAdhuko AjJA kare ki jisa sthAnameM tUne AcAryapanese upadeza kiyA ho, vahA~ jAkara sabase pIche eka konemeM baiThakara saba logoMse aisA kaha kiM 'maiMne ajJAnabhAvase upadeza diyA hai, isaliye tuma loga bhUla khAnA nahIM;' to sAdhuko usa taraha kiye binA chuTakArA nahIM hai / yadi vaha sAdhu yaha kahe ki ' merese aisA nahIM ho sktaa| isake badale yadi Apa kaho to maiM pahAr3ake Uparase gira jAU~, athavA anya jo kucha kaho so karU~ parantu vahA~ to maiM nahIM jA sakatA'-to jJAnI kahatA hai ki 'kadAcit tU lAkha bAra bhI parvatake Uparase gira jAya to bhI vaha kisI kAmakA nahIM hai / yahA~ to yadi vaisA karegA to hI mokSakI prApti hogii| vaisA kiye binA mokSa nahIM hai / isaliye yadi tU jAkara kSamA mA~ge to hI terA kalyANa ho sakatA hai / ... gautamasvAmI cAra jJAnake dhAraka the / Ananda zrAvaka unake pAsa gayA |aannd zrAvakane kahA ki mujhe jJAna utpanna ho gayA hai| uttarameM gautamasvAmIne kahA ki 'nahIM, nahIM, itanA saba ho nahIM sakatA, isaliye tuma kSamApanA lo'| usa samaya Ananda zrAvakane vicAra kiyA ye mere guru haiM; saMbhava hai, isa samaya ye bhUla karate hoM, to bhI Apa bhUla karate ho', yaha kahanA yogya nhiiN| ye guru haiM, isaliye inase zAntise hI bolanA ThIka hai / yaha socakara Ananda zrAvakane kahA ki mahArAja ! satavacanakA 'micchAmi dukaDaM ' athavA asatavacanakA * micchAmi dukaDaM ' ! gautamane kahA ki asadUtavacanakA hI 'micchAmi dubaDaM ' hotA hai| isapara. Ananda zrAvakane kahA ki * mahArAja ! maiM 'micchAmi dukaDaM ' lene yogya nahIM huuN'| itanemeM gautamasvAmI vahA~se cale gaye aura unhoMne jAkara mahAvIrasvAmIse pU~chA / yadhapi gautamasvAmI svayaM usakA samAdhAna kara sakate the, parantu guruke maujUda rahate hue vaisA karanA ThIka nahIM, isa kAraNa unhoMne mahAvIrasvAmAke pAsa jAkara yaha Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [643 saba bAta kaha dii| mahAvIrasvAmIne kahA ki 'he gautama ! hA~, Ananda jaisA samajhatA hai vaisA hI hai, aura tumhArI bhUla hai, isaliye tuma Anandake pAsa jAkara kSamA maaNgo'| gautamasvAmI 'tathAstu' kahakara kSamA mA~ganeke liye cala diye / yadi gautamasvAmIne moha nAmaka mahAsubhaTako parAbhava na kiyA hotA to ve vahA~ jAte hI nahIM; aura kadAcit aisA kahate ki ' mahArAja ! Apake jo itane saba ziSya haiM, unakI maiM cAkarI kara sakatA hai, para vahA~ to maiM na jAU~gA,' to vaha bAta svIkRta na hotI / gautamasvAmIne svayaM vahA~ jAkara kSamA maaNgii| 'sAsvAdanasamakita' arthAt vamana kiyA huA samakita-arthAt jo parIkSA huI thI, usapara yadi AvaraNa A jAya, to bhI mithyAtva aura samakitakI kImata use bhinna bhinna mAlUma hotI hai / jaise chAchameMse pahile makkhanako nikAla lenepara pIchese use chAchameM DAleM, to makkhana aura chAcha pahile jaise ekameka the, vaise ekameka ve phira nahIM hote; usI taraha samakita mithyAtvakI sAtha ekameka hotA nahIM / athavA jise hIrAmaNikI kImata ho gaI ho usake sAmane yadi billaurakA Tukar3A Ave to use hIrAmaNi sAkSAt anubhavameM AtI hai-yaha dRSTAMta bhI yahA~ ghaTatA hai| ___ sadga, saddeva aura kevalIke prarUpita kiye hue dharmako samyaktva kahA hai, parantu satdeva aura kevalI ye donoM sadgurumeM garbhita ho jAte haiM / nigraMtha guru arthAt paise rahita guru nahIM, parantu jisakA graMthi-bheda ho gayA hai, aise guru / sadgurukI pahicAna honA vyavahArase pranthi-bheda honekA upAya hai / jaise kisI manuSyane billaurakA koI Tukar3A lekara vicAra kiyA ' mere pAsa asalI maNi hai, aisI kahIM bhI milatI nahIM / ' bAdameM usane jaba kisI catura AdamIke pAsa jAkara kahA ki 'merI maNi asalI hai, to usa catura AdamIne usase bhI bahuta bar3hiyA bar3hiyA adhika adhika kImatakI maNiyA batAkara kahA ki dekha inameM kucha pharaka mAlUma detA hai ! barAbara dekha / usa manuSyane jabAba diyA ki 'hA~ inameM pharaka to mAlUma par3atA hai|' isake bAda usa catura puruSane jhAr3a-phannUsa batAkara kahA ki 'dekha, terI jaisI maNiyA~ to hajAroM milatI haiN|' saba jhAr3a phannUsa dikhAneke pazcAt jaba use usa puruSane asalI maNi batAI to use usakI ThIka ThIka kImata mAlUma par3I, aura usane usa maNiko bilakula nakalI samajhakara pheMka dI / bAdameM phira, kisI dUsare AdamIne milanepara usase kahA ki tUne jisa maNiko asalI samajha rakkhA hai, vaisI maNiyA~ to bahuta milatI haiM / to isa prakArake AvaraNase bahama A jAnese jIva bhUla jAtA hai, parantu pIchese use vaha jhUThA hI samajhatA hai-jisa taraha asalIkI kImata huI ho usI tarahase samajhatA hai-vaha turata hI jAgRtimeM AtA hai ki asalI bahuta hotI nahIM / arthAt AvaraNa to hotA hai, parantu pahilekI jo pahicAna hai vaha bhUlI jAtI nahIM / isI. prakAra vicAravAna sadgurukA saMyoga honepara tattva-pratIti hotI hai, parantu bAdameM mithyAtvIke saMgase AvaraNa A jAnese usameM zaMkA ho jAtI hai / yadyapi tattvapratIti naSTa nahIM ho jAtI kintu use AvaraNa A jAtA hai / isakA nAma sAsvAdanasamyaktva hai| . sadguru aura asadgurumeM rAta dina jitanA antara hai| eka jauharI thaa| usake pAsa vyApArameM adhika nukasAna ho jAnese kucha bhI dravya bAkI bacA nhiiN| jaba maranekA samaya naz2adIka A pahuMcA, to vaha khI baccoMkA vicAra karane lagA ki mere Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA 531 pAsa kucha bhI to dravya nahIM hai, kintu yadi abhI isa bAtako kaha dUM to lar3akA choTI umarakA hai, isase usakI deha chUTa jaavegii| strIne sAmane dekhA aura pUchA ki kucha kahanA cAhate haiM ! puruSane kahA 'kyA kahU~!'strIne kahA ki jisase merA aura baccoMkA udara-poSaNa ho aisA koI mArga batAiye, aura kucha kahiye ! usa samaya usa puruSane soca vicArakara kahA ki gharameM javAharAtake sandUkameM kImatI nagakI eka DibiyA hai| use, jaba tujhe bahuta jarUrata par3e, to nikAlakara mere bhAIke pAsa jAkara bikavA denA, usase tujhe bahutasA dravya mila jAyagA / itanA kahakara vaha puruSa kAla-dharmako prApta huaa| kucha dinoM bAda binA paiseke udara-poSaNake liye pIr3ita huA vaha lar3akA, apane pitAke kahe hue usa javAharAtake nagako lekara apane kAkA (pitAke bhAI jauharI) ke pAsa gayA, aura kahA ki kAkAjI mujhe isa nagako becanA hai| usakA jo pesA Ave use mujhe de do| usa jauharI bhAIne pUchA, 'isa nagako becakara tujhe kyA karanA hai !' lar3akene uttara diyA ki ' udara bharaneke liye paisekI jarUrata hai|' isapara usa jauharIne kahA ' yadi sau-pacAsa rupaye cAhiye to tU le le; roja merI dukAnapara A, aura kharca letA raha / isa samaya isa nagako rahane de|' usa lar3akene usa jauharI kAkAkI bAtako kabUla kara liyA, aura usa javAharAtako vApisa le gyaa| tatpazcAt vaha lar3akA roja jauharIkI dukAnapara jAne lagA, aura dhIre dhIre jauharIke samAgamase hIrA, pannA, mANika, nIlama sabakI parIkSA karanA sIkha gayA, aura use una sabakI kImata mAlUma ho gii| aba usa jauharIne kahA 'tU jo pahile apane javAharAtako becane lAyA thA use lA, use aba beca deNge|' isapara lar3akene gharase apanI javAharAtakI DibiyA lAkara dekhI to vaha naga nakalI mAlUma diyA, isase usane use turata hI pheMka diyaa| jaba usa jauharIne usake pheMka denekA kAraNa pUchA, to lar3akene jabAba diyA ki vaha to bilakula nakalI thA, isaliye pheMka diyA hai| dekho, usa jauharIne yadi use pahile hI nakalI batAyA hotA to vaha lar3akA mAnatA nahIM, parantu jisa samaya apane Apako vastukI kImata mAlUma ho gaI aura nakalIko nakalIrUpase samajha liyA, usa samaya jauharIko kahanA bhI par3A nahIM ki yaha nakalI hai| isI taraha apane Apako sadgurukI parIkSA ho jAnepara yadi asadguruko asat jAna liyA to jIva asadguruko chor3akara sadguruke caraNameM jA par3atA hai| arthAt apane ApameM kImata karanekI zakti AnI caahiye| guruke pAsa hara roja jAkara yaha jIva ekendriya Adi jIvoMke saMbaMdhameM aneka prakArakI zaMkAyeM aura kalpanAyeM karake pUMchA karatA hai, parantu kisI dina bhI yaha pUMchatA nahIM ki ekendriyase lagAkara paMcendriyako jAnanekA paramArtha kyA hai ! ekendriya Adi jIvoMsaMbaMdhI kalpanAoMse kucha mithyAtvarUpI paMthIkA chedana hotA nhiiN| ekendriya Adi jIvoMkA svarUpa jAnanekA hetu to dayAkA pAlana karanA hai| mAtra prazna karaneke liye vaisI bAteM karanekA koI phala nahIM / vAstavikarUpase to samakita prApta karanA hI usa sabakA phala hai | isaliye guruke pAsa jAkara vyarthaka prazna karanekI apekSA guruko kahanA cAhiye ki Aja ekendriya AdikI bAta Aja jAna lI haiaba usa bAtako Apa kalake dina na kareM, kintu samakitakI vyavasthA kareM-isa taraha kahe to kisI dina nistArA ho sakatA hai| parantu roja roja ekendriya AdikI mAthApaccI kare to isa jIvakA kalyANa kaba hogA ! Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 zrImad rAjacandra [643 . samudra khArA hai / ekadama to usakA khArApana dUra hotA nhiiN| usake dUra karanekA upAya yaha hai ki usa samudrameMse eka eka jalaMkA pravAha lekara usa pravAhameM, jisase usa pAnIkA khArApana dUra ho aura usameM miThAsa A jAya aisA khAra DAlanA cAhie / usa pAna ke sukhAneke do upAya haiM-eka to sUryakA tApa aura dUsarI jamIna / isaliye prathama jamIna taiyyAra karanA cAhiye aura bAdameM nAliyoMdvArA pAnI le jAnA cAhiye aura pIchese khAra DAlanA cAhie, jisase usakA khArApana dUra ho jaaygaa| isI taraha mithyAtvarUpI samudra hai, usameM kadAgraha AdirUpa khArApana hai, isaliye kuladharmarUpI pravAhako yogyatArUpa jamInameM le jAkara usameM sadbodharUpI khAra DAlAnA cAhiye-isase satpuruSarUpI tApase khArApana dUra hogA... .* durbala dehane mAsa upavAsI, jo cha mAyAraMga re, ..... to paNa garbha anaMtA leze, bole bIju aMga re| : + jitanI bhrAnti adhika utanA hI adhika mithyAtva / sabase bar3A roga mithyAtvaM / jaba jaba tapazcaryA karanA taba taba use svacchaMdase na karanA, ahaMkArase na karanA logoMke liye na karanA / jIvako jo kucha karanA hai, use svacchaMdase na karanA cAhiye / - maiM hoziyAra hU~ ' yaha jo mAna rakhanA, vaha kisa bhatrake liye ? 'maiM hoziyAra nahIM', isa taraha jisane samajha liyA vaha mokSameM gayA hai| sabase mukhya vighna svacchaMda hai| jisake durAgrahakA chedana. ho gayA hai, vaha logoMko bhI priya hotA hai-kadAgraha chor3a diyA ho to dUsare logoMko bhI priya hotA hai| isaliye kadAgrahake chor3a denese saba phala milanA saMbhava hai| gautamasvAmIne mahAvIrasvAmIse vedasaMbaMdhI prazna pU~che / una praznoMkA, jisane saba doSoMkA kSaya kara diyA hai aise una mahAvIrasvAmIne vedake dRSTAMta dekara samAdhAna (siddha) kara btaayaa| dUsareko ucca guNoMmeM car3hAnA cAhiye, kintu kisIkI nindA karanI nhiiN| kisIko svacchaMdatAse kucha bhI kahanA nahIM / kucha kahane yogya ho to ahaMkArarahita bhAvase hI kahanA cAhiye / paramArtha dRSTi se yadi rAga-dveSa ghaTa gaye hoM to hI phaladAyaka hai, kyoMki vyavahArase to bhole jIvoMke bhI rAga-dveSa ghaTe hue rahate haiM; parantu paramArthase rAgadveSa maMDa par3a gaye hoM to vaha kalyANakA kAraNa hai| mahAn puruSoMkI dRSTise dekhanese saba darzana ekase haiN| jaina darzanameM bIsalAkha jIva matamatAMtarameM par3e hue haiN| jJAnIkI dRSTise bhedAbheda hotA nhiiN| - jisa jIvako anaMtAnubaMdhIkA udaya hai, use sacce puruSakI bAta bhI rucikara hotI nahIM, athavA sacce puruSakI bAta bhI sunanA use acchA lagatA nhiiN| mithyAtvakI jo granthi hai, usakI sAta prakRtiyA~ haiM / mAna Ave to sAtoM sAtha sAtha AtI haiM; usameM anaMtAnubaMdhIkI cAra prakRtiyA~ cakravatIke samAna haiM / ve kisI bhI taraha pranthimeMse nikalane detI nahIM / mithyAtva rakhavAlA ( rakSapAla ) hai| samasta jagat usakI sevA cAkarI karatA hai| . * durbala deha hai, aura eka eka mAsakA upavAsa karatA hai, parantu yadi aMtaraMgamai mAyA hai, to bhI jIvaM anaMta garbha dhAraNa karegA aisA dUsare aMgameM kahA gayA hai| + yahA~ mUlapAThameM kevala itanA hI hai- jeTalI prAnti vadhAre teTalu vdhaare| -anuvAdaka. . . . . Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 533 643] upadeza-chAyA praznaH-udayakarma kise kahate haiM ! uttaraH-aizvaryapada prApta hote samaya use dhakkA mArakara pIche nikAla bAhara kare, ki 'yaha mujhe cAhiye nahIM; mujhe isakA karanA kyA hai ?' koI rAjA yadi pradhAnapada de to bhI svayaM usake lenekI icchA kareM nhiiN| ' isakA mujhe karanA kyA hai ? gharasaMbaMdhI upAdhi ho to vahI bahuta hai' isa taraha usa padako manA kara de / aizvaryapadakI anicchA honepara bhI rAjA phira phirase denekI icchA kare, aura isa kAraNa vaha Upara A hI par3e, to use vicAra hotA hai ki ' dekha, yadi terA pradhAnapada hogA to bahutase jIvoMkI dayA palegI, hiMsA kama hogI, pustaka-zAlAyeM khuleMgI, pustakeM chapAI jAveMgI'-isa taraha dharmake bahutase kAraNoMko samajhakara vairAgya bhAvanAse vedana karanA, use udaya kahA jAtA hai| icchAsahita to bhoga kare, aura use udaya batAve to vaha zithilatA aura saMsArameM bhaTakanekA hI kAraNa hotA hai| . bahutase jIva moha-garbhita vairAgyase aura bahutase duHkha-garmita vairAgyase dIkSA le lete haiN| dIkSA lenese acche acche nagara aura gA~voMmeM phiraneko milegaa| dIkSA leneke pazcAt acche acche padArtha khAneko mileMge / basa muzkila eka itanI hI hai ki garamImeM naMge pairoM calanA par3egA, kintu isa taraha to sAdhAraNa kisAna athavA paTela loga bhI garamImeM naMge pairoM calate haiM, to phira unakI taraha yaha bhI AsAna se hI ho jaaygaa| parantu aura kisI dUsarI tarahakA duHkha nahIM hai, aura kalyANa hI haiaisI bhAvanAse dIkSA lenekA jo vairAgya hai vaha moha-garbhita vairAgya hai| pUnamake dina bahutase loga DAkora jAte haiM, parantu koI yaha vicAra karatA nahIM ki isase apanA kalyANa kyA hotA hai ! pUnamake dina raNachorajIke darzana karaneke liye unake bApa dAde jAte the, isalie unake lar3ake bacce bhI jAte haiM / parantu usake hetukA vicAra karate nahIM / yaha bhI moha-garmita vairAgyakA bheda hai| - jo sAMsArika duHkhase saMsAra-tyAga karatA hai, use duHkha-garbhita vairAgya samajhanA cAhiye / jahA~ jAo vahA~ kalyANakI hI vRddhi ho, aisI dRr3ha buddhi karanI cAhiye / kula-gacchake Agrahako chur3AnA, yahI satsaMgake mAhAtmyake sunanekA pramANa hai| matamatAMtara Adi, dharmake bar3e bar3e anaMtAnubaMdhI parvatake phATakakI taraha kabhI milate hI nhiiN| kadAgraha karanA nahIM aura jo kadAgraha karatA ho to use dhIrajase samajhAkara chur3A denA, to hI samajhanekA phala hai| anaMtAnubaMdhI mAna, kalyANa honemeM bIcameM staMbharUpa kahA gayA hai| jahA~ jahA~ guNI manuSya ho, vahA~ vahA~ vicAravAna jIva usakA saMga karaneke liye kahatA hai / ajJAnIke lakSaNa laukika bhAvake hote haiM / jahA~ jahA~ durAgraha ho, usa usa jagahase chUTanA cAhiye / ' isakI mujhe AvazyakatA nahIM, ' yahI samajhanA cAhiye / (1) rAlaja, bhAdrapada sudI 6 zani. 1952 - pramAdase yoga utpanna hotA hai / ajJAnIko pramAda hai / yogase ajJAna utpanna hotA ho, to vaha jJAnImeM bhI saMbhava hai, isaliye jJAnIko yoga hotA hai, parantu pramAda hotA nahIM / ... "svabhAvameM rahanA aura vibhAvase chUTanA;" yahI mukhya bAta samajhanekI hai| bAla-jIvoMke samajhaneke liye jJAnI-puruSoMne siddhAntoMke bar3e bhAgakA varNana kiyA hai| Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 zrImad rAjacandra [63 kisIke Upara roSa karanA nahIM, tathA kisIke Upara prasanna honA nahIM / aisA karanese eka ziSyako do ghar3ImeM kevalajJAna pragaTa honekA zAstrameM varNana AtA hai / jitanA roga hotA hai, utanI hI usakI davA karanI par3atI hai| jIvako samajhanA ho to sahaja hI vicAra pragaTa ho jAya, parantu mithyAtvarUpI mahAn roga maujUda hai, isaliye samajhanemeM bahuta kAla vyatIta honA cAhiye / zAstrameM jo solaha roga kahe haiM, ve saba isa jIvako maujUda haiM, aisA samajhanA cAhiye / jo sAdhana batAye haiM, ve sarvathA sulabha haiN| svacchaMdase, ahaMkArase, loka-lAjase, kuladharmake rakSaNake liye tapazcaryA karanI nahIM-AtmArthake liye hI karanI / tapazcaryA bAraha prakArakI kahI hai| AhAra na lenA Adi ye bAraha prakAra haiM / satsAdhana karaneke liye jo kucha batAyA ho use satpuruSake Azrayase karanA cAhiye / apane Apase pravRtti karanA vahI svacchaMda hai, aisA kahA hai| sadgurukI AjJAke binA zvAsocchvAsa kriyAke binA anya kucha bhI karanA nhiiN| sAdhuko laghuzaMkA bhI guruse pUchakara hI karanI cAhiye, aisI jJAnI-puruSoMkI AjJA hai| svacchaMdAcArase ziSya banAnA ho to sAdhu AjJA mA~gatA nahIM, athavA usakI kalpanA hI kara letA hai| paropakAra karanemeM mithyA kalpanA rahA karatI ho, aura vaise hI aneka vikalpoMdvArA jo svacchaMda chor3e nahIM vaha ajJAnI, AtmAko vighna karatA hai / tathA vaha isI taraha saba bAtoMkA sevana karatA hai, aura paramArthake rAstekA ullaMghana kara vANI bolatA hai / yahI apanI hoziyArI hai, aura use hI svacchaMda kahA gayA hai| bAhya vratako adhika lenese mithyAtvakA nAza kara deMge-aisA jIva vicAra kare, to yaha saMbhava nhiiN| kyoMki jaise eka bhaiMsA jo hajAroM jvAra-bAjareke pUleke pUle khA gayA hai, vaha eka tinakese DaratA nahIM, usI taraha mithyAtvarUpI bhaiMsA, jo pUlerUpI anaMtAnubaMdhI kaSAyase anaMtoM cAritra khA gayA hai, vaha tinakerUpI bAhya vratase kaise Dara sakatA hai| parantu jaise bhaiseko yadi kisI baMdhanase bA~dha deM to vaha vazameM ho jAtA hai, vaise hI mithyAtvarUpI bhaiMseko AtmAke balarUpI baMdhanase bA~dha denese vaha vaza ho jAtA hai; arthAt jaba AtmAkA bala bar3hatA to mithyAtva ghaTatA hai / anAdikAlake ajJAnake kAraNa jitanA kAla vyatIta huA, utanA kAla mokSa honeke liye cAhiye nhiiN| kAraNa ki puruSArthakA bala karmoMkI. apekSA adhika hai / kitane hI jIva do ghar3AmeM kalyANa kara gaye haiM ! samyagdRSTi kisI bhI taraha ho AtmAko U~ce le jAtA hai-arthAt samyaktva Anepara jIvakI dRSTi badala jAtI hai| mithyAdRSTi, samakitIke anusAra hI japa tapa Adi karatA hai, aisA honepara bhI mithyAdRSTike japa tapa Adi mokSake kAraNabhUta hote nahIM, saMsArake hI kAraNabhUta hote haiM / samakitIke hI japa tapa Adi mokSake kAraNabhUta hote haiN| samakitI unheM daMbha rahita karatA hai, apanI AtmAkI hI nindA karatA hai, aura karma karaneke kAraNoMse pIche haTatA hai / yaha karanese usake ahaMkAra Adi svAbhAvikarUpase hI ghaTa jAte haiM / ajJAnIke samasta japa tapa Adi ahaMkArakI vRddhi karate haiM, aura saMsArake hetu hote haiN| jainazAkhoMmeM kahA hai ki labdhiyA~ utpanna hotI haiM / jaina aura vedadarzana janmase hI lar3ate Ate haiM, parantu isa bAtako to donoM hI jane kabUla karate haiM, isaliye yaha saMbhava hai| jaba AtmA sAkSI detA hai usI samaya AtmAmeM ullAsa-pariNAma AtA hai| Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA homa havana Adi bahutase laukika rivAjoMko pracalita dekhakara tarthikarabhagavAnne apane samayameM dayAkA bahuta hI sUkSma rItise varNana kiyA hai / jainadarzanake samAna dayAsaMbaMdhI vicAra koI darzana athavA saMpradAyavAle loga nahIM kara sake / kyoMki jaina loga paMcendriyakA ghAta to karate hI nahIM, kintu unhoMne ekendriya AdimeM bhI jIvake astitvako vizeSa ativizeSa dRr3ha karake, dayAke mArgakA varNana kiyA hai| isa kAraNa cAra veda aThAraha purANa AdikA jisane varNana kiyA hai, usane ajJAnase, svacchaMdase, mithyAtvase aura saMzayase hI kiyA hai, aisA kahA gayA hai / ye vacana bahuta hI bhArI likhe haiM / yahA~ bahuta adhika vicAra kara pIchese varNana kiyA hai ki anya darzana-veda Adi ke jo grantha haiM unheM yadi samyagdRSTi jIva bA~ce to samyak prakArase pariNamana karatA hai, aura jinabhagavAnke athavA cAhe jisa tarahake pranyoMke yadi mithyAdRSTi bA~ce kare to vaha mithyAtvarUpase pariNamana karatA hai| jIvako jJAnI-puruSake samIpa unake apUrva vacanoMke sunanese apUrva ullAsa-pariNAma AtA hai, parantu bAdameM pramAdI ho jAnese apUrva ullAsa AtA nahIM / jisa taraha hama yadi agnikI sigaDIke pAsa baiThe hoM to ThaMDa lagatI nahIM, aura sigar3Ise dUra cale jAnepara phira ThaMDa lagane lagatI hai; usI taraha jJAnI-puruSake samIpa unake apUrva vacanoMke zravaNa karanese pramAda Adi naSTa ho jAte haiM, aura ullAsapariNAma AtA hai; parantu pIchese phira pramAda Adi utpanna ho jAte haiM / yadi pUrvake saMskArase ve vacana aMtarpariNAmako prApta kareM to dina pratidina ullAsa-pariNAma bar3hatA hI jAya; aura yathArtha rItise bhAna ho| ajJAnake dUra honepara samasta bhUla dUra ho jAtI hai-svarUpa jAgRtimAna hotA hai| bAharase vacanoMke sunanese antarpariNAma hotA nahIM; to phira jisa taraha sigar3Ise dUra cale jAnepara phira ThaMDa lagane lagatI hai, usI taraha usakA doSa ghaTatA nhiiN| __ kezIkhAmIne paradezI rAjAko bodha dete samaya jo use jar3a jaisA' 'mUrkha jaisA' kahA thA, usakA kAraNa paradezI rAjAmeM puruSArtha jAgRta karanekA thaa| jar3atA-mUdatA-ke dUra karaneke liye hI yaha upadeza diyA hai| jJAnIke vacana apUrva paramArthako chor3akara dUsare kisI kAraNase hote nhiiN| bAla-jIva aisI bAteM kiyA karate haiM ki chaprasthabhAvase hI kezIsvAmIne paradezI rAjAke prati vaise vacana kahe the; parantu yaha bAta nahIM / unakI vANI paramArthake kAraNa hI nikalI thii| jar3a padArthako lene-rakhanemeM unmAdase pravRtti kare to use asaMyama kahA hai| usakA kAraNa yaha hai ki jaldabAjIse lene-rakhanemeM AtmAkA upayoga cUkakara tAdAtmyabhAva ho jAtA hai| isa kAraNa upayogake cUka jAneko asaMyama kahA hai| ahaMkArase AcAryabhAva dhAraNa kara daMbha rakkhe aura upadeza de to pApa lagatA hai| AtmavRtti rakhaneke liye hI upayoga rakhanA caahiye| . zrIAcArAMga sUtrameM kahA hai ki jo AnavA hai ve parisravA haiM' aura jo parikhatA hai ve AtA hai|' jo Asrava hai, vaha jJAnIko mokSakA hetu hotA hai, aura jo saMbara hai vaha saMvara honepara bhI ajJAnIko, baMdhakA hetu hotA hai-aisA spaSTarUpase kahA hai| usakA kAraNa jJAnImeM upayogakI jAgRti karanA hai, aura vaha ajJAnImeM hai nhiiN| . Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [61 . .... .. .-..--- - -- --- . . upayoga do prakArake kahe haiM:-1 dravya upayoga. 2 bhAva upayoga... ... jaisI sAmarthya siddhabhagavAnkI hai, vaisI saba jIvoMko ho sakatI hai| kevala ajJAnake kAraNa hI vaha dhyAnameM AtI nhiiN| jo vicAravAna jIva ho use to nitya hI tatsaMbaMdhI vicAra karanA caahiye| jIva aisA samajhatA hai ki maiM jo kriyA karatA hU~ isase mokSa hai| kriyA karanA hI zreSTha bAta hai, parantu use vaha loka-saMjJAse kare to usakA phala milatA nhiiN| .. jaise kisI AdamIke hAthameM ciMtAmaNi rala A gayA ho, kintu yadi use usakI khabara na ho to vaha niSphala hI calA jAtA hai, aura yadi khabara ho to hI usakA phala milatA hai| isI taraha yadi jIvako jJAnIkI saccI saccI khabara par3e to hI usakA phala hai| jIvakI anAdikAlase bhala calI AtI hai| use samajhaneke liye jIvakI jo bhUla-mithyAtva hai, usakA mUlase hI chedana karanA cAhiye / yadi usakA mUlase chedana kiyA jAya to vaha phira aMkurita hotI nahIM, anyathA vaha phirase aMkurita ho jAtI hai| jisa taraha pRthvImeM yadi vRkSakI jar3a bAkI raha gaI ho to vRkSa phirase uga AtA hai / isaliye jIvakI vAstavika bhala kyA hai, usakA vicAra vicAra kara usase mukta honA cAhiye / 'mujhe kisa kAraNase baMdhana hotA hai ! vaha kisa taraha dUra ho sakatA hai'? yaha vicAra pahale karanA cAhiye / rAtri-bhojana karanese Alasa-pramAda utpanna hotA hai, jAgRti hotI nahIM, vicAra mAtA nahIM, ityAdi aneka prakArake doSa rAtri-bhojanase paidA hote haiM / maithuna karaneke pazcAt bhI bahutase doSa utpanna hote haiN| koI hariyAlI binAratA ho to vaha hamase dekhA jA sakatA nahIM / tathA AtmA ujvalatA prApta kare to bahuta hI anukaMpA buddhi rahatI hai| - jJAnameM sIdhA hI bhAsita hotA hai, ulTA bhAsita nahIM hotA / jJAnI mohako praveza karane detA nhiiN| usake jAgRta upayoga hotA hai| jJAnIke jisa tarahakA pariNAma ho vaisA hI jJAnIko kArya hotA hai / tathA jisa taraha ajJAnIkA pariNAma ho, vaisA hI ajJAnIkA kArya hotA hai| jJAnIkA calanA sIdhA, bolanA sIdhA aura saba kucha sIdhA hI hotA hai / ajJAnIkA saba kucha ulTA hI hotA hai| vartanake vikalpa hote haiN| mokSakA upAya hai / ogha-bhAvase khabara hogI, vicAramAvase pratIti aavegii| ajJAnI svayaM daridI hai| jJAnIkI AjJAse kAma krodha Adi ghaTate haiN| jJAnI usakA vaidha hai| jJAnIke hAthase cAritra prApta ho to mokSa ho jAya / jJAnI jo jo vrata de ve saba TheTha antataka le jAkara pAra utAranevAle haiM / samakita Aneke pazcAt AtmA samAdhiko prApta karegI, kyoMki aba vaha saccI ho gaI hai| (5) . . . bhAdrapada mudrI 9, 1952 praznaH-jJAnase karmakI nirjarA hotI hai, kyA yaha ThIka hai! . uttaraH-sAra jAnaneko jJAna kahate haiM aura sAra na jAnaneko ajJAna kahate haiN| hama kisI bhI pApase nivRtta hoM, athavA kalyANameM pravRtti kareM, vaha jJAna hai / paramArthako samajhakara karanA caahiye| ahaMkArarahita, lokasaMjJArahita, AtmAmeM pravRtti karanekA nAma 'nirjarA' hai| / . . ... ... ... Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] / upadeza-chAyA isa javikI sAtha rAga-dveSa lage hue haiM / jIva yadhapi anaMtajJAna-darzanasahita hai, parantu rAgadveSake kAraNa vaha usase rahita hI hai, yaha bAta jIvake dhyAnameM AtI nhiiN| siddhako rAga-dveSa nahIM / jaisA siddhakA svarUpa hai, vaisA hI saba jIvoMkA bhI svarUpa hai| jIvako kevala ajJAnake kAraNa yaha dhyAnameM AtA nhiiN| usake liye vicAravAnako siddhake svarUpakA vicAra karanA cAhiye, jisase apanA svarUpa samajhameM A jAya / / jaise kisI manuSyake hAthameM ciMtAmaNi ratna AyA ho, aura use usakI (pahicAna) hai to use usa ratnake prati bahuta hI prema utpanna hotA hai, parantu jise usakI khabara hI nahIM, use usake prati kucha bhI prema utpanna hotA nhiiN| isa jIvakI anAdikAlakI jo bhUla hai, use dUra karanA hai / dUra karaneke liye jIvakI bar3Ise bar3I bhUla kyA hai ! usakA vicAra karanA cAhiye, aura usake mUlakA chedana karanekI ora lakSa rakhanA cAhiye / jabataka mUla rahatI hai tabataka vaha bar3hatI hI hai| 'mujhe kisa kAraNase baMdhana hotA hai ? aura vaha kisase dUra ho sakatA hai' ! isake jAnaneke liye zAstra race gaye haiN| logoMmeM pujaneke liye zAstra nahIM race gaye / isa jIvakA svarUpa kyA ha ? jabataka jIvakA svarUpa jAnanemeM na Ave, tabataka ananta janma maraNa karane par3ate haiM / jIvakI kyA bhUla hai ! vaha abhItaka dhyAnameM AtI nhiiN| jIvakA keza naSTa hogA to bhUla dUra hogii| jisa dina bhUla dUra hogI usI dinase sAdhupanA kahA jAvegA / yahI bAta zrAvakapaneke liye samajhanI cAhiye / karmakI vargaNA jIvako dUdha aura pAnIke saMyogakI taraha hai| amike saMyogase jaise pAnIke jala jAnepara dUdha bAkI raha jAtA hai, isI taraha jJAnarUpI agnise karmavargaNA naSTa ho jAtI hai|| dehameM ahaMbhAva mAnA huA hai, isa kAraNa jIvakI bhUla dUra hotI nhiiN| jIva dehakI sAtha ekameka ho jAnese aisA mAnane lagatA hai ki ' maiM baniyA hU~,' 'brAhmaNa hU~,' parantu zuddha vicArase to use aisA anubhava hotA hai ki maiM zuddha svarUpamaya hU~' / AtmAkA nAma ThAma kucha bhI nahIM haijIva isa taraha vicAra kare to use koI gAlI vagairaha de, to bhI usase use kucha bhI lagatA nhiiN| jahA~ jahA~ kahIM jIva mamatva karatA hai vahA~ vahA~ usakI bhUla hai / usake dUra karaneke liye hI zAkha race gaye haiN| cAhe koI bhI mara gayA ho usakA yadi vicAra kare to vaha vairAgya hai| jahA~ jahA~ ' yaha merA bhAI bandhu hai' ityAdi bhAvanA hai, vahA~ vahA~ karma-baMdhakA kAraNa hai| isI tarahakI bhAvanA yadi sAdhu bhI apane celeke prati rakkhe to usakA AcAryapanA nAza ho jAya / vaha adaMbhatA, nirahaMkAratA kare to hI AtmAkA kalyANa ho sakatA hai| pA~ca indriyA~ kisa taraha vaza hotI haiM ! vastuoMke Upara tuccha bhAva lAnese / jaise phalameM yadi sugaMdha ho to usase mana saMtuSTa hotA hai, parantu vaha sugaMdha thor3I dera rahakara naSTa ho jAtI hai, aura phala kumhalA jAtA hai, phira manako kucha bhI saMtoSa hotA nhiiN| usI taraha saba padArthoMmeM tucchamAva 68 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [643 538 zrImad rAjacandra lAnese indriyoMko priyatA hotI nahIM, aura usase kramase indriyA~ vazameM hotI haiM / tathA pA~ca indriyoMmeM bhI jihA indriyake vaza karanese bAkIkI cAra indriyA~ sahaja hI vaza ho jAtI haiN| tuccha AhAra karanA cAhiye / kisI rasavAle padArthakI ora prerita honA nahIM / baliSTha AhAra karanA nhiiN| jaise kisI bartanameM khUna, mA~sa, haDDI, camar3A, vIrya, mala, aura mUtra ye sAta dhAtue~ par3I huI hoM, aura usakI ora koI dekhaneke liye kahe to usake Upara aruci hotI hai, aura yU~kAtaka bhI nahIM jAtA usI taraha strI-puruSake zarIrakI racanA hai| parantu usameM Upara Uparase ramaNIyatA dekhakara jIvako moha hotA hai. aura usameM vaha tRSNApUrvaka prerita hotA hai / ajJAnase jIva bhUlatA hai-aisA vicAra kara, tuccha samajhakara, padArthake Upara arucibhAva lAnA cAhiye / isI taraha hareka vastukI tucchatA samajhanI caahie| isa taraha samajhakara manakA nirodha karanA cAhiye / tIrthakarane upavAsa karanekI AjJA kI hai, vaha kevala indriyoMko vaza karaneke liye hI kI hai| akele upavAsake karanese indriyA~. vaza hotI nahIM, parantu yadi upayoga ho to-vicArasahita ho to-vaza hotI haiM / jisa taraha lakSarahita bANa vyartha, hI calA jAtA hai, usI taraha upayogarahita upavAsa AtmArthake liye hotA nhiiN| ___ apanemeM koI guNa pragaTa huA ho, aura usake liye yadi koI apanI stuti kare, aura yadi usase apanI AtmAmeM ahaMkAra utpanna ho to vaha pIche haTa jAtI hai / apanI AtmAkI nindA kare nahIM, abhyaMtara doSa vicAre nahIM, to jIva laukika bhAvameM calA jAtA hai| parantu yadi apane doSoMkA nirIkSaNa kare, apanI AtmAkI nindA kare, ahaMbhAvase rahita hokara vicAra kare, to satpuruSake Azrayase AtmalakSa hotA hai| mArgake pAnemeM ananta antarAya haiM / unameM phira maiMne yaha kiyA '' maiMne yaha kaisA sundara kiyA' isa prakArakA abhimAna hotA hai / ' maiMne kucha bhI kiyA hI nahIM ' yaha dRSTi rakhanese hI vaha abhimAna dUra hotA hai| laukika aura alaukika isa taraha do bhAva hote haiM / laukikase saMsAra aura alaukikase mokSa hotI hai| bAhya indriyoMko vaza kiyA ho to satpuruSake Azrayase aMtarlakSa ho sakatA hai| isa kAraNa bAhya indriyoMko vazameM karanA zreSTha hai / bAhya indriyA~ vazameM ho jaoNya, aura satpuruSakA Azraya na ho to laukikabhAvameM cale jAnekI saMbhAvanA rahatI hai| upAya kiye binA koI roga miTatA nhiiN| isI taraha jIvako lobharUpI jo roga hai, usakA upAya kiye binA vaha dUra hotA nhiiN| aise doSake dUra karaneke liye jIva jarA bhI upAya karatA nahIM / yadi upAya kare to vaha doSa hAlameM hI bhAga jAya / kAraNako khar3A karo to hI kArya hotA hai| kAraNa binA kArya nahIM hotA / sace upAyako jIva khojatA nahIM / jIva jJAnI-puruSake vacanoMko zravaNa kare to usakI evajameM pratAti hotI nahIM / ' mujhe lobha chor3anA hai, aisI bIjabhUta bhAvanA ho to. doSa dUra hokara anukramase 'bIja-jJAna ' pragaTa hotA hai| Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA 539 . prazna:-AtmA eka hai athavA aneka ! : uttaraH-yadi AtmA eka hI ho to pUrvameM jo rAmacandrajI mukta ho gaye haiM, usase sabakI mukti ho jAnI cAhiye / arthAt ekakI mukti huI ho to sabakI mukti ho jAnI cAhiye; aura to phira dUsaroMko satzAstra sadguru Adi sAdhanoMkI bhI AvazyakatA nhiiN| praznaH-mukti honeke pazcAt, kyA jIva ekAkAra ho jAtA hai ! uttaraH-yadi mukta honeke bAda jIva ekAkAra ho jAtA ho to svAnubhava AnandakA anubhava kare nahIM / koI puruSa yahA~ Akara baiThA, aura vaha videha-mukta ho gyaa| bAdameM dUsarA puruSa yahA~ Akara baiThA, vaha bhI mukta ho gyaa| parantu isa taraha tIsare cauthe sabake saba mukta ho nahIM jAte / AtmA 'eka hai, usakA Azaya yaha hai ki saba AtmAyeM vasturUpase to samAna haiM, parantu svataMtra haiM, svAnubhava karatI haiM / isa kAraNa AtmA bhinna bhinna haiM / "AtmA eka hai, isaliye tujhe koI dUsarI bhrAMti rakhanekI jarUrata nahIM ! jagat kucha cIz2a hI nahIM, aise bhrantihita bhAvase vartana karanese mukti hai"aisA jo kahatA hai, use vicAranA cAhiye ki taba to ekakI muktise jarUra sabakI mukti ho jAnI cAhiye / parantu aisA hotA nahIM, isaliye AtmA bhinna bhinna haiM / jagatkI bhrAMti dUra ho gaI, isase aisA samajhanA nahIM ki candra sUrya Adi Uparase nIce gira par3ate haiM / isakA Azaya yahI hai ki AtmAkI viSayase bhrAnti dUra ho gaI hai / rUdise koI kalyANa nahIM / AtmAke zuddha vicArako prApta kiye binA kalyANa hotA nahIM / . mAyA-kapaTase jhUTha bolanemeM bahuta pApa hai / vaha pApa do prakArakA hai / mAna aura dhana prApta karaneke liye jhUTha bole to usameM bahuta pApa hai / AjIvikAke liye jhUTha bolanA par3A ho, aura pazcAttApa kare to use pahilekI apekSA kucha kama pApa lagatA hai| bApa svayaM pacAsa varasakA ho, aura usakA bIsa barasakA putra mara jAya to vaha bApa usake pAsa jo AbhUSaNa hote haiM unheM nikAla letA hai ! putrake dehAnta-kSaNameM jo vairAgya thA, vaha smazAna vairAgya thA! ____ bhagavAnne kisI bhI padArthako dUsareko denekI muniko AjJA dI nhiiN| dehako dharmakA sAdhana mAnakara use nibAhaneke liye jo kucha AjJA dI hai, utanI hI AjJA dI hai; bAkI dUsareko kucha bhI denekI AjJA dI nhiiN| AjJA dI hotI to parigrahakI vRddhi hI hotI, aura usase anukramase anna pAna Adi lAkara kuTumbakA athavA dUsaroMkA poSaNa karake, vaha bar3A dAnavIra hotA / isaliye muniko vicAra karanA cAhiye ki tIrthakarane jo kucha rakhanekI AjJA dI hai, vaha kevala tere apane liye hI hai, aura vaha bhI laukika dRSTi chur3Akara saMyamameM laganeke liye hI dI hai| koI muni gRhasthake gharase suI lAyA ho, aura usake kho jAnese vaha use vApisa na de, to use tIna upavAsa karane cAhiye-aisI jJAnI-puruSoMkI AjJA hai| usakA kAraNa yahI hai ki vaha muni upayogazUnya rahA hai| yadi itanA adhika bojhA munike sirapara na rakkhA jAtA, to usakA dUsarI vastuoMke bhI lAnekA mana hotA, aura vaha kucha samaya bAda parigrahakI vRddhi karake munipaneko hI gumA baiThatA / jJAnIne isa prakArake jo kaThina mArgakA prarUpaNa kiyA hai usakA yahI kAraNa hai ki vaha jAnatA hai ki yaha jIva vizvAsakA pAtra nahIM hai / kAraNa ki vaha bhrAntivAlA hai| yadi kucha chaTa dI Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra hogI to kAlakramase usa usa prakArameM vizeSa pravRtti hogI, yaha jAnakara jJAnAne suI jaisI nirjIva vastuke saMbaMdhameM bhI isa taraha AcaraNa karanekI AjJA kI hai| lokakI dRSTimeM to yaha bAta sAdhAraNa hai| parantu jJAnIkI dRSTimeM utanI chUTa bhI jar3amUlase nAza kara sake, itanI bar3I mAlUma hotI hai| . RSabhadevajIke pAsa aTThAnaveM putra yaha kahaneke abhiprAyase Aye the ki 'hameM rAja pradAna kro|' vahA~ to RSabhadevane upadeza dekara aTThAnaveMke aTThAnavoMko hI mUMDa liyA / dekho mahAn puruSakI karuNA! kezIsvAmI aura gautamasvAmI kaise sarala the ! donoMne hI eka mArgako jAnanese pA~ca mahAvrata grahaNa kiye the| Ajakalake samayameM donoM pakSoMkA ikaTThA honA ho to vaha na bane / Ajakalake DhUMDhiyA aura teppA, tathA hareka jude jude saMghAr3oMkA ikaTThA honA ho to vaha na bane, usameM kitanA hI kAla vyatIta ho jAya / yadyapi usameM hai kucha bhI nahIM, parantu asaralatAke kAraNa vaha saMbhava hI nhiiN| * satpuruSa kucha sat anuSThAnakA tyAga karAte nahIM, parantu yadi usakA Agraha huA hotA hai to Agraha dUra karAneke liye usakA eka bAra tyAga karAte haiM / Agraha dUra honeke bAda pIchese use ve. grahaNa karaneko kahate haiN| cakravartI rAjA jaise bhI nagna hokara cale gaye haiM ! koI cakravartI rAjA ho, usane rAjyakA tyAga kara dIkSA grahaNa kI ho; aura usakI kucha bhUla ho gaI, aura koI aisI bAta ho ki usa cakravartIke rAjya-kAlakA dAsIkA koI putra usa bhUlako sudhAra sakatA ho, to usake pAsa jAkara, cakravartIko usake kathanake grahaNa karanekI AjJA kI gaI hai / yadi use usa dAsIke putrake pAsa jAte samaya aisA ho ki 'maiM dAsIke putrake pAsa kaise jAU~ to use bhaTaka bhaTakakara maranA hai / aise kAraNoMke upasthita honepara loka-lAjako chor3anekA hI upadeza kiyA hai; arthAt jahA~ AtmAko U~ce le jAnekA koI avasara ho, vahA~ loka-lAja nahIM mAnI gii| parantu koI muni viSaya-icchAse vezyAke ghara jAya, aura vahA~ jAkara use aisA ho ki 'mujhe loga dekha leMge to merI nindA hogI, isaliye yahA~se vApisa lauTa calanA cAhiye ' to vahA~ loka-lAja rakhanekA vidhAna hai| kyoMki aise sthAnameM loka-lAjakA bhaya khAnese brahmacarya rahatA hai, jo upakAraka hai| hitakArI kyA hai, use samajhanA cAhiye / AThamakI takarArako tithike liye karanA nahIM, parantu hariyAlIke rakSaNake liye hI tithi pAlanI cAhiye / hariyAlIke rakSaNake liye AThama Adi tithi kahI gaI haiM, kucha tithike liye AThama Adiko kahA nahIM / isaliye AThama Adi tithike kadAgrahako dUra karanA cAhiye / jo kucha kahA hai vaha kadAgrahake karaneke liye kahA nahIM / AtmAkI zuddhise jitanA karoge utanA hI hitakArI hai| jitanA azuddhise karoge utanA hI ahitakArI hai, isaliye zuddhatApUrvaka sadvatakA sevana karanA caahiye| hameM to brAhmaNa, vaiSNava, cAhe jo ho saba samAna hI haiM / koI jaina kahA jAtA ho aura matase grasta ho to vaha ahitakArI hai, matarahita hI hitakArI hai| sAmAyika-zAstrakArane vicAra kiyA ki yadi kAyAko sthira rakhanI hogI, to pIchese vicAra karegA; niyama nahIM bA~dhA ho to dUsare kAmameM par3a jAyagA, aisA samajhakara usa prakArakA niyama baaNdhaa| 1 tapagacchavAle |-anuvaadk. Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA 541 jaisA manakA pariNAma ho vaisA hI sAmAyika hotA hai / manakA ghor3A daur3atA ho to karmabaMdha hotA hai| manakA ghor3A daur3atA ho aura sAmAyika kiyA ho to usakA phala kaisA ho! karmabaMdhako thor3A thor3A chor3anekI icchA kare to chuTe / jaise koI koThI bharI ho, aura usameMse kaNa kaNa karake nikAlA jAya to vaha aMtameM khAlI ho jAtI hai / parantu dRr3ha icchAse karmoko chor3anA hI sArthaka hai| ___ Avazyaka chaha prakArake haiM:--sAmAyika, cauvIsattho, vaMdanA, pratikramaNa, kAyotsarga aura pratyAkhyAna / sAmAyika arthAt sAvadha-yogakI nivRtti / ___vAcanA ( bA~canA ), pRcchanA ( pUMchanA ), parivartanA ( phira phirase vicAra karanA ) aura dharmakathA (dharmaviSayaka kathA karanI ), ye cAra dravya haiM; aura anuprekSA ye bhAva haiM / yadi anuprekSA na Ave to pahile cAra dravya haiN| ___ ajJAnI loga ' Ajakala kevalajJAna nahIM hai, mokSa nahIM hai ' aisI hIna puruSArthakI bAteM karate haiM / jJAnIkA vacana puruSArtha prerita karanevAlA hotA hai / ajJAnI zithila hai, isa kAraNa vaha aise hIna puruSArthake vacana kahatA hai / paMcama kAlakI, bhavasthitikI athavA AyukI bAtako manameM lAnA nahIM aura isa tarahakI vANI sunanA nhiiN| koI hIna-puruSArthI bAteM kare ki upAdAna kAraNakI kyA jarUrata hai ? pUrvameM azocyAkevalI ho hI gaye haiN| to aisI bAtoMse puruSArtha-hIna na honA cAhiye / satsaMga aura sat sAdhanake binA kabhI bhI kalyANa hotA nhiiN| yadi apane Apase hI kalyANa hotA ho, to miTTImeMse svayaM hI ghar3A utpanna ho jAyA kare / parantu lAkhoM varSa vyatIta ho jAya~ phira bhI miTTI se ghar3A svayaM utpanna hotA nhiiN| usI taraha upAdAna kAraNake binA kalyANa hotA nahIM / zAstrakA vacana hai ki tIrthakarakA saMyoga huA aura phira bhI kalyANa nahIM huA, usakA kAraNa puruSArtha-rahitapanA hI hai| pUrvameM unheM jJAnIkA saMyoga huA thA phira bhI puruSArthake binA jaise vaha yoga niSphala calA gayA; usI taraha jo jJAnIkA yoga milA hai, aura puruSArtha na karo to yaha yoga bhI niSphala hI calA jAyagA / isaliye puruSArtha karanA cAhiye, aura to hI kalyANa hogA / upAdAna kAraNa zreSTha hai| aisA nizcaya karanA cAhiye ki satpuruSake kAraNa--nimittase--anaMta jIva pAra ho gaye haiN| kAraNake binA koI jIva pAra hotA nhiiN| azocyAkavalIko Age pIche vaisA saMyoga milA hogaa| satsaMgake binA samasta jagat DUba hI gayA hai ! mIrAbAI mahAbhaktivAna thii| __suMdara AcaraNavAle sundara samAgamase samatA AtI hai| samatAke vicArake liye do ghar3I sAmAyika karanA kahA hai| sAmAyikameM manake manorathako ulTA sIdhA ciMtana kare to kucha bhI phala na ho / sAmAyikakA manake daur3ate hue ghor3eko rokaneke liye prarUpaNa kiyA hai / eka pakSa, saMvatsarIke divasasaMbaMdhI cauthakI tithikA Agraha karatA hai, aura dUsarA pakSa pA~camakI tithikA Agraha karatA hai| Agraha karanevAle donoM hI mithyAtvI haiM / jJAnI-puruSoMne tithiyoMkI maryAdA AtmAke liye hI kI hai / kyoMki yadi koI eka dina nizcita na kiyA hotA to Avazyaka vidhiyoMkA niyama rahatA nhiiN| AtmArthake liye tithikI Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 zrImad rAjacandra [643 maryAdAkA lAbha lenA cAhiye / bAkI tithi-vithike bhedako chor3a hI denA cAhiye / aisI kalpanA karanA nahIM, aisI bhaMgajAlameM par3anA nhiiN| AnandaghanajIne kahA hai: phaLa anekAMta locana na dekhe, phaLa anekAMta kiriyA karI bApaDA, raDavaDe cAra gatimAhi lekhe| arthAt jisa kriyAke karanese aneka phala hoM vaha kriyA mokSake liye nahIM hai / aneka kriyAoMkA phala mokSa hI honA cAhiye / AtmAke aMzoMke pragaTa honeke liye kriyAoMkA varNana kiyA gayA hai| yadi kriyAoMkA vaha phala na huA ho to ve saba kriyAyeM saMsArakI hI hetu haiN| 'niMdAmi, garihAmi, appANaM vosirAmi' aisA jo kahA hai, usakA hetu kaSAyako vismaraNa karAnakA hai, parantu loga to bicAre ekadama AtmAko hI vismaraNa kara dete haiM ! jIvako devagatikI, mokSake sukhakI, aura anya usa tarahakI kAmanAkI icchA na rakhanI caahiye| paMcamakAlake guru kaise hote haiM, usakA eka saMnyAsIkA dRSTAntaH koI saMnyAsI apane ziSyake ghara gayA / ThaMDa bahuta par3a rahI thii| bhojana karane baiThaneke samaya ziSyane snAna karaneke liye kahA, to gurune manameM vicAra kiyA ki ' ThaMDa bahuta par3a rahI hai aura isameM snAna karanA par3egA', yaha vicAra kara saMnyAsIne kahA ki maiMne to jJAna-gaMgAjalameM snAna kara liyA hai| ziSya buddhimAn thA, vaha samajha gayA aura usane aisA rAstA pakar3A jisase guruko kucha zikSA mile / ziSyane gurujIko bhojana karaneke liye mAnapUrvaka bulA kara unheM bhojana karAyA / prasAda leneke bAda guru mahArAja eka kamaremeM so gaye / gurujIko jaba pyAsa lagI, to unhoMne ziSyase jala maaNgaa| isapara ziSyane turata hI jabAba diyA, ' mahArAja, Apa jJAna-gaMgAmeMse hI jala le leN|' jaba ziSyane aisA kaThina rAstA pakar3A to. gurune svIkAra kiyA ki mere pAsa jJAna nahIM hai / dehakI sAtAke liye hI maiMne snAna na karaneke liye aisA kaha diyA thaa|' * mithyAdRSTike pUrvake japa-tapa abhItaka bhI eka AtmahitArthake liye hue nahIM ! AtmA mukhyarUpase AtmasvabhAvase AcaraNa kare, yaha 'adhyAtmajJAna' / mukhyarUpase jisameM AtmAkA varNana kiyA ho vaha 'adhyAtmazAstra' / akSara (zabda) adhyAtmIkA mokSa hotA nhiiN| jo guNa akSaroM meM kahe gaye haiM, ve guNa yadi AtmAmeM raheM to mokSa ho jAya / satpuruSoMmeM bhAva-adhyAtma pragaTa rahatA hai| kevala vANIke sunaneke liye hI jo vacanoMko sune, use zabda-adhyAtmI kahanA cAhiye / zabda-adhyAtmI loga adhyAtmakI bAteM karate haiM aura mahA anarthakAraka AcaraNa karate haiM / isa kAraNa una jaisoMko jJAna-dagdha kahanA cAhiye / aise adhyAtmiyoMko zuSka aura ajJAnI samajhanA caahiye| jJAnI-puruSarUpI sUryake pragaTa honeke pazcAt sacce adhyAtmI zuSka rItise AcaraNa karate nahIM, ve bhAva-adhyAtmameM hI pragaTarUpase rahate haiM / AtmAmeM sacce sacce guNoMke utpanna honeke bAda mokSa hotI hai / isa kAlameM dravya-adhyAtmI jJAnadagdha bahuta haiM / dravya-adhyAtmI kevala maMdirake kalazako zobhAke samAna haiN| Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 343] upadeza-chAyA 543 moha Adi vikAra isa tarahake haiM ki jo samyagdRSTiko bhI calAyamAna kara DAlate haiM; isaliye tumheM to aisA samajhanA cAhiye ki mokSa-mArgake prApta karanemeM vaise aneka vighna haiN| Ayu to thor3I hai, aura kArya mahAbhArata karanA hai / jisa prakAra naukA to choTI ho aura bar3A mahAsAgara pAra karanA ho, usI taraha Ayu to thor3I hai aura saMsArarUpI mahAsAgara pAra karanA hai / jo puruSa prabhuke nAmase pAra hue haiM, una puruSoMko dhanya hai| ajJAnI jIvako khabara nahIM ki amuka jagaha giranekI hai, parantu vaha jJAniyoMdvArA dekhI huI hai / ajJAnI-dravya-adhyAtmI-kahate haiM ki meremeM kaSAya nahIM haiN| samyagdRSTi caitanya-saMyogase hI hai| koI muni guphAmeM dhyAna karaneke liye jA rahe the / vahA~ eka siMha mila gyaa| munike hAthameM eka lakar3I thii| 'siMhake sAmane yadi lakar3I uThAI jAya to siMha bhAga jAyagA,' isa prakAra manameM honepara muniko vicAra AyA ki 'maiM AtmA ajara amara hU~, dehase prema rakhanA yogya nhiiN| isaliye he jIva ! yahIM khar3A raha / siMhakA jo bhaya hai vahI ajJAna hai / dehameM mU ke kAraNa hI bhaya hai, isa prakArakI bhAvanA karate karate ve do ghar3Itaka vahIM khar3e rahe, ki itanemeM kevalajJAna pragaTa ho gayA / isaliye vicAra vicAra dazAmeM bahuta hI antara hai| upayoga jIvake binA hotA nhiiN| jar3a aura caitanya ina donoMmeM pariNAma hotA hai| dehadhArI jIvameM adhyavasAyakI pravRtti hotI hai, saMkalpa-vikalpa upasthita hote haiM, parantu nirvikalpapanA jJAnase hI hotA hai / adhyavasAyakA jJAnase kSaya hotA hai / yahI dhyAnakA hetu hai / parantu upayoga rahanA caahiye| dharmadhyAna aura zukladhyAna uttama kahe jAte haiN| Arta aura raudradhyAna mithyA kahe jAte haiM / bAhya upAdhi hI adhyavasAya hai / uttama lezyA ho to dhyAna kahA jAtA hai, aura AtmA samyak pariNAma prApta karatI hai| mANekadAsajI eka vedAntI the| unhoMne mokSakI apekSA satsaMgako hI adhika yathArtha mAnA hai| unhoMne kahA hai: nija chaMdanase nA mile, hIro baikuMTha dhAma / saMtakRpAse pAIye, so hari sabase ThAma / kuguru aura ajJAnI pAkhaMDiyoMkA isa kAlameM pAra nhiiN| bar3e bar3e varaghor3A car3hAve, aura dravya kharca kare-yaha saba aisA jAnakara ki merA kalyANa hogA / aisA samajhakara hajAroM rupaye kharca kara DAlatA hai| eka eka paiseko jhUTha bola bolakara to ikaTThA karatA hai aura eka hI sAtha hajAroM rupaye kharca kara detA hai / dekho, jIvakA kitanA adhika ajJAna ! kucha vicAra hI nahIM AtA ! AtmAkA jaisA svarUpa hai, usake usI svarUpako yathAkhyAta cAritra' kahA hai| bhaya ajJAnase hai| siMhakA bhaya siMhinIko hotA nhiiN| nAgakA bhaya nAginIko hotA nhiiN| isakA kAraNa yahI hai ki unakA ajJAna dUra ho gayA hai| * * jabataka samyaktva pragaTa na ho tabataka mithyAtva hai, aura jaba mizra guNasthAnakakA nAza ho jAya taba samyaktva kahA jAtA hai / samasta ajJAnI pahile guNasthAnakameM haiN| Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra / satzAkha-sadguruke Azrayase jo saMyama hotA hai, use ' sarAgasaMyama' kahA jAtA hai / nivRtti anivRttisthAnakakA antara par3e to sarAgasaMyamamese vItarAgasaMyama' paidA hotA hai / use nivRtti anivRtti donoM hI barAbara haiN| svacchaMdase kalpanA honA ' bhrAnti ' hai| yaha to isa taraha nahIM, isa taraha hogA' isa prakArakA bhAva 'zaMkA' hai| samajhaneke liye vicAra karake pUchaneko AzaMkA' kahate haiN| ____ apane Apase jo samajhameM na Ave, vaha 'AzaMkA mohanIya hai'| saJcA jAna liyA ho aura phira bhI saccA saccA bhAva na Ave, vaha bhI AzaMkA mohanIya hai| apane Apase jo samajhameM na Ave use pUMchanA cAhiye / mUlasvarUpa jAnaneke pazcAt uttara viSayake saMbaMdhameM yaha kisa taraha hogA, isa prakAra jAnaneke liye jisakI AkAMkSA ho usakA samyaktva naSTa hotA nahIM; arthAt vaha patita hotA nahIM / mithyA bhrAntikA honA zaMkA hai| mithyA pratIti anaMtAnubaMdhImeM hI garbhita ho jAtI hai / nAsamazIse doSakA dekhanA mithyAtva hai / kSayopazama arthAt kSaya aura upazama ho jAnA / (6) rAlajakA bAhya pradeza, bar3ake nIce doparake do baje yadi jJAna-mArgakA ArAdhana kare to rAste calate hue bhI jJAna ho jAtA hai / samajhameM A jAya to AtmA sahajameM hI pragaTa ho jAya, nahIM to jindagI bIta jAya to bhI pragaTa na ho| kevala mAhAtmya samajhanA cAhiye / niSkAma buddhi aura bhakti cAhiye / aMtaHkaraNakI zuddhi ho to jJAna svataH hI utpanna ho jAtA / yadi jJAnIkA paricaya ho to jJAnakI prApti hotI hai / yadi kisI jIvako yogya dekhe to jJAnI use kahatA hai ki samasta kalpanA chor3a dene jaisI hI haiM / jJAna le / jJAnIko jIva yadi ogha-saMjJAse pahicAne to yathArtha jJAna hotA nhiiN| jaba jJAnIkA tyAga-dRr3ha tyAga-Ave arthAt jaisA cAhiye vaisA yathArtha tyAga karaneko jJAnI kahe, to mAyA bhulA detI hai, isaliye barAbara jAgRta rahanA cAhiye; aura mAyAko dUra karate rahanA cAhiye / jJAnIke tyAga-jJAnIke batAye hue tyAga ke liye kamara kasakara taiyyAra rahanA caahiye| jaba satsaMga ho taba mAyA dUra rahatI hai / aura satsaMgakA saMyoga dUra huA ki vaha phira taiyyArakI taiyyAra khar3I hai / isaliye bAhya upAdhiko kama karanA cAhiye / isase vizeSa satsaMga hotA hai| isa kAraNase bAhya tyAga karanA zreSTha hai| jJAnIko duHkha nahIM / ajJAnIko hI duHkha hai / samAdhi karaneke liye sadAcaraNakA sevana karanA cAhiye / jo nakalI raMga hai vaha to nakalI hI hai| asalI raMga hI sadA rahatA hai / jJAnIke milaneke pazcAt deha chUTa gaI, arthAt deha dhAraNa karanA nahIM rahatA, aisA samajhanA cAhiye / jJAnIke vacana prathama to kaDuve lagate haiM, parantu pIchese mAlUma hotA hai ki jJAnI-puruSa saMsArake ananta duHkhoMko dUra karatA hai| jaise auSadha kaDuvI to hotI hai, parantu vaha dIrghakAlake rogako dUra kara detI hai| Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA tyAgake Upara hamezA lakSa rakhanA cAhiye / tyAgako zithila nahIM rakhanA caahiye| zrAvakako tIna manoratha citavana karane cAhiye / satyamArgakI ArAdhanA karaneke liye mAyAse dUra rahanA cAhiye / tyAga karate hI jAnA cAhiye / mAyA kisa taraha bhulA detI hai, usakA eka dRSTAntaH-- eka saMnyAsI kahA karatA thA ki ' maiM mAyAko ghusanetaka bhI na dUMgA, maiM nagna hokara vicarU~gA' / mAyAne kahA ki 'maiM tere Age Age cluuNgii'| saMnyAsIne kahA ki 'maiM jaMgalameM akelA vicruuNgaa'| mAyAne kahA 'maiM sAmane A jaauuNgii'| isa taraha vaha saMnyAsI jaMgalameM rahatA, aura 'mujhe kaMkar3a aura reta donoM samAna hai| yaha kahakara retapara soyA karatA / eka dina usane mAyAse pU~chA ki bola aba tU kahA~ hai ! mAyAne samajha liyA ki ise garva bahuta car3ha rahA hai, isaliye usane uttara diyA ki mere AnekI jarUrata kyA hai ? maiM apane bar3e putra ahaMkArako terI khidamatameM bheja hI cukI huuN| mAyA isa taraha ThagatI hai / isaliye jJAnI kahate haiM ki ' maiM sabase nyArA hU~, sarvathA tyAgI ho gayA hU~, avadhUta hU~, nagna hU~, tapazcaryA karatA huuN| merI bAta agamya hai| merI dazA bahuta hI zreSTha hai / mAyA mujhe rokegI nahIM' aisI mAtra kalpanAse mAyAdvArA ThagAye jAnA nahIM caahiye| svacchaMdameM ahaMkAra hai / jabataka rAga-dveSa dUra hote nahIM tabataka tapazcaryA karanekA phala hI kyA hai! janakavidehImeM videhIpanA ho nahIM sakatA, yaha kevala kalpanA hai / saMsArameM videhIpanA rahatA nahIM,' aisA vicAra nahIM karanA cAhiye / apanApana dUra ho jAnese usa taraha rahA jA sakatA hai| janakavidehIkI dazA ucita hai / jaba vasiSThajIne rAmako upadeza diyA, usa samaya rAma guruko rAjya arpaNa karane lage, parantu gurune rAjya liyA hI nhiiN| ziSya aura guru aise hone cAhiye / ____ ajJAna dUra karanA hai / upadezase apanApana dUra haTAnA hai| jisakA ajJAna gayA usakA duHkha calA gyaa| jJAnI gRhasthAvAsameM bAhya upadeza vrata dete nhiiN| jo gRhasthAvAsameM hoM aise paramajJAnI mArga calAte nahIM; mArga calAnekI rItise mArga calAte nahIM; svayaM avirata rahakara vrata grahaNa karAte nahIM, kyoMki vaisA karanese bahutase kAraNoMmeM virodha AnA saMbhava hai| sakAma bhaktise jJAna hotA nhiiN| niSkAma bhaktise jJAna hotA hai| jJAnIke upadezameM adbhutatA hai / ve anicchAbhAvase upadeza dete haiM, spRhArahita hote haiM / upadeza jJAnakA mAhAtmya hai| mAhAtmyake kAraNa aneka jIva bodha pAte haiN| ajJAnIkA sakAma upadeza hotA hai, jo saMsArake phalakA kAraNa hai / jagatmeM ajJAnIkA mArga adhika hai / jJAnIko mithyAbhAva kSaya ho gayA hai; ahaMbhAva dUra ho gayA hai| isaliye usake amUlya vacana nikalate haiN| bAla-jIvoMko jJAnI-ajJAnIkI pahicAna hotI nhiiN| AcAryajIne jIvoMko svabhAvase pramAdI jAnakara, do do tIna tIna dinake antarase niyama pAlanekI AjJA kI hai / tithiyoMke liye mithyAgraha na rakha use chor3anA hI caahiye| kadAgraha chur3Aneke liye tithiyA~ banAI haiM, parantu usake badale usI dina kadAgraha bar3hatA hai / hAlameM bahuta varSoMse paryuSaNameM tithiyoMkI bhrAnti calA karatI hai| tithiyoMke niyamoMko lekara takarAra karanA mokSa jAnekA rAstA nahIM / kacit pA~camakA dina na pAlA jAya, aura koI chaThakA dina pAle, 69 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [643 aura AtmAmeM komalatA ho to vaha phaladAyaka hotA hai| jisase vAstavameM pApa lagatA hai, use rokanA apane hAthameM hai, yaha apanese bana sakane jaisA hai; use jIva rokatA nahIM; aura dUsarI tithi AdikI yoMhI phikra kiyA karatA hai / anAdise zabda, rUpa, rasa, gaMdha aura sparzakA moha rahatA AyA hai, usa mohako dUra karanA hai| bar3A pApa ajJAnakA hai| jise aviratike pApakI ciMtA hotI ho usase vahA~ rahA hI kaise jA sakatA hai ! svayaM tyAga kara sakatA nahIM aura bahAnA banAve ki mujhe antarAya bahuta haiN| jaba dharmakA prasaMga Ave to kahatA hai ki 'udaya hai' / ' udaya udaya' kahA karatA hai, parantu kucha kuvemeM gira par3atA nhiiN| gAr3ImeM baiThA ho, aura gaDDA A jAve to sahajameM saMbhalakara calatA hai / usa samaya udayako bhUla jAtA hai| arthAt apanI to zithilatA ho, usake badale udayakA doSa nikAlatA hai| laukika aura lokottara vicAra judA judA hotA hai| udayakA doSa nikAlanA yaha laukika vicAra hai / anAdi kAlake karma to do ghar3ImeM nAza ho jAte haiM, isaliye karmakA doSa nikAlanA cAhiye nahIM; AtmAkI hI nindA karanI cAhiye / dharma karanekI bAta Ave to jIva pUrva karmake doSakI bAtako Age kara detA hai| puruSArtha karanA hI zreSTha hai / puruSArthako pahile karanA caahiye| mithyAtva, pramAda aura azubha yogakA tyAga karanA caahiye| kauke dUra kiye binA karma dUra honevAle nhiiN| itaneke liye hI jJAniyoMne zAstroMkI racanA kI hai| zithila honeke sAdhana nahIM btaaye| pariNAma U~ce Ane cAhiye / karma udayameM AvegA, yaha manameM rahe to karma udayameM AtA hai| bAkI puruSArtha kare to karma dUra ho jaay| jisase upakAra ho vahI lakSa rakhanA caahiye| (7)vaDavA,sabere 11 baje bhAdrapada sudI 10 guru. 1952 karma gina ginakara nAza kiye nahIM jAte / jJAnI-puruSa to eka sAtha hI sabake saba ikaDe kara nAza kara detA hai| vicAravAnako dUsare AlaMbana chor3akara, jisase AtmAke puruSArthakA jaya ho, vaisA AlaMbana lenA cAhiye / karma-baMdhanakA AlaMbana nahIM lenA cAhiye / AtmAmeM pariNAma ho vaha anuprekSA hai| miTTImeM ghar3e bananekI sattA hai parantu jaba daMDa, cakra, kumhAra Adi ikaThe hoM tabhI to| isI taraha AtmA miTTIrUpa hai, use sadguru AdikA sAdhana mile to hI AtmajJAna utpanna hotA hai / jo jJAna huA ho vaha, pUrvakAlIna jJAniyoMne jo jJAna sampAdana kiyA hai, usake sAtha aura vartamAnameM jo jJAna jJAnI-puruSoMne sampAdana kiyA hai, usake sAtha pUrvApara saMbaddha honA cAhiye, nahIM to ajJAnako hI jJAna mAna liyA hai, aisA kahA jaaygaa| jJAna do prakArake haiM:-eka bIjabhUta jJAna aura dUsarA vRkSabhUta jJAna / pratItise donoM hI samAna haiM, unameM bheda nahIM / vRkSabhUta-sarvathA nirAvaraNa jJAna-ho to usI bhavase mokSa hoM jAya, aura bIjabhUta jJAna ho to antameM pandraha bhavameM mokSa ho| AtmA arUpI hai, arthAt vaha varNa, gandha, rasa aura sparzarahita vastu hai-avastu nahIM / jisane SaDdarzanoMkI racanA kI hai, usane bahuta buddhimAnIkA upayoga kiyA hai| Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA baMdha aneka apekSAoMse hotA hai| parantu mUla prakRtiyA~ ATha haiN| ve karmakI oNTIko udher3aneke liye ATha prakArakI kahI haiN| Ayu karma eka hI bhavakA ba~dhatA hai| adhika bhavako Ayu ba~dhatI nahIM / yadi adhika bhavakI Ayu baMdhe to kisIko bhI kevalajJAna utpanna na ho| jJAnI-puruSa samatAse kalyANakA jo svarUpa batAtA hai, vaha upakArake liye hI batAtA hai / jJAnI-puruSa mArga meM bhUle bhaTake hue jIvako sIdhA rAstA batAte haiN| jo jJAnIke mArgase cale usakA kalyANa ho jAya / jJAnIke viraha honeke pazcAt bahuta kAla calA jAnese arthAt aMdhakAra ho jAnese ajJAnakI pravRtti ho jAtI hai, aura jJAnI-puruSoMke vacana samajhameM nahIM Ate / isase logoMko ulTA hI bhAsita hotA hai / samajhameM na Anese loga gacchake bheda banA lete haiM / gacchake bheda jJAniyoMne banAye nahIM / ajJAnI mArgakA lopa karatA hai| jJAnI ho to mArgakA udyota karatA hai / ajJAnI jJAnIke sAmane hote haiN| mArgake sanmukha honA cAhiye / bAla aura ajJAnI jIva choTI choTI bAtoMmeM bheda banA lete haiN| tilaka aura mu~hapattI vagairahake AgrahameM kalyANa nahIM / ajJAnIko matabheda karate hue dera lagatI nahIM / jJAnI-puruSa rUdi-mArgake badale zuddha-mArgakA prarUpaNa karate hoM to hI jIvako judA bhAsita hotA hai, aura vaha samajhatA hai ki yaha apanA dharma nahIM / jo jIva kadAgraharahita ho, vaha zuddha mArgakA Adara karatA hai / vicAravAnoMko to kalyANakA mArga eka hI hotA hai| ajJAna mArgake ananta bheda haiM / jaise apanA lar3akA kubar3A ho aura dUsarekA lar3akA atirUpavAna ho, parantu prema apane lar3akepara hI hotA hai, aura vahI acchA bhI lagatA hai; usI taraha jo kula-dharma apane Apane svIkAra kiyA hai, vaha cAhe kaisA bhI dUSaNayukta ho, to bhI vahI saccA lagatA hai / vaiSNava, bauddha, zvetAmbara, digambara jaina Adi cAhe koI bhI ho, parantu jo kadAgraharahita bhAvase zuddha samatAse AvaraNoMko ghaTAvegA usIkA kalyANa hogaa| (kAyAkI) sAmAyika kAyAke rogako rokatI hai; AtmAke nirmala karaneke liye kAyAke yogako rokanA cAhiye / rokanese pariNAmameM kalyANa hotA hai| kAyAkI sAmAyika karanekI apekSA ekabAra to AtmAkI sAmAyika karo / jJAnI-puruSake vacana suna sunakara gA~Tha bA~dho, to AtmAkI sAmAyika hogii| mokSakA upAya anubhavagocara hai / jaise abhyAsa karate karate Age bar3hate haiM, vaise hI mokSake liye bhI samajhanA caahiye| jaba AtmA koI bhI kriyA na kare taba abaMdha kahA jAtA hai| puruSArtha kare to karmase mukta ho / anantakAlake karma hoM aura yadi jIva yathArtha puruSArtha kare, to karma yaha nahIM kahatA ki maiM nahIM jaataa| do ghar3ImeM ananta karma nAza ho jAte haiM / AtmAkI pahicAna ho to kokA nAza ho jAya / praznaH-samyaktva kisase pragaTa hotA hai ! ..uttaraH-AtmAkA yathArtha lakSa ho usase / samyaktva do tarahakA hai:-1 vyavahAra aura 2 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra paramArtha / sadguruke vacanoMkA sunanA, una vacanoMkA vicAra karanA, unakI pratIti karanA, vaha 'vyavahAra samyaktva' hai / AtmAkI pahicAna honA vaha 'paramArtha samyaktva' hai| antaHkaraNakI zuddhike binA bodha asara karatA nahIM; isaliye prathama aMtaHkaraNameM komalatA lAnI caahiye| vyavahAra aura nizcaya ityAdikI mithyA carcA meM Agraharahita rahanA cAhiye-madhyastha bhAvase rahanA cAhiye / AtmAke svabhAvakA jo AvaraNa hai, use jJAnI 'karma' kahate haiN| jaba sAta prakRtiyoMkA kSaya ho usa samaya samyaktva pragaTa hotA hai| anaMtAnubaMdhI cAra kaSAya, mithyAtvamohanIya, mizramohanIya, samakitamohanIya, ye sAta prakRtiyA~ jaba kSaya ho jaoNya, usa samaya samyaktva pragaTa hotA hai| praznaH-kaSAya kyA hai ! uttaraH-satpuruSa milanepara jIvako batAte haiM ki tU jo vicAra kiye binA karatA jAtA hai, usameM kalyANa nahIM, phira bhI use karaneke liye jo durAgraha rakhatA.hai, vaha kaSAya hai| unmArgako mokSamArga mAne, aura mokSamArgako unmArga mAne vaha 'mithyAtva mohanIya hai| unmArgase mokSa hotA nahIM, isaliye mArga koI dUsarA hI honA cAhiye-aise bhAvako mizra mohanIya' kahate haiN| 'AtmA yaha hogI'-aisA jJAna honA 'samyaktva mohanIya' hai| 'AtmA hai| aisA nizcayabhAva 'samyaktva' hai| niyamase jIva komala hotA hai| dayA AtI hai / manake pariNAma upayogasahita hoM to karma kama lageM; aura yadi upayogarahita hoM to adhika lgeN| aMtaHkaraNako komala karaneke liye-zuddha karaneke liye-vrata Adi karanekA vidhAna kiyA hai / svAda-buddhiko kama karaneke liye niyama karanA cAhiye / kula-dharma, jahA~ jahA~ dekhate haiM vahA~ vahA~ rAstemeM AtA hai| (8) vaDavA, bhAdrapada sudI 13 zani. 1952 laukika dRSTimeM vairAgya bhakti nahIM hai; puruSArtha karanA aura satya rItise AcaraNa karanA dhyAnameM hI AtA nhiiN| use to loga bhUla hI gaye haiN| loga, jaba barasAta AtI hai to pAnIko TaMkImeM bharakara rakha lete haiN| vaise hI mumukSu jIva itanA itanA upadeza sunakara use jarA bhI grahaNa karatA nahIM, yaha eka Azcarya hai| usakA upakAra kisa taraha ho! jJAniyoMne doSake ghaTAneke liye anubhavake vacana kahe haiM, isaliye vaise vacanoMkA smaraNa kara yadi unheM samajhA jAya-unakA zravaNa-manana ho-to sahaja hI AtmA ujvala ho jAya / vaisA karane meM kucha bahuta mehanata nahIM hai| una vacanoMkA vicAra na kare to kabhI bhI doSa ghaTe nhiiN| ___sadAcAra sevana karanA cAhiye / jJAnI-puruSoMne dayA, satya, adattAdAna, brahmacarya, parigrahaparimANa vagairahako sadAcAra kahA hai / jJAniyoMne jina sadAcAroMkA sevana karanA batAyA hai, ve yathArtha hai-sevana karane yogya haiM / binA sAkSIke jIvako vrata-niyama karane cAhiye nhiiN| . . .. viSaya kaSAya Adi doSoMke gaye binA jaba sAmAnya AzayavAle dayA Adi bhI Ate nahIM, to phira Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA ......--.. gahana AzayavAle dayA vagairaha to kahA~se Ave ! viSaya kaSAyasahita mokSa jAte nahIM / aMtaHkaraNakI zuddhike binA AtmajJAna hotA nahIM / bhakti saba doSoMkA kSaya karanevAlI hai, isaliye vaha sarvotkRSTa hai| . jIvako vikalpakA vyApAra karanA cAhiye nhiiN| vicAravAnako avicAra aura akArya karate hue kSoma hotA hai / akArya karate hue jise kSobha na ho vaha avicAravAna hai| akArya karate hue prathama jitanA kaSTa rahatA hai utanA kaSTa dUsarI bAra karate hue rahatA nhiiN| isaliye pahilese hI akArya karanese rukanA cAhiye-dRr3ha nizcaya kara akArya karanA cAhiye nahIM / satpuruSa upakArake liye jo upadeza karate haiM, use zravaNa kare aura usakA vicAra kare, to avazya hI jIvake doSa ghaTeM / pArasa maNikA saMyoga huA, aura pattharakA sonA na banA, to yA to asalI pArasamaNi hI nahIM, yA asalI patthara hI nhiiN| usI taraha jisake upadezase AtmA suvarNamaya na ho, to yA tA upadeSTA hI satpuruSa nahIM aura yA upadeza lenevAlA hI yogya jIva nhiiN| jIva yogya ho aura satpuruSa saccA ho to guNa pragaTa hue binA nahIM raheM / laukika Alambana kabhI karanA hI nahIM cAhie / jIva svayaM jAgRta ho to samasta viparIta kAraNa dUra ho jaoNya / jaise koI puruSa gharameM nIMdameM par3A so rahA hai, usake gharameM kutte billI vagairaha ghusa kara nukasAna kara jA~ya, aura bAdameM jAganeke bAda vaha puruSa nukasAna karanevAle kutte Adi. prANiyoMkA doSa nikAle, kintu apanA doSa nikAle nahIM ki maiM so gayA thA isIliye aisA huA hai| isI taraha jIva apane doSoMko dekhatA nhiiN| svayaM jAgRta rahatA ho to samasta viparIta kAraNa dUra ho jaoNya, isaliye svayaM jAgRta rahanA cAhiye / jIva aisA kahatA hai ki mere tRSNA, ahaMkAra, lobha Adi doSa dUra hote nahIM; arthAt jIva apane doSa nikAlatA nahIM, aura doSoMke hI doSa nikAlatA hai| jaise garamI bahuta par3a rahI ho aura isaliye bAhara na nikala sakate hoM, to jIva sUryakA doSa nikAlatA hai, parantu vaha chatarI aura jate, jo sUryake tApase bacaneke liye batAye haiM, unakA upayoga karatA nhiiN| jJAnI-puruSoMne laukika bhAva chor3akara jisa vicArase apane doSa ghaTAye haiM-nAza kiye haiM-una vicAroMko aura una upAyoMko jJAniyoMne upakArake liye kahA hai / unheM zravaNa kara jisase AtmAmeM pariNAma ho, vaisA karanA cAhiye / kisa tarahase doSa ghaTa sakatA hai ! jIva laukika bhAvoMko to kiye calA jAtA hai, aura doSa kyoM ghaTate nahIM, aisA kahA karatA hai| mumukSuoMko jAgRta ati jAgRta hokara vairAgyako bar3hAnA cAhiye / satpuruSake eka vacanako sunakara yadi apanemeM doSoMke rahaneke kAraNa bahuta hI kheda karegA, aura doSako ghaTAvegA to hI guNa pragaTa hogA / satsaMga-samAgamakI AvazyakatA hai / bAkI satpuruSa to, jaise eka mArgadarzaka dUsare mArgadarzakako rAstA batAkara calA jAtA hai, usI taraha rAstA batAkara calA jAtA hai / ziSya banAnekI satpuruSakI icchA nahIM / jise durAgraha dUra huA use AtmAkA bhAna hotA hai / bhrAnti dUra ho to turata hI samyaktva utpanna ho jAya / . bAhubalijIko, jaise kevalajJAna pAsameM hI-aMtarameM hI-thA kucha bAhara na thA, usI taraha samyaktva apane pAsa hI hai| Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ 643 jIva ahaMkAra rakhatA hai, asat vacana bolatA hai, bhrAnti rakhatA hai, usakA use bilakula bhI bhAna nahIM / isa bhAnake hue binA nistArA honevAlA nahIM / zuravIra vacanoMko dUsarA eka bhI vacana nahIM phuNctaa| jIvako satpuruSakA eka zabda bhI samajhameM nahIM aayaa| bar3appana rukAvaTa DAlatA ho to use chor3a denA cAhiye / kadAgrahameM kucha bhI hita nahIM / himmata karake Agraha-kadAgrahase-dUra rahanA cAhiye, parantu virodha karanA cAhiye nhiiN| jaba jJAnI-puruSa hote haiM, taba matabheda kadAgraha ghaTA dete haiM / jJAnI anukaMpAke liye mArgakA bodha karatA hai / ajJAnI kuguru jagaha jagaha matabhedako bar3hAkara kadAgrahako satarka kara dete haiM / sacce puruSa mileM aura ve jo kalyANakA mArga batAveM usIke anusAra jIva AcaraNa kare, to avazya kalyANa ho jAya / mArga vicAravAnase pUchanA cAhiye / satpuruSake Azrayase zreSTha AcaraNa karanA cAhiye / khoTI buddhi sabako hairAna karanevAlI hai, vaha pApakI karanevAlI hai / jahA~ mamatva ho vahIM mithyAtva hai / zrAvaka saba dayAlu hote haiN| kalyANakA mArga eka hotA hai, sau dosau nahIM hote / bhItarakA doSa nAza hogA, aura sama-pariNAma AvegA, to hI kalyANa hogaa| jo matabhedakA chedana kare vahI satpuruSa hai / jo sama-pariNAmake rAste car3hAve vahI satsaMga hai| vicAravAnako mArgakA bheda nahIM / hindU aura musalamAna samAna nahIM haiM / hinduoMke dharmaguru jo dharma-bodha kaha gaye the, ve use bahuta upakArake liye kaha gaye the| vaisA bodha pIrANA musalamAnoMke zAstroMmeM nhiiN| AtmApekSAse to kunabI, baniye, musalamAna kucha bhI nahIM haiM / usakA bheda jise dUra ho gayA vahI zuddha hai; bheda bhAsita honA, yahI anAdikI bhUla hai / kulAcArake anusAra jo saccA mAna liyA, vahI kaSAya hai| praznaH-mokSa kise kahate haiM ! uttaraH-AtmAkI atyaMta zuddhatA, ajJAnase chUTa jAnA, saba kause mukta honA mokSa hai| yAthAtathya jJAnake pragaTa honepara mokSa hotA hai / jabataka bhrAnti rahe tabataka AtmA jagatmeM rahatI hai| anAdikAlakA jo cetana hai usakA svabhAva jAnanA-jJAna-hai, phira bhI jIva jo bhUla jAtA hai, vaha kyA hai ! jAnane meM nyUnatA hai / yAthAtathya jJAna nahIM hai / vaha nyUnatA kisa taraha dUra ho? usa jAnanerUpa svabhAvako bhUla na jAya, use bAraMbAra dRr3ha kare, to nyUnatA dUra ho sakatI hai| jJAnI-puruSake vacanoMkA avalambana lenese jJAna hotA hai / jo sAdhana haiM ve upakArake hetu haiM / adhikArIpanA satpuruSake Azrayase le to sAdhana upakArake hetu haiM / satpuruSakI dRSTise calanese jJAna hotA hai / satpuruSake vacanoMke AtmAmeM niSpanna honepara midhyAtva, avrata, pramAda, azubha yoga ityAdi samasta doSa anukramase zithila par3a jAte haiM / AtmajJAna vicAranese doSa nAza hote haiM / satpuruSa pukAra pukArakara kaha gaye haiM; parantu jIvako to loka-mArgameM hI par3A rahanA hai, aura lokottara kahalavAnA hai; aura doSa kyoM dUra hote nahIM, kevala aisA hI kahate rahanA hai / lokakA bhaya 1. pIrANA nAmakA musalamAnoMkA eka paMtha hai, jisake hindU aura musalamAna donoM anuyAyI hote hai| bhIyuta mitra maNilAla kezavalAla parikhakA kahanA hai ki ahamadAbAdase kucha mIlake phAsalepara pIrANA nAmaka eka gA~va hai, jahA~ ina logoMkI bastI pAI jAtI hai|-anuvaadk. Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza-chAyA chor3akara satpuruSoMke vacanoMko AtmAmeM pariNamana kare, to saba doSa dUra ho jaoNya / jIvako apanApana lAnA hI na caahiye| bar3AI aura mahattA chor3e binA AtmAmeM samyaktvake mArgakA pariNAma honA kaThina hai| __ vedAMtazAstra vartamAnameM svacchaMdatAse par3hane meM Ate haiM, aura usase zuSkatA jaisA ho jAtA hai| SaDdarzanameM jhagar3A nahIM, parantu AtmAko kevala mukta-dRSTise dekhanapara tIrthakarane laMbA vicAra kiyA hai| mUla lakSa honese jo jo vaktAoM (satpuruSoM) ne kahA hai, vaha yathArtha hai, aisA mAlUma hogaa| AtmAko kabhI bhI vikAra utpanna na ho, tathA rAga-dveSa pariNAma na ho, usI samaya kevalajJAna kahA jAtA hai / SaTdarzanavAloMne jo vicAra kiyA hai, usase AtmAkA unheM bhAna hotA hai-tAratamya bhAvameM bheda par3atA hai / SaDdarzanako apanI samajhase baiThAveM to kabhI bhI baiThe nahIM / usakA baiThanA satpuruSake Azrayase hI hotA hai| jisane AtmAkA asaMga nikriya vicAra kiyA ho, use bhrAnti hotI nahIM--saMzaya hotA nahIM, AtmAke astitvake saMbaMdhameM zaMkA rahatI nhiiN| praznaH-samyaktva kaise mAlUma hotA hai ! uttaraH-jaba bhItarase dazA badale, taba samyaktvakI khabara svayaM hI par3atI hai / saddeva arthAt rAga-dveSa aura ajJAna jisake kSaya ho gaye haiN| sadguru kauna kahA jAtA hai ! mithyAtvakI pranthi jisakI chinna ho gaI hai / sadguru arthAt nigraMtha / saddharma arthAt jJAnI-puruSoMdvArA bodha kiyA huA dharma / ina tInoM tattvoMko yathArtha rItise jAnanepara samyaktva huA samajhA jAnA cAhiye / ___ ajJAna dUra karaneke liye kAraNa ( sAdhana ) batAye haiM / jJAnakA svarUpa jisa samaya jAna le usa samaya mokSa ho jAya / parama vaidarUpI sadguru mile aura upadezarUpI davA AtmAmeM lage to roga dUra ho / parantu usa davAko jIva yadi antarameM na utAre, to usakA roga kabhI bhI dUra hotA nahIM / jIva sacce sacce sAdhanoMko karatA nhiiN| jaise samasta kuTumbako pahicAnanA ho to pahile eka AdamIko jAnanese sabakI pahicAna ho jAtI hai, usI taraha pahile samyaktvakI pahicAna ho to AtmAke samasta guNoMrUpI kuTumbakI pahicAna ho jAtI hai / samyaktva sarvotkRSTa sAdhana batAyA hai / bAhya vRttiyoMko kama karake jIva aMtarpariNAma kare to samyaktvakA mArga Ave / calate calate hI gA~va AtA hai, binA cale gA~va nahIM A jAtA / jIvako yathArtha satpuruSoMkI pratIti huI nhiiN| bahirAtmAmeMse antarAtmA honeke pazcAt paramAtmabhAva prApta honA cAhiye / jaise dUdha aura pAnI judA judA haiM, usI taraha satpuruSake Azrayase-pratItise--deha aura AtmA judA judA haiM, aisA bhAna hotA hai / antarameM apane AtmAnubhavarUpase, jaise dUdha aura pAnI jude jude hote haiM, usI taraha deha aura AtmA jaba bhinna mAlUma hoM, usa samaya paramAtmabhAva prApta hotA hai / jise AtmAkA vicArarUpI dhyAna hai-satata niraMtara dhyAna hai, jise AtmA svapnameM bhI judA hI bhAsita hotI hai, jise kisI bhI samaya AtmAkI bhrAnti hotI hI nahIM, use hI paramAtmabhAva hotA hai| antarAtmA nirantara kaSAya Adi dUra karaneke liye puruSArtha karatI hai / caudahaveM guNasthAnataka yaha vicArarUpI kiyA rahatI hai| jise vairAgya-upazama rahatA ho, use hI vicAravAna kahate haiM / AtmAyeM mukta Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 zrImad rAjacandra [641 honeke pazcAt saMsArameM AtI nahIM / AtmA svAnubhava-gocara hai, vaha cakSuse dikhAI detI nahIM; indriyase rahita jJAna hI use jAnatA hai / jo AtmAke upayogakA manana kare vaha mana hai saMlagnatAke kAraNa mana bhinna kahA jAtA hai / saMkalpa-vikalpa tyAga deneko ' upayoga' kahate haiM / jJAnakA AvaraNa karanevAlA nikAcita karma jisane na bA~dhA ho use satpuruSakA bodha lagatA hai / AyukA baMdha ho to vaha rukatA nhiiN| jIvane ajJAna pakar3a rakkhA hai, isa kAraNa upadeza lagatA nhiiN| kyoMki AvaraNake kAraNa laganekA koI rAstA hI nahIM / jabataka lokake abhinivezakI kalpanA karate raho tabataka AtmA U~cI uThatI nahIM aura tabataka kalyANa bhI hotA nahIM / bahutase jIva satpuruSake bodhako sunate haiM, parantu unheM vicAra karanekA yoga banatA nhiiN| - indriyoMke nigrahakA na honA, kula-dharmakA Agraha, mAna-zlAghAkI kAmanA, amadhyasthabhAva yaha kadAgraha hai / usa kadAgrahako jIva jabataka nahIM chor3atA tabataka kalyANa hotA nahIM / nava pUrvoko par3hA to bhI jIva bhaTakA ! caudaha rAjU loka jAnA, parantu dehameM rahanevAlI AtmAko na pahicAnA, isa kAraNa bhaTakA! jJAnI-puruSa samasta zaMkAoMkA nivAraNa kara sakatA hai| parantu pAra honekA sAdhana to satpuruSakI dRSTise calanA hI hai, aura to hI duHkha nAza hotA hai| Aja bhI jIva yadi puruSArtha kare to AtmajJAna ho jAya / jise Atma-jJAna nahIM, usase kalyANa hotA nhiiN| vyavahAra jisakA paramArtha hai, vaise Atma-jJAnIkI AjJAse calanepara AtmA lakSameM AtI haikalyANa hotA hai| __ AtmajJAna sahaja nhiiN| paMcIkaraNa, vicArasAgarako par3hakara kathanamAtra mAnanese jJAna hotA nhiiN| jise anubhava huA hai, aise anubhavIke Azrayase, use samajhakara usakI AjJAnusAra AcaraNa kare to jJAna ho / samajhe binA rAstA bahuta vikaTa hai| hIrA nikAlaneke liye khAnake khodanemeM to mehanata hai, para hIreke lenemeM mehanata nhiiN| usI taraha AtmAsaMbaMdhI samajhakA AnA durlabha hai, nahIM to AtmA kucha dUra nahIM; bhAna nahIM isase vaha dUra mAlUma hotI hai| jIvako kalyANa karane na karanekA bhAna nahIM hai, aura apanepanakI rakSA karanI hai| cauthe guNasthAnameM graMthi-bheda hotA hai| jo gyArahaveMmeMse par3atA hai use upazama samyaktva kahA jAtA hai| lobha cAritrake girAnevAlA hai / cauthe guNasthAnameM upazama aura kSAyika donoM hote haiN| upazama arthAt sattAmeM AvaraNakA rahanA / kalyANake sacce sacce kAraNa jIvake vicArameM nahIM / jo zAstra vRttiko nyUna kareM nahIM, vRttiko saMkucita kareM nahIM, parantu ulTI usakI vRddhi hI kareM, vaise zAstroMmeM nyAya kahA~se ho sakatA hai ? vrata denevAle aura vrata lenevAle donoMko hI vicAra tathA upayoga rakhanA cAhiye / upayoga rakkhe nahIM aura bhAra rakkhe to nikAcita karma ba~dhe / 'kama karanA', parigrahakI maryAdA karanI, yaha jisake manameM ho vaha zithila karma bA~dhattA hai| pApa karanepara koI mukti hotI nhiiN| kevala eka vratako lekara jo ajJAnako dUra karanA cAhatA hai, aise jIvako ajJAna kahatA hai ki tere kitanA hI cAritra maiM khA gayA hai usameM yaha to kyA bar3I bAta hai! ' Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 upadeza-chAyA - jo sAdhana koI batAve, ve sAdhana pAra honeke sAdhana hoM to hI ve satsAdhana hai, bAkI to saba niSphala sAdhana haiM / vyavahArameM ananta bAdhAyeM AtI haiM to phira pAra kisa taraha pdd'e| koI AdamI jaldI jaldI bole to vaha kaSAyI kahA jAtA hai, aura koI dhIrajase bole to usameM zAnti mAlUma hotI hai| parantu aMtarpariNAma ho to hI zAnti kahI jA sakatI hai| jise soneke liye eka bistarA-bhara cAhiye, vaha dasa ghara phAlatU rakkhe to usakI vRtti kaba saMkucita hogI ! jo vRtti roke use pApa nahIM / bahutase jIva aise haiM jo isa tarahake kAraNoMko ikaTThA karate haiM ki jisase vRtti na ruke-isase pApa nahIM ruktaa| bhAdrapada sudI 15, 1952 caudaha rAjU lokakI jo kAmanA hai vaha pApa hai, isaliye pariNAma dekhanA cAhiye / kadAcit aisA kaho ki caudaha rAjU lokakI to khabara bhI nahIM, to bhI jitanekA vicAra kiyA utanA to nizcita pApa huA / muniko eka tinakeke grahaNa karanekI bhI chUTa nahIM / gRhastha itanA grahaNa kare to use utana' hI pApa hai| jar3a aura AtmA tanmaya nahIM hote / sUtakI A~TI sUtase kucha judI nahIM hotI, parantu oNTI kholanemeM kaThinatA hai, yadyapi sUta ghaTatA bar3hatA nahIM hai| usI taraha AtmAmeM A~TI par3a gaI hai| satpuruSa aura satzAstra yaha vyavahAra kucha kalpita nahIM / sadguru-satzAstrarUpI vyavahArase jaba nija-svarUpa zuddha ho jAya, taba kevalajJAna hotA hai / nija-svarUpake jAnanekA nAma samakita hai / satpuruSake vacanakA sunanA durlabha hai, zraddhAna karanA durlabha hai, vicAra karanA durlabha hai, to phira anubhava karanA durlabha ho, isameM navInatA hI kyA hai ! ___ upadeza-jJAna anAdi kAlase calA AtA hai / akelI pustakase jJAna nahIM hotA / yadi pustakase jJAna hotA ho to pustakako hI mokSa ho jAya ! sadgurukI AjJAnusAra calanemeM bhUla ho jAya to pustaka kevala avalambanarUpa hai / caitanyabhAva lakSyameM A jAya to cetanatA prApta ho jAya; cetanatA anubhavagocara hai / sadgurukA vacana zravaNa kare, manana kare aura use AtmAmeM pariNamAve to kalyANa ho jaay| jJAna aura anubhava ho to mokSa ho jAya / vyavahArakA niSedha karanA nahIM cAhiye / akele vyavahArako hI lage rahanA nahIM caahiye| Atma-jJAnakI bAta, jisase vaha sAmAnya ho jAya-isa taraha karanI yogya nahIM / Atma-jJAnakI bAta ekAMtameM kahanI cAhiye / AtmAkA astitva vicArameM Ave to anubhavameM AtA hai, nahIM to usameM zaMkA hotI hai / jaise kisI AdamIko adhika paTala honese dikhAI nahIM detA, usI taraha AvaraNakI saMlamatAke kAraNa AtmAko dikhAI nahIM detA / nIMdameM bhI AtmAko sAmAnyarUpase jAgRti rahatI hai / AtmA sampUrNarUpase sotI nahIM, use AvaraNa A jAtA hai / mAsmA ho to jJAna honA saMbhava hai| jaba ho to phira jJAna kise ho ! * apaneko apanA bhAna honA-apaneko apanA jJAna honA-vaha jIvanmukta honA hai| Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra caitanya eka ho to bhrAnti kise huI samajhanI cAhiye ! mokSa kise huI samajhanI cAhiye ! samasta caitanyakI jAti eka hai, parantu pratyeka caitanyakA svataMtrarUpase judA caitanya hai / caitanyakA svabhAva eka hai / mokSa svAnubhava-gocara hai / nirAvaraNameM bheda nahIM / paramANu ekatrita na hoM, arthAt AtmA aura paramANukA saMbaMdha na honA mukti hai; parasvarUpameM milanekA nAma mukti nahIM hai| kalyANa karane na karanekA to bhAna nahIM, parantu jIvako apanApana rakhanA hai / baMdha kabataka hotA hai| jIva caitanya na ho tabataka / ekendriya Adi yonimeM bhI jIvakA jJAna-svabhAva sarvathA lupta nahIM ho jAtA, aMzase khulA hI rahatA hai / anAdi kAlase jIva ba~dhA huA hai / nirAvaraNa honeke pazcAt vaha ba~dhatA nhiiN| maiM jAnatA hU~' aisA jo abhimAna hai vahI caitanyakI azuddhatA hai| isa jagatmeM baMdha aura mokSa na hotA to phira zrutikA upadeza kisake liye hotA ! AtmA svabhAvase sarvathA niSkriya hai, prayogase sakriya hai / jisa samaya nirvikalpa samAdhi hotI hai usI samaya niSkriyatA kahI hai| nirvivAdarUpase vedAntake vicAra karane meM bAdhA nahIM / AtmA ahaMtapadakA vicAra kare to arhata ho jAya / siddhapadakA vicAra kare to siddha ho jAya / AcAryapadakA vicAra kare to AcArya ho jAya / upAdhyAyakA vicAra kare to upAdhyAya ho jAya / strIrUpakA vicAra kare to AtmA strI ho jAya; arthAt AtmA jisa svarUpakA vicAra kare tadrUpa bhAvAtmA ho jAtI hai / AtmA eka hai athavA aneka haiM, isakI cintA nahIM karanA / hameM to isa vicArakI z2arUrata hai ki maiM eka hU~' / jagatbharako ikaTThA karanekI kyA z2arUra hai ! eka-anekakA vicAra bahuta dUra dazAke pahu~caneke pazcAt karanA cAhiye / jagat aura AtmAko svapnameM bhI eka nahIM mAnanA / AtmA acala hai, nirAvaraNa hai| vedAnta sunakara bhI AtmAko pahicAnanA cAhiye / AtmA sarvavyApaka hai, athavA AtmA deha-vyApaka hai, yaha anubhava pratyakSa anubhavagamya hai / saba dharmIkA tAtparya yahI hai ki AtmAko pahicAnanA cAhiye / dUsare jo saba sAdhana haiM ve jisa agaha cAhiye ( yogya haiM), unheM jJAnIkI AjJApUrvaka upayoga karanese adhikArI jIvako phala hotA hai| dayA Adi AtmAke nirmala honeke sAdhana haiN| mithyAtva, pramAda, avata, azubha yoga, ye anukramase dUra ho jaoNya to satpuruSakA vacana AtmAmeM praveza kare; usase samasta doSa anukramase nAza ho jaoNya / AtmajJAna vicArase hotA hai / satpuruSa to pukAra pukAra kara kaha gaye haiN| parantu jIva loka-mArgameM par3A huA hai, aura use lokottara mArga mAna rahA hai| isase kisI bhI taraha doSa dUra nahIM hotaa| lokakA bhaya chor3akara satpuruSoMke vacana AtmAmeM praveza kareM to saba doSa dUra ho jaoNya / jIvako ahaMbhAva lAnA nahIM cAhiye / mAna-bar3AI aura mahattAke tyAge binA samyakmArga AtmAmeM praveza nahIM krtaa| - brahmacaryake viSayameM:-paramArthake kAraNa nadI utaraneke liye muniko ThaMDe pAnIkI AjJA dI hai, parantu abrahmacaryakI AjJA nahIM dI, aura usake liye kahA hai ki alpa AhAra karanA, upavAsa karanA, ekAMtara karanA, aura antameM z2ahara khAkara mara jAnA, parantu brahmacarya bhaMga nahIM karanA / . jise dehakI mUrchA ho use kalyANa kisa taraha mAlUma ho sakatA hai ! sarpa kATa khAya aura bhaya na ho to samajhanA cAhiye ki AtmajJAna pragaTa huA hai| AtmA ajara amara hai| maiM' marane Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 641]. . upadeza chAyA vAlA nahIM, to phira maraNakA bhaya kyA hai ! jisakI dehakI mUrchA calI gaI hai use Atma-jJAna huA kahA jAtA hai| praznaH-jIvako kisa taraha bartAva karanA cAhiye ! uttaraH-jisa taraha satsaMgake yogase AtmAko zuddhatA prApta ho usa taraha / parantu sadA satsaMgakA yoga nahIM milatA / jIvako yogya honeke liye hiMsA nahIM karanA, satya bolanA, binA diyA huA nahIM lenA, brahmacarya pAlanA, parigrahakI maryAdA karanI, rAtribhojana nahIM karanA-ityAdi sadAcaraNako, jJAniyoMne zuddha aMtaHkaraNase karanekA vidhAna kiyA hai / vaha bhI yadi AtmAkA lakSa rakhakara kiyA jAtA ho to upakArI hai, nahIM to usase kevala puNya-yoga hI prApta hotA hai / usase manuSyabhava milatA hai, devagati milatI hai, rAja milatA hai, eka bhavakA sukha milatA hai, aura pIchese cAroM gatiyoMmeM bhaTakanA par3atA hai / isaliye jJAniyoMne tapa Adi jo kriyAyeM AtmAke upakArake liye, ahaMkArarahita bhAvase karaneke liye kahIM haiM, unheM paramajJAnI svayaM bhI jagatke upakArake liye nizcayarUpase sevana karatA hai / mahAvIrasvAmIne kevalajJAna utpanna honeke bAda upavAsa nahIM kiyA, aisA kisI bhI jJAnIne nahIM kiyaa| phira bhI logoMke manameM yaha na ho ki jJAna honeke pazcAt khAnA-pInA saba eka-sA hai--itaneke liye hI antima samaya tapakI AvazyakatA batAneke liye upavAsa kiyA; dAnake siddha karaneke liye dIkSA leneke pahile svayaM ekavarSIya dAna diyA / isase jagatko dAna siddha kara dikhAyA; mAtA-pitAkI sevA siddhakara dikhAI / dIkSA jo choTI vayameM na lI vaha bhI upakArake liye hI, nahIM to apaneko karanA na karanA donoM hI samAna haiN| jo sAdhana kahe haiM, ve AtmalakSa karaneke liye haiN| parake upakArake liye hI jJAnI sadAcaraNa sevana karatA hai| . hAlameM jainadarzanameM bahuta samayase avyavahRta ku~ekI taraha AvaraNa A gayA hai| koI jJAnI-puruSa nahIM hai / kitane hI samayase koI jJAnI nahIM huA, anyathA usameM itanA adhika kadAgraha nahIM ho jAtA / isa paMcamakAlameM satpuruSakA yAga milanA durlabha hai, aura usameM hAlameM to vizeSa durlabha dekhanemeM AtA hai / prAyaH pUrvake saMskArI jIva dekhanemeM Ate nahIM / bahutase jIvoMmeM koI koI hI saccA mumukSu-jijJAsu-dekhanemeM AtA hai / bAkI to tIna prakArake jIva dekhanemeM Ate haiM; jo bAhya dRSTise yukta haiM: 1. 'kriyA karanA nahIM cAhiye kriyAse basa devagati milatI hai, usase anya kucha prApta nahIM hotaa| jisase cAra gatiyoMkA bhramaNa dUra ho, vahI satya hai'-aisA kahakara sadAcaraNako kevala puNyakA hetu mAna use nahIM karate, aura pApake kAraNoMkA sevana karate hue aTakate nahIM / aise jIvoMko kucha karanA hI nahIM hai, aura basa bar3I bar3I bAteM karanA hai / ina jIvoMko 'ajJAnavAdI' rUpameM rakkhA jA sakatA hai| 2. 'ekAnta kriyA karanA cAhiye, usIse kalyANa hogA,'-isa prakAra mAnanevAle ekAnta vyavahArameM kalyANa mAnakara kadAgraha nahIM chor3ate / aise jIvoMko 'kriyAvAdI' athavA 'kriyAjada' samajhanA cAhiye / kriyA-jar3ako AtmAkA lakSa nahIM hotaa| Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [646 3, 'hamako AtmajJAna hai / AtmAko bhrAnti hotI hI nahIM, AtmA kartA bhI nahIM, aura bhokA bhI nahIM, isaliye vaha kucha bhI nahIM isa prakAra bolanevAle 'zuSka adhyAtmI' zUnya jJAnI hokara anAcAra sevana karate hue rukate nhiiN| isa taraha hAlameM tIna prakArake jIva dekhanemeM Ate haiN| jIvako jo kucha karanA hai, vaha AtmAke upakArake liye hI karanA hai-yaha bAta ve bhUla gaye haiM / hAlameM jainoMmeM caurAsIse sau gaccha ho gaye haiM / una sabameM kadAgraha ho gayA hai, phira bhI ve saba kahate haiM ki 'jainadharma hamArA hai'| 'paDikamAmi, niMdAmi' Adi pAThakA lokameM, vartamAnameM aisA artha ho gayA mAlUma hotA hai ki 'maiM AtmAko vismaraNa karatA huuN'| arthAt jisakA artha-upakAra-karanA hai, usIko-AtmAko hI-vismaraNa kara diyA hai| jaise bArAta car3ha gaI ho, aura usameM taraha tarahake vaibhava vagairaha saba kucha hoM, parantu yadi eka vara na ho to bArAta zobhita nahIM hotI, vara ho to hI zobhita hotI hai; usI taraha kriyA vairAgya Adi, yadi AtmAkA jJAna ho to hI zobhAko prApta hote haiM, nahIM to nahIM hote / jainoMmeM hAlameM AtmAkI vismRti ho gaI hai| sUtra, caudaha pUrvokA jJAna, munipanA, zrAvakapanA, hajAroM tarahake sadAcaraNa, tapazcaryA Adi jo jo sAdhana, jo jo mehanata, jo jo puruSArtha kahe haiM ve saba eka AtmAko pahicAnaneke liye haiM / vaha prayatna yadi AtmAko pahicAnaneke liye-khoja nikAlaneke liye-AtmAke liye ho to saphala hai, nahIM to niSphala hai| yadhapi usase bAhya phala hotA hai, parantu cAra gatiyoMkA nAza hotA nhiiN| jIvako satpuruSakA yoga mile, aura lakSa ho to vaha jIva sahajameM hI yogya ho jAya, aura bAdameM yadi sadgurukI AsthA ho to samyaktva utpanna ho| zama-krodha AdikA kRza par3a jaanaa| saMvega mokSamArgake sivAya anya kisI icchAkA na honaa| nirveda-saMsArase thaka jAnA--saMsArase aTaka jAnA / AsthA-sacce gurukI-sadgurukI-AsthA honaa| anukaMpA-saba prANiyoMpara samabhAva rakhanA-nirvaira buddhi rakhanA / ye guNa samakitI jIvameM svAbhAvika hote haiM / prathama sacce puruSakI pahicAna ho to bAdameM ye cAra guNa Ate haiM / vedAntameM vicAra karaneke liye SaT saMpattiyoM batAI hai| viveka vairAgya Adi sadguNa prApta honeke bAda jIva yogya-mumukSu-kahA jAtA hai / samakita jo hai vaha dezacAritra hai-eka dezase kevalajJAna hai| zAstrameM isa kAlameM mokSakA sarvathA niSedha nhiiN| jaise relagAvIke rAstese iSTa mArgapara jaldI pahu~ca jAte haiM aura paidalake graste derameM pahu~cate hai, usI taraha isa kAlameM mokSakA rAstA paidalake rAsteke samAna ho, aura isase vahA~ na pA~ca sakeM, yaha koI bAta nahIM hai| jaldI caleM to jaldI pahu~ca jaoNya-rAstA kucha baMda nahIM hai| isI taraha mokSamArga hai, usakA nAza nahIM / ajJAnI akalyANake mArgameM kalyANa mAna svacchaMda kalpanA kara, jIvoMkA pAra honA baMda karA detA hai / ajJAnIke rAgI bholebhAle jIva bhavAnIke kahe anusAra cakate. Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1] upadeza-chAyA . hai aura usa prakArake karmase bA~dhe hue donoM kugatiko prApta hote haiM / aisI muzkila jaina logoMmeM vizeSa ho gaI hai| naya AtmAke samajhaneke liye kahe haiM, parantu jIva to nayavAdameM hI gutha jAte haiM / AtmAko samajhate hue nayameM guMtha jAnese vaha prayoga ulTA hI ho gyaa| samakitadRSTi jIvako 'kevalajJAna' kahA jAtA hai| use vartamAnameM bhAna huA hai, isaliye 'deza-kevalajJAna' kahA jAtA hai| bAkI to AtmAkA bhAna honA hI kevalajJAna hai / vaha isa taraha kahA jAtA hai:-samakitadRSTiko jaba AtmAkA bhAna ho taba use kevalajJAnakA bhAna pragaTa huA, aura jaba usakA bhAna pragaTa ho gayA, to kevalajJAna avazya honA cAhiye, isaliye isa apekSAse samakitadRSTiko kevalajJAna kahA hai| samyaktva huA arthAt jamIna jotakara bIja bo diyA; vRkSa huA, phala Aye, phala thor3e hI khAye, aura khAte khAte Ayu pUrNa ho gaI; to phira aba dUsare bhavameM phala khAveMge / isaliye kevalajJAna' isa kAlameM nahIM-nahIM, aisA viparIta mAna nahIM lenA, aura nahIM khnaa| samyaktva prApta honese anaMtabhava dUra hokara eka bhava bAkI raha jAtA hai, isaliye samyaktva utkRSTa hai / AtmAmeM kevalajJAna ha, parantu AvaraNa dUra honepara kevalajJAna hotA hai / isa kAlameM sampUrNa AvaraNa dUra nahIM hotA-eka bhava bAkI raha jAtA hai| arthAt jitanA kevalajJAnAvaraNIya dUra ho, utanA hI kevalajJAna hotA hai / samakita Anepara, bhItarameM-aMtarameMdazA badala jAtI hai; kevalajJAnakA bIja pragaTa hotA hai| sadguru binA mArga nahIM, aisA mahAn puruSoMne kahA hai / yaha upadeza binA kAraNa nahIM kiyA / ____samakitI arthAt mithyAtvase mukta; kevalajJAnI arthAt cAritrAvaraNase sampUrNarUpase mukta; aura siddha arthAt deha Adise sampUrNarUpase mukta / . prazna:-karma kisa taraha kama hote haiM ! uttaraH-krodha na kare, mAna na kare, mAyA na kare, lobha na kare--usase karma kama hote haiM / bAhya kriyA karU~gA to manuSya janma milegA, aura kisI dina satpuruSakA saMyoga hogaa| praznaH-vrata-niyama karane cAhiye yA nahIM ! uttaraH-vrata-niyama karane cAhiye / parantu usakI sAtha jhagar3A, kalaha, lar3ake bacce, aura gharameM mArAmArI nahIM karanA cAhiye / U~cI dazA pAneke liye hI vrata-niyama karane caahiye| sacce-jhUThekI parIkSA karaneke Upara eka sacce bhaktakA dRSTAntaH eka rAjA bahuta bhaktivAlA thaa| vaha bhaktoMkI bahuta sevA kiyA karatA thA / bahutase bhaktoMko anna-vana Adise poSaNa karaneke kAraNa bahutase bhakta ikaDe ho gaye / pradhAnane socA ki rAjA vicArA bholA hai, aura bhakta loga Thaga haiM; isaliye isa bAtakI rAjAko parIkSA karAnI cAhiya / parantu isa samaya to rAjAko inapara bahuta prema hai, isaliye vaha mAnegA nahIM, isaliye kisI dUsare avasarapara bAta kA~gA / aisA vicAra kucha samaya Thaharakara kisI avasarake milanepara usane rAjAse kahA- Apa. bahuta samayase saba bhaktoMkI eka-sI sevA-cAkarI karate haiM, parantu unameM koI bar3A hogA aura koI choTA hogaa| isaliye sabakI parIkSA karake hI bhakti karanA cAhiye / ' rAjAne isa bAtako svIkAra kiyA aura pUchA ki to phira kyA karamA cAhiye / rAjAkI AjJA lekara pradhAnane jo do haz2Arabhakta the una sabako Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [643 ikaDA karake kahalavAyA ki Apa saba loga daravAjeke bAhara AveM, kyoMki rAjAko telakI z2arUrata hai isaliye Aja bhakta-tela nikAlanA hai| tuma saba loga bahuta dinoMse rAjAke mAla-masAle khA rahe ho, to Aja rAjAkA itanA kAma tumheM avazya karanA cAhiye / jaba bhaktoMne, ghANImeM DAlakara tela nikAlanekI bAta sunI to sabake saba bhAga gaye aura adRzya ho gye| unameM eka saccA bhakta thA, usane vicAra kiyA ki rAjAkA namaka khAyA hai to usakI namakaharAmI kaise kI jA sakatI hai ! rAjAne paramArtha samajhakara anna diyA hai, isaliye rAjA cAhe kucha bhI kare, use karane denA cAhiye / yaha vicAra kara ghANIke pAsa jAkara usane kahA ki 'Apako bhakta-tela nikAlanA ho to nikAliye' / pradhAnane rAjAse kahA-'dekhiye, Apa saba bhaktoMkI sevA karate the, parantu Apako sacce-jhUThekI parIkSA na thii'| dekho, isa taraha, sacce jIva to virale hI hote haiM, aura vaise virale sacce sadgurukI bhakti zreyaskara hai| sacce sadgurukI bhakti mana vacana aura kAyAse karanI cAhiye / eka bAta jabataka samajhameM na Ave tabataka dUsarI bAta sunanA kisa kAmakI ! sune hueko bhUlanA nhiiN| jaise eka bAra jo bhojana kiyA hai, usake pace binA dUsarA bhojana nahIM karanA cAhiye / tapa vagairaha karanA koI mahAbhArata bAta nahIM, isaliye tapa karanevAleko ahaMkAra karanA nahIM cAhiye / tapa yaha choTemeM choTA hissA hai| bhUkhe maranA aura upavAsa karanekA nAma tapa nahIM / bhItarase zuddha aMtaHkaraNa ho to tapa kahA jAtA hai; aura to mokSagati hotI hai| bAhya tapa zarIrase hotA hai| tapa chaha prakArakA hai:-1 aMtarvRtti honA, 2 eka Asanase kAyAko baiThAnA, 3 kama AhAra karanA, 4 nIrasa AhAra karanA aura vRttiyoMkA saMkucita karanA, 5 saMlInatA aura 6 AhArakA tyaag| tithike liye upavAsa nahIM karanA, parantu AtmAke liye upavAsa karanA cAhiye / bAraha prakArakA tapa kahA hai| usameM AhAra na karanA, isa tapako jihvA indriyako vaMza karanekA upAya samajhakara kahA hai| jilA indriya vaza kI to yaha samasta indriyoMke vazameM honekA nimitta hai| upavAsa karo to usakI bAta bAhara na karo, dUsarekI nindA na karo, krodha na kro| yadi isa prakArake doSa kama hoM to mahAn lAbha ho / tapa Adi AtmAke liye hI karane cAhiye-lokake dikhAneke liye nahIM / kaSAyake ghaTaneko tapa kahA hai| laukika dRSTiko bhUla jAnA cAhiye / saba koI sAmAyika karate haiM, aura kahate haiM ki jo jJAnI svIkAra kare vaha satya hai| samakita hogA yA nahIM, use bhI yadi jJAnI svIkAra kare to saccA hai / parantu jJAnI kyA svIkAra kare ! ajJAnIse svIkAra karane jaisA hI tumhArA sAmAyika, vrata aura samakita hai| arthAt vAstavika sAmAyika, vrata aura samakita tumhAremeM nahIM / mana vacana aura kAyA vyavahAra-samatAmeM sthira raheM, yaha samakita nahIM hai| jaise nIMdameM sthira yoga mAlUma hotA hai, phira bhI vastutaH vaha. sthira nahIM hai, aura isa kAraNa vaha samatA bhI nahIM hai| mana vacana aura kAyA caudaha guNasthAnataka hote haiN| mana to kArya kiye binA baiThatA hI nhiiN| kevalIke manayoga capala hotA hai, parantu AtmA capala nahIM hotI / AtmA cauthe guNasthAnakameM capala hotI hai, parantu sarvathA nhiiN| 'jJAna' arthAt AtmAko yAthAtathya jAnanA / 'darzana' arthAt AtmAkI yAthAtathya pratIti / Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 559 upadeza chAyA cAritra' arthAt AtmAkA sthira honaa| AtmA aura sadguruko eka hI samajhanA caahiye| yaha bAta vicArase grahaNa hotI hai / vaha vicAra yaha ki deha athavA dehake samAna dUsarA bhAva sadguru nahIM, parantu sadgurukI AtmA hI sadguru hai| jisane AtmasvarUpa lakSaNase, guNase, aura vedanase pragaTa anubhava kiyA hai, aura vahI pariNAma jisakI AtmAkA ho gayA hai, vaha AtmA aura sadguru eka hI haiM, aisA samajhanA cAhiye / pUrvameM jo ajJAna ikaDA kiyA hai, vaha dUra ho to jJAnIkI apUrva vANI samajhameM aaye| mithyAvAsanA-dharmake mithyA svarUpakA saccA samajhanA / tapa Adi bhI jJAnakI kasauTI hai / sAtA-zIla AcaraNa rakkhA ho aura asAtA A jAya to jJAna maMda ho jAtA hai| vicAra binA indriyA~ vaza nahIM hotI / avicArase indriyA~ daur3atI haiM / nivRtti ke liye upavAsa karanA batAyA hai| hAlameM bahutase ajJAnI jIva upavAsa karake dukAnapara baiThate haiM, aura use pauSadha batAte haiN| aise kalpita pauSadha jIvane anAdikAlase kiye haiN| una sabako jJAniyoMne niSphala ThaharAyA hai| jaba strI, ghara, bAla-bacce bhUla jAya, usI samaya sAmAyika kiyA kahA jAtA hai / vyavahAra-sAmAyika bahuta niSedha karane yogya nahIM; yadyapi jIvane vyavahArarUpa sAmAyikako ekadama jar3a banA DAlA hai| use karanevAle jIvoMko khabara bhI nahIM hotI ki isase kalyANa kyA hogA ? pahile samyaktva cAhiye / jisa vacanake sunanese AtmA sthira ho usa satpuruSakA vacana zravaNa ho to pIchese samyaktva hotA hai| sAmAnya vicArako lekara indriyA~ vaza karaneke liye chaha kAyakA AraMbha kAyAse na karate hue jaba vRtti nirmala hotI hai, taba sAmAyika ho sakatA hai| bhavasthiti, paMcamakAlameM mokSakA abhAva Adi zaMkAoMse jIvane bAhya vRtti kara rakkhI hai / parantu yadi jIva aisA puruSArtha kare, aura paMcamakAla mokSa hote samaya hAtha pakar3ane Ave, to usakA upAya hama kara leMge / vaha upAya koI hAthI nahIM, athavA jAjvalyamAna agni nahIM / muphtameM hI jIvako bhar3akA rakkhA hai / jIvako puruSArtha karanA nahIM, aura usako lekara bahAnA DhU~DhanA hai / ise apanA hI doSa samajhanA cAhiye / samatAkI vairAgyakI bAteM sunanI aura vicAranI cAhiye / bAhya bAtoMko jaise bane vaise chor3a denA cAhiye / jIva pAra honekA abhilASI ho, aura sadgurukI AjJAse pravRtti kare to samasta vAsanAyeM dUra ho jAya / sadgurukI AjJAmeM saba sAdhana samA gaye haiM / jo jIva pAra honeke abhilASI hote haiM, unameM saba vAsanAoMkA nAza ho jAtA hai / jaise koI sau pacAsa kosa dUra ho, to vaha do cAra dinameM ghara Akara mila sakatA hai, paraMtu jo lAkhoM kosa dUra ho vaha ekadama ghara Akara kaise mila sakatA hai ! usI taraha yaha jIva kalyANamArgase thor3A dUra ho to vaha kabhI kalyANa prApta kara sakatA hai, parantu yadi vaha ekadama hI ulTe rAste ho to kahA~se pAra ho sakatA hai! ... deha AdikA abhAva honA-mUrchAkA nAza honA-hI mukti hai| jisakA eka bhava bAkI rahA ho use dehakI itanI adhika ciMtA ucita nahIM / ajJAna dUra honeke pazcAt eka bhavakI kucha kImata nhiiN| lAkhoM bhava cale gaye to phira eka bhava to kisa.hisAbameM hai!. Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra kisIko ho to mithyAtva aura mAne vaha chahA-sAtavA~ guNasthAnaka, to usakA kyA karanA ! cauthe guNasthAnakI sthiti kaisI hotI hai ! gaNadharake samAna mokSamArgakI parama pratIti Ave ( aisii)| pAra honekA abhilASI ho vaha sira kATakara dete hue pIche nahIM htttaa| jo zithila ho vaha jo thor3e kulakSaNa hoM unheM bhI nahIM chor3a sakatA / vItarAga bhI jisa vacanako kahate hue Dare haiM, use ajJAnI svacchaMdatAse kahatA hai, to vaha phira kaise chUTegA ! mahAvIrasvAmIke dIkSAke varaghor3ekI bAtakA svarUpa yadi vicAreM to vairAgya ho| yaha bAta adbhuta hai| ve bhagavAn apramAdI the| unheM cAritra rahatA thA, parantu jisa samaya unhoMne bAhya cAritra grahaNa kiyA, usa samaya ve mokSa gaye / avirati ziSya ho to usakA Adara satkAra kaise kiyA jAya ! koI rAga-dveSa nAza karaneke liye nikale, aura use to kAmameM hI le liyA, to rAga-dveSa kahA~se dUra ho sakate haiM ! jinabhagavAnke AgamakA jo samAgama huA ho vaha apane kSayopazamake anusAra hotA hai, parantu vaha sadguruke anusAra nahIM hotaa| sadgurukA yoga milanepara jo usakI AjJAnusAra calA, usakA rAga-dveSa sacamuca dUra ho gyaa| gaMbhIra rogake dUra karaneke liye asalI davA turata hI phala detI hai / jvara to eka hI do dinameM dUra ho jAtA hai| mArga aura unmArgakI parIkSA honI cAhiye / 'pAra honekA abhilASI' isa zabdakA prayoga karo to abhavyakA prazna hI nahIM uThatA / abhilASImeM bhI bheda haiN| praznaH-satpuruSakI kisa taraha parIkSA hotI hai ! uttaraH-satpuruSa apane lakSaNoMse pahicAne jAte haiM / satpuruSoMke lakSaNaH-unakI vANImeM pUrvApara avirodha hotA hai; ve krodhakA jo upAya batAveM, usase krodha dUra ho jAtA hai| mAnakA jo upAya batAyeM, usase mAna dUra ho jAtA hai / jJAnIkI vANI paramArtharUpa hI hotI hai / vaha apUrva hai| jJAnIkI vANI dUsare ajJAnIkI vANIke Upara Upara hI hotI hai| jabataka jJAnIkI vANI sunI nahIM, tabataka sUtra bhI nIrasa jaise mAlUma hote haiM / sadguru aura asadgurukI parIkSA, sone aura pItalakI kaMThIkI parIkSAkI taraha honI caahiye| yadi pAra honekA abhilASI ho, aura sadguru mila jAya to karma dUra ho jAte haiM / sadguru karma dUra karanekA kAraNa hai / karma bA~dhaneke kAraNa mileM to karma baMdhate haiM, aura karma dUra honeke kAraNa mileM to karma dUra hote haiN| jo pAra honekA abhilASI ho vaha bhavasthiti Adike AlaMbanako mithyA kahatA hai| pAra honekA abhilASI kise kahA jAya ! jisa padArthako jJAnI jahara kaheM, use jahara samajhakara chora de, aura jJAnIkI AjJAkA ArAdhana kare, use pAra honekA abhilASI kahA jAtA hai| upadeza sunaneke liye, sunaneke abhilASIne karmarUpa gudar3iyA oda rakkhI hai, usase upadezarUpa chakar3I nahIM lagatI / tathA jo pAra honekA abhilASI hai usane dhotIrUpa karma oda rakhe haiM, isase usapara upadezarUpa lakar3I AdimeM hI asara karatI hai| zAstrameM abhavyake tAranese pAra ho jAya, aisA nahIM kahA / caubhaMgImeM yaha artha nahIM hai / dU~DhiyAoMke gharamazI nAmaka munine isakI TIkA kI hai| Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA svayaM to pAra huA nahIM aura dUsaroMko pAra utAratA hai, isakA artha aMdhamArga batAne jaisA hai / asadguru isa prakArakA mithyA AlaMbana dete haiM* ! jambUdvIpaprajJapti nAmaka jainasUtrameM aisA kahA hai ki isa kAlameM mokSa nahIM / isake Uparase yaha na samajhanA cAhiye ki mithyAtvakA dUra honA aura usa mithyAtvake dUra honerUpa bhI mokSa nahIM hai / mithyAtvake dUra honerUpa mokSa hai; parantu sarvathA arthAt AtyaMtika deharahita mokSa nahIM hai| isake Uparase yaha kahA jA sakatA hai ki isa kAlameM sarva prakArakA kevalajJAna nahIM hotA, parantu isakA artha yaha nahIM hai ki isa kAlameM samyaktva bhI na hotA ho| isa kAlameM mokSake na honekI aisI vAteM koI kare to unheM sunanA bhI nahIM / sApuruSakI bAta puruSArthako maMda karanekI nahIM hotI-puruSArthako uttejana denekI hI hotI hai| z2ahara aura amRta donoM samAna haiM, aisA jJAniyoMne kahA ho, to vaha apekSita hI hai / z2ahara aura amRtako samAna kahanese kucha z2aharakA grahaNa karanA batAyA hai, yaha bAta nahIM / isI taraha zubha aura azubha kriyAoMke saMbaMdhameM samajhanA cAhiye / zubha aura azubha kriyAkA niSedha kiyA ho to vaha mokSakI apekSAse hI hai / kintu usase zubha aura azubha donoM kriyAyeM samAna haiM, yaha samajhakara zubha kriyA bhI nahIM karanA cAhiye-aisA jJAnI-puruSakA kathana kabhI bhI nahIM hotA / satpuruSakA vacana kabhI adharmameM dharma sthApana karanekA nahIM hotaa| jo kriyA karanA use adaMbhapanese, nirahaMkArapanese karanA cAhiye-kriyAke phalakI AkAMkSA nahIM rakhanI cAhiye / zubha kriyAkA koI niSedha kiyA hI nahIM, parantu jahA~ jahA~ kevala bAhya kriyAse hI mokSa svIkAra kiyA hai, vahIM usakA niSedha kiyA hai| zarIra ThIka rahe, yaha bhI eka tarahakI samAdhi hai| mana ThIka rahe, yaha bhI eka tarahakI samAdhi hai / sahaja-samAdhi arthAt bAhya kAraNarahita samAdhi / usase pramAda AdikA nAza hotA hai / jise yaha samAdhi rahatI hai, use koI lAkha rupaye de to bhI use Ananda nahIM hotA; athavA usase koI unheM z2abardastI chIna le to bhI use kheda nahIM hotA / jise sAtA-asAtA donoM samAna haiM, use sahajasamAdhi kahI gaI hai / samakitadRSTiko alpa harSa, alpa zoka kabhI ho bhI jAya, parantu pIchese vaha zAnta ho jAtA hai / use aMgakA harSa nahIM rahatA; jisa taraha use kheda ho vaha usa taraha use pIche khIMca letA hai / vaha vicAratA hai ki isa taraha honA yogya nahIM', aura vaha AtmAkI nindA karatA hai| use harSa-zoka hoM to bhI usakA ( samakitakA ) mUla nAza nahIM hotA / samakitadRSTiko aMzase sahaja pratItike honese sadA hI samAdhi rahatI hai| pataMgakI DorI jaise hAthameM rahatI hai, usI taraha samakitadRSTikI vRttirUpI DorI usake hAthameM hI rahatI hai| samakitadRSTi jIvako sahaja-samAdhi hai / sattAmeM karma bAkI rahe hoM, use phira bhI sahajasamAdhi hI hai / use bAhya kAraNoMse samAdhi nahIM, kintu AtmAmeMse jo moha dUra ho gayA vahI samAdhi hai| mithyAdRSTike hAthameM DorI nahIM, isase vaha bAhya kAraNoMmeM tadAkAra hokara usarUpa ho jAtA hai| samakitadRSTiko bAhya duHkha Anepara bhI kheda nahIM hotaa| yadyapi vaha aisI icchA nahIM karatA ki roga Aye / parantu roga Anepara usake rAga-dveSa pariNAma nahIM hote / * isake bAdake tIna pairegrApha patra nambara 618 meM A gaye hai| -anuvAdaka. Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 - zrImad rAjacandra [643 * zarIrake dharma-roga Adi kevalIke bhI hote haiM, kyoMki vedanIya karmako to sabako bhoganA hI par3atA hai / samakita Aye binA kisIkI sahaja-samAdhi hotI nhiiN| samakita honese hI sahajasamAdhi hotI hai / saMmakita honese sahajameM hI AsaktibhAva dUra ho jAtA hai| usa dazAmeM AsaktibhAvake sahaja niSedha karanese baMdha rahatA nahIM / satpuruSake vacana anusAra-usakI AjJAnusArajo cale use aMzase samakita huA hai / dUsare saba prakArakI kalpanAyeM chor3akara, pratyakSa satpuruSakI AjJAse unake vacana sunanA, unakI saccI zraddhA karanA, aura unheM AtmAmeM praveza karanA cAhiye, to samakita hotA hai / zAstrameM kahI huI mahAvIrasvAmIkI AjJAnusAra calanevAle jIva vartamAnameM nahIM haiN| isaliye pratyakSajJAnI cAhiye / kAla vikarAla hai| kuguruoMne lokako mithyA mArga batAkara bhulA diyA hai--manuSyabhava lUTa liyA hai to phira jIva mArgameM kisa taraha A sakatA hai ! yadyapi kuguruoMne lUTa to liyA hai, parantu usameM una vicAroMkA doSa nahIM, kyoMki unheM usa mArgakI khabara hI nahIM hai / mithyAtvarUpI tillIkI gA~Tha moTI hai, isaliye saba roga to kahA~se dUra ho sakatA hai ! jisakI graMthi chinna ho gaI hai, use sahajasamAdhi hotI hai| kyoMki jisakA mithyAtva naSTa ho gayA hai, usakI mUla gA~Tha hI naSTa ho gaI, aura usase phira anya guNa avazya hI pragaTa ho jAte haiN| * satpuruSakA bodha prApta honA yaha amRta prApta honeke samAna hai| ajJAnI guruoMne bicAre manuSyoMko chUTa liyA hai| kisI jIvako gacchakA Agraha karAkara, kisIko matakA Agraha karAkara, jisase pAra na ho sakeM, aise AlaMbana dekara saba kucha lUTakara vyAkula kara DAlA hai-manuSya bhave hI lUTa liyA hai| samavasaraNase bhagavAnkI pahicAna hotI hai, isa saba mAthApacIko chor3a denA cAhiye / lAkha samavasaraNa hoM, parantu yadi jJAna na ho to kalyANa nahIM hotA; jJAna ho to hI kalyANa hotA hai / bhagavAn manuSya jaise hI manuSya the| ve khAte, pIte, uThate aura baiThate the-ina bAtoMmeM phera nahIM hai / phera kucha dUsarA hI hai / samavasaraNa Adike prasaMga laukika-bhAvanA hai / bhagavAnkA svarUpa aisA nahIM hai| bhagavAnkA svarUpa-sarvathA nirmala AtmA-sampUrNa jJAna pragaTa honepara pragaTa hotA hai| sampUrNa jJAna pragaTa ho jAya yahI bhagavAnakA svarUpa hai| vartamAnameM bhagavAna hotA to tuma use bhI na mAnate / bhagavAnkA mAhAtmya jJAna hai / bhagavAnke svarUpakA citavana karanese AtmA bhAnameM AtI haiM, parantu bhagavAnkI dehase bhAna pragaTa nahIM hotaa| jisake sampUrNa aizvarya pragaTa ho jAya use bhagavAn kahA jAtA hai| jaise yadi bhagavAn maujUda hote aura ve tumheM batAte to tuma unheM bhI na mAnate, isI taraha vartamAnameM jJAnI maujUda ho to vaha bhI nahIM mAnA jaataa| tathA svadhAma pahu~caneke bAda loga kahateM haiM ki aisA jJAnI duA nhiiN| aura pIchese to loga usakI pratimAko pUjate haiM, parantu vartamAnameM usapara prAti bhI nahIM lAte / jIvako jJAnIko pahicAna vartamAnameM hotI nhiiN| samakitakA saccA saccA vicAra kare to nauveM samayameM kevalajJAna ho jAya, nahIM to eka bhavameM kevalajJAna hotA hai; aura antameM pandarahaveM bhavase to kevalajJAna ho hI jAtA hai, isaliye samakita sarvotkRSTa hai / judA judA vicAra-bhedoMko AtmAmeM lAbha honeke liye hI kahA hai, parantu bhedameM hI mAtmAko ghumAneke liye nahIM kahA / harekameM paramArtha honA caahiye| . . . . . . . . Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA 563. samakitIko kevalajJAnakI icchA nhiiN| ___ ajJAnI guruoMne logoMko kumArgapara car3hA diyA hai; ulTA pakar3A diyA hai| isase loga gaccha, kula, Adi laukika bhAvoMmeM tadAkAra ho gaye haiM / ajJAniyoMne lokako ekadama mithyA hI mArga samajhA diyA hai| unake saMgase isa kAlameM aMdhakAra ho gayA hai| hamArI kahI huI hareka-pratyeka-bAtako yAda kara karake vizeSarUpase puruSArtha karanA caahiye| gaccha Adike kadAgrahako chor3a denA cAhiye / jIva anAdi kAlase bhaTaka rahA hai| yadi samakita ho to sahaja hI samAdhi ho jAya, aura antameM kalyANa ho / jIva satpuruSake Azrayase yadi AjJAkA saccA saccA ArAdhana kare, usake Upara pratIti lAve, to avazya hI upakAra ho| . eka ora to caudaha rAjU lokakA sukha ho, aura dUsarI ora siddhake eka pradezakA sukha ho, to bhI siddhake eka pradezakA sukha anaMtagunA ho jAtA hai / vRtti cAhe kisI bhI taraha ho rokanA cAhiye, jJAna-vicArase rokanA. cAhiye, loka-lAjase rokanA cAhiye, upayogase rokanA cAhiye, kisI bhI taraha ho vRttiko rokanA cAhiye / mumukSuoMko, kisI amuka padArthake binA na cale aisA nahIM rakhanA cAhiye / / . jIva jo apanApana mAnatA hai, vahI duHkha hai; kyoMki jahA~ apanApana mAnA aura ciMtA huI ki aba kaise hogA ! aba kaise kareM ! ciMtAmeM jo svarUpa ho jAtA hai, vahI ajJAna hai| vicArake dvArA, jJAnake dvArA dekhA jAya to mAlUma hotA hai ki koI apanA nahIM / yadi ekakI ciMtA karo to samasta jagatkI hI ciMtA karanI caahiye| isaliye hareka prasaMgameM apanApana hote hue rokanA cAhiye, tohI ciMtA kalpanAkama hogI / tRSNAko jaise bane kama karanA cAhiye / vicAra kara karake tRSNAko kama karanA cAhiye / isa dehako kula pacAsa-sau rupayekA to kharca cAhiye, aura usake badale vaha hajAroM lAkhoMkI ciMtA kara agnise sAre dina jalA karatI hai| bAhya upayoga tRSNAkI vRddhi honekA nimitta hai / jIva mAna-bar3AIke kAraNa tRSNAko bar3hAtA hai, usa mAna-bar3AIko rakhakara mukti hotI nahIM / jaise bane vaise mAna-bar3AI, tRSNAko kama karanA cAhiye / nirdhana kauna hai ! jo dhana mA~ge-dhanakI icchA kare--vaha nirdhana hai| jo na mA~ge vaha dhanavAna hai| jise lakSmIkI vizeSa tRSNA, usakI duvidhA, pIr3A hai, use jarA bhI sukha nhiiN| loga samajhate haiM ki zrImaMta loga sukhI haiM, parantu vastutaH unake to roma romameM pIr3A hai, isaliye tRSNAko ghaTAnA caahiye| AhArakI bAta arthAt khAneke padArthokI bAta tuccha hai, use karanA nahIM cAhiye / vihArakI arthAt krIDAkI bAta bahuta tuccha hai / nihArakI bAta bhI bahuta tuccha hai / zarIrakI sAtA aura dInatA ye saba tucchatAkI bAteM karanI nahIM cAhiye / AhAra viSTA hai| vicAra karo ki khAneke pIche viSTA ho jAtI hai| viSTA gAya khAtI hai to dUdha ho jAtA hai; aura khetameM khAda DAlanese anAja ho jAtA hai| isa taraha utpanna hue anAjake AhArako viSTAtulya samajha, usakI carcA na karanI caahiye| vaha tuccha bAta hai| sAmAnya jIvoMse sarvathA mauna nahIM rahA jAtA, aura yadi raheM bhI to aMtarakI kalpanA dUra hotI nahIM; aura jabataka kalpanA rahe tabataka usake liye koI rAstA nikAlanA hI cAhiye / isaliye pIcheseM ve. likhakara kalpanAko bAhara nikAlate haiN| paramArtha kAmameM bolanA cAhiye / vyavahAra : kAmameM Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [641. prayojanake binA vyarthakI bAteM karanI nahIM / jahA~ mAthApacI hotI ho vahA~se dUra rahanA cAhiyevRtti kama karanI cAhiye / .. krodha, mAna, mAyA, lobhako mujhe kama karanA hai, aisA jaba lakSa hogA-jaba usakA thor3A thor3A bhI lakSya kiyA jAyagA-taba bAdameM vaha sarala ho jAyagA / AtmAko AvaraNa karanevAle doSa jaba jAnanemeM A jaoNya taba unheM dUra bhagAnekA abhyAsa karanA cAhiye / krodha Adike thor3e thoDe kama honeke bAda saba sahaja ho jAyagA / bAdameM unheM niyamameM leneke liye jaise bane abhyAsa rakhanA cAhiye aura vicArameM samaya bitAnA cAhiye / kisIke prasaMgase krodha Adike utpanna honekA nimitta ho to use mAnanA nahIM cAhiye; kyoMki jaba svayaM hI krodha kareM tabhI krodha hotA hai| jisa samaya apanepara koI krodha kare, usa samaya vicAranA cAhiye ki usa bicAreko hAlameM usa prakRtikA udaya hai; yaha svayaM hI ghar3I do ghar3ImeM zAMta ho jAyagA / isaliye jaise bane taise aMtarvicAra kara svayaM sthira rahanA caahiye| krodha Adi kaSAyako hamezA vicAra vicArakara kama karanA cAhiye / tRSNA kama karanI cAhiye / kyoMki vaha ekAMta duHkhadAyI hai| jaisA udaya hogA vaisA hogA, isaliye tRSNAko avazya kama karanA cAhiye / bAhya prasaMgoMko jaise bane vaise kama karanA caahiye| celAtIputrane kisIkA sira kATa liyA thaa| bAdameM vaha jJAnIko milA, aura kahA ki mokSa de, nahIM to terA bhI sira kATa ddaaluuNgaa| isapara jJAnIne kahA ki kyA tU ThIka kahatA hai ? viveka (sacceko saccA samajhanA), zama (sabake Upara samabhAva rakhanA) aura upazama (vRttiyoMko bAhara na jAne denA aura aMtarvRtti rakhanA) ko vizeSAtivizeSa AtmAmeM pariNamAnese AtmAko mokSa milatI hai| koI sampradAyavAlA kahatA hai ki vedAMtiyoMkI muktikI apekSA-isa bhrama-dazAkI apekSAto cAra gatiyA~ hI zreSTha haiN| inameM apane Apako sukha duHkhakA anubhava to rahatA hai| siddhameM saMvara nahIM kahA jAtA, kyoMki vahA~ karma Ate nahIM, isaliye phira unakA nirodha bhI nahIM hotA / muktameM eka guNase-aMzase-lagAkara sampUrNa aMzoMtaka svabhAva hI rahatA hai| siddhadazAmeM svabhAvasukha pragaTa ho gayA hai, karmake AvaraNa dUra ho gaye haiM, to phira aba saMvara-nirjarA kise raheMge ! vahA~ tIna yoga bhI nahIM hote / mithyAttra, avata, pramAda, kaSAya, yoga ina sabase mukta unako karmIkA Agamana nahIM hotaa| isaliye unake karmoMkA nirodha bhI nahIM hotaa| jaise eka hajArakI rakama ho, aura use thor3I thor3I pUrI kara deM to khAtA baMda ho jAtA hai| isI taraha karmake jo pA~ca kAraNa the, unheM saMvara-nirjarAse samApta kara diyA, isaliye pA~ca kAraNoMrUpI khAtA baMda ho gayA, arthAt vaha phira pIchese kisI bhI taraha prApta nahIM hotaa| dharmasaMnyAsa-krodha, mAna, mAyA, lobha Adi doSoMkA chedana karanA / jIva to sadA jIvita hI hai| yaha kisI samaya bhI sotA nahIM athavA maratA nahIM-maranA usakA saMbhava nahIM / svabhAvase saba jIva jIvita hI haiM / jaiseM zvAsocchAsake binA koI jIva dekhane AtA nahIM, usI taraha jJAnasvarUpa caitanyake binA koI jIva nahIM hai| AtmAkI niMdA karanA cAhiye aura aisA kheda karanA cAhiye jisase vairAgya utpanna hosaMsAra mithyA mAlUma ho / cAhe koI bhI mara jAya parantu jisakI A~khameM A~sU A jaoNya-saMsArako Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA - asAra mAna janma, jarA, maraNako mahA bhayaMkara samajha vairAgya prApta kara A~sU A jaoNya-vaha uttama hai| apanA putra mara jAya aura rone lage, to isameM koI vizeSatA nahIM, vaha to mohakA kAraNa hai| . . ... AtmA puruSArtha kare to kyA nahIM ho sakatA ! isane bar3e bar3e parvatake parvata kATa DAle haiM, aura kaise kaise vicArakara unako relaveke kAmameM liyA hai / yaha to kevala bAharakA kAma hai, phira bhI vijaya prApta kI hai / AtmAkA vicAra karanA, yaha kucha bAharakI bAta nahIM / jo ajJAna hai usake dUra honepara jJAna hotA hai| . .. .. anubhavI vaidya davA detA hai, parantu. yadi rogI use galemeM utAre to hI roga miTatA hai| usI taraha sadguru anubhavapUrvaka jJAnarUpa davA detA hai, parantu use mumukSu grahaNa karanerUpa gale utAre to hI mithyAtvarUpa roga dUra hotA hai|| do ghar3I puruSArtha kare to kevalajJAna ho jAya-aisA kahA hai| relave ityAdi, cAhe kaisA bhI puruSArtha kyoM na kareM to bhI do ghar3ImeM taiyyAra hotI nahIM, to phira kevalajJAna kitanA sulabha hai, isakA vicAra to kro| jo bAteM jIvako zithila kara DAlatI haiM--pramAdI kara DAlatI haiM, vaisI bAteM sunanA nhiiN| isIke kAraNaM jIva anAdikAlase bhaTakA hai / bhava-sthiti kAla AdikA AlaMbana lenA nahIM / ye saba bahAne haiM / .. jIvako sAMsArika AlaMbana-viDambanAyeM-chor3anA to hai nahIM, aura vaha mithyA AlaMbana lekara kahatA hai ki karmake dala maujUda haiM isaliye merese kucha bana nahIM sktaa| aise AlaMbana lekara jIva puruSArtha karatA nahIM / yadi vaha puruSArtha kare aura bhavasthiti athavA kAla rukAvaTa DAleM to usakA upAya hama kara leMge, parantu pahile to puruSArtha karanA caahiye| - satpuruSakI AjJAkA ArAdhana karanA bhI paramArtharUpa hI hai| usameM lAbha hI hai / yaha vyApAra lAbhakA hI hai| jisa AdamIne lAkhoM rupayoMke sAmane pIchA phirakara dekhA nahIM, vaha aba jo haz2Arake vyApArameM bahAnA nikAlatA hai, usakA kAraNa yahI hai ki aMtarase AtmArthakI icchA nahIM hai / jo AtmArthI ho gayA hai vaha pIchA phirakara dekhatA nahIM-vaha to puruSArtha karake sAmane A jAtA hai| zAstrameM kahA hai ki AvaraNa, svabhAva, bhavasthiti kaba pakatI haiM ! to kahate haiM ki jaba puruSArtha kare taba / pA~ca kAraNa mila jaoNya to mukti ho jaay| pA~coM kAraNa puruSArthameM antarhita haiN| anaMta cauthe Are mila jAya, parantu yadi svayaM puruSArtha kare tohI mukti prApta hotI hai / jIvane anaMta kAlase puruSArtha kiyA nhiiN| samasta mithyA AlaMbanoMko lekara mArgameM vighna DAle haiN| kalyANa-vRtti udita ho taba bhavasthiti paripaka huI samajhanI cAhiye / zUratA ho to varSakA kAma do ghar3ImeM kiyA jA sakatA hai / praznaH-vyavahArameM cauthe guNasthAnameM kauna kauna vyavahAra lAgU hotA hai ! zuddha nyavahAra yA aura koI . .. uttara:-"-usameM dUsare sabhI vyavahAra lAgU hote haiM / udayase zubhAzubha vyavahAra hotA hai, aura pariNatise zuddha vyavahAra hotA hai| . . . . . . . . Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra ; paramArthase vaha zuddha kartA kahA jAtA hai| pratyAkhyAnI apratyAkhyAnIko khapA diyA hai, isaliye. vaha zuddha vyavahArakA kartA hai| samakitIko azuddha vyavahAra dUra karanA hai / samakitI paramArthase zuddha. kartA hai| nayake aneka prakAra haiM, parantu. jisa. prakArase AtmA U~cI Ave, puruSArtha vardhamAna ho, usI prakAra vicAranA cAhiye / pratyeka kArya karate hue apanI bhUlake Upara lakSa rakhanA cAhiye / eka yadi samyak upayoga ho to apaneko anubhava ho jAya ki kaisI anubhava-dazA pragaTa hotI hai ! satsaMga ho to samasta guNa sahajameM hI ho jAya / dayA, satya, adattAdAna, brahmacarya, parigraha-maryAdA Adi ahaMkArarahita karane cAhiye / logoMko batAneke liye kucha bhI karanA nahIM cAhiye / manuSyabhava milA hai, aura sadAcArakA sevana na kare, to phira pIche pachatAnA hogaa| manuSyabhavameM satpuruSake vacanake sunanekA-vicAra karanekA-saMyoga milA hai| .. satya bolanA, yaha kucha muzkila nahIM-bilakula sahaja hai| jo vyApAra Adi satyase hote hoM unheM hI karanA cAhiye / yadi chaha mahInetaka isa taraha AcaraNa kiyA jAya to phira satyakA bolanA saMrala ho jAtA hai| satya bolanese, kadAcit prathama to thor3e samayataka thor3A nukasAna bhI ho sakatA hai, parantu pIchese anaMta guNakI dhAraka AtmA jo tamAma luTI jA rahI hai, vaha luTatI huI baMda ho jAtI hai| satya, bolanese dhIme dhIme sahaja ho jAtA hai; aura yaha honeke pazcAt vrata lenA cAhiyeabhyAsa rakhanA cAhiye, kyoMki utkRSTa pariNAmavAlI AtmA koI viralI hI hotI hai| jIvane yadi alaukika bhayaMse bhaya prApta kiyA ho, to usase kucha bhI nahIM hotA / loka cAhe jaise bole usakI paravA na karate hue, jisase Atma-hita ho usa sadAcaraNakA sevana karanA cAhiye / jJAna jo kAma karatA hai vaha adbhuta hai| satpuruSake vacanake binA vicAra nahIM AtA / vicArake binA vairAgya nahIM AtA-vairAgyake binA jJAna nahIM aataa| isa kAraNa satpuruSake vacanoMkA bAraMbAra vicAra karanA caahiye| vAstavika AzaMkA dUra ho jAya to bahuta-sI nirjarA ho jAtI hai / jIva yadi satpuruSakA mArga jAnatA ho, usakA use bAraMbAra bodha hotA ho to bahuta phala ho / . jo sAta athavA anaMta naya haiM, ve saba eka AtmArthake liye haiM, aura AtmArtha hI eka saccA naya hai / nayakA paramArtha jIvameMse nikala jAya to phala hotA hai-antameM upazama Ave to phala hotA hai; nahIM to jIvako nayakA jJAna jAlarUpa hI ho jAtA hai, aura vaha phira ahaMkAra bar3hanekA sthAna hotA hai| satpuruSake Azrayase vaha jAla dUra ho jAtA hai| . . vyAkhyAnameM koI bhaMgajAla, rAga (svara) nikAlakara sunAtA hai, parantu usameM AtmArtha nhiiN| yadi satpuruSake Azrayase kaSAya Adi maMda karo aura sadAcArakA sevana karake ahaMkAra rahita ho jAo, to tumhArA aura dUsarekA hita ho sakatA hai| daMbharahita AtmArthase sadAcAra sevana karanA cAhiye, jisase upakAra ho| khArI jamIna ho aura usameM varSA ho to vaha kisa kAmameM A sakatI hai ! usI taraha jabataka aisI sthiti ho ki AtmAmeM upadeza praveza na kare, tabataka vaha kisa kAmakA ! jabataka upadeza-vArtA AtmAmeM praveza na kare tabataka use phira phira manana karanA aura vicAranA cAhiye - usakA pIchA chor3anA: Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyAM nahIM cAhiye-kAyara honA nahIM cAhiye-kAyara ho jAya to AtmA UMcI nahIM jAtI / jJAnakA abhyAsa jisa taraha bane bar3hAnA cAhiye-abhyAsa rakhanA cAhiye-usameM kuTilatA athavA ahaMkAra nahIM rakhanA caahiye| __ AtmA anaMta jJAnamaya hai / jitanA abhyAsa bar3he utanA hI kama hai / suMdaravilAsa Adike par3hanekA abhyAsa rakhanA cAhiye / gacchakI athavA matamatAMtarakI pustakeM hAthameM nahIM lenA / paramparAse bhI kadAgraha A jAya to jIva pIchese mArA jAtA hai| isaliye kadAgrahakI bAtoMmeM nahIM par3anA / matoMse alaga rahanA cAhiye-dUra rahanA cAhiye / jisa pustakase vairAgya-upazama ho, ve samakitadRSTikI pustakeM haiM / vairAgyakI pustakeM par3hanA caahiye| . dayA satya Adi jo sAdhana haiM, ve vibhAvako tyAga karaneke sAdhana haiM / aMtasparzase vicArako bar3A Azraya milatA hai / abatakake sAdhana vibhAvake AdhAra-staMbha the; unheM sacce sAdhanoMse jJAnI-puruSa hilA DAlate haiN| jise kalyANa karanA ho use satya-sAdhana avazya karanA cAhiye / / __ satsamAgamameM jIva AyA aura indriyoMkI lubdhatA na gaI, to vaha satsamAgamameM AyA hI nahIM, aisA samajhanA cAhiye / jabataka satya bole nahIM tabataka guNa pragaTa nahIM hote / satpuruSa hAthase pakar3akara vrata de to lo| jJAnI-puruSa paramArthakA hI upadeza detA hai / mumukSuoMko satsAdhanoMkA sevana karanA yogya hai| samakitake mUla bAraha vrata haiM:-sthUla prANAtipAta, sthUla mRSAvAda; sthUla kahanekA hetu0 jJAnIne AtmAkA aura hI mArga samajhAyA hai| vrata do prakArake haiM:-samakitake binA bAhya vrata hai| aura samakitasahita aMtarbata hai| samakitasahita bAraha vratoMkA paramArtha samajhameM A jAya to phala hotA hai| bAhyavrata aMtatake liye hai| jaise ki ekakA aMka sikhAneke liye lakIreM banAI jAtI haiM / yadyapi prathama to lakIreM karate hue ekakA aMka Ter3hA-mer3hA ho jAtA hai, parantu isa taraha karate karate pIchese vaha aMka ThIka ThIka banane lagatA hai| . jIvane jo jo kucha zravaNa kiyA hai, vaha saba mithyA hI grahaNa kiyA hai| jJAnI vicArA kyA kare! kitanA samajhAve ! vaha samajhAnekI rItise hI to samajhAtA hai| mAra kUTakara samajhAnese to AtmajJAna hotA nahIM / pahile jo jo vrata Adi kiye ve saba niSphala hI gaye, isaliye aba satpuruSakI dRSTise paramArtha samajhakara karo / eka hI vrata ho, parantu vaha mithyAdRSTikI apekSAse baMdha hai, aura samyagdRSTikI apekSAse nirjarA hai| pUrvameM jo vrata Adi niSphala gaye, unheM aba saphala karane yogya satpuruSakA yoga milA hai| isaliye puruSArtha karanA cAhiye / sadAcaraNakA Azrayasahita sevana karanA cAhiye-maraNa Anepara pIche haTanA nahIM cAhiye / jJAnIke vacana zravaNa hote nahIM-manana hote nahIM, nahIM to dazA badale binA kaise raha sakatI hai ! - AraMbha-parigrahako nyUna karanA cAhiye / par3hanemeM citta na lage to usakA kAraNa nIrasatA mAlUma hotI hai| jaise koI AdamI nIrasa AhAra kara le to phira use pIchese bhojana acchA nahIM lgtaa| : bAniyoMne jo kahA hai, usase jIva viparIta hI calatA hai; phira satpuruSakI vANI kahA~se laga sakatI hai / loka-lAja Adi zalya haiM / isa zalyake kAraNa jIvakA pAnI camakatA nahIM / usa zalyapara Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 zrImad rAjacandra [643 yadi satpuruSake vacanarUpI TA~kIse darAra par3a jAya to pAnI camaka uThe / jIvakA zalya hajAroM dinake jAtiyogake kAraNa dUra nahIM hotA, parantu satsaMgakA saMyoga yadi eka mahInetaka bhI ho to vaha dUra ho jAya, aura jIva rAstese calA jAya / bahutase laghukarmI saMsArI jIvoMko putrake Upara moha karate hue jitanA kheda hotA hai utanA bhI vartamAnake bahutase sAdhuoMko ziSyake Upara moha karate hue hotA nahIM ! tRSNAvAlA jIva sadA bhikhArI; saMtoSavAlA jIva sadA sukhI / sacce devakI, sacce gurukI, sacce dharmakI pahicAna honA bahuta muzkila hai / sacce gurukI pahicAna ho, usakA upadeza ho, to deva, siddha, dharma ina sabakI pahicAna ho jAya / sabakA svarUpa sadgurumeM samA jAtA hai| . sacce deva ahaMta, sacce guru nimrantha, aura sacce hari rAga-dveSa jisake dUra ho gaye haiM / graMtharahita arthAt gA~Tharahita / mithyAtva aMtargranthi hai / parigraha bAhya pranthi hai / mUlameM abhyaMtara graMthi chinna na ho tabataka dharmakA svarUpa samajhameM nahIM aataa| jisakI pranthi naSTa ho gaI hai, vaisA puruSa mile to sacamuca kAma ho jAya; aura usameM yadi satsamAgama rahe to vizeSa kalyANa ho / jisa mUla gA~ThakA zAstra meM chedana karanA kahA hai, use saba bhUla gaye haiM, aura bAharase tapazcaryA karate haiM / duHkhake sahana karanese bhI mukti hotI nahIM, kyoMke duHkha vedana karanekA kAraNa jo vairAgya hai, jIva use bhUla gayA hai| duHkha ajJAnakA hai| ____ aMdarase chUTe tabhI bAharase chUTatA hai, aMdarase chUTe binA bAharase chUTatA nahIM / kevala bAhara bAharase chor3a denese kAma nahIM hotA / Atma-sAdhanake binA kalyANa hotA nahIM / - bAhya aura aMtara jise donoM sAdhana haiM, vaha utkRSTa puruSa hai, aura isaliye vaha zreSTha hai / jisa sAdhuke saMgase aMtarguNa pragaTa ho usakA saMga karanA cAhiye / kalaI aura cA~dIke rupaye donoM samAna nahIM kahe jaate| kalaIke Upara sikkA lagA do, phira bhI usakI rupayekI kImata nahIM hotI; aura cA~dI ho to usake Upara sikkA na lagAo to bhI usakI kImata kama nahIM ho jAtI / usI taraha yadi gRhastha avasthAmeM samakita ho, to usakI kImata kama nahIM ho jaatii| saba kahate haiM ki hamAre dharmase mokSa hai| AtmAmeM rAga-dveSake nAza honepara jJAna pragaTa hotA hai| cAhe jahA~ baiTho aura cAhe jisa sthitimeM ho, mokSa ho sakatI hai| parantu rAga-dveSa naSTa ho tabhI to / mithyAtva aura ahaMkAra nAza hue binA koI rAjapATa chor3a de, vRkSakI taraha sUkha jAya, phira bhI mokSa nahIM hotI / mithyAtva nAza honake pazcAt hI saba sAdhana saphala haiM / isa kAraNa samyagdarzana zreSTha hai| ..... saMsArameM jise moha hai, strI-putrameM apanApana ho rahA hai, aura kaSAyakA jo bharA huA hai, vaha rAtri-bhojana na kare to bhI kyA huA ! jaba mithyAtva calA jAya tabhI usakA satphala hotA hai| hAlameM jainadharmake jitane sAdhu phirate haiM, una sabhIko samakitI nahIM samajhanA; unheM dAna dene meM hAni nahIM, parantu ve hamArA kalyANa nahIM kara sakate / veza kalyANa nahIM karatA / jo sAdhu kevala bAhya kriyAyeM kiyA karatA hai, usameM jJAna nhiiN| ...: . jJAna to vaha hai ki jisase bAhya vRttiyA~ ruka jAtI haiM-saMsAraparase sacI prIti ghaTa jAtI hai-jIva sabeko sAcA samajhane lagatA hai| jisase AtmAmeM guNa pragaTa ho vaha zAna / ' Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza chAyA manuSyabhava pAkara bhaTakanemeM aura strI-putrameM tadAkAra hokara, yadi Atma-vicAra nahIM kiyA, apanA doSa nahIM dekhA, AtmAkI nindA nahIM kI, to vaha manuSyabhava-ciMtAmaNi ratnarUpa deha-vRthA hI calA jAtA hai| jIva kusaMgase aura asadguruse anAdikAlase bhaTakA hai; isaliye satpuruSako pahicAnanA cAhiye / satpuruSa kaisA hai ! satpuruSa to vaha hai ki jisakA dehake Uparase mamatva dUra ho gayA haijise jJAna prApta ho gayA hai| aise jJAnI-puruSakI AjJAse AcaraNa kare to apane doSa kama ho jaoNya, kaSAya Adi maMda par3a jaoNya aura pariNAmameM samyaktva utpanna ho / krodha, mAna, mAyA, lobha ye vAstavika pApa haiM / unase bahupta karmoMkA upArjana hotA hai / hajAra varSa tapa kiyA ho parantu yadi eka-do ghar3I bhI krodha kara liyA to saba tapa niSphala calA jAtA hai| chaha khaMDakA bhoktA bhI rAjya chor3akara calA gayA, aura maiM aise alpa vyavahArameM bar3appana aura ahaMkAra kara baiThA hU~!' jIva aisA kyoM nahIM vicAratA ! Ayuke itane varSa vyatIta ho gaye, to bhI lobha kucha ghaTA nahIM, aura na kucha jJAna hI prApta huaa| cAhe kitanI bhI tRSNA ho parantu jaba Ayu pUrNa hotI hai usa samaya vaha jarA bhI kAmameM AtI nahIM; aura tRSNA kI ho to ulTe usase karma hI ba~dhate haiM / amuka pariprahakI maryAdA kI ho- udAharaNake liye dasa hajAra rupayekI -- to samatA AtI hai / itanA mila jAneke pazcAt dharmadhyAna kareMge, aisA vicAra rakkheM to bhI niyamameM A sakate haiN| kisIke Upara krodha nahIM karanA / jaise rAtri-bhojanakA tyAga kiyA hai, vaise hI krodha mAna, mAyA, lobha, asatya Adi chor3aneke liye prayatna karake unheM maMda karanA cAhiye / unake maMda par3a jAnese anta meM samyaktva prApta hotA hai| jIva vicAra kare to anaMtoM karma maMda par3a jaoNya, aura yadi vicAra na kare to anaMtoM karmokA upArjana ho / jaba roga utpanna hotA hai taba strI, bAla-bacce, bhAI athavA dUsarA koI bhI rogako le nahIM sakatA! saMtoSase dharmadhyAna karanA cAhiye lar3ake-baccoM vagairaha kisIkI anAvazyaka ciMtA nahIM karanI cAhiye / eka sthAnameM baiThakara vicAra kara, satpuruSake saMgase, jJAnIke vacana mananakara vicArakara dhana AdikI maryAdA karanI cAhiye / brahmacaryako yAthAtathya prakArase to koI viralA hI jIva pAla sakatA hai, to bhI loka-lAjase bhI brahmacaryakA pAlana kiyA jAya to vaha uttama hai| mithyAtva dUra ho gayA ho to cAra gati dUra ho jAtI haiM / samakita na AyA ho aura brahmacaryakA pAlana kare to devaloka milatA hai| jIvane vaizya, brAhmaNa, pazu, puruSa, strI AdikI kalpanAse meM vaizya hU~, brAhmaNa hU~, puruSa hU~, strI hU~, pazu hU~'-aisA mAna rakkhA hai, parantu jIva vicAra kare to vaha svayaM unameMse koI bhI nhiiN| merA' svarUpa to usase judA hI hai| sUryake udyotakI taraha dina bIta jAtA hai, tathA aMjulike jalakI taraha Ayu bIta jAtI hai| jisa taraha lakar3I ArIse kATI jAtI hai, vaise hI Ayu vyatIta ho jAtI hai, to bhI mUrkha paramArthakA sAdhana nahIM karatA aura mohake Dherako ikaTThA kiyA karatA hai| . . Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 bhImad rAjacandra 'sabakI apekSA maiM saMsArameM bar3A ho jAU~' aise baDappanake prApta karanekI tRSNA, pA~ca indriyoMmeM lavalIna, madyapAyIkI taraha, mRga-tRSNAke jalake samAna, saMsArameM jIva bhramaNa kiyA karatA hai aura kula, gA~va aura gatiyoMmeM mohake nacAnese nAcA karatA hai| jisa taraha koI aMdhA rassIko baTatA jAtA hai, aura bachar3A use cabAtA jAtA hai, usI taraha ajJAnIkI kriyA niSphala calI jAtI hai| 'maiM kartA hU~, maiM karatA hU~, maiM kaisA karatA hU~' ityAdi jo vibhAva hai, vahI mithyAtva hai / ahaMkArase saMsArameM anaMta duHkha prApta hotA hai-cAroM gatiyoMmeM bhaTakanA hotA hai| kisIkA diyA huA diyA nahIM jAtA; kisIkA liyA huA liyA nahIM jAtA; jIva vyarthakI kalpanA karake hI bhaTakA karatA hai / jisa pramANameM karmoMkA upArjana kiyA ho usI pramANameM lAbha, alAbha, Ayu, sAtA asAtA milate haiN| apane Apase kucha diyA liyA nahIM jaataa| jIva ahaMkArase ' maiMne ise mukha diyA, maiMne duHkha diyA, maiMne anna diyA' aisI mithyA bhAvanAyeM kiyA karatA hai aura usake kAraNa karma upArjana karatA hai / mithyAtvase viparIta dharmakA upArjana karatA hai| jagatmeM yaha isakA pitA hai yaha isakA putra hai, aisA vyavahAra hotA hai, parantu koI bhI kisIkA nahIM / pUrva karmake udayase hI saba kucha banA hai| ___ahaMkArase jo aisI mithyAbuddhi karatA hai, vaha bhUlA huA hai-vaha cAra gatiyoMmeM bhaTakatA hai, aura duHkha bhogatA hai| ___adhamAdhama puruSake lakSaNaH-satpuruSako dekhakara jise roSa utpanna hotA hai, usake sacce vacana sunakara jo usakI niMdA karatA hai-khoTI buddhivAlA jaise sadbuddhivAleko dekhakara roSa karatA hai-saralako mUrkha kahatA hai, jo vinaya kare use dhanakA khuzAmadI kahatA hai, pA~ca indriyA~ jisane vaza kI hoM use bhAgyahIna kahatA hai, sacce guNavAleko dekhakara roSa karatA hai, jo strI-puruSake sukhameM lavalIna rahatA hai-aise jIva kugatiko prApta hote haiN| jIva karmake kAraNa apane svarUpa-jJAnase aMdha hai; use jJAnakI khabara nahIM hai| eka nAmake lie-merI nAka rahe to acchA-aisI kalpanAke kAraNa jIva apanI zUravIratA dikhAneke liye lar3AImeM utaratA hai-para nAkakI to rAkha ho jAnevAlI hai| deha kaisI hai ! retake ghara jaisI / smazAnakI mar3hI jaisii| parvatakI guphAke samAna dehameM aMdherA hai| camaDIke kAraNa deha Upara Uparase suMdara mAlUma hotI hai| deha avaguNakA ghara tathA mAyA aura mailake rahanekA sthAna hai / dehameM prema rakhaneke kAraNa jIva bhaTakA hai / vaha deha anitya hai; badaphelakI khAna hai| usameM moha rakhanese jIva cAra gatiyoMmeM bhaTakatA hai| kisa taraha bhaTakatA hai ! ghANIke bailakI taraha / A~khapara paTTI bA~dha letA hai, calaneke mArgameM use taMga hokara calanA par3atA hai, chUTanekI icchA honepara bhI vaha chUTa nahIM sakatA, bhUkhase pIr3ita honepara bhI vaha kaha nahIM sakatA, zvAsocchvAsa vaha nirAkulatAse le nahIM sakatA / usakI taraha jIva bhI parAdhIna hai| jo saMsArameM prIti karatA hai, vaha isa prakArake duHkha sahana karatA hai| dhuMve jaise kapar3e pahinakara ve Avambara racate haiM, parantu ve dhuvekI taraha nAza ho jAnevAle haiN| AtmAkA zAna mAyAke kAraNa dabA huA rahatA hai| Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 645] upadeza-chAyA jo jIva AtmecchA rakhatA hai, vaha paiseko nAkake mailakI taraha tyAga detA hai / jaise makkhiyA~ miThAIpara cipaTI rahatI haiM, usI taraha ye abhAge jIva kuTumbake sukhameM lavalIna ho rahe haiN| vRddha, yuvA, bAlaka-ye saba saMsArameM DUbe hue haiM-kAlake mukhameM haiM, aisA bhaya rakhanA cAhiye / usa bhayako rakha saMsArameM udAsInatAse rahanA cAhiye / sau upavAsa kare, parantu jabataka bhItarase vAstavika doSa dUra na hoM tabataka phala nahIM hotaa| zrAvaka kise kahanA cAhiye ! jise saMtoSa AyA ho, kaSAya jisakI maMda par3a gaI hoM, bhItarase guNa udita hue hoM, satsaMga milA ho-use zrAvaka kahanA caahiye| aise jIvako bodha lage to samasta vRtti badala jAya-dazA badala jAya / satsaMga milanA yaha puNyakA yoga hai| jIva avicArase bhUle hue haiM / jarA koI kucha kaha de to turata hI burA laga jAtA hai, parantu vicAra nahIM karate ki mujhe kyA ! vaha kahegA to use hI karma-baMdha hogaa| sAmAyika samatAko kahate haiM / jIva ahaMkAra kara bAhya-kriyA karatA hai, ahaMkArase mAyA kharca karatA hai. ve kugatike kAraNa haiM / satsaMgake binA yaha doSa nahIM ghaTatA / jIvako apane Apako hoziyAra kahalavAnA bahuta acchA lagatA hai / vaha binA bulAye hoziyArI karake bar3AI letA hai| jisa jIvako vicAra nahIM, usake chaThanekA anta nahIM / yadi jIva vicAra kare aura sanmArgapara cale to chUTanekA anta Ave / ahaMkArase mAnase kaivalya pragaTa nahIM hotA / vaha bar3A doSa hai| ajJAnameM bar3e choTekI kalpanA rahatI hai / bAhubalijIne vicArA ki maiM aMkuzarahita hU~, isaliye (11) AnaMda, bhAdrapada vadI 14 soma. paMdaraha bhedoMse jo siddha kahA hai, usakA kAraNa yaha hai ki jisakA rAga dveSa aura ajJAna naSTa ho gayA hai, usakA cAhe jisa veSase, cAhe jisa sthAnase aura cAhe jisa liMgase kalyANa ho jAtA hai| sat mArga eka hI hai, isaliye Agraha nahIM rakhanA / amuka DhUMDhiyA hai, amuka tappA hai, aisI kalpanA nahIM rakhanA / dayA satya Adi sadAcaraNa muktike mArga haiM isaliye sadAcaraNa sevana karanA caahiye| ___ loMca karanA kisa liye kahA hai ! zarIrakI mamatAkI vaha parIkSA hai| (sirameM bAla honA ) yaha moha bar3hanekA kAraNa hai / usase snAna karanekA mana hotA hai, darpaNa lenekA mana hotA hai, usameM mu~ha dekhanekA mana hotA hai, aura isase phira unake sAdhanoMke liye upAdhi karanI par3atI hai| isa kAraNa jJAniyoMne kezaloMca karaneke liye kahA hai| ___yAtrA karanekA eka to kAraNa yaha hai ki gRhavAsakI upAdhise nivRtti mila sake dUsare sau dosau rupayoMke Uparase mUrchAbhAva kama ho sake; tathA paradezameM dezATana karanese koI satpuruSa khojate khojate mila jAya to kalyANa ho jAya / ina kAraNoMse yAtrA karanA batAyA hai| jo satpuruSa dUsare jIvoMko upadeza dekara kalyANa batAte haiM, una satpuruSoMko to anaMta kAma prApta huA hai / satpuruSa dUsare jIvakI niSkAma karuNAke sAgara hai / kANIke udaya anusAra unakI Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 zrImad rAjacandra [643 vANI nikalatI hai / ve kisI jIvako aisA nahIM kahate ki tU dIkSA le le| tIrthakarane pUrvameM jo karma bA~dhe haiM, unakA vedana karaneke liye ve dUsare jIvoMkA kalyANa karate haiM, nahIM to unheM udayAnusAra dayA rahatI hai / vaha dayA niSkAraNa ha, tathA unheM dUsarekI nirjarAse apanA kalyANa nahIM karanA hai| unakA kalyANa to ho hI gayA hai / vaha tIna lokakA nAtha to pAra hokara hI baiThA hai| satpuruSa athavA samakitIko bhI aisI ( sakAma ) upadeza denekI icchA nahIM hotii| vaha bhI niSkAraNa dayAke vAste hI upadeza detA hai / mahAvIrasvAmI gRhavAsameM rahate hue bhI tyAgI jaise the| . hajAroM varSakA saMyamI bhI jaisA vairAgya nahIM rakha sakatA, vaisA vairAgya bhagavAnkA thaa| jahA~ jahA~ bhagavAn rahate haiM, vahA~ vahA~ saba prakArakA upakAra bhI rahatA hai / unakI vANI udayake anusAra zAMtipUrvaka paramArtha hetuse nikalatI hai, arthAt unakI vANI kalyANake liye hI hotI hai| unheM janmase mati, zruta, avadhi ye tIna jJAna the / usa puruSake guNagAna karanese anaMta nirjarA hotI hai| jJAnIkI bAta agamya hai / unakA abhiprAya jAnanemeM nahIM AtA / jJAnI-puruSakI saccI khUbI yaha hai ki unhoMne anAdise dUra na honevAle rAga-dveSa aura ajJAnako chinna-bhinna kara DAlA hai / isa bhagavAnkI anaMta kRpA hai / unheM paccIsaptau varSa ho gaye, phira bhI unakI dayA Adi Ajakala bhI maujUda haiN| yaha unakA anaMta upakAra hai / jJAnI ADambara dikhAneke liye vyavahAra karate nahIM / ve sahaja svabhAvase udAsIna bhAvase rahate haiN| jJAnI doSake pAsa jAkara doSakA chedana kara latA hai; va ki ajJAnI jIva doSako chor3a nahIM sakatA / jJAnIkI bAta adbhuta hai| bAr3e kalyANa nahIM hai| ajJAnIkA bAr3A hotA hai| jaise patthara svayaM nahIM tairatA aura dUsareko bhI nahIM tairAtA, usI taraha ajJAnI hai| vatirAgakA mArga anAdikA hai| jisake rAga dveSa aura ajJAna dUra ho gaye, usakA kalyANa ho gayA / parantu ajJAnI kahe ki mere dharmase kalyANa hai, to use mAnanA nahIM / isa taraha kalyANa hotA nhiiN| DhUMDhiyAphnA athavA tappApanA mAnA ho to kaSAya car3hatI hai / tappA dUDhiyAke sAtha baiThA ho to kaSAya car3hatI hai, aura DhUMDhiyA tappAke sAtha baiThe to kaSAya car3hatI hai-inheM ajJAnI samajhanA caahiye| donoM hI samajhe binA bAr3A bA~dhakara karma upArjana kara bhaTakate phirate haiN| boharekI* nAIkI taraha ve matAgraha pakar3e baiThe haiN| muMhapatti Adike Agrahako chor3a denA caahiye| . jainamArga kyA hai ? rAga, dveSa aura ajJAnakA nAza ho jaanaa| ajJAnI sAdhuoMne bhole jIvoMko samajhAkara unheM mAra DAlane jaisA kara diyA hai / yadi prathama svayaM vicAra kare ki merA doSa kaunasA kama boharA (borA ) islAma dharmakI eka zAkhAke anuyAyI musalamAnoMkI eka jAti hotI hai / boharA loga mUlameM siddhapura (gujarAta) ke nivAsI brAhmaNa the| ye loga musalamAnoMke rAjya-samayameM musalima dharmake anuyAyI ho gaye the|bohraa loga prAyaH vyApArI hI hote haiN| kahA jAtA hai ki jahA~taka bane ye loga naukarI-pezA karanA pasaMda nahIM krte| inake dharmaguru mulAjIkA pradhAna kendra sUratameM hai| eka bArakI bAta hai ki koI boharA vyApArI gADImeM mAla bharakara calA jA rahA thA / rAstemeM koI gar3A AyA to gAr3IvAnane boharAjIse 'nAnA pakAkara hoziyAra hokara baiTha jAneko kahA / nAike do artha hote haiN| eka to pAyajAmemeM jo iz2ahArabanda hotA hai, use nAsA kahate haiM, aura dUsare rassI-borI-ko bhI nAr3A kahate haiN| gAr3IvAnakA abhiprAya isa rassIko hI pakAkara baiThe rahanekA thaa| parantu bohAlIne samasA ki gAdIvAna iz2ahArabandako pakAkara baiThaneke liye kaha rahA hai| isaliye ve apane nADeko .orase pakAkara baiTha gye| -anuvAdaka. Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA huA hai, to mAlUma hogA ki jainadharma to merese dUra hI rahA hai| jIva ulTI samajhase apane kalyANako bhUlakara dUsarekA akalyANa karatA hai / tappA dU~DhiyAke sAdhuko, aura DhUMDhiyA tappAke sAdhuko anna-pAnI na deneke liye apane apane ziSyoMko upadeza karate haiM / kuguru loga eka dUsareko milane nahIM dete| yadi ve eka dUsareko milane deM to kaSAya kama ho jAya-nindA ghaTa jAya / . . jIva niSpakSa nahIM rahatA / vaha anAdise pakSameM par3A huA hai, aura usameM rahakara kalyANa bhUla jAtA hai| bAraha kulakI jo gocarI kahI hai, use bahutase muni nahIM karate / unakA kapar3e Adi pariprahakA moha dUra huA nahIM / eka bAra AhAra leneke liye kahA hai phira bhI ve do bAra lete haiM / jisa jJAnIpuruSake vacanase AtmA ucca dazA prApta kare vaha saccA mArga hai-vaha apanA mArga hai| saccA dharma pustakameM hai, parantu AtmAmeM guNa pragaTa na hoM tabataka vaha kucha phala nahIM detaa| 'dharma apanA hai' aisI eka kalpanA hI hai / apanAdharma kyA hai? jaise mahAsAgara kisIkA nahIM, usI taraha dharma bhI kisIke bApakA nahIM hai| jisameM dayA satya Adi hoM, usIko pAlo / vaha kisIke bApakA nahIM hai / vaha anAdikAlakA hai-zAzvata hai| jIvane gA~Tha pakar3a lI hai ki dharma apanA hai| parantu zAzvata mArga kyA hai ! zAzvata mArgase saba mokSa gaye haiM / rajoharaNa, DorI, mu~hapattI yA kapar3A koI AtmA nhiiN| boharekI nAr3ekI taraha jIva pakSakA Agraha pakar3e baiThA hai-aisI jIvakI mUr3hatA hai| apane jainadharmake zAstroMmeM saba kucha hai, zAstra apane pAsa haiM, aisA mithyAbhimAna jIva kara baiThA hai| tathA krodha, mAna, mAyA aura lobharUpI cora jo rAta dina mAla curA rahe haiM, usakA use bhAna nhiiN| tIrthaMkarakA mArga saccA hai| dravyameM kaur3Itaka bhI rakhanekI AjJA nhiiN| vaiSNavoMke kuladharmake kuguru AraMbha-parigrahake chor3e binA hI logoMke pAsase lakSmI grahaNa karate haiM, aura usa tarahakA to eka vyApAra ho gayA hai| ve svayaM agnimeM jalate haiM, to phira unase dUsaroMkI agni kisa taraha zAnta ho sakatI hai ! jainamArgakA paramArtha sacce guruse samajhanA cAhiye / jisa guruko svArtha ho vaha apanA akalyANa karatA hai aura usase ziSyoMkA bhI akalyANa hotA hai| jainaliMga dhAraNa kara jIva anaMtoM bAra bhaTakA hai--bAhyavartI liMga dhAraNa kara laukika vyavahArameM anaMtoM bAra bhaTakA hai / isa jagaha vaha jainamArgakA niSedha karatA nahIM / aMtaraMgase jo jitanA saccA mArga batAve vaha * jaina ' hai| nahIM to anAdi kAlase jIvane jhUTheko saccA mAnA hai, aura vahI ajJAna hai| manuSya dehakI sArthakatA tabhI hai jaba ki mithyA Agraha-durAgraha-chor3akara kalyANa hotA ho / jJAnI sIdhA hI batAtA hai / jaba AtmajJAna pragaTa ho usI samaya Atma-jJAnIpanA mAnanA cAhiyeguNa pragaTa hue binA use mAnanA yaha bhUla hai / javAharAtakI kImata jAnanekI zaktike binA javerIpanA mAnanA nahIM cAhie / ajJAnI mithyAko saccA nAma dekara bAr3A ba~dhavA detA hai / yadi satkI pahicAna ho to kisI samaya to satyakA grahaNa hogaa| (12) AnaMda, bhAdrapada 15 maMgala. jo jIva apaneko mumukSu mAnatA ho, pAra honekA abhilASI mAnatA ho, aura use dehameM roga hote samaya AkulatA-vyAkulatA. hotI ho, to usa samaya vicAra karanA cAhiye ki terI mumukSutA-hoziyArI Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 zrImad rAjacandra [641 kahA~ calI gaI ! jo pAra honekA abhilASI ho vaha to dehako asAra samajhatA hai-dehako AtmAse bhinna mAnatA hai-use AkulatA AnI cAhiye hI nahIM / dehakI saMbhAla karate hue vaha saMbhAlI jAtI nahIM, kyoMki vaha usI kSaNameM nAza ho jAtI hai-usameM kSaNabharameM roga, kSaNabharameM vedanA ho jAtI hai| dehake saMgase deha duHkha detI hai, isaliye AkulatA-vyAkulatA hotI hai, vahI ajJAna hai / zAstra zravaNa kara roja roja sunA hai ki deha AtmAse bhinna hai-kSaNabhaMgura hai, parantu dehako yadi vedanA ho to yaha jIva rAga-dveSa pariNAmase zora-gula macAtA hai| to phira, deha kSaNabhaMgura hai, yaha tuma zAstrameM sunane jAte kisa liye ho ? deha to tumhAre pAsa hai to anubhava karo / deha spaSTa miTTI jaisI hai-vaha rakkhA huI rakkhI nahIM jA sktii| vedanAkA vedana karate hue koI upAya calatA nhiiN| aba phira kisakI saMbhAla kareM! kucha bhI nahIM bana sakatA / isa taraha dehakA pratyakSa anubhava hotA hai, to phira usakI mamatA karake kyA karanA ! dehakA pragaTa anubhava kara zAstrameM kahA hai ki vaha anitya hai-dehameM mUrchA karanA yogya nhiiN| ___ jabataka dehameM Atmabuddhi dUra na ho tabataka samyaktva nahIM hotA / jIvako sacAI kabhI AI hI nahIM; yadi AI hotI to mokSa ho jaatii| bhale hI sAdhupanA, zrAvakapanA athavA cAhe jo svIkAra kara lo, parantu sacAI binA saba sAdhana vRthA haiM / dehameM Atmabuddhi dUra karaneke jo sAdhana batAyeM haiM ve sAdhana, dehameM Atmabuddhi dUra ho jAya tabhI sacce samajhe jAte haiM / dehameM jo Atmabuddhi huI hai use dUra karaneke liye, apanepanako tyAganeke liye sAdhana karane Avazyaka haiM / yadi vaha dUra na ho to sAdhupanA, zrAvakapanA, zAkhazravaNa athavA upadeza saba kucha araNyarodanake samAna hai | jise yaha bhrama dUra ho gayA hai, vahI sAdhu, vahI AcArya aura vahI jJAnI hai / jaise koI amRtakA bhojana kare to vaha chipA huA nahIM rahatA, usI taraha bhrAMtikA dUra honA kisIse chipA huA rahatA nhiiN| loga kahate haiM ki samakita hai yA nahIM, use kevalajJAnI jAne / parantu jo svayaM AtmA hai vaha use kyoM nahIM jAnatI! AtmA kucha gA~va to calI hI nahIM gaI / arthAt samakita huA hai, ise AtmA svayaM hI jAnatI hai / jaise kisI padArthake khAnepara vaha apanA phala detA hai, usI taraha samakitake honepara bhrAnti dUra ho jAnepara usakA phala AtmA svayaM hI jAna letI hai / jJAnake phalako jJAna detA hI hai| padArthaka phalako padArtha, apane lakSaNake anusAra detA hI hai / AtmAmeMse--antarameMse-yadi karma jAneko taiyyAra hue hoM, to usakI apaneko-khabara kyoM na par3e! arthAt khabara par3atI hI hai / samakitIkI dazA chipI huI nahIM rahatI / kalpita samakitako samakita mAnanA, pItalakI kaMThIko sonekI kaMThI mAnaneke samAna hai| samakita huA hA to dehameM Atmabuddhi dUra hotI hai| yadyapi alpabodha, madhyamabodha, vizeSabodha jaisA bhI bodha huA ho, tadanusAra hI pIchese dehameM Atma-buddhi dUra hotI hai / dehameM roga honepara jise AkulatA mAlUma par3e, use mithyAddISTa samajhanA cAhie / jisa jJAnIko AkulatA-jyAkulatA dUra ho gaI hai, use aMtaraMga paJcakkhANa hai hii| usameM samasta paJcakkhANa A jAte haiN| jisake rAga dveSa dUra ho gaye haiM, usakA yadi bIsa barasakA putra mara jAya' to bhI use kheda nahIM hotA / zarIrako vyAdhi honese jise vyAkulatA hotI hai, aura jisakA kalpanA mAtra jJAna hai, use zUnya adhyAtmajJAna mAnanA cAhiye / aisA kalpita jJAnI zUnya-jJAnako adhyAtmajJAna mAnakara anAcArakA sevana karake bahuta hI bhaTakatA hai| dekho zAstrakA phl| . Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643] upadeza-chAyA AtmAko putra bhI nahIM hotA aura pitA bhI nahIM hotA / jo isa tarahakI kalpanAko satya mAna baiThA hai vaha mithyAtvI hai / kusaMgase samajhameM nahIM AtA, isaliye samakita nahIM AtA / satpuruSake saMgase yogya jIva ho to samyaktva hotA hai / samakita aura mithyAtvakI turata hI khabara pa jAtI hai / samakitI aura mithyAtvIkI vANI ghar3I ghar3ImeM judI par3atI hai / jJAnIkI vANI eka hI dhArAyukta pUrvApara milatI calI AtI hai / jaba aMtaraMga gA~Tha khule usI samaya samyaktva hotA hai| rogako jAna le, rogakI davA jAna le, pathyako jAna le aura tadanusAra upAya kare to roga dUra ho jAya / rogake jAne binA ajJAnI jo upAya karatA hai usase roga bar3hatA hI hai / pathya sevana kare aura davA kare nahIM, to roga kaise miTa sakatA hai ! arthAt nahIM miTa sakatA / to phira yaha to roga kucha aura hai, aura davA kucha aura hai ! kucha zAstra to jJAna kahA nahIM jAtA / jJAna to usI samaya kahA jAtA hai jaba aMtaraMgase gA~Tha dUra ho jAya / tapa saMyama Adike liye satpuruSake vacanoMkA zravaNa karanA batAyA gayA hai| jJAnI bhagavAnne kahA hai ki sAdhuoMko acitta AhAra lenA cAhiye / isa kathanako to bahutase sAdhu bhUla hI gaye haiM | dUdha Adi sacitta bhArI bhArI padArthoMkA sevana karake jJAnIkI AjJAke Upara pA~va dekara calanA kalyANakA mArga nahIM / loga kahate haiM ki vaha sAdhu hai, parantu Atma-dazAkI jo sAdhanA kare vahI to sAdhu hai| narasiMhamahetA kahate haiM ki anAdikAlase aise hI calate calate kAla bIta gayA, parantu nistArA huA nhiiN| yaha mArga nahIM hai, kyoMki anAdikAlase calate calate bhI mArga hAtha lagA nahIM / yadi mArga yahI hotA to abataka kucha bhI hAthameM nahIM AyA-aisA nahIM ho sakatA thA / isaliye mArga kucha bhinna hI honA cAhiye / tRSNA kisa taraha ghaTatI hai ! laukika bhAvameM mAna-bar3AI tyAga de to| 'ghara-kuTumba AdikA mujhe karanA hI kyA hai ! lokameM cAhe jaise ho, parantu mujhe to mAna-bar3AIko chor3akara cAhe kisI bhI prakArase, jisase tRSNA kama ho vaisA karanA hai| aisA vicAra kare to tRSNA ghaTa jAya-maMda par3a jaay| tapakA abhimAna kaise ghaTa sakatA hai ! tyAga karanekA upayoga rakhanese / 'mujhe yaha abhimAna kyoM hotA hai| isa prakAra roja vicAra karanese abhimAna maMda pdd'egaa| jJAnI kahatA hai ki jIva yadi kuMjIrUpI jJAnakA vicAra kare to ajJAnarUpI tAlA khula jAya-kitane hI tAle khula jaoNya / yadi kuMjI ho to tAlA khulatA hai, nahIM to hathaur3I mAranese to tAlA TUTa hI jAtA hai| 'kalyANa na jAne kyA hogA' aisA jIvako bahama hai / vaha kucha hAthI ghor3A to hai nhiiN| jIvako aisI hI bhrAntike kAraNa kalyANakI kuMjiyA~ samajhameM nahIM AtI / samajhameM A jAya to saba mugama hai / jIvakI bhrAnti dUra karaneke liye jagatkA varNana kiyA hai| yadi jIva hamezAke aMdhamArgase thaka jAya to mArgameM A jAya / Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [643 ----.. -- --- .-... -..... jJAnI jo paramArtha-samyaktva-ho use hI kahate haiM / " kaSAya ghaTe vahI kalyANa hai| jIvake rAga, dveSa, ajJAna dUra ho jA~ya to use kalyANa kahA jAtA hai '-aisA to loga kahate haiM ki hamAre guru hI kahate haiM, to phira satpuruSa bhinna hI kyA batAte haiM " ? aisI ulaTI-sIdhI kalpanAyeM karake jIvako apane doSoMko dUra karanA nahIM hai| AtmA ajJAnarUpI pattharase daba gaI hai / jJAnI hI AtmAko U~cA uThAvegA / AtmA daba gaI hai isaliye kalyANa sUjhatA nahIM / jJAnI jo sadvicArarUpI sarala kuMjiyoMko batAtA hai ve hajAroM tAloMko lagatI haiN| ___ jIvake bhItarase ajIrNa dUra ho jAya to amRta acchA lage; usI taraha bhrAMtirUpI ajIrNake dUra honepara hI kalyANa ho sakatA hai| parantu jIvako to ajJAnI gurune bhar3akA rakkhA hai, phira bhrAMtirUpa ajIrNa dUra kaise ho sakatA hai ? ajJAnI guru jJAnake badale tapa batAte haiM, tapameM jJAna batAte haiM isa taraha ulTA ulTA batAte haiM, usase jIvako pAra honA bahuta kaSTasAdhya hai / ahaMkAra Adirahita bhAvase tapa Adi karanA caahiye| kadAgraha chor3akara jIva vicAra kare to mArga judA hI hai / samakita sulabha hai, pratyakSa hai, sarala hai| jIva gA~vako chor3akara dUra calA gayA hai, to phira jaba vaha pIche phire to gA~va A sakatA hai| satpuruSoMke vacanoMkA AsthAsahita zravaNa manana kare to samyaktva AtA hai / usake utpanna honeke pazcAt vrata paJcakkhANa Ate haiM aura tatpazcAt pA~cavA~ guNasthAnaka prApta hotA hai| sacAI samajhameM Akara usakI AsthA ho jAnA hI samyaktva hai / jise sacce-jhUThekI kImata ho gaI hai-vaha bheda jisakA dUra ho gayA hai, use samyaktva prApta hotA hai / asadguruse sat samajhameM nahIM AtA / dayA, satya, binA diyA huA na lenA ityAdi sadAcAra satpuruSake samIpa Aneke sat sAdhana haiM / satpuruSa jo kahate haiM vaha sUtrake siddhAntakA paramArtha hai / hama anubhavase kahate haiM-anubhavase zaMkA dUra karaneko kaha sakate haiN| anubhava pragaTa dIpaka hai, aura sUtra kAgajameM likhA huA dIpaka hai / ___ DhUMDhiyApanA athavA tappApanA kiyA karo, parantu usase samakita honevAlA nahIM / yadi vAstavika saccA svarUpa samajhameM A jAya-bhItarase dazA badala jAya, to samyaktva utpanna hotA hai / paramArtha meM pramAda arthAt AtmAmeMse bAhya vRtti / ghAtikarma use kahate haiM jo ghAta kre| paramANu AtmAse nirapekSa hai, paramANuko pakSapAta nahIM hai; use jisa rUpase pariNamA vaha usI rUpase pariNamatA hai| nikAcita karmameM sthitibaMdha ho to barAbara baMdha hotA hai| sthiti-kAla na ho aura vicAra kare, pazcAttApase jJAnakA vicAra kare, to usakA nAza hotA hai| sthiti-kAla ho to bhoganepara chuTakArA hotA hai| krodha AdidvArA jina karmoMkA upArjana kiyA ho unakA bhoganepara hI chuTakArA hotA hai| udaya Anepara bhoganA hI cAhiye / jo samatA rakkhe use samatAkA phala hotA hai| sabako apane apane pariNAmake anusAra karma bhogane par3ate haiN| jJAnI, strItvameM puruSatvameM eka-samAna hai / jJAna AtmAkA hI hai| Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64] vividhapatra Adi saMgraha-29vA~ varSa 644 manaHparyavajJAna kisa taraha pragaTa hotA hai ! sAdhAraNatayA pratyeka jIvako matijJAna hI hotA hai / usake AzrayabhUta zrutajJAnameM vRddhi honese usa matijJAnakA bala bar3hatA hai / isa taraha anukramase matijJAnake nirmala honese AtmAkA asaMyamabhAva dUra hokara saMyamabhAva utpanna hotA hai, aura usase manaHparyavajJAna pragaTa hotA hai| usake saMbaMdhase AtmA dUsareke abhiprAyako jAna sakatI hai| kisI Uparake cihnake dekhanese dUsareke jo krodha harSa Adi bhAva jAne jAte haiM, vaha matijJAnakA viSaya hai / tathA usa tarahakA cihna na honepara jo bhAva jAne jAte haiM, vaha manaHparyavajJAnakA viSaya hai| Ananda, Asoja sudI 1, 1952 645 .. mUlamArgarahasya zrIsadgurucaraNAya namaH are, yadi pUjA AdikI kAmanA na ho, aMtarakA saMsArakA duHkha priya na ho, to akhaMDa vRttiko sanmukha karake jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 1 // jinasiddhAntakA zodhana kara jo kucha jina-vacanakI tulanA kI hai, use kevala paramArtha-hetuse hI kahanA hai / usake rahasyako koI mumukSu hI pAtA hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 2 // ekarUpa aura aviruddha jo jJAna darzana aura cAritrakI zuddhatA hai, vahI paramArthase jinamArga hai, aisA paMDitajanoMne siddhAMtameM kahA hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 3 // __ jo cAritrake liMga aura bheda kahe haiM, ve saba dravya, deza, kAla AdikI apekSAke bhedase hI haiM / parantu jo jJAna AdikI zuddhatA hai vaha to tInoM kAlameM bhedarahita hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 1 // aba jJAna darzana Adi zabdoMkA saMkSepase paramArtha suno| use samajhakara vizeSarUpase vicAranese uttama AtmArtha samajhameM AvegA / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 5 // 645 mULa mAraga sAmaLo jinano re, karI vRtti akhaMDa sammukha / mULa. noya pUjAdinI jo kAmanA re, noya vhAlu aMtar bhavadukha / mULa* // 1 // karI jo jo vacananI tulanAre, jo jo zodhine jinasiddhAMta / mULa. mAtra kahe paramAraya hetuyI re, koI pAme mumukSu vAta | mULa // 2 // zAna darzana cAritranI zuddhatAre, ekapaNe ane aviruddha / mULa. jinamAraga te paramArthathIre, ema kaI siddhAMte buddha / mULa // 3 // liMga ane bhedo je vRttanA re, dravya deza kALAdi bheda / mULa. paNa jJAnAdinI je zuddhatA re, te to traNe kALe abheda / mULa // 4 // have zAna darzanAdi zabdano re, saMkSepe zuNo paramArtha / mULa. tene jotA vicAri vizeSayI re, samajAze uttama mAramArya / muul*||5|| Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 zrImad rAjendra 645 mUlamArgarahasya AtmA, deha Adise bhinna hai, upayogamaya hai, sadA avinAzI hai, isa taraha saharuke upadezase jAnanekA nAma jJAna kahA hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 6 // - jo jJAnadvArA jAnA hai, usakI jo zuddha pratIti rahatI hai, use bhagavAnne darzana kahA hai / usakA dUsarA nAma samakita bhI hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 7 // .. jIvakI jo pratIti huI--use jo sabase bhinna asaMga samajhA-usa sthira svabhAvake utpanna honeko cAritra kahate haiM, usameM liMgakA bheda nahIM hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 8 // - jahA~ ye tInoM abheda-pariNAmase rahate haiM, vaha AtmAkA svarUpa hai| usane jinabhagavAnke mArgako pA liyA hai, athavA usane nijasvarUpako hI pA liyA hai / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 9 // aise mUlajJAna Adike pAneke liye, anAdikA baMdha dUra honeke liye, sadgurukA upadeza pAneke liye, svacchaMda aura pratibaMdhako dUra karo / jinabhagavAnke mUlamArgako suno // 10 // ___isa taraha jinendradevane mokSamArgakA zuddha svarUpa kahA hai| usakA yahA~ bhaktajanoMke hitake liye saMkSepase svarUpa kahA hai / jinabhagavAnakA mUlamArgako suno // 11 // - - 646 zrI AnaMda, Asoja sudI 2 guru. 1952 OM sadguruprasAda zrIrAmadAsasvAmIkI banAI huI dAsabodha nAmakI pustaka marAThI bhASAmeM hai| usakA gujarAtI bhASAMtara chapakara pragaTa ho gayA hai / isa pustakako bA~cane-vicAraneke liye bhejI hai| usameM prathama to gaNapati AdikI stuti kI hai| usake pazcAt jagatke padArthIkA AtmarUpase varNana karake upadeza kiyA hai / bAdameM usameM vedAntakI mukhyatAkA varNana kiyA hai| usa sabase kucha bhI bhaya na karate hue, athavA zaMkA na karate hue, granthakartAke AtmArthaviSayaka vicAroMkA avagAhana karanA yogya hai| che dehAdiyI mina AtmA re, upayogI sadA avinAza / mULa* ema jANe sadru-upadezathI re, kahuM zAna tenuM nAma khAsa / mULa // 6 // je zAne karIne jANiyure, tenI va che zuddha pratIta / mULa. kaI bhagavaMte darzana tehane re, jenuM bIjU nAma samakIta / mULa* // 7 // jema AvI pratIti jIvanI re, jANyo sarveyI bhinna asaMga / mULa0 tevo sthira svabhAva te upaje re, nAma cAritra te aNaliMga / mULa // 8 // tetraNe abheda pariNAmayI re, gyAre vatteM te AtmArUpa / mULa. . teha mAraga jinano pAmiyore, kiMvA pAmyo te nijasvarUpa / mULa* // 9 // evAM mULa jJAnAdi pAmavAM re, ane javA anAdibaMdha / maLa. upadeza sadguruno pAmavAre, TALI svacchaMda ne pratibaMdha / mULa // 10 // ema deva jinaMde bhAkhiyuM re, mokSamAragarnu zabakharUpa / mULa* bhavya janonA hitane kAraNe re, saMkSepa kA svarUpa / mULa* // 11 // Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividhapatra mAdi saMgraha-29yA~ varSa AtmArthake vicAranemeM usase krama kramase sulabhatA hotI hai| zrI. ko jo byAkhyAna karanA hotA hai, usase jo ahaMbhAva AdikA bhaya rahatA hai, vaha saMbhava hai| jisane sadguruviSayaka tathA unakI dazAviSayaka vizeSatA samajha lI hai, usako usa tarahake prasaMgake samAna dUsare prasaMgoMmeM prAyaH karake ahaMbhAva udaya nahIM hotA, athavA vaha turata hI zAnta ho jAtA hai| usa ahaMbhAvako yadi pahile z2aharake samAna samajhA ho to vaha pUrvApara kama saMbhava hotA hai| tathA kucha kucha aMtarameM cAturya Adi bhAvase, sUkSma pariNatise bhI, usameM miThAsa rakkhI ho to vaha pUrvApara vizeSatA prApta karatA hai / parantu 'vaha z2ahara hI hai-nizcayase z2ahara hI hai-spaSTa kAlakUTa z2ahara hai, isameM kisI taraha bhI saMzaya nahIM; aura yadi saMzaya ho to saMzaya mAnanA nahIM, usa saMzayako ajJAna hI samajhanA cAhiye'-aisI tIvra khArAza kara DAlI ho to vaha ahaMbhAva prAyaH bala nahIM kara sktaa| kadAcit usa ahaMbhAvake rokanese nirahaMbhAva huA ho to bhI usakA phirase ahaMbhAva ho jAnA saMbhava hai| use bhI pahilese jahara, aura z2ahara hI mAnakara pravRtti kI ho to AtmArthako bAdhA nahIM hotii| 647 zrIAnanda Asoja, sudI 3 zukra. 1952 AtmAthI bhAI mohanalAlake prati Darabana, tumhArA likhA huA patra milA thA / yahA~ usakA saMkSipta uttara likhA hai / jAna par3atA hai ki naiTAlameM rahanese tumhArI bahutasI sadvRttiyoMmeM vizeSatA A gaI hai| parantu usameM tumhArI usa taraha pravRtti karanekI utkRSTa icchA hI kAraNabhUta hai| rAjakoTakI apekSA naiTAla aisA kSetra jarUra hai ki jo bahutasI bAtoMmeM tumhArI vRttikA upakAraka ho sakatA hai, yaha mAnanemeM hAni nahIM hai| kyoMki tumhArI saralatAkI rakSA karanemeM jisase nijI vighnoMkA bhaya raha sake, aise prapaMcameM anusaraNa karanekA dabAva naiTAlameM vizeSa karake nahIM hai| parantu jisakI sadvRttiyA~ vizeSa balavAna na hoM athavA nirbala hoM, aura use iMgalaiMDa Adi dezameM svataMtratAse rahanA ho to use abhakSa AdisaMbaMdhI doSa laga sakatA hai, aisA mAlUma hotA hai / jaise tumheM naiTAla kSetrameM prapaMcakA vizeSa saMyoga na honese, tumhArI savRttiyA~ vizeSatAko prApta huI haiM, vaise rAjakoTa jaisI jagahameM honA kaThina ho, yaha yathArtha mAlUma hotA hai| parantu kisI zreSTha AryakSetrameM satsaMga Adi yogameM tumhArI vRttiyoMkA naiTAlakI apekSA bhI vizeSatA prApta karanA saMbhava hai| tumhArI vRttiyoMko dekhate hue, naiTAla tumheM anArya kSetrarUpase asara kara sake, prAyaH aisI merI mAnyatA nhiiN| parantu vahA~ satsaMga Adi yogakI vizeSa karake prApti na honese kucha AtmanirAkaraNa na honerUpa hAni mAnanA kucha vizeSa yogya lagatA hai| yahA~se jo 'Arya AcAra-vicAra' ke surakSita rakhaneke saMbaMdhameM likhA thA, usakA bhAvArtha yaha thA:-Arya-AcAra arthAt mukhyarUpase dayA, satya, kSamA Adi guNoMkA AcaraNa karanA; aura Arya-vicAra arthAt mukhyarUpase AtmAkA astitva, nityatva, vartamAnakAlameM usa svarUpakA ajJAna, tathA usa ajJAna aura bhAna na honeke kAraNa, una kAraNoMkI nivRtti aura vaisA honese anyAbAdha AnandasvarUpa bhAnarahita nijapadameM svAbhAvika sthiti honA-ina sabakA vicAra karanA / isa taraha saMkSepase mukhya arthako lekara una zabdoMko likhA hai| .. .. . Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [647 bhImad rAjacandra varNAzrama Adi-varNAzrama AdipUrvaka AcAra-yaha sadAcArake aMgabhUtake samAna hai| vizeSa pAramArthika hetu na ho to varNAzrama AdipUrvaka vartana karanA hI yogya hai, aisA vicArase siddha hai| yadyapi varNAzrama dharma vartamAnameM bahuta nirbala sthitiko prApta ho gayA hai, to bhI hameM to, jabataka hama utkRSTa tyAga dazAko na prApta kareM aura jabataka gRhAzramameM vAsa ho, tabataka to vaizyarUpa varNadharmakA anusaraNa karanA hI yogya hai| kyoMki usameM abhakSa Adi grahaNa karanekA vyavahAra nahIM hai| yahA~ aisI AzaMkA ho sakatI hai ki lahANA loga bhI usa taraha AcaraNa karate haiM to phira unake anna AhAra Adike grahaNa karanemeM kyA hAni hai !' to isake uttarameM itanA hI kaha denA ucita hogA ki binA kAraNa usa rivAjako badalanA bhI yogya nhiiN| kyoMki usase, bAdameM, dUsare samAgamavAsI athavA kisI prasaMga AdimeM apane rIti-rivAjakA anukaraNa karanevAle, yaha samajhane lageMge ki kisI bhI varNake yahA~ bhojana karanemeM hAni nhiiN| luhANAke ghara anna AhAra grahaNa karanese varNadharmakI hAni nahIM hotI, paraMtu musalamAnoMke ghara anna AhAra grahaNa karate hue to varNadharmakI vizeSa hAni hotI hai; aura vaha varNadharmake lopa karaneke doSake samAna hotA hai / apanI kisI lokake upakAra Adi kAraNase vaisI pravRtti hotI ho-yadyapi rasalubdhatA buddhise vaisI pravRtti na hotI ho to bhI apanA vaha AcaraNa aise nimittakA hetu ho jAtA hai ki dUsare loga usa hetuke samajhe binA hI prAyaH usakA anukaraNa karate hai, aura aMtameM abhakSa Adike grahaNa karanemeM pravRttiM karane lagate haiN| isIliye usa taraha AcaraNa na karanA arthAt musalamAna AdikA anna AhAra Adi grahaNa nahIM karanA, yaha uttama hai| tumhArI vRttikI to bahuta kucha pratIti hai, parantu yadi kisIkI usase utaratI huI vRtti ho to usakA abhakSa Adi AhArake saMyogase prAyaH usa mArgameM cale jAnA saMbhava hai / isaliye isa samAgamase jisa taraha dUra rahA jAya usa taraha vicAra karanA kartavya hai| dayAkI bhAvanA vizeSa rakhanI ho to jahA~ hiMsAke sthAnaka haiM, tathA vaise padArtha jahA qharIde bece jAte haiM, vahA~ rahaneke athavA jAne Aneke prasaMgako na Ane denA cAhiye, nahIM to prAyaH jaisI cAhiye vaisI dayAkI bhAvanA nahIM rahatI / tathA abhakSake Upara vRtti na jAne deneke liye aura usa mArgakI unnatikA anumodana karaneke liye, abhakSa Adi grahaNa karanevAlekA, AhAra Adike liye paricaya na rakhanA caahiye| jJAna-dRSTise dekhanese to jJAti Adi bhedakI vizeSatA Adi mAlUma nahIM hotI, parantu bhakSAbhakSake bhedakA to vahA~ bhI vicAra karanA cAhiye, aura usake liye mukhyarUpase isa vRttikA rakhanA hI uttama hai| bahutase kArya aise hote haiM ki unameM koI pratyakSa doSa nahIM hotA, athavA unase koI anya doSa nahIM lagatA, parantu usake saMbaMdhase dUsare doSoMko Azraya milatA hai, usakA bhI vicAravAnako lakSa rakhanA ucita hai / naiTAlake logoMke upakArake liye kadAcit tumhArI aisI pravRtti hotI hai, aisA bhI nizcaya nahIM samajhA jA sktaa| yadi dUsare kisI bhI sthalapara vaisA AcaraNa karate hue bAdhA mAlUma ho, aura AcaraNa karanA na bane tohI vaha hetu mAnA jA sakatA hai| tathA una logoMke upakArake liye vaisA AcaraNa karanA cAhiye, aisA vicAranemeM bhI kucha kucha tumhArI samajha-phera hotI hogI, aisA lagA karatA hai| tumhArI sadvRttikI kucha pratIti hai, isaliye isa viSayameM adhika likhanA yogya nahIM jAna prtaa| jisa taraha sadAcAra aura sadvicArakA ArAdhana ho, baisA AcaraNa karanA yogya hai / / . . .... Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144, 649, 65.] vividhapatra mAdi saMgraha-29vA varSa 581 dUsarI nIca jAtiyA~ athavA musalamAnoM Adike kisI vaise nimaMtraNoM meM anna AhAra Adike badale, na pakAye hue phalAhAra Adi lenese una logoMke upakArakI rakSA saMbhava ho, to usa taraha AcaraNa karanA yogya hai| 648 jIvakI vyApakatA, pariNAmIpanA, karmasaMbaMdha, mokSa-kSetra ye kisa kisa prakArase ghaTa sakate haiM ! usake vicAre binA tathArUpa samAdhi nahIM hotii| guNa aura guNIkA bheda samajhanA kisa prakAra yogya hai ! jIvakI vyApakatA, sAmAnya-vizeSAtmakatA, pariNAmIpanA, lokAloka-jJAyakatA, karmasaMbaMdha, mokSa-kSetra, yaha pUrvApara avirodhase kisa taraha siddha hotA hai ! eka hI jIva nAmaka padArthako jude jude darzana, sampradAya aura mata bhinna bhinna svarUpase kahate haiN| usake karmasaMbaMdhakA aura mokSakA bhI bhinna bhinna svarUpa kahate haiM, isa kAraNa nirNaya karanA kaThina kyoM nahIM hai? 649 AtmasAdhana. dravyaH-maiM eka hU~, asaMga hU~, sarva parabhAvase mukta huuN|... kSetraH-maiM asaMkhyAta nija-avagAhanA pramANa huuN| kAla:--maiM ajara, amara, zAzvata huuN| svaparyAya-pariNAmI samayAtmaka hU~ bhAvaH.-maiM zuddha caitanyamAtra nirvikalpa draSTA huuN| . * vacana saMyamamano saMyamakAya saMyama vacana saMyama. mano saMyama. kAya saMyama. vacana saMyamamano saMyamakAya saMyamakAya saMyama indriya-saMkSepa, indriya-sthiratA, vacana saMyama mauna, vacana-saMkSepa, Asana-sthiratA, sopayoga yathAsUtra pravRtti. sopayoga yathAsUtra pravRtti vacana-guNAtizayatA.. va mano saMyama mano saMkSepa, manaHsthiratA. mAtmaciMtana, . manaHsthiratA. Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [651, 659, 15 // 165 . * zrImad rAjacandra ....... dravya, kSetra, kAla aura bhAva...... saMyamake kAraNa nimitarUpa dravya, kSetra, kAla aura bhAva. inya-saMyamita deha. kSetra-nivRttivAle kSetrameM sthiti-vihAra, kAla-yathAsUtra kAla. bhAva-yathAsUtra nivRtti-sAdhana-vicAra. anubhava. . dhyAna. dhyAna-dhyAna. dhyAna-dhyAna-dhyAna, dhyAna-dhyAna-dhyAna-jyAna. dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna. dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna. dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna. ciddhAtumaya, paramazAMta, aDaga, ekAgra, eka khabhAvamaya, asaMkhyAta pradezAtmaka, puruSAkAra, cidAnandaghanakA dhyAna kro| kA. . mo. kA AtyaMtika abhAva / pradezasaMbaMdha-prApta, pUrva-niSpana, sattAmAsa, udayaprApta, udIraNAprApta aise cAra nA0 go00 aura vedanIyakA vedana karanese, jise inakA abhAva ho gayA ha aise zuddhasvarUpa jina cinmUrti sarva lokAloka-bhAsaka camatkArake dhAma haiN| mA. bacAnAvaraNIya 00 darzanAvaraNIya mo mohanIya avayaya nA nAma go gotra mAmAbu. -anuvAdaka. Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154, 555, 656, 657] vividha patra mAdi saMgraha-29vauM varSa 654 so'haM ( AzcaryakAraka.) mahApuruSoMne gaveSaNA kI hai| kalpita pariNatise jIvakA virAma lenA jo itanA adhika kaThina ho gayA hai, usakA hetu kyA honA cAhiye ! AtmAke dhyAnakA mukhya prakAra kaunasA kahA jA sakatA hai ! usa dhyAnakA svarUpa kisa taraha hai ! kevalajJAnakA jinAgamameM jo prarUpaNa kiyA hai vaha yathAyogya hai ! athavA vedAntameM jo prarUpaNa kiyA hai vaha yathAyogya hai! preraNApUrvaka spaSTa gamanAgamana kriyAkA AtmAke asaMkhyAta pradeza pramANatvake liye vizeSa vicAra karanA caahiye| praznaH-paramANuke eka pradezAtmaka aura AkAzake anaMta pradezAtmaka mAnanemeM jo hetu hai, vaha hetu AtmAke asaMkhyAta pradezatvake liye yAthAtathya siddha nahIM hotaa| kyoMki maNyama-pariNAmI vastu anutpanna dekhanemeM nahIM aatii| uttaraH 656 amUrtatvakI kyA vyAkhyA hai| anaMtatvakI kyA vyAkhyA hai ! AkAzakA avagAhaka-dharmatva kisa prakAra hai! mUrtAmartakA baMdha yadi Aja nahIM hotA to vaha anAdise kaise ho sakatA hai ! vastusvabhAva isa prakAra anyathA kisa taraha mAnA jA sakatA hai ! krodha bhAdi bhAva jIvameM pariNAmIrUpase haiM yA nivRttirUpase haiM! yadi unheM pariNAmIrUpase kaheM to ve svAbhAvika dharma ho jaoNya, aura svAbhAvika dharmakA dUra honA kahIM bhI anumavameM AtA nahIM / yadi unheM nivRttirUpase samajhe to jisa prakArase jinabhagavAnne sAkSAt baMdha kahA hai, usa raha mAnanemeM virodha AnA saMbhava hai| jinamagavAnke anusAra kevadarzana, aura vedAnta ke anusAra prama ina donoMmeM kyA bheda hai| Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 ....... bhImad rAjacandra [657, 658, 656 (2) jinake anusAraAtmA asaMkhyAta pradezI, saMkoca-vikAsakI bhAjana, arUpI, lokapramANa pradezAtmaka hai| 658 jinamadhyama parimANakI nityatA, krodha AdikA pAriNAmika bhAva (1)ye AtmAmeM kisa taraha ghaTate haiM ! karma baMdhakI hetu AtmA hai ! pudgala hai ! yA donoM haiM ! athavA isase bhI koI bhinna prakAra hai ! muktimeM AtmA ghana-pradeza kisa taraha hai ! dravyakI guNase bhinnatA kisa taraha hai! . samasta guNa milakara eka dravya hotA hai, yA usake binA dravyakA kucha dUsarA hI vizeSa svarUpa hai! sarva dravyake vastutva guNako nikAla kara vicAra kareM to vaha eka hai yA kisI dUsarI taraha ! AmA guNI hai, jJAna guNa hai, yaha kahanese AtmAkA kathaMcit jJAna-rahitapanA ThIka hai yA nahIM ! yadi AtmAmeM jJAna-rahitapanA svIkAra kareM to vaha jar3a ho jaaygii| __usameM yadi cAritra vIrya Adi guNa mAneM to usakI jJAnase bhinnatA honese vaha jar3a ho jAyagI, usakA samAdhAna kisa taraha karanA cAhiye ! abhavyatva pAriNAmika bhAvameM kisa taraha ghaTa sakatA hai ! dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAza aura jIvako dravya-dRSTise dekheM to vaha eka vastu hai yA nahIM ! dravyasva kyA hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzakA vizeSa svarUpa kisa taraha pratipAdita ho sakatA hai ! loka asaMkhya pradezI hai, aura dvIpa samudra asaMkhyAtoM haiM, ityAdi virodhakA kisa taraha samAdhAna ho sakatA hai! AtmAmeM pAriNAmikatA kisa taraha hai ! muktimeM bhI saba padArthokA jJAna kisa taraha hotA hai.! anAdi-anaMtakA jJAna kisa taraha ho sakatA hai! 659 bedAntaeka AtmA, anAdi mAyA, baMdha-mokSakA pratipAdana, yaha jo tuma kahate ho vaha nahIM ghaTa sktaa| Ananda aura caitanyameM zrIkapiladevajIne jo virodha kahA hai usakA kyA samAdhAna hai!. usakA yathAyogya samAdhAna vedAntameM dekhanemeM nahIM aataa| AtmAko nAnA mAne binA baMdha-mokSa ho hI nahIM sakatA / aura vaha hai to z2arUra, aisA honepara bhI use kalpita kahanese upadeza Adi kArya karane yogya nahIM ThaharatA / Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Atmasiddhi 660 zrI naDiyAda, Asoja vadI 1 guru. 1952 zrIAtmasiddhizAstra zrIsadgurucaraNAya namaH je svarUpa samajyA vinA, pAmyo duHkha anaMta / . samajAnyu te pada nasu, zrIsadguru bhagavaMta // 1 // . jisa AtmasvarUpake samajhe binA, bhUtakAlameM maiMne anaMta duHkha bhoge, usa svarUpako jisane samajhAyA--arthAt bhaviSyakAlameM utpanna hone yogya jina anaMta duHkhoMko maiM prApta karatA, usakA jisane mUla hI naSTa kara diyA-aise zrIsadguru bhagavAnko maiM namaskAra karatA huuN| vartamAna A kALamAM, mokSamArga bahu lopa / vicAravA AtmArthine, bhAkhyo atra agopya // 2 // isa vartamAnakAlameM mokSa-mArgakA bahuta hI lopa ho gayA hai / usa mokSake mArgako, AtmArthI jIvoMke vicAraneke liye, hama yahA~ guru-ziSyake saMvAdarUpameM spaSTarUpase kahate haiN| koI kriyAjaDa thai rakhA, zuSkajJAnamAM koii| mAne mAraga mokSano, karuNA upaje joi // 3 // - koI to kriyAmeM lage hue haiM, aura koI zuSka jJAnameM lage hue haiM; aura isI taraha ve mokSamArgako bhI mAna rahe haiM unheM dekhakara dayA AtI hai| bAtha kriyAmA rAcatAM, aMtarbheda na kAMi / jJAnamArga niSedhatAM, teha kriyAjaDa ohi // 4 // ..jo mAtra bAhya kriyAmeM hI race par3e haiM, jinake aMtarameM koI bhI bheda utpanna nahIM huA, aura jo jJAna-mArgakA niSedha kiyA karate haiM, unheM yahA~ kriyA-jar3a kahA hai| . . baMdha mokSa che kalpanA, bhAkhe vaanniimhi| . . . varne mohAvezamA zuSkajJAnI te hi // 5 // baMdha aura mokSa kevala kalpanA mAtra hai-isa nizcaya vAkyako jo kevala vANIse hI bolA karatA hai, aura tathArUpa dazA jisakI huI nahIM, aura jo mohake prabhAvameM hI rahatA hai, use yahA~ zuSka-jJAnI kahA hai| ...* zrImad rAjacandrane Atmasiddhi' kI padya-baddha racanA bhI sobhAgya, bhI acala Adi mumukSu, tathA manya jIvoMke hitake liye kI thii| yaha nimna padyase vidita hotA hai: zrI somAgya ane bhI acala, Adi mumukSu kaaj| / tathA bhavya hita kAraNe, kamo boSa sukhakAja // -Asmasiddhike ina pokA saMkSipta vivecana bhAI aMbAlAla lAlacandane kiyA hai, jo zrImadkI dRdhimeM A cukA hai| tathA kisI kisI parvakA jo vistRta vivecana diyA hai, vaha svayaM zrImadkA likhA. humA hai, jise unhoMne patroMke rUpameM samaya samayara likhaa|-anuvaadk. Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra vairAgyAdi saphaLa to, jo saha AtamajJAna / temaja AtamajJAnanI, mAsitAM nidAna // 6 // vairAgya tyAga Adi, yadi sAthameM AtmajJAna hoto hI saphala haiM, arthAt tohIve mokSakI prAptike hetu hai| aura jahA~ AtmajJAna na ho vahA~ bhI yadi unheM AtmajJAnake liye hI kiyA jAtA ho to bhI ve AtmajJAnakI prAptike kAraNa haiN|| vairAgya, tyAga, dayA Adi jo aMtaraMgakI kriyAyeM haiM, unakI sAtha yadi AtmajJAna ho to hI ve saphala haiM-arthAt to hI ve bhavake mUlakA nAza karatI haiM / athavA vairAgya, tyAga; dayA Adi AtmajJAnakI prAptike kAraNa haiM; arthAt jIvameM prathama ina guNoMke Anese usameM sadgurukA upadeza praveza karatA hai / ujvala aMtaHkaraNake binA sadgurukA upadeza praveza nahIM karatA / isa kAraNa yaha kahA hai ki vairAgya Adi AtmajJAnakI prAptike sAdhana haiN| yahA~, jo jIva kiyA-jar3a haiM, unheM aisA upadeza kiyA hai ki kevala kAyAkA rokanA hI kucha AtmajJAnakI prAptikA kAraNa nahIM / yadhapi vairAgya Adi guNa AtmajJAnakI prAptike hetu haiM, isaliye tuma una kriyAoMkA avagAhana to karo; parantu una kriyAoMmeM hI ulajhe rahanA yogya nahIM hai| kyoMki AtmajJAnake binA ve kriyAyeM bhI saMsArake mUlakA chedana nahIM kara sakatI / isaliye AtmajJAnakI prAptike liye una vairAgya Adi guNoMmeM pravRtti karo, aura kAyaklezameM-jisameM kaSAya AdikI tathArUpa kucha bhI kSINatA nahIM-tuma mokSa-mArgakA durAgraha na rakkho-yaha upadeza kriyA-jar3akoM diyA hai| tathA jo zuSka-jJAnI tyAga vairAgya Adirahita haiM-kevala vacana-jJAnI hI haiM-unheM aisA kA gayA hai ki vairAgya Adi jo sAdhana haiM, ve AtmajJAnakI prAptike kAraNa z2arUra batAye haiM; parantu kAraNake binA kAryakI utpatti hotI nahIM; aura tumane jaba vairAgya Adiko bhI nahIM prApta kiyA to phira AtmajJAna to tuma kahA~se prApta kara sakate ho ! usakA z2arA AtmAmeM vicAra to kro| saMsArake prati bahuta udAsInatA, dehakI mUchokI alpatA, bhogameM anAsakti, tathA mAna AdikI kRzatA ityAdi guNoMke binA to AtmajJAna phalIbhUta hotA hI nahIM, aura AtmajJAna prApta karane lenepara to ve guNa atyaMta hada ho jAte haiN| kyoMki unheM AtmajJAnarUpa jo mUla hai vaha prApta ho gayA hai| tathA usake badale to tuma aisA mAna rahe ho ki tumheM AtmajJAna hai, parantu AtmAmeM to bhoga Adi kAmanAkI agni jalA karatI hai, pUjA satkAra AdikI kAmanA bAraMbAra sphurita hotI hai, thoDIsI asAtAse hI bahuta AkulatA vyAkulatA ho jAtI hai| phira yaha kyoM lakSameM AtA nahIM ki ye AtmajJAnake lakSaNa nahIM haiM ! 'maiM kevala mAna mAdikI kAmanAse hI apaneko AtmajJAnI kahalavAtA hU~'-yaha jo tumhArI samajhameM nahIM AtA use samajho; aura prathama to pairAgya Adi sAdhanoMko AmAmeM utpanna karo, jisase AtmajJAnakI sanmukhatA ho ske| tyAga virAga na vittamA, thAya na tene zAna / aTake tyAga virAgamAM, to bhUle nijabhAna // 7 // jisake cittameM tyAga-vairAgya Adi sAdhana utpanna na hue hoM use jJAna nahIM hotA; aura jo tyAga-vairAgyameM hI ulajhA rahakara AtmajJAnakI AkAMkSA nahIM rakhatA vaha apanA bhAna bhUla jAtA hai Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi arthAt vaha ajJAnapUrvaka tyAga-vairAgya Adi honese, pUjA-satkAra Adise parAbhava pAkara AtmArthako hI bhUla jAtA hai| jisake aMtaHkaraNameM tyAga-vairAgya Adi guNa utpanna nahIM hue, aise jIvako AtmajJAna nahIM hotA / kyoMki jaise malina aMtaHkaraNarUpa darpaNameM AtmopadezakA pratibimba par3anA saMbhava nahIM, usI taraha kevala tyAga-vairAgyameM racA-pacA rahakara jo kRtArthatA mAnatA hai, vaha bhI apanI AtmAkA bhAna bhUla jAtA hai / arthAt AtmajJAna na honese use ajJAnakA sAhacarya rahatA hai, isa kAraNa usa tyAga-vairAgya AdikA mAna utpanna karaneke lie, aura usa mAnake liye hI, usakI sarva saMyama AdikI pravRtti ho jAtI hai, jisase saMsArakA uccheda nahIM hotaa| vaha kevala usImeM ulajha jAtA hai| arthAt vaha AtmajJAnako prApta nahIM krtaa| isa taraha kriyA-jar3ako sAdhana-kriyA-aura usa sAdhanakI jisase saphalatA ho, aise AtmajJAnakA upadeza kiyA hai; aura zuSka-jJAnIko tyAga-vairAgya Adi sAdhanakA upadeza karake kevala vacana-jJAnameM kalyANa nahIM, aisI preraNA kI hai| jyA jyAM je je yogya cha, tahAM samajavU teha / tyAM tyAM te te Acare, AtmArthI jana eha // 8 // jahA~ jahA~ jo yogya hai, vahA~ vahA~ use samajhe aura vahA~ vahA~ usakA AcaraNa kare, yaha AtmArthI puruSakA lakSaNa hai| jisa jagaha jo yogya hai arthAt jahA~ tyAga-vairAgya Adi yogya hoM, vahA~ jo tyAga-vairAgya Adi samajhatA hai; aura jahA~ AtmajJAna yogya ho vahA~ AtmajJAna samajhatA hai--isa taraha jo jahA~ yogya hai use vahA~ samajhatA hai, aura vahA~ tadanusAra pravRtti karatA hai-vaha AtmArthI jIva hai / arthAt jo koI matArthI athavA mAnArthI hotA hai, vaha yogya mArgako grahaNa nahIM karatA / athavA kriyAmeM hI jise durAgraha ho gayA hai, athavA zuSka jJAnake abhimAnameM hI jisane jJAnIpanA mAna liyA hai, vaha tyAgavairAgya Adi sAdhanako athavA AtmajJAnako grahaNa nahIM kara sktaa| jo AtmArthI hotA hai, vaha jahA~ jahA~ jo jo karanA yogya hai, usa sabako karatA hai, aura jahA~ jahA~ jo jo samajhanA yogya hai usa sabako samajhatA hai| athavA jahA~ jahA~ jo jo samajhanA yogya hai, jo usa sabako samajhatA hai, aura jahA~ jo jo AcaraNa karanA yogya hai, usa sabakA AcaraNa karatA hai--vaha AtmArthI kahA jAtA hai| yahA~ ' samajhanA' aura 'AcaraNa karanA' ye do sAmAnya pada haiN| parantu yahA~ donoMko alaga alaga kahanekA yaha bhI Azaya hai ki jo jo jahA~ jahA~ samajhanA yogya hai usa sabako samajhanekI, aura jo jo jahA~ AcaraNa karanA yogya hai usa sabako vahA~ AcaraNa karanekI jisakI kAmanA hai-vaha bhI AtmArthI kahA jAtA hai| seve saguru caraNane, tyAgI daI nijapakSa / pAme te paramArthane, nijapadano ke lakSa // 9 // apane pakSako chor3akara jo sadguruke caraNakI sevA karatA hai, vaha paramArthako pAtA hai, aura use AtmasvarUpakA lakSa hotA hai| Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mec zrImad rAjacandra - AzaMkAH-bahutasoMko kriyA-jar3atA rahatI hai aura bahutasoMko zuSka-jJAnIpanA rahatA hai, usakA kyA kAraNa honA cAhiye ! samAdhAna:--jo apane pakSa arthAt matako chor3akara sadguruke caraNakI sevA karatA hai, vaha padArthako prApta karatA hai, aura nijapadakA arthAt Atma-svabhAvakA lakSa grahaNa karatA hai / arthAt bahutasoMko jo kriyA-jar3atA rahatI hai, usakA hetu yahI hai ki unhoMne, jo AtmajJAna aura AtmajJAnake sAdhanako nahIM jAnatA, aise asadgurukA Azraya le rakkhA hai / isase vaha asadguru unheM, vaha apane jo mAtra kriyA-jar3atAke arthAt kAyaklezake mArgako jAnatA hai, usImeM lagA letA hai, aura kula-dharmako dRr3ha karAtA hai / isa kAraNa unheM sadguruke yogake milanekI AkAMkSA bhI nahIM hotI, athavA vaisA yoga milanepara bhI unheM pakSakI dRr3ha vAsanA sadupadezake sanmukha nahIM hone detI; isaliye kriyA-jar3atA dUra nahIM hotI, aura paramArthakI prApti bhI nahIM hotii| - tathA jo zuSka-jJAnI hai, usane bhI sadguruke caraNakA sevana nahIM kiyA aura kevala apanI matikI kalpanAse hI svacchaMdarUpase adhyAtmake grantha par3ha liye haiN| athavA kisI zuSka-jJAnIke pAsase vaise grantha athavA vacanoMko sunakara apanemeM jJAnIpanA mAna liyA hai; aura jJAnI manavAneke padakA jo eka prakArakA mAna hai, usameM use miThAsa rahatI AI hai, aura yaha usakA pakSa hI ho gayA hai| thavA kisI vizeSa kAraNase zAstroM meM dayA, dAna aura hiMsA, pUjAkI jo samAnatA kahI hai, una vacanoMko, usakA paramArtha samajhe binA hI, hAthameM lekara, kevala apaneko jJAnI manavAneke liye, aura pAmara jIvoMke tiraskArake liye, vaha una vacanoMkA upayoga karatA hai / parantu una vacanoMko kisa lakSase samajhanese paramArtha hotA hai, yaha nahIM jAnatA / tathA jaise dayA, dAna AdikI zAstroMmeM niSphalatA kahI hai, usI taraha navapUrvataka par3ha lenepara bhI ve niSphala cale gaye-isa taraha jJAnakI bhI niSphalatA kahI hai aura vaha to zuSka-jJAnakA hI niSedha hai| aisA honepara bhI use usakA lakSa hotA nhiiN| kyoMki vaha apaneko jJAnI mAnatA hai isaliye usakI AtmA mUDhatAko prApta ho gaI hai, isa kAraNa use vicArakA avakAza hI nahIM rahA / isa taraha kriyA-jar3a athavA zuSka-jJAnI donoM hI bhUle hue haiM, aura ve paramArtha pAnekI icchA rakhate haiM, athavA ve kahate haiM ki hamane paramArtha pA liyA hai / yaha kevala unakA durAgraha hai-yaha pratyakSa mAlUma hotA hai| yadi sadguruke caraNakA sevana kiyA hotA to aise durAgrahameM par3a jAnekA samaya na AtA, jIva Atma-sAdhanameM prerita hotA, tathArUpa sAdhanase paramArthakI prApti karatA, aura nijapadake lakSako grahaNa karatA; arthAt usakI vRtti AtmAke sanmukha ho jAtI / tathA jagaha jagaha ekAkIrUpase vicaranekA jo niSedha hai, aura sadgurukI hI sevAmeM vicaranekA jo upadeza kiyA hai, isase bhI yahI samajhameM AtA hai ki vahI jIvako hitakArI aura mukhya mArga hai| tathA asadguruse bhI kalyANa hotA hai, aisA kahanA to tIrthakara AdikI-jJAnIkI-AsAtanA karaneke hI samAna hai| kyoMki phira to unameM aura asadgurumeM koI bhI bheda nahIM rahA-phira to janmAMdhameM aura atyaMta zuddha nirmala cakSuvAle meM kucha nyUnAdhikatA hI na tthhrii| tathA zrIThANAMgasUtrakI caubhaMgI grahaNa karake koI aisA kahe ki 'abha-yakA pAra kiyA huA bhI pAra ho jAtA hai, to vaha vacana bhI 'vadato vyAghAta' jaisA hI hai| kyoMka pAhala to mUlameM ThANAMgameM vaha pATha hI nahIM; aura jo pATha hai vaha Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi isa taraha hai............ / usakA zabdArtha isa prakAra hai ............ / usakA vizeSArtha TIkAkArane isa taraha kiyA hai ............ / usameM kisI bhI jagaha yaha nahIM kahA ki abhavyakA pAra kiyA huA pAra hotA hai, aura kisI TabbAmeM kisIne jo yaha vacana likhA hai, vaha usakI samajhakI ayathArthatA hI mAlUma hotI hai| ___ kadAcit koI isakA yaha artha kare ki 'jo abhavya kahatA hai vaha yathArtha nahIM hai-aisA bhAsita honeke kAraNa yathArtha lakSa honese jIva sva-vicArako prApta kara pAra ho jAtA hai, to vaha kisI taraha saMbhava hai / parantu usase yaha nahIM kahA jA sakatA ki / abhavyakA pAra kiyA huA pAra ho jAtA hai / yaha vicArakara jisa mArgase anaMta jIva pAra hue haiM, pAra hote haiM aura pAra hoMge, usa mArgakA avagAhana karanA, aura svakalpita arthakA mAna AdikI rakSA chor3akara tyAga karanA hI zreyaskara hai| yadi tuma aisA kaho ki jIva abhavyase pAra hotA hai, to isase to avazya nizcaya hotA hai ki asadguru hI pAra karatA hai, isameM kucha bhI sandeha nahIM / tathA azocyA-kevalIko, jinhoMne pUrvameM kisIse dharma nahIM sunA, kisI tathArUpa AvaraNake kSaya honese jJAna utpanna huA hai, aisA jo zAstrameM nirUpaNa kiyA hai, vaha AtmAke mAhAtmyako batAneke liye, aura jise sadgurukA yoga na ho use jAgrata karaneke liye aura usa usa anekAMta mArgakA nirUpaNa karaneke liye hI pradarzita kiyA hai / use kucha sadgurukI AjJAse pravRtti karaneke mArgako upekSita karaneke liye pradarzita nahIM kiyaa| tathA yahA~ to ulTe usa mArgake Upara dRSTi Aneke liye hI use adhika majabUta kiyA hai| kintu azocyA-kevalI ............ arthAt azocyA-kevalIke isa prasaMgako sunakara kisIse jo zAzvata mArga calA AtA hai, usakA niSedha karanekA yahA~ Azaya nahIM, aisA samajhanA cAhiye / kisI tIvra AtmA ko kadAcit aise sadgurukA yoga na milA ho, aura use apanI tIvra kAmanA kAmanAmeM hI nija-vicArameM par3a jAnese, athavA tIvra AtmArthake kAraNa nija-vicArameM par3a jAnese AtmajJAna ho gayA ho to sadguruke mArgakI upekSA na kara, aura 'mujhe sadguruse jJAna nahIM milA, isaliye maiM bar3A hu~,' aisA bhAva na rakha, vicAravAna jIvako jisase zAzvata mokSamArgakA lopa na ho, aise vacana prakAzita karane cAhiye / eka gA~vase dUsare gA~vameM jAnA ho aura jisane usa gA~vakA mArga na dekhA ho, aise kisI pacAsa barasake puruSako bhI-yadyapi vaha lAkhoM gA~va dekha AyA ho-usa mArgakI khabara nahIM pdd'tii| kisIse pUMchanepara hI use usa mArgakI khabara par3atI hai, nahIM to vaha bhUla khA jAtA hai aura yadi usa mArgakA jAnanevAlA koI dasa barasakA bAlaka bhI use usa mArgako dikhA de to usase vaha iSTa sthAnapara pahu~ca sakatA hai-yaha bAta laukika vyavahArameM bhI pratyakSa hai / isaliye jo AtmArthI ho, athavA jise mAtmArthakI icchA ho use, sadgaruke yogase pAra honeke abhilASI jIvakA jisase kalyANa ho, usa mArgakA lopa karanA yogya nahIM / kyoMki usase sarva jJAnI-puruSoMkI AjJA lopa karane jaisA hI hotA hai| AzaMkAH- pUrvameM sadgurukA yoga to aneka bAra huA hai, phira bhI jIvakA kalyANa nahIM Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImada rAjacandra [660 huaa| isase sadguruke upadezakI aisI koI vizeSatA dikhAI nahIM detii|' isakA uttara dUsare padameM kahA hai| uttaraH--jo apane pakSako tyAgakara sadguruke caraNakI sevA karatA hai, vaha paramArtha prApta karatA hai / arthAt pUrvameM sadguruke yoga honekI to bAta satya hai, parantu vahA~ jIvane usa sadguruko jAnA hI nahIM, use pahicAnA hI nahIM, usakI pratIti hI nahIM kI, aura usake pAsa apanA mAna aura mata chor3A hI nahIM, aura isa kAraNa use sadgurukA upadeza lagA nahIM, aura paramArthakI prApti huI nahIM / jIva isa taraha yadi apane mata arthAt svacchaMda aura kuladharmakA Agraha dUra kara sadupadezake grahaNa karanekA abhilASI huA hotA to avazya hI paramArthako pA jAtA / ____ AzaMkAH-yahA~ asadguruse dRr3ha karAye hue durbodhase athavA mAna AdikI tIvra kAmanAse yaha bhI AzaMkA ho sakatI hai ki kitane hI jIvoMkA pUrvameM kalyANa huA hai, aura unheM sadvaruke caraNakI sevA kiye binA hI kalyANakI prApti ho gaI hai| athavA asadguruse bhI kalyANakI prApti hotI hai / asadguruko bhale hI svayaM mArgakI pratIti na ho, parantu vaha dUsareko use prApta karA sakatA hai| arthAt dUsarA koI usakA upadeza sunakara usa mArgakI pratIti kare, to paramArthako pA sakatA hai| isalie sadguruke caraNakI sevA kiye binA bhI paramArthakI prApti ho sakatI hai| .uttaraH-- yadyapi koI jIva svayaM vicAra karate hue bodhako prApta hue haiM--aisA zAstrameM prasaMga AtA hai, parantu kahIM aisA prasaMga nahIM AtA ki amuka jIvane asadguruse bodha prApta kiyA hai| aba, kisIne svayaM vicAra karate hue bodha prApta kiyA hai, aisA jo kahA hai, usameM zAstroMke kahanekA yaha abhiprAya nahIM ki 'sadgurukI AjJAse calanese jIvakA kalyANa hotA hai, aisA hamane jo kahA hai vaha bAta yathArtha nahIM;' athavA sadgurukI AjJAkA jIvako koI bhI kAraNa nahIM hai, yaha kahaneke liye bhI vaisA nahIM kahA / tathA jIvoMne apane vicArase svayaM hI bodha prApta kiyA hai, aisA jo kahA hai, so unhoMne bhI yadyapi vartamAna dehameM apane vicArase athavA bodhase hI jJAna prApta kiyA hai| parantu pUrvameM vaha vicAra athavA bodha sadgurune hI unake sanmukha kiyA hai, aura usIse vartamAnameM usakA sphurita honA saMbhava hai| tathA tIrthakara Adiko jo svayaMbuddha kahA hai, so unhoMne bhI pUrvameM tIsare bhavameM sadguruse hI nizcaya samakita prApta kiyA hai, aisA batAyA hai| arthAt jo svayaMbuddhapanA kahA hai vaha vartamAna dehakI apekSAse hI kahA hai, usa sadguruke padakA niSedha karaneke liye use nahIM kahA / aura yadi sadguru-padakA niSedha kareM to phira to 'sadeva, sadguru aura saddharmakI pratitike binA samakita nahIM hotA' yaha jo batAyA hai, vaha kevala kathanamAtra hI huaa| ____ athavA jisa zAstrako tuma pramANa kahate ho, vaha zAstra sadguru jinamagavAnkA kahA huA hai, isa kAraNa use prAmANika mAnanA cAhiye ! athavA vaha kisI asadgurukA kahA huA hai isa kAraNa use prAmANika mAnanA cAhiye ! yadi asadguruke zAstroMko bhI prAmANika mAnanemeM bAdhA na ho to phira ajJAna aura rAga-dveSake sevana karanese bhI mokSa ho sakatI hai, yaha kahanemeM bhI koI bAdhA nahIM yaha vicAraNIya hai| Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 591 16.] mAtmasidi AcArAMgasUtrameM kahA hai: prathama zrutaskaMdha, prathama adhyayanake prathama uddezakA yaha prathama vAkya hai ............ / kyA yaha jIva pUrvase AyA hai, pazcimase AyA hai, uttarase AyA hai, dakSiNase AyA hai, U~cese AyA hai, yA nIcese AyA hai, athavA kisI dUsarI hI dizAse AyA hai ! jo yaha nahIM jAnatA vaha mithyAdRSTi hai; jo jAnatA hai vaha samyagdRSTi hai / isake jAnaneke nimna tIna kAraNa hai: (1) tIrthakarakA upadeza, (2) sadgu kA upadeza, aura (3) jAtismaraNa jJAna / / yahA~ jo jAtismaraNa jJAna kahA hai vaha bhI pUrvake upadezake saMyogase hI kahA hai, arthAt pUrvameM use bodha honemeM sadgurukI asaMbhAvanA mAnanA yogya nhiiN| tathA jagaha jagaha jinAgamameM aisA kahA hai: guruNI chaMdANuM vatta-gurukI AjJAnusAra calanA caahiye| gurukI AjJAnusAra calanese anaMta jIva siddha ho gaye haiM, siddha hote haiM aura siddha hoMge |tthaa kisI jIvane jo apane vicArase bodha prApta kiyA hai, usameM bhI prAyaH pUrvameM sadgurukA upadeza hI kAraNa hotA hai / parantu kadAcit jahA~ vaisA na ho vahA~ bhI usa sadgurukA nitya abhilASI rahate hue, sadvicArameM prerita hote hue hI, usane svavicArase AtmajJAna prApta kiyA hai, aisA kahanA cAhiye / athavA use kisI sadgurukI upekSA nahIM hai, aura jahA~ sadgurukI upekSA rahatI hai, vahA~ mAna honA saMbhava hai; aura jahA~ sadguruke prati mAna ho vahIM kalyANa honA kahA hai, arthAt use sadvicArake prerita karanekA AtmaguNa kahA hai| usa tarahakA mAna AtmaguNakA avazya ghAtaka hai| bAhubalijImeM aneka guNa vidyamAna hote hue bhI 'apanese choTe ahAnave bhAIyoMko vaMdana karanemeM apanI laghutA hogI, isaliye yahIM dhyAnameM sthita ho jAnA ThIka hai'-aisA socakara eka varSataka nirAhArarUpase aneka guNasamudAyase ve dhyAnameM avasthita rahe, to bhI unheM AtmajJAna nahIM huaa| bAkI dUsarI hareka prakArakI yogyatA honepara bhI eka isa mAnake hI kAraNa hI vaha jJAna rukA huA thaa| jisa samaya zrIRSabhadevase prerita brAhmI aura suMdarI satiyoMne unheM usa doSako nivedana kiyA aura unheM usa doSakA bhAna huA, tathA usa doSakI upekSA kara unhoMne usakI asAratA samajhI, usI samaya unheM kevalajJAna ho gyaa| vaha mAna hI yahA~ cAra ghanaghAtI karmoMkA mUla ho rahA thaa| tathA bAraha bAraha mahInetaka nirAhArarUpase, eka lakSase, eka Asanase, AtmavicArameM rahanevAle aise puruSako itanese mAnane usa tarahakI bAraha mahInekI dazAko saphala na hone diyA, arthAt usa dazAse bhI mAna samajhameM na AyA; aura jaba sadguru zrIRSabhadevane sUcanA kI ki 'vaha mAna hai', to vaha mAna eka muhUrtameM hI naSTa ho gyaa| yaha bhI sadgurukA hI mAhAtmya batAyA hai| ___tathA sampUrNa mArga jJAnIkI hI AjJAmeM samAviSTa ho jAtA hai, aisA bAraMbAra kahA hai| AcArAMgasUtrameM kahA hai ki ............ / sudharmAsvAmI jambUsvAmIko upadeza karate haiM ki samasta jagatkA jisane darzana kiyA hai, aise mahAvIrabhagavAnne hameM isa taraha kahA hai| guruke AdhIna hokara calanevAle aise ananta puruSa mArga pAkara mokSa cale gaye haiN| uttarAdhyayana, sUyagaDAMga Adi meM jagaha jagaha yahI kahA hai| Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhImad rAjapA . AtmajJAna samadarzitA, vicare udypryog| ... apUrva vANI paramazruta sadurulakSaNa yogya // 10 // - AtmajJAnameM jinakI sthiti hai, arthAta parabhAvakI icchAse jo rahita ho gaye haiM; tathA zatru, mitra, harSa, zoka, namaskAra, tiraskAra Adi bhAvake prati jinheM samatA rahatI hai; kevala pUrvameM utpanna hue kamauke udayake kAraNa hI jinakI vicaraNa Adi kriyAyeM haiM, jinakI vANI ajJAnIse pratyakSa bhinna hai| aura jo SaTdarzanake tAtparyako jAnate haiM ve uttama sadguru haiN| svarUpasthita icchArahita vicare puurvpryog| apUrva vANI paramazruta sadgurulakSaNa yogya // : AtmasvarUpameM jisakI sthiti hai, viSaya aura mAna pUjA AdikI icchAse jo rahita hai, aura kevala pUrvameM utpanna hue karmake udayase hI jo vicaratA hai, apUrva jisakI vANI hai-arthAt jisakA upadeza nija anubhavasahita honeke kAraNa ajJAnIkI vANIkI apekSA bhinna par3atA hai--aura paramazruta arthAt SaTdarzanakA yathArUpase jo jAnakAra hai-vaha yogya sadguru hai| yahA~ 'svarUpasthita' jo yaha prathama pada kahA, usase jJAna-dazA kahI hai| tathA jo 'icchArahitapanA' kahA, usase cAritradazA kahI hai| jo icchArahita hotA hai vaha kisa taraha vicara sakatA hai ! isa AzaMkAkI yaha kahakara nivRtti kI hai ki vaha pUrvaprayoga arthAt pUrvake baMdhe hue prArabdhase vicaratA hai-vicaraNa AdikI use kAmanA bAkI nahIM hai / ' apUrva vANI' kahanese vacanAtizayatA kahI hai, kyoMki usake binA mumukSukA upakAra nahIM hotA / 'paramazruta' kahanese use SaTdarzanake aviruddha dazAkA jAnakAra kahA hai, isase zrutajJAnakI vizeSatA dikhAI hai| .. AzaMkAH-vartamAnakAlameM svarUpasthita puruSa nahIM hotA isaliye jo svarUpasthita vizeSaNayukta sadgaru kahA hai vaha Ajakala honA saMbhava nhiiN| . samAdhAnaH--vartamAnakAlameM kadAcit aisA kahA ho tA usakA artha yaha ho sakatA hai ki 'kaivala-bhUmikA ke saMbaMdhoM aisI sthiti asaMbhava hai; parantu usase aisA nahIM kahA jA sakatA ki AtmajJAna hI nahIM hotA, aura jo AtmajJAna hai vahI svarUpasthiti hai| - AsaMkAH-AtmajJAna ho to vartamAnakAlameM bhI mukti honI cAhiye, aura jinAgamameM to isakA niSedha kiyA hai| . . samAdhAna:-isa vacanako kadAcit ekAMtase isI taraha mAna bhI leM to bhI usase ekAvatArIpanekA niSedha nahIM hotA, aura ekAvatArIpanA AtmajJAnake binA prApta hotA nhiiN| . AzaMkA:-tyAga-vairAgya Adiko utkRSTatAse hI usakA ekAvatArIpanA kahA hogaa| . . ... samAdhAnaH-paramArtha se utkRSTa tyAga-vairAgyake binA ekAvatArIpanA hotA hI nahIM, yaha siddhAMta hai; aura vartamAnameM bhI cauthe, pA~caveM aura cho guNasthAnakA kucha bhI niSedha nahIM, aura cauthe muNasthAnase hI AtmajJAna saMbhava hai / pA~caveMmeM vizeSa svarUpAsthiti hotI hai, chomeM bahuta aMzase svarUpasthiti hotI Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.]. mAtmasidi. hai, vahA~ pUrvaprerita pramAdake udayase kucha thoDIsI hI pramAda-dazA A jAtI hai, parantu vaha AtmajJAnakI rodhaka nahIM, cAritrakI hI rodhaka hai| . . AzaMkAH--yahA~ to 'svarUpasthita padakA prayoga kiyA hai, aura svarUpasthiti to terahaveM guNasthAnameM hI saMbhava hai| samAdhAnaH-svarUpasthitikI parAkASThA to caudahaveM guNasthAnake antameM hotI hai, kyoMki nAma gotra Adi cAra karmokA vahA~ nAza ho jAtA hai| parantu usake pahile kevalIke cAra karmokA saMga rahatA hai, isa kAraNa sampUrNa svarUpasthiti terahaveM guNasthAnameM bhI kahI jAtI hai / AzaMkAH-vahA~ nAma Adi kauke kAraNa abhyAbAdha svarUpasthitikA niSedha kareM to vaha ThIka hai / parantu svarUpasthiti to kevalajJAnarUpa hai, isa kAraNa vahA~ svarUpasthiti kahanemeM doSa nahIM hai, aura yahA~ to vaha hai nahIM, isaliye yahA~ svarUpasthiti kaise kahI jA sakatI hai ! ___ samAdhAnaH kevalajJAnameM svarUpasthitikA vizeSa tAratamya hai; aura cauthe, pA~caveM, chaThe guNasthAnameM vaha usase alpa hai-aisA kahA jAtA hai| parantu vahA~ svarUpasthiti hI nahIM aisA nahIM kahA jA sakatA / cauthe guNasthAnameM mithyAtvarahita dazA honese AtmasvabhAvakA AvirbhAva hai aura svarUpasthiti hai| pA~caveM guNasthAnakameM ekadezase cAritra-ghAtaka kaSAyoMke nirodha ho jAnese, cauthekI apekSA AtmasvabhAvakA vizeSa AvirbhAva hai; aura chaThemeM kaSAyoMke vizeSa nirodha honese sarva cAritrakA udaya hai, usase vahA~ AtmasvabhAvakA aura bhI vizeSa AvirbhAva hai| kevala itanI hI bAta hai ki chaThe guNasthAnameM pUrva nibaMdhita karmake udayase kacit pramatta dazA rahatI hai, isa kAraNa vahA~ 'pramatta sarvacAritra' kahA jAtA hai| parantu usakA svarUpasthitise virodha nahIM hai, kyoMki vahA~ AtmasvabhAvakA bAhulyatAse AvirbhAva hai / tathA Agama bhI aisA kahatA hai ki cauthe guNasthAnakase terahaveM guNasthAnataka AtmapratIti samAna hI hai-vahA~ kevala jJAnake tAratamyakA hI bheda hai| __yadi cauthe guNasthAnameM aMzase bhI svarUpasthiti na ho to phira mithyAtva nAza honekA phala hI kyA huA! arthAt kucha bhI nahIM huaa| jo mithyAtva naSTa ho gayA vahI AtmasvabhAvakA AvirbhAva hai, aura vahI svarUpasthiti hai / yadi samyaktvase usa rUpa svarUpasthiti na hotI, to zreNika Adiko ekAvatArIpanA kaise prApta hotA ! vahA~ eka bhI vrata-paccakkhANataka bhI nahIM thA, aura vahA~ bhava to kevala eka hI bAkI rahA-aisA jo alpa saMsArIpanA huA vahI svarUpasthitirUpa samakitakA bala hai / pA~caveM aura . chaThe guNasthAnameM cAritrakA vizeSa bala hai, aura mukhyatAse upadezaka-guNasthAna to chahA aura terahavA~ haiN| bAkIke guNasthAna upadezakakI pravRtti kara sakane yogya nahIM haiN| arthAt terahaveM aura ko guNasthAnameM hI vaha svarUpa rahatA hai| " .pratyakSa sadUru sama nahIM, parokSa jina upakAra / ra evo lakSa thayA vinA, uge na AtmavicAra // 11 // taka jIvako pUrvakAlIna jinatIrthakaroMkI bAtapara hI lakSa rahA karatA hai, aura vaha unake hI upakArako gAyA karatA hai, aura jisase pratyakSa Atma-bhAMtikA samAdhAna ho sake, aise sadgurukA Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 zrImad rAjacandra [66. samAgama milanepara bhI, 'usameM parokSa jinabhagavAnke vacanoMkI apekSA bhI mahAn upakAra samAyA huA hai,' isa bAtako nahIM samajhatA, tabataka use Atma-vicAra utpanna nahIM hotaa| sadarunA upadezavaNa, samajAya na jinarUpa / samajyAvaNa upakAra zo ? samajye jinasvarUpa // 12 // sadruke upadezake binA jinakA svarUpa samajhameM nahIM AtA, aura usa svarUpake samajhameM Aye binA upakAra bhI kyA ho sakatA hai ! yadi jIva sadguruke upadezase jinakA svarUpa samajha jAya to samajhanevAlekI AtmA antameM jinakI dazAko hI prApta kare // sadgurunA upadezathI, samaje jina- rUpa / to te pAme nijadazA, jina che AtmasvarUpa / pAmyA zuddhasvabhAvane, che jina tethI pUjya / samajo jinasvabhAva to, AtmabhAvano gujya // sadguruke upadezase jo jinakA svarUpa samajha jAtA hai, vaha apane svarUpakI dazAko prApta kara letA hai, kyoMki zuddha AtmabhAva hI jinakA svarUpa hai / athavA rAga dveSa aura ajJAna jo jinabhagavAnmeM nahIM, vahI zuddha Atmapada hai, aura vaha pada to sattAse saba jIvoMko maujUda hai / vaha sadara-jinake avalambanase aura jinabhagavAnke svarUpake kathanase mumukSu jIvako samajhameM AtA hai / AtmAdi astitvanAM, jeha nirUpaka shaastr| pratyakSa sadaruyoga nahIM, tyAM AdhAra supAtra // 13 // jo jinAgama Adi AtmAke astitvake tathA paraloka Adike astitvake upadeza karanevAle zAna haiM ve bhI, jahA~ pratyakSa sadgurukA yoga na ho vahIM supAtra jIvako AdhArarUpa haiM; parantu unheM sadguruke samAna bhrAMti dUra karanevAlA nahIM kahA jA sktaa| __ athavA sadgurue kahAM, je avagAhana kAja / te te nitya vicAravAM, karI matAMtara tyAja // 14 // __ athavA yadi sadgarune una zAkhoMke vicAranekI AjJA dI ho, to una zAstroMko, matAMtara arthAt kuladharmake sArthaka karaneke hetu Adi bhrAntiko chor3akara, kevala AtmArthake liye hI nitya vicAranA caahiye| roke jIva svachaMda to, pAme avazya mokss| pAmyA ema anaMta cha, bhAkhyuM jina nirdoSa // 15 // jIva anAdikAlase jo apanI caturAIse aura apanI icchAse calatA A rahA hai, isakA nAma khacchaMda hai| yadi vaha isa svacchaMdako roke, to vaha jarUra mokSako pA jAya; aura isa taraha bhUtakAlameM anaMta jIvoMne mokSa pAyA hai-aisA rAga dveSa aura ajJAnameMse jinake eka bhI doSa nahIM, aise nidoSa vItarAgane kahA hai| Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi 595 pratyakSa sadguruyogayI, svachaMda te rokAya / anya upAya karyA thakI, pAye ghamaNo thAya // 16 // pratyakSa sadguruke yogase vaha svacchaMda ruka jAtA hai; nahIM to apanI icchAse dUsare aneka upAya karanepara bhI prAyaH karake vaha dugunA hI hotA hai| svacchaMda mata Agraha tajI, varte sadgurulakSa / samakita tene bhAkhiyuM, kAraNa gaNI pratyakSa // 17 // svachaMda tathA apane matake Agrahako chor3akara jo sadguruke lakSase calanA hai, use samakitakA pratyakSa kAraNa samajhakara vItarAgane ' samakita' kahA hai| mAnAdika zatru mahA, nijachaMde na marAya / jAtAM saddharuzaraNamA, alpa prayAse jAya // 18 // mAna aura pUjA-satkAra AdikA lobha ityAdi jo mahAzatru haiM, ve apanI caturAIse calanese nAza nahIM hote, aura sadgurukI zaraNameM jAnese ve thoDese prayatnase hI nAza ho jAte haiN| je sadguruupadezayI, pAmyo kevaLajJAna / guru rakhA chaastha paNa, vinaya kare bhagavAna // 19 // jisa sadgaruke upadezase jisane kevalajJAnako prApta kiyA ho, aura vaha sadguru abhI chapastha hI ho; to bhI jisane kevalajJAna pA liyA hai, aise kevalI bhagavAn bhI apane chaprastha sadgurukA vaiyAvRtya karate haiN| evo mArga vinaya taNo, bhAkhyo zrIvItarAga / mULa hetu e mArgano, samajhe koI subhAgya // 20 // isa taraha zrIjinabhagavAnne vinayake mArgakA upadeza diyA hai| isa mArgakA jo mUla hetu haiarthAt usase AtmAkA kyA upakAra hotA hai-use koI hI bhAgyazAlI arthAt sulabha-bodhI athavA ArAdhaka jIva hI samajha pAtA hai| asadguru e vinayano, lAbha kahe jo kaai| mahAmohinI kamethI, bUDe bhavajala mAMhi // 21 // yaha jo vinaya-mArga kahA hai, use ziSya Adise karAnekI icchAse, jo koI bhI asadguru apanemeM saharukI sthApanA karatA hai, vaha mahAmohanIya karmakA upArjana kara bhavasamudrameM DUbatA hai| hoya mumukSu jIva te, samaje eha vicAra / / hoya matArthI jIva te, avaLo le nirdhAra // 22 // jo mokSArthI jIva hotA hai vaha to isa vinaya-mArga Adike vicArako samajha letA hai, kintu jo matArthI hotA hai vaha usakA ulTA hI nizcaya karatA hai| arthAt yA to vaha svayaM usa vinayako kisI ziSya Adise karAtA hai, athavA asaharumeM sadgurukI bhrAMti rakha svayaM isa vinaya-mArgakA upayoga karatA hai| Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [660 hoya matArthI tehane, thAya na AtamalakSa / teha matAthilakSaNo, ahIM kAM nirpakSa // 23 // jo matArthI jIva hotA hai, use AtmajJAnakA lakSa nahIM hotaa| aise matArthI jIvake yahA~ niSpakSa hokara lakSaNa kahate haiN| matA ke lakSaNa: bAba tyAga paNa jJAna nahIM, te mAne guru satya / athavA nijakuLadharmanA, te gurumAM ja mamatva // 24 // jo kevala bAhyase hI tyAgI dikhAI detA hai, parantu jise AtmajJAna nahIM, aura upalakSaNase jise aMtaraMga tyAga bhI nahIM hai, aise guruko jo sadguru mAnatA hai, athavA apane kuladharmakA cAhe kaisA bhI guru ho, usameM mamatva rakhatA hai vaha matArthI hai| je jinadehapramANane, samavasaraNAdi siddhi / varNana samaje jinanu, rokI rahe nijabuddhi // 25 // jinabhagavAnkI deha AdikA jo varNana hai, jo use hI jinakA varNana samajhatA hai; aura ve apane kuladharmake deva haiM, isaliye ahaMbhAvake kalpita rAgase jo unake samavasaraNa Adi mAhAtmyako hI gAyA karatA hai, aura usImeM apanI buddhiko roke rahatA hai-arthAt paramArtha-hetusvarUpa aise jinakA jo jAnane yogya aMtaraMga svarUpa hai use jo nahIM jAnatA, tathA use jAnanekA prayatna bhI nahIM karatA, aura kevala samavasaraNa AdimeM hI jinakA svarUpa batAkara matArthameM prasta rahatA hai-vaha matArthI hai / pratyakSa sadguruyogamA varne dRSTi vimukha / asadgurune dRDha kare, nijamAnArthe mukhya // 26 // pratyakSa sadgurukA kabhI yoga mile bhI to durAgraha Adike nAza karanevAlI unakI vANI sunakara, jo usase ulTA hI calatA hai, arthAt usa hitakArI vANIko jo grahaNa nahIM karatA; aura vaha svayaM saccA dRr3ha mumukSu hai,'isa mAnako mukhyarUpase prApta karaneke liye hI asagaruke pAsa jAkara, jo svayaM usake prati apanI vizeSa dRr3hatA batAtA hai-vaha matArthI hai| devAdi gati bhaMgamA, je samaje zrutajJAna / mAne nija mataveSano, Agraha muktinidAna // 27 // . deva naraka Adi gatike : bhaMga' AdikA jo svarUpa kisI vizeSa paramArthake hetuse kahA hai, usa hetuko jisane nahIM jAnA, aura usa bhaMgajAlako hI jo zrutajJAna samajhatA hai; tathA apane matakAveSakA--Agraha rakhaneko hI muktikA kAraNa mAnatA hai-vaha matArthI hai| lahuM svarUpa na vRttinu, prayuM vrata abhimAna / ahe nahIM paramArthane. levA laukika mAna // 28 // vRttikA svarUpa kyA hai ! use bhI jo nahIM jAnatA, aura 'maiM vratadhArI hU~' aisA abhimAna jisane dhAraNa kara rakkhA hai / tathA yadi kabhI paramArthake upadezakA yoga bane bhI, to 'lokameM jo apanA mAna aura pUjA satkAra Adi hai vaha calA jAyagA, athavA ve mAna Adi phira pIchese prApta na hoMge'aisA samajhakara, jo paramArthako prahaNa nahIM karatA vaha matArthI hai| Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] upadeza chAyA athavA nizcayanaya Ahe, mAtra zabdanI mAya / . lope sadvyavahArane, sAdhanarahita thAya // 29 // __ athavA samayasAra yA yogavAsiSTha jaise granthoMko bA~cakara jo kevala nizcayanayako hI grahaNa karatA hai| kisa taraha grahaNa karatA hai ! mAtra kathanarUpase grahaNa karatA hai| parantu jisake aMtaraMgameM tathArUpa guNakI kucha bhI sparzanA nahIM, aura jo sadguru, satzAstra tathA vairAgya, viveka Adi sadavyavahArakA lopa karatA hai, tathA apane Apako jJAnI mAnakara jo sAdhanarahita AcaraNa karatA hai-vaha matArthI hai| jJAnadazA pAmyo nahIM, sAdhanadazA na kAMi / pAme teno saMga je, te buDe bhava mAMhi // 30 // vaha jIva jJAna-dazAko nahIM pAtA, aura isI taraha vairAgya Adi sAdhana-dazA bhI use nahIM haiM / isa kAraNa aise jIvakA yadi kisI dUsare jIvako saMyoga ho jAya to vaha jIva bhI bhava-sAgarameM DUba jAtA hai| e paNa jIva matAmA nijamAnAdi kAja / pAme nahI paramArthane, anaadhikArimA ja // 31 // yaha jIva bhI matArthameM hI rahatA hai| kyoMki Upara kahe anusAra jIvako jisa taraha kuladharma Adise matArthatA rahatI hai, usI taraha ise bhI apaneko jJAnI manavAneke mAnakI icchAse apane zuSka matakA Agraha rahatA hai / isaliye vaha bhI paramArthako nahIM pAtA, aura isa kAraNa vaha bhI anadhikArI arthAt jisameM jJAna praveza hone yogya nahIM, aise jIvoMmeM ginA jAtA hai / nahIM kaSAya upazAMtatA, nahIM aMtarvairAgya / saraLapaNuM na madhyasthatA, e matArthI durbhAgya // 32 // jisakI krodha, mAna, mAyA aura lobharUpa kaSAya kRza nahIM huI; tathA jise aMtarvairAgya utpanna nahIM huA, jise AtmAmeM guNa grahaNa karanerUpa saralatA nahIM hai; tathA satya asatyakI tulanA karanekI jise pakSapAtarahita dRSTi nahIM hai, vaha matArthI jIva bhAgyahIna hai / arthAt janma, jarA, maraNakA chedana karanevAle mokSamArgake prApta karane yogya usakA bhAgya hI nahIM hai, aisA samajhanA cAhiye / lakSaNa kA matArthInA, matArya jAvA kAja / have kahuM AtmArthInA, bhAtma-artha mukhasAja // 33 // isa taraha matArthI jIvake lakSaNa kahe / usake kahanekA hetu yahI hai ki jisase unheM jAnakara jIvoMkA matArtha dUra ho / aba AtmArthI jIvake lakSaNa kahate haiN| ve lakSaNa kaise haiM ! ki AtmAko avyAbAdha sukhakI sAmagrIke hetu haiM / AtmA ke lakSaNa..AtmajJAna tyAM munipaNuM, te sAcA guru hoya / / pAkI kuLaguru kalpanA, AtmArthI nahIM joya // 34 // jahA~ Atma-bAna ho vahIM munipanA hotA hai| arthAt jahA~ Atma-bAna nahIM vahA~ munipanA saMbhava Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [16. nahIM hai / jaM samaMti pAsaha moNati pAsaha-jahA~ samakita arthAt AtmajJAna hai vahIM munipanA samajho, aisA AcArAMgasUtrameM kahA hai / arthAt AtmArthI jIva aisA samajhatA hai ki jisameM AtmajJAna ho vahI saccA guru hai; aura jo AtmajJAnase rahita ho aise apane kulake guruko sadguru mAnanA-yaha mAtra kalpanA hai, usase kucha saMsArakA nAza nahIM hotaa| pratyakSa sadgurumAsino, gaNe parama upakAra / praNe yoga ekatvayI, varte AjJAdhAra // 35 // vaha pratyakSa sadgurukI prAptikA mahAn upakAra samajhatA hai; arthAt zAstra Adise jo samAdhAna nahIM ho sakatA, aura jo doSa sadgurukI AjJA dhAraNa kiye binA dUra nahIM hote, unakA sadguruke yogase samAdhAna ho jAtA hai, aura ve doSa dUra ho jAte hai| isaliye pratyakSa sadgurukA vaha mahAn upakAra samajhatA hai; aura usa sadguruke prati mana vacana aura kAyAkI ekatAse AjJApUrvaka calatA hai| . eka hoya paNa kALamA, paramArathano paMtha / mere te paramArthane, te vyavahAra samaMta // 36 // tInoM kAlameM paramArthakA paMtha arthAt mokSakA mArga eka hI honA cAhiye; aura jisase vaha paramArtha siddha ho, vaha vyavahAra jIvako mAnya rakhanA cAhiye, dUsarA nhiiN| ema vicArI aMtare, zodha sadguruyoga // kAma eka AtmAnaM, bIjo nahIM manaroga // 37 // isa taraha aMtarameM vicArakara jo sadguruke yogakI zodha karatA hai; kevala eka AtmArthakI hI icchA rakhatA hai, mAna pUjA Adi Rddhi-siddhikI kucha bhI icchA nahIM rakhatA-yaha roga jisake manameM hI nahIM hai-vaha AtmArthI hai| kaSAyanI upazAMtatA, mAtra mokSa-abhilASa / bhave kheda pANI-dayA, tyAM AtmArtha nivAsa // 38 // kaSAya jahA~ kRza par3a gaI haiM, kevala eka mokSa-padake sivAya jise dUsare kisI padakI abhilASA nahIM, saMsArapara jise vairAgya rahatA hai, aura prANImAtrake Upara jise dayA hai-aise jIvameM AtmArthakA nivAsa hotA hai| dazA na evI jyAMsudhI, jIva lahe nahIM jogya / mokSamArga pAme nahIM, maTe na aMtaroMga // 39 // jabataka aisI yoga-dazAko jIva nahIM pAtA, tabataka use mokSamArgakI prApti nahIM hotI, aura Atma-bhAMtirUpa anaMta duHkhakA hetu aMtara-roga nahIM mitttaa|| ___ Ave jyAM evI dazA, saduruSodha suhaay|| te poSe suvicAraNA, tyAM pragaTeM mukhadAya // 40 // jahA~ aisI dazA hotI hai, vahA~ sadgurukA bodha zobhAko prApta hotA hai-phalIbhUta hotA hai, aura usa bodhake phalIbhUta honese sukhadAyaka suvicAradazA pragaTa hotI hai| Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16.] mAtmasidi jyA pragaTe muvicAraNA, tyAM pragaTe nijajJAna / jezAne kSaya moha thaI, pAme pada nirvANa // 41 // jahA~ suvicAra-dazA pragaTa ho, vahIM AtmajJAna utpanna hotA hai, aura usa jJAnase mohakA kSaya kara jAtmA nirvANa-padako prApta karatI hai| upaje te muvicAraNA, mokSamArga samajAya / guruziSyasaMvAdayI, bhAluM SaTpada Ahi // 42 // jisase suvicAra-dazA utpanna ho, aura mokSa-mArga samajhameM A jAya, usa viSayako yahA~ SaT padarUpase guru-ziSyake saMvAdarUpameM kahatA huuN| SaTpadanAmakayana AtmA cha, te nitya cha, cha kartA nijakarma / cha bhoktA, vaLI mokSa che, mokSa upAya sudhrm||43|| 'AtmA hai', 'vaha AtmA nitya hai', vaha AtmA apane karmakI kartA hai', 'vaha karmakI bhoktA hai', ' usase mokSa hotI hai', aura ' usa mokSakA upAyarUpa sadharma hai / * padasthAnaka saMkSepamA padArzana paNa teha / samajAvA paramArthane, kahAM jJAnIe eha // 44 // ye chaha sthAnaka athavA chaha pada yahA~ saMkSepameM kahe haiM; aura vicAra karanese SaTdarzana bhI yahI hai| paramArtha samajhaneke liye jJAnI-puruSane ye chaha pada kahe haiN| 1 zaMkA-ziSya uvAcaziSya AtmAke astitvarUpa prathama sthAnakake viSayameM zaMkA karatA hai: nathI dRSTimA Avato, nayI jaNAtuM rUpa / pIjo paNa anubhava nahIM, tethI na jIvasvarUpa // 45 // vaha dRSTimeM nahIM AtA, aura usakA koI rUpa bhI mAlUma nahIM hotA / tathA sparza Adi dUsare anubhavase bhI usakA jJAna nahIM hotA, isaliye jIvakA nijarUpa nahIM hai, arthAt jIva nahIM hai| athavA deha ja AtamA, athavA indriya maann| mithyA jUdo mAnavo, nahIM jUI eMdhANa // 46 // athavA jo deha hai vahI AtmA hai; athavA jo indriyA~ haiM vahI AtmA hai; athavA zvAsocchvAsa hI AtmA hai, arthAt ye saba eka eka karake dehasvarUpa haiM, isaliye AtmAko bhinna mAnanA mithyA hai| kyoMki usakA koI bhI mina ciha dikhAI nahIM detaa| 1 upAdhyAya yadyovijayajIne 'samyaktvanAM SaTsthAna-svarUpanI caupAI' ke nAmase gujarAtIma 125 caupAIyA~ likhI hai| usameM jisa gAthAma samyaktvake SaTsthAnaka batAye hai, vaha gAthA nimarUpase hai:- . asthi jIvo tahA Nico, kattA bhuttAya puNNapAvANAM / asthi dhurva mivvANa tatsovAmao ahANA // * isake vistRta vivecana ke liye dekho aMka naM. 4.6. -anuvAdaka. Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .bhImad rAjacandra vaLI jo AtamA hoya to, jaNAya te nahIM kem| jaNAya jo te hoya to, ghaTapaTa Adi jema // 47 // aura yadi AtmA ho to vaha mAlUma kyoM nahIM hotI ! jaise ghaTa paTa Adi padArtha maujUda haiM, aura ve mAlUma hote haiM, usI taraha yadi AtmA ho to vaha kyoM mAlUma nahIM hotI ! mATe che nahIM AtamA, mithyA mokSaupAya / . . e aMtara zaMkAtaNo, samajAvo sadupAya // 48 // __ ataeva AtmA nahIM hai aura AtmA nahIM, isaliye usake mokSake liye upAya karanA bhI vyartha hai-isa merI aMtarakI zaMkAkA kucha bhI sadupAya ho to kRpA karake mujhe samajhAiye-arthAt isakA kucha samAdhAna ho to khiye| samAdhAna-sadguru uvAcasadguru samAdhAna karate haiM ki AtmAkA astitva hai: bhAsyo dehAdhyAsayI, AtmA dehasamAna / paNa te bo bhitra cha, pragaTalakSaNe bhAna // 49 // dehAdhyAsase arthAt anAdikAlake ajJAnake kAraNa dehakA paricaya ho rahA hai, isa kAraNa tujhe AtmA deha jaisI arthAt AtmA deha hI bhAsita hotI hai / parantu AtmA aura deha donoM bhinna bhinna haiM, kyoMki donoM hI bhinna bhinna lakSaNapUrvaka pragaTa dekhanemeM Ate haiN| bhAsyo dehAdhyAsayI, AtmA dehasamAna / paNa te bane bhima cha, jema asi ne myAna // 50 // * anAdikAlake ajJAnake kAraNa dehake paricayase deha hI AtmA bhAsita huI hai, athavA dehake samAna hI AtmA bhAsita huI hai / parantu jisa taraha talavAra aura myAna donoM eka myAnarUpa mAlama hote haiM phira bhI donoM bhinna bhinna haiM, usI taraha AtmA aura deha donoM bhinna bhinna haiN| je draSTA che dRSTino, je jANe che rUpa / abAdhya anubhava je rahe, te cha jIvasvarUpa // 51 // vaha AtmA, dRSTi arthAt A~khase kaise dikhAI de sakatI hai ! kyoMki ulTI AtmA hI A~khako dekhanevAlI hai| jo sthUla sUkSma Adike svarUpako jAnatA hai aura sabameM kisI na kisI prakArakI bAdhA. AtI hai parantu jisameM kisI bhI prakArakI bAdhA nahIM A sakatI, aisA jo anubhava hai, vahI jIvakA svarUpa hai| . che indriya pratyekane, nija nija viSayarnu mAna / - pA~ca indrinA viSaya, paNa AtmAne bhAna // 52 // ___ jo karNendriyase sunA jAtA hai use karNendriya jAnatI hai, use cakSu indriya nahIM jAnatI; aura jo cakSu indriyase dekhA jAtA hai use karNendriya nahIM jAnatI / arthAt saba indriyoMko apane apane viSayakA hI jJAna hotA hai, dUsarI indriyoM ke viSayakA jJAna nahIM hotA, aura AtmAko to pA~coM indriyoM ke Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.1 mAtmasidi 601 viSayakA jJAna hotA hai arthAt jo una pA~ca indriyoMse grahaNa kiye hue viSayako jAnatA hai, vaha AtmA hai; aura aisA jo kahA hai ki AtmAke binA pratyeka indriya eka eka viSayako grahaNa karatI hai, vaha kevala upacArase hI kahA hai| deha na jANe tehane, jANe na indriya prANa / AtmAnI sattAvaDe, teha pravarte jANa // 53 // use na to deha jAnatI hai,na indriyA~ jAnatI haiM, aura na zvAsocchvAsarUpa prANa hI use jAnatA hai| ve saba eka AtmAkI sattAse hI pravRtti karate haiM, nahIM to ve jarUpa hI par3e rahate haiM-tU aisA smjh| sarva avasthAne viSe, nyAro sadA jaNAya / pragaTarUpa caitanyamaya, e eMdhANe sadAya // 54 // jAgrata svapna aura nidrA avasthAoMmeM rahanepara bhI vaha una saba avasthAoMse bhinna rahA karatA hai, aura una saba avasthAoMke bIta jAnepara bhI usakA astitva rahatA hai / vaha una saba avasthAoMko jAnanevAlA pragaTasvarUpa caitanyamaya hai, arthAt jAnate rahanA hI usakA spaSTa svabhAva hai; aura usakI yaha nizAnI sadA hI rahatI hai--usa nizAnIkA kabhI bhI nAza nahIM hotaa| ghaTa paTa Adi jANa tuM, tethI tene mAna / jANanAra te mAna nahIM, kahiye kevu jJAna // 55 // ghaTa paTa Adiko tU svayaM hI jAnatA hai, aura tU samajhatA hai ki ve saba maujUda haiM, tathA jo ghaTa paTa AdikA jAnanevAlA hai, use tU mAnatA nahIM--to usa jJAnako phira kaisA kahA jAya ! paramabuddhi kRSa dehamAM, sthULa deha mati alp| deha hoya jo AtamA, ghaTe na Ama vikalpa // 56 // durbala dehameM tIkSNa buddhi aura sthUla dehameM alpa buddhi dekhanemeM AtI hai| yadi deha hI AtmA ho to isa zaMkA-virodha-ke upasthita honekA avasara hI nahIM A sakatA / jaDa cetanano bhitra cha, kevaLa pragaTa svabhAva / ekapaNuM pAme nahIM, traNe kALa dvaya bhAva // 57 // kisI kAlameM bhI jisameM jAnanekA svabhAva nahIM vaha jar3a hai, aura jo sadA hI jAnaneke svabhAvase yukta hai vaha cetana hai--isa taraha donoMkA sarvathA bhinna bhinna svabhAva hai; aura vaha kisI bhI prakAra eka nahIM ho sakatA / tInoM kAlameM jar3a jaharUpase aura cetana cetanarUpase hI rahatA hai / isa taraha donoMkA hI bhinna bhinna dvaitabhAva spaSTa anubhavameM AtA hai| __ AtmAnI zaMkA kare, AtmA pote aap| zaMkAno karanAra te, acaraja eha amApa // 58 // *AtmA svayaM hI AtmAkI zaMkA karatI hai| parantu jo zaMkA karanevAlA hai vahI AtmA haiisa bAtako AtmA jAnatI nahIM, yaha eka asIma Azcarya hai| * zaMkarAcAryakI bhI AtmAke astitvameM yahI prasiddha yukti hai so hi AtmAstitvam pratyeti, na nAhamasmIti / ya eva hi nirAkartA tadeva tasya svarUpam / - phrAnsake vicAraka rekArTa (Descarte) ne bhI yahI likhA hai-cogito ergo sunn-I am because I exist-arthAt maiM hU~ kyoMki maiM maujUda huuN| -anuvAdaka. - - Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 602 bhImad rAjacandra 2 zaMkA-ziSya uvAcaziSya kahatA hai ki AtmA nitya nahIM hai: AtmAnA astitvanA, Apa kalA prakAra / saMbhava teno thAya che, aMtara karye vicAra // 59 // AtmAke astitvameM Apane jo jo bAteM kahIM, unakA aMtaraMgameM vicAra karanese vaha astitva to saMbhava mAlUma hotA hai| bIjI zaMkA thAya tyAM, AtmA nahIM avinAza / dehayogayI upaje, dehaviyoge nAza // 6 // parantu dUsarI zaMkA yaha hotI hai ki yadi AtmA hai to bhI vaha avinAzI arthAt nitya nahIM hai| vaha tInoM kAlameM rahanevAlA padArtha nahIM, vaha kevala dehake saMyogase utpanna hotI hai aura usake viyogase usakA nAza ho jAtA hai| athavA vastu kSaNika che, kSaNe kSaNe palaTAya / e anubhavathI paNa nahIM, AtmA nitya jaNAya / / 61 // athavA vastu kSaNa kSaNameM badalatI huI dekhanemeM AtI hai, isaliye saba vastu kSaNika haiM, aura anubhavase dekhanese bhI AtmA nitya nahIM mAlUma hotI / samAdhAna-sadguru uvAca:sadguru samAdhAna karate haiM ki AtmA nitya hai: deha mAtra saMyoga che, vaLI jaDarUpI dRzya / cetanA utpatti laya, konA anubhava vazya // 62 // samasta deha paramANuke saMyogase banI hai, athavA saMyogase hI AtmAke sAtha usakA saMbaMdha hai| tathA vaha deha jar3a hai, rUpI hai aura dRzya arthAt dUsare kisI draSTAke jAnanekA viSaya hai; isaliye jaba vaha apane Apako bhI nahIM jAnatI to phira cetanakI utpatti aura nAzako to vaha kahA~se jAna sakatI hai! usa dehake eka eka paramANukA vicAra karanese bhI vaha jar3a hI samajhameM AtI hai| isa kAraNa usameMse cetanakI utpatti nahIM ho sakatI aura jaba usameM usakI utpatti nahIM ho sakatI to usake sAtha cetanakA nAza bhI nahIM ho sakatA / tathA vaha deha rUpI arthAt sthUla Adi pariNAmavAlI hai, aura cetana draSTA hai| phira usake saMyogase cetanakI utpatti kisa taraha ho sakatI hai ! aura usake sAtha usakA nAza bhI kaise ho sakatA hai ! tathA dehameMse cetana utpanna hotA hai, aura usake sAtha hI vaha nAza ho jAtA hai, yaha bAta kisake anubhavake AdhIna hai ! arthAt isa bAtako kauna jAnatA hai ! kyoMki jAnanevAle cetanakI utpatti dehase prathama to hotI nahIM, aura nAza to usase pahile hI ho jAtA hai| to phira yaha anubhava kise hotA hai||| __AzaMkA:-jIvakA svarUpa avinAzI arthAt nitya trikAlavartI honA saMbhava nahIM / vaha dehake yogase arthAt dehake janmake sAtha hI paidA hotA hai, aura dehake viyoga arthAt dehake nAza honepara vaha nAza ho jAtA hai| Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi samAdhAna:-dehakA jIvake sAtha mAtra saMyoga saMbaMdha hai| vaha kucha javike mUla svarUpake utpanna honekA kAraNa nahIM / athavA jo deha hai vaha kevala saMyogase hI utpanna padArtha hai; tathA vaha jar3a hai arthAt vaha kisIko bhI nahIM jAnatI; aura jaba vaha apaneko hI nahIM jAnatI to phira dUsareko to vaha kyA jAna sakatI hai ! tathA deha rUpI hai-sthUla Adi svabhAvayukta hai, aura cakSukA viSaya hai| jaba svayaM dehakA hI aisA svarUpa hai to vaha cetanakI utpatti aura nAzako kisa taraha jAna sakatI hai ! arthAt jaba vaha apaneko hI nahIM jAnatI to phira 'merese yaha cetana utpanna huA hai,' ise kaise jAna sakatI hai| aura ' mere chUTa jAneke pazcAt yaha cetana bhI chUTa jAyagA-nAza ho jAyagA'-isa bAtako jar3a deha kaise jAna sakatI hai ! kyoMki jAnanevAlA padArtha hI to jAnanevAlA rahatA hai--deha to kucha jAnanevAlI ho nahIM sakatI; to phira cetanakI utpatti aura nAzake anubhavako kisake AdhIna kahanA cAhiye ! __ . yaha anubhava dehake AdhIna to kahA jA sakatA nhiiN| kyoMki vaha pratyakSa jar3a hai, aura usake jaDatvako jAnanevAlA usase bhinna koI dUsarA hI padArtha samajhameM AtA hai / kadAcit yaha kaheM ki cetanakI utpatti aura nAzako cetana hI jAnatA hai, to isa bAtake bolanema hI isameM bAdhA AtI hai| kyoMki phira to cetanakI utpatti aura nAza jAnanevAleke rUpameM cetanakA hI aMgIkAra karanA par3A; arthAt yaha vacana to mAtra apasiddhAMtarUpa aura kathanamAtra hI huaa| jaise koI kahe ki 'mere muMhameM jIbha nahIM,' usI taraha yaha kathana hai ki 'cetanakI utpatti aura nAzako cetana jAnatA hai, isaliye cetana nitya nhiiN'| isa pramANakI kaisI yathArthatA hai, use to tuma hI vicAra kara dekho| jenA anubhava vazya e, utpanna layanuM jJAna / te tethI jUdA vinA, thAya na kemeM bhAna // 63 // jisake anubhavameM isa utpatti aura nAzakA jJAna rahatA hai, usa jJAnako usase bhinna mAne binA, vaha jJAna kisI bhI prakArase saMbhava nhiiN| arthAt cetanakI utpatti aura nAza hotA hai, yaha kisIke bhI anubhavameM nahIM A sakatA // dehakI utpatti aura dehake nAzakA jJAna jisake anubhavameM rahatA hai, vaha usa dehase yadi judA na ho to kisI bhI prakArase dehakI utpatti aura nAzakA jJAna nahIM ho sakatA / athavA jo jisakI utpatti aura nAzako jAnatA hai vaha usase judA hI hotA hai, aura phira to vaha svayaM utpatti aura nAzarUpa na ThaharA, parantu usake jAnanevAlA hI ThaharA / isaliye phira una donoMkI ekatA kaise ho sakatI hai ! je saMyogo dekhiye, te te anubhava dRzya / upaje nahIM saMyogayI, AtmA nitya pratyakSa // 64 // jo jo saMyoga hama dekhate haiM, ve saba anubhavarUpa AtmAke dRzya hote haiM, arthAt AtmA unheM jAnatI hai aura una saMyogoMke svarUpakA vicAra karanese aisA koI bhI saMyoga samajhameM nahIM AtA jisase AtmA utpanna hotI ho / isaliye AtmA saMyogase anutpanna hai arthAt vaha asaMyogI haisvAbhAvika padArtha hai-isaliye vaha spaSTa nitya' samajhameM AtI hai| ... jo jo deha Adi saMyoga dikhAI dete haiM ve saba anubhavasvarUpa AtmAke hI dRzya haiM, arthAt Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 zrImad rAjacandra [66. AtmA hI unheM dekhane aura jAnanevAlI hai| una saba saMyogoMkA vicAra karake dekho to tumheM kisI bhI saMyogase anubhavasvarUpa AtmA utpanna ho sakane yogya mAlUma na hogii| . koI bhI saMyoga aise nahIM jo tumheM jAnate hoM, aura tuma to una saba saMyogoMko jAnate ho, isIse tumhArI unase bhinnatA, aura asaMyogIpanA-una saMyogoMse utpanna na honA-sahaja hI siddha hotA hai, aura anubhavameM AtA hai / usase--kisI bhI saMyogase--jisakI utpatti nahIM ho sakatI, koI bhI saMyoga jisakA utpattike liye anubhavameM nahIM A sakatA, aura jina saMyogoMkI hama kalpanA kareM usase jo anubhava bhinna-sarvathA bhinna-kevala usake jJAtArUpase hI rahatA hai, usa anubhavasvarUpa AtmAko tuma nitya sparzarahita-jisane una saMyogoMke bhAvarUpa sparzako prApta nahIM kiyA--samajho / jaDathI cetana upaje, cetanayI jaDa thaay| evo anubhava koIne, kyAre kadI na thAya // 65 // jar3ase cetana utpanna hotA hai aura cetanase jar3a utpanna hotA hai, aisA kisIko kabhI bhI anubhava nahIM hotaa| koi saMyogothI nahIM, jenI utpatti thaay| nAza na teno koImAM, tethI nitya sadAya // 66 // jisakI utpatti kisI bhI saMyogase nahIM hotI, usakA nAza bhI kisIke sAtha nahIM hotA isaliye AtmA trikAla 'nitya' hai / / jo kisI bhI saMyogase utpanna na huA ho, arthAt apane svabhAvase hI jo padArtha siddha ho, usakA nAza dUsare kisI bhI padArthake sAtha nahIM hotA; aura yadi dUsare padArthake sAtha usakA nAza hotA ho to prathama usameMse usakI utpatti honA Avazyaka thI, nahIM to usake sAtha usakI nAzarUpa ekatA bhI nahIM ho sakatI / isaliye AtmAko anutpanna aura avinAzI samajhakara yahI pratIti karanA yogya ha ki vaha nitya hai| krodhAdi taratamyatA, sAdikanI mAya / pUrvajanma-saMskAra te, jIva nityatA tyAMya // 67 // sarpa Adi prANiyoMmeM krodha Adi prakRtiyoMkI vizeSatA janmase hI dekhane meM AtI hai-kucha vartamAna dehameM unhoMne vaha abhyAsa kiyA nahIM / vaha to unake janmase hI hai| yaha pUrva janmakA hI saMskAra hai / yaha pUrvajanma jIvakI nityatA siddha karatA hai| sameM janmase krodhakI vizeSatA dekhanemeM AtI hai / kabUtarameM janmase hI ahiMsaka-vRtti dekhanemeM AtI hai / makar3I Adi jaMtuoMko pakar3anepara unheM pakar3anese duHkha hotA hai, yaha bhaya saMjJA unake anubhavameM pahilese hI rahatI hai; aura isa kAraNa hI ve bhAga jAnekA prayatna karate haiN| isI taraha kisI prANI meM janmase hI prItikI, kisImeM samatAkI, kisImeM nirbhayatAkI, kisImeM gaMbhIratAkI, kisImeM vizeSa maya saMjJAkI, kisImeM kAma Adike prati asaMgatAkI, aura kisImeM AhAra AdimeM atyadhika lubdhatAkI vizeSatA dekhanemeM AtI hai| ityAdi jo bheda haiM arthAt krodha Adi saMjJAkI jo nyUnAdhikatA hai, tathA una saba prakRtiyoMkA jo sAhacarya hai, vaha jo janmase hI sAtha dekhanemeM AtA hai usakA kAraNa pUrva-saMskAra hI haiN| . . kadAcit yaha kaheM ki garbha meM vIrya aura retasake guNake saMyogase usa usa tarahake guNa utpanna Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . mAtmasiddhi 605 hote haiM, unameM kucha pUrvajanma kAraNa nahIM hai, to yaha kahanA bhI yathArtha nhiiN| kyoMki jo mA-bApa kAma-vAsanAmeM vizeSa prItiyukta dekhanemeM Ate haiM, unake putra bAlapanase hI parama vItarAga jaise dekhe jAte haiN| tathA jina mAtA-pitAoMmeM krodhakI vizeSatA dekhI jAtI hai, unakI saMtatimeM samatAkI vizeSatA dRSTigocara hotI hai-yaha saba phira kaise ho sakatA hai ! tathA usa vIrya-retasake vaise guNa nahIM hote, kyoMki vaha vIrya-retasa svayaM cetana nahIM hai| usameM to cetanakA saMcAra hotA hai-arthAt usameM cetana svayaM deha dhAraNa karatA hai / isa kAraNa vIrya aura retasake Azrita krodha Adi bhAva nahIM mAne jA sakate-cetanake binA ve bhAva kahIM bhI anubhavameM nahIM Ate / isaliye ve kevala cetanake hI Azrita haiM, arthAta ve vIrya aura retasake guNa nahIM / isa kAraNa vIryakI nyUnAdhikatAkI mukhyatAse krodha AdikI nyUnAdhikatA nahIM ho sakatI / cetanake nyUnAdhika prayogase hI krodha AdikI nyUnAdhikatA hotI hai, jisase ve garbhastha vIrya-retasake guNa nahIM kahe jA sakate, parantu ve guNa cetanake hI Azrita haiM; aura vaha nyUnAdhikatA usa cetanake pUrvake abhyAsase hI saMbhava hai| kyoMki kAraNake binA kAryakI utpatti nahIM hotii| yadi cetanakA pUrvaprayoga usa prakArase ho to hI vaha saMskAra rahatA hai, jisase isa deha Adike pUrvake saMskAroMkA anubhava hotA hai, aura ve saMskAra pUrva-janmako siddha karate haiM; tathA pUrva-janmakI siddhise AtmAkI nityatA sahaja hI siddha ho jAtI hai| AtmA dravye nitya cha, paryAye palaTAya / bALAdi vaya Nyanu, jJAna ekane thAya // 68 // AtmA vasturUpase nitya hai, kintu pratisamaya jJAna Adi pariNAmake palaTanese usakI paryAyameM parivartana hotA hai / jaise samudrameM parivartana nahIM hotA, kevala usakI laharoMmeM parivartana hotA hai| udAharaNake liye bAla yuvA aura vRddha ye jo tIna avasthAyeM haiM, ve AtmAkI vibhAva-paryAya haiM / bAla avasthAke rahate hue AtmA bAlaka mAlUma hotI hai| usa bAla avasthAko chor3akara jaba AtmA yuvAvasthA dhAraNa karatI hai, usa samaya yuvA mAlUma hotI hai; aura yuvAvasthA chor3akara jaba vRddhAvasthA dhAraNa karatI hai, usa samaya vRddha mAlUma hotI hai / ina tInoM avasthAoMmeM jo bheda hai vaha paryAyabheda hI hai / parantu ina tInoM avasthAoMmeM Atma-dravyakA bheda nahIM hotA; arthAt kevala avasthAoMmeM hI parivatana hotA hai, AtmAmeM parivartana nahIM hotA / AtmA ina tInoM avasthAoMko jAnatI hai, aura use hI una tInoM avasthAoMkI smRti hai| isaliye yadi tInoM avasthAoM meM eka hI AtmA ho to hI yaha honA saMbhava hai| yadi AtmA kSaNa kSaNameM badalatI rahatI ho to vaha anubhava kabhI bhI nahIM ho sktaa| athavA jJAna kSaNika, je jANI vadanAra / vadanAro te kSaNika nahIM, kara anubhava nirdhAra // 69 // tathA amuka padArtha kSaNika hai jo aisA jAnatA hai, aura kSaNikatvakA kathana karatA hai, vaha kathana karanevAlA arthAt jAnanevAlA kSaNika nahIM hotA / kyoMki prathama kSaNameM jise anubhava huA ho use hI dUsare kSaNameM vaha anubhava huA kahA jA sakatA hai, aura yadi dUsare kSaNameM vaha svayaM hI na ho to phira use vaha anubhava kahA~se kahA jA sakatA hai ! isaliye isa anubhavase bhI tU AtmAke akSANikatvakA nizcaya kr| Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 zrImad rAjacandra kyAre koI vastuno, kevaLa hoya na nAza / cetana pAme nAza to, kemA bhaLe tapAsa // 70 // tathA kisI bhI vastukA kisI bhI kAlameM sarvathA nAza nahIM hotA, kevala avasthAMtara hI hotA hai, isaliye cetanakA bhI sarvathA nAza nahIM hotA / tathA yadi cetanakA avasthAMtararUpa nAza hotA ho to vaha kisameM mila jAtA hai ! athavA vaha kisa prakArake avasthAMtarako prApta karatA hai ! isakI tU khoja kr| ghaTa Adi padArtha jaba TUTa-phUTa jAte haiM to loga kahate haiM ki ghar3A naSTa ho gayA hai parantu kucha miTTIpanekA nAza nahIM ho jAtA / ghar3A chinna-bhinna hokara yadi usakI atyanta bArIka dhUla ho jAya phira bhI vaha paramANuoMke samUharUpameM to maujUda rahatA hI hai-usakA sarvathA nAza nahIM ho jAtA; aura usameMkA eka paramANu bhI kama nahIM hotA / kyoMki anubhavase dekhanepara usakA avasthAMtara to ho sakatA hai, parantu padArthakA samUla nAza ho sakanA kabhI bhI saMbhava nhiiN| isaliye yadi tU cetanakA nAza kahe to bhI usakA sarvathA nAza to kabhI kahA hI nahIM jA sakatA, vaha nAza kevala avasthAMtararUpa hI kahA jAyagA / jaise ghar3A TUTa-phUTa kara anukramase paramANuoMke samUharUpameM rahatA hai, usI taraha tujhe yadi cetanakA avasthAMtara nAza mAnanA ho to vaha kisa sthitimeM raha sakatA hai ! athavA jisa taraha ghaTake paramANu paramANu-samUhameM mila jAte haiM, usI taraha cetana kisa vastumeM mila sakatA hai ! isakI tU khoja kara / arthAt isa taraha yadi tU anubhava karake dekhegA to tujhe mAlUma hogA ki cetanaAtmA-kisImeM bhI nahIM mila sakatA; athavA para-varUpameM usakA avasthAMtara nahIM ho sakatA / 3 zaMkA-ziSya uvAcaHziSya kahatA hai ki AtmA karmakI kartA nahIM hai: kA jIva na karmanI, karma ja kartA karma / athavA sahaja svabhAva kA, karma jIvano dharma // 71 // jIva karmakA kartA nahIM-karma hI karmakA kartA hai; athavA karma anAyAsa hI hote rahate haiN| yadi aisA na ho aura jIvako hI usakA kartA kaho, to phira vaha jIvakA dharma hI ThaharA, aura vaha usakA dharma hai isaliye usakI kabhI bhI nivRtti nahIM ho sktii| AtmA sadA asaMga ne, kare prakRti pNdh| athavA Izvara preraNA, tethI jIva abaMdha // 72 // athavA yadi aisA na ho to yaha mAnanA cAhiye ki AtmA sadA asaMga hai, aura sattva Adi guNayukta prakRtiyA~ hI karmakA baMdha karatI haiM / yadi aisA bhI na mAno to phira yaha mAnanA cAhiye ki jIvako karma karanekI preraNA Izvara karatA hai, isa kAraNa IzvarecchApara nirbhara honese jIvako usa karmase 'abaMdha' hI mAnanA caahiye| mATe mokSa upAyano, koI na hetu jaNAya / karmatakartApa', ko nahIM kA nahIM jAya // 73 // isaliye jIva kisI taraha karmakA kartA nahIM ho sakatA, aura na taba mokSake upAya karanekA hI koI kAraNa mAlUma hotA hai| isaliye yA to jIvako karmakA kartA hI na mAnanA cAhiye aura yadi use kartA mAno to usakA vaha svabhAva kisI bhI taraha nAza nahIM ho sakatA / Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi 607 samAdhAna-sadguru uvAna:sadguru samAdhAna karate haiM ki AtmA karmakI kartA kisa taraha hai: hoya na cetana preraNA, koNa Ahe to kareM / jaDasvabhAva nahIM preraNA, juo vicArI dharma // 74 // cetana-AtmA kI preraNArUpa pravRtti na ho to karmako phira kauna grahaNa karegA! kyoMki jar3akA svabhAva to kucha preraNA karanekA hai nhiiN| jar3a aura cetana donoMke dharmoko vicAra karake dekho // yadi cetanakI preraNA na ho to karmako phira kauna grahaNa karegA: preraNArUpase grahaNa karAnerUpa svabhAva kucha jar3akA to hai nhiiN| aura yadi aisA ho to ghaTa paTa AdikA bhI krodha Adi bhAvameM pariNamana honA cAhiye, aura phira to unheM bhI karmako grahaNa karanA cAhiye / parantu aisA to kisIko kabhI bhI anubhava hotA nhiiN| isase siddha hotA hai ki cetana-jIva-hI karmako grahaNa karatA hai, aura isa kAraNa use hI karmakA kartA kahate haiM-isa taraha jIva hI karmakA kartA siddha hotA hai| isase 'karmakA kartA karma hI kahA jAyagA yA nahIM !' tumhArI isa zaMkAkA bhI samAdhAna ho jaaygaa| kyoMki jar3a karmameM preraNArUpa dharma na honese vaha usa taraha karmoke grahaNa karaneko asamartha hai; isaliye karmakA kartApana jIvameM hI hai, kyoMki preraNAzakti usImeM hai| jo cetana karatuM nathI, thatAM nayI to karma / tethI sahaja svabhAva nahIM, temaja nahIM jIvadharma / / 75 // yadi AtmA karmako na karatI to vaha karma hotA bhI nahIM; isase yaha kahanA yogya nahIM ki vaha karma sahaja svabhAvase-anAyAsa hI-ho jAtA hai / isI taraha jIvakA vaha dharma bhI nahIM hai, kyoMki svabhAvakA to nAza hotA nhiiN| tathA yadi AtmA karma na kare to karma hotA bhI nahIM; arthAt yaha bhAva dUra ho sakatA hai, isaliye AtmAkA yaha svAbhAvika dharma nahIM / kevaLa hota asaMga jo, bhAsata tane na kem| ____ asaMga cha paramArthathI, paNa nijabhAne tema // 76 // yadi AtmA sarvathA asaMga hotI arthAt use kabhI bhI karmakA karttApana na hotA, to phira svayaM tujhe hI vaha AtmA pahilese hI kyoM na bhAsita hotI ! yadyapi paramArthase to AtmA asaMga hI hai, parantu yaha to jaba ho sakatA hai jaba ki svarUpakA bhAna ho jAya / kartA Izvara ko nahIM, Izvara zuddha svabhAva / athavA preraka te gaNye, Izvara doSaprabhAva // 77 // jagatkA athavA jIvoMke karmakA kartA koI Izvara nahIM hai / kyoMki jisakA zuddha AtmasvabhAva pragaTa ho gayA hai vahI Izvara hai, aura yadi use preraka arthAt karmakA kartA mAneM to use bhI doSakA prabhAva mAnanA cAhiye / isaliye jIvake karmoMke karttApanemeM IzvarakI preraNA bhI nahIM kahI jA sakatI // - aba tumane jo kahA ki ve karma anAyAsa hI hote rahate haiM, to yahA~ anAyAsakA kyA artha hotA hai! (1) kyA karma AtmAke dvArA binA vicAre hI ho gaye! . . Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 zrImad rAjacandra [66. (2) yA AtmAkA kartRtva na honepara bhI karma ho gaye ! (3) yA Izvara Adi kisIke lagA denese karma ho gaye ! (4) yA prakRtike balapUrvaka saMbaMdha ho jAnese karma ho gaye ! isa taraha mukhya cAra vikalpoMse anAyAsa kartApanakA vicAra karanA yogya hai / prathama vikalpa yaha hai ki 'AtmAke dvArA binA vicAre hI karma ho gye|prntu yadi aisA hotA ho to phira karmakA grahaNa karanA hI nahIM rahatA; aura jahA~ karmakA grahaNa karanA na ho vahA~ karmakA astitva bhI nahIM ho sktaa| parantu jIva to usakA pratyakSa citavana karatA hai, aura usakA grahaNAgrahaNa karatA hai, aisA anubhava hotA hai / tathA jinameM jIva kisI bhI taraha pravRtti nahIM karatA, aise krodha Adi bhAva use kabhI bhI prApta nahIM hote; isase mAlUma hotA hai ki AtmAke binA bicAre hue athavA AtmAse na kiye hue karmokA prahaNa AtmAko nahIM ho sakatA / arthAt ina donoM prakAroMse anAyAsa karmakA grahaNa siddha nahIM hotaa| tIsarA vikalpa yaha hai ki 'Izvara Adi kisIke karma lagA denese anAyAsa hI karmakA grahaNa hotA hai'-yaha bhI ThIka nhiiN| kyoMki prathama to Izvarake svarUpakA hI nizcaya karanA caahiye| aura isa prasaMgako bhI vizeSa samajhanA cAhiye / phira bhI yahA~ Izvara athavA viSNu Adiko kisI taraha kartA svIkAra karake usake Upara vicAra karate haiM: yadi Izvara Adi karmakA lagA denevAlA ho to phira to bIcameM koI jIva nAmakA padArtha hI na rhaa| kyoMki jina preraNA Adi dharmase jo vaha astitva samajhameM AtA thA, ve preraNA Adi to IzvarakRta Thahare; athavA ve Izvarake hI guNa tthhre| to phira jIvakA svarUpa hI kyA bAkI raha gayA jisase use jIva-AtmA-kahA jA sake ! arthAt karma Izvarase prerita nahIM haiM, kintu ve svayaM AtmAke hI kiye hue ho sakate haiN| tathA 'prakRti Adike balapUrvaka karma laga jAnese karma anAyAsa hI ho jAte hoM-yaha cauthA vikalpa bhI yathArtha nahIM hai| kyoMki prakRti Adi jar3a haiM, unheM yadi AtmA hI grahaNa na kare to ve usase kisa taraha saMbaddha ho sakate haiM ! athavA dravyakarmakA hI dUsarA nAma prakRti hai| isaliye yaha to karmako hI karmakA kartA kahaneke barAbara huA, aura isakA to pUrvameM niSedha kara hI cuke haiN| yadi kaho ki prakRti na ho to antaHkaraNa Adi jo karmako grahaNa karate haiM, usase AtmAmeM kartRtva siddha hotA hai to vaha bhI ekAMtase siddha nahIM ho sktaa| kyoMki antaHkaraNa Adi bhI antaHkaraNa AdirUpase cetanakI preraNAke binA, pahile Thahara hI kahA~se sakate haiM ! kyoMki cetana kaukI saMlagratAkA manana karaneke liye jo avalaMbana letA hai, use antaHkaraNa kahate haiM / isaliye yadi cetana usakA manana na kare to kucha svayaM usa saMlagratAmeM manana karanekA dharma nahIM hai| vaha to kevala jaba hai / cetana cetanakI preraNAse usakA avalaMbana lekara kucha grahaNa karatA hai, usase usameM kartApanekA Aropa hotA hai, parantu mukhyarUpase to vaha cetana hI karmakA kartA hai| yahA~ yadi vedAnta Adi dRSTise vicAra karoge to hamAre ye vAkya kisI bhrAMtiyuktaM puruSake kahe hue mAlUma hoNge| parantu jisa prakArase nIce kahA hai usake samajhanese tumheM una vAkyoMkI yathArthatA mAlUma hogI, aura bhrAMti dUra hogii| Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtmasiri yadi kisI bhI prakArase AtmAko karmakA kartRtva na ho to vaha kisI bhI prakArale usakA bhoktA bhI nahI ho sakatI; aura yadi aisA ho to phira use kisI bhI tarahake duHkhoMkI saMbhAvanA bhI na mAnanI cAhiye / tathA yadi AtmAko kisI bhI tarahake duHkhoMkI bilakula bhI saMbhAvanA na ho to phira vedAnta Adi zAma sarva duHkhose chUTaneke jisa mArgakA upadeza karate hai, usakA ve kisaliye upadeza dete haiM ! vedAnta Adi darzana kahate haiM ki 'jabataka AtmajJAna na ho tabataka duHkhakI Atyantika nivRtti nahIM hotI'-so yadi duHkhakA hI sarvathA abhAva ho to phira usakI nivRtikA upAya bhI kyoM karanA cAhiye ! tathA yadi AtmAmeM kokA kartRtva na ho to use duHkhakA bhoktRtva bhI kahA~se ho sakatA hai ! yaha vicAra karanese AtmAko karmakA kartRtva siddha hotA hai| prazna:-aba yahA~ eka prazna ho sakatA hai aura tumane bhI vaha prazna kiyA hai ki yadi AmAko karmakI kartA mAneM to vaha AtmAkA dharma ThaharatA hai; aura jo jisakA dharma hotA hai, usakA kabhI bhI uccheda nahIM ho sakatA, arthAt vaha usase sarvathA bhinna nahIM ho sakatA / jaise anikI uSNatA aura usakA prakAza usase minna nahIM ho sakate; isI taraha yadi karmakA kartRtva AtmAkA dharma siddha ho to usakA nAza bhI nahIM ho sktaa|' uttaraH-sarva pramANAMzake svIkAra kiye binA hI yaha bAta siddha ho sakatI hai, parantu jo vicAravAna hotA hai vaha kisI eka pramANAMzako svIkAra karake dUsare pramANAMzakA uccheda nahIM krtaa| ' usa jIvako karmakA kartRtva nahIM hotA' aura 'yadi ho to usakI pratIti nahIM ho sakatI' ityAdi praznoMke uttarameM jIvako karmakA kartA siddha kiyA gayA hai| parantu AtmA yadi karmakI kartA ho to usa karmakA nAza hI na ho--yaha koI siddhAMta nahIM hai| kyoMki grahaNa kI huI vastuse grahaNa karanevAlI vastukI sarvathA ekatA kaise ho sakatI hai ! isa kAraNa jIva yadi apanese grahaNa kiye gaye dravya-karmakA tyAga kare to vaha ho sakanA saMbhava hai| kyoMki vaha usakA sahakArI svabhAva hI hai-sahaja svabhAva nahIM / tathA usa karmako maiMne tumheM anAdikA bhrama kahA hai| arthAt usa karmakA kApana jIvako ajJAnase hI pratipAdita kiyA hai| isa kAraNa bhI vaha karma nivRtta ho sakatA hai-yaha bAta sAthameM samajhanI cAhiye / jo jo bhrama hotA hai, vaha saba vastukI ulaTI sthitikI mAnyatArUpa hI hotA hai, aura isa kAraNa vaha nivRtta kiyA jA sakatA hai| jaise mRgajalameMse jalabuddhi / kahanekA abhiprAya yaha hai ki yadi ajJAnase bhI AtmAko kApanA na ho, to phira kucha bhI upadeza AdikA zravaNa vicAra aura jJAna Adike samajhanekA koI bhI hetu nahIM rhtaa| aba yahA~ jIvakA paramArthase jo karyApana hai, use kahate haiM cetana jo nijamAnamA, kartA ApasvabhAva / varSe nahIM nijabhAnamA, karNa karmaprabhAva // 78 // mAtmA yadi apane zuddha caitanya gAdi svabhAvameM rahe to vaha apane usI svabhAvakI kA hai, arthAt vaha usI svarUpameM sthita rahatI aura yadi vaha zuddha caitanya Adi svabhAvake bhAmameM na rahatI ho, to yaha karmamAkkI kA hai| Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [69. apane svarUpake bhAnameM AtmA apane svabhAvakI arthAt caitanya Adi svabhAvakI hI kartA hai, anya kisI bhI karma AdikI kartA nahIM; aura jaba AtmA apane svarUpake bhAnameM nahIM rahatI, to use karmabhAvakI karcA kahA hai| paramArthase to jIva niSkriya hI hai, aisA vedAnta Adi darzanoMkA kathana hai aura jina-pravacanamai bhI siddha arthAt zuddha AtmAkI niSkriyatAkA nirUpaNa kiyA hai| phira bhI, yahA~ yaha saMdeha ho sakatA hai ki hamane AtmAko zuddhAvasthAmeM kartA honese sakriya kyoM kahA ! usa saMdehakI nivRtti isa taraha karanI cAhiye:-zuddhAtmA, parayogakI parabhAvakI aura vibhAvakI kartA nahIM hai, isaliye vaha niSkriya kahI jAne yogya hai| parantu yadi aisA kaheM ki AtmA caitanya Adi svabhAvakI bhI kartA nahIM, taba to phira usakA kucha svarUpa hI nahIM raha jAtA / isa kAraNa zuddhAtmAko yoga-kriyA na honese vaha niSkriya hai, parantu svAbhAvika caitanya Adi svabhAvarUpa kriyA honese vaha sakriya bhI hai| tathA caitanyasvabhAva, AtmAkA svAbhAvika guNa hai, isa kAraNa usameM ekAtmarUpase hI AtmAkA pariNamana hotA hai, aura usase yahA~ paramArthanayase bhI AtmAko sakriya vizeSaNa nahIM diyA jA sktaa| parantu nija svabhAvameM pariNamanarUpa kriyA honese, zuddha AtmAko nija svabhAvakA karttApana hai| isa kAraNa usameM sarvathA zuddha svadharma honese usakA ekAtmarUpase pariNamana hotA hai, isaliye use sakriya kahanemeM bhI doSa nahIM hai| jisa vicArase sakriyatA aura niSkriyatAkA nirUpaNa kiyA hai, usa vicArake paramArthako prahaNa karake sakriyatA aura niSkriyatA kahanemeM kucha bhI doSa nhiiN| 4 zaMkA-ziSya uvAca:ziSya kahatA hai ki jIva karmakA bhoktA nahIM hotAH jIva karmakartA kaho, paNa bhoktA nahIM soya / zuM samaje jaDa karma ke, phaLapariNAmI hoya // 79 // yadi jIvako karmakA kartA mAna bhI leM to bhI jIva usa karmakA bhoktA nahIM tthhrtaa| kyoMki jada karma isa bAtako kyA samajha sakatA hai ki usameM phala denekI zakti hai ! phadaLAtA Izvara gaNye, bhoktApaNuM sapAya / - ema kahe IzvarataNu, IzvarapaNuM ja jAya // 8 // ___ hA~, yadi phala denevAle kisI Izvarako mAneM to bhoktRtvako siddha kara sakate haiM; arthAt jIvako Izvara karma bhogavAtA hai, yaha mAneM to jIva karmakA bhoktA siddha hotA hai| parantu isameM phira yaha bhI virodha AtA hai ki yadi Izvarako dUsareko phala dene Adi pravRttiyukta mAneM to usakA Izvaratva hI nahIM rahatA // " Izvarake siddha hue binA-karmake phala dene AdimeM kisI bhI Izvarake siddha hue binA-jagatkI vyavasthAkA TikanA saMbhava nahIM hai"-isa saMbaMdhameM nimnarUpase vicAra karanA cAhiye: ____ yadi Izvarako karmakA phala denevAlA mAneM to vahA~ IzvarakA Izvaratva hI nahIM rhtaa| kyoMki dUsareko phala dene Adike prapaMcameM pravRtti karate hue, Izvarako deha Adi aneka prakArakA saMga honA saMbhava hai, aura usase usakI yathArtha zuddhatAkA bhaMga hotA hai| jaise mukta jIva niSkriya hai, arthAt jaise vaha parabhAva AdikA kartA nahIM hai, kyoMki yadi vaha parabhAva AdikA kartA ho to phira use saMsArakI hI prApti honI caahiye| Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] mAtmasiddhi usI taraha yadi Izvara bhI dUsareko phala dene AdirUpa kriyA pravRtti kare to use bhI parabhAva Adike karttApanekA prasaMga AtA hai; aura mukta jIvakI apekSA usakI nyUnatA hI ThaharatI hai-isase to usakA Izvaratva hI uccheda karane jaisA ho jAtA hai| ___ tathA jIva aura IzvarakA svabhAva-bheda mAnanese bhI aneka doSa Ate haiM / kyoMka yadi donoMko hI caitanya-svabhAva mAneM taba to donoM hI samAna dharmake kartA hue| phira usameM Izvara to jagat AdikI racanA kare athavA karmake phala denerUpa kAryako kare, aura mukta ginA jAya; tathA jIva eka mAtra deha Adi sRSTikI hI racanA kare, aura apane karmokA phala pAneke liye IzvarakA Azraya le, tathA baMdhanameM baddha samajhA jAya-yaha bAta yathArtha nahIM mAlUma hotI / yaha viSamatA kisa taraha ho sakatI hai ! tathA jIvakI apekSA yadi IzvarakI sAmarthya vizeSa mAneM, to bhI virodha AtA hai| kyoMki Izvarako yadi zuddha caitanyasvarUpa mAneM to phira zuddha caitanya mukta jIvameM aura usameM koI bheda hI na honA cAhiye aura phira IzvaradvArA karmakA phala denA Adi kArya bhI na honA cAhiye; athavA mukta jIvase bhI vaha kArya honA cAhiye / aura yadi Izvarako azuddha caitanyasvarUpa mAneM to phira vaha bhI saMsArI jIvoMke hI samAna ThaharegA; phira usameM sarvajJa Adi guNa kahA~se ho sakate haiM ? athavA yadi dehadhArI sarvajJakI taraha use 'dehadhArI sarvajJa Izvara' mAneM to bhI saba karmoke phala denerUpa jo vizeSa svabhAva hai, vaha IzvarameM kaunase guNake kAraNa mAnA jAyagA ! tathA deha to vinAzIka hai, isa kAraNa IzvarakI deha bhI nAza ho jAyagI aura vaha mukta honepara karmakA phala denevAlA na rahegA, ityAdi aneka prakArase Izvarako karma-phaladAtA kahanemeM doSa Ate haiM, aura Izvarako usa svarUpase mAnanese usakA Izvaratva hI utyApana karaneke samAna hotA hai| Izvara siddha yayA vinA, jagat-niyama nahIM hoya / pachI zubhAzubha karmanA, bhogyasthAna nahIM koya // 81 // jaba aisA phaladAtA koI Izvara siddha nahIM hotA, to phira jagatkA koI niyama bhI nahIM rahatA, aura zubha azubha karmake bhoganekA sthAna bhI koI nahIM ThaharatA-to jIvako phira karmakA bhoktRtva bhI kahA~ rahA! samAdhAna-sadguru uvAca:- . . . sadguru samAdhAna karate haiM ki jIva apane kiye hue karmako bhogatA hai: bhAvakarma nijakalpanA, mATe cetnruup| jIvavIryanI sphuraNA, grahaNa kare jaDadhUpa // 82 // jIvako bhAva-karma apanI bhrAMtise hI hai, isaliye vaha use cetanarUpa mAna rahA hai aura usa bhrAMtikA anusaraNa karake hI jIvakA vIrya sphurita hotA hai, isa kAraNa vaha jaba draSya-karmakI vargaNA prahaNa karatA hai| ___AzaMkA:-karma to jada hai, to vaha kyA samajha sakatA hai ki isa jIvako mujhe isa taraha phala denA hai, athavA usa svarUpase pariNamana karanA hai| isaliye jIva karmakA bhoktA nahIM ho sktaa| samAdhAna:-jIva apane svarUpake aDAnase hI karmakA kartA hai| tathA jo ajJAna haiM vaha ceta Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [16. marUma hai, yaha jIvakI nijI kalpanA hai, aura usa kalpanAke anusAra hI usake vIrya skhabhASakI svarti hotI hai, athavA usake anurUpa hI usakI sAmarthyakA pariNamana hotA hai, aura isa kArayA vaha davyakarmarUpa pudgalakI vargaNAko grahaNa karatA hai| aura muSA samaje nahIM, jIva khAya phaLa thAya / ema zubhAzubha kamana, bhoktApaNuM jaNAya / / 83 // jahara aura amRta svayaM nahIM jAnate ki hameM isa jIvako phala denA hai, to mI jo jIva unheM khAtA hai use unakA phala milatA hai / isI taraha zubha-azubha karma yacApi yaha nahIM jAnate ki hameM isa jIvako yaha phala denA hai, to bhI grahaNa karanevAlA jIva jahara aura amRtake phalakI taraha karmakA phala prApta karatA hai| jahara aura amRta svayaM yaha nahIM jAnate ki hameM khAnevAleko mRtyu aura dIrghAyu milatI hai, parantu jaise unheM grahaNa karanevAleko svabhAvase hI unakA phala milatA hai, usI taraha jIvameM zubha-azubha karmakA pariNamana hotA hai, aura usakA phala milatA hai| isa taraha jIva karmakA bhoktA samajhameM AtA hai| eka rAMkane eka nRpa, e Adi ne bheda / kAraNa binA na kArya te, eja zubhAzubha vedha // 8 // eka skahai aura eka rAjA hai, ityAdi prakArase nIcatA, uccatA, kurUpatA, surUpatA Adi bahutasI vicitratAyeM dekhI jAtI hai, aura isa prakArakA jo bheda hai vaha sabako samAna nahIM rahatA--yahI jIvako karmakA bhoktRtva siddha karatA hai / kyoMki kAraNake binA kAryakI utpatti nahIM hotI // yadi usa zubha-azubha karmakA phala na hotA ho to eka raMka hai aura eka rAjA hai ityAdi jo bheda hai, vaha na honA cAhiye / kyoMki jIvatva aura manuSyatva to sabameM samAna hai, to phira sabako mukha-duHkha bhI samAna hI honA cAhiye / isaliye jisake kAraNa aisI vicitratAyeM mAlama hotI hai, vahI zubhAzubha karmase utpanna huNA bheda hai| kyoMki kAraNake binA kAryakI utpatti nahIM hotI / isa taraha zubha aura azubha karma bhoge jAte haiN| phaLadAtA IparataNI, emAM nayI jarUra / karma svabhAve pariName, thAya bhogayI dUra // 85 // isameM phaladAtA IyarakI kucha bhI jarUrata nahIM hai| jahara aura amRtakI taraha zubhAzubha karmakA bhI svabhAvase hI phala milatA hai| aura jaise z2ahara aura amRta niHsala ho jAnepara, phala denese nivRtta ho jAte haiN| usI taraha zubha-azubha karmake bhoga lenese karma bhI niHsatva ho jAnese nivRtta ho jAte haiN| z2ahara z2ahararUpase phala detA hai aura amRta amRtarUpase phala detA hai, usI taraha azubha karma azubha rUpase phaLa detA hai aura zubha karma zubharUpase phala detA hai| isaliye jIva jaise jaise ajyavasAyase karmako grahaNa karatA hai, vaise vaise vipAkaramase karma bhI phala detA hai| sA jaise jahara aura mAta phala dene ke bAda niHsatva ho jAte haiM, usI taraha ve karma bhI momale so jAte haiN| Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 613 mAtmasidi. te te bhogya vizeSanA, sthAnaka dravya svabhAva / gahana bAta che ziSya A, kahI saMkSepe sAva // 86 // utkRSTa zubha adhyavasAya utkRSTa zubha gati hai, aura utkRSTa azubha adhyavasAya utkRSTa azubha gati hai, zubhAzubha adhyavasAya mizra gati hai; arthAt usa jIvake pariNAmako hI mukhyarUpase gati kahA gayA hai| phira bhI utkRSTa zubha dravyakA urdhvagamana, utkRSTa azubha dravyakA adhogamana, zubha-azubhakI madhyasthiti, isa taraha dravyakA vizeSa svabhAva hotA hai| tathA una una kAraNoMse vaise hI bhogyasthAna bhI hone cAhiye / he ziSya ! isameM jar3a-cetanake svabhAva saMyoga Adi sUkSma svarUpakA bahutasA vicAra samA jAtA hai, isaliye yaha bAta gahana hai, to bhI use atyaMta saMkSepameM kahI hai| zaMkA:-yadi Izvara karmakA phala denevAlA na ho athavA use jagatkA kI na mAneM, to karmake bhoganeke vizeSa sthAnaka-naraka Adi gati Adi sthAna-kahA~se ho sakate haiM ! kyoMki usameM to Izvarake kartRtvakI AvazyakatA hai| samAdhAnaH-mukhyarUpase to utkRSTa zubha adhyavasAya hI utkRSTa devaloka hai, utkRSTa azubha adhyavasAya hI utkRSTa naraka hai, zubha-azubha adhyavasAya hI manuSya-tiyaMca Adi gatiyA~ haiM; tathA sthAnavizeSa-arcalokameM devagati-ityAdi jo bheda haiM, ve bhI jIvoMke karmadravyake pariNAma-vizeSa hI haiN| arthAt ve saba gatiyA~ jIvake karmake pariNAma-vizeSa Adise hI saMbhava haiN| ___ yaha bAta bahuta gahana hai| kyoMki acintya jIva-vIrya aura acintya pudgala-sAmarthyake saMyogavizeSase lokakA pariNamana hotA hai / usakA vicAra karaneke liye use adhika vistArase kahanA cAhiye / parantu yahA~ to mukhyarUpase AtmA karmakA bhoktA hai, itanA lakSa karAnekA abhiprAya honese hI isa kayanako atyaMta saMkSepase kahA hai| 5 zaMkA-ziSya uvAca:ziSya kahatA hai ki jIvako usa karmase mokSa nahIM hai: karcA bhoktA jIva ho, paNa teno nahIM mokSa / bItyo kAla anaMta paNa, varcamAna che doSa // 87 // jIva kartA aura bhoktA bhale hI ho, parantu usase usakA mokSa ho sakatA hai, yaha bAta nahIM hai| kyoMki anaMtakAla bIta gayA to bhI abhI jIvameM karma karanerUpa doSa vidyamAna haiM hii| zubha kare phaLa bhogave, devAdi gati mAya / azubha kare narakAdi phaLa, karmarahita na kyAya // 88 // yadi jIva zubha karma kare to usase vaha deva Adi gatimeM usake zubha phalakA bhoga karatA hai, aura yadi azubha karma kare to yaha naraka bhAdi gatimeM usake azubha phalakA bhoga karatA hai, parantu kisI bhI jagaha jIva karmarahita nahIM hotaa| samAdhAna sadara gvAra sadaguru samAdhAna karate haiM ki usa karmase jIvako mokSa ho sakatI hai: Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra .. [16. jema zubhAzubha karmapada, nANyAM saphaLa pramANa / tema nivRtti saphaLatA, mATe mokSa mujANa // 89 // jisa taraha tUne jIvako zubha-azubha karma karaneke kAraNa jIvako kokA kartA, aura kartA honese use karmakA bhoktA samajhA hai, usI taraha use na karanese athavA usa karmakI nivRtti karanese usakI nivRtti bhI honA saMbhava hai / isaliye usa nivRttikI bhI saphalatA hai| arthAt jisa taraha vaha zubhAzubha karma niSphala nahIM jAtA, usI taraha usakI nivRtti bhI niSphala nahIM jA sktii| isaliye he vicakSaNa ! tU yaha vicAra kara ki usa nivRttirUpa mokSa hai| vItyo kALa anaMta te, karma zubhAzubha bhAva / teha zubhAzubha chedatAM, upaje mokSa svabhAva // 9 // karmasahita jo anaMtakAla bIta gayA-vaha saba zubhAzubha karmake prati jIvakI Asaktike kAraNa hI bItA hai| parantu usapara udAsIna honese usa karmake phalakA chedana kiyA jA sakatA hai, aura usase mokSa-svabhAva pragaTa ho sakatA hai| dehAdi saMyogano, AtyaMtika viyoga / siddha mokSa zAzvatapade, nija anaMta sukhabhoga // 91 // deha Adi saMyogakA anukramase viyoga to sadA hotA hI rahatA hai| parantu yadi usakA aisA viyoga kiyA jAya ki vaha phirase grahaNa na ho, to siddhasvarUpa mokSa-svabhAva pragaTa ho, aura zAzvata padameM anaMta AtmAnanda bhoganeko mile| 6zaMkA-ziSya uvAca:ziSya kahatA hai ki mokSakA upAya nahIM hai: hoya kadApi mokSapada, nahIM aviroSa upAya / karmoM kALa anaMtanA, zAthI chedyAM jAya // 92 // kadAcit mokSa-pada ho bhI parantu usake prApta honekA koI avirodhI arthAt jisase yAthAtathya pratIti ho, aisA koI upAya mAlUma nahIM hotA / kyoMki anaMtakAlake jo karma hai ve alpa AyukI manuSya dehase kaise chedana kiye jA sakate haiM! athavA mata darzana ghaNAM, kahe upAya aneka / temA mata sAco kayo bane na eha viveka / / 93 // athavA kadAcit manuSya dehakI alpa Ayu vagairahakI zaMkA chor3a bhI deM, to bhI saMsArameM aneka mata aura darzana hai, aura ve mokSake aneka upAya kahate haiN| arthAt koI kucha kahatA hai aura koI kucha kahatA hai, phira unameM kaunasA mata saccA hai, yaha viveka honA kaThina hai| kayI jAtimA mola che ? kayA veSamA mota? eno nizcaya nA pane, ghaNA bheda e doSa // 94 // grAmaNa Adi kisa jAtimeM mokSa hai, athavA kisa veSase mokSa hai, isakA nidhana honA Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtmaliviM kaThina hai / kyoMki vaise bahutase bheda haiM; aura isa doSake kAraNa bhI mokSakA upAya prApta hone yogya dikhAI nahIM detaa| tethI ema jaNAya cha, maLe na mokSa-upAya / jIvAdi jANyAtaNo, zo upakAra ja thAya // 95 // isase aisA mAlUma hotA hai ki mokSakA upAya prApta nahIM ho sakatA / isaliye jIva AdikA svarUpa jAnanese bhI kyA upakAra ho sakatA hai ! arthAt jisa padake liye isake jAnanekI AvazyakatA hai, usa padakA upAya prApta honA asaMbhava dikhAI detA hai| pAce uttarathI yayuM, samAdhAna sarvoga / samajuM mokSa-upAya to, udaya udaya sadbhAga (gy)||96|| . - Apane jo pA~ca uttara kahe haiM, unase merI zaMkAoMkA sAga--sampUrNa rUpase-samAdhAna ho gayA hai / parantu yadi maiM mokSakA upAya samajha to mujhe sadbhAgyakA udaya-ati udy-ho| ( yahA~ ' udaya' 'udaya' zabda jo do bAra kahA hai, vaha pA~ca uttaroMke samAdhAnase honevAlI mokSapadakI jijJAsAkI tIvratA dikhAtA hai)| samAdhAna-sadguru uvAca:sadguru samAdhAna karate haiM ki mokSakA upAya hai: pAce uttaranI thaI, AtmA viSe pratIta / thAze mokSopAyanI, sahaja pratIta e rIta // 97 // jisa taraha terI AtmAmeM pA~ca uttaroMkI pratIti huI hai, isI taraha mokSake upAyakI bhI tujhe sahaja hI pratIti ho jaaygii| ___ yahA~ 'hogI' aura ' sahaja ' ye do zabda jo sadgurune kahe haiM, ve isaliye kaheM haiM ki jise pA~coM padoMkI zaMkA nivRtta ho gaI hai, use mokSakA upAya samajhAnA kucha bhI kaThina nahI hai; tathA usase ziSyakI vizeSa jijJAsA-vRttike kAraNa use avazya mokSopAyakA lAbha hogA-yaha sadguruke vacanakA Azaya hai| karmabhAva ajJAna cha, mokSabhAva nijavAsa / aMdhakAra ajJAna sama, nAze jJAnaprakAza // 98 // jo karmabhAva hai vahI jIvakA ajJAna hai, aura jo mokSabhAva hai vahI jIvakA nija svarUpameM sthita honA hai / ajJAnakA svabhAva aMdhakArake samAna hai / isa kAraNa jisa taraha prakAza honepara dIrghakAlIna aMdhakAra honepara bhI nAza ho jAtA hai, usI taraha jJAnakA prakAza honepara ajJAna bhI naSTa ho jAtA hai| . je je kAraNa paMdhanA, teha baMdhano paMtha / * te kAraNa chedaka dazA, mokSapaMya bhavaaMta // 99 // . : jo jo karma-baMdhake kAraNa haiM, ve saba karma-baMdhake mArga haiM; aura una saba kAraNoMkA chedana karanevAlI jo dazA hai vahI mokSakA mArga hai-bhavakA aMta hai| Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra . [990 rAga deSa ajJAna e, mukhya karmanI aNth| thAya nivRtti jehayI, teja mosano paMtha // 10 // rAga dveSa aura ajJAnakI ekatA hI karmako mukhya gA~Tha hai| isake binA karmakA baMdha nahIM hotaa| usakI nivRtti jisase ho vahI mokSakA mArga hai| AtmA sat caitanyamaya, sarvAbhAsarahita / . jethI kevaLa pAmiye, mokSapaMtha te rIta // 101 // 'sat'-avinAzI, 'caitanyamaya'- sarvabhAvako prakAza karanerUpa svabhAvamaya--arthAt anya sarvavibhAva aura deha Adike saMyogake AbhAsase rahita, tathA * kevala'-zuddha AtmAko prApta karanA, usakI prAptike liye pravRtti karanA, vahI mokSakA mArga hai| karma anaMta prakAranA, temA mukhye ATha / temA mukhye mohinIya, haNAya te kahuM paatth||102|| karma anaMta prakArake haiM, parantu unameM jJAnAvaraNa Adi mukhya ATha bheda hote haiM / usameM bhI mukhya karma mohanIya karma hai| jisase vaha mohanIya karma nAza kiyA jAya usakA upAya kahatA huuN| karma mohanIya bheda be, darzana cAritra nAma / haNe bodha vItarAgatA, acUka upAya Ama // 103 // usa mohanIya karmake do bheda haiM:-eka darzanamohanIya aura dUsarA caaritrmohniiy| paramArthameM aparamArtha buddhi aura aparamArthameM paramArthabuddhiko darzanamohanIya kahate hai aura tathArUpa paramArthako paramArya jAnakara AtmasvabhAvameM jo sthiratA ho, usa sthiratAko nirodha karanevAle pUrva saMskArarUpa kaSAya aura nokaSAyako cAritramohanIya kahate haiN| __Atmabodha darzanamohanIyakA aura vItarAgatA cAritramohanIyakA nAza karate haiN| ye usake acUka upAya haiM / kyoMki mithyAbodha darzanamohanIya hai, aura usakA pratipakSa satya-Atmabodha hai; tathA cAritramohanIya jo rAga Adi pariNAmarUpa hai, usakA pratipakSa vItarAgabhAva hai| arthAt jisa taraha prakAzake honese aMdhakAra naSTa ho jAtA hai-vaha usakA acUka upAya hai-usI taraha bodha aura vItarAgatA anukramase darzanamohanIya aura cAritramohanIyarUpa aMdhakArake dUra karanemeM prakAza kharUpa haiM; isaliye ve usake acUka upAya hai| karmabaMdha krodhAdiyI, haNe kSamAdika teh| pratyakSa anubhava sarvane, emAM zo sandeha // 104 // krodha Adi bhAvase karmabaMdha hotA hai, aura kSamA Adi bhAvase usakA nAza ho jAtA hai| arthAt kSamA rakhanese krodha rokA jA sakatA hai, saralatAse mAyA rokI jA sakatI hai, saMtoSase loma rokA jA sakatA hai / isI taraha rati arati Adike pratipakSase ve saba doSa roke jA sakate haiN| vahI karma-baMdhakA nirodha hai; aura vahI usakI nivRtti hai| tathA isa bAtakA sabako pratyakSa anubhava hai, athavA usakA sabako pratyakSa anubhava ho sakatA hai / krodha Adi rokanese ruka jAte hai, aura jo karmake Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66. Atmasiddhi . baMdhako rokanA hai, vaha akarma-dazAkA mArga hai / yaha mArga paralokameM nahIM parantu yahI anubhavameM AtA hai, to isameM phira kyA saMdeha karanA ! choDI mata darzana taNo, Agraha tema vikalpa / kaso mArga A sAdhaze, janma tehanA alpa // 105 // yaha merA mata hai, isaliye mujhe isI matameM lage rahanA cAhiye; athavA yaha merA darzana hai, isaliye cAhe jisa taraha bhI ho mujhe usIkI siddhi karanI cAhiye-isa Agraha athavA vikalpako chor3akara, Upara kahe hue mArgakA jo sAdhana karegA, usake alpa hI bhava bAkI samajhane cAhiye / / yahA~ 'janma' zabdakA jo bahuvacanameM prayoga kiyA hai, vaha yahI batAneke liye kiyA hai ki kacit ve sAdhana adhUre rahe hoM athavA unakA jaghanya yA madhyama pariNAmoMse ArAdhana huA ho, to samasta karmokA kSaya na ho sakanese dUsarA janma honA saMbhava hai, parantu ve janma bahuta nahIM-bahuta hI thor3e hoMge / isaliye 'samakita honeke pazcAt yadi bAdameM jIva use vamana na kare, to adhikase adhika usake pandaraha bhava hote haiM, aisA jinabhagavAnne kahA hai'; tathA ' jo utkRSTatAse usakA ArAdhana kare usakI usI bhavameM mokSa ho jAtI hai'-yahA~ ina donoM bAtoMmeM virodha nahIM hai| . SaTpadanA parazna teM, pUchayAM karI vicAra / te padanI savogatA, mokSamArga niradhAra // 106 // he ziSya ! tUne jo vicAra kara chaha padake chaha praznoMko pU~chA hai, so una padoMkI sarvAMgatAmeM hI mokSamArga hai, aisA nizcaya kara / arthAt inameMke kisI bhI padako ekAMtase athavA avicArase utthApana karanese mokSamArga siddha nahIM hotA / jAti veSano bheda nahIM, ko mArga jo hoya / sAdhe te mukti lahe, emAM bheda na koya // 107 // jo mokSakA mArga kahA hai, yadi vaha mArga ho, to cAhe kisI bhI jAti athavA veSase mokSa ho sakatI hai, isameM kucha bhI bheda nahIM / jo usakI sAdhanA karatA hai, vaha mukti-padako pAtA hai / tathA usa mokSameM dUsare kisI bhI prakArakA U~ca-nIca Adi bheda nahIM hai / athavA yaha jo vacana kahA hai usameM dUsarA koI bheda-phera-phAra nahIM hai / kaSAyanI upazAMtatA, mAtra mokSa-abhilASa / bhave kheda aMtara dayA, te kahiye jijJAsa // 108 // krodha Adi kaSAya jisakI manda ho gaI hai, AtmAmeM kevala mokSa honeke sivAya jisakI dUsarI koI bhI icchA nahIM, aura saMsArake bhogoMke prati jise udAsInatA rahatI hai, tathA aMtaraMgameM prANiyoMke Upara jise dayA rahatI hai, usa jIvako mokSamArgakA jijJAsu kahate haiM, arthAt vaha jIva mArgako prApta karane yogya hai| te jijJAsu jIvane, thAya sadaruSoSa / / .to. pAme samakItane, varSe aMtazodha // 109 // . .. . Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 zrImad rAjacandra [660 usa jijJAsu jIvako yadi sadgurukA upadeza mila jAya to vaha samakitako pA jAtA hai aura aMtarakI zodhameM rahatA hai| mata darzana Agraha tajI, varSe sadgurulakSa / lahe zuddha samakita te, jemA bheda na pakSa // 11 // mata aura darzanakA Agraha chor3akara jo sadguruko lakSameM rakhatA hai, vaha zuddha samakitako prApta karatA hai, jisameM koI bhI bheda aura pakSa nahIM hai / varne nijasvabhAvano, anubhava lakSa pratIta / vRtti vahe nijabhAvAM, paramArthe samakIta // 111 // jahA~ Atma-svabhAvakA anubhava lakSa aura pratIti rahatI hai, tathA Atma-svabhAvameM vRtti pravAhita hotI hai, vahIM paramArthase samakita hotA hai| vardhamAna samakita thaI, TALe mithyAbhAsa / udaya thAya cAritrano, vItarAgapada vAsa // 112 // vaha samakita, bar3hatI huI dhArAse hAsya zoka Adi jo kucha AtmAmeM mithyA AbhAsa mAlama huA hai use dUra karatA hai, aura usase svabhAva-samAdhirUpa cAritrakA udaya hotA hai, jisase samasta rAga-dveSake kSayasvarUpa vItarAgapadameM sthiti hotI hai| kevaLa nijasvabhAvamuM, akhaMDa varne jJAna / kahiye kevaLajJAna te, deha chatAM nirvANa // 113 // jahA~ sarva AbhAsase rahita Atma-svabhAvakA akhaMDa-jo kabhI bhI khaMDita na ho-maMda na honAza na ho-aisA jJAna rahatA hai, use kevalajJAna kahate haiM / isa kevalajJAnake prApta karanese, dehake vidyamAna rahanepara bhI, utkRSTa jIvanmukta dazArUpa nirvANa yahIMpara anubhavameM AtA hai / koTi varSanuM svapna paNa, jAgrata thA zamAya / tema vibhAva anAdinI, jJAna thatAM dUra thAya // 11 // karor3oM varSoM kA svama bhI jisa taraha jAgrata honepara turata hI zAnta ho jAtA hai, usI taraha jo anAdikA vibhAva hai vaha AtmajJAnake hote hI dUra ho jAtA hai| chUTe dehAdhyAsa to, nahIM kartA tuM krm| nahIM bhoktA tuM tehano, eja dharmano marma // 115 // he ziSya ! dehameM jo jIvane AtmabhAva mAna liyA hai aura usake kAraNa strI-putra Adi sabameM jo ahaMbhAva-mamatvabhAva-rahatA hai, vaha AtmabhAva yadi AtmAmeM hI mAnA jAya; aura jo vaha dehAbhyAsa hai-dehameM Atma-buddhi aura AtmAmeM dehabuddhi hai-vaha dUra ho jAyA to tU karmakA kartA bhI nahIM, aura bhoktA bhI nahIM-yahI dharmakA marma hai| eja dharmayI mola cha, tuM che mozakharUpa / anaMta darzana zAna hU~, anyAvASa kharUpa // 116 // Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66.] Atmasiddhi isI dharmase mokSa hai; aura tU hI mokSasvarUpa hai, arthAt zuddha Atmapada hI mokSa hai / tU anaMtajJAna darzana tathA anyAbAdha sukhasvarUpa hai / zuddha buddha caitanyadhana, svayaMjyoti mukhadhAma / bIjuM kahiye keTalu 1 kara vicAra to pAma // 117 // tU deha Adi saba padArthose judA hai / Atmadravya na kisI dUsaremeM milatA hai aura na AtmadravyameM koI milatA hai| paramArthase eka dravya dUsare dravyase sadA bhinna hai, isaliye tU zuddha hai-bodha svarUpa haicaitanya-pradezAtmaka hai-svayaM-jyoti hai-terA koI bhI prakAza nahIM karatA--tU svabhAvase hI prakAzakharUpa hai, aura avyAbAdha sukhakA dhAma hai / adhika kitanA kaheM ! adhika kyA kaheM ! saMkSepameM itanA hI kahate haiM ki yadi tU vicAra karegA, to tU usa padako paavegaa| nizcaya sarve hAnIno, AvI atra zamAya / dharI maunatA ema kahI, sahajasamAdhi mAya // 118 // saba jJAniyoMkA nizcaya isImeM Akara samA jAtA hai-yaha kahakara sadguru mauna dhAraNa karakevacana-yogakI pravRttikA tyAga karake sahaja samAdhimeM sthita ho gaye / ziSya-bodhavIja-prApti kathana sadgurunA upadezathI, AvyuM apUrva bhAna / nijapada nija mAMhI lahAyuM, dUra thayu ajJAna // 119 // ziSyako sadguruke upadezase apUrva-jo pUrvameM kabhI bhI prApta na huA ho.-bhAna huA; use nijakA svarUpa apane nijameM jaisAkA taisA bhAsita huA; aura dehameM Atma-buddhirUpa usakA ajJAna dUra ho gyaa| bhAsyuM nijasvarUpa te, zuddha cetanArUpa / ajara amara avinAzI ne, dehAtIta svarUpa // 120 // vaha apanA nijakA svarUpa zuddha, caitanyasvarUpa, ajara, amara, avinAzI aura dehase spaSTa bhinna bhAsita huaa| kartA bhoktA karmanI, vibhAva parne jyAya / vRtti vahI nijabhAvamA, thayo akartA tyAMya // 121 // jahA~ vibhAva-mithyAtva--rahatA hai, vahIM mukhyanayase karmakA kartApana aura bhoktApana hai| AtmasvabhAvameM vRtti pravAhita honese to yaha jIva akartA ho jAtA hai| athavA nijapariNAma se, zuddha cetanArUpa / karcA bhoktA tehano, nirvikalpasvarUpa // 122 // athavA zuddha caitanyasvarUpa jo Atma-pariNAma hai, jIva usakA nirvikalpa svarUpase kartA aura maukA hai| mola kasI nijazuddhavA, te pAme te paMtha / samaNAnyo saMkSepamA, sakaLa mArga nirjanya // 123 // Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 zrImad rAjacandra [660 AtmAkA jo zuddhapada hai vahI mokSa hai; aura jisase vaha mokSa prApta kiyA jAya vaha mokSakA mArga hai / zrIsadgurune kRpA karake nimranthake sakala mArgako samajhAyA hai / aho ! aho ! zrIsadguru, karuNAsiMdhu apAra / A pAmarapara prabhu karyo, aho ! aho ! upakAra // 124 // aho ! aho ! karuNAke apAra, samudrasvarUpa, Atma-lakSmIse yukta sadguru ! Apa prabhune isa pAmara jIvapara Azcaryajanaka upakAra kiyA hai / zuM prabhu caraNakane dharUM ! AtmAthI sau hIna / te to prabhue Apiyo, vartu caraNAdhIna // 125 // maiM prabhuke caraNoMke samakSa kyA rakkhU ! ( sadguru to yadyapi parama niSkAma haiM-ekamAtra niSkAraNa karuNAse hI upadezake denevAle haiM, parantu ziSyane ziSyadharmase hI yaha vacana kahA hai)| jagatmeM jitanebhara padArtha haiM, ve saba AtmAkI apekSAse to mUlyahIna hI haiM / phira usa AtmAko hI jisane pradAna kiyA hai, usake caraNoMke samIpa maiM dUsarI aura kyA meMTa rakkhU ! maiM kevala upacArase itanA hI karaneko samartha hU~ ki maiM eka prabhuke caraNoMke hI AdhIna rhuuN| A dehAdi AjathI, voM prabhuAdhIna / dAsa dAsa hu~dAsa chu, teha prabhuno dIna // 126 // . . isa deha Adi zabdase jo kucha merA mAnA jAtA hai, vaha Ajase hI sadguru prabhuke AdhIna rho| maiM usa prabhukA dAsa hU~-dAsa hU~-dIna dAsa huuN| SaT sthAnaka samajAvIne, bhima batAvyo aap| myAnayako taravAravat , e upakAra amApa // 127 // he sadguru deva ! chaha sthAnoMko samajhAkara, jisa taraha koI myAnase talavArako alaga nikAlakara batAtA hai, usI taraha Apane deha Adise AtmAko spaSTa bhinna batAI hai / isaliye Apane merA asIma upakAra kiyA hai| upasaMhAra darzana paTe zamAya cha, A SaT sthAnaka mAhi / vicAratAM vistArathI, saMzaya rahe na kAMi // 128 // chahoM darzana ina chaha sthAnoMmeM samAviSTa ho jAte haiM / inakA vizeSarUpase vicAra karanese isameM kisI bhI prakArakA saMzaya nahIM raha jaataa| AtmabhrAMtisama roga nahIM, sadguru vaidha mujAna / guruAmAsama pathya nahIM, auSadha vicAra dhyAna // 129 // AtmAko jo apane nija svarUpakA bhAna nahIM-isake samAnaM dUsarA koI bhI roga nahIM; sadguruke samAna usakA koI bhI saccA athavA nipuNa vaidha nahIM; sagurukI AjJApUrvaka calaneke samAna dUsarA koI bhI pathya nahIM; aura vicAra tathA nididhyAsanake samAna usakI dUsarI koI bhI auSadhi nhiiN| jo iccho paramArya to, karo satya puruSArtha / / bhavasthiti Adi nAma saha, chedI nahIM AtmArtha // 130 // Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Atmasiddhi yadi paramArthakI icchA karate ho to saccA puruSArtha karo, aura bhavasthiti AdikA nAma lekara AtmArthakA chedana na kro| nizcayavANI sAMbhaLI, sAdhana tanavA noya / nizcaya rAkhI lakSA, sAdhana karavAM soya // 131 // AtmA abaMdha hai, asaMga hai, siddha hai, isa nizcaya-pradhAna vANIko sunakara sAdhanoMkA tyAga karanA yogya nahIM / parantu tathArUpa nizcayako lakSameM rakhakara sAdhana juTAkara usa nizcaya svarUpako prApta karanA cAhiye / naya nizcaya ekAMtathI, AmAM nayI kahela / - ekAMte vyavahAra nahIM, bane sAtha rehala // 132 // yahA~ ekAMtase nizcayanayako nahIM kahA, athavA ekAMtase vyavahAranayako bhI nahIM khaa| donoM hI jahA~ jahA~ jisa jisa taraha ghaTate haiM, usa taraha sAtha rahate haiM / gacchamatanI je kalpanA, te nahIM sadvayavahAra / bhAna nahIM nijarUpana, te nizcaya nahIM sAra // 133 // gaccha-matakI jo kalpanA hai, vaha sadvayavahAra nahIM; kintu AtmA ke lakSaNameM jo dazA kahI hai aura mokSake upAyameM jijJAsuke jo lakSaNa Adi kahe haiM, vahI sayavahAra haiuse yahA~ saMkSapase kahA hai / jIvako apane svarUpakA to bhAna nahIM-jisa taraha deha anubhavameM AtI hai, usa taraha AtmAkA anubhava to huA nahIM balki dehAdhyAsa hI rahatA hai aura vaha vairAgya Adi sAdhanake prApta kiye binA hI nizcaya nizcaya cillAyA karatA hai, kintu vaha nizcaya sArabhUta nahIM hai| AgaLa jJAnI yaI gayA, vartamAnamA hoya / . ___thAze kALa bhaviSyamAM, mArgabheda nahIM koya // 134 // bhUtakAlameM jo jJAnI-puruSa ho gaye haiM, vartamAnakAlameM jo maujUda haiM, aura bhaviSyakAlameM jo hoMge, unakA kisIkA bhI mArga bhinna nahIM hotA, arthAt paramArthase una sabakA eka hI mArga hai; aura yadi use prApta karane yogya vyavahArako, usI paramArthake sAdhakarUpase, deza kAla Adike kAraNabhedapUrvaka kahA ho, to bhI vaha eka hI phalako utpanna karanevAlA hai, isaliye usameM paramArthase bheda nahIM hai / sarva jIva che siddhasama, je samaje te thaay| . sadgurudhAjJA jinadazA, nimitta kAraNa mAya // 135 // saba jIvoMmeM siddha-sattA samAna hai, parantu vaha to use hI pragaTa hotI hai jo use samajhatA hai / usake pragaTa honemeM sadgurukI AjJAse pravRtti karanA cAhiye, tathA sadguruse upadeza kI huI jina-dazAkA vicAra karanA cAhiye-ve donoM hI nimitta kAraNa hai| .: upAdAnaM nAma I, eje taje nimitta / - . . pAme nahIM siddhatvane, he bhrAMtimA sthita // 136 // saharuko AnA Adi dhAtma-sAdhanake nimitta kAraNa haiM, aura AtmAke jJAna darzana Adi Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [6. usake upAdAna kAraNa haiM-aisA zAstrameM kahA hai / isase upAdAnakA nAma lekara jo koI usa nimitakA tyAga karegA vaha siddhatvako nahIM pA sakatA, aura vaha bhrAMtimeM hI rahA kregaa| kyoMki zAsameM usa upAdAnakI vyAkhyA sacce nimittake niSedha karaneke liye nahIM kahI / parantu zAstrakArakI kahI duI usa vyAkhyAkA yahI paramArtha hai ki upAdAnake ajAgrata rakhanese saccA nimitta milanepara bhI kAma na hogA, isaliye sadanimitta milanepara usa nimittakA avalaMbana lekara upAdAnako sanmukha karanA cAhiye, aura puruSArthahIna na honA cAhiye / mukhathI zAna kaye ane, aMtar vyoM na moha / te pAmara prANI kare, mAtra jJAnIno droha // 137 // jo mukhase nizcaya-pradhAna vacanoMko kahatA hai, parantu aMtarase jisakA apanA moha chaTA nahIM, aisA pAmara prANI mAtra kevalajJAnI kahalavAnekI kAmanAse hI sadjJAnI puruSakA droha karatA hai| dayA zAMti samatA kSamA, satya tyAga vairAgya / hoya mumukSughaTaviSe, eha sadAya mujAgya // 138 // dayA, zAMti, samatA, satya, tyAga, aura vairAgya guNa mumukSuke ghaTameM sadA hI jAgrata rahate haiM, arthAt ina guNoMke binA to mumukSupanA bhI nahIM hotA / mohabhAva kSaya hoya jyAM, athavA hoya prazAMta / te kahiye jhAnI dazA, pAkI kahiye bhrAMta // 139 // ___ jahA~ mohabhAvakA kSaya ho gayA hai, athavA jahA~ moha-dazA kSINa ho gaI ho, use jJAnIkI dazA kahate haiM, aura nahIM to jisane apanemeM hI jJAna mAna liyA ho, vaha to kevala bhrAMti hI hai| sakaLa jagat te eThavat , athavA svamasamAna / te kahiye jJAnIdazA, bAkI vAcAhAna // 140 // samasta jagatko jisane ucchiSTa samAna samajhA hai, athavA jisake jJAnameM jagat svapnake samAna mAlUma hotA hai, vahI jJAnIkI dazA hai; bAkI to saba kevala vacana-jJAna-mAtra kathana jJAna-hI hai| sthAnaka pAMca vicArIne, chaThe varne jeha / pAme sthAnaka pAMca, emAM nahIM saMdeha // 141 // pAcoM padoMkA vicArakara jo chaThe padameM pravRtti karatA hai jo mokSake upAya Upara kahe hai, unameM pravRtti karatA hai vaha pA~caveM sthAnaka mokSapadako pAtA hai| deha chatAM jenI dazA, varSe dehAtIta / tezAnInAM caraNamA, ho vaMdana agaNita // 142 // jise pUrva prArabdhake yogase deha rahanepara bhI jisakI dazA usa dehase atIta-deha Adiko kalpanArahita--AtmAmaya rahatI hai, usa hAnI-puruSake caraNa-kamalameM agaNita bAra baMdana ho / vaMdana ho / zrIsadgurucaraNArpaNamastu / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 661, 661, 663] vividha patra mAvi saMgraha-29vA~ varSa / 661 jIvako baMdhanake mukhya do hetu haiM-rAga aura dveSa / rAgake abhAvase dveSakA abhAva hotA hai ! rAga mukhya hai| rAgake kAraNa hI AtmA saMyogameM tanmaya rahatI hai / vahI mukhyarUpase karma hai| jyoM jyoM rAga-dveSa maMda hote haiM tyoM tyoM karma-baMdha bhI maMda hotA hai aura jyoM jyoM rAga-dveSa tIvra hote haiM tyoM tyoM karmabaMdha bhI tIvra hotA hai| jahA~ rAga-dveSakA abhAva hai vahA~ karmabaMdhakA sAMparAyika abhAva hai| rAga-dveSa honekA mukhya kAraNa mithyAtva-asamyagdarzana hai| . samyagjJAnase samyagdarzana hotA hai, usase asamyagdarzanakI nivRtti hotI hai / usa jIvako samyakcAritra pragaTa hotA hai / vahI vItarAgadazA hai / sampUrNa vItarAgadazA jise rahatI hai, use hama caramazarIrI mAnate haiM / 662 SavihANa vimukaM, vaMdia sirivaddhamANajiNacaMdaM // xsirivIrajiNaM vaMdia, kammavivAgaM samAsao vucchaM / kIraI jieNa heUhiM, jeNaM to bhaNNae kammaM // +kammadabvehi samaM, saMjogI jo hoI jIvassa / so baMdho NAyavyo, tassa viyogo bhave mokkho // 663 naDiyAda, Asoja vadI 1. zani. 1952 (1) 1. zrIsadgurudevake anuprahase yahA~ samAdhi hai / 2. isake sAtha ekAMtameM avagAhana karaneke liye AtmasiddhizAla bhejA hai / vaha hAlameM zrI......"ko avagAhana karane yogya hai| 3. zrI....."athavA zrI......."kI yadi jinAgamake vicAranekI icchA ho to AcArAMga, sUyagaDAMga, dazavakAlika, uttarAdhyayana aura praznavyAkaraNa vicAra karane yogya haiN| * yaha sampUrNa gAthA nimarUpase hai: baMdhavihANavimukaM vadima sirivanamANajiNacaMda / gaIAItuM puccha, samAsao baMdhasAmitaM // arthAt karma-paMdhakI racanAse rahita bhIvarSamAnajinako namaskAra karake gati Adi caudaha mArgaNAmodvArA saMkSapase paMpa svAmitvako kaaNgaa| xbhIvIrajinako namaskAra karake saMsapase karmavipAka nAmaka granthako khuuNgaa| jo jIvase kisI hetalAya kiyA jAtA hai, use karma karate haiN| + make liye dekho maMka 127 / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 1663, 664, 665 4. zrI......."dvArA AtmasiddhizAstrakA Age calakara avagAhana karanA vizeSa hitakArI jAnakara, use hAlameM mAtra zrI......."ko hI avagAhana karaneke liye likhA hai| to bhI yadi zrI......."kI hAlameM vizeSa AkAMkSA rahatI ho to unheM bhI pratyakSa satpuruSake samAna merA kisIne bhI parama upakAra nahIM kiyA, aisA akhaMDa nizcaya AtmAmeM lAkara, aura ' isa dehake bhaviSya jIvanameM bhI yadi maiM usa akhaMDa nizcayako chor3a dUM to maiMne AtmArtha hI tyAga diyA, aura sacce upakArIke upakArake vismaraNa karanekA doSa kiyA, aisA hI mAnUMgA; aura nitya satpuruSakI AjJAmeM rahane meM hI AtmAkA kalyANa hai '--isa taraha bhinnabhAvase rahita, lokasaMbaMdhI anya saba prakArakI kalpanA chor3akara, nizcaya lAkara, zrI......"munike sAthameM isa graMthake avagAhana karanemeM hAlameM bhI bAdhA nahIM hai| usase bahutasI zaMkAoMkA samAdhAna ho skegaa| satpuruSakI AjJAmeM calanekA jisakA dRr3ha nizcaya rahatA hai, aura jo usa nizcayakI ArAdhanA karatA hai, use hI jJAna samyak prakArase phalIbhUta hotA hai--yaha bAta AtmArthI jIvako avazya lakSameM rakhanA yogya hai / hamane jo yaha vacana likhA hai, usake sarva jJAnI-puruSa sAkSI haiN| jisa prakArase dUsare muMniyoMko bhI vairAgya upazama aura vivekakI vRddhi ho, usa usa prakArase zrI......"tathA zrI......."ko unheM yathAzakti sunAnA aura AcaraNa karAnA yogya hai| isI taraha anya jIva bhI AtmArthake sanmukha hoM, jJAnI-puruSakI AjJAke nizcayako prApta kareM, virakta pariNAmako prApta kareM, tathA rasa AdikI lubdhatA maMda kareM, ityAdi prakArase eka AtmArthake liye hI upadeza karanA yogya hai| (3) anaMtabAra dehake liye AtmAko vyatIta kiyA hai| jo deha AtmArthake liye vyatIta kI jAyagI, usa dehako Atma-vicAra pAne yogya samajhakara sarva dehArthakI kalpanA chor3akara eka mAtra AtmArthameM hI usakA upayoga karanA yogya hai, yaha nizcaya mumukSu jIvako avazya karanA cAhiye / zrIsahajAtmasvarUpa. 664 naDiyAda, Asoja vadI 12 soma. 1952 ziracchatra zrIpitAjI! bambaIse isa ora AnemeM kevala eka nivRttikA hI hetu hai; kucha zarIrakI bAdhAse isa ora AnA nahIM huA hai| ApakI kRpAse zarIra svastha hai / bambaImeM rogake upadravake kAraNa ApakI tathA revAzaMkara bhAIkI AjJA honese isa ora vizeSa sthiratA kI hai, aura usa sthiratAmeM AtmAko vizeSa nivRtti rahatI hai| hAlameM bambaImeM rogakI bahuta zAMti ho gaI hai / sampUrNa zAMti ho jAnepara usa ora jAnekA vicAra hai, aura vahA~ jAneke pazcAt bahuta karake bhAI manasukhako ApakI tarapha thor3e samayake liye bhejanekI icchA hai, jisase merI mAtezvarIke manako bhI acchA lgegaa| Apake pratApase paisA paidA karanekA to bahuta karake lobha nahIM hai, kintu AtmAke parama kalyANa karanekI hI icchA hai / merI mAtezvarIko pAyalAgana pahu~ce / bAlaka rAyacandrakA daNDavat / 665 nabiyAda, Asoja vadI 15, 1952 jo jJAna mahA nirjarAkA hetu hotA hai, vaha jJAna anadhikArI jIvake hAthameM jAnese prAyaH use bhahitakArI hokara phala detA hai| Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30vA~ varSa 666 vavANIA, kArtika sudI 10 zani. 1953 mAtezvarIko jvara A jAnese, tathA kucha samayase yahA~ Aneke saMbaMdhameM unakI vizeSa AkAMkSA honese, gata somavArako yahA~se AjJA milanese, naDiyAdase maMgalavArako khAnA huA thaa| yahA~ budhavArakI dupaharako AnA huA hai / jaba zarIrameM vedanIyakA asAtArUpase pariNamana huA ho, usa samaya vicAravAna puruSa zarIrake anyathA svabhAvakA vicAra kara, usa zarIra aura zarIrake sAtha saMbaMdhase prApta strI putra AdikA moha chor3a dete haiM, athavA mohake maMda karanemeM pravRtti karate haiN| * AtmasiddhizAstrakA vizeSa vicAra karanA cAhiye / 667 vavANIA, kArtika sudI 11 ravi. 1953 jabataka jIva loka-dRSThikA vamana na kare aura usameMse aMtarvRtti na chUTa jAya, tabataka jJAnIkI dRSTikA mAhAtmya lakSameM nahIM A sakatA, isameM saMzaya nhiiN| 668 vavANIA, kArtika 1953 OM *paramapada paMtha athavA vItarAga darzana gIti jisa prakAra parama vItarAgane paramapadake paMthakA upadeza kiyA hai, usakA anusaraNa kara, usa prabhuko bhakti-rAgase praNAma karake, usa paMthako yahA~ kaheMge // 1 // pUrNa samyagdarzana jJAna aura cAritra ye paramapadake mUla kAraNa haiM / jahA~ ye tInoM eka svabhAvase pariNamana karate haiM, vahA~ zuddha paripUrNa samAdhi hotI hai // 2 // munIndra sarvajJane jisa prakAra jar3a aura cetana bhAvoMkA avalokana kiyA hai, vaisI aMtara AsthA pragaTa honepara tatvajJoMne use darzana kahA hai // 3 // samyak pramANapUrvaka una saba bhAvoMke jJAnameM bhAsita honeko samyagjJAna kahA gayA hai / vahA~ saMzayaM vibhrama aura mohakA nAza ho jAtA hai // 4 // 618 paMca paramapada bodhyo, jeha pramANe parama vItarAge / te anusari kahIMza, praNamIne te prabhu bhakti rAge // 1 // mULa paramapada kAraNa, samyagdarzana zAna caraNa pUrNa / praName eka svabhAve, zuddha samAdhi tyA paripUrNa // 2 // je cetana jaDa bhAvo, avalokyA cha munIndra sarvaze / tevI aMtara AsthA, pragaTaye darzana kahuM che tasvaze // 3 // samyak pramANapUrvaka, te te bhAvo zAna viSe mAse / samyagjJAna kahuM te, saMzaya vibhrama moha tyAM nAse // 4 // * isa viSayakI 36 yA 50 gItiyA~ thiiN| bAkIkI kahIM guma gaI hai| yahA~ kula ATha gItiyA~ dI gaI hai| -anuvAdaka. Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 669,670,671 jahA~ samyagdarzanasahita viSayAraMbhakI nivRtti-rAga-dveSakA abhAva ho jAtA hai, vahA~ samAdhikA sadupAya jo zuddhAcaraNa hai vaha prakaTa hotA hai // 5 // . ____ jahA~ ina tInoMke Abhinna svabhAvase pariNamana honese AtmasvarUpa prakaTa hotA hai, vahA~ nizcayase ananya sukhadAyaka pUrNa paramapadakI prApti hotI hai // 6 // jIva arjIva padArtha, tathA puNya, pApa, Asrava, baMdha, saMvara, nirjarA ye sAta tatva milakara nau padArtha hote haiM // 7 // jIva ajIvameM ina nau tattvoMkA samAveza ho jAtA hai| vastukA vizeSarUpase vicAra karaneke liye mahAn munirAjoMne inheM bhinna bhinna prarUpita kiyA hai // 8 // 669 vavANIA, kArtika vadI 2 zukra. 1953 jJAniyoMne manuSyabhavako ciMtAmaNi ratnake samAna kahA hai, isakA yadi vicAra karo to yaha pratyakSa samajhameM AnevAlI bAta hai / vizeSa vicAra karanese to. usa manuSyabhavakA eka eka samaya bhI ciMtAmaNi ratnase parama mAhAtmyavAna aura mUlyavAna mAlUma hotA hai / tathA yadi vaha manuSyabhava dehArthameM hI vyatIta ho gayA, to vaha eka phUTI kaur3IkI kImatakA bhI nahIM, yaha nissandeha mAlUma hotA hai| 670 vavANIA, kArtika vadI 15 zukra. 1953 OM sarvajJAya namaH jabataka dehakA aura prArabdhakA udaya balavAna ho tabataka dehasaMbaMdhI kuTumbako-jisakA bharaNapoSaNa karanekA saMbaMdha na chUTa sakanevAlA ho, arthAt gRhavAsaparyaMta jisakA bharaNa-poSaNa karanA ucita ho-yadi bharaNa-poSaNa mAtra milatA ho, to usameM mumukSu jIva saMtoSa karake AtmahitakA hI vicAra aura puruSArtha karatA hai| vaha deha aura dehasaMbaMdhI kuTumbake mAhAlya Adike liye parigraha AdikI pariNAmapUrvaka smRtiko bhI nahIM hone detaa| kyoMki ve parigraha AdikI prApti Adi aise kArya haiM ki ve bahuta karake Atmahitake avasarako hI prApta nahIM hone dete| 671 vavANIA, maMgasira sudI 1 zani. 1953 OM sarvajJAya namaH alpa Ayu, aniyata prApti, asIma-balavAna-asatsaMga, prAyaHkarake pUrvakI anArAdhakatA, balavIryakI hInatA-ina kAraNoMse rahita jahA~ koI viralA hI jIva hogA, aise isa kAlameM, pUrvameM kabhI bhI na jAnA huA, pratIti na kiyA huA, ArAdhana na kiyA huA, aura svabhAvase asiddha aisA mArga prApta * viSayAraMbha nivRtti, rAgadveSano abhAva jyAM thAya / sahita samyagdarzana, zuddhAcaraNa syAM samAdhi sanupAya // 5 // traNe abhinna svabhAve, pariNamI AtmasvarUpa jyAM thAya / pUrNa paramapadaprAli, nizcayayI tyA ananya sukhadAya // 5 // - jIva ajIva padArtho, puNya pApa Asava tathA baMdha / saMvara nirjarA mosa, tatva kA nava padArtha saMbaMdha // 7 // jIva ajIva viSe te, nave takhano samAveza dhAya / vastu vicAra vizeSe, mina praboNyA mahAna munirAya // 8 // Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 672,671,674] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 627 karanA kaThina ho to isameM kucha Azcarya nahIM hai| phira bhI jisane eka use hI prApta karaneke sivAya dUsarA koI bhI lakSa nahIM rakkhA, vaha isa kAlameM bhI avazya hI usa mArgako prApta karatA hai| mumukSu jIva laukika kAraNoMmeM adhika harSa-viSAda nahIM krtaa| 672 vavANIA, maMgasira sudI 6 guru. 1953 zrImANekacandrakI dehake chUTa jAneke samAcAra mAlUma hue| sarva dehadhArI jIva maraNake samIpa zaraNarahita haiN| jisane mAtra usa dehakA prathamase hI yathArtha svarUpa jAnakara usakA mamatva naSTa kara, nija-sthiratAko athavA jJAnIke mArgakI yathArtha pratItiko pA liyA hai, vahI jIva usa maraNa-samayameM zaraNasahita hokara prAyaH phirase deha dhAraNa nahIM karatA; athavA maraNakAlameM dehake mamatvabhAvakI alpatA honese bhI vaha nirbhaya rahatA hai| dehake chUTanekA samaya aniyata hai, isaliye vicAravAna puruSa apramAdabhAvase pahilese hI usake mamatvake nivRtta karaneke avirodhI upAyoMkA sAdhana karate haiM; aura isIkA tumheM aura hameM sabako lakSa rakhanA cAhiye / yadyapi prIti-baMdhanase kheda honA saMbhava hai, parantu isameM anya koI upAya na honese, usa khedako vairAgyasvarUpameM pariNamana karanA hI vicAravAnakA karttavya hai / 673 vavANIA, maMgasira sudI 10 soma.1953 sarvajJAya namaH yogavAsiSThake Adike do prakaraNa, paMcIkaraNa, dAsabodha tathA vicArasAgara ye graMtha tumheM vicAra karane yogya haiM / inameMse kisI graMthako yadi tumane pahile bA~cA ho to bhI unheM phirase bA~canA aura vicAranA yogya hai| ye graMtha jaina-paddhatike nahIM haiM, yaha jAnakara una graMthoMkA vicAra karate hue kSobha prApta karanA ucita nhiiN| . laukaka dRSTimeM jo jo bAteM athavA vastuyeM-jaise zobhAyukta gRha Adi AraMbha, alaMkAra Adi parigraha, loka-dRSTikI vicakSaNatA, lokamAnya dharmakI zraddhA-baDappanakI mAnI jAtI haiM una saba bAtoM aura vastuoMkA grahaNa karanA pratyakSa jaharakA hI grahaNa karanA hai, isa bAtako yathArtha samajhe binA hI tuma unheM dhAraNa karate ho, isase usa vRttikA lakSa nahIM hotaa| AraMbhameM una bAtoM aura vastuoMke prati jahara-dRSTi AnA kaThina samajhakara kAyara na hote hue puruSArtha karanA hI ucita hai / 674 vavANIA, maMgasira sudI 12, 1953 sarvajJAya namaH 1. AtmasiddhikI TIkAke pRSTha mile haiN| 2. yadi saphalatAkA mArga samajhameM A jAya to isa manuSyadehakA eka eka samaya bhI sarvotkRSTa ciMtAmaNi hai, isameM saMzaya nhiiN| Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 bhImad rAjacandra [patra 675,676,677,678,679 675 vavANIA, maMgasira sudI 12, 1953 ___ sarvasaMga-parityAgake prati vRttikA tathArUpa lakSa rahanepara bhI jisa mumukSuko prArabdhavizeSase usa yogakA anudaya rahA karatA hai, aura kuTumba Adike prasaMga tathA AjIvikA Adike kAraNa jisakI pravRtti rahatI hai--jo nyAyapUrvaka karanI par3atI hai; parantu use tyAgake udayako pratibaMdhaka samajhakara jo use khedapUrvaka hI karatA hai, aise mumukSuko yaha vicArakara ki pUrvopArjita zubhAzubha karmAnusAra hI AjIvikA Adi prApta hogI, mAtra nimittarUpa prayatna karanA hI ucita hai kintu bhayase Akula hokara ciMtA athavA nyAyakA tyAga karanA ucita nahIM, kyoMki vaha to kevala vyAmoha hai| zubha-azubha prArabdhake anusAra prApti hI hotI hai| prayatna to kevala vyAvahArika nimitta hai, isaliye use karanA ucita hai, parantu ciMtA to mAtra Atma-guNakA nirodha karanevAlI hai, isaliye usakA zAnta karanA hI yogya hai| 676 vavANIA, maMgasira vadI 11 budha. 1953 AraMbha tathA parigrahakI pravRtti Atmahitako aneka prakArase rokanevAlI hai; athavA satsamAgamake yogameM eka vizeSa aMtarAyakA kAraNa samajhakara jJAnI-puruSoMne usake tyAgarUpase bAhya saMyamakA upadeza kiyA hai| jo prAyaH tumheM prApta hai / tathA tuma yathArtha bhAva-saMyamakI jijJAsAse pravRtti karate ho, isaliye amUlya avasara prApta huA samajha kara satpuruSoMke vacanoMkI anuprekSAdvArA, satzAstra apratibaMdhatA aura cittakI ekAgratAko saphala karanA ucita hai| 677 vavANIA, maMgasira vadI 11 budha. 1953 vairAgya aura upazamako vizeSa bar3hAneke liye bhAvanAbodha, yogavAsiSThake Adike do prakaraNa, paMcIkaraNa ityAdi graMthoMkA vicAranA yogya hai / jIvameM pramAda vizeSa hai, isaliye AtmArthake kAryameM jIvako niyamita hokara bhI usa pramAdako dUra karanA cAhiye-avazya dUra karanA cAhiye / 678 vavANIA, pauSa sudI 10 bhauma. 1953 viSama bhAvake nimittoMke balavAnarUpase prApta honepara bhI jo jJAnI-puruSa aviSama upayogase rahe haiM, rahate haiM, aura bhaviSyameM raheMge, una sabako bArambAra namaskAra hai| utkRSTase utkRSTa vrata, utkRSTase utkRSTa tapa, utkRSTase utkRSTa niyama, utkRSTase utkRSTa labdhi, utkRSTase utkRSTa aizvarya-ye jisameM sahaja hI samA jAte haiM, aise nirapekSa aviSama upayogako namaskAra ho / yahI dhyAna hai| 679 vavANIA, pauSa sudI 11 budha. 1953 rAga-dveSake pratyakSa balavAna nimittoMke prApta honepara bhI jisakA AtmabhAva kiMcinmAtra bhI kSobhako prApta nahIM hotA, usa jJAnIke jJAnakA vicAra karanese bhI mahA nirjarA hotI hai, isameM saMzaya nhiiN| Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 680,681,682,683,684] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa 629 680 vavANIA, pauSa vadI 1 zukra. 1953 AraMbha aura parigrahakA icchApUrvaka prasaMga ho to vaha Atma-lAbhako vizeSa ghAtaka hai, aura bArambAra asthira aura aprazasta pariNAmakA hetu hai, isameM to saMzaya nhiiN| parantu jahA~ anicchAse bhI udayake kisI yogase vaha prasaMga rahatA ho vahA~ bhI AtmabhAvakI utkRSTatAko bAdhaka aura AtmasthiratAko aMtarAya karanevAle usa AraMbha-parigrahakA prAyaH prasaMga hotA hai| isaliye parama kRpAla jJAnI-puruSoMne tyAgamArgakA jo upadeza diyA hai, vaha mumukSu jIvako ekadezase aura sarvadezase anukaraNa karane yogya hai| 681 morabI, mAgha sudI 9 budha. 1953 dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase-ina cAra tarahase, AtmabhAvase pravRtti karanevAle nirgranthako jo apratibaMdhabhAva kahA hai-vaha vizeSa anuprekSaNa karane yogya hai| 682 morabI, mAgha sudI 9 budha. 1953 (1) koI puruSa svayaM hI vizeSa sadAcArameM aura saMyamameM pravRtti karatA ho, to usake samAgamameM AnekI icchA karanevAle jIvoMko, usa paddhatike avalokanase jaisA sadAcAra tathA saMyamakA lAbha hotA hai, vaisA lAbha prAyaH karake vistRta upadezase bhI nahIM hotA, yaha lakSameM rakhanA yogya hai / (2) AtmasiddhikA vicAra karanese kyA kucha AtmAsaMbaMdhI anuprekSA rahatI hai yA nahIM ! (3) paramArtha-dRSTi-puruSako avazya karane yogya aise samAgamake lAbhameM vikalparUpa aMtarAya karttavya nahIM hai| sarvajJAya namaH / morabI, mAgha vadI 1 ravi. 1953 (1) saMskRtakA paricaya na ho to krnaa| (2) jisa taraha anya mumukSu jIvoMke cittameM aura aMgameM nirmala bhAvakI vRddhi ho, usa taraha pravRtti karanA cAhiye / jisa taraha niyamita zravaNa kiyA jAya, aura yaha bAta cittameM dRr3ha ho jAya ki AraMbha-parigrahake svarUpako samyak prakArase samajhanese nivRtti aura nirmalatAke bahutase pratibaMdhaka maujUda haiM, tathA usa taraha paraspara jJAnakathA ho, vaisA karanA cAhiye / 684 morabI, mAgha vadI 1 ravi. 1953 (1) * sakaLa saMsArI indriyarAmI, muni guNa AtamarAmI re| mukhyapaNe je AtamarAmI, te kahiye niSkAmI re|| * saba saMsArI jIva indriya-mukhameM hI ramaNa karanevAle hote hai, aura kevala munijana hI AtamarAmI hai| jo musmatAse mAtamarAmI hote haiM, una hI nikAmI kahA jAtA hai| Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 zrImad rAjacandra [patra 685,686,687 (2) zrI."tathA zrI.""AtmasiddhizAstrako vizeSarUpase manana kareM / tathA anya muniyoMko bhI praznavyAkaraNa Adi sUtroMko satpuruSake lakSase sunAyA jAya to sunAveM / 685 vavANIA, mAgha vadI 12, 1953 + te mATe ubhA kara jor3I, jinavara AgaLa kahiye re| . samaya caraNa sevA zuddha dejo, jema Anandaghana lahiye re|| (2) karmagrantha zAstrako hAlameM Adise antataka bA~canekA zravaNa karanekA aura anuprekSA karanekA paricaya rakha sako to rakhanA / hAlameM use bA~canemeM sunane meM nityaprati dose cAra ghar3I niyamapUrvaka vyatIta karanA yogya hai| 686 vavANIA, phAlguna sudI 2, 1953 (1) ekAnta nizcanayase mati Adi cAra jJAna, sampUrNa zuddha jJAnakI apekSAse vikalpajJAna kahe jA sakate haiM, parantu ye jJAna sampUrNa zuddha jJAna arthAt nirvikalpajJAna utpanna honeke sAdhana haiN| usameM bhI zrutajJAna to mukhya sAdhana hai, usa jJAnakA kevalajJAna utpanna honemeM antataka avalaMbana rahatA hai| koI jIva yadi isakA pahilese hI tyAga kara de to vaha kevalajJAna prApta nahIM karatA / kevalajJAnatakakI dazA prApta karanekA hetu zrutajJAnase hI hotA hai| . (2) karmabaMdhakI vicitratA sabako samyak (acchI taraha ) samajhameM AjAya, aisA nahIM hotaa| 687 * tyAga vairAgya na cittamA, thAya na tene jJAna / ___ aTake tyAga vairAgyamAM, to bhUle nijabhAna // x jahAM kalpanA jalpanA, hAM mAnu dukha chAI / miTe kalpanA jalpanA, taba vastU tina pAI // paDhe pAra kahAM pAmavo, miTe na manakI Aza / jyoM kolhuke bailako, ghara hI koza hajAra // 'mohanIya'kA svarUpa isa jIvako bArambAra atyanta vicArane yogya hai| usa mohanIyane mahA munIzvaroMko bhI palabharameM apane pAzameM phaMsAkara Rddhi-siddhise atyaMta vimukta kara diyA hai; zAzvata sukhako chInakara unheM kSaNabhaMguratAmeM lalacAkara bhaTakAyA hai ! isaliye nirvikalpa sthiti lAkara, AtmasvabhAvameM ramaNa karanA aura kevala draSTArUpase rahanA, yaha jJAniyoMkA jagaha jagaha upadeza hai / usa upadezake yathArtha prApta honepara isa jIvakA kalyANa ho sakatA hai / jijJAsAmeM raho yaha yogya hai| __+ isa kAraNa maiM hAya jorakara khadA rahakara jinamagavAnke Age prArthanA karatA hU~ ki mujhe zAstrAnusAra cAritrakI zuddha sevA pradAna karo, jisase maiM Anandaghanako prApta kruuN| . : *bhAtmasiddhi / xaMka 91pR. 189. -anuvAdaka. Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . patra 688,689,690] . vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa . * karma mohinI bheda be, darzana cAritra nAma / . haNe bodha vItarAgatA, acUka upAya Ama || OM zAntiH / Ecc vavANIA, phAlguna vadI 11, 1953 (1) karmagraMtha vicAranese kaSAya AdikA bahutasA svarUpa yathArtha samajhameM nahIM AtA; use vizeSa anuprekSAse, tyAga-vRttike balase, samAgamameM samajhanA yogya hai| (2) jJAnakA phala virati hai / vItarAgakA yaha vacana saba mumukSuoMko nitya smaraNameM rakhanA yogya hai / jisake bA~canese, samajhanese aura vicAranese AtmA vibhAvase, vibhAvake kAryose, aura vibhA ke pariNAmase udAsa na huI, vibhAvakI tyAgI na huI, vibhAvake kAryoMkI aura vibhAvake phalakI tyAgI na huI-usakA bA~canA, vicAranA aura usakA samajhanA ajJAna hI hai| vicAravRttike sAtha tyAgavRttiko utpanna karanA yahI vicAra saphala hai-yaha kahanekA hI jJAnIkA paramArtha hai / (3) samayakA avakAza prApta karake niyamita rItise dose cAra ghar3Itaka hAlameM muniyoMko zAMta aura virakta cittase sUyagar3AMga sUtrakA vicAranA yogya hai| 689 vavANIA, phAlguna vadI 11, 1953 OM namaH sarvajJAya AtmasiddhimeM kahe hue samakitake bhedoMkA vizeSa artha jAnanekI jijJAsAkA patra milA hai| 1. AtmasiddhimeM tIna prakArake samAkatakA upadeza kiyA hai: (1) AptapuruSake vacanakI pratItirUpa, AjJAkI apUrva rucirUpa, svacchaMda nirodha bhAvase AptapuruSakI bhaktirUpa-yaha prathama samakita hai| (2) paramArthakI spaSTa anubhavAMzase pratIti honA, yaha dUsare prakArakA samakita hai| (3) nirvikalpa paramArtha anubhava, yaha tIsare prakArakA samakita hai / pahilA samakita dUsare samakitakA kAraNa hai / dUsarA tIsarekA kAraNa hai| ye tInoM hI samAkita vItarAga puruSane mAnya kiye haiM / tInoM samakita upAsanA karane yogya haiM-satkAra karane yogya haiM-bhakti karane yogya haiN| 2. kevalajJAnake utpanna honeke aMtima samayataka vItarAgane satpuruSake vacanoMkA avalaMbana lenA kahA hai| arthAt bArahaveM kSINamoha guNasthAnataka zrutajJAnase AtmAke anubhavako nirmala karate karate, usa nirmalatAkI sampUrNatA prApta honepara kevalajJAna utpanna hotA hai / usake utpanna honeke prathama samayataka satpuruSakA upadeza kiyA huA mArga AdhArabhUta hai-yaha jo kahA hai, vaha nissandeha satya hai| lezyA:-jIvake kRSNa Adi dravyakI taraha bhAsamAna pariNAma / * bhAtmasiddhi 103 / Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImadarAjacandra [69. adhyavasAyaH-lezyA-pariNAmakI kucha spaSTarUpase pravRtti / saMkalpaH-pravRtti karanekA kucha nirdhArita adhyavasAya / vikalpaH-pravRtti karanekA kucha apUrNa, anirdhArita, saMdehAtmaka adhyavasAya / saMjJAH-Age pIchekI kucha vizeSa citavanazakti athavA smRti / pariNAmaH-jalake dravaNa svabhAvakI taraha dravyakI kathaMcit avasthAMtara pAnekI jo zAkti hai usa avasthAMtarakI vizeSa dhArA-vaha pariNati / / ajJAna:--mithyAtvasahita matijJAna tathA zrutajJAna / / vibhaMgajJAnaH-mithyAtvasahita atIndriya jJAna / vijJAna:-kucha vizeSa jJAna / (2) zuddha caitanya. zuddha caitanya. zuddha caitanya. sadbhAvakI pratIti-samyagdarzana. zuddhAtmapada. jJAnakI sImA kaunasI hai ! nirAvaraNa jJAnakI kyA sthiti hai ! kyA advaita ekAMtase ghaTatA hai ! dhyAna aura adhyayana / u0 apa0 (3) jainamArga 1. loka-saMsthAna. 2. dharma, adharma, AkAza dravya. 3. arUpitva. 4. suSama duSamAdi kAla. 5. usa usa kAlameM bhArata AdikI sthiti, manuSyakI UMcAI AdikA pramANa / 6. sUkSma nigoda. 7. do prakArake jIva:-bhavya aura amanya. 8. pAriNAmika bhAvase vibhAva dazA. 9. pradeza aura samaya-usakA kucha vyAvahArika pAramArthika svarUpa. 10. guNa-samudAyase dravyakA bhinnatva. 11. pradeza-samudAyakA vastutva. 12. rUpa, rasa, gaMdha aura sparzase paramANukI minnatA. Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 69.] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa 633 13. pradezakA saMkoca-vikAsa. 14. usase ghanatva yA sUkSmatva. 15. asparzagati. 16. eka hI samayameM yahA~ aura siddhakSetrameM astitva, athavA usI samayameM lokAMta-gamana. 17. siddhasaMbaMdhI avagAha. 18. jIvakI tathA dRzya padArthakI apekSAse avadhi manaHparyava aura kevalajJAnakI kucha vyAvahArika pAramArthika vyAkhyA. 'usI prakArase mati-zrutakI bhI vyAkhyA.' 19. kevalajJAnakI koI anya vyAkhyA. . 20. kSetrapramANakI koI anya vyAkhyA. 21. samasta vizvakA eka advaitatattvapara vicAra. 22. kevalajJAnake binA kisI anya jJAnase jIvake svarUpakA pratyakSarUpase grahaNa. 23. vibhAvakA upAdAna kAraNa. 24. tathA usakA samAdhAnake yogya koI prakAra. 25. isa kAlameM dasa boloMke vyavaccheda honekA koI anya rahasya. 26. kevalajJAnake do bhedaH--bIjabhUta kevalajJAna aura sampUrNa kevalajJAna. 27. vIrya Adi AtmAke guNoMmeM cetanatA. 28. jJAnase AtmAkI bhinnatA. 29. vartamAnakAlameM jIvake spaSTa anubhava honeke dhyAnake mukhya bheda. 30. unameM bhI sarvotkRSTa mukhya bheda. 31. atizayakA svarUpa. 32. ( bahutasI ) labdhiyA~ aisI mAnI jAtI haiM jo advaitatatva mAnanese siddha hotI haiM. 33. loka-darzanakA vartamAnakAlameM koI sugama mArga. 34. dehAnta-darzanakA vartamAnakAlameM sugama mArga. 35. siddhava-paryAya sAdi-anaMta, mokSa anAdi-anaMta. 36. pariNAmI padArtha yadi niraMtara strAkAra pariNAmI ho to bhI usakA avyavasthita pariNAmIpanA tathA jo anAdise ho vaha kevalajJAnameM bhAsamAna ho-ye padArthameM kisa taraha ghaTa sakate haiM ! 1. karmavyavasthA. 2. sarvajJatA. 3. pAriNAmikatA. 1. nAnA prakArake vicAra aura samAdhAna. Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad jicandra [paitra 691 - 5. anyase nyUna parAbhava. 6. jahA~ jahA~ anya saba vikala haiM vahA~ vahA~ yaha avikala hai| tathA jahA~ yaha avikala dikhAI detA hai, vahIM anya kisIkI kacit avikalatA rahatI hai, anyathA nahIM / *691 bambaI, zrAvaNa 1950 (1) 1. jisa patrameM pratyakSa-AzrayakA svarUpa likhA vaha patra yahA~ milA hai / mumukSu jIvako parama bhaktisahita usa svarUpakI upAsanA karanI cAhiye / 2. jo satpuruSa yoga-balasahita-jinakA upadeza bahutase jIvoMko thor3e hI prayAsase mokSakA sAdhanarUpa ho sake aise atizayasahita-hotA hai, vaha jisa samaya use prArabdhake anusAra upadezavyavahArakA udaya prApta hotA hai, usI samaya mukhyarUpase prAyaH usa bhaktirUpa pratyakSa-Azraya-mArgako prakAzita karatA hai| vaise udaya-yogake binA vaha prAyaH use prakAzita nahIM krtaa| 3. satpuruSa jo prAyaH dUsare kisI vyavahArake yogameM mukhyarUpase usa mArgako prakAzita nahIM karate, vaha to unakA karuNA-svabhAva hai / jagatke jIvoMkA upakAra pUrvApara virodhako prApta na ho athavA bahutase jIvoMkA upakAra ho, ityAdi aneka kAraNoMko dekhakara anya vyavahArameM pravRtti karate samaya, satpuruSa vaise pratyakSa-AzrayarUpa-mArgako prakAzita nahIM karate / prAyaH karake to anya vyavahArake udayameM ve aprakaTa hI rahate haiM / athavA kisI prArabdhavizeSase ve satpuruSarUpase kisIke jAnanemeM Aye bhI hoM, to bhI usake pUrvApara zreyakA vicAra karake, jahA~taka bane vahA~taka ve kisIke vizeSa prasaMgameM nahIM Ate / athavA ve bahuta karake anya vyavahArake udayameM sAmAnya manuSyakI taraha hI vicarate haiN| 1. tathA jisase usa taraha pravRtti kI jAya vaisA prArabdha na ho to jahA~ koI usa upadezakA avasara prApta hotA hai, vahA~ bhI prAyaH karake ve pratyakSa-Azraya-mArgakA upadeza nahIM karate / kacit pratyakSa-Azraya-mArgake sthAnapara 'Azraya-mArga' isa sAmAnya zabdase, aneka prakArakA hetu dekhakara hI, kucha kahate haiM, arthAt ve upadeza-vyavahArake calAneke liye upadeza nahIM krte| prAyaH karake jo kinhIM mumukSuoMko hamArA samAgama huA hai, unako hamArI dazAke saMbaMdhameM thor3ebahuta aMzase pratIti hai / phira bhI yadi kisIko bhI samAgama na huA hotA to adhika yogya thaa| yahA~ jo kucha vyavahAra udayameM rahatA hai, vaha vyavahAra Adi bhaviSyameM udayameM Ane yogya hai, aisA mAnakara, jabataka tathAupadeza-vyavahArakA udaya prApta na huA ho tabataka hamArI dazAke viSayameM tuma logoMko jo kucha samajhameM AyA ho use prakAzita na karaneke liye kahanameM, yahI mukhya kAraNa thA, aura aba bhI hai| *yaha patra yahA~ 21 3 varSakA diyA gayA hai| -anuvAdaka. Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 Anandaghana caubIsI-vivecana] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 335 692zrI vavANIA, morabI, kArtikase phAlguna 1953 zrIAnandaghanajI caubIsI-vivecana RSabha jinezvara prItama mAharo re, ora na cAhuM re kNt|| rIzyo sAhiba saMga na parihare re, bhAMge sAdi anaMta // RSabha0 // . nAbhirAjAke putra zrIRSabhadevajI tIrthakara mere parama priya haiN| isa kAraNa maiM anya kisI bhI svAmIkI icchA nahIM krtii| ye svAmI aise haiM ki jo prasanna honepara phira kabhI bhI saMga nahIM chor3ate / merA inakA saMga huA hai isaliye to usakI Adi hai, parantu vaha saMga aTala honese anaMta hai // 1 // . vizeSArthaH-jo svarUpa-jijJAsu puruSa haiM ve, jinhoMne pUrNa zuddha svarUpako prApta kara liyA hai aise bhagavAnke svarUpameM apanI vRttiko tanmaya karate haiM / isase unakI svarUpadazA jAgRta hotI jAtI hai, aura vaha sarvotkRSTa yathAkhyAta cAritrako prApta hotI hai / jaisA bhagavAnkA svarUpa hai vaisA hI zuddhanayakI apekSA AtmAkA bhI svarUpa hai / isa AtmA aura siddhabhagavAnke svarUpameM kevala aupAdhika bheda hai / yadi svAbhAvika svarUpase dekhate haiM to AtmA siddhabhagavAnke hI tulya hai| donoMmeM itanA hI bheda hai ki siddhabhagavAnkA svarUpa nirAvaraNa hai, aura vartamAnameM isa AtmAkA svarUpa AvaraNasahita hai| vastutaH inameM koI bhI bheda nahIM / usa AvaraNake kSINa ho jAnese AtmAkA siddhasvarUpa pragaTa hotA hai| tathA jabataka vaha siddhasvarUpa pragaTa nahIM huA tabataka jinhoMne svAbhAvika zuddha svarUpako prApta kara liyA hai aise siddhabhagavAnakI upAsanA karanI hI yogya hai| isI taraha arhatbhagavAnkI bhI upAsanA karanI cAhiye kyoMki ve bhagavAn sayogI-siddha haiM / yadyapi sayogarUpa prArabdhake kAraNa ve dehadhArI haiM, parantu ve bhagavAn svarUpa-samavasthita haiM / siddhabhagavAn, aura unake jJAna, darzana, cAritra athavA vIryameM kucha bhI bheda nahIM hai; arthAt arhatbhagavAnkI upAsanAse bhI yaha AtmA svarUpatanmayatAko prApta kara sakatI hai| pUrva mahAtmAoMne kahA hai: je jANai arihaMte, davvaguNapajjavehi ya / so jANai niya appA, moho khalu jAi tassa layaM / -jo ahaMtabhagavAnkA svarUpa, dravya guNa aura paryAyase jAnatA hai, vaha apanI AtmAke svarUpako jAnatA hai, aura nizcayase usakA moha nAza ho jAtA hai| usa bhagavAnkI upAsanA jIvoMko kisa anukramase karanI cAhiye, use zrIAnaMdaghanajI nauveM stavanameM kahanevAle haiM, use usa prasaMgapara vistArase kheNge| bhagavAsiddhake nAma, gotra, vedanIya aura Ayu ina karmoMkA bhI abhAva rahatA hai / ve bhagavAn sarvathA kAse rahita haiN| tathA bhagavAn arhatako kevala AtmasvarUpako AvaraNa karanevAle karmokA hI kSaya hai| parantu unheM upara kahe hue cAra karmoMkA-vedana karake kSINa karaneparyaMta--pUrvabaMdha rahatA hai; isa kAraNa ve paramAtmA sAkAra-bhagavAn kahe jAne yogya haiN| . una ahatabhagavAnmeM, jinhoMne pUrva meM tIrthakara nAmakarmakA zubhayoga utpanna kiyA hai, ve tIrthakarabhagavAn kahe jAte haiN| unakA pratApa upadeza-bala Adi mahatpuNyayogake udayase AzcaryakAraka zobhAko prAsa hotA hai| Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 zrImad rAjacandra [692 Anandaghana caubIsI-vivecana bharatakSetrameM vartamAna avasarpiNIkAlameM zrIRSabhadevase lagAkara zrIvardhamAnataka aise caubIsa tIrthakara ho gaye haiN| vartamAnakAlameM ve bhagavAn siddhAlayameM svarUpasthitabhAvase virAjamAna haiN| parantu bhUtaprajJApanIya nayase unameM tIrthaMkarapadakA upacAra kiyA jAtA hai| usa aupacArika nayadRSTise una caubIsa bhagavAnoMke stavanarUpa ina caubIsa stavanoMkI racanA kI gaI hai| siddhabhagavAn sarvathA amUrtapadameM sthita haiM isaliye unakA svarUpa sAmAnyarUpase citavana karanA kaThina hai / tathA arhatabhagavAnkA svarUpa bhI mUladRSTise ciMtavana karanA to vaisA hI kaThina hai, parantu sayogIpadake avalaMbanapUrvaka citavana karanese vaha sAmAnya jIvoMkI bhI vRttike sthira honekA kucha sugama upAya hai| isa kAraNa ahaMtabhagavAnke stavanase siddhapadakA stavana ho jAnepara bhI itanA vizeSa upakAra samajhakara, zrIAnaMdaghanajIne caubIsa tIrthaMkaroMke stavanarUpa isa caubIsIkI racanA kI hai / namaskAramaMtrameM bhI prathama ahaMtapadake rakhanekA yahI hetu hai ki unakA hamAre prati vizeSa upakArabhAva hai| bhagavAnke svarUpakA citavana karanA yaha paramArthadRSTiyukta puruSoMko gauNatAse nijasvarUpakA hI citavana karanA hai / siddhaprAmRtameM kahA hai: jArisa siddhasahAvo, tArisa sahAvo savvajIvANaM / tamhA siddhataruI, kAyavvA bhavvajIvehiM // --jaisA siddhabhagavAnkA AtmasvarUpa hai, vaisA hI saba jIvoMkI AtmAkA svarUpa hai, isaliye bhavya jIvoMko siddhatvameM ruci karanI cAhiye / isI taraha zrIdevacandrasvAmIne zrIvAsupUjyake stavanameM kahA hai / jinapUjA re te nijapUjanA-yadi yathArtha mUladRSTise dekheM to jinabhagavAnkI pUjA hI Atma. svarUpakA pUjana hai| isa taraha svarUpakI AkAMkSA rakhanevAle mahAtmAoMne jinabhagavAnkI aura siddhabhagavAnkI upAsanAko svarUpakI prAptikA hetu mAnA hai| kSINamoha guNasthAnataka usa svarUpakA citavana karanA jIvako prabala avalaMbana hai| tathA mAtra akele adhyAtmasvarUpakA citavana jIvako vyAmoha paidA karatA hai, bahutase jIvoMko vaha zuSkatA prApta karAtA hai, athavA svecchAcAritA utpanna karatA hai, athavA unmatta pralApa-dazA utpanna karatA hai / tathA bhagavAnke svarUpake dhyAnake avalaMbanase bhaktipradhAna dRSTi hotI hai aura adhyAtmadRSTi gauNa hotI hai| isase zuSkatA, svecchAcAritA aura unmatta-alApitva nahIM hotaa| AtmadazA prabala honese khAbhAvika adhyAtmapradhAnatA hotI hai; AtmA ucca guNoMkA sevana karatI hai, arthAt zuSkatA Adi doSa utpanna nahIM hote; aura bhaktimArgake prati bhI jugupsA nahIM hotI; tathA svAbhAvika AtmadazA svarUpa-lInatAko prApta karatI jAtI hai| jahA~ arhat Adike svarUpake dhyAnake avalaMbanake binA vRtti AtmAkAratA sevana karatI hai, vahA~ apUrNa.. Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 Anandadhana caubIsI-vivecana] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 637 * vItarAgiyoMmeM Izvara aise RSabhadevabhagavAn mere svAmI haiN| isa kAraNa aba maiM kisI dUsare kaMtakI icchA nahIM krtii| kyoMki ve prabhu yadi eka bAra bhI rIjha jA~ya to phira chor3ate nahIM haiM / una prabhukA yoga prApta honA yaha usakI Adi hai, parantu vaha yoga kabhI bhI nivRtta nahIM hotA, isaliye vaha anaMta hai| caitanyavRtti jo jagatke bhAvoMse udAsIna hokara, zuddhacaitanya-svabhAvameM samavasthita bhagavAnmeM prItiyukta ho gaI hai, AnaMdaghanajI usake harSakA pradarzana karate haiM / apanI zraddhA nAmakI sakhIko AnaMdaghanajIkI caitanyavRtti kahatI hai ki he sakhi ! maiMne RSabhadevabhagavAnkI sAtha lagna kiyA hai aura vaha bhagavAn mujhe sarvapriya hai| yaha bhagavAn merA pati huA hai, isaliye aba maiM anya kisI bhI patikI kabhI bhI icchA na karU~gI |kyoNki anya saba jIva janma, jarA, maraNa Adi duHkhoMse Akula vyAkula haiMkSaNabharake liye bhI sukhI nahIM haiN| aise jIvoMko pati banAnesa mujhe 'sukha kahA~se ho sakatA hai ? tathA bhagavAn RSabhadeva to ananta avyAbAdha sukha-samAdhiko prApta hue haiM, isaliye yadi unakA Azraya grahaNa karU~ to mujhe bhI usa vastukI prApti ho sakatI hai| vartamAnameM usa yogake milanese, he sakhi ! mujhe parama zItalatA huI hai| dUsare patiyoMkA to kabhI viyoga bhI ho jAtA hai, parantu mere isa svAmIkA to kabhI bhI viyoga ho hI nahIM ho sktaa| jabase vaha svAmI prasanna huA hai tabhIse vaha kabhI bhI saMga nahIM chor3atA / isa svAmIke yogake svabhAvako siddhAMtameM 'sAdianaMta ' kahA hai, arthAt usa yogake honekI Adi to hai, parantu usakA kabhI bhI viyoga honevAlA nahIM, isaliye vaha anaMta hai| isa kAraNa aba mujhe kabhI bhI usa patikA viyoga nahIM hogA // 1 // he sakhi ! isa jagatmeM patikA viyoga na honeke liye striyA~ jo nAnA prakArake upAya karatI haiM, ve upAya yathArtha upAya nahIM hai, aura isa taraha mere patikI prApti nahIM hotI / una upAyoMko mithyA batAneke liye unameMse thor3ese upAyoMko tujhe kahatI hU~: koI strI to patikI sAtha kASThameM jala jAnekI icchA karatI hai, jisase sadA hI patikI sAtha milApa rahe / parantu vaha milApa kucha saMbhava nahIM hai, kyoMki vaha pati to apane karmAnusAra jahA~ use jAnA thA vahA~ calA gayA; aura jo strI satI hokara patise milanekI icchA karatI hai, vaha strI bhI milApake liye kisI citAmeM jalakara maranekI hI icchA karatI hai, parantu use to apane karmAnusAra hI deha dhAraNa karanA hai / donoM eka hI jagaha deha dhAraNa kareM aura pati-patnIrUpase saMbaddha hokara niraMtara sukhakA * AnandaghanajIkRta zrIRSabhajina-stavanake pA~ca padya nimna prakArase haiM: RSabha jinezvara prItama mAharo re, ora na cAhuM re kNt| rIjhyo sAhiba saMga na parihare re, bhAMge sAdi anaMta || RSabha // 1 // koI kaMta kAraNa kASThabhakSaNa kare re, maLa\ kaMtane dhAya / e meLo navi kadiye saMbhave re, meLo ThAma na ThAya / / RSabha0 // 2 // koI patiraMjana atiSaNuM tapa kare re, patiraMjana tanatApa / e patiraMjana meM navi cita dharya re, raMjana dhAtumeLApa // RSama0 // 3 // koI kahe lIlA re alakha alakha taNI re, lakha pUre mana Aza / doSa rahitane lIlA navi ghaTe re, lIlA doSavilAsa // RSabha // 4 // citta prasane re pUjanaphaLa kayuM re, pUjA akhaMDita eh| kapaTarahita yaI mAtama-arapaNA re, AnaMdaghanapadareha // RSama* // 5 // -anuvAdaka, Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra . [692 Anandadhana caubIsI-vivecana bhoga kareM, aisA kucha niyama nahIM hai / arthAt jisa patikA viyoga ho gayA, aura jisakA saMyoga bhI aba saMbhava nahIM rahA, aise patikA jo milApa hai use maiMne mithyA samajhA hai, kyoMki usakA nAma ThikAnA kucha nahIM hai| athavA prathama padakA yaha artha bhI hotA hai:-paramezvararUpa patikI prAptike liye koI kASThakA bhakSaNa karatA hai, arthAt paMcAgnikI dhUnI jalAkara usameM kASTha homakara, koI usa agnikA pariSaha sahana karatA hai, aura isase aisA samajhatA hai hama paramezvararUpa patiko pA leMge, parantu yaha samajhanA mithyA hai / kyoMki usakI to paMcAgni tapane meM hI pravRtti rahatI hai| vaha usa patikA svarUpa jAnakara, usa patike prasanna honeke kAraNoMko jAnakara, kucha una kAraNoMkI upAsanA nahIM karatA, isaliye phira vaha paramezvararUpa patiko kahA~se pAyegA ? vaha to, usakI matikA jisa svabhAvameM pariNamana huA hai, vaisI hI gatiko pAvegA, isa kAraNa usa milApakA koI bhI nAma ThikAnA nahIM hai // 2 // he sakhi ! koI patiko rijhAneke liye aneka prakArake tapa karatA hai, parantu vaha kevala zarIrako hI saMtApa detA hai / ise maiMne patike prasanna karanekA mArga nahIM samajhA / patike raMjana karaneke liye to donoMkI dhAtuoMkA milApa honA cAhiye / koI strI cAhe kitane hI kaSTase tapazcaryA karake apane patike rijhAnekI icchA kare, to bhI jabataka vaha strI apanI prakRtiko patikI prakRtike svabhAvAnusAra na kara sake, tabataka prakRtikI pratikUlatAke kAraNa vaha pati kabhI bhI prasanna nahIM hotA, aura usa strIko mAtra apane zarIrameM hI kSudhA Adi saMtApakI prApti hotI hai| . isI taraha kisI mumukSukI vRtti bhagavAnko patirUpase prApta karanekI ho to vaha yadi bhagavAnke svarUpake anusAra vRtti na kare, aura anya svarUpameM rucimAna hote hue, aneka prakArakA tapa karake kaSTakA sevana kare, to bhI vaha bhagavAnko prApta nahIM kara sktaa| kyoMki jisa taraha pati-patnIkA saccA milApa aura saccI prasannatA dhAtuke ekatvameM hI hai, usI taraha he sakhi ! bhagavAnmeM isa vRttikA patitva sthApana karake use yadi acala rakhanA ho, to usa bhagavAnkI sAtha dhAtu-milApa karanA hI yogya hai / arthAt uta bhagavAnne jo zuddhacaitanya-dhAturUpase pariNamana kiyA hai, vaisI zuddhacaitanyavRtti karanese hI usa dhAtumeMse pratikUla svabhAvake nivRtta honese aikya honA saMbhava hai; aura usI dhAtuke milApase usa bhagavAnrUpa patikI prAptikA kabhI bhI viyoga nahIM hogA // 3 // he sakhi ! koI phira aisA kahatA hai ki yaha jagat aise bhagavAnkI lIlA hai ki jisake svarUpakI pahicAna karanekA lakSa hI nahIM ho sakatA; aura vaha alakSa bhagavAn sabakI icchA pUrNa karatA hai, isa kAraNa vaha isa jagatko bhagavAnkI lIlA mAnakara, usa svarUpase usa bhagavAnkI mahimAke gAna karane meM hI apanI icchA pUrNa hogI-bhagavAn prasanna hokara usameM saMlagnatA kareMge-aisA mAnatA hai| parantu yaha mithyA hai| kyoMki vaha bhagavAnke svarUpakA jJAna na honese hI aisA kahatA hai| jo bhagavAn anaMta jJAna-darzanamaya sarvotkRSTa sukha samAdhimaya hai, vaha bhagavAn isa jagatkA kartA kisa taraha ho sakatA hai ! aura usakI lIlAke kAraNa pravRtti kisa taraha ho sakatI hai ! lIlAkI pravRtti to sadoSameM hI saMbhava hai| jo pUrNa hotA hai vaha to kucha bhI icchA nahIM karatA / tathA bhagavAn Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692Anandaghana caubIsI-vivezana] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa to anaMta avyAbAdha sukhase pUrNa haiN| unameM anya koI kalpanA kahA~se A sakatI hai ! tathA lIlAkI utpatti to kutUhala vRttise hotI hai aura vaisI kutUhala vRtti to jJAna-sukhakI aparipUrNatAse hotI hai| tathA bhagavAn jJAna aura sukha donoMse paripUrNa haiM, isaliye unakI pravRtti jagatko racanerUpa lIlAke prati kabhI bhI nahIM ho sktii| tathA yaha lIlA to doSakA vilAsa hai aura vaha sarAgAMke hI saMbhava hai| tathA jo sarAgI hotA hai vaha dveSasahita hotA hai aura jise ye donoM hote haiM, use krodha, mAna, mAyA, lobha Adi saba doSoMkA honA bhI saMbhava hai / isa kAraNa yathArtha dRSTise dekhanese to lIlA doSakA hI vilAsa ThaharatA hai, aura aise doSa-vilAsakI to icchA ajJAnI hI karatA hai| jaba vicAravAna mumukSu bhI aise doSa-vilAsakI icchA nahIM karate, to phira anaMta jJAnamaya bhagavAn to usakI icchA kaise kara sakate haiM ! isa kAraNa jo usa bhagavAnke svarUpako lIlAke karttAbhAvase samajhatA hai vaha bhrAnti hai; aura usa bhrAntikA anusaraNa karake jo bhagavAnke prasanna karaneke mArgako grahaNa karatA hai, vaha mArga bhI bhrAntirUpa hI hai| isa kAraNa use usa bhagavAnarUpa patikI prApti nahIM hotI // 4 // he sakhi ! patike prasanna karaneke to aneka prakAra haiM / udAharaNake liye aneka prakArake zabda sparza Adike bhogase patikI sevA kI jAtI hai / parantu una sabameM cittakI prasannatA hI sabase uttama sevA hai, aura vaha aisI sevA hai jo kabhI bhI khaMDita nahIM hotI / kapaTarahita hokara AtmasamarpaNa karake patikI sevA karanese atyanta AnaMdake samUhakI prAptikA bhAgyodaya hotA hai / bhagavAnurUpa patikI sevAke aneka prakAra haiM:-jaise dravyapUjA, bhAvapUjA, aajnyaapuujaa| dravyapUjAke bhI aneka bheda haiN| unameM sarvotkRSTa pUjA to cittakI prasannatA--usa bhagavAnmeM caitanyavRttikA parama harSase ekatvako prApta karanA hI hai / usameM hI saba sAdhana samA jAte haiM / vahI akhaMDita pUjA hai, kyoMki yadi citta bhagavAnmeM lIna ho to dUsare yoga bhI cittake AdhIna honese ve bhagavAnke hI AdhIna rahate haiM; aura yadi bhagavAnmeMse cittakI lInatA dUra na ho to hI jagatke bhAvoMmeM udAsInatA rahatI hai, aura usameM grahaNa-tyAgarUpa vikalpa nahIM rahate / isa kAraNa vaha sevA akhaMDa hI rahatI hai| jabataka cittameM anya koI bhAva ho tabataka yadi isa bAtakA pradarzana kiyA jAya ki tumhAre sivAya merA dUsare kisImeM koI bhI bhAva nahIM', to vaha vRthA hI hai aura vaha kapaTa hai aura jabataka kapaTa rahatA hai tabataka bhagavAnke caraNameM AtmasamarpaNa kahA~se ho sakatA hai ! isa kAraNa jagatke sarva bhAvoMke prati virAma prApta karake vRttiko zuddha caitanyabhAvayukta karanese hI, usa vRttimeM anyabhAva na rahaneke kAraNa, vRtti zuddha kahI jAtI hai aura use hI niSkapaTa kahate haiN| aisI caitanyavRtti bhagavAnmeM lIna kI jAya to vahI AtmasamarpaNatA kahI jAtI hai| dhana dhAnya Adi saba kucha bhagavAnko arpaNa kara diyA ho, parantu yadi AtmasamarpaNa na kiyA ho, arthAt usa AtmAkI vRttiko bhagavAnmeM lIna na kI ho, to usa dhana dhAnya AdikA arpaNa karanA sakapaTa hI hai / kyoMki arpaNa karanevAlI AtmA athavA usakI vRtti to kisI dUsarI jagaha hI lIna ho rahI hai / tathA jo svayaM dUsarI jagaha lIna hai, usake arpaNa kiye hue dUsare jaDa padArtha bhagavAnmeM kahA~se arpita ho sakate haiM ! isaliye bhagavAnmeM cittavRttikI lInatA hI AtmasamarpaNatA hai, aura yahI AnaMdaghana-padakI rekhA arthAt parama avyAbAdha sukhamaya mokSapadakI nizAnI hai| arthAt jise aisI dazAkI prApti ho jAya vaha parama AnaMdadhanasvarUpa mokSako prApta hogaa| yaha lakSaNa hI saccA lakSaNa hai|| 5 // iti zrIRSabhajina-stavana / Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 bhImad rAjacandra 1692 Anandaghana caubIsI-vivecana *(3) * prathama stavanameM bhagavAnameM vRttike lIna honerUpa harSako batAyA hai, parantu vaha vRtti akhaMDa aura pUrNarUpase lIna ho to hI AnaMdaghana-padakI prApti ho sakatI hai| isase usa vRttikI pUrNatAkI icchA karate hue bhI AnaMdaghanajI dUsare tIrthaMkara zrIajitanAthakA stavana karate haiN| jo pUrNatAkI icchA hai, usake prApta honemeM jo jo vighna samajhe haiM, unheM AnaMdaghanajI bhagavAnke dUsare stavanameM saMkSepase nivedana karate haiM; aura apane puruSatvako maMda dekhakara khedakhinna hote haiM isa taraha ve aisI bhAvanAkA citavana karate haiM jisase puruSatva jAgrata rahe / he sakhi ! dUsare tIrthakara ajitanAtha bhagavAnne jo pUrNa lInatAke mArgakA pradarzana kiyA haijo samyak cAritrarUpa mArga prakAzita kiyA hai-use jaba maiM dekhatI hU~ to vaha mArga ajita hai-mere samAna nirbala vRttike mumukSuse 'ajeya hai / tathA bhagavAnkA jo ajita nAma hai vaha satya hI hai, kyoMki jo bar3e bar3e parAkramI puruSa kahe jAte haiM, unake dvArA bhI jisa guNoMke dhAmarUpa paMthakA jaya nahIM huA, usakA bhagavAnne jaya kiyA hai / isaliye bhagavAnkA ajita nAma sArthaka hI hai, aura anaMta guNoMke dhAmarUpa usa mArgake jItanese bhagavAnkA guNoMkA dhAma kahA jAnA siddha hai / he sakhi ! parantu merA nAma jo puruSa kahA jAtA hai vaha satya nahIM | tathA bhagavAnkA nAma to ajita hai; jisa taraha yaha nAma tadrUpa guNoMke kAraNa hai, usI taraha merA nAma jo puruSa hai vaha tadrupa guNoMke kAraNa nhiiN| kyoMki puruSa to use kahA jAtA hai jo puruSArthase sahita ho-svaparAkramase sahita ho; parantu maiM to vaisA hU~ nahIM / isaliye maiM bhagavAnse kahatA hU~ ki he bhagavan ! tumhArA nAma jo ajita hai vaha yathArtha hai, aura merA nAma jo puruSa hai vaha mithyA hai / kyoMki rAga, dveSa, ajJAna, krodha, mAna, mAyA, lobha Adi doSoMkA tumane jaya kiyA hai isa kAraNa tuma ajita kahe jAne yogya ho; parantu unhIM doSoMne to mujhe jIta liyA hai, isaliye merA nAma puruSa kaise kahA jA sakatA hai / // 1 // he sakhi ! usa mArgako pAneke liye divya netroMkI AvazyakatA hai| carmanetroMse dekhate hue to samasta saMsAra bhUlA hI huA hai| usa parama tatvakA vicAra honeke liye jina divya netroMkI AvazyakatA hai, una divya netroMkA nizcayase vartamAnakAlameM viyoga ho gayA hai| he sakhi ! usa ajitabhagavAnkA ajita honeke liye grahaNa kiyA huA mArga kucha ina carmacakSuoMse dikhAI nahIM pdd'taa| kyoMki vaha mArga divya hai, aura usakA aMtarAtmadRSTise hI avalokana kiyA jA sakatA hai| jaise eka gA~vase dUsare gA~vameM jAneke liye pRthivIpara sar3aka vagairaha mArga hote haiM, usa taraha yaha bAhya mArga nahIM hai, athavA vaha carmacakSuse dekhanepara dikhAI par3anevAlA mArga nahIM hai, kucha carmacakSuse vaha atIndriya mArga dikhAI nahIM detA // 2 // apUrNa *AnandaSanajIkRta ajitanAtha stavanake do padya nimrarUpase hai: paMyo nihALure vIjA jina taNo re, ajita ajita guNadhAma / je te jItyA re teNe hu~ jItiyo re puruSa kityu muja nAma // paMthage0 // 1 // carama nayaNa kari mAraga jevAtA re, bhUlyo sayala saMsAra / jina nayaNe kari mAraga joviye re, nayaNa te divya vicAra // paMthaho // // -anuvAdaka Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 695,694] vividha patra mAdi saMgraha-30vA~ varSa 641 he jJAtaputra bhagavan ! kAlakI balihArI hai ! isa bhAratake puNyahIna manuSyoMkoM terA satya akhaMDa aura pUrvApara virodharahita zAsana kahA~se prApta ho sakatA hai ! usake prApta honemeM isa prakArake vighna upasthita hue haiM:-tere upadeza diye hue zAstroM kI kalpita arthase virAdhanA kI; kitanoMkA to samUla hI khaMDana kara diyA; dhyAnakA kArya aura svarUpakA kAraNarUpa jo terI pratimA hai, usase kaTAkSaSTise lAkhoM loga phira gaye; aura tere bAdameM paraMparAse jo AcArya puruSa hue unake vacanoMmeM aura tere vacanoMmeM bhI zaMkA DAla dI-ekAntakA upayoga karake tere zAsanakI nindA kii| he zAsana devi ! kucha aisI sahAyatA kara ki jisase maiM dUsaroMko kalyANa-mArgakA bodha kara sakU~usakA pradarzana kara sakU~ use sacce puruSa pradarzita kara skeN| sarvottama nirgrantha pravacanake bodhakI ora phirAkara unheM ina Atma-virodhaka paMthoMse pIche khIMcane meM sahAyatA pradAna kara ! samAdhi aura bodhimeM sahAyatA karanA terA dharma hai| 694 OM namaH 'anaMta prakArake zArIrika aura mAnasika duHkhoMse Akula vyAkula jIvoMkI, una duHkhoMse chUTanekI bahuta bahuta prakArase icchA honepara bhI ve unameMse mukta nahIM ho sakate-isakA kyA kAraNa hai ! ' yaha prazna aneka jIvoMko huA karatA hai, parantu usakA yathArtha samAdhAna to kisI virale jIvako hI hotA hai / jabataka duHkhake mUla kAraNako yathArtharUpase na jAnA ho, tabataka usake dUra karaneke liye cAhe kitanA bhI prayatna kyoM na kiyA jAya, to bhI duHkhakA kSaya nahIM ho sakatA; aura usa duHkhake prati cAhe kitanI bhI ahAca apriyatA aura anicchA kyoM na ho, to bhI unheM vaha anubhava karanA hI par3atA hai / ___ avAstavika upAyase yadi usa duHkhake dUra karanekA prayatna kiyA jAya, aura usa prayatnake asahya parizramapUrvaka karanepara bhI, usa duHkhake dUra na honese, duHkha dUra karanekI icchA karanevAle mumukSuko atyaMta vyAmoha ho AtA hai, athavA huA karatA hai ki isakA kyA kAraNa hai ! yaha duHkha kyoM dUra nahIM hotA ! kisI bhI taraha mujhe usa duHkhakI prApti iSTa na honepara bhI, svapnameM bhI usake prati kucha bhI vRtti na honepara bhI, usakI hI prApti huA karatI hai, aura maiM jo jo prayatna karatA hU~ una sabake niSphala ho jAnese maiM duHkhakA hI anubhava kiyA karatA hU~, isakA kyA kAraNa hai ! kyA yaha duHkha kisIkA bhI dUra nahIM hotA hogA ! kyA duHkhI honA hI jIvakA svabhAva hogA ! kyA koI jagatkA kartA Ighara hogA, jisane isI taraha karanA yogya samajhA hogA ! kyA yaha bAta bhavitavyatAke AdhIna hogI ! athavA yaha kucha mere pUrvameM kiye hue aparAdhoMkA phala hogA! ityAdi aneka prakArake vikalpoMko manasahita dehadhArI jIva kiyA karate haiM; aura jo jIva manase rahita hai ve avyaktarUpase duHkhakA anubhava karate haiM, aura ve anyaktarUpase hI una duHkhoMke dUra ho jAnekI icchA kiyA karate haiN| Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 zrImad rAjacandra [694 isa jagatmeM prANImAtrakI vyakta athavA avyakta icchA bhI yahI hai ki mujhe kisI bhI tarahase duHkha na ho aura sarvathA sukha hI sukha ho; aura unakA prayatna bhI isIliye hai| phira bhI vaha duHkha kyoM dUra nahIM hotA ! isa tarahake prazna bar3e bar3e vicAravAna jIvoMko bhI bhUtakAlameM hue the, vartamAnakAlameM bhI hote haiM aura bhaviSyakAlameM bhI hoMge / tathA una anaMtAnaMta vicAravAnoMmeMse anaMta vicAravAnoMko to usakA yathArtha samAdhAna bhI huA hai aura ve duHkhase mukta ho gaye haiM / vartamAnakAlameM bhI jina vicAravAnoMko usakA yathArtha samAdhAna hotA hai, ve bhI tathArUpa phalako prApta karate haiM, aura bhaviSyakAlameM bhI jina jina vicAravAnoMko yathArtha samAdhAna hogA ve saba tathArUpa phalako pAveMge, isameM saMzaya nahIM hai| zarIrakA duHkha yadi kevala auSadha karanese hI dUra ho jAtA, manakA duHkha yadi dhana Adike milanese hI bhAga jAtA, aura bAhya saMsargasaMbaMdhI duHkha yadi manako kucha bhI asara paidA na kara sakatA, to duHkhake dUra karaneke liye jo jo prayatna kiye jAte haiM ve saba, sabhI jIvoMko saphala ho jAte / parantu jaba yaha honA saMbhava dikhAI na diyA, tabhI vicAravAnoMko prazna uThA ki duHkhake dUra honeke liye koI dUsarA hI upAya honA cAhiye / tathA yaha jo kucha upAya kiyA jAtA hai vaha ayathArtha hai, aura yaha sampUrNa zrama vRthA hai, isaliye usa duHkhakA yadi yathArtha mUla kAraNa jAna liyA jAya aura tadanusAra upAya kiyA jAya to hI duHkha dUra honA saMbhava hai, nahIM to vaha kabhI bhI dUra nahIM ho sakatA / / jo vicAravAna duHkhake yathArtha mUla kAraNako vicAra karaneke liye utkaMThita hue haiM, unameM bhI kisI kisIko hI usakA yathArtha samAdhAna huA hai, aura bahutase to yathArtha samAdhAna na honepara bhI mati-vyAmoha Adi kAraNoMse aisA mAnane lage haiM ki hameM yathArtha samAdhAna ho gayA hai, aura ve tadanusAra upadeza bhI karane lage haiM, tathA aneka loga unakA anusaraNa bhI karane lage haiN| jagatmeM bhinna bhinna jo dharma-mata dekhanemeM Ate haiM, unakI utpattikA mukhya kAraNa yahI hai|| vicAravAnoMkI vizeSataH yahI mAnyatA hai ki dharmase duHkha miTa jAtA hai| parantu dharmake svarUpa samajhanemeM to eka dUsaremeM bahuta antara par3a gayA hai / bahutase to apane mUla viSayako hI bhUla gaye haiM, aura bahutasoMne usa viSayameM apanI buddhike thaka jAnese aneka prakArase nAstika Adi pariNAma banA liye haiN| - duHkhake mUla kAraNa aura unakI kisa kisa taraha pravRtti huI, isake saMbaMdhameM yahA~ thoDese mukhya abhiprAyoko saMkSepameM kahA jAtA hai| duHkha kyA hai ? usake mUla kAraNa kyA haiM ! aura vaha duHkha kisa taraha dUra ho sakatA hai| usake saMbaMdha meM jinabhagavAn vItarAgane apanA jo mata pradarzita kiyA hai, use yahA~ saMkSepase kahate haiM: aba, vaha yathArtha hai yA nahIM, usakA avalokana karate haiM: Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 643 694] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa / jina upAyoMkA pradarzana kiyA hai, ve upAya samyakdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra haiM; athavA una tInoMkA eka nAma ' samyakmokSa' hai| ___una vItarAgiyoMne aneka sthaloMpara samyakdarzana samyagjJAna aura samyakcAritrameM samyagdarzanakI hI mukhyatA kahI hai / yadyapi samyagjJAnase hI samyagdarzanakI pahicAna hotI hai, to bhI samyagdarzanakI prAptike binA jJAna, saMsAra-duHkha-kA kAraNabhUta hai isaliye samyagdarzanakI hI mukhyatA batAI hai| jyoM jyoM samyagdarzana zuddha hotA jAtA hai, tyoM tyoM samyakUcAritrake prati vIrya ullAsita hotA jAtA hai; aura kramapUrvaka samyakcAritrakI prApti honekA samaya AtA hai / isase AmAmeM sthira svabhAva siddha hotA jAtA hai, aura kramase pUrNa sthira svabhAva pragaTa hotA hai; aura AtmA nijapadameM lIna hokara sarva karma-kalaMkase rahita honese, eka zuddha AtmasvabhAvarUpa mokSameM-parama avyAbAdha sukhake anubhavasamudrameM sthita ho jAtI hai| samyagdarzanakI prApti honese jisa taraha jJAna samyakasvabhAvako prApta karatA hai-yaha samyagdarzanakA parama upakAra hai-vaise hI samyagdarzana kramase zuddha hokara pUrNa sthira svabhAva samyakcAritrako prApta hotA hai, usake liye use samyagjJAnake balakI saccI AvazyakatA hai / usa samyagjJAnakI prAptikA upAya vItarAgazruta aura usa zrutatattvakA upadeSTA mahAtmA puruSa hai| vItarAgazrutake parama rahasyako prApta asaMga aura parama karuNAzIla mahAtmAkA saMyoga milanA atizaya kaThina hai / mahAn bhAgyodayake yogase hI vaha yoga prApta hotA hai, isameM saMzaya nahIM hai| kahA bhI hai: tahA ruvANaM samaNANaM una zramaNa mahAtmAoMke pravRtti-lakSaNoMko parama puruSane isa taraha kahA hai: " una mahAtmAoMke pravRtti-lakSaNoMse abhyantaradazAke cihnoMkA nirNaya kiyA jA sakatA hai| yadyapi pravRtti-lakSaNoMke atirikta anya prakArase bhI abhyantaradazAviSayaka nizcaya hotA hai; parantu kisI zuddha vRttimAna mumukSuko hI usa abhyantaradazAkI parIkSA hotI hai| .. aise mahAtmAoMke samAgama aura vinayakI kyA AvazyakatA hai ! tathA cAhe kaisA bhI puruSa ho, parantu jo acchI taraha zAstra par3hakara sunAtA ho aise puruSase bhI jIva kalyANake yathArtha mArgako kyoM nahIM pA sakatA ! isa AzaMkAkA samAdhAna kiyA jAtA hai: Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : bhImad rAjacandra [194 ... aise mahAtmA puruSoMkA yoga milanA atyanta atyanta kaThina hai / jaba zreSTha deza kAlameM bhI aise mahAtmAkA yoga honA kaThina hai, to aise duHkha-pradhAna kAlameM vaisA ho to isameM kucha kahanA hI nahIM rahatA / kahA bhI hai: yapi usa mahAtmA puruSakA yoga kacit milatA bhI hai, to bhI yadi koI zuddha vRttimAna mumukSu puruSa ho to vaha usa mUhurtamAtrake samAgamameM hI apUrva guNako prApta kara sakatA hai| jina mahAtmA puruSoMke vacanoMke pratApase cakravatI rAjA bhI eka muhUrtamAtrameM hI apanA rAjapATa chor3akara bhayaMkara vanameM tapazcaryA karaneke liye cale jAte the, una mahAtmA puruSoMke yogase apUrva guNa kyoM prApta nahIM ho sakate ! zreSTha deza kAlameM bhI kacit hI mahAtmAkA yoga milatA hai / kyoMki ve to apratibaddha-vihArI hote haiM / phira aise puruSoMkA nitya saMga raha sakanA to kisa taraha bana sakatA hai, jisase mumukSu jIva sarva duHkhoMkA kSaya karaneke ananya kAraNoMkI pUrNarUpase upAsanA kara sake ? usake mArgako bhagavAn jinane isa taraha avalokana kiyA hai: nitya hI unake samAgamameM AjJAdhIna rahakara pravRtti karanI cAhiye, aura usake liye bAhyaAbhyaMtara pariprahakA tyAga karanA hI yogya hai| . jo usa tyAgako sarvathA karanemeM samartha nahIM haiM, unheM use nimna prakArase ekadezase karanA ucita hai| usake svarUpakA isa taraha upadeza kiyA hai:-- usa mahAtmA puruSake guNoMkI atizayatAse, samyak AcaraNase, parama jJAnase, parama zAMtise, parama nivRttise, mumukSu jIvakI azubha vRttiyA~ parAvRtta hokara zubha svabhAvako pAkara nijasvarUpake prati sanmukha hotI jAtI hai| usa puruSake vacana yadhapi AgamasvarUpa haiM, to bhI vAraMvAra apanese bacana-yogakI pravRtti Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha patra mAvi saMgraha-30vA~ varSa na honeke kAraNa, niraMtara samAgamakA yoga na bananeke kAraNa, usa vacanakA usa tarahakA zravaNa smaraNameM na rahaneke kAraNa, bahutase bhAvoMkA svarUpa jAnanemeM AvartanakI AvazyakatA honeke kAraNa, tathA anuprekSAke balakI vRddhi honeke lie, vItarAgazruta-vItarAgazAkha-eka balavAna upakArI sAdhana hai / yadyapi prathama to usa mahAtmA puruSadvArA hI usake rahasyako jAnanA cAhiye, parantu bAdameM to vizuddha dRSTi ho jAnepara, vaha zruta mahAtmAke samAgamake aMtarAyameM bhI balavAna upakAraka hotA hai| athavA jahA~ una mahAtmAoMkA sarvathA saMyoga hI nahIM ho sakatA, vahA~ bhI vizuddha dRSTivAleko vItarAgazruta parama upakArI hai, aura isIliye mahAn puruSoMne eka zlokase lagAkara dvAdazAMgatakakI racanA kI hai| ___ usa dvAdazAMgake mUla upadeSTA sarvajJa vItarAga haiN| mahAtmA puruSa unake svarUpakA niraMtara dhyAna karate haiN| aura usa padakI prAptimeM hI saba kucha garmita hai, yaha pratAtise anubhavameM AtA hai| sarvajJa vItarAgake vacanako dhAraNa karake hI mahAn AcAryoMne dvAdazAMgakI racanA kI thI, aura unakI AjJAmeM rahanevAle mahAtmAoMne anya aneka nirdoSa zAstroMkI racanA kI hai| dvAdazAMgake nAma nimna prakAra haiM: (1) AcArAMga, (2) sUtrakRtAMga, (3) sthAnAMga, (4) samavAyAMga, (5) bhagavatI, (6) jJAtAdharmakathAMga, (7) upAsakadazAMga, (8) aMtakRtadazAMga, (9) anuttaraupapAtikA (10) praznavyAkaraNa, (11) vipAka aura (12) dRSTivAda / unameM isa prakArase nirUpaNa kiyA hai: kAladoSase unameMke aneka sthala to vismRta ho gaye haiM, aura kevala thoDe hI sthala bAkI bace haiM: jo alpa sthala bAkI bace haiM, unheM zvetAmbarAcArya ekAdaza aMgake nAmase kahate haiM / digambara isase sahamata nahIM haiM aura ve aisA kahate haiM:-- visaMvAda athavA matAmahakI dRSTise to usameM donoM sampradAya sarvathA bhinna bhinna mArgakI taraha dekhanemeM Ate haiM, parantu jaba dIrghadRSTi se dekhate haiM to usakA kucha aura hI kAraNa samajhameM AtA hai| Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 zrImad rAjacandra [694 cAhe jo ho parantu isa taraha donoM bahuta pAsameM A jAte haiM: vivAdake aneka sthala to prayojanazUnya jaise hI haiM aura ve bhI parokSa haiM / apAtra zrotAko dravyAnuyoga Adi bhAvake upadeza karanese, nAstika Adi bhAvoMke utpanna honekA samaya AtA hai, athavA zuSkajJAnI honekA samaya AtA hai| aba, isa prastAvanAko yahA~ saMkSipta karate haiM; aura jisa mahAtmA puruSane ------- (apUrNa) yadi isa taraha acchI taraha pratIti ho jAya to *hiMsArahio dhammo, ahArasa dosavirahio devo / nigaye pavayaNe, sadahaNe hoI sammattaM // tathA jIvako yA to mokSamArga hai, nahIM to unmArga hai| sarva duHkhakA kSaya karanevAlA eka parama sadupAya, sarva jIvoMko hitakArI, sarva duHkhoMke kSayakA eka AtyaMtika upAya, parama sadupAyarUpa vItarAgadarzana hai| usakI pratItise, usake anukaraNase, usakI AjJAke parama avalaMbanase, jIva bhava-sAgarase pAra ho jAtA hai / samavAyAMgasUtrameM kahA hai: AtmA kyA hai ! karma kyA hai ! usakA kartA kauna hai ! usakA upAdAna kauna hai ! nimitta kauna hai ! usakI sthiti kitanI hai ! kartA kisake dvArA hai ! vaha kisa parimANameM karma bA~dha sakatI hai ! ityAdi bhAvoMkA svarUpa jaisA nimraya siddhAMtameM spaSTa sUkSma aura saMkalanApUrvaka kahA hai vaisA.. kisI bhI darzanameM nahIM hai| - (apUrNa) * (sArahita dharma, aThAra doSoMse rIta deva aura nipranya pravacanameM pradAna karanA samyaktva |-anuvaadk. Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 jainamArga-viveka] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa . (3) jainamArga-viveka apane samAdhAnake liye yathAzakti jo jainamArga samajhA hai, usakA yahA~ kucha saMkSepase vicAra karatA hU~: vaha jainamArga, jisa padArthakA astitva hai usakA astitva aura jisakA astitva nahIM hai usakA nAstitva svIkAra karatA hai| __ vaha kahatA hai ki jinakA astitva hai aise padArtha do prakArake haiM:-jIva aura ajIva / ye padArtha spaSTa bhinna bhinna haiN| koI bhI kisIke svabhAvakA tyAga nahIM kara sakatA / ajIva rUpI aura arUpIke bhedase do prakArakA hai| ___ jIva anaMta haiM / pratyeka jIva tInoM kAlameM judA judA hai / jIva jJAna darzana Adi lakSaNoMse pahicAnA jAtA hai / pratyeka jIva asaMkhyAta pradezakI avagAhanAse rahatA hai; saMkoca-vikAsakA bhAjana hai; anAdise karmakA grAhaka hai / yathArtha svarUpako jAnanese, use pratItimeM lAnese, sthira pariNAma honepara usa karmakI nivRtti hotI hai / svarUpase jIva varNa, gaMdha, rasa aura sparzase rahita hai; ajara, amara aura zAzvata vastu hai| -(apUrNa) (4) mokSasiddhAnta bhagavAnko parama bhaktise namaskAra karake anaMta avyAbAdha sukhamaya paramapadakI prAptike liye, bhagavAn sarvajJadvArA nirUpaNa kiye hue mokSa-siddhAMtako kahatA hU~: dravyAnuyoga, kAraNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dharmakathAnuyogake mahAnidhi vItarAga-pravacanako namaskAra karatA huuN| karmarUpI vairIkA parAjaya karanevAle ahaMtabhagavAnko; zuddha caitanyapadameM siddhAlayameM virAjamAna siddhabhagavAnko; jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vIrya ina mokSake paMcAcAroMkA pAlana karanevAle, aura dUsare bhavya jIvoMko AcArameM lagAnevAle AcAryabhagavAnko; dvAdazAMgake abhyAsI aura usa zruta, zabda, artha aura rahasyase anya bhavya jIvoMko adhyayana karAnevAle aise upAdhyAyabhagavAnako; tathA mokSamArgakA AtmajAgRtipUrvaka sAdhana karanevAle aise sAdhubhagavAnko, maiM parama bhaktise namaskAra karatA huuN| zrIRSabhadevase zrImahAvIraparyaMta bharatakSetrake vartamAna caubIsa tIrthakaroMke parama upakArakA maiM bArambAra smaraNa karatA huuN| vartamAnakAlake carama tIrthakaradeva zrImAn vardhamAnajinakI zikSAse hI vartamAnameM mokSamArgakA astitva maujUda hai / unake isa upakArako subodhita puruSa bArambAra Azcaryamaya samajhate haiN| kAlake doSase apAra zruta-sAgarakA bahutasA bhAga vismRta ho gayA hai, aura vartamAnameM kevala bindumAtra athavA alpamAtra hI bAkI bacA hai / aneka sthaloM ke vismRta ho jAnese, aura aneka sthaloMmeM Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 zrImad rAjavandra [694 mokSasiddhAnta sthUla nirUpaNa rahaneke kAraNa, vartamAna manuSyoMko nimranthabhagavAnke usa zrutakA isa kSetrameM pUrNa lAbha nahIM miltaa| . aneka matamatAMtara Adike utpanna honekA hetu bhI yahI hai, aura isI kAraNa nirmala Atmatvake abhyAsI mahAtmAoMkI bhI alpatA ho gaI hai| zrutake alpa raha jAnepara bhI, aneka matamAtAMtaroMke maujUda rahanepara bhI, samAdhAnake bahutase sAdhanoMke parokSa honepara bhI, mahAtmA puruSoMke kacit kacit maujUda rahanepara bhI, he Aryajano! samyagdarzana, zrutakA rahasyabhUta paramapadakA paMtha, AtmAnubhavakA hetu samyakcAritra aura vizuddha AtmadhyAna Aja bhI vidyamAna hai-yaha parama harSakA kAraNa hai| vartamAnakAlakA nAma duHSama kAla hai / isa kAraNa aneka aMtarAyoMke honese, pratikUlatA honese aura sAdhanoMkI durlabhatA honese, mokSamArgakI prApti duHkhase hotI hai; parantu vartamAnameM kucha mokSakA mArga hI vicchinna ho gayA hai, yaha vicAra karanA ucita nahIM / paMcamakAlameM honevAle maharSiyoMne bhI aisA hI kahA hai / tadanusAra yahA~ kahatA huuN| sUtra aura dUsare aneka prAcIna AcAryokA anukaraNa karake race hue aneka zAstra vidyamAna haiN| subodhita puruSoMne to unakI hitakArI buddhise hI racanA kI hai| isaliye yadi kinhIM matavAdI, haThavAdI, aura zithilatAke poSaka puruSoMke dvArA racI huI koI pustakeM, una sUtroM athavA jinAcArase na milatI hoM, aura prayojanakI maryAdAse bAhya hoM, to una pustakoMke udAharaNa dekara bhavabhIra mahAtmA loga prAcIna subodhata AcAryoMke vacanoMke utyApana karanekA prayatna nahIM krte| parantu yaha samajhakara ki usase upakAra hI hotA hai, unakA bahuta mAna karate hue ve unakA yathAyogya sadupayoga karate haiN| jinadarzanameM digambara aura zvetAmbara ye do mukhya bheda haiM / matadRSTise to unameM mahAn aMtara dekhanemeM AtA hai / parantu jinadarzanameM tattvadRSTise vaisA vizeSa bheda mukhyarUpase parokSa hI hai| unameM kucha aisA bheda nahIM hai ki jo pratyakSa kAryakArI ho sakatA ho / isaliye donoM sampradAyoMmeM utpanna honevAle guNavAna puruSa samyagdRSTise hI dekhate haiN| aura jisa taraha tattva-pratItikA aMtarAya kama ho vaisA AcaraNa karate haiN| jainAbhAsase nikale hue dUsare aneka matamatAMtara bhI haiN| unake svarUpakA nirUpaNa karate hue bhI vRtti saMkucita hotI hai / jinameM mUla prayojanakA bhI bhAna nahIM; . itanA hI nahIM parantu jo mUla prayojanase viruddha paddhatikA hI avalaMbana lete haiN| unheM munitvakA svapna bhI kahA~se ho sakatA hai ! kyoMki ve to mUla prayojanako bhUlakara kezameM par3e hue haiM, aura apanI pUjyatA Adike liye jIvoMko paramArtha-mArgameM aMtarAya karate haiN| . ve munikA liMga bhI dhAraNa nahIM karate, kyoMki svakapola-racanAse hI unakI sarva pravRtti rahatI haiM / jinAgama athavA AcAryakI paramparA to kevala nAmamAtra hI unake pAsa hai| vAstavameM to ve usase parAGmukha hI haiN| : koI kamaMDalu jaisI aura koI Dore jaisI alpa vastuke grahaNa-syAgake Agrahase bhinna bhinna mArga Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 dravyaprakAza vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa 649 calAtA hai, aura tIrthakA bheda paidA karatA hai, aisA mahAmohase mUr3ha jIva liMgAbhAsapanese Aja bhI vItarAgadarzanako gherakara baiThA huA hai-yahI asaMyatipUjA nAmakA Azcarya mAlUma hotA hai| mahAtmA puruSoMkI alpa bhI pravRtti sva aura parako mokSamArgake sanmukha karanevAlI hotI hai| liMgAbhAsI jIva apane balako mokSamArgase parAGmukha karanemeM pravartamAna dekhakara harSita hote haiM; aura vaha saba, karma-prakRtimeM bar3hate hue anubhAga aura sthitibaMdhakA hI sthAnaka hai, aisA maiM mAnatA huuN|-(apuurnn) (5) dravyaprakAza dravya arthAt vastu-tattva-padArtha / isameM mukhya tIna adhikAra haiN| prathama adhikArameM jIva aura ajIva dravyake mukhya bheda kahe haiN| dUsare adhikArameM jIva aura ajIvakA paraspara saMbaMdha aura usase jIvakA kyA hitAhita hotA hai, use samajhAneke liye, usakI vizeSa paryAyarUpase pApa puNya Adi dUsare sAta tattvoMkA nirUpaNa kiyA hai| ve sAtoM tatva jIva aura ajIva ina do tatvoMmeM samAviSTa ho jAte haiN| tIsare adhikArameM yathAsthita mokSamArgakA pradarzana kiyA hai, jisako lekara hI samasta jJAnIpuruSoMkA upadeza hai| padArthake vivecana aura siddhAMtapara jinakI nIMva rakkhI gaI hai, aura usake dvArA jo mokSamArgakA pratibodha karate haiM, aise darzana chaha haiM:--(1) bauddha, (2) nyAya, (3) sAMkhya, (4) jaina, (5) mImAMsaka aura (6) vaizeSika / yadi vaizeSikadarzanakA nyAyadarzanameM aMtarbhAva kiyA jAya to nAstika-vicArakA pradipAdana karanevAlA chaThA cArvAkadarzana alaga ginA jAtA hai| praznaH-nyAya, vaizeSika, sAMkhya, yoga, uttaramImAMsA aura pUrvamImAMsA ye veda-paribhASAmeM chaha darzana mAne gaye haiM, parantu yahA~ to Apane ina darzanoMko judA paddhatise hI ginAyA hai / isakA kyA kAraNa hai! ___ samAdhAnaH-veda-paribhASAmeM batAye hue darzana vedako mAnate haiM, isaliye unheM usa dRSTise ginA gayA hai; aura uparokta krama to vicArakI paripATIke bhedase batAyA hai / isa kAraNa yahI krama yogya hai / dravya aura guNakA jo ananyatva-abheda-batAyA gayA hai vaha pradezabheda-rahitapanA hI hai-kSetrabheda-rahitapanA nahIM / dravyake nAzase guNakA nAza hotA hai aura guNake nAzase dravyakA nAza hotA hai, isa taraha donoMkA aikyabhAva hai / dravya aura guNakA jo bheda kahA hai, vaha kevala kathanakI apekSA hai, vAstavika dRSTise nhiiN| yadi saMsthAna aura saMkhyAvizeSake bhedase jJAna aura jJAnIkA sarvathA bheda ho to phira donoM acetana ho jaoNya-yaha sarvajJa vItarAgakA siddhAMta hai| AtmA jJAnakI sAtha samavAya saMbaMdhase jJAnI nahIM hai / samavRttiko samavAya kahate haiM / varNa, gaMdha, rasa aura sparza-paramANu, dravyake guNa haiN|---------- ( apUrNa) yaha atyaMta suprasiddha hai ki prANImAtrako duHkha pratikUla aura apriya hai, tathA sukha anukUla aura priya hai| usa duHkhase rahita honeke liye aura mukhakI prAptike liye prANImAtrakA prayatna rahatA hai| 82 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .'zrImad rAjacandra prANImAtrakA yaha prayatna honepara bhI, ve duHkhakA hI anubhava karate hue dRSTigocara hote haiM / yapi kahIM kahIM koI sukhakA aMza jo kisI kisI prANIko prApta huA dikhAI detA bhI hai, to vaha bhI duHkhakI bAhulyatAse hI dekhanemeM AtA hai| zaMkAH-prANImAtrako duHkha apriya honepara bhI, tathA usake dUra karaneke liye usakA sadA prayatna rahanepara bhI, vaha duHkha dUra nahIM hotA; to phira isase to aisA samajhameM AtA hai ki usa duHkhake dUra karanekA koI upAya hI nahIM hai / kyoMki jisameM sabakA prayatna niSphala hI calA jAtA ho vaha bAta to nirupAya hI honI cAhiye ! samAdhAnaH-duHkhake svarUpako yathArtha na samajhanese; tathA usa duHkhake honeke mUla kAraNa kyA haiM, aura ve kisa taraha dUra ho sakate haiM, ise yathArtha na samajhanese; tathA duHkha dUra karanekA jIvoMkA prayatna svabhAvase hI ayathArtha honese, vaha duHkha dUra nahIM ho sktaa| duHkha yadyapi sabhIke anubhavameM AtA hai, to bhI usake spaSTarUpase dhyAnameM Aneke liye usakA yahA~ thor3AsA vyAkhyAna karate haiM: prANI do prakArake hote haiM:...(1) eka trasa aura dUsare sthAvara / basa unheM kahate haiM jo svayaM bhaya AdikA kAraNa dekhakara bhAga jAte hoM aura jo calane-phirane AdikI zakti rakhate hoN| . (2) sthAvara unheM kahate haiM ki jo, jisa jagaha deha dhAraNa kI hai usI jagaha rahate hoM aura jinameM bhaya Adike kAraNa samajhakara bhAga jAne vagairahakI samajha-zakti na ho| athavA ekendriyase lagAkara pA~ca indriyataka pA~ca prakArake prANI hote haiN| ekendriya prANI sthAvara kahe jAte haiM, aura do indriyavAle prANiyoMse lagAkara pA~ca indriyoMtakake prANI trasa kahe jAte haiN| kisI bhI prANIko pA~ca indriyoMse adhika indriyA~ nahIM hotii| ekendriyake pA~ca bheda haiM: pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati / / . vanaspatikA jIvatva to sAdhAraNa manuSyoMko bhI kucha anumAnase samajhameM AtA hai| pRthivI, jala, agni, aura vAyumeM jIvakA astitva Agama-pramANase aura vizeSa vicArabalase kucha samajhameM A sakatA hai-yadyapi usakA sarvathA samajhameM AnA to prakRSTa jJAnakA hI viSaya hai| ___ ami aura vAyukAyika jIva kucha kucha gatiyukta dekhanemeM Ate haiM, parantu vaha gati apanI nijakI zaktikI samajhapUrvaka nahIM hotI, isa kAraNa unheM bhI sthAvara hI kahA jAtA hai| - yapi ekendriya jIvoMmeM vanaspatimeM jIva suprasiddha hai, phira bhI isa prathameM anukramase usake pramANa AveMge / pRthivI, jala, agni aura vAyumeM nimna prakArase jIvakI siddhi kI gaI hai:-(apUrNa). jIvake lakSaNa:- . . . . .. ... ..... / jIvakA mukhya lakSaNa caitanya hai, vaha dehake pramANa hai, . Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694]. vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 651 vaha asaMkhyAta pradeza pramANa hai; vaha asaMkhyAta pradezala loka-pramANa hai, vaha pariNAmI hai, amUrta hai, anaMta agurulaghuguNase pariNamanazIla dravya hai, svAbhAvika dravya hai, kartA hai, bhoktA hai, anAdi saMsArI hai, bhavyatva labdhi paripAka Adise vaha mokSa-sAdhanameM pravRtti karatA hai, . use mokSa hotI hai, vaha mokSameM svapariNAmayukta hai, saMsAra-avasthAmeM mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga uttarottara baMdhake sthAna haiN| / / siddhAvasthAmeM yogakA bhI abhAva hai, mAtra caitanyasvarUpa Atmadravya hI siddhapada hai, vibhAva-pariNAma bhAvakarma hai| pudgalasaMbaMdha dravyakarma hai| ----(apUrNa) *(8) AsavaH-jJAnAvaraNIya Adi karmoMkA pudgalake saMbaMdhase jo grahaNa hotA hai, use dravyAsrava jAnanA cAhiye / jinabhagavAnne usake aneka bheda kahe haiN| baMdhaH-jIva jisa pariNAmase karmakA baMdha karatA hai vaha bhAvabaMdha hai / karma-pradeza, paramANu aura jIvakA anyonya-pravezarUpase saMbaMdha honA dravyabaMdha hai| . prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza isa taraha cAra prakArakA baMdha hai / prakRti aura pradezabaMdha yogase hotA hai| sthiti aura anubhAgabaMdha kaSAyase hotA hai| saMvara-jo AsravakA nirodha kara sake vaha caitanyasvabhAva bhAvasaMvara hai; aura usase jo dravyAsavakA nirodha karanA hai vaha dravyasaMvara hai / vrata, samiti, gupti, dharma, anuprekSA aura pariSaha-jaya isa taraha cAritrake jo aneka bheda haiM unheM bhAvasaMvarake hI bheda jAnanA cAhiye / nirjarA:-tapazcaryAdvArA jisa kAlameM karmake pudgala rasako bhoga lete haiM, vaha bhAvanirjarA hai, tathA una pudgala paramANuoMkA Atmapradezase jhar3a jAnA dravyanirjarA hai| mokSaH-saba karmAke kSaya honerUpa AtmasvabhAva bhAvamokSa hai| karma-vargaNAse AtmadravyakA pRthak ho jAnA dravyamokSa hai| * isameM nemicandra AcAryakRta dravyasaMgrahakI kucha gAthAoMkA anuvAda diyA gayA hai|.. . . .- anuvAdaka Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [694 puNya aura pApaH-jIvako zubha aura azubha bhAvake kAraNa hI puNya pApa hote haiM / sAtA, zubha Ayu, zubha nAma aura ucca gotrakA hetu puNya hai / usase ulTA pApa hai / ' samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye mokSake kAraNa haiM / vyavahAranayase ye tInoM alaga alaga haiM / nizcayase AtmA hI ina tInoM rUpa hai| AtmAko chor3akara ye tInoM ratna anya kisI bhI dravyameM nahIM rahate, isaliye AtmA ina tInoM rUpa hai, aura isa kAraNa mokSakA kAraNa bhI AtmA hI hai| jIva Adi tattvoMkI AsthArUpa AtmasvabhAva samyagdarzana hai| mithyA Agrahase rahita honA samyagjJAna hai / saMzaya viparyaya aura bhrAMtise rahita jo AtmasvarUpa aura parasvarUpako yathArtharUpase grahaNa kara sake vaha samyagjJAna hai| usake sAkAra upayogarUpa aneka bheda haiN| jo mAvoMke sAmAnyasvarUpa upayogako grahaNa kara sake vaha darzana hai| darzana zabda zraddhAke arthameM bhI prayukta hotA hai, aisA AgamameM kahA hai| chanmasthako pahile darzana aura pIche jJAna hotA hai; kevalIbhagavAnko donoM sAtha sAtha hote haiN| azubha bhAvase nivRtti aura zubha bhAvameM pravRtti honA cAritra hai| vyavahAranayase zrIvItarAgiyoMne usa cAritra vratako samiti-guptirUpase kahA hai / saMsArake mUla hetuoMkA vizeSa nAza karaneke liye, jJAnI-puruSake jo bAhya aura aMtaraMga kriyAkA nirodha honA hai, use vItarAgiyoMne parama samyakcAritra kahA hai| . . . . . muni dhyAnake dvArA mokSake kAraNabhUta ina donoM cAritroMko avazya prApta karate haiM; usake liye prayatnavAna cittase dhyAnakA uttama abhyAsa kro| yadi tuma sthiratAkI icchA karate ho to priya apriya vastumeM moha na karo, rAga na karo. dveSana karo / aneka prakArake dhyAnakI prAptike liye paiMtIsa, solaha, chaha, pA~ca, cAra, do aura eka parameSThIpadake vAcaka jo maMtra haiM, unakA japapUrvaka dhyAna karo / isakA vizeSa svarUpa zrIguruke upadezase jAnanA caahiye| OM namaH - sarva duHkhoMkA AtyaMtika abhAva aura parama avyAbAdha sukhakI prApti hI mokSa hai, aura vahI parama hita hai / vItarAga sanmArga usakA sadupAya hai| usa sanmArgakA saMkSipta vivecana isa taraha hai:samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrakI ekatA hI mokSamArga hai| sarvajJake jJAnameM bhAsamAna tattvoMkI samyak pratIti honA samyagdarzana hai| usa tatvakA bodha honA samyagjJAna hai| upAdeya tattvakA abhyAsa honA samyakcAritra hai| zuddha AtmapadasvarUpa vItarAgapadameM sthiti honA, yaha tInoMkI ekatA hai| ::... . Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 653 194] vividha patra mAdi saMgraha-30yA~ varSa sarvajJadeva, nimraya guru aura sarvajJopadiSTa dharmakI pratItise tatvakI pratIti hotI hai| sarva jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, sarva moha, aura sarva vIrya Adi aMtarAyakA kSaya honese AtmAkA sarvajJavItarAga-svabhAva pragaTa hotA hai / nigraMthapadake abhyAsakA uttarottara krama usakA mArga hai / usakA rahasya sarvajJopadiSTa dharma hai| (10) sarvajJa-kathita upadezase AtmAkA svarUpa jAnakara usakI samyak prakAra pratIti karake usakA dhyAna kro| jyoM jyoM dhyAnakI vizuddhi hogI tyoM tyoM jJAnAvaraNIyakA kSaya hogaa| vaha dhyAna apanI kalpanAse siddha nahIM hotaa| jinheM jJAnamaya AtmA paramotkRSTa bhAvase prApta huI hai, aura jinhoMne samasta para dravyakA tyAga kara diyA hai, usa devako namaskAra ho ! namaskAra ho! bAraha prakArake nidAnarahita tapase, vairAgyabhAvanAse bhAvita aura ahaMbhAvase rahita jJAnIke hI karmokI nirjarA hotI hai| vaha nirjarA bhI do prakArakI samajhanI cAhiye:-svakAlaprApta aura tapapUrvaka / pahilI nirjarA cAroM gatiyoMmeM hotI hai aura dUsarI vratadhArIko hI hotI hai| __jyoM jyoM upazamakI vRddhi hotI hai tyoM tyoM tyoM tapa karanese karmakI adhika nirjarA hotI hai| usa nirjarAke kramako kahate haiM / mithyAdarzanameM rahate hue bhI jise thor3e samayameM upazamasamyagdarzana prApta karanA hai, aise jIvakI apekSA asaMyata samyagdRSTiko asaMkhyAta guNa nirjarA hotI hai, usase asaMkhyAta guNa nirjarA dezaviratiko hotI hai, usase asaMkhyAta guNa nirjarA sarvavirati jJAnIko hotI hai| usase -(apUrNa) he jIva itanA adhika kyA pramAda ! zuddha Atma-padakI prAptike liye vItarAga sanmArgakI upAsanA karanI cAhiye / sarvajJadeva nigraMtha guru ye zuddha AtmadRSTi honeke avalaMbana haiN| dayAmukhya dharma ) zrIguruse sarvajJadvArA anubhUta aise zuddha AtmaprAptike upAyako samajhakara, usake rahasyako dhyAnameM lekara AtmaprApti kro| sarvavirati-dharma yathAjAti aura yathAliMga hai / dezavirati-dharma bAraha prakArakA hai| svarUpadRSTi hote hue dravyAnuyoga siddha hotA hai| vivAda-paddhati zAMta karate hue caraNAnuyoga siddha hotA hai| . . . . . . . pratAtiyukta dRSTi hote hue karaNAnuyoga siddha hotA hai| . . . . . . paLabodhake nuko samajhAte hue dharmakathAnuyoga siddha hotA hai| Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... zrImad rAjacandra [694, 695,695 (12) . 2). mokSamArgakA astitva. Apta. nirjarA. AgamaH baMdha. pramANa. naya. anekAMta. saMyama. . guru. . loka. dharma. dharmakI yogyatA. karma. jIva. aMjIva. .. mokSa. jJAna. darzana. cAritra. tapa. ... - dravya. aloka. ahiMsA. vartamAnakAla. guNasthAna. dravyAnuyoga, karaNAnuyoga. 'caraNAnuyoga. dharmakathAnuyoga. satya. .. .. puNya. pApa. . guNa. paryAya. saMsAra. asatya, brahmacarya. . aparigraha. munitva. gRhadharma. Azrava. AjJA. saMvara. ekendriyakA astitva. vyavahAra. pariSaha. ...... upasarga. 695. OM namaH mUla dravya zAzvata hai. mUla dravyaH-jIva ajIva. paryAya azAzvata hai. anAdi nitya paryAyaH--merU Adi. - namo jiNANaM jidabhavANaM .. jinatattva-saMkSepa AkAza anaMta hai / usameM jar3a cetanAtmaka vizva sanniviSTa hai| vizvakI maryAdA do amUrta dravyoMse hai, jinheM dharmAstikAya aura adharmAstikAya kahate haiM / jIva aura paramANu-pudgala ye do dravya sakriya haiM / saba dravya dravyarUpase zAzvata haiM / .. jIva anaMta haiN| paramANu-pudala anaMtAnaMta haiN| .. dharmAstikAya eka hai / adharmAstikAya eka hai| ... AkAzAstikAya eka hai| kAla .. dravyaH ..hai.. pratyeka jIva vizva-pramANa kSetrAvagAha kara sakatA hai| Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 197]: ! vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 697 . . . . . . . . OM namaH saba jIva sukhakI icchA karate haiN| duHkha sabako apriya hai| saba jIva duHkhase mukta honekI icchA karate haiN| .. . usakA vAstavika svarUpa na samajhanese duHkha dUra nahIM hotaa| usa duHkhake AtyaMtika abhAvako mokSa kahate haiN| atyaMta vItarAga hue binA mokSa nahIM hotii| samyagjJAnake binA vItarAga nahIM ho skte| . samyagdarzanake binA jJAna asamyak kahA jAtA hai| vastukI jisa svabhAvase sthiti hai usa svabhAvase usa vastukI sthiti samajhaneko samyagjJAna kahate haiN| samyagdarzanase pratIta AtmabhAvase AcaraNa karanA cAritra hai| ... ... .. ... ina tInoMkI ekatAse mokSa hotI hai| jIva svAbhAvika haiM / paramANu svAbhAvika hai| jIva anaMta hai / paramANu anaMta haiM / jIva aura pudgalakA saMyoga anAdi hai| jabataka jIvako pudgalakA saMbaMdha hai tabataka jIva karmasahita kahA jAtA hai| bhAvakarmakA kartA jIva hai| bhAvakarmakA dUsarA nAma vibhAva kahA jAtA hai| bhAvakarmake kAraNa jIva pudgalako grahaNa karatA hai| isase taijasa Adi zarIra aura audArika Adi zarIrakA saMyoga hotA hai| bhAvakarmase vimukha ho to nijabhAva prApta ho sakatA hai / samyagdarzanake binA jIva vAstavikarUpase bhAvakamase vimukha nahIM ho sktaa| samyagdarzanake honekA mukhya hetu jinavacanase tattvArthameM pratIti honA hai| . .(2) . . ___OM namaH vizva anAdi hai| AkAza sarvavyApaka hai| usameM loka sanniviSTa hai| jaba cetanase sampUrNa loka bharapUra hai| Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [698 699, bhImad rAjacandra dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ye dravya jar3a haiN| jIva dravya cetana hai| dharma, adharma, AkAza, kAla ye cAra dravya amUrta haiN| vastutaH kAla aupacArika dravya hai / dharma, adharma, aura AkAza eka eka dravya haiN| kAla, pudgala aura jIva anaMta dravya haiN| dravya, guNa aura paryAyAtmaka hai| 698 ekAMta AtmavRtti. ekAMta AtmA. kevala eka AtmA. kevala eka AtmA hI. kevala mAtra AtmA. kevala mAtra AtmA hI. AtmA hI. zuddha AtmA hI. sahaja AtmA hI. basa nirvikalpa zabdAtIta sahajasvarUpa AtmA hI. maiM asaMga zuddha cetana hU~ / vacanAtIta nirvikalpa ekAMta zuddha anubhavasvarUpa huuN| maiM parama zuddha akhaMDa ciddhAtu huuN| acid dhAtuke saMyoga rasake isa AbhAsako to dekho! Azcaryavat AzcaryarUpa, ghaTanA hai| anya kisI bhI vikalpakA avakAza nahIM hai| sthiti bhI aisI hI hai| Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7... paMcAstikAya ] vividha patra mAvi.saMgraha-30vA~ varSa 700. OM sarvajJAya namaH, namaH sadgurave. paMcAstikAya zata indroMdvArA vandanIya, tInoM lokoMko kalyANakArI, madhura aura nirmala jinake vAkya haiM, anaMta jinake guNa haiM, saMsArako jinhoMne jIta liyA hai, aise sarvajJa vItarAgako namaskAra hai // 1 // jIvako cAroM gatiyoMse mukta karake nirvANa prApta karanevAle aise Agamako namaskAra kara, sarvajJa mahAmunike mukhase utpanna amRtarUpa isa zAstrako kahatA hU~; use zravaNa karo // 2 // - pA~ca astikAyoMke samUharUpa artha-samayako sarvajJa vItarAgadevane loka kahA hai / usake pazcAt anaMta AkAzarUpa mAtra aloka hI aloka hai // 3 // ' jIva, pudgalasamUha, dharma, adharma tathA AkAza ye padArtha niyamase apane astitvameM hI rahate haiM, ye apanI sattAse abhinna hai, aura aneka pradezAtmaka haiM // 4 // aneka guNa aura paryAyoMse sahita jisakA astitva-svabhAva hai use astikAya kahate haiM, usase trailokya utpanna hotA hai // 5 // ye astikAya tInoM kAlameM bhAvarUpase pariNamana karate haiN| tathA inameM parivartana lakSaNavAle kAladravyake milA denese chaha dravya ho jAte haiM // 6 // ye dravya eka dUsaremeM praveza karate haiM, eka dUsareko avakAza dete haiM, paraspara mila jAte haiM, aura phira judA ho jAte haiM, parantu phira bhI ve apane apane svabhAvakA tyAga nahIM karate // 7 // sattAsvarUpase samasta padArtha ekarUpa haiM / vaha sattA anaMta prakArake svabhAvavAlI hai, vaha utpAda vyaya dhrauvyase yukta hai aura sAmAnya-vizeSAtmaka hai // 8 // dravyakA lakSaNa sat hai; vaha utpAda vyaya aura dhauvyase yukta hai; guNa-paryAyakA AzrayabhUta haiaisA sarvajJadevane kahA hai // 9 // dravyakI utpatti aura vinAza nahIM hote / usakA svabhAva hI 'asti ' hai / utpAda vyaya aura dhrauvya, usakI paryAyako lekara hI hote haiM // 10 // dravya apanI svakIya paryAyoMko prApta hotA hai-usa usa bhAvase pariNamana karatA hai isaliye use dravya kahate haiM, vaha apanI sattAse abhinna hai // 11 // paryAyase rahita dravya nahIM hotA, aura dravyarahita paryAya nahIM hotI-donoM hI ananyabhAvase rahate haiM, aisA mahAmuniyoMne kahA hai // 12 // . - dravyake binA guNa nahIM hote, aura guNoMke binA dravya nahIM hote-isa kAraNa donoMkA (dravya aura guNakA ) svarUpa abhinna hai // 13 // syAt asti, syAt nAsti, syAt asti nAsti; syAt avaktavya, syAt asti avaktavya, syAt nAsti avaktavya, syAt asti nAsti avaktavya-ina vivakSAoMko lekara dravyake sAta bhaMga hote hai||14|| . Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [7.. paMcAstikAya bhAvakA kabhI nAza nahIM hotA, aura abhAvakI utpatti nahIM hotI / utpAda aura vyaya guNaparyAyake svabhAvase hI hote haiM // 15 // jIva Adi chaha padArtha haiM / jIvakA guNa caitanya-upayoga hai / deva, manuSya, nAraka, tiryaca Adi usakI aneka paryAyeM haiM // 16 // manuSya-paryAyase maraNa pAnevAlA jIva, deva athavA anya kisI sthAnameM utpanna hotA hai / parantu donoM jagaha jIvatva to dhruva hI rahatA hai| usakA nAza hokara usase anya kucha utpanna nahIM hotA // 17 // jo jIva utpanna huA thA, usI jIvakA nAza hotA hai| vastutaH to vaha jIva na to utpanna hotA hai aura na usakA nAza hI hotA hai / utpanna aura nAza to deva aura manuSya paryAyakA hI hotA hai // 18 // isa taraha satkA vinAza aura asat jIvakI utpatti hotI hai / jIvako jo deva manuSya Adi paryAya hotI haiM ve gatinAma karmase hI hotI haiM // 19 // jIvane jJAnAvaraNIya Adi karmabhAvoMko sudRr3harUpase-atizaya gAdarUpase--bA~dha rakhA hai| unakA abhAva karanese abhUtapUrva siddhapada milatA hai // 20 // isa taraha guNa-paryAyasahita jIva bhAva, abhAva, bhAvAbhAva aura abhAva-bhAvase saMsArameM paribhramaNa karatA hai // 21 // jIva, pudgalasamUha, AkAza tathA bAkIke astikAya kisIke bhI banAye hue nahIM--ve svarUpase hI astitva-svabhAvAle haiM, aura lokake kAraNabhUta haiM // 22 // satA svabhAvavAle jIva aura pudgalake parivartanase utpanna jo kAla hai, use nizcayakAla kahA hai // 23 // vaha kAla pA~ca varNa, pA~ca rasa, do gaMdha, aura ATha sparzase rahita hai, agurulaghu guNase sahita hai, amUrta hai aura vartanA lakSaNase yukta hai // 24 // ___* samaya, nimeSa, kASThA, kalA, nAlI, muhUrta, divasa, rAtri, mAsa, Rtu, aura saMvatsara Adi kAla vyavahArakAla hai // 25 // kAlake kisI bhI parimANa (mApa) ke binA bahukAla aura alpakAlakA bheda nahIM bana sktaa| tathA usakI maryAdA pudgala dravyake binA nahIM hotI, isa kAraNa kAlakA pudgala dravyase utpanna honA kahA jAtA hai // 26 // ... jIvatvayukta, jJAtA, upayogasahita, prabhu, kartA, bhoktA, dehake pramANa, nizcayanayase amUrta, aura karmAvasthAmeM mUrta ye jIvake lakSaNa haiM // 27 // karma-malase sarva prakArase mukta honese, Urcalokake aMtako prApta hokara, vaha sarvajJa sarvadazI jIva indriyase para anaMtasukhako prApta karatA hai // 28 // maMda gatise calanevAle pula-paramANukI jitanI deramai atisUkSma cAla ho, use samaya kahate hai| jitane samayamai maitrake palaka khule use nimeSa kahate haiN| asaMkhyAta samayoMkA eka nimeSa hotA hai| pandaraha nimeSoMkI eka kAma hotI hai| bIsa kAThAoMkI eka kalA hotI hai| kucha adhika bIsa kalAoMkI eka nAbI athavA paTikA hotI hai| yo paThikAkA eka muhUrta hotA hai| tIsa muhUrtakA eka dina-rAta hotA hai| anuvaadk..| Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 659 70. paMcAstikAya ] vividha patra mAdi saMgraha-30yA~ varSa apane svAbhAvika bhAvoMke kAraNa AtmA sarvajJa aura sarvadazI hotI hai, aura apane karmoMse mukta honese vaha anaMta sukhako pAtI hai // 29 // bala, indriya, Ayu aura zvAsocvAsa ina cAra prANoMse jo bhUtakAlameM jIvita thA, vartamAnakAlameM jIvita hai, aura bhaviSyakAlameM jIvita rahegA, vaha jIva hai // 30 // anaMta agurulaghu guNoMse nirantara pariNamanazIla anaMta jIva haiN| ve jIva asaMkhyAta. pradezapramANa haiN| unameM kitane hI jIvoMne loka-pramANa avagAhanAko prApta kiyA hai // 31 // kitane hI jIvoMne usa avagAhanAko prApta nahIM kiyA / midhyAdarzana kaSAya aura yogasahita anaMta saMsArI jIva haiN| unase rahita anaMta siddhajIva haiM // 32 // jisa prakAra padmarAga maNiko dUdhameM DAla denese vaha dUdhake pariNAmakI taraha bhAsata hotI hai, usI taraha dehameM sthita AtmA. mAtra deha-pramANa hI prakAzaka hai, arthAt AtmA deha-vyApaka hai // 33 // jisa taraha eka kAyAmeM sarva avasthAoMmeM vahIkA vahI jIva rahatA hai, usI taraha sarvatra saMsAraavasthAoMmeM bhI vahIkA vahI jIva rahatA hai / adhyavasAyavizeSase hI karmarUpI rajomalase vaha jIva malina hotA hai // 34 // .. jinake prANa-dhAraNa karanA bAkI nahIM rahA hai-jinake usakA sarvathA abhAva ho gayA haive dehase bhinna aura vacanase agocara siddha jIva haiM // 35 // vAstavameM dekhA jAya to siddhapada utpanna nahIM hotA, kyoMki vaha kisI dUsare padArthasa utpanna honevAlA kArya nahIM hai| isI taraha vaha kisIke prati kAraNabhUta bhI nahIM hai, kyoMki usakI anya kisI saMbaMdhase pravRtti nahIM hotI // 36 // yadi mokSameM jIvakA astitva hI na ho to phira zAzvata, azAzvata, bhavya, abhavya, zUnya, azUnya, vijJAna aura avijJAna ye bhAva hI kisake hoM // 37 // . koI jIva karmake phalakA vedana karate haiN| koI jIva karma-saMbaMdhake kartRtvakA vedana karate haiM; aura koI jIva mAtra zuddha jJAnake hI svabhAvakA vedana karate haiM isa taraha vedakabhAvase jIvoMke tIna bheda haiM // 38 // __ sthAvarakAyika jIva apane apane kiye hue karmoke phalakA vedana karate haiM / trasa jIva karmabaMdhacetanAkA vedana karate haiM; aura prANoMse rahita atIndriya jIva zuddhajJAna cetanAkA vedana karate haiM // 39 // jJAna aura darzanake bhedase upayoga do prakArakA hai| use jIvase sarva kAlameM abhinna samajhanA cAhiye // 40 // .. .. . mati, zruta, avadhi, manaHparyava, aura kevalake bhedase jJAnake pA~ca bheda haiM / kumati, kuzruta aura vibhaMga ye ajJAnake tIna bheda haiM / ye saba jJAnopayogake bheda haiM // 11 // ... cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura avinAzI anaMta kevaladarzana ye darzanopayogake cAra bheda haiM // 12 // .... AtmA kucha, bAna guNake saMbaMdhase bAnI hai, yaha bAta nahIM hai / paramArthase to donoMkI abhinnatA hI hai||43||.............. ... ... .............. . . Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [700 paMcAstikAya / padi dravya bhinna ho aura guNa minna ho, to eka dravyake anaMta dravya ho jaoNya, athavA dravyakA hI abhAva ho jAya // 14 // - dravya aura guNa abhinnarUpase rahate hai-donoM meM pradezabheda nahIM hai| unameM aisI ekatA hai ki dravyake nAzase guNakA nAza ho jAtA hai, aura guNake nAzase dravyakA nAza ho jAtA hai // 15 // - vyapadeza (kathana), saMsthAna, saMkhyA aura viSaya ina cAra prakArakI vivakSAoMse dravya aura guNake aneka bheda ho sakate haiM, parantu paramArthanayase to ina cAroMkA abheda hI hai // 46 // - jisa taraha kisI puruSake pAsa yadi dhana ho to vaha dhanavAna kahA jAtA hai, usI taraha AtmAko jJAna honese vaha jJAnavAna kahI. jAtI hai| isa taraha tattvajJa puruSa bheda-abhedake svarUpako donoM prakAroM se jAnate haiM // 17 // ... yadi AtmA aura jJAnakA sarvathA bheda ho to phira donoM acetana hI ho jaoNya-yaha vItarAga sarvajJakA siddhAnta hai // 18 // : yadi aisA mAneM ki jJAnakA saMbaMdha honese hI AtmA jJAnI hotI hai, to phira AtmA aura ajJAna (jaDatva ) donoM eka hI ho jAyage // 49 // . samavRttiko samavAya kahate haiM / vaha apRthakbhUta aura ayutasiddha hai, isaliye vItarAgiyoMne dravya aura guNake saMbaMdhako ayutasiddha kahA hai // 50 // . paramANuke varNa, rasa, gaMdha aura sparza ye cAra guNa pudgaladravyase abhinna haiM / vyavahArase hI ve pudgala dravyase bhinna kahe jAte haiM // 51 // isI taraha darzana aura jJAna bhI jIvase abhinna haiM / vyavahArase hI unakA AtmAse bheda kahA jAtA hai // 52 // AtmA ( vasturUpase ) anAdi-anaMta hai, aura saMtAnakI apekSA sAdi-sAMta hai, isI taraha vaha sAdi-anaMta bhI hai / pA~ca bhAvAkI pradhAnatAse hI ve saba bhaMga hote haiN| sattArUpase to jIva dravya anaMta haiM // 53 // isa taraha satkA vinAza aura asat jIvakA utpAda paraspara viruddha hone para bhI, jisa taraha avirodharUpase siddha hotA hai, usa taraha sarvajJa vItarAgane kahA hai||| 54 // : nAraka, tiryaca, manuSya aura deva ye nAmakarmakI prakRtiyA~ satkA vinAza aura asatbhAvakA utpAda karatI haiM // 55 // udaya, upazama, kSaya, kSayopazama aura pAriNAmika bhAvoMse jIvake guNoMkA bahuta vistAra hai // 56 // . dravyakarmakA nimitta pAkara udaya Adi bhAvoMse jIva pariNamana karatA hai, aura bhAvakarmakA nimitta pAkara dravyakarma pariNamana karatA hai; dravyabhAva karma eka dUsareke bhAvake kartA nahIM hai, tathA ve kisI kartAke binA nahIM hote // 57 // .. saba apane apane svabhAvake karcA hai usI taraha AtmA bhI apane hI bhAvakI kartA hai; AtmA pudgalakarmako karcA nahIM hai-ye vItarAgake vAkya samajhane cAhiye // 58 // :: . Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 661 70. paMcAstikAya ] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa yadi karma hI karmakA kartA ho, aura AtmA hI AtmAkI kartA ho, to phira usa karmake phalakA bhoga kauna karegA ! aura karma apane phalako kise degA ! // 59 // karma apane svabhAvake anusAra yathArtha pariNamana karatA hai, aura jIva apane svabhAvake anusAra bhAvakarmakA kartA hai // 60 // sampUrNa loka pudgala-samUhoMse-sUkSma aura bAdara vividha prakArake anaMta skaMdhoMse-atizaya gAdarUpase bharA huA hai // 61 // ___AtmA jisa samaya apane bhAvakarmarUpa svabhAvako karatI hai, usa samaya vahA~ rahanevAle pudgalaparamANu apane svabhAvake kAraNa dravyakarmabhAvako prApta hote haiM, tathA paraspara ekakSetra avagAharUpase atizaya gAdarUpa ho jAte haiM // 62 // __ koI kartA na honepara bhI, jisa taraha pudgaladravyase aneka skaMdhoMkI utpatti hotI hai, usI taraha pudgaladravya karmarUpase svAbhAvikarUpase hI pariNamana karatA hai, aisA jAnanA cAhiye // 63 // . jIva aura pudgala-samUha paraspara majabUtarUpase saMbaddha haiN| yathAkAla udaya Anepara usase jIva sukha-duHkharUpa phalakA vedana karatA hai // 64 // ___isa kAraNa jIva karmabhAvakA kartA hai, aura bhoktA bhI vahI hai / vedakabhAvake kAraNa vaha karmaphalakA anubhava karatA hai // 65 // ___ isa taraha AtmA apane bhAvase hI kartA aura bhoktA hotI hai / mohase cAroM orase AcchAdita yaha jIva saMsArameM paribhramaNa karatA hai // 66 // (mithyAtva ) mohakA upazama honese athavA kSaya honese, vItarAga-kathita mArgako prApta dhIra zuddha jJAnAcAravaMta jIva nirvANapurIko gamana karatA hai // 67 // eka prakArase, do prakArase, tIna prakArase, cAra gatiyoMke bhedase, pA~ca guNoMkI mukhyatAse, chaha kAyake bhedase, sAta bhaMgoMke upayogase, ATha guNa athavA ATha karmoMke bhedase, nava tattvoMke bhedase aura daza sthAnakase jIvakA nirUpaNa kiyA gayA hai // 68-69 // prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAgabaMdha aura pradezabaMdhase sarvathA mukta honese jIva Urdhvagamana karatA hai| saMsAra athavA karmAvasthAmeM jIva vidizAko chor3akara anya dizAoMmeM gamana karatA hai // 70 // skaMdha, skaMdhadeza, skaMdhapradeza, aura paramANu isa taraha pudgala-astikAyake cAra bheda jAnane cAhiye // 71 // sakala samasta lakSaNavAleko skaMdha, usake Adhe bhAgako deza, usake Adhe bhAgako pradeza, aura jisakA koI bhAga na ho sake, use paramANu kahate haiM // 72 // bAdara aura sUkSma pariNamanako prApta skaMdhoMmeM pUraNa ( bar3hanA ) aura galana (kama honA) svabhAva honeke kAraNa paramANu pudgalake nAmase kahA jAtA hai| usake chaha bheda haiM, usase trailokya utpanna hotA hai // 73 // .. sarva skaMdhoMkA jo sabase antima bheda kahA hai vaha paramANu hai / vaha sada, asat, eka, avimAgI aura marta hotA hai // 7 // . . . . . . Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [7.. paMcAstikAya jo vivakSAse mUrta hai aura cAra dhAtuoMkA kAraNa hai, use paramANu samajhanA cAhiye / vaha pariNamana-svabhAvase yukta hai, svayaM zabdarahita hai parantu zabdakA kAraNa hai // 75 // skaMdhase zabda utpanna hotA hai / anaMta paramANuoMke milApa (saMghAta ) ke samUhako skaMdha kahate haiN| ina skaMdhoMke paraspara sparza honese ( saMbaddha honese ) nizcayase zabda utpanna hotA hai // 76 // vaha paramANu nitya hai, apane rUpa Adi guNoMko avakAza (Azraya ) pradAna karatA hai, svayaM ekapradezI honese eka pradeza ke bAda avakAzako prApta nahIM hotA, dUsare dravyako (AkAzakI taraha) avakAza pradAna nahIM karatA, skaMdhake bhedakA kAraNa hai, skaMdhake khaMDakA kAraNa hai, skaMdhakA kartA hai aura kAlake parimANa (mApa) aura saMkhyA (gaNanA) kA hetu hai // 77 // ___ jo eka rasa, eka varNa, eka gaMdha aura do sparzase yukta hai, zabdakI utpattikA kAraNa hai, eka pradezAtmaka zabdarahita hai, jisakA skaMdharUpa pariNamana honepara bhI jo usase bhinna hai, use paramANu samajhanA cAhiye // 78 // jo indriyoMdvArA upabhogya haiM, tathA kAyA mana aura karma Adi jo jo anaMta amUrta padArtha haiM, una sabako pudgaladravya samajhanA cAhiye // 79 // dharmAstikAya dravya arasa, avarNa, agaMdha, azabda aura asparza hai, sakala loka-pramANa hai, tathA akhaMDa, vistIrNa aura asaMkhyAta pradezAtmaka hai // 80 // vaha niraMtara anaMta agurulaghu guNarUpase pariNamana karatA hai, gati-kriyAyukta padArthoko kAraNabhUta hai, svayaM kAryarahita hai, arthAt vaha dravya kisIse bhI utpanna nahIM hotA // 81 // jisa taraha machalIko gamana karanemeM jala. upakAraka hotA hai, usI taraha jo jIva aura pudgala dravyakI gatikA upakAra karatA hai, use dharmAstikAya samajhanA cAhiye // 82 // jaise dharmAstikAya dravya hai, usI taraha adharmAstikAya bhI svataMtra dravya hai / vaha pRthvIkI taraha sthiti-kriyAyukta jIva aura pudgalako kAraNabhUta hai // 83 // . dharmAstikAya aura adharmAstikAyase loka alokakA vibhAga hotA hai| ye dharma aura adharma dravya apane apane pradezoMkI apekSA jude jude haiM, svayaM halana-calana kriyAse rahita haiM, aura lokapramANa haiM // 84 // dharmAstikAya kucha jIva aura pudgalako svayaM calAtA hai, yaha bAta nahIM hai / parantu jIva pudgala svayaM hI gati karate haiM, vaha unheM kevala sahAyakamAtra hotA hai // 85 // jo saba jIvoMko aura zeSa pudgaloMko sampUrNa avakAza pradAna karatA hai, use lokAMkAza kahate haiM // 86 // jIva, pudgalasamUha, dharma aura adharmadravya lokase abhinna haiM, arthAt ve. lokameM hI hai-lokake bAhara nahIM haiM / AkAza lokase bhI bAhara hai, aura vaha anaMta hai, use aloka kahate haiM // 87 // .. yadi AkAza gamana aura sthitikA kAraNa hotA, to dharma aura adharma dravyake abhAvake kAraNa siddhabhagavAnkA alokameM bhI gamana ho jAtA // 88 // isa kAraNa sarvajJa vItarAgadevane siddhamagavAnkA sthAna urcalokake aMtameM batAyA hai| isa kAraNa bhAkAzako gamana aura khAnakA kAraNa nahIM samajhanA cAhiye / 89... IN Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 paMcAstikAya] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa / ". yadi gamana athavA sthAnakA hetu AkAza hotA, to alokakI hAni ho jAtI aura lokake aMtakI vRddhi ho jAtI // 90 // ___isa kAraNa dharma aura adharma dravya hI gamana aura sthitike kAraNa haiM, AkAza nahIM / isa taraha sarvajJa vItarAgane zrotA jIvoMko lokake svabhAvakA varNana kiyA hai // 91 // dharma, adharma aura lokAkAza apRthakbhUta ( eka kSetrAvagAhI ) aura sadRza pariNAmavAle haiM / ye tInoM dravya nizcayase pRthak pRthak upalabdha hote haiM, aura apanI apanI sattAse rahate haiN| isa taraha inameM ekatA aura anekatA donoM haiM // 92 // . . AkAza, kAla, jIva, dharma aura adharma dravya amUrta haiM, aura pudgala dravya mUrta hai / unameM jIva dravya cetana hai // 93 // jisa taraha jIva aura pudgala eka dUsareko kriyAke sahAyaka haiM, usa taraha dUsare dravya sahAyaka nahIM haiN| jIva pudgaladravyake nimittase kriyAvAna hotA hai / kAlake kAraNa pudgala aneka skaMdharUpase pariNamana karatA hai // 94 // . . jIvako jo indriya-grAhya viSaya hai vaha pudgaladravya mUrta hai, bAkIke saba amUrta haiN| mana apane vicArake nizcitarUpase donoMko jAnatA hai / / 95 // . kAla pariNAmase utpanna hotA hai| pariNAma kAlase utpanna hotA hai| donoMkA aisA hI svabhAva hai| nizcayakAlase kSaNabhaMgurakAla hotA hai // 96 // . kAla zabda apane astitvakA bodhaka haiN| usameM eka nitya hai aura dUsarA utpAda aura vyayavAlA hai // 97 // . .. kAla, AkAza, dharma, adharma aura pudgala tathA jIva ina sabakI dravya saMjJA hai| kAlakI astikAya saMjJA nahIM hai // 98 // isa prakAra nigraMthake pravacanake rahasyabhUta isa paMcAstikAyake svarUpake saMkSipta vivecanako yathArtharUpase jAnakara, jo rAga-dveSase mukta hotA hai vaha sarva duHkhoMse mukta ho jAtA hai // 99 // . isa paramArthako jAnakara jisane mohakA nAza kara diyA hai, jisane rAga-dveSako zAMta kara diyA hai, vaha jIva saMsArakI dIrgha paramparAkA nAza karake zuddha AtmapadameM lIna hotA hai // 10 // . iti paMcAstikAya prathama adhyAya. OM jinAya namaH-namaH zrIsadagurave. - mokSake kAraNa zrIbhagavAnmahAvIrako bhaktipUrvaka namaskAra karake usa bhagavAnke kahe hue padArthoke bhedarUpa mokSake mArgako kahatA huuN||1|| . . ... darzana jJAna tathA rAga-dveSarahita cAritra, aura samyakbuddhi jise prApta huI hai, aise bhavya jIvako mokSamArga hotA hai // 2 // .. tatvArthakI pratIti samyaktva hai| una bhAvoMkA jAnanA jJAna hai; aura viSaya-mArgake prati zAMtabhAva honA cAritra hai||3|| Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 zrImad rAjacandra [700 paMcAstikAya jIva, ajIva, puNya, pApa, Azrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye nau padArtha haiM // 4 // jIva do prakArake hote haiM:-saMsArI aura asaMsArI / donoMkA lakSaNa caitanyopayoga hai / saMsArI jIva dehasahita aura asaMsArI deharahita hote haiM // 5 // pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati ye jIvoMse yukta haiM / ina jIvoMko mohakI prabalatA rahatI hai, aura unheM sparzana indriyake viSayakA jJAna maujUda rahatA hai // 6 // unameM tIna prakArake jIva sthAvara haiM / alpa yogavAle agnikAya aura vAyukAya jIva trasa haiM / una sabako manake pariNAmase rahita ekendriya jIva samajhanA cAhiye // 7 // ye pA~coM prakArake jIva mana-pariNAmase rahita aura ekendriya haiM, aisA sarvajJane kahA hai // 8 // jisa taraha aNDemeM pakSIkA garbha bar3hatA hai, jisa taraha manuSyake garbhameM mUrchAgata avasthA honepara bhI jIvatva maujUda hai, usI taraha ekendriya jIvoMko bhI samajhanA cAhiye // 9 // zaMbUka, zaMkha, sIpa, kRmi ityAdi jo jIva rasa aura sparzako jAnate haiM, unheM do indriya jIva samajhanA cAhiye // 10 // na~, makar3I, cIMTI, bicchU ityAdi, aura aneka prakArake dUsare bhI jo kIr3e rasa sparza aura gaMdhako jAnate haiM, unheM tIna indriya jIva samajhanA cAhiye // 11 // * * DA~sa, macchara, makkhI, bhramarI, bhramara, pataMga ityAdi jo rUpa, rasa, gaMdha aura sparzako jAnate haiM, unheM cAra indriya jIva samajhanA cAhiye // 12 // deva, manuSya, nAraka, tithaMca (jalacara, sthalacara aura khecara ) ye varNa, rasa, sparza, gaMdha aura zabdako jAnate haiM / ye balavAna pA~ca indriyoMvAle jIva haiM // 13 // . devatAoMke cAra nikAya hote haiM / manuSya karma aura akarmabhUmike bhedase do prakArake haiM / tiryaca aneka prakArake haiN| nArakI jIvoMkI jitanI pRthivI-yoniyA~ haiM, utanI hI unakI jAtiyA~ haiM // 14 // pUrvameM bA~dhI huI Ayuke kSINa ho jAnese jIva gati nAmakarmake kAraNa Ayu aura lezyAke vaza hokara dUsarI dehameM jAtA hai // 15 // __ isa taraha dehAzrita jIvoMke svarUpake vicArakA nirNaya kiyaa| unake bhavya aura abhavyake bhedase do bheda haiM / deharahita siddhabhagavAn haiM // 16 // jo saba kucha jAnatA hai, dekhatA hai, duHkhakA nAza karake sukhakI icchA karatA hai, zubha aura azubha karma karatA hai aura usake phalako bhogatA hai, vaha jIva hai // 17 // AkAza, kAla, pudgala aura dharma adharma dravyameM jIvatva guNa nahIM hai, unheM acetana kahate haiM; aura jIvako sacetana kahate haiM // 18 // . sukha-duHkhakA vedana, hitameM pravRtti, ahitameM bhIti, ye tInoM kAlameM jise nahIM haiM, use sarvajJa mahAmuni ajIva kahate haiM // 19 // saMsthAna, saMghAta, varNa, rasa, sparza, gaMdha aura zabda isa taraha pudgaladravyase utpanna honevAlI aneka guNa-paryAya haiM // 20 // Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 paMcAstikAya] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 665 arasa, arUpa, agaMdha, azabda, anirdiSTa saMsthAna, aura vacanake agocara jisakA caitanya guNa hai, vaha jIva hai // 21 // jo nizcayase saMsArameM sthita jIva hai, usake do prakArake pariNAma hote haiM / pariNAmase karma utpanna hotA hai, aura usase acchI aura burI gati hotI hai // 22 // gatikI prAptise deha utpanna hotI hai, dehase indriyA~ aura indriyoMse viSaya grahaNa hotA hai, aura usase rAga-dveSa utpanna hote haiM // 23 // saMsAra-cakravAlameM una bhAvoMse paribhramaNa karate hue jIvoMmeM kisI jIvakA saMsAra anAdi-sAMta hai, aura kisIkA anAdi-anaMta hai-aisA bhagavAn sarvajJane kahA hai // 24 // jisake bhAvoMmeM ajJAna, rAga, dveSa aura cittakI prasannatA rahatI hai, usake zubha-azubha pariNAma hote haiM // 25 // jIvako zubha pariNAmase puNya hotA hai, aura azubha pariNAmase pApa hotA hai / usase zubhAzubha pudgalake grahaNarUpa karmAvasthA prApta hotI hai // 26 // tRSAturako, kSudhAturako, rogIko athavA anya kisI duHkhI cittavAle jIvako, usake duHkha dUra karaneke upAyakI kriyA karaneko anukaMpA kahate haiM // 27 // jIvako krodha, mAna, mAyA, aura lobhakI miThAsa kSubhita kara detI hai, aura vaha pApa-bhAvakI utpatti karatI hai // 28 // bahuta pramAdavAlI kriyA, cittakI malinatA, indriyake viSayoMmeM lubdhatA, dUsare jIvoMko duHkha denA, unakI nindA karanI ityAdi AcaraNoMse jIva pApAzrava karatA hai // 29 // cAra saMjJAyeM, kRSNa Adi tIna lezyAyeM, indriyAdhInatva, Arta aura raudra dhyAna, aura duSTabhAvavAlI kriyAoMmeM moha honA-yaha bhAvapApAzrava hai // 30 // jIvako, indriyA~ kaSAya aura saMjJAkA jaya karanevAlA kalyANakArI mArga jisa kAlameM rahatA hai, usa kAlameM jIvako pApAzravarUpa chidrakA nirodha ho jAtA hai, aisA jAnanA cAhiye // 31 // . jise kisI bhI dravyake prati rAga dveSa aura ajJAna nahIM rahatA, aise sukha-duHkhameM samadRSTike svAmI nirgrantha mahAtmAko zubha-azubha Azrava nahIM hotA // 32 // yogakA nirodha karake jo tapazcaryA karatA hai, vaha nizcayase bahuta prakArake karmoMkI nirjarA karatA hai|| 33 // - jisa saMyamIko jisa samaya yogameM puNya-pApakI pravRtti nahIM hotI, usa samaya use zubha aura azubha karmake kartRtvakA bhI saMvara-nirodha-ho jAtA hai // 34 // jo AtmArthakA sAdhana karanevAlA, saMvarayukta hokara, AtmasvarUpako jAnakara tapa dhyAna karatA hai, vaha mahAtmA sAdhu karma-rajako jhAr3a DAlatA hai // 35 // jise rAga, dveSa, moha aura yogakA vyApAra nahIM rahatA, use zubhAzubha karmako jalAkara bhasma kara denevAlI jyAnarUpI ami pragaTa hotI hai||36|| Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 bhImad rAjacandra [7.. paMcAstikAya jo, darzana-jJAnase bharapUra aura anya dravyake saMsargase rahita aise dhyAnako, nirjarAke hetuse karatA hai, vaha mahAtmA svabhAvasahita hai // 37 // - jo saMvarayukta hokara sarva karmokI nirjarA karatA huA vedanIya aura Ayukarmase rahita hotA hai, vaha mahAtmA usI bhavase mokSa jAtA hai // 38 // jIvakA svabhAva apratihata jJAna-darzana hai| usake abhinnasvarUpa AcaraNa karaneko ( zuddha nizcayamaya sthira svabhAvako ) sarvajJa vItarAgadevane nirmala cAritra kahA hai // 39 // vastutaH AtmAkA svabhAva nirmala hI hai; parantu guNa aura paryAyayukta hokara usane para-samaya pariNAmase anAdise pariNamana kiyA hai, isaliye vaha anirmala hai| yadi vaha AtmA sva-samayako prApta kara le to karma-baMdhase rahita ho jAya // 40 // jo para-dravyameM zubha athavA azubha rAga karatA hai, vaha jIva sva-cAritrase bhraSTa hotA hai, aura vaha para-cAritrakA AcaraNa karatA hai, aisA samajhanA cAhiye // 41 // jisa bhAvase AtmAko puNya aura pApa-AzravakI prApti ho, usameM pravRtti karanevAlI AtmA para-cAritrameM AcaraNa karatI hai, aisA vItarAga sarvajJane kahA hai // 42 // jo sarva saMgase mukta hokara, abhinnarUpase Atma-svabhAvameM sthita hai, nirmala jJAtA draSTA hai, vaha jIva sva-cAritrakA AcaraNa karanevAlA hai // 43 // para-dravyameM bhAvase rahita, nirvikalpa jJAna-darzanamaya pariNAmayukta jo AtmA hai, vaha sva-cAritra AcaraNa hai // 44 // jise samyaktva, AtmajJAna, rAga-dveSase rahita cAritra aura samyakbuddhi prApta ho gaI hai, aise bhavya jIvako mokSamArga hotA hai // 45 // tattvArthameM pratIti honA samyaktva hai / tattvArthakA jJAna honA jJAna hai; aura viSayake mohayukta mArgake prati zAMtabhAva honA cAritra hai // 46 // dharmAstikAya Adike svarUpakI pratIti honA samyaktva hai, bAraha aMga aura caudaha pUrvakA jAnanA jJAna hai, tathA tapazcaryA AdimeM pravRtti karanA vyavahAra mokSamArga hai // 17 // jahA~ samyagdarzana Adise ekAprabhAvako prApta AtmA, eka AtmAke sivAya anya kucha bhI nahIM karatI, kevala abhinna AtmAmaya hI rahatI hai, vahA~ sarvajJa vItarAgane nizcaya mokSamArga kahA hai // 48 // jo AtmA Atma-svabhAvamaya jJAna-darzanakA abhedarUpase AcaraNa karatI hai, vaha svayaM hI nizcaya jJAna darzana aura cAritra hai|| 19 // jo isa sabako jAnegA aura dekhegA, vaha anyAbAdha sukhakA anubhava kregaa| ina bhAvoMkI pratIti bhavyako hI hotI hai, abhavyako nahIM hotI // 50 // darzana jJAna aura cAritra yaha mokSamArga hai; usake sevana karanese mokSakI prApti hotI hai, aura (amaka kAraNase) usase baMdha bhI hotA hai, aisA muniyoMne kahA hai // 51 // ahaMta, siddha, caitya, pravacana, gaNa aura jJAnameM bhaktisaMpanna jIva bahuta puNyakA upArjana karatA hai, parantu vaha saba kokA kSaya nahIM karatA // 52 // Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7.1,702] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa jisake hRdayameM para-dravyake prati aNumAtra bhI rAga rahatA hai, vaha yadi saba AgamoMkA jAnanevAlA ho to bhI vaha sva-samayako nahIM jAnatA, aisA jAnanA cAhiye // 53 // isaliye saba icchAoMse nivRtta hokara niHsaMga aura nirmamatva hokara jo siddhasvarUpakI bhakti karatA hai vaha nirvANako prApta hotA hai // 54 // parameSThIpadameM jise tattvArthakI pratItipUrvaka bhAkti hai, aura jisakI buddhi nigraMtha-pravacanameM rucipUrvaka praviSTa huI hai, tathA jo saMyama-tapasahita AcaraNa karatA hai, use mokSa kucha bhI dUra nahIM hai // 55 // jo ahaMtakI, siddhakI, caityakI aura pravacanakI bhaktisahita tapazcaryA karatA hai, vaha niyamase devalokako prApta karatA hai // 56 // isa kAraNa icchAmAtrakI nivRtti kro| kahIM bhI kiMcinmAtra bhI rAga mata kro| kyoMki vItarAga bhava-sAgarako pAra ho jAtA hai // 57 // . maiMne pravacanakI bhaktise utpanna preraNAse, mArgakI prabhAvanAke liye, pravacanake rahasyabhUta paMcAstikAyake saMgraharUpa isa zAstrakI racanA kI hai // 58 // iti paMcAstikAya samApta. jina AcArya. 701 vavANIA, phAlguna vadI 11 // maMgala 1953 saMvat 1953 ko phAlguna vadI 12 bhaumavAra mukhya siddhAMta paddhati dharma. zAMtarasa ahiMsA mukhya. liMgAdi vyavahAra jinamudrA-sUcaka. matAMtara samAveza zAMtarasa pravahana anyako dharmaprApti. loka Adi svarUpa saMzayakI nivRtti-samAdhAna. jina / pratimA kAraNa. kucha gRha-vyavahArako zAMta karake parigRha Adi kAryase nivRtta honA cAhiye / apramatta guNasthAnataka pahu~canA cAhiye / sarvathA bhUmikAkA sahajapariNAmI dhyAna jina 702 vavANIA, phAlguna vadI 12 bhauma. 1953 zrImadrAjacandra-sva-AtmavazA prakAza ahA ! isa dinako dhanya hai, jo apUrva zAnti jAgrata huI hai / dasa varSako avasthAmeM yaha dhArA ullasita huI aura udaya karmakA garva dUra ho gayA / ahA ! isa dinako dhanya hai // 1 // 702 ghanya re divasa mA aho, jAgI je re zAMti apUrva hai, . * daza varSe re pAya ulasI, maTyo udaya karmano garva re / panya0 // 1 // Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 zrImad rAjacandra - [703 . saMvat unnIsasau ikatAlIsameM apUrva krama prApta huA; aura unnIsasau biyAlisameM adbhuta vairAgyadhArA prakAzita huii| ahA ! isa dinako dhanya hai // 2 // saMvat unnIsasau saiMtAlIsameM zuddha samakitakA prakAza huA; zrutakA anubhava, bar3hatI huI dazA aura nijasvarUpakA bhAsa huaa| ahA ! isa dinako dhanya hai // 3 // isa samaya eka bhayAnaka udaya aayaa| usa udayase parigraha-kAryake prapaMcameM par3anA par3A / jyoM jyoM use dhakkA mArakara bhagAte the, tyoM tyoM vaha ulTA bar3hatA hI jAtA thA aura raMcamAtra bhI kama na hotA thaa| ahA ! isa dinako dhanya hai // 4 // isa taraha yaha dazA kramase bar3hatI calI gii| isa samaya vaha kucha kSINa mAlUma hotI hai / manameM aisA bhAsita hotA hai ki vaha kramase kramase dUra ho jAyagI / ahA ! isa dinako dhanya hai // 5 // jo kAraNapUrvaka manameM satyadharmake uddhAra karanekA bhAva hai, vaha isa dehase avazya hogA aisA nizcaya ho gayA hai / ahA ! isa dinako dhanya hai // 6 // ahA! yaha kaisI apUrva vRtti hai, isase apramattayoga hogA, aura lagabhaga kevalabhUmikAko sparza karake dehakA viyoga hogA / ahA ! isa dinako dhanya hai // 7 // karmakA jo bhoga bAkI rahA hai, use avazya hI bhoganA hai / isa kAraNa eka hI deha dhAraNa karake nijarUpa nijadezako jAU~gA / ahA ! isa dinako dhanya hai // 8 // 703 vavANIA, caitra sudI 3 ravi. 1953 __rahasyadRSTi athavA samiti-vicAra paramabhaktise stuti karanevAleke prati bhI jise rAga nahIM, aura paramadveSase pariSaha-upasarga karanevAleke prati jise dveSa nahIM, usa puruSarUpa bhagavAnko bArambAra namaskAra ho| dveSarahita vRttise pravRtti karanA yogya hai, dhIraja rakhanA cAhiye / ogaNIse ne ekatAlIse, Avyo apUrva anusAra re, ogaNIseM ne betAlIse, adbhuta vairAgya dhAra re / dhanya0 // 2 // ogaNIse ne suDatAlIse, samakita zuddha prakAzyuM re, zruta anubhava vadhatI dazA, nijasvarUpa avabhAsyu re / dhny0||3|| tyA Alyo re udaya kAramo, parigraha kArya prapaMca re, jema jema te haDaselIe, tema vadhe na ghaTe eka raMca re / dhanya0 // 4 // vaSatuM ema ja cAliyu, have dIse kSINa kAI re, krame karIne re te jo, ema bhAse manamAhi re / dhanya0 // 5 // yathAhetu je cittano, satyadharmano uddhAra re, yaze avazya A dehayI, ema thayo niradhAra re / dhanya0 // 6 // AvI apUrva vRtti aho, yaze apramatta yoga re, kevaLa lagabhaga bhUmikA, pIne deha viyogare / dhanya0 // 7 // avazya karmano bhoga cha, bAkI ramo avazeSa re, veSI deha eka ja dhArine, joza kharUpa svadeza re| dhanya0 // 8 // .. Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 703 rahasyadRSTi ] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa / (1) zaMkAH-muni.......'ko AcArAMga par3hate hue zaMkA huI hai ki sAdhuko dIrghazaMkA Adi kAraNoMmeM bhI bahuta sakhta mArgakA prarUpaNa dekhane meM AtA hai, to aisI aisI alpa kriyAoMmeM bhI itanI adhika sakhtI rakhanekA kyA kAraNa hogA! samAdhAnaH-satata antarmukha upayogameM sthiti rakhanA hI nigraMthakA parama dharma hai| eka samaya bhI usa upayogako bahirmukha na karanA cAhiye, yahI nirgrathakA mukhya mArga hai| parantu usa saMyamake liye jo deha Adi sAdhana batAye haiM, unake nirvAhake liye sahaja hI pravRtti bhI honA ucita hai / tathA usa tarahakI kucha bhI pravRtti karate hue upayoga bahirmukha honekA nimitta ho jAtA hai| isa kAraNa usa pravRttike isa taraha grahaNa karanekI AjJA dI hai ki jisase vaha pravRtti antarmukha upayogake prati rahA kare / yadyapi kevala aura sahaja antarmukha upayoga to mukhyatayA kevalabhUmikA nAmake terahaveM guNasthAnameM hI hotA hai; kintu anirmala vicAradhArAkI prabalatAsahita aMtarmukha upayoga to sAtaveM guNasthAnameM bhI hotA hai| vahA~ vaha upayoga pramAdase skhalita ho jAtA hai, aura yadi vaha upayoga vahA~ kucha vizeSa aMzameM skhalita ho jAya to upayogake vizeSa bahirmukha ho jAnese usakI asaMyama-bhAvase pravRtti hotI hai| use na hone deneke liye, aura deha Adi sAdhanoMke nirvAhakI pravRtti bhI aisI hai jo chor3I nahIM jA sakatI isa kAraNa, jisase vaha pravRtti antarmukha upayogase ho sake, aisI adbhuta saMkalanAse usa pravRttikA upadeza kiyA hai| ise pA~ca samitike nAmase kahA jAtA hai| jisa taraha AjJA kI hai usa taraha AjJAke upayogapUrvaka calanA par3e to calanA; jisa taraha AjJA kI hai usa taraha AjJApUrvaka bolanA par3e to bolanA; jisa taraha AjJA kI hai usa taraha AjJAke upayogapUrvaka AhAra Adi grahaNa karanA; jisa taraha AjJA kI hai usa taraha AjJAke upayogapUrvaka vasa Adiko lenA rakhanA; jisa taraha AjJA kI hai usa taraha AjJAke upayogapUrvaka dIrghazaMkA Adi tyAga karane yogya zarIrake malakA tyAga karanA-isa prakAra pravRttirUpa pA~ca samitiyA~ kahIM haiM / saMyamameM pravRtti karaneke jo jo dUsare prakAroMkA upadeza diyA hai, una sabakA ina pA~ca samitiyoMmeM samAveza ho jAtA hai / arthAt jo kucha nigraMthako pravRtti karanekI AjJA kI hai vaha, jisa pravRttikA tyAga karanA azakya hai, usI pravRttiko karanekI AjJA kI hai; aura vaha isa prakArase hI kI hai ki jisa taraha mukhya hetu jo aMtarmukha upayoga hai usameM askhalita bhAva rahe / yadi isI taraha pravRtti kI jAya to upayoga satata jAgrata raha sakatA hai, aura jisa jisa samaya jIvakI jitanI jitanI jJAna-zakti aura vIrya-zakti hai vaha saba apramatta raha sakatI hai| dIrghazaMkA Adi kriyAoMko karate hue bhI jisase apramatta saMyamadRSTi vismRta na ho jAya, isaliye una sakhta kriyAoMkA upadeza kiyA hai, parantu ve satpuruSakI dRSTi binA samajhameM nahIM aatii| yaha rahaspadRSTi saMkSepameM likhI hai, usapara adhikAdhika vicAra karanA cAhiye / kisI bhI kriyAmeM pravRtti karate hue isa dRSTiko smaraNameM rakhanekA lakSa rakhanA yogya hai| jo jo jJAnIkI AjJArUpa kriyAyeM haiM, una saba kriyAoMmeM yadi tathArUpa bhAvase pravRtti kI jAya to vaha apramatta upayoga honekA sAdhana hai / isa Azayayukta isa patrakA jyoM jyoM vizeSa vicAra karoge, tyo tyoM apUrva arthakA upadeza milegaa| Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 bhImad rAjacandra __ [704 (2) hamezA amuka zAstrAdhyayana karaneke pazcAt isa patrake vicAra karanese spaSTa jJAna ho sakatA hai| (3) karmagranthakA bA~cana karanA cAhiye / usake pUre honepara usakA phirase AvRttipUrvaka anuprekSaNa karanA yogya hai| 704 vavANIA, caitra sudI 4, 1953 (1) 1. ekendriya jIvako jo anukUla sparza AdikI avyaktarUpase priyatA hai, vaha maithunasaMjJA hai| 2. ekendriya jIvako jo deha aura dehake nirvAha Adi sAdhanoMmeM avyakta mUrchA hai, vaha pariprahasaMjJA hai / vanaspatikAyika ekendriya jIvoMmeM yaha saMjJA kucha vizeSa vyakta hai / (2) (1) tInoM prakArake samakitameMse cAhe kisI bhI prakArakA samakita AvirbhUta ho, to bhI adhikase adhika pandaraha bhavameM mokSa ho jAtI hai aura yadi samakita honeke pazcAt jIva usakA vamana kara de to use adhikase adhika ardhapudgala-parAvarttanataka saMsArameM paribhramaNa hokara mokSa ho sakatI hai| (2) tIrthakarake nigraMtha, nimrathinI, zrAvaka aura zrAvikA-ina sabako jIva-arjAvakA jJAna thA, isaliye unheM samakita kahA ho, yaha bAta nahIM hai| unameMse bahutase jIvoMko to kevala sacce aMtaraga bhAvase tIrthakarakI aura unake upadeza die hue mArgakI pratIti thI, isa kAraNa bhI unheM samakita kahA hai| isa samakitake prApta karaneke pazcAt jIvane yadi use vamana na kiyA ho to adhikase adhika usake pandaraha bhava hote haiN| siddhAMtameM aneka sthaloMpara yathArtha mokSamArgako prApta satpuruSakI yathArtha pratItise hI samakita kahA hai / isa samakitake utpanna hue binA, jIvako prAyaH jIva aura ajIvakA yathArtha jJAna bhI nahIM hotA / jIva aura ajIvake jJAna prApta karanekA mukhya mArga yahI hai| (3) matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyavajJAna, kevalajJAna, mati ajJAna, zruta ajJAna aura vibhaMgajJAna, ina AThoMko jIvake upayogasvarUpa honese arUpI kahA hai / jJAna aura ajJAna ina donoMmeM "itanA hI mukhya aMtara hai ki jo jJAna samakitasahita hai vaha jJAna hai, aura jo jJAna mithyAtvasahita hai, vaha ajJAna hai; vastutaH donoM hI jJAna haiM / (4) jJAnAvaraNIya karma aura ajJAna donoM eka nahIM haiM / jJAnAvaraNIya karma jJAnako AvaraNasvarUpa hai, aura ajJAna jJAnAvaraNIya karmake kSayopazamasvarUpa arthAt AvaraNa dUra honerUpa hai| (5) ajJAna zabdakA artha sAdhAraNa bhASAmeM jJAnarahita hotA hai-udAharaNake liye jar3a jJAnase rahita kahA jAtA hai; parantu nigraMtha-bhASAmeM to mithyAtvasahita jJAnakA nAma hI ajJAna hai, arthAt usa dRSTise ajJAnako arUpI kahA hai| (6) yahA~ zaMkA ho sakatI hai ki yadi ajJAna arUpI ho to vaha phira siddhameM bhI honA cAhiye / usakA samAdhAna isa prakArase hai:-mithyAtvasahita jJAnako hI ajJAna kahA hai| usameMse mithyAtva naSTa ho jAnese jJAna bAkI baca jAtA hai| vaha jJAna sampUrNa zuddhatAsahita sidabhagavAnmeM gatA Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 704] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 672 hI hai / siddhakA kevalajJAnIkA aura samyakadRSTikA jJAna mithyAtvarahita hai / jIvako mithyAtva bhrAMtisvarUpa hai / usa bhrAMtike yathArtha samajhameM A jAnepara usakI nivRtti ho sakatI hai| mithyAtva dizAkI bhrAMtirUpa hai| (3) jJAna jIvakA svabhAva hai isaliye vaha arUpI hai, aura jJAna jabataka viparItarUpase jAnanekA kArya karatA hai, tabataka use ajJAna hI kahanA cAhiye, aisI nigraMthakI paribhASA hai / parantu yahA~ jJAnake dUsare nAmako hI ajJAna samajhanA caahiye| zaMkAH-yadi jJAnakA hI dUsarA nAma ajJAna ho to jisa taraha jJAnase mokSa honA kahA hai, usI taraha ajJAnase bhI mokSa honI cAhiye / tathA jisa taraha mukta jIvoMmeM jJAna batAyA gayA hai, usI taraha unameM ajJAna bhI kahanA cAhiye / / ___samAdhAnaH-jaise koI DorA gA~Thake par3anese ulajhA huA aura gA~Thake khula jAnese ulajhanarahita kahA jAtA hai; yadyapi dekhA jAya to Dore donoM hI haiM, phira bhI gA~Thake par3ane aura khula jAnekI apekSA hI unheM ulajhA huA aura ulajhanarahita kahA jAtA hai; usI taraha mithyAtvajJAnako ' ajJAna' aura samyagjJAnako 'jJAna' kahA gayA hai| parantu mithyAtvajJAna kucha jar3a hai aura samyagjJAna cetana hai, yaha bAta nahIM hai| jisa taraha gA~ThavAlA DorA aura binA gA~ThakA DorA donoM hI Dore haiM, usI taraha mithyAtvajJAnase saMsAra-paribhramaNa aura samyagjJAnase mokSa hotI hai / jaise yahA~se pUrva dizAmeM dasa kosapara kisI gA~vameM jAneke liye prasthita koI manuSya, yadi dizAke bhramase pUrvake badale pazcima dizAmeM calA jAya, to vaha pUrva dizAvAle gA~vameM nahIM pahu~ca sakatA; parantu isase yaha nahIM kahA jA sakatA ki usane kucha calanerUpa hI kriyA nahIM kI; usI taraha deha aura AtmAke bhinna bhinna honepara bhI, jisane deha aura AtmAko eka samajha liyA hai, vaha jIva deha-buddhise saMsAra-paribhramaNa karatA hai| parantu usase yaha nahIM kahA jA sakatA ki usane kucha jAnanerUpa hI kArya nahIM kiyaa| ukta jIva jo pUrvase pazcimakI ora gayA hai-yaha jisa taraha pUrvako pazcima mAna lenerUpa bhrama hai; usI taraha deha aura AtmAke bhinna bhinna honepara bhI donoMko eka mAnanA bhrama hI hai| parantu pazcimakI ora jAte hue calate huejisa taraha calanerUpa svabhAva to rahatA hI hai, usI taraha deha aura AtmAko eka samajhanemeM bhI jAnanerUpa svabhAva to rahatA hI hai / jisa taraha yahA~ pUrvakI jagaha pazcimako hI pUrva mAna lenerUpa jo bhrama hai vaha bhrama, tathArUpa sAmagrIke milanese samajhameM A jAnese jaba pUrva pUrva samajhameM AtA hai aura pazcima pazcima samajhameM AtA hai, usa samaya dUra ho jAtA hai, aura pathika pUrvakI ora calane lagatA hai usI taraha jisane deha aura AtmAko eka mAna rakkhA hai, vaha sadguru-upadeza Adi sAmagrIke milanepara, jaba yaha bAta yathArtha samajhameM A jAtI hai ki ve donoM bhinna bhinna haiM, usa samaya usakA bhrama dUra hokara AtmAke prati jJAnopayoga hotA hai| jaise bhramameM pUrvako pazcima aura pazcimako pUrva mAna lenepara bhI, pUrva pUrva hI thA aura pazcima pazcima hI thA, kevala bhramake kAraNa hI vaha viparIta bhAsita hotA thA; usI taraha ajJAnameM bhI, deha deha aura AtmA AtmA honepara bhI ve usa taraha bhAsita nahIM hote, yaha viparIta jJAna hai| usake yathArtha samajhanemeM Anepara, bhramake nivRtta ho jAnese deha deha bhAsita hotI hai aura AtmA Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 bhImad rAjavandra [patra 7.5 AtmA bhAsita hotI hai; aura jo jAnanerUpa svabhAva viparIta-bhAvako prApta hotA thA, vaha aba samyakbhAvako prApta hotA hai / jisa taraha vAstavameM dizA-bhrama kucha bhI vastu nahIM hai, aura kevala gamanarUpa kriyAse iSTa gaoNvakI prApti nahIM hotI; usI taraha vAstavameM mithyAtva bhI koI cIja nahIM hai, aura usake sAtha jAnanerUpa svabhAva bhI rahatA hai; parantu bAta itanI hI hai ki sAthameM mithyAtvarUpa bhrama honese nijakharUpabhAvameM parama sthiti nahIM hotI / dizA-bhramake dUra ho jAnese icchita gA~vakI ora phiraneke bAda mithyAtva bhI dUra ho jAtA hai, aura nijasvarUpa zuddha jJAnAtmapadameM sthiti ho sakatI hai, isameM kisI bhI sandehako koI avakAza nahIM hai| 705 vavANIA, caitra sudI 5, 1953 tInoM samakitameMse kisI bhI eka samakitako prApta karanese jIva adhikase adhika pandaraha bhavameM mokSa prApta karatA hai; aura kamase kama use usI bhavameM mokSa hotI hai; aura yadi vaha usa samakitakA vamana kara de to vaha adhikase adhika ardhapudgala-parAvartana kAlataka saMsAra-paribhramaNa karake mokSa prApta karatA hai| samakita prApta karaneke pazcAt adhikase adhika ardhapudgala-parAvartana saMsAra hotA hai| yadi kSayopazama athavA upazama samakita ho to jIva usakA vamana kara sakatA hai, parantu yadi kSAyika samakita ho to usakA vamana nahIM kiyA jAtA / kSAyikasamakitI jIva usI bhavase mokSa prApta karatA hai; yadi vaha adhika bhava kare to tIna bhava karatA hai, aura kisI jIvakI apekSA to kabhI cAra bhava bhI hote haiN| yugaliyoMkI Ayuke baMdha honeke pazcAt yadi kSAyika samakita utpanna huA ho to cAra bhava hone saMbhava haiM-prAyaH kisI jIvako hI aisA hotA hai| bhagavAnke tIrthakara nigraMtha, nigraMthinI, zrAvaka aura zrAvikAko kucha sabako hI jIva-ajIvakA jJAna thA, aura isa kAraNa unheM samakita kahA hai, yaha zAstrakA abhiprAya nahIM hai| unameMse bahutase jIvoMko to, 'tIrthakara sacce puruSa haiM, sacce mokSamArgake upadeSTA haiM, aura ve jisa taraha kahate haiM mokSamArga usI taraha hai, ' aisI pratItise, aisI rucise, zrItIrthakarake Azrayase aura nizcayase samakita kahA gayA hai / aisI pratIti, aisI ruci aura aise AzrayakA tathA aisI AjJAkA jo nizcaya hai, vaha bhI eka tarahase jIva ajIvakA jJAna hI hai| 'puruSa sace mile haiM aura unakI pratIti bhI aisI saccI huI hai ki jisa taraha ye paramakRpAla kahate haiM, mokSamArga usI taraha hai-mokSamArga usI taraha ho sakatA hai, usa puruSake lakSaNa Adi bhI vItarAgatAkI siddhi karate haiM / tathA jo vItarAga hotA hai vaha puruSa yathArtha vaktA hotA hai, aura usI puruSakI pratItise mokSamArga svIkAra kiyA jA sakatA hai' aisI suvicAraNA bhI eka tarahase gauNarUpase jIva-ajIvakA hI jJAna hai| ___ usa pratItise, usa rucise aura usa Azrayase bAdameM jIvAjIvakA spaSTa vistArasahita anukramase jJAna hotA hai / tathArUpa puruSakI AjJAkI upAsanA karanese, rAga-dveSakA kSaya hokara vatirAgadazA hotI hai / tadhArUpa satpuruSakA pratyakSa yoga hue binA yaha samakita honA kaThina hai| hA~, usa puruSake vacanarUpa zAstroMse pUrvameM ArAdhaka kisI jIvako samakita honA saMbhava hai, athavA koI koI bhAcArya pratyakSarUpase usa vacanake kAraNase kisI jIvako samakita prApta karAte haiN| Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 706,707] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 673 .706 vavANIA, caitra sudI 6 budha. 1953 vezabhUSAmeM UparakI caTaka-maTaka na rakhate hue yogya sAdagIse rahanA hI acchA hai| caTakamaTaka rakhanese koI pA~casauke vetanake pA~casau eka nahIM kara sakatA, aura yogya sAdagIse rahanese koI pA~casauke cArasau ninyAnaveM nahIM kara sakatA / (2) dharmakA laukika bar3appana, mAna-mahatvakI icchA, yaha dharmakA droharUpa hai / dharmake bahAne anArya dezameM jAne athavA sUtra Adike bhejanekA niSedha karanevAle-nagArA bajAkara niSedha karanevAle jahA~ apane mAna-mahatva bar3appanakA savAla AtA hai vahA~, isI dharmako Thokara mArakara, isI dharmapara paira rakhakara isI niSedhakA niSedha karate haiM, yaha dharmadroha hI hai| unheM dharmakA mahattva to kevala bahAnerUpa hai, aura svArthasaMbaMdhI mAna AdikA savAla hI mukhya savAla hai--yaha dharmadroha hI hai| * vIracaMda gAMdhIko vilAyata bhejane Adike viSayameM aisA hI huA hai| jaba dharma hI mukhya raMga ho taba ahobhAgya hai ! (3) prayogake bahAne pazuvadha karanevAlA, yadi roga-duHkha-ko dUra kare to tabakI bAta to taba rahI, parantu isa samaya to vaha bicAre niraparAdhI prANiyoMko pIr3A pahu~cAkara ajJAnatAvaza karmakA upArjana karatA hai! patrakAra bhI viveka-vicArake binA hI isa kAryakI puSTi karaneke liye likha mArate haiN| 707 vavANIA, caitra sudI 10 soma. 1953 1. auSadha Adi, milanepara, bahutase roga Adike Upara asara karatI haiN| kyoMki usa roga Adike hetukA kucha karma-baMdha hI usa tarahakA hotA hai / auSadha Adike nimittase vaha pudgala vistArase phailakara athavA dUra hokara vedanIyake udayake nimittako chor3a detA hai| yadi usa roga AdikA usa taraha nivRtta hone yogya karma-baMdha na ho to usake Upara auSadha AdikA asara nahIM hotA, athavA auSadha Adi prApta nahIM hotI, athavA auSadha mile bhI to samyak auSadha Adi prApta nahIM hotii| 2. amuka karma-baMdha kisa prakArakA hai, use yathArtha jJAnadRSTike binA jAnanA kaThina hai / arthAt auSadha Adi vyavahArakI pravRttikA ekAMtase niSedha nahIM kiyA jA sakatA / parantu yadi apanI dehake saMbaMdhameM koI parama Atma-dRSTivAlA puruSa usa taraha AcaraNa kare, arthAt vaha auSadha Adi grahaNa na kare to vaha yogya hai| parantu dUsare sAmAnya jIva bhI yadi usa taraha calane lageM to vaha ekAMtika haSTi honese kitanI hI hAni pahu~cAnevAlA hai| phira usameM bhI apane Azrita jIvoMke prati athavA dUsare kinhIM jIvoMke prati roga Adi kAraNoMmeM usa tarahakA upacAra karaneke vyavahArameM pravRttikI jA sakatI hai, phira bhI yadi koI upacAra Adike karanekI upekSA kare to vaha anukaMpA-mArgako chor3a denA jaisA hI hotA hai| kyoMki koI jIva cAhe kitanA hI pIr3ita ho phira bhI yadi use dilAsA dene tathA auSadha Adi deneke vyavahArako na kiyA jAya, to vaha use ArtadhyAnake hetu hone jaisA ho jAtA hai / gRhastha-vyavahArameM aisI ekAMtika dRSTi karanese bahuta virodha AtA hai| Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [patra 707. . 3. tyAga-vyavahArameM bhI jJAnIne ekAMtase upacAra AdikA niSedha nahIM kiyA / nimranthako yadi sva-parigrahIta zarIrameM roga Adi ho jaoNya, to auSadha Adike grahaNa karaneke saMbaMdhameM aisI AjJA hai ki jabataka ArtadhyAna utpanna na hone yogya dRSTi rahe, tabataka auSadha Adi grahaNa na karanI cAhiye; aura yadi auSadha grahaNa karanekA koI vizeSa kAraNa dikhAI de to niravadya auSadha Adi grahaNa karanese AjJAkA atikrama nahIM hotA, athavA yathAzubha auSadha Adi grahaNa karanese AjJAkA atikrama nahIM hotA / tathA dUsare nirgrathako yadi zarIrameM roga Adi huA ho, to jahA~ usakI vaiyAvRtya Adike karanekA krama pradarzita kiyA hai, vahA~ bhI use isI taraha pradarzita kiyA hai ki jisase kucha vizeSa anukaMpA Adi dRSTi rahe / arthAt isase yaha bAta samajhameM A jAyagI ki usakA gRhastha-vyavahArameM ekAMtase tyAga karanA asaMbhava hai| 1. ve auSadha Adi yadi kucha bhI pApa-kriyAse utpanna huI hoM, to jisa taraha ve apane auSadha Adike guNako binA dikhAye nahIM rahatIM, usI taraha usameM honevAlI pApa-kriyA bhI apane guNako binA dikhAye nahIM rhtii| arthAt jisa taraha auSadha Adike pudgaloMmeM roga Adi pudgaloMke parAbhava karanekA gaNa maujada hai, usI taraha usake liye kI jAnevAlI pApa-kriyAmeM bhI pAparUpase pariNamana karanekA guNa maujada hai; aura usase karma-baMdha hokara yathAvasara usa pApa-kriyAkA phala udayameM AtA hai / usa pApa-kriyAvAlI auSadha Adike karanemeM, karAne aura anumodana karanemeM, usa grahaNa karanevAle jIvakI jaisI deha Adike prati mUrchA hai, jaisI manakI AkulatA vyAkulatA hai, jaisA ArtadhyAna hai, tathA usa auSadha AdikI jaisI pApa-kriyA hai, ve saba apane apane svabhAvase pariNamana kara yathAvasara phala dete haiN| jaise roga AdikA kAraNarUpa karma-baMdha, jaisA apanA svabhAva hotA hai, use vaisA hI pradarzita karatA hai, aura jaise auSadha Adike pudgala apane svabhAvako dikhAte haiM, usI taraha auSadha AdikI utpatti AdimeM honevAlI kriyA, usake kartAkI jJAna Adi vRtti, tathA usake grahaNa karanevAleke jaise pariNAma haiM, usakA jaisA jJAna Adi hai, vRtti hai, tadanusAra use apane svabhAvakA pradarzita karanA yogya hI hai| tayArUpa zubha zubhasvarUpase aura azubha azubhasvarUpase phaladAyaka hotA hai| 5. gRhastha-vyavahArameM bhI apanI dehameM roga Adi ho jAnepara jitanI mukhya AtmadRSTi raha sake utanI rakhanI cAhiye, aura yadi yogya dRSTi se dekhanese avazya hI ArtadhyAnakA pariNAma Ane yogya dikhAI de to, athavA ArtadhyAna utpanna hotA huA dikhAI de to, auSadha Adi vyavahArako grahaNa karate hue niravadya ( niSpApa ) auSadha AdikI vRtti rakhanI cAhiye / tathA kacit apane Apake liye athavA apane Azrita athavA anukaMpA-yogya kinhIM dUsare jIvoMke liye yadi sAvadha auSadha AdikA grahaNa ho to yaha lakSa rakhanA ucita hai ki usakA sAvadhapanA nirdhvasa-krUra-pariNAmake hetuke samAna, athavA adharma mArgako poSaNa karanevAlA na honA caahiye| 6. saba jIvoMko hitakArI aisI jJAnI-puruSakI vANIko kisI bhI ekAMtadRSTise grahaNa karake use ahitakArI arthameM na utAranI cAhiye, isa upayogako niraMtara smaraNameM rakhanA ucita hai| . Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 708] vividha patra mAdi saMgraha-30yA~ varSa 708 vavANIA, caitra sudI 15 zani. 1953 * 1. jo auSadha vedanIyake Upara asara karatI hai, vaha auSadha vAstavameM vedanIyake baMdhako hI nivRtta kara sakatI hai aisA nahIM kahA hai / kyoMki vaha auSadha yadi karmarUpa vedanIyakA nAza karanevAlI ho to phira azubha karma hI niSphala ho jAya, athavA svayaM auSadha hI zubha karmarUpa kahI jAya / parantu yahA~ yaha samajhanA cAhiye ki vaha azubha vedanIyakarma isa prakArakA hai ki usakA anyathAbhAva honemeM auSadha Adi nimitta-kAraNarUpa ho sakatI haiM / maMda athavA madhyama aura zubha athavA azubha baMdhako kisI sajAtIya karmake milanese vaha utkRSTa baMdha bhI ho sakatA hai / tathA jisa taraha maMda athavA madhyama bA~dhe hue kitane hI zubha baMdhakA kisI azubha karmavizeSake parAbhavase azubha pariNamana hotA hai, usI taraha usa azubha baMdhakA kisI zubha karmake yogase zubha pariNamana bhI hotA hai| 2. mukhyarUpase to baMdha pariNAmake anusAra hI hotA hai / udAharaNake liye yadi koI manuSya kisI manuSyakA tIvra pariNAmase nAza karaneke kAraNa nikAcita karma bA~dhe, parantu bahutase bacAvake kAraNoMse aura sAkSI Adike abhAvase, rAjanItike niyamoMke anusAra, usa karmako karanevAlA manuSya yadi chUTa jAya, to yaha nahIM samajhanA cAhiye ki usakA baMdha nikAcita nahIM hotA / kyoMki usake vipAkake udayakA samaya dUra honeke kAraNa bhI aisA ho sakatA hai| tathA bahutase aparAdhoMmeM rAjanItika niyamAnusAra jo daMDa hotA hai vaha bhI kartAke pariNAmake anusAra hI hotA ho, yaha ekAMtika bAta nahIM hai| athavA vaha daMDa kisI pUrvameM utpanna kiye hue azubha karmake udayase bhI hotA hai; aura vartamAna karmabaMdha sattAmeM par3A rahatA hai, jo yathAvasara vipAka detA hai| 3. sAmAnyarUpase asatya AdikI apekSA hiMsAkA pApa vizeSa hotA hai / parantu vizeSarUpase to hiMsAkI apekSA asatya AdikA pApa ekAMtarUpase kama hI hai, yaha nahIM samajhanA cAhiye; athavA vaha adhika hI hai, aisA bhI ekAMtase na samajhanA cAhiye / hiMsAke dravya, kSetra, kAla, bhAva aura usake kartAke dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA avalaMbana lekara hI kartAko usakA baMdha hotA hai| isI taraha asatya Adike saMbaMdhameM bhI yahI samajhanA cAhiye / kisI amuka hiMsAkI apekSA kisI amuka asatya AdikA phala ekagunA dogunA athavA - anaMtagunA vizeSataka hotA hai| isI taraha kisI asatya AdikI apekSA kisI hiMsAkA phala bhI ekagunA dogunA athavA anaMtagunA vizeSataka hotA hai| 1. tyAgakI bArambAra vizeSa jijJAsA honepara bhI, saMsArake prati vizeSa udAsInatA honepara bhI, kisI pUrvakarmake prAbalyase jo jIva gRhasthAvAsako nahIM chor3a sakatA, vaha puruSa gRhasthAvAsameM kuTumba Adike nirvAhake liye jo kucha pravRtti karatA hai, usameM usake jaise jaise pariNAma rahate haiM, use tadanusAra hI baMdha Adi hotA hai| mohake honepara bhI anukaMpA mAnanese, athavA pramAda honepara bhI udaya mAnanese karma-baMdha dhokhA nahIM khAtA / usakA to pariNAmake anusAra hI baMdha hotA hai| karmake sUkSma bhedoMkA yadi buddhi vicAra na kara sake to bhI zubha aura azubha karma to phalasAhita hI hotA hai, isa nizcayako jIvako bhUlanA nahIM cAhiye / .... 5. AItake pratyakSa parama upakArI honese tathA unake siddhapadake prarUpaka honeke kAraNa bhI sinakI apekSA. bhAIko hI prathama namaskAra kiyA hai|. ..... Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 zrImad rAjacandra [patra 709,710,711,712 709 vavANIA, caitra vadI 5, 1953 chahakAyake svarUpakI bhI satpuruSakI dRSTise pratIti karanese aura vicAranese jJAna hI hotA hai| yaha jIva kisa dizAse AyA hai, isa vAkyase zAstraparijJA-adhyayanakA AraMbha kiyA hai / sadguruke mukhase usa AraMbha-vAkyake Azayako samajhanese samasta dvAdazAMgIkA rahasya samajhanA yogya hai| __ hAlameM to jo AcArAMga AdikA bA~cana karo, usakA adhika anuprekSaNa karanA / vaha bahutase upadeza-patroMke Uparase sahajameM hI samajhameM A sakegA / saba mumukSuoMko praNAma pahu~ce / 710 sAyalA, vaizAkha sudI 15, 1953 mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ye karmabaMdhake pA~ca kAraNa haiN| kisI sthalapara pramAdako chor3akara bAkIke cAra hI kAraNa batAyeM hoM, to vahA~ pramAdakA aMtarbhAva mithyAtva avirati aura kaSAyameM hI kiyA gayA hai| . zAstrakI paribhASAnusAra pradezabaMdhakA artha nignarUpase hai:-paramANu sAmAnyarUpase eka pradezaavagAhI hai / usa eka paramANuke grahaNa karaneko eka pradeza kahA jAtA hai / jIva karma-baMdhase anaMta paramANuoMko grahaNa karatA hai| ve paramANu yadi phaile hoM to ve anaMtapradezI ho sakate haiM, isa kAraNa anaMta pradezoMkA baMdha kahA jAtA hai / usameM bhI maMda anaMta Adise bheda AtA hai; arthAt jahA~ alpa pradezabaMdha kahA ho vahA~ paramANu to anaMta samajhane cAhiye, parantu usa anaMtakI saghanatAko alpa samajhanA cAhiye / tathA yadi usase vizeSa adhika vizeSa likhA ho to anaMtatAko saghana samajhanI caahiye| jarA bhI vyAkula na hote hue Adise aMtataka karmagraMthakA bA~canA vicAra karanA yogya hai| 711 IDara, vaizAkha vadI 12 zukra. 1953. tathArUpa ( yathArtha ) AptakA-mokSamArgake liye jisake vizvAsapUrvaka pravRtti kI jA sake aise puruSakA-jIvako samAgama honemeM koI puNyakA hetu hI samajhate haiN| tathA usakI pahicAna honemeM bhI mahAn puNya hI samajhate haiM; aura usakI AjJA-bhaktise AcaraNa karanemeM to mahAn mahAn puNya samajhate haiM aise jJAnIke jo vacana haiM ve sacce haiM, yaha pratyakSa anubhavameM Ane jaisI bAta hai| yadyapi tathArUpa AptapuruSake abhAva jaisA yaha kAla cala rahA hai, to bhI AtmArthI jIvako usa samAgamakI icchA karate hue usake abhAvameM bhI avazya hI vizuddhisthAnakake abhyAsakA lakSa karanA cAhiye / 712 IDara, vaizAkha vadI 12. zukra. 1953 ___sarvathA nirAzA ho jAnese jIvako satsamAgamakA prApta huA lAbha bhI zithila ho jAtA hai| satsamAgake abhAvakA kheda rakhate hue bhI jo satsamAgama huA hai, yaha parama puNyakA yoga milA hai.| isaliye sarvasaMga tyAgakA yoga bananetaka jabataka gRhasthASAsameM rahanA ho tabataka usa. pratiko nItike Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 713] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 677 sAtha sAtha, kucha sAvadhAnIpUrvaka, paramArthameM ati utsAhasahita pravRtti karake vizuddhisthAnakA nitya hI abhyAsa karate rahanA cAhiye / bambaI, jyeSTha sudI 1953 713 svabhAva-jAgratadazA citrasArI nyArI parajaka nyArau seja nyArI, cAdara bhI nyArI ihA~ jhUThI merI thapanA / atIta avasthA saina nidrAvAhi kou pai na, vidyamAna palaka na yAmaiM aba chapanA // svAsa au supana doU nidrAkI alaMga bU, sUjhai saba aMga lakhi Atama darapanA / tyAgI bhayau cetana acetanatA bhAva tyAgi, bhAlai dRSTi kholikai saMbhAle rUpa apanA // (2) anubhava-utsAhavazA jaisau nirabhedarUpa nihacai atIta huto, taisau nirabheda aba bheda kauna kahegau / dIsai karmarahita sahita sukha samAdhAna, pAyau nijayAna phira bAhari na bahegau // kabahU~ kadAci apanau subhAva tyAgi kari, rAga rasa rAcikai naM paravastu gahegI / amalAna jJAna vidyamAna paragaTa bhayau, yAhI bhAMti Agama anaMtakAla rhegii| sthitidazA eka parinAmake na karatA darava doI, doi parinAma eka darva na dharatu hai / eka karatUti doi darva kabahU~ na karai, doi karatUti eka darva na karatu hai // jIva pudagala eka kheta-avagAhI dou, apaneM apaneM rUpa dou kou na Taratu hai| jar3a parinAmaniko karatA hai pudagala, cidAnanda cetana subhAva Acaratu hai / / (4) OM sarvajJa AtmA sarva anyabhAvase rahita hai, jise sarvathA isI tarahakA anubhava rahatA hai vaha mukta hai| jise anya saba dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase sarvathA asaMgatA rahatI hai, vaha mukta hai| aTala anubhavasvarUpa AtmA jahA~se saba dravyoMse pratyakSa bhinna bhAsita ho vahA~se muktadazA rahatI hai| vaha puruSa mauna ho jAtA hai, vaha puruSa apratibaddha ho jAtA hai, vaha puruSa asaMga ho jAtA hai, vaha puruSa nirvikalpa ho jAtA hai, aura vaha puruSa mukta ho jAtA hai| jinhoMne isa tarahakI asaMgadazA utpanna kI hai ki tInoM kAlameM deha Adise apanA koI bhI saMbaMdha na thA, una bhagavAnarUpa satpuruSoMko namaskAra hai| tithi Adike vikalpako chor3akara nija vicArameM AcaraNa karanA hI kartavya hai| zuddha sahaja bAmasvarUpa Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . bhImad rAjacandra [patra 714,715 714 bambaI, jyeSTha sudI 8 bhauma. 1953 jise kisIke prati rAga aura dveSa nahIM rahA, usa mahAtmAko namaskAra hai ! 1. paramayogI zrIRSabhadeva Adi puruSa bhI jisa dehakA rakSaNa nahIM kara sake, usa dehameM eka vizeSatA yaha hai ki jabataka jIvako usakA saMbaMdha rahe tabataka jIvako asaMgatA-nirmohIpanA-prApta karake, abAdhya anubhavarUpa . nijasvarUpako jAnakara, anya saba bhAvoMse vyAvRtta (mukta ) ho jAnA cAhiye, jisase phirase janma-maraNakA AvAgamana na rahe / 2. usa dehako chor3ate samaya jitane aMzameM asaMgatA-nirmohIpanA-yathArtha samarasabhAva rahatA hai, utanA hI mokSapada pAsameM rahatA hai, aisA paramajJAnI puruSakA nizcaya hai| 3. isa dehameM karane yogya kArya to eka hI hai ki kisIke prati kiMcit bhI rAga aura dveSa na rahe-sarvatra samadazA hI rahe--yahI kalyANakA mukhya nizcaya hai| 4. kucha bhI mana vacana aura kAyAke yogase jAne yA binA jAne koI aparAdha huA ho to usakI vinayapUrvaka kSamA mA~gatA hU~-atyanta namrabhAvase kSamA mA~gatA huuN| 715 bambaI, jyeSTha vadI 6 ravi. 1953 paramapuruSa-yazA-varNana 1. kIcasau kanaka jAkai nIcasau naresa pada, mIcasI mitAI garuvAI jAkai gaarsii| jaharasI joga-jAti kaharasI karAmAti, haharasI hausa pudagala-chavi chArasI // jAlasau jaga-bilAsa bhAlasau bhuvanavAsa, kAlasau kuTuMbakAja loka-lAja lArasI / sIThasau sujamu jAne bIThasau bakhata mAna, aisI jAkI rIti tAhI vaMdata banArasI // jo kaMcanako kIcar3ake samAna mAnatA hai, rAjagaddIko nIcapadake samAna samajhatA hai, kisIse mitratA karaneko maraNake samAna samajhatA hai, bar3appanako lIpaneke gobarake samAna mAnatA hai, kImiyA Adiko jo jaharake samAna ginatA hai, siddhi Adi aizvaryako jo asAtAke samAna samajhatA hai, jaga. tmeM pUjyatA hone AdikI havisako anarthaka samAna ginatA hai, pudgalakI chabi aisI audArika Adi kAyAko rAkhake samAna samajhatA hai, jagatke bhoga-vilAsako jaMjAlake samAna mAnatA hai, gRhavAsako bhAleke samAna samajhatA hai, kuTumbake kAryako kAla-mRtyu-ke samAna ginatA hai, lokameM lAja bar3hAnekI icchAko mukhakI lArake samAna samajhatA hai, kIrtikI icchAko nAkake mailake samAna samajhatA hai, aura puNyake udayako jo viSTAke samAna samajhatA hai-aisI jisakI rIti hai, use banArasIdAsa namaskAra karate haiN| 2. kisIke liye kucha vikalpa na karate hue asaMgabhAva hI rakhanA / jyoM jyoM ve satpuruSake vacanoMkI pratIti kareMge, jyoM jyoM usakI AjJApUrvaka unakI asthi majjA ra~gI jAyagI, tyo tyoM ve saba jIva Atma-kalyANako sugamatAse prApta kareMge isameM sandeha nahIM hai| Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 715,716] vividha patra mAvi saMgraha-30yA~ varSa 679 sacce aMtaHkaraNase vizeSa satsamAgamake Azrayase jIvako utkRSTa dazA bhI bahuta thor3e samayameM hI prApta ho jAtI hai| 3. vyavahAra athavA paramArthasaMbaMdhI yadi koI bhI jIvakI vRtti ho to use zamana karake, sarvathA asaMga upayogapUrvaka athavA parama puruSakI uparokta dazAke avalambanapUrvaka, AtmAmeM sthiti karanA cAhiye, yahI nivedana hai / kyoMki anya koI bhI vikalpa rakhanA ucita nahIM hai / jo koI sacce aMtaHkaraNase satpuruSake vacanako grahaNa karegA vaha satyako pAyegA, isameM koI saMzaya nahIM; aura zarIrakA nirvAha Adi vyavahAra sabake apane apane prArabdhake anusAra hI prApta honA yogya hai, isaliye tatsaMbaMdhI koI bhI vikalpa rakhanA ucita nahIM / usa vikalpako yadyapi tumane prAyaH zAnta kara diyA hai to bhI nizcayakI prabalatAke liye yaha likhA hai| 1. saba jIvoMke prati, saba bhAvoMke prati, akhaMDa ekarasa vItarAgadazAkA rakhanA hI sarva jJAnakA ___AtmA, zuddhacaitanya janma jarA maraNarahita asaMgasvarUpa hai| isameM sarva jJAnakA samAveza ho jAtA hai / usakI pratItimeM sarva samyagdarzanakA samAveza ho jAtA hai / AtmAkI asaMgasvarUpase jo svabhAvadazA rahanA hai, vaha samyakcAritra utkRSTa saMyama aura vItarAgadazA hai / usakI sampUrNatAkA phala sarva duHkhoMkA kSaya ho jAnA hai, yaha bilakula sandeharahita hai-bilakula sandeharahita hai| yahI prArthanA hai| 716 bambaI, jyeSTha vadI 12 zani. 1953 Arya zrIsobhAgake maraNake samAcAra par3hakara bahuta kheda huA / jyoM jyoM unake aneka adbhuta guNoMke prati dRSTi jAtI hai, tyoM tyoM adhikAdhika kheda hotA hai| jIvako dehakA saMbaMdha isI tarahase hai / aisA honepara bhI jIva anAdise dehakA tyAga karate samaya kheda prApta kiyA karatA hai, aura usameM dRr3ha mohase ekabhAvakI taraha rahatA hai / yahI janma maraNa Adi saMsArakA mukhya bIja hai / zrIsobhAgane aisI dehako chor3ate hue, mahAn muniyoMko bhI durlabha aisI nizcala asaMgatAse nija upayogamaya dazA rakhakara apUrva hita kiyA hai, isameM saMzaya nhiiN| unake pUjya honese, unakA tumhAre prati bahuta upakAra honese, tathA unake guNoMkI adbhutatAke kAraNa, unakA viyoga tumheM adhika khedakAraka huA hai, aura honA yogya bhI hai| tuma unake prati sAMsArika pUjyabhAvake khedako vismaraNa kara, unhoMne tuma sabake liye jo parama upakAra kiyA ho, tathA unake guNoMkI jo tumheM adbhutatA mAlUma huI ho, usakA bArambAra smaraNa karake, * usa puruSakA viyoga ho gayA hai, isakA aMtarameM kheda rakhakara, unhoMne ArAdhanA karane yogya jo jo vacana aura guNa batAye hoM unakA smaraNa kara, usameM AtmAko prerita karaneke liye hI tuma sabase prArthanA hai| samAgamameM Aye hue mumukSuoMko zrIsobhAgakA smaraNa sahaja hI adhika samayataka rahane yogya hai / . jisa samaya mohake kAraNa kheda utpanna ho usa samayameM bhI unake guNoMkI adbhutatAko smaraNameM lAkara, utpanna honevAle khedako zAnta kara, unake guNoMkI adbhutatAkA viyoga ho gayA hai, isa taraha baha kheda karanA yogya hai| . . . . . . Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 . / zrImad rAjacandra [patra 717 isa kSetrameM isa kAlameM zrIsobhAga jaise puruSa virale hI milate haiM yaha hameM bArambAra bhAsita hotA hai| dhIrajapUrvaka saboMko khedakA zAnta karanA, aura unake adbhuta guNoM aura upakArI vacanoMkA Azraya lenA hI yogya hai / zrIsobhAga mumukSuoMdvArA vismaraNa kiye jAne yogya nahIM haiN| jisane saMsArake svarUpako spaSTarUpase jAna liyA hai, use usa saMsArake padArthakI prApti athavA aprAtise harSa-zoka honA yogya nahIM hai, to bhI aisA jAna par3atA hai ki amuka guNasthAnataka use bhI satpuruSake samAgamakI prAptise kucha harSa, aura usake viyogase kucha kheda ho sakatA hai / - Atmasiddhi graMthake vicAra karanekI icchA ho to vicAra karanA / parantu usake pahile yadi aura bahutase vacana aura sadgranthoMkA vicAra karanA bana sake, to Atmasiddhi prabala upakArakA hetu hogA, aisA mAlUma hotA hai| zrIsobhAgakI saralatA, paramArthasaMbaMdhI nizcaya, mumukSuoMke prati parama upakAritva Adi guNa bArambAra vicAra karane yogya haiM / zAMtiH zAMtiH zAMtiH. 717 bambaI, ASADha sudI 4 ravi. 1953 zrIsobhAgako namaskAra. 1. zrIsobhAgakI mumukSudazA tathA jJAnIke mArgake prati unakA adbhuta nizcaya bArambAra smRtimeM AyA karatA hai| 2. saba jIva sukhakI icchA karate haiM, parantu koI viralA hI puruSa usa sukhake yathArtha svarUpako samajhatA hai| - janma maraNa Adi anaMta duHkhoMke AtyaMtika (sarvathA) kSaya honekA upAya, jIvako anAdikAlase jAnanemeM nahIM aayaa| jIva yadi usa upAyake jAnane aura karanekI saccI icchA utpanna honepara satpuruSake samAgamake lAbhako prApta kare to vaha usa upAyako samajha sakatA hai, aura usa upAyakI upAsanA karake saba duHkhoMse mukta ho jAtA hai| vaisI sacI icchA bhI prAyaH karake jIvako satpuruSake samAgamase hI prApta hotI hai| vaisA samAgama, usa samAgamakI pahicAna, batAe hue mArgakI pratIti aura usa taraha AcaraNa karanekI pravRtti honA jIvako parama durlabha hai| 'manuSyatA, jJAnIke vacanoMkA zravaNa milanA, usakI pratIti honA, aura unake dvArA kahe hue mArgameM pravRtti honA parama durlabha hai'-yaha upadeza zrIvardhamAnasvAmIne uttarAdhyayanake tIsare adhyayanameM kiyA hai| pratyakSa satpuruSakA samAgama aura usake AzrayameM vicaraNa karanevAle mumukSuoMko mokSasaMbaMdhI samasta sAdhana prAyaH (bahuta karake) alpa prayAsase aura alpa hI kAlameM siddha ho jAte haiM / parantu usa samAgamakA yoga milanA bahuta durlabha hai / mumukSu jIvakA citta nirantara usI samAgamake yogameM rahatA hai| satpuruSakA yoga milanA to jIvako saba kAlameM durlabha hI hai| usameM bhI aise duHSamakAmeM to Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 717,718,719] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa vaha yoga kacit hI milatA hai / satpuruSa virale hI vicarate haiM / usa samAgamakA apUrva lAbha mAnakara jIvako mokSamArgakI pratIti kara, usa mArgakA nirantara ArAdhana karanA yogya hai| jaba usa samAgamakA yoga na ho taba AraMbha-parigrahakI orase vRttiko haTAnA cAhiye, aura satzAstrakA vizeSarUpase paricaya rakhanA cAhiye / yadi vyAvahArika kAryoMkI pravRtti karanI par3atI ho to bhI jo jIva usameMse vRttiko maMda karanekI icchA karatA hai, vaha jIva use maMda kara sakatA hai| aura vaha satzAstrake paricayake liye adhika avakAza prApta kara sakatA hai| AraMbha-parigrahake Uparase jinakI vRtti khinna ho gaI hai, arthAt use asAra samajhakara jo jIva usase pIche haTa gaye haiM, una jIvoMko satpuruSoMkA samAgama aura satzAstrakA zravaNa vizeSarUpase hitakArI hotA hai| tathA jisa jIvakI AraMbha-parigrahake Upara vizeSa vRtti rahatI ho, usa jIvameM satpuruSake vacanoMkA aura satzAstrakA pariNamana honA kaThina hai| AraMbha-parigrahake Uparase vRttiko kama karanA aura satzAstrake paricayameM ruci karanA prathama to kaThina mAlUma hotA hai, kyoMki jIvakA anAdi-prakRtibhAva usase bhinna hI hai, to bhI jisane vaisA karanekA nizcaya kara liyA hai, vaha use karanemeM samartha huA hai / isaliye vizeSa utsAha rakhakara usa pravRttiko karanA caahiye| saba mumukSuoMko isa bAtakA nizcaya aura nitya niyama karanA yogya hai / pramAda aura aniyamitatAko dUra karanA cAhiye / 718 sacce jJAnake binA aura sacce cAritrake binA jIvakA kalyANa nahIM hotA, isameM sandeha nahIM hai| satpuruSake vacanakA zravaNa, usakI pratIti, aura usakI AjJAse calanevAle jIva cAritrako prApta karate haiM, yaha nissandeha anubhava hotA hai| yahA~se yogavAsiSTha pustaka bhejI hai, usakA pA~ca-sAta bAra phira phirase vAcana aura bArambAra vicAra karanA yogya hai| 719 I, ASAr3ha vadI 1 guru. 1953 (1) zubhecchAse lagAkara zailesIkaraNataka jisa jJAnIko saba kriyAyeM mAnya haiM, usa jJAnIke vacana tyAga-vairAgyakA niSedha nahIM karate / itanA hI nahIM, kintu tyAga vairAgyakA sAdhanabhUta jo pahile tyAga-vairAgya AtA hai, jJAnI usakA bhI niSedha nahIM karate / (2) koI jar3a-kriyA meM pravRtti karake jJAnIke mArgase vimukha rahatA ho, athavA buddhikI mUr3hatAke kAraNa uccadazAko prApta karate hue ruka jAtA ho, athavA jisane asat samAgamase mati-jyAmoha prApta karake anyathA tyAga-vairAgyako hI saccA tyAga-vairAgya mAna liyA ho, to yadi usake niSedha karaneke liye jJAnI yogya vacanase karuNA buddhise usakA kacit niSedha karatA ho, to vyAmohayukta na hokara usakA sadahetu samajhakara, yathArtha tyAga-vairAgyakI aMtara tathA bAhya kriyA pravRtti karanA hI ucita hai| Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 zrImad rAjavandra [patra 720,721,722,725 720 bambaI, ASADha vadI 1 guru. 1953 (1) * sakaLa saMsArI idriyarAmI, muni guNa AtamarAmI re, - mukhyaNe je AtamarAmI, te kahiye nikAmI re| (2)he muniyo! tumheM Arya sobhAgakI aMtaradazAkI aura deha-mukta samayakI dazAkI, bArambAra anuprekSA karanA caahiye| (3) he muniyo ! tumheM dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase-asaMgabhAvase-vicaraNa karaneke satata upayogako siddha karanA cAhiye ! jisane jagatke sukhakI spRhAko chor3akara jJAnIke mArgakA Azraya grahaNa kiyA hai, vaha avazya usa asaMga upayogako pAtA hai / jisa zrutase asaMgatA ullasita ho usa zrutakA paricaya karanA yogya hai| 721 bambaI, ASADha vadI 11 ravi. 1953 parama saMyamI puruSoMko namaskAra ho. asArabhUta vyavahArako sArabhUta prayojanakI taraha karanekA udaya maujUda rahanepara bhI, jo puruSa usa udayase kSobha na pAkara sahajabhAva-svadharmameM nizcalabhAvase rahe haiM, una puruSoMke bhISma-vratakA hama bArambAra smaraNa karate haiN| 722 bambaI, zrAvaNa sudI 3 ravi. 1953 (1) parama utkRSTa saMyama jinake lakSameM nirantara rahA karatA hai, una satpuruSoMke samAgamakA niraMtara dhyAna hai| (2) pratiSThita (nigraMtha )vyavahArakI zrI......."kI jijJAsAse bhI anaMtaguNa viziSTa jijJAsA rahatI hai| udayake balavAna aura vedana kiye binA aTala honese, aMtaraMga khedakA samatAsahita vedana karate haiM / dIrghakAlako atyanta alpabhAvameM lAneke dhyAnameM vartana karate haiM / (3) yathArtha upakArI puruSakI pratyakSatA meM ekatvabhAvanA AtmazuddhikI utkRSTatA karatI hai| 723 bambaI, zrAvaNa sudI 15 guru. 1953 (1) jisakI dIrghakAlakI sthiti hai, use alpakAlakI sthitimeM lAkara jinhoMne kaukA kSaya kiyA hai, una mahAtmAoMko namaskAra hai ! (2 sadAcaraNa sadgraMtha aura satsamAgamameM pramAda nahIM karanA cAhiye / - *aryake liye delo aMka 684. -anuvAdaka... Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 724,725,726,727] vividha patra Adi saMgraha-30yA~ varSa 724 bambaI, zrAvaNa sudI 15 guru. 1953 (1) mokSamArgaprakAza graMthakA mumukSu jIvako vicAra karanA yogya hai| usakA avalokana karate hue yadi kisI vicArameM kucha matAMtara jaisA mAlUma ho to vyAkula na hokara usa sthalako adhika manana karanA cAhiye, athavA usa sthalako satsamAgamameM samajhanA caahiye| (2) paramotkRSTa saMyamameM sthitikI bAta to dUra rahI, parantu usake svarUpakA vicAra honA bhI kaThina hai| 725 bambaI, zrAvaNa sudI 15 guru. 1953 'kyA samyagdRSTi abhakSya AhAra kara sakatA hai ? ityAdi jo prazna likhe haiM una praznoMke hetuko vicAranese kahanA yogya hogA ki prathama praznameM kisI dRSTAMtako lekara jIvako zuddha pariNAmakI hAni karaneke hI samAna hai / matikI asthiratAse jIva pariNAmakA vicAra nahIM kara sktaa| yadyapi kisI jagaha kisI prathameM zreNika Adike saMbaMdhameM aisI bAta kahI hai, parantu vaha kisIke dvArA AcaraNa karaneke liye nahIM kahI; tathA vaha bAta usI taraha yathArtha hai, yaha bAta bhI nahIM hai| samyagdRSTi puruSako alpamAtra bhI vrata nahIM hotA, to bhI samyagdarzana honeke pazcAt usakA yadi jIva vamana na kare to vaha adhikase adhika pandaraha bhavameM mokSa prApta kara sakatA hai, aisA samyagdarzanakA bala hai-isa hetuse kahI huI bAtako anyathArUpameM na le jAnI cAhiye / satpuruSakI vANI, viSaya aura kaSAyake anumodanase athavA rAga-dveSake poSaNase rahita hotI hai-yaha nizcaya rakhanA cAhiye aura cAhe kaisA bhI prasaMga ho usakA usI dRSTise artha karanA ucita hai| __726 bambaI, zrAvaNa vadI 8 zukra. 1953 (1) mohamudgara aura maNiratnamAlA ina do pustakoMkA hAlameM bA~canekA paricaya rakhanA / ina donoM pustakoMmeM mohake svarUpake tathA Atma-sAdhanake bahutase uttama bheda batAye haiN| (2) pAramArthika karuNAbuddhise niSpakSabhAvase kalyANake sAdhanake upadeSTA puruSakA samAgama, upAsanA aura usakI AjJAkA ArAdhana karanA caahiye| tathA usa samAgamake viyogameM satzAstrakA buddhi-anusAra paricaya rakhakara sadAcArase pravRtti karanA hI yogya hai| 727 bambaI, zrAvaNa vadI 10 ravi. 1953 mokSamArgaprakAza zravaNa karanekI jina jijJAsuoMko abhilASA hai, unako use zravaNa karAnAadhika spaSTIkaraNapUrvaka aura dhIrajase zravaNa karAnA / zrotAko yadi kisI sthalapara vizeSa saMzaya ho to usakA samAdhAna karanA ucita hai| tathA kisI sthAnapara yadi samAdhAna honA asaMbhava jaisA mAlUma ho to use kisI mahAtmAke saMyogase samajhaneke liye kahakara zravaNako rokanA nahIM caahiye| tathA usa saMzayako kisI mahAtmAke sivAya anya kisI sthAnameM pUchanese vaha vizeSa bhramakA hI kAraNa hogA, aura Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 zrImad rAjacandra [patra 728,729,730 usase nissandeha zravaNa kiyA huA zravaNakA lAbha vyartha hI calA jAyagA / yaha dRSTi yadi zrotAko ho jAya to vaha adhika hitakArI ho sakatI hai| 728 bambaI, zrAvaNa vadI 12, 1953 1. sarvotkRSTa bhUmikAmeM sthiti honetaka, zrutajJAnakA avalaMbana lekara satpuruSa bhI svadazAmeM sthira raha sakate haiM, aisA jo jinabhagavAnkA abhimata hai, vaha pratyakSa satya dikhAI detA hai| 2. sarvotkRSTa bhUmikAparyaMta zrutajJAna (jJAnI-puruSake vacana) kA avalaMbana jaba jaba maMda par3atA hai, taba taba satpuruSa bhI kucha kucha asthira ho jAte haiM, to phira sAmAnya mumukSu jIva athavA jinheM viparIta samAgama-viparIta zruta Adi avalaMbana--rahate Aye haiM, unheM to bArambAra vizeSa ati vizeSa asthiratA honA saMbhava hai| aisA honepara bhI jo mumukSu, satsamAgama sadAcAra aura satzAstrake vicArarUpa avalaMbanameM dRr3ha nivAsa karate haiM, unheM sarvotkRSTa bhUmikAparyaMta pahu~ca jAnA kaThina nahIM hai-kaThina honepara bhI kaThina nahIM hai| 729 bambaI, zrAvaNa vadI 12 budha. 1953 dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase jina puruSoMko pratibaMdha nahIM, una satpuruSoMko namaskAra hai ! satsamAgama satzAstra aura sadAcArameM dRr3ha nivAsa honA yaha AtmadazA honekA prabala avalaMbana hai / yadyapi satsamAgamakA yoga milanA durlabha hai, to bhI mumukSuoMko usa yogakI tIna jijJAsA rakhanI cAhiye, aura usakI prApti karanA cAhiye / tathA usa yogake abhAvameM to jIvako avazya hI satzAstrarUpa vicArake avalaMbanase sadAcArakI jAgRti rakhanI yogya hai| 730 bambaI, bhAdrapada sudI 6 guru. 1953 parama kRpAla pUjya zrIpitAjI! Ajataka maiMne ApakI kucha bhI avinaya abhAkti athavA aparAdha kiye hoM, to maiM donoM hAtha jor3akara mastaka namAkara zuddha antaHkaraNase kSamA mA~gatA huuN| kRpA karake Apa kSamA pradAna kareM / apanI mAtezvarIse bhI maiM isI taraha kSamA mA~gatA hU~ / isI prakAra anya dUsare sAthiyoMke prati bhI maiMne yadi kisI bhI prakArakA aparAdha athavA avinaya-jAne yA binA jAne-kiye hoM, to unakI bhI zuddha antaHkaraNase kSamA mA~gatA huuN| kRpA karake saba kSamA karanAjI / Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra731,732,733,734] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa 731 bambaI, bhAdrapada sudI 9 ravi. 1953 1. bAhyakriyA aura guNasthAna AdimeM rahanevAlI kriyAke svarUpakI carcA karanA, hAlameM prAyaH apane aura parake liye upakArI nahIM hogaa| 2. itanA hI kartavya hai ki tuccha matamatAMtarapara dRSTi na DAlate hue, asavRttikA nirodha karaneke liye, jIvako satzAstrake paricaya aura vicArameM hI sthiti karanI cAhiye / 732 bambaI, bhAdrapada vadI 8 ravi. 1953 jIvako paramArthake prApta karanemeM apAra aMtarAya haiM; usama bhI isa kAlameM to aMtarAyoMkA avarNanIya bala rahatA hai / zubhecchAse lagAkara kaivalyaparyaMta bhUmikAke pahu~canema jagaha jagaha ve aMtarAya dekhanemeM Ate haiM, aura ve aMtarAya jIvako bArambAra paramArthase cyuta kara dete haiM / jIvako mahAn puNyake udayase yadi satsamAgamakA apUrva lAbha rahA kare, to vaha nirvighnatayA kaivalyaparyaMta bhUmikAko pahu~ca jAtA hai / satsamAgamake viyogameM jIvako Atmabalako vizeSa jAgrata rakhakara satzAstra aura zubhecchAsaMpanna puruSoMke samAgamameM hI rahanA ucita hai / 733 vambaI, bhAdrapada vadI 15 ravi. 1953 1. zarIra Adi balake ghaTanese saba manuSyoMse sarvathA digambaravRttise rahate hue cAritrakA nirvAha nahIM ho sakatA; isaliye vartamAnakAla jaise kAlameM cAritrakA nirvAha karaneke liye, jJAnIdvArA upadeza kiyA huA maryAdApUrvaka zvetAmbaravRttise jo AcaraNa hai, usakA niSedha karanA ucita nhiiN| tathA isI taraha vastrakA Agraha rakhakara digambaravRttikA ekAMta niSedha karake vastra-mUrchA Adi kAraNoMse cAritrameM zithilatA karanA bhI ucita nahIM hai| digambaratva aura zvetAmbaratva, deza kAla aura adhikArIke saMbaMdhase hI upakArake kAraNa haiN| arthAt jahA~ jJAnIne jisa prakAra upadeza kiyA hai, usa taraha pravRtti karanese AtmArtha hI hotA hai| 2. mokSamArgaprakAzameM, zvetAmbara sampradAyadvArA mAnya vartamAna jinAgamakA jo niSedha kiyA hai, vaha niSedha yogya nahIM / yadyapi vartamAna AgamoMmeM amuka sthala adhika saMdehAspada haiM, parantu satpuruSakI dRSTise dekhanepara usakA nirAkaraNa ho jAtA hai, isaliye upazamadRSTi se una AgamoMke avalokana karanemeM saMzaya karanA ucita nahIM hai| 734 bambaI, Asoja sudI 8 ravi. 1953 (1) (1) satpuruSoMke agAdha gaMbhIra saMyamako namaskAra ho| Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjavandra [patra 735,736 . (2) aviSama pariNAmase jinhoMne kAlakUTa viSako pI liyA hai, aise zrIRSabha Adi parama puruSoMko namaskAra ho| (3) jo pariNAmameM to amRta hI hai, parantu prAraMbhika dazAmeM jo kAlakUTa viSakI taraha vyAkula kara detA hai, aise zrIsaMyamako namaskAra ho| (4) usa jJAnako usa darzanako aura usa cAritrako bArambAra namaskAra ho| (2) jinakI bhakti niSkAma hai aise puruSoMkA satsaMga athavA darzana mahAn puNyarUpa samajhanA caahie| (1) pAramArthika hetuvizeSase patra AdikA likhanA nahIM ho sakatA / (2) jo anitya hai, jo asAra hai aura jo azaraNarUpa hai, vaha isa jIvakI pratItikA kAraNa kyoM hotA hai ! isa bAtakA rAta-dina vicAra karanA caahiye| (3) lokadRSTi aura jJAnIkI dRSTiko pUrva aura pazcima jitanA antara hai / jJAnIkI dRSTi prathama to nirAlaMbana hI hotI hai, vaha ruci utpanna nahIM karatI, aura jIvakI prakRtiko anukUla nahIM AtI aura isa kAraNa jIva usa dRSTimeM ruciyukta nahIM hotaa| parantu jina jIvoMne parivaha sahana karake thor3e samayataka bhI usa dRSTikA ArAdhana kiyA hai, unhoMne sarva duHkhoMke kSayarUpa nirvANako prApta kiyA hai unhoMne usake upAyako pA liyA hai| jIvakI pramAdameM anAdise rati hai, parantu usameM rati karane yogya to kucha dikhAI detA nhiiN| 735 bambaI, asoja sudI 8 ravi. 1953 (1) saba jIvoMke prati hamArI to kSamAdRSTi hI hai / (2) satpuruSakA yoga tathA satsamAgamakA milanA bahuta kaThina hai, isameM sandeha nahIM / prISma Rtuke tApase tapta prANIko zItala vRkSakI chAyAkI taraha, mumukSu jIvako satpuruSakA yoga tathA satsamAgama upakArI hai / saba zAkhoMmeM usa yogakA milanA durlabha hI kahA gayA hai| (3) zAMtasudhArasa aura yogadRSTisamuccaya graMthoMkA hAlameM vicAra karanA / 736 bambaI, asoja pudI 8 ravi. 1953 (1) vizeSa ucca bhUmikAko prApta mumukSuoMko bhI satpuruSoMkA yoga athavA samAgama AdhArabhUta hotA hai, isameM saMdeha nhiiN| nivRttimAna dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA yoga bananese jIva uttarocara ucca bhUmikAko prApta karatA hai| . . Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 737,738] vividha patra Adi saMgraha-30vA~ varSa (2) nivRttimAna bhAva-pariNAma-honeke liye jIvako nivRttimAna dravya kSetra aura kAlako prApta karanA ucita hai / zuddha buddhise rahita isa jIvako kisI bhI yogase zubhecchA-kalyANa karanekI icchA-prApta ho, aura nispRha parama puruSakA yoga mile, to hI isa jIvako bhAna A sakatA hai| usake viyogameM use satzAstra aura sadAcArakA hI paricaya karanA cAhiye-avazya karanA cAhiye / 737 bambaI, Asoja vadI 7, 1953 (1) uparakI bhUmikAoMmeM bhI avakAza milanepara anAdi vAsanAkA saMkramaNa ho jAtA hai, aura vaha AtmAko bArambAra Akula-vyAkula banA detA hai / bArambAra aisA hI huA karatA hai ki aba UparakI bhUmikAkI prApti honA durlabha hI hai; aura vartamAna bhUmikAmeM bhI usa sthitikA phirase honA durlabha hai| jaba UparakI bhUmikAmeM bhI aise asaMkhya antarAya-pariNAma hote haiM, to phira zubha icchA Adi bhUmikAmeM vaisA ho, to yaha kucha AzcaryakAraka nahIM hai| (2) usa antarAyase kheda na pAkara AtmArthI jIvako puruSArtha-dRSTi karanI cAhiye aura himmata rakhanI cAhiye; hitakArI dravya kSetra Adi yogakI khoja karanI cAhiye; satzAstrakA vizeSa paricaya rakhakara bArambAra haThapUrvaka bhI manako sadvicArameM praviSTa karanA cAhiye / tathA manake durbhAvase Akula-vyAkula na hokara dhairyase sadvicArake paMthameM jAnekA udyama karate hue jaya hokara UparakI bhUmikAkI prApti hotI hai, aura avikSepabhAva hotA hai| 3. yogadRSTisamuccaya bArambAra anuprekSA karane yogya hai| 738 bambaI, Asoja vadI 14 ravi. 1953 zrIharibhadAcAryane yogadRSTisamuccaya nAmaka graMthakI saMskRtameM racanA kI hai / unhoMne yogabindu nAmake yogake dUsare graMthako bhI banAyA hai| hemacandrAcAryane yogazAstra nAmaka graMtha banAyA hai| zrIharibhadrakRta yogadRSTisamuccayakA anusaraNa karake zrIyazovijayajIne gujarAtI bhASAmeM svAdhyAyakI racanA kI hai| usa graMthameM, zubhecchAse lagAkara nirvANaparyaMtakI bhUmikAoMmeM mumukSu jIvako bAraMbAra zravaNa karane yogya vicAra karane yogya aura sthiti karane yogya Azayase bodha-tAratamya tathA cAritra-svabhAvatAratamya prakAzita kiyA hai| yamase lagAkara samAdhiparyaMta aSTAMga yogake do bheda haiM:-eka prANa bhAdikA nirodharUpa aura dUsarA AtmasvabhAva pariNAmarUpa / yogadRSTisamuccayameM AtmasvabhAva-pariNAmarUpa yogakA hI mukhya viSaya hai| usakA bArambAra vicAra karanA caahiye| Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31vA~ varSa 739 bambaI, kArtika 1954 zuddha caitanya anaMta Atmadravya kevalajJAna svarUpa zaktirUpase vaha jise sampUrNa pragaTa ho gayA hai, tathA pragaTa honeke mArgako jina puruSoMne prApta kiyA hai, una puruSoMko atyaMta bhaktise namaskAra hai! 740 bambaI, kArtika vadI 1 budha. 1954 jo Arya isa samaya anya kSetrameM vihAra karaneke AzramameM haiM unako, jisa kSetrameM zAMtarasapradhAna vRtti rahe, nivRttimAna dravya kSetra kAla aura bhAvakA lAbha mile, vaise kSetrameM vicaranA ucita hai| 741 bambaI, kArtika vadI 5 ravi. 1954 sarvathA aMtarmukha honeke liye satpuruSoMkA mArga saba duHkhoMke kSaya honekA upAya hai, parantu vaha kisI kisI jIvakI hI samajhameM AtA hai| mahatpuNyake yogase, vizuddha buddhise, tIvra vairAgyase aura satpuruSake samAgamase usa upAyako samajhanA ucita hai| usake samajhanekA avasara ekamAtra yaha manuSya deha hI hai, aura vaha bhI aniyamita kAlake bhayase prasta hai aura usameM bhI pramAda hotA hai, yaha kheda aura Azcarya hai| 742 bambaI, kArtika vadI 12, 1954 AtmadazAko prApta kara jo nirdvandvarUpase prArabdhake anusAra vicarate haiM, aise mahAtmAoMkA jIvako saMyoga milanA durlabha hai| tathA usa yogake milanepara jIvako usa puruSakI parIkSA nahIM hotI, aura yathArtha parIkSA hue binA usa mahAtmAke prati dRr3ha pAzraya nahIM hotaa| tathA jabataka Azraya cha na ho tabataka upadeza nahIM lagatA, aura upadezake lage binA samyagdarzanakA yoga nahIM bntaa| Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 743,744,745,746 ] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa tathA samyagdarzanakI prAptike binA janma Adi duHkhakI Atyantika nivRtti nahIM ho sktii| aise mahAtmA puruSakA yoga milanA to durlabha hI hai, isameM saMzaya nahIM; parantu AtmArthI jIvoMkA bhI yoga milanA kaThina hai, to bhI kacit kacit vartamAnameM vaha yoga mila sakatA hai| satsamAgama aura satzAstrakA paricaya karanA caayei|| 743 . bambaI, maMgasira sudI 5 ravi. 1954 30 1. kSayopazama, upazama, kSAyika, pAriNAmika, audayika aura sAnnipAtika ina chaha bhAvoMko lakSameM rakhakara, AtmAko una bhAvoMse anuprekSaNa karake dekhanese sadvicArameM vizeSa sthiti hogii| . 2. jJAna darzana aura cAritra jo AtmasvabhAvarUpa haiM, unheM samajhaneke liye uparokta bhAva vizeSa avalaMbanake kAraNa haiN| 744 bambaI, maMgasira sudI 5 ravi. 1954 kheda na karate hue, himmata rakhakara, jJAnIke mArgase calanese mokSa-nagarI sulabha hI hai| jisa samaya viSaya kaSAya Adi vizeSa vikAra utpanna karake nivRtta ho jaoNya, usa samaya vicAravAnako apanI niryitA dekhakara bahuta hI kheda hotA hai, aura vaha apanI bArambAra niMdA karatA hai| vaha phira phirase apaneko tiraskArakI vRttise dekhakara, phirase mahAn puruSoMke caritra aura vAkyoMkA avalaMbana grahaNa kara, AtmAmeM zaurya utpanna kara, una viSaya Adike viruddha atyanta haTha karake, unheM haTA detA hai; tabataka vaha himmata hArakara nahIM baiThatA, tathA vaha kevala hI kheda karake bhI nahIM ruka jaataa| AtmArthI jIvoMne isI vRttike avalaMbanako grahaNa kiyA hai, aura aMtameM unhoMne isIse jaya prApta kI hai| - isa bAtako saba mumukSuoMko mukhamArgase hRdayameM sthira karanA cAhiye / 745 bambaI, maMgasira sudI 5 ravi. 1954 (1) kaunase guNoMke aMgameM Anese yathArtharUpase mArgAnusArIpanA kahA jA sakatA hai ! (2) kaunase guNoMke aMgameM Anese yathArtharUpase samyagdRSTipanA kahA jA sakatA hai ! (3) kaunase guNoMke aMgameM Anese zrutajJAna kevalajJAna ho sakatA hai ? ..(4) tathA kaunasI dazA honese kevalajJAna yathArtharUpase hotA hai athavA kahA jA sakatA hai ! ye prazna sadvicAravAnako hitakArI haiN| . 746 bambaI, pauSa sudI 3 ravi. 1951 ......."ne kSamA mA~gakara likhA hai ki sahajabhAvase hI vyAvahArika bAtakA likhanA huA hai, usa saMbaMdhameM Apa kheda na kareM / so yahA~ vaha kheda nahIM hai / parantu yadi vaha bAta tumhArI dRSTimeM 7 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 747,748,749, rahegI, arthAt jabataka vaha vyAvahArika vRtti rahegI, tabataka yaha samajhanA ki vaha Atmahitake liye balavAna pratibaMdha hai; aura svanameM bhI usa pratibaMdhameM na rahA jAya, isa bAtakA lakSa rkhnaa| hamane jo yaha anurodha kiyA hai, usake Upara tuma yathAzakti pUrNa vicAra karanA aura usa vRttike mUlako hI aMtarase sarvathA nivRtta kara denA / anyathA samAgamakA lAbha milanA asaMbhava hai| yaha bAta zithilavRttise nahIM parantu utsAhavRttise mastakapara car3hAnI ucita hai| 747 Ananda, pauSa vadI 13 guru. 1954 (1) zrIsobhAgakI maujUdagImeM kucha pahilese sUcita karanA thA, aura hAlameM vaisA nahIM banAaisI kisI bhI lokadRSTimeM jAnA ucita nahIM / (2) aviSamabhAvake binA hameM bhI abaMdhatAke liye dUsarA koI adhikAra nahIM hai / mauna rahanA hI yogya mArga hai| 748 morabI, mAgha sudI 4 budha. 1954 zubhecchAse lagAkara kSINamohataka satzruta aura satsamAgamakA sevana karanA hI yogya hai / sarvakAlameM isa sAdhanakI jIvako kaThinatA hai / usameM phira yadi isa tarahake kAlameM vaha kaThinatA rahe, to vaha ThIka hI hai| duHSamakAla aura huMDAvasarpiNI nAmakA AzcaryarUpa anubhavase pratyakSa dRSTigocara hotA hai / AtmakalyANake icchuka puruSako usase kSobha na pAkara, bArambAra usa yogapara paira rakhakara, satzruta satsamAgama aura savRttiko balavAna banAnA ucita hai / 749 morabI, mAgha sudI 4 budha. 1954 AtmasvabhAvakI nirmalatA honeke liye mumukSu jIvako do sAdhanoMkA avazya hI sevana karanA cAhiye:-eka satzruta aura dUsarA satsamAgama / pratyakSasatpuruSoMkA samAgama jIvako kabhI kabhI hI prApta hotA hai; parantu jIva yadi sadRSTivAna ho to vaha satzrutake bahuta samayake sevanase honevAle lAbhako, pratyakSasatpuruSake samAgamase bahuta hI alpakAlameM prApta kara sakatA hai| kyoMki vahA~ pratyakSa guNAtizayavAna nirmala cetanake prabhAvayukta vacana aura vRttikI sakriyatA rahatI hai / jIvako jisase usa samAgamakA yoga mile, usa taraha vizeSa prayatna karanA caahiye| usa yogake abhAvameM satzrutakA avazya avazya paricaya karanA cAhiye / jisameM zAMtarasakI mukhyatA hai, zAMtarasake hetuse jisakA samasta upadeza hai aura jisameM samasta rasa zAMtarasagarmita haiM aise zAkhake paricayako salzrutakA paricaya kahA hai| Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 750 ] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 750 morabI, mAgha sudI 1 budha. 1954 (1) satzrutakA paricaya jIvako avazya karanA caahiye| (2) mala vikSepa aura pramAda, usameM bArambAra antarAya utpanna karate haiN| kyoMki unakA . dIrghakAlase paricaya hai| parantu yadi nizcaya karake unake aparicaya karanekI pravRtti kI jAya to vaha honA saMbhava hai| (3) yadi mukhya antarAya ho to vaha jIvakA anizcaya hai| (2) 1. AtmasvarUpake nirNaya honemeM anAdise jIvakI bhUla hotI A rahI hai, isa kAraNa vaha bhUla aba bhI ho, to isameM Azcarya nahIM mAlUma hotaa| 2. AtmajJAnake sivAya sarva kezoMse aura saba duHkhoMse mukta honekA dUsarA koI upAya nahIM hai| sadvicArake binA AtmajJAna nahIM hotA, aura asatsaMgake prasaMgase jIvakA vicAra-bala pravRtti nahIM karatA, isameM jarA bhI saMzaya nahIM hai| 3. Atma-pariNAmakI svasthatAko zrItIrthakara samAdhi kahate haiM / Atma-pariNAmakI asvasthatAko zrItIrthakara asamAdhi kahate haiN| Atma-pariNAmakI sahaja-svarUpase pariNati honeko zrItIrthakara dharma kahate haiN| Atma-pariNAmakI kucha bhI caMcala pravRtti honeko zrItIrthakara karma kahate haiN| 4. zrIjinatIrthakarane jaisA baMdha aura mokSakA nirNaya kiyA hai, vaisA nirNaya vedAMta Adi darzanoMmeM dRSTigocara nahIM hotaa| tathA zrIjinameM jaisA yathArtha-vaktRtva dekhanemeM AtA hai, vaisA yathArthavaktRtva kisI anya darzanameM dekhanemeM nahIM AtA / 5. AtmAke aMtarvyApArake ( zubha azubha pariNAmadhArAke ) anusAra hI baMdha-mokSakI vyavasthA hai, vaha zArIrika ceSTAke anusAra nahIM hai| pUrvameM upArjita vedanIya karmake udayake anusAra roga Adi utpanna hote haiM, aura tadanusAra hI nirbala, maMda, mlAna, uSNa, zIta Adi zarIrakI ceSTA hotI hai| 6. vizeSa rogake udayase athavA zArIrika maMda balase jJAnIkA zarIra kampita ho sakatA hai, nirbala ho sakatA hai, mlAna ho sakatA hai, maMda ho sakatA hai, raudra mAlUma ho sakatA hai, athavA use bhrama AdikA udaya bhI ho sakatA hai| parantu jisa pramANameM jIvameM bodha aura vairAgyakI vAsanA huI hai, usa pramANameM hI jIva usa prasaMgameM prAyaH karake usa rogakA vedana karatA hai| 7. kisI bhI jIvako avinAzI dehakI prApti huI ho--yaha kabhI dekhA nahIM, jAnA nahIM aura aisA saMbhava bhI nahIM; aura mRtyukA Agamana to avazya hotA hI hai-yaha anubhava to pratyakSa saMdeharahita hai| aisA honepara bhI yaha jIva usa bAtako phira phirase bhUla jAtA hai, yaha Azcarya hai| 8. jisa sarvajJa vItarAgameM anaMta siddhiyAM pragaTa huI thI, usa vItarAgane bhI isa dehako anitya samakSA hai, to phira dUsare jIva to isa dehako kisa taraha nitya banA sakeMge! Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 751,752,753 . 9. zrIjinakA abhimata hai ki pratyeka dravya anaMta paryAyoMse yukta hai / jIvakI anaMta paryAya haiM / paramANukI bhI anaMta paryAya haiN| jIvake cetana honeke kAraNa usakI paryAya bhI cetana haiM, aura paramANuke acetana honese usakI paryAya bhI acetana haiM / jIvakI paryAya acetana nahIM, aura paramANukI paryAya sacetana nahIM aisA zrIjinane nizcaya kiyA hai; tathA vaisA hI yogya bhI hai| kyoMki pratyakSa padArthakA svarUpa bhI vicAra karanese vaisA hI pratIta hotA hai| 751 vavANIA, mAgha vadI 4 guru. 1954 isa jIvako uttApanAkA mUla hetu kyA hai, tathA usakI nivRtti kyoM nahIM hotI, aura vaha nivRtti kisa taraha ho sakatI hai ! isa praznakA vizeSarUpase vicAra karanA yogya hai-aMtarameM utarakara vicAra karanA yogya hai| jabataka isa kSetrameM rahanA ho tabataka cittako adhika dRr3ha banAkara pravRtti karanA cAhiye / 752 morabI, mAgha vadI 15, 1954 jisa taraha mumukSuvRtti dRr3ha bane usa taraha kro| hAra jAne athavA nirAza honekA koI kAraNa nahIM hai / jaba jIvako durlabha yoga hI mila gayA to phira thor3ese pramAdake chor3a denemeM use ghabar3Ane jaisI athavA nirAza hone jaisI kucha bhI bAta nahIM hai / 753 * vyAkhyAnasAra. 1. prathama guNasthAnakameM jo graMthi hai usakA bhedana kiye binA, AtmA Ageke guNasthAnako nahIM jA sakatI / kabhI yogAnuyogake milanese jIva akAmanirjarA karatA huA Age bar3hatA hai, aura graMthibheda karaneke pAsa AtA hai| parantu yahA~ graMthikI itanI adhika prabalatA hai ki jIva yaha graMthibheda karanemeM zithila hokara-asamartha ho jAneke kAraNa vApisa lauTa AtA hai / vaha himmata karake Age bar3hanA cAhatA hai, parantu mohanIyake kAraNa viparItArtha samajhameM Anese, vaha aisA samajhatA hai ki vaha svayaM graMthibheda kara rahA hai, kintu ulTA vaha usa taraha samajhanerUpa mohake kAraNa graMthikI nivir3atA hI karatA hai| usameMse koI jIva hI yogAnuyoga prApta honepara akAmanirjarA karate hue, ati balavAna hokara, usa graMthiko zithila karake athavA balahIna karake Age bar3hatA hai / yaha aviratasamyagdRSTi nAmaka cauthA guNasthAnaka hai / yahA~ mokSamArgakI supratIti hotI hai / isakA dUsarA nAma bodhabIja bhI hai / yahA~ AtmAke anubhavakI zuruAta hotI hai, arthAta mokSa honeke bIjakA yahA~ ropaNa hotA hai| . 2. isa bodhabIja guNasthAnaka ( cauthA guNasthAnaka ) se terahaveM guNasthAnakataka AtmAnubhava * bhImad rAjacandrane ye vyAkhyAna saMvat 1954 meM mAgha mahInese caitra mahInevaka, tathA saMvat 1955meM moravImeM diye the / yaha vyAkhyAnasAra eka mumukSukI smRtike Uparase yahA~ diyA gayA hai| isa sArako isa mumukSu mAIne mitra mina sthAnoMpara avyasthitarUpase likha liyA thaa| yaha usIkA saMgraha hai| -anuvAdaka. Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyakhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-vA~ varSa 693 ekasA rahatA hai / parantu jJAnAvaraNIya karmakI nirAvaraNatAke anusAra jJAnakI kama jyAdA vizuddhatA hotI hai, aura usake pramANameM hI anubhavakA prakAza honA kahA jA sakatA hai| 3. jJAnAvaraNakA saba prakArase nirAvaraNa honA kevalajJAna-mokSa-hai / vaha kucha buddhibalase kahanemeM nahIM AtA, vaha anubhavake gamya hai| 4. buddhibalase nizcaya kiyA huA siddhAMta, usase vizeSa buddhibala athavA tarkake dvArA kadAcit badala bhI sakatA hai| parantu jo vastu anubhavagamya ( anubhavase siddha ) ho gaI hai vaha tInoM kAlameM bhI nahIM badala sktii| 5. vartamAna samayameM jainadarzanameM aviratisamyagdRSTi nAmaka caturtha guNasthAnakase apramatta nAmake sAtaveM guNasthAnakataka AtmAnubhavako spaSTa svIkAra kiyA hai| . 6. sAtaveMse sayogakevalI nAmaka terahaveM guNasthAnakatakakA samaya aMtamuhUrtakA samaya hai| terahaveM guNasthAnakakA samaya kadAcit laMbA bhI hotA hai / vahA~taka AtmAnubhava pratItirUpa rahatA hai| 7. isa kAlameM mokSa nahIM, aisA mAnakara jIva mokSakI kAraNabhUta kriyA nahIM kara sakatA; aura usa mAnyatAke kAraNa jIvakI pravRtti anyathArUpase hI hotI hai| 8. jisa taraha piMjaremeM baMda kiyA huA siMha yadyapi piMjarese pratyakSa bhinna hotA hai, to bhI vaha bAhara nikalanekI sAmarthyase rahita hai, usI taraha alpa Ayuke kAraNa athavA saMhanana Adi anya sAdhanoMke abhAvase AtmArUpI siMha karmarUpI piMjare se bAhara nahIM A sakatA-yadi aisA mAnA jAya to yaha mAnanA sakAraNa hai| 9. isa asAra saMsArameM cAra gatiyA~ mukhya haiM; ye karma-baMdhase prApta hotI haiM / baMdhake binA ve gatiyA~ prApta nahIM hotI / baMdharahita mokSasthAna, baMdhase honevAle caturgatirUpa saMsArameM nahIM hai| yaha to nizcita hai ki samyaktva athavA cAritrase baMdha nahIM hotA, to phira cAhe kisI bhI kAlameM samyaktva athavA cAritra prApta kareM, vahA~ usa samaya baMdha nahIM hotA; aura jahA~ baMdha nahIM vahA~ saMsAra bhI nahIM hai| 10. samyaktva aura cAritrameM AtmAkI zuddha pariNati rahatI hai, kintu usake sAtha mana vacana aura zarIrakA zubha yoga rahatA hai / usa zubha yogase zubha baMdha hotA hai| usa baMdhake kAraNa deva Adi gatirUpa saMsAra karanA par3atA hai / kintu usase viparIta bhAvavAle samyaktva aura cAritra jitane aMzoMmeM prApta hote haiM, utane hI aMzoMse mokSa pragaTa hotI hai, unakA phala kevala deva Adi gatikA prApta honA hI nahIM hai / tathA jo deva Adi gati prApta huI haiM ve to Upara kahe hue mana vacana aura zarIrake yogase hI huI haiM; aura jo baMdharahita samyaktva aura cAritra pragaTa huA hai, vaha kAyama rahakara, usase phira manuSyabhava pAkara--phira usa bhAgase saMyukta hokara-mokSa hotI hai| 11. cAhe koI bhI kAla ho, usameM karma maujUda rahatA hai-usakA baMdha hotA hai, aura usa baMdhakI nirjarA hotI hai, aura sampUrNa nirjarAkA nAma hI mokSa hai| . 12. nirjarAke do bheda haiM:-sakAmanirjarA arthAt sahetu ( mokSakI kAraNabhUta ) nirjarA, aura akAmanirjarA arthAt vipAkanirjarA / Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - * zrImad rAjacandra [753 vyakhyAnasAra 13. akAmanirjarA audayika bhAvase hotI hai| isa nirjarAko jIvane anaMtoMbAra kiyA hai; aura vaha karma-baMdhakI hI kAraNa hai| . 14. sakAmanirjarA kSAyopazamika bhAvase hotI hai| yaha karmake abaMdhakA kAraNa hai| jitane aMzoMmeM sakAmanirjarA (kSAyopazamika bhAvase ) hotI hai utane hI aMzoMmeM AtmA pragaTa hotI hai / yadi akAma (vipAka ) nirjarA ho to vaha audayika bhAvase hotI hai, aura vaha karma-baMdhakA kAraNa hai| yahA~ bhI karmakI nirjarA to hotI hai, parantu usase AtmA pragaTa nahIM hotii| 15. anaMtabAra cAritra prApta karanese jo nirjarA huI hai, vaha audayika bhAvase (jo bhAva baMdharahita nahIM hai ) hI huI hai; kSAyopazamika bhAvase nahIM huI / yadi vaha kSAyopazamika bhAvase huI hotI, to isa taraha bhaTakanA na pdd'taa| 16. mArga do prakArake haiM:-eka laukika mArga aura dUsarA lokottara mArga / ye donoM eka dUsarese viruddha haiN| 17. laukika mArgase viruddha lokottara mArgake pAlana karanese usakA phala laukika nahIM hotA / jaisA kRtya hotA hai vaisA hI usakA phala hotA hai / 18. isa saMsArameM jIvoMkI saMkhyA anaMta koTI hai / vyavahAra Adi prasaMgameM anaMta jIva krodha Adise pravRtti karate haiN| cakravartI rAjA Adi krodha Adi bhAvoMse saMgrAma karate haiM, aura lAkhoM manuSyoMkA ghAta karate haiM, to bhI unameMse kisI kisIko to usI kAlameM mokSa huI hai| 19. krodha, mAna, mAyA aura lobhakI caukar3Iko kaSAyake nAmase kahA jAtA hai / yaha kaSAya atyaMta krodhAdivAlI hai / yadi vaha anaMta kaSAya saMsArakA kAraNa hokara anaMtAnubandhI kaSAya hotI ho, to phira cakravartI Adiko anaMta saMsArakI vRddhi honI cAhie, aura isa hisAbase to anaMta saMsArake vyatIta honeke pahile unheM kisa taraha mokSa ho sakatI hai ? yaha bAta vicArane yogya hai| 20. tathA jisa krodha Adise anaMta saMsArakI vRddhi ho vahI anaMtAnubaMdhI kaSAya hai, yaha bhI nissandeha hai / isa hisAbase Upara kahe hue krodha Adiko anaMtAnubaMdhI nahIM kahA jA sktaa| isaliye anaMtAnubaMdhIkI caukar3I kisI anya prakArase hI honA saMbhava hai| 21. samyakjJAna darzana aura cAritra ina tInoMkI ekatAko mokSa kahate haiN| vaha samyakjJAna darzana cAritra, vItarAgajJAna darzana cAritra hI hai / usIse anaMta saMsArase mukti hotI hai / yaha vItarAgajJAna karmake abaMdhakA kAraNa hai / vItarAgake mArgase calanA athavA unakI AjJAnusAra calanA bhI abaMdhakA hI kAraNa hai / usake prati jo krodha Adi kaSAya hoM unase vimukta honA, yahI anaMta saMsArase atyaMtarUpase mukta honA hai, arthAt yahI mokSa hai| jisase mokSase viparIta aise anaMta saMsArakI vRddhi hotI hai, use anaMtAnubaMdhI kahA jAtA hai; aura bAta bhI aisI hI hai| vItarAgamArgase aura unakI AjJAnusAra calanevAloMkA kalyANa hotA hai; aisA jo bahutase jIvoMko kalyANakArI mArga hai, usake prati krodha Adi bhAva (jo mahA viparItatAke karanevAle haiM) hI anaMtAnubaMdhI kaSAya hai| - 22. krodha Adi bhAva lokameM bhI niSphala nahIM jAte; tathA unase vItarAgadvArA prarUpita vItarAgajJAnakA mokSadharmakA athavA sadharmakA khaMDana karanA, athavA unake prati tIvra maMda Adi jaise Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa bhAvoMse krodha Adi bhAva hote hoM una bhAvoMse, anaMtAnubaMdhI kaSAyase baMdha hokara bhaviSyameM bhI anaMta saMsArakI vRddhi hotI hai| 23. anubhavakA kisI bhI kAlameM abhAva nahIM hai / parantu buddhibalase nizcita kI huI jo. apratyakSa bAta hai, usakA kacit abhAva bhI ho sakatA hai| 24. kyA kevalajJAna use kahate haiM ki jisake dvArA kucha bhI jAnanA zeSa nahIM rahatA! athavA AtmapradezoMkA jo svabhAva hai, use kevalajJAna kahate haiM ! (a) AtmAse utpanna kiyA huA vibhAvapariNAma, aura usase jar3a padArthake saMyogarUpase honevAle AvaraNapUrvaka jo kucha dekhanA aura jAnanA hotA hai, vaha indriyoMkI sahAyatAse ho sakatA hai| parantu tatsaMbaMdhI yaha vivecana nahIM hai| yaha vivecana to kevalajJAnasaMbaMdhI hai| ' (A) vibhAvapariNAmase honevAlA jo pudgalAstikAyakA saMbaMdha hai, vaha AtmAse bhinna hai / usakA, tathA jitanA pudgalakA saMyoga huA hai usakA, nyAyapUrvaka jo jJAna-anubhava hotA hai vaha saba anubhavagamyameM hI samAviSTa hotA hai; aura usako lekara jo samasta lokake pudgaloMkA isI tarahakA nirNaya hotA hai, vaha buddhibalameM samAviSTa hotA hai| udAharaNake liye jisa AkAzake pradezameM athavA usake pAsa jo vibhAvayukta AtmA sthita hai, usa AkAzake pradezake utane bhAgako lekara jo achedya abhedha anubhava hotA hai, vaha anubhavagamyameM samAviSTa hotA hai; aura usake pazcAt bAkIke AkAzako jise svayaM kevalajJAnIne bhI anaMta-jisakA aMta nahIM-kahA hai, usa anaMta AkAzakA bhI tadanusAra hI guNa honA cAhiye, yaha buddhibalase nirNaya kiyA jAtA hai| (i) AtmajJAna utpanna ho gayA hai athavA AtmajJAna ho gayA hai-yaha bAta anubhavagamya hai| parantu usa AtmajJAnake utpanna honese AtmAnubhava honeke pazcAt kyA kyA honA cAhiye, yaha jo kahA gayA hai, vaha buddhibalase hI kahA hai, aisA samajhA jA sakatA hai| (I) indriyoMke saMyogase jo kucha dekhanA jAnanA hotA hai, usakA yadyapi anubhavagamyameM samAveza ho jAtA hai, yaha ThIka hai; parantu yahA~ to AtmatattvasaMbaMdhI anubhavagamyakI bAta hai / yahA~ to jisameM indriyoMkI sahAyatA athavA saMbaMdhakI AvazyakatA nahIM, usake atirikta kisI dUsareke saMbaMdhakI hI bAta hai| kevalajJAnI sahaja hI dekha aura jAna rahe haiM, arthAt unhoMne lokake saba padArthokA anubhava kiyA hai-aisA jo kahA jAtA hai, so usameM upayogakA saMbaMdha rahatA hai / kAraNa ki kevalajJAnIke 13vA~ guNasthAnaka aura 14vA~ guNasthAnaka isa taraha do vibhAga kiye gaye haiM / unameM 13veM guNasthAnavAle kevalajJAnIke yoga rahatA hai, yaha spaSTa hai; aura jahA~ yaha bAta hai vahA~ upayogakI khAsa jarUrata hai aura jahA~ upayogakI khAsa jarUrata hai, vahA~ buddhibala hai, yaha kahe binA cala nahIM sktaa| tathA jahA~ yaha bAta siddha hotI hai, vahA~ anubhavakI sAtha sAtha buddhibala bhI siddha hotA hai| (u) isa taraha upayogake siddha honese AtmAke pAsameM jo jaDa padArtha hai, usakA to anubhava hotA hai, parantu jo padArtha pAsameM nahIM hai--jisakA saMbaMdha nahIM hai-usakA anubhava kahanemeM kaThinAI AtI hai aura usakI sAtha hI dUravartI padArtha anubhavagamya nahIM haiM, aisA kahanese kevalajJAnake pracalita Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnamAra arthameM virodha AtA hai / isa kAraNa yaha siddha hotA hai ki vahA~ buddhibalase hI saba padArthIkA, saba prakArase, saba kAlakA jJAna hotA hai| 25. eka kAlake kalpita jo anaMta samaya haiM, unake kAraNa anaMtakAla kahA jAtA hai / tathA usameMke vartamAnakAlake pahileke jo samaya vyatIta ho gaye haiM, ve phirase lauTakara AnevAle nahIM yaha bAta nyAyayukta hai| phira vaha samaya anubhavagamya kisa taraha ho sakatA hai ? yaha vicAraNIya hai| 26. anubhavagamya jo samaya ho gaye haiM unakA jo svarUpa hai, usa svarUpako chor3akara unakA koI dUsarA svarUpa nahIM hotA; aura isI taraha anAdi anaMtakAlake jo dUsare samaya haiM unakA bhI vaisA hI svarUpa hai--yaha buddhibalase nirNIta huA mAlUma hotA hai| 27. isa kAlameM jJAna kSINa ho gayA hai, aura jJAnake kSINa ho jAnese aneka matabheda ho gaye haiM / jyoM jyoM jJAna kama hotA hai tyoM tyoM matabheda bar3hate haiM, aura jyoM jyoM jJAna bar3hatA hai tyoM tyoM matabheda kama hote haiM / udAharaNake liye, jyoM jyoM paisA ghaTatA hai tyoM tyoM kleza bar3hatA hai, aura jahA~ paisA bar3hA ki kleza kama ho jAtA hai| 28. jJAnake binA samyaktvakA vicAra nahIM sUjhatA / ' matabheda mujhe utpanna nahIM karanA hai,' yaha bAta jisake manameM hai, vaha jo kucha bAMcatA aura sunatA hai vaha saba usako phaladAyaka hI hotA hai| matabheda Adike kAraNako lekara zAstra-zravaNa Adi phaladAyaka nahIM hote| 29. jaise rAstemeM calate hue kisI AdamIke sirakI pagar3I kA~ToMmeM ulajha jAya, aura usakI musAphirI abhI bAkI rahI ho; to pahile to jahA~taka bane use kA~ToMko haTAnA cAhiye; kintu yadi kA~ToMko dUra karanA saMbhava na ho to usake liye vahA~ Thaharakara, rAtabhara vahIM na bitA denI cAhiye; parantu pagaDIko vahIM chor3akara Age bar3hanA cAhiye / usI taraha jinamArgake svarUpa aura usake rahasyako samajhe binA athavA usakA vicAra kiye binA choTI choTI zaMkAoMke liye vahIM baiTha jAnA aura Age na bar3hanA ucita nahIM / jinamArga vAstavika rItise dekhanese to jIvako karmoMke kSaya karanekA upAya hai, parantu jIva to apane matameM guMthA huA hai| 30. jIva prathama guNasthAnase nikalakara graMthibheda honetaka anaMtabAra AyA, aura vahA~se pIche phira gayA hai| 31. jIvako aisA bhAva rahatA hai ki samyaktva anAyAsa hI A jAtA hogA, parantu vaha to prayAsa (puruSArtha) kiye binA prApta nahIM hotA / 32. karma prakRti 158 haiN| samyaktvake Aye binA unameMse koI bhI prakRti samUla kSaya nahIM hotI / jIva anAdise nirjarA karatA hai, parantu mUlameMse to eka bhI prakRti kSaya nahIM hotI ! samyaktvameM aisI sAmarthya hai ki vaha prakRtiko mUlase hI kSaya kara detA hai / vaha isa taraha ki vaha amuka prakRtike kSaya honeke pazcAt AtA hai; aura jIva yadi balavAna hotA hai to vaha dhIre dhIre saba prakRtiyoMkA kSaya kara detA hai| . 33. samyaktva sabako mAlUma ho jAya, yaha bAta nahIM hai| isI taraha vaha kisIko bhI mAlUma na par3e, yaha bAta bhI nhiiN| vicAravAnako vaha mAlUma par3a jAtA hai| Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 34. jIvako samajha A jAya to samajha Aneke bAda samyaktva bahuta sugama ho jAtA hai / parantu samajha Aneke liye jIvane Ajataka saccA saccA lakSa nahIM diyA / jIvako samyaktva prApta honekA jaba jaba yoga milA hai, taba taba usane usapara barAbara dhyAna nahIM diyA / kAraNa ki jIvako aneka antarAya maujUda haiN| unameM bahutase antarAya to pratyakSa haiM, phira bhI ve jAnanemeM nahIM aate| yadi koI unheM batAnevAlA mila jAya to bhI aMtarAyake yogase unakA dhyAnameM lenA nahIM banatA / tathA bahutase aMtarAya avyakta haiM, jinakA dhyAnameM AnA bhI muzkila hai| 35. samyaktvakA svarUpa kevala vacanayogase hI kahA jA sakatA hai / yadi vaha ekadama kahA jAya to usameM jIvako ulTA hI bhAva mAlUma hone lage; tathA samyaktvake Upara ulTI aruci hI ho jAya / parantu yadi vahI svarUpa anukramase jyoM jyoM dazA bar3hatI jAtI hai, tyoM tyoM kahA jAya, athavA samajhAyA jAya to vaha samajhameM A sakatA hai / 36. isa kAlameM mokSa hai-yaha dUsare mArgoM meM kahA gayA hai| yadyapi jainamArgameM isa kAlameM amuka kSetrameM mokSa honA nahIM kahA jAtA, phira bhI usameM yaha kahA gayA hai ki usI kSetrameM isa kAlameM samyaktva ho sakatA hai| 37. jJAna darzana aura cAritra ye tInoM isa kAlameM maujUda haiN| prayojanabhUta padArthoke jAnaneko jJAna kahate haiM / usakI supratItiko darzana kahate haiM, aura usase honevAlI jo kriyA hai use cAritra kahate haiM / yaha cAritra isa kAlameM jainamArgameM samyaktva honeke bAda sAta guNasthAnataka prApta kiyA jA sakatA hai, yaha svIkAra kiyA gayA hai| 38. koI sAtaveMtaka pahu~ca jAya to bhI bar3I bAta hai| ___39. yadi koI sAtaveMtaka pahu~ca jAya to usameM samyaktva samAviSTa ho jAtA hai; aura yadi koI vahA~taka pahu~ca jAya to use vizvAsa ho jAtA hai ki AgekI dazA kisa tarahakI hai ? parantu sAtaveMtaka pahu~ce binA AgekI bAta dhyAnameM nahIM A sktii| 40. yadi bar3hatI huI dazA hotI ho to use niSedha karanekI jarUrata nahIM, aura yadi bar3hatI huI dazA na ho to use mAnanekI jarUrata nahIM / niSedha kiye binA hI Age bar3hate jAnA cAhiye / 41. sAmAyika chaha aura ATha koTikA vivAda chor3a deneke pazcAt navakoTi binA nahIM hotA; aura antameM navakoTisebhI vRtti chor3e binA mokSa nahIM hai| 42. gyAraha prakRtiyoMke kSaya kiye binA sAmAyika nahIM AtA / jise sAmAyika hotA hai usakI dazA to adbhuta hotI hai / vahA~se jIva chaThe sAtaveM aura AThaveM guNasthAnameM jAtA hai, aura vahA~se do ghar3ImeM mokSa ho sakatI hai| . 13. mokSamArga talavArakI dhArake samAna hai, arthAt vaha ekdhaaraa-ekprvaahruup-hai| tInoM kAlameM jo.ekadhArAse arthAt eka samAna rahe vahI mokSamArga hai; pravAhameM jo akhaMDa hai vahI mokSamArga hai| . 11. pahile do bAra kahA jA cukA hai phira bhI yaha tIsarI bAra kahA jAtA hai ki kahIM bhI Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra bAdara aura bAhya kriyAkA niSedha nahIM kiyA gyaa| kAraNa ki hamArI AtmAmeM vaha bhAva kabhI bhI svamameM bhI utpanna nahIM ho sktaa| 15. rUDhIvAlI gA~Tha, mithyAtva athavA kaSAyakA sUcana karanevAlI kriyAoMke saMbaMdha kadAcit kisI prasaMgapara kucha kahA gayA ho, to vahA~ kriyAke niSedha karaneke liye to kucha bhI nahIM kahA gayA hai| phira bhI yadi yaha kathana kisI dUsarI taraha hI samajhameM AyA ho to usameM samajhanevAleko apanI khudakI hI bhUla huI samajhanI cAhiye / 46. jisane kaSAyabhAvakA chedana kara DAlA hai, vaha aisA kabhI bhI nahIM karatA ki jisase kaSAyabhAvakA sevana ho| 47. jabataka hamArI taraphase aisA nahIM kahA gayA ho ki amuka kriyA karanI cAhiye, tabataka yaha samajhanA cAhiye ki vaha sakAraNa hI hai; aura usase yaha siddha nahIM hotA ki kriyA karanI hI na caahiye| 48. hAlameM yadi aisA kahA jAya ki amuka kriyA karanI cAhiye, aura pIchese deza kAlake anusAra usa kriyAko dUsare prakArase karaneke liye kahA jAya, to isase zrotAke manameM zaMkA ho sakatI hai ki pahile to dUsarI taraha kahA jAtA thA aura aba dUsarI taraha kahA jAtA hai parantu aisI zaMkA karanese usakA zreya honeke badale azreya hI hotA hai| 49. bArahaveM guNasthAnake anta samayataka bhI jJAnIkI AjJAnusAra calanA par3atA hai / usameM svacchaMdabhAva nAza ho jAtA hai| 50. svacchaMdase nivRtti karanese vRttiyA~ zAnta nahIM hotIM, ulTI unmatta hI hotI haiM, aura usase cyuta honekA samaya AtA hai; aura jyoM jyoM Age jAneke pazcAt patana hotA hai tyoM tyoM use jorakI paTaka lagatI hai. isase jIva adhika gaharAImeM jAtA hai, arthAt vaha pahilemeM jAkara par3atA hai| itanA hI nahIM kintu use jorakI paTaka laganeke kAraNa use vahA~ bahuta samayataka par3e rahanA par3atA hai / 51. yadi abhI bhI zaMkA karanA ho to karo, parantu itanA to nizcayase zraddhAna karanA cAhiye ki jIvase lagAkara mokSatakake sthAnaka maujUda haiM, aura mokSakA upAya bhI hai| isameM kucha bhI asatya nahIM / yaha nirNaya karaneke pazcAt usameM to kabhI bhI zaMkA na karanA cAhiye; aura isa prakAra nirNaya ho jAneke pazcAt prAyaH zaMkA nahIM hotI / yadi kadAcit zaMkA ho bhI to vaha ekadeza hI zaMkA hotI hai, aura usakA samAdhAna ho sakatA hai| parantu yadi mUlameM hI arthAt jIvase lekara mokSatakake sthAnakoMmeM hI athavA usake upAyameM hI zaMkA ho to vaha ekadeza zaMkA nahIM, parantu sarvadeza zaMkA hai aura usa zaMkAse prAyaH patana hI hotA hai, aura vaha patana itanA adhika jorase hotA hai ki usakI bahuta jorakI paTaka lagatI hai| 52. yaha zraddhA do prakArakI hai:-eka ogha aura dUsarI vicArapUrvaka / 53. matijJAna aura zrutajJAnase jo kucha jAnA jA sakatA hai usameM anumAna sAthameM rahatA hai / parantu usase Age, aura anumAnake binA hI zuddharUpase jAnanA yaha manaHparyavajJAnakA viSaya hai / arthAt mUlameM to mati zruta aura manaHparyavajJAna eka haiM, parantu manaHparyavameM anumAnake binA bhI matikI nirmalatAse zuddharUpase jAnA jA sakatA hai| Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra mAdi saMgraha-31vA~ varSa 54. matikI nirmalatA saMyamake binA nahIM ho sakatI / vRttiko rokanese saMyama hotA hai, aura usa saMyamase matikI zuddhatA hokara anumAnake binA zuddha paryAyako jAnanekA nAma manaHparyavajJAna hai / 55. matijJAna liMga-cihna-se jAnA jA sakatA hai| aura manaHparyavajJAnameM liMga athavA cihnakI AvazyakatA nahIM rhtii| 56. matijJAnase jAnanemeM anumAnakI AvazyakatA rahatI hai, aura usa anumAnakI sahAyatAse jo jJAna hotA hai, usameM pheraphAra bhI hotA hai / parantu manaHparyavajJAnameM vaisA pheraphAra nahIM hotA / kyoMki usameM anumAnakI sahAyatAkI jarUrata nahIM hai / zarIrakI ceSTAse krodha AdikI parIkSA ho sakatI hai, parantu jisase krodhAdikA mUlasvarUpa hI mAlUma na ho sake, usake liye yadi viparIta ceSTA kI gaI ho, to usake Uparase krodha AdikI parIkSA karanA kaThina hai / tathA yadi zarIrakI kisI bhI tarahakI ceSTA na kI gaI ho, to ceSTAke bilakula dekhe binA hI krodha AdikA jAnanA bahuta kaThina hai; phira bhI usakA sAkSAtkAra ho sakanA manaHparyavajJAnakA viSaya hai| 57. logoMmeM oghasaMjJAse pracalita rUDhike anusAra yaha mAnA jAtA hai ki hameM samyaktva hai yA nahIM, ise to kevalI jAne, nizcaya samyaktva honekI bAta to kevalIgamya hI hai;' parantu banArasIdAsa aura usa dazAke anya puruSa aisA kahate haiM ki "hameM samyaktva ho gayA hai, yaha hama nizcayase kahate haiN|" 58. zAstrameM jo aisA kahA gayA hai ki 'nizcaya samyaktva hai yA nahIM, use kevalI jAne' so yaha bAta amuka nayase hI satya hai / tathA kevalajJAnIse bhinna banArasIdAsa vagairahane bhI jo aspaSTarUpase aisA kahA hai ki " hameM samyaktva hai, athavA hameM samyaktva prApta ho gayA hai, " yaha kathana bhI satya hai / kAraNa ki jo nizcaya samyaktva hai use to pratyeka rahasyakI paryAyasahita kevalI hI jAna sakate haiM; athavA jahA~ pratyeka prayojanabhUta padArthake hetu ahetuko sampUrNarUpase kevalIke sivAya anya koI dUsarA nahIM jAna sakatA, vahA~ nizcaya samyaktvako kevalIgamya kahA hai / tathA usa prayojanabhUta padArthake sAmAnya athavA sthUlarUpase hetu ahetukA samajha sakanA bhI saMbhava hai, aura isa kAraNa banArasIdAsa vagairahane apaneko samyaktva honA kahA hai| 59. samayasArameM banArasIdAsakI banAI huI kavitAmeM kahA hai ki " hamAre hRdayameM bodhabIja utpanna ho gayA hai," arthAt unhoMne kahA hai ki hameM samyaktva hai / 60. samyaktva prApta honeke pazcAt adhikase adhika paMdaraha bhavake bhItara mukti ho jAtI hai, aura yadi jIva vahA~se cyuta ho jAtA hai to ardhapudgala-parAvartanameM mukti hotI hai / yadi isa kAlako ardhapudgala-parAvartana ginA jAya to bhI vaha sAdisAMtake bhaMgameM A jAtA hai-yaha bAta zaMkArahita hai| 61. samyaktvake lakSaNaH 1. kaSAyakI maMdatA, athavA usake rasakI maMdatA / 2. mokSamArgakI ora vRtti / 3. saMsArakA baMdhanarUpa laganA yA usakA khArA athavA jahararUpa mAlUma honaa| 4. saba prANiyoMke Upara dayAbhAva; usameM vizeSa karake apanI AtmAke Upara dayAbhAva / 5. satUdeva savadharma aura sadguruke Upara AsthA / Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra 62. AtmajJAna athavA AtmAse bhinna karmasvarUpa athavA pudgalAstikAya vagairahakA jo bhinna bhinna prakArase, bhinna bhinna prasaMgapara, atyanta sUkSmase sUkSma aura ati vistRta svarUpa jJAnIdvArA prakAzita huA hai, usameM koI hetu garbhita hai yA nahIM ? aura yadi garmita hai to vaha kaunasA hai ?. usa saMbaMdhameM vicAra karanese usameM sAta kAraNa garbhita mAlUma par3ate haiM:--saddhRtArthaprakAza, usakA vicAra, usakI pratIti, jIva-saMrakSaNa vagairaha / una sAta hetuoMkA phala mokSakI prApti honA hai / tathA mokSakI prAptikA jo mArga hai vaha ina hetuoMse supratIta hotA hai| 63. karmake anaMta bheda haiN| unameM mukhya 158 haiM / unameM mukhya ATha karma prakRtiyoMkA varNana kiyA gayA hai| ina saba karmoMmeM mukhya karma mohanIya hai; isakI sAmarthya dUsaroMkI apekSA atyaMta hai, aura usakI sthiti bhI sabakI apekSA adhika hai / 64. ATha kaumeM cAra karma ghanaghAtI haiM / una cAroMmeM bhI mohanIya atyanta prabalarUpase ghanaghAtI hai / mohanIya karmake sivAya jo bAkIke sAta karma haiM ve mohanIya karmake pratApase hI prabala hote haiN| yadi mohanIya dUra ho jAya to dUsare karma bhI nirbala ho jAte haiM / mohanIyake dUra honese dUsaroMkA paira nahIM Tika sakatA / 65. karmabaMdhake cAra prakAra haiM:-prakRtibaMdha, pradezabaMdha, sthitibaMdha aura rasabaMdha / unameM pradeza sthiti aura rasa ina tIna baMdhoMke aikyakA nAma prakRtibaMdha rakkhA gayA hai / AtmAke pradezoMkI sAtha pudgalake jamAva-saMyoga-ko pradezabaMdha kahate haiM / vahA~ usakI prabalatA nahIM hotI; use dUra karanA cAheM to dUra kara sakate haiM / tathA mohake kAraNa sthiti aura rasakA baMdha par3atA hai, aura usa sthiti tathA rasakA jo baMdha hai, use jIva yadi badalanA cAhe to usakA badalA jA sakanA asaMbhava hai / aise mohake kAraNa isa sthiti aura rasakI prabalatA hai| 66. samyaktva anyoktise apanA dUSaNa batAtA hai: 'mujhe grahaNa karaneke bAda yadi grahaNa karanevAlekI icchA na ho to bhI mujhe use balapUrvaka mokSa le hI jAnA par3atA hai / isaliye mujhe grahaNa karaneke pahile yaha vicAra karanA cAhiye ki yadi mokSa jAnekI icchAko badalanA hogA to bhI vaha kucha kAma AnevAlI nhiiN| kyoMki mujhe grahaNa karaneke pazcAt nauveM samayameM mujhe use mokSameM pahu~cAnA hI cAhiye / yadi grahaNa karanevAlA kadAcit zithila ho jAya, to bhI ho sake to usI bhavameM aura nahIM to adhikase adhika pandaraha bhavoMmeM, mujhe use avazya mokSa pahu~cAnA cAhiye / yadi kadAcit vaha mujhe chor3akara merese viruddha AcaraNa kare athavA atyaMta prabala mohako dhAraNa kara le, to bhI ardhapudgala-parAvartanake bhItara to mujhe use avazya mokSa pahu~cAnA cAhiye hI-yaha merI pratijJA hai'| arthAt yahA~ samyaktvakI mahattA batAI hai| 67. samyaktva kevalajJAnase kahatA hai: * maiM itanAtaka kara sakatA hU~ ki jIvako mokSa pahu~cA dUM, aura tU usase kucha vizeSa kArya nahIM kara sakatA / to phira tere mukAbalemeM mujhameM kisa bAtakI nyUnatA hai ! itanA hI nahIM kintu tujhe prApta karanemeM merI jarUrata rahatI hai| Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 701 68. kisI graMtha AdikA bA~cana zurU karate hue, pahile maMgalAcaraNa karanA cAhiye; aura usa graMthako phirase bA~cate hue athavA cAhe kahIMse bhI usakA bA~cana zurU karaneke pahile maMgalAcaraNa karanekI zAstrapaddhati hai / usakA mukhya kAraNa yaha hai ki bAhyavRttimeMse AtmavRtti karanA hai, isaliye vaisA karanemeM prathama zAMtabhAva karanekI jarUrata hai, aura tadanusAra prathama maMgalAcaraNa karanese zAMtabhAva praveza karatA hai / bA~cana karanekA jo krama ho use yathAzakti kabhI bhI na tor3anA cAhiye / usameM jJAnIkA dRSTAMta lenekI jarUrata nahIM hai| 69. AtmAnubhava-gamya athavA Atmajanita sukha aura mokSasukha ye saba eka hI haiN| mAtra zabda judA judA haiN| 70. zarIrake kAraNa athavA dUsaroMke zarIrakI apekSA unakA zarIra vizeSatAvAlA dekhanemeM AtA hai, kucha isaliye kevalajJAnI kevalajJAnI nahIM kahe jAte / tathA vaha kevalajJAna kucha zarIrase paidA huA hai, yaha bAta bhI nahIM haiM / vaha to AtmAdvArA pragaTa kiyA gayA hai / isa kAraNa usakI zarIrase vizeSatA samajhanekA koI hetu nahIM hai; aura vizeSatAvAlA zarIra logoMke dekhanemeM nahIM AtA, isaliye loga usakA bahuta mAhAtmya nahIM jAna sakate / 71. jise matijJAna aura zrutajJAnakI aMzase bhI khabara nahIM, vaha jIva yadi kevalajJAnake svarUpakI jAnanekI icchA kare to vaha kisa taraha bana sakatA hai ! arthAt vaha nahIM bana sktaa| : 72. matike sphurAyamAna honese jo jJAna utpanna hotA hai vaha matijJAna hai; aura zravaNa honese jo jJAna utpanna hotA hai vaha zrutajJAna hai; aura zrutajJAnakA manana hokara jo usakA anubhava hotA hai vaha pIche matijJAna ho jAtA hai; athavA usa zrutajJAnakA anubhava honeke bAda yadi vaha dUsareko kahA jAya, to usase kahanevAleko matijJAna aura sunanevAleko zrutajJAna hotA hai / tathA zrutajJAna matike binA nahIM ho sakatA, aura vahI matipUrvaka zruta samajhanA cAhiye / isa taraha eka dUsarekA kArya-kAraNa saMbaMdha hai / unake aneka bheda haiN| una saba bhedoMko jaise cAhiye vaise hetupUrvaka to samajhA nahIMkyoMki hetupUrvaka jAnanA samajhanA kaThina hai tathA isake atirikta Age calakara rUpI padArthIko jAnanevAle aneka bhedayukta avadhijJAnako, aura rUpI padArthoko jAnanevAle manaHparyavajJAnako jAnane samajhanekI jisakI kisI aMzase bhI zakti nahIM, aise manuSya para aura arUpI padArthoMke samasta bhAvoMse jAnanevAle kevalajJAnake viSayameM jAnanekA-samajhanekA prazna kareM, to ve use kisa taraha samajha sakate haiM ? arthAt nahIM samajha skte| 73. jJAnIke mArgameM calanevAleko karmabaMdha nahIM hai / tathA usa jJAnIkI AjJAnusAra calanevAleko bhI karmabaMdha nahIM hotA / kyoMki krodha, mAna, mAyA, lobha AdikA vahA~ abhAva hai aura usa abhAvake kAraNa karmabaMdha nahIM hotA / to bhI 'iriyApaMtha ' meM calanese jJAnIko / iriyApaMtha' kI kriyA hotI hai, aura jJAnIkI AjJAnusAra calanevAleko bhI vaha kriyA hotI hai| 74. jisa vidyAse jIva karma bA~dhatA hai, usI vidyAse jIva karma chor3atA bhI hai|. 75. usI vidyAkA sAMsArika hetuke prayojanase vicAra karanese jIva karmabaMdha karatA hai, aura jIva jaba usI vidhAkA dravyake svarUpako samajhaneke prayojanase vicAra karatA hai to yaha karma chor3atA hai| Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra 76. kSetrasamAsameM kSetrasaMbaMdhI jo jo bAteM haiM unheM anumAnase mAnanI cAhiye / unameM anubhava nahIM hotA / parantu una sabakA kAraNapUrvaka hI varNana kiyA jAtA hai| usakI vizvAsapUrvaka zraddhA rakhanA cAhiye / mUla zraddhA meM phera ho jAnese Age calakara samajhanemeM TheThataka bhUla calI jAtI hai| jaise gaNitameM yadi pahilese bhUla ho gaI ho to vaha bhUla antataka calI jAtI hai| 77. jJAna pA~ca prakArakA hai / vaha jJAna yadi samyaktvake binA, mithyAtvasahita ho to mati ajJAna zruta ajJAna aura avadhi ajJAna kahA jAtA hai / unheM milAkara jJAnake kula ATha bheda hote haiN| 78. mati zruta aura avadhi yadi mithyAtvasahita hoM to ve ajJAna haiM, aura samyaktvasahita hoM to jJAna haiM / isake sivAya unameM koI dUsarA bheda nahIM / 79. jIva rAga AdipUrvaka jo kucha bhI pravRtti karatA hai, usakA nAma karma hai / zubha athavA azubha adhyavasAyavAle pariNamanako karma kahate haiM; aura zuddha adhyavasAyavAlA pariNamana karma nahIM, kintu nirjarA hai| 80. amuka AcArya aisA kahate haiM ki digambara AcAryokI mAnyatA hai ki "jIvako mokSa nahIM hotI, kintu mokSa samajhameM AtI hai / vaha isa taraha ki jIva zuddhasvarUpavAlA hai; isaliye jaba use baMdha hI nahIM huA, to phira use mokSa kahA~se ho sakatI hai ! parantu jIvane yaha mAna rakkhA hai ki 'maiM baMdhA huA huuN|' yaha mAnyatA zuddhasvarUpa samajha lenese nahIM rahatI-arthAt mokSa samajhameM A jAtA hai| parantu yaha bAta zuddhanayakI athavA nizcayanayakI hI hai| yadi paryAyArthika nayavAle isa nayameM saMlagna rahakara AcaraNa kareM to unheM bhaTaka bhaTaka kara maranA hai| 81. ThANAMgasUtrameM kahA gayA hai ki jIva, ajIva, puNya, pApa, Asava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye padArtha sadbhAva haiM, arthAt unakA astitva maujUda hai unakI kucha kalpanA kI gaI ho yaha bAta nhiiN| 82. vedAnta zuddhanaya-AbhAsI hai / zuddhanayAbhAsa matavAle nizcayanayake sivAya kisI dUsare nayako vyavahAranayako-nahIM mAnate / jinadarzana anekAntika hai--syAdvAdI hai| 83. koI navatatvoMkI, koI SadravyoM kI, koI SaTpadoMkI aura koI do rAzikI bAta kahatA hai, parantu vaha saba jIva ajIva ina do rAzimeM--do tattvoMmeM-do dravyoMmeM hI garmita ho jAtA hai| 84. nigodameM ananta jIva rahate haiM isa bAtameM, tathA kaMdamUlameM suIkI noka jitane sUkSma bhAgameM anaMta jIva rahate haiM isa bAtameM, zaMkA nahIM karanA cAhiye / jJAnIne jaisA svarUpa dekhA vaisA hI kahA hai| yaha jIva, jo sthUla dehake pramANa hokara rahatA hai, aura jise abhI bhI apanA nijakA svarUpa samajhameM nahIM AyA, use aisI sUkSma bAteM samajhameM na Ave to yaha saca hai / parantu usameM zaMkA karanekA koI kAraNa nahIM hai / isa bAtako isa taraha samajhanA cAhiye: caumAseke samayameM kisI gA~vake bAhya bhAgameM jo bahutasI hariyAlI dekhane meM AtI hai, usa thodIsI hariyAlImeM bhI jaba anaMta jIva hote haiM, to yadi isa tarahake aneka gA~voMkA vicAra kareM to jIvoMkI saMkhyAke pramANakA anubhava na honepara bhI, usakA buddhibalase vicAra karanese usakA anaMtaphnA Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnamAra] vividha patra mAdi saMgraha-31vA~ varSa saMbhava ho sakatA hai / kaMdamUla AdimeM anaMtapanA saMbhava hai / dUsarI hariyAlImeM anaMtapanA saMbhava nahIM, parantu kaMdamUlameM anaMtapanA ghaTatA hai / tathA kaMdamUlake yadi thor3ese bhAgako bhI kATakara lagAyA jAya to vaha uga AtA hai, isa kAraNa bhI usameM jIvoMkA Adhikya rahatA hai| phira bhI yadi pratIti na hotI ho to AtmAnubhava karanA cAhiye / AtmAnubhava honese pratIti hotI hai / jabataka AtmAnubhava nahIM hotA, tabataka usa pratItikA honA muzkila hai| isaliye yadi usakI pratIti karanA ho to prathama AtmAkA anubhavI honA caahiye| 85. jabataka jJAnAvaraNIyakA kSayopazama nahIM huA, tabataka samyaktvakI prApti honekI icchA raMkhanevAleko usa bAtakI pratIti rakhakara AjJAnusAra hI calanA cAhiye / 86. jIvameM saMkoca-vistArakI zaktirUpa guNa rahatA hai, isa kAraNa vaha sUkSma sthUla zarIrameM dehake pramANa sthiti karatA hai / isI kAraNa jahA~ thor3e avakAzameM bhI vaha vizeSarUpase saMkocapanA kara sakatA hai, vahA~ jIva saMkocapUrvaka rahatA hai| 87. jyoM jyoM jIva karma-pudgaloMko adhika grahaNa karatA hai, tyoM tyoM vaha adhika nibir3a hokara aneka dehoMmeM rahatA hai| 88. padArthoMmeM acintya zakti hai| koI bhI padArtha apane dharmakA tyAga nahIM krtaa| eka eka jIvameM paramANurUpase grahaNa kiye gaye anaMta karma haiN| tathA aise anaMta jIva, jinakI sAtha anaMtAnaMta karmarUpI paramANu saMbaddha haiM, nigodake Azrayase thoDese avakAzameM rahate haiM-yaha bAta bhI zaMkA karane yogya nahIM / sAdhAraNa ginatIke anusAra to eka paramANu eka AkAza-pradezakA avagAhana karatA hai, parantu usameM aciMtya sAmarthya hai / usa sAmarthya -svabhAvake kAraNa thoDese AkAzameM bhI anaMta paramANu rahate haiM / jaise kisI darpaNake sanmukha yadi usa darpaNase kisI bahuta bar3I vastuko rakkhA jAya, to bhI usakA utanA AkAra usa darpaNameM samA jAtA hai; tathA jaise yadyapi A~kha eka choTIsI vastu hai, phira bhI usa choTIsI vastumeM sUrya candra Adi bar3e bar3e padArthoMkA svarUpa dikhAI detA hai| isI taraha AkAza yadyapi eka bar3A vizAla kSetra hai, phira bhI vaha A~khameM dRzyarUpase samA jAtA hai; tathA A~kha jaisI choTIsI vastu bar3e bar3e bahutase gharoMko dekha sakatI hai| yadi thor3ese AkAzameM aciMtya sAmarthyake kAraNa anaMta paramANu na samA sakate hoM, to phira A~khase usake parimANa jitanI hI vastu dikhAI denI cAhiye, usameM usase adhika moTA bhAga na dikhAI par3anA cAhiye / athavA darpaNameM bhI bahutasI ghara Adi bar3I bar3I vastuoMkA pratibimba nahIM par3a sakatA / isa kAraNa paramANukI aciMtya sAmarthya hai, aura isa kAraNa thoDese AkAzameM bhI anaMta paramANu samA sakate haiN| 89. isa taraha paramANu Adi dravyoMkA jo sUkSmabhAvase nirUpaNa kiyA gayA hai, vaha yayapi parabhAvakA vivecana hai, phira bhI vaha sakAraNa hai aura vaha hetupUrvaka hI kiyA gayA hai| 90. cittake sthira karaneke liye, athavA vRttiko bAhara na jAne dekara use aMtaraMgameM le jAneke liye, paradravyake svarUpakA samajhanA upayogI hai| 91. paradravyake svarUpakA vicAra karanese vRti bAhara na jAkara aMtaraMgameM hI rahatI hai, aura Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 .. zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra nijasvarUpa samajha leneke pazcAt, usase prAdurbhUta jJAnase usakA vahI viSaya ho jAneke kAraNa, athavA use amuka aMzameM samajhanese usakA utanA hI viSaya rahaneke kAraNa, vRtti balapUrvaka bAhara nikalakara parapadArthoMmeM ramaNa karaneke liye daur3a jAtI hai| usa samaya jAne hue paradravyako phirase sUkSmabhAvase samajhate hue vRttiko phirase aMtaraMgameM lAnA par3atA hai| aura isa taraha use aMtaraMgameM lAneke pazcAt usakA vizeSarUpase svarUpa samajhanese, jJAnake dvArA usakA kevala utanA hI viSaya ho jAneke kAraNa, vRtti phirase bAhara daur3ane lagatI hai / usa samaya jitanA samajhA ho usase bhI vizeSa sUkSmabhAvase phirase vicAra karate hue vRtti phirase aMtaraMgameM prerita hotI hai| isa taraha karate karate vRttiko bArambAra aMtaraMgabhAvameM lAkara zAMta kI jAtI hai; aura isa taraha vRttiko aMtaraMgameM lAte lAte kadAcit AtmAkAM anubhava bhI ho jAtA hai aura jaba yaha anubhava ho jAtA hai to vRtti phira bAhara nahIM jAtI; parantu AtmAmeM hI zuddha pariNatirUpa hokara pariNamana karatI hai| aura tadanusAra pariNamana karanese bAhya . padADhekA darzana sahaja ho jAtA hai / ina kAraNoMse paradravyakA vivecana upayogI athavA hetubhUta hotA hai| 92. jIvako apane Apako jo alpajJAna hotA hai, usake dvArA vaha bar3e bar3e jJeya padArthoke svarUpako jAnanekI icchA karatA hai, so yaha kaise ho sakatA hai! arthAt nahIM ho sktaa| jaba jIvako jJeya padArthoke svarUpakA jJAna nahIM ho sakatA, to vahA~ jIva apane alpajJAnako use na samajha sakanekA kAraNa na mAnatA huA, apanese bar3e jJeya padArthoMmeM doSa nikAlatA hai| parantu sIdhI tarahase isa apanI alpajJatAko, use na samajha sakanekA kAraNa nahIM maantaa| ... 93. jIva jaba apane hI svarUpako nahIM jAna sakatA to phira vaha jo parake svarUpako jAnanekI icchA karatA hai, use to vaha kisa taraha jAna (samajha) sakatA hai ! aura jabataka vaha samajhameM nahIM AtA tabataka vaha vahIM guMthA rahakara DolAyamAna huA karatA hai| zreyakArI nijasvarUpakA jJAna jabataka pragaTa nahIM kiyA, tabataka paradravyakA cAhe kitanA bhI jJAna prApta kara lo, phira bhI vaha kisI kAmakA nhiiN| isaliye uttama mArga to dUsarI samasta bAtoMko chor3akara apanI AtmAko pahicAnanekA prayatna karanA hI hai| jo sArabhUta hai use dekhane ke liye, 'yaha AtmA sadbhAvavAlI hai, ''vaha karmakI kartA hai,' aura usase (karmase ) use baMdha hotA hai, vaha baMdha kisa taraha hotA hai,' 'vaha baMdha kisa taraha nivRtta ho sakatA hai, aura usa baMdhase nivRtta ho jAnA hI mokSa hai' ityAdike viSayameM bArambAra aura pratyeka kSaNameM vicAra karanA yogya hai; aura isa taraha bArambAra vicAra karanese vicAra vRddhiMgata hotA hai, aura usake kAraNa nijasvarUpakA aMza aMzase anubhava hotA hai| jyoM jyoM nijasvarUpakA anubhava hotA hai, tyoM tyoM dravyakI acintya sAmarthya jIvake anubhavameM AtI jAtI hai| isase Upara batAI huI zaMkAoMke (udAharaNake liye thoDese AkAzameM anaMta jIvoMkA samA jAnA athavA usameM anaMta pudgala paramANuoMkA samAnA) karanekA avakAza nahIM rahatA, aura unakI yathArthatA. samajhameM AtI hai / yaha honepara bhI yadi use na mAnA jAtA ho, athavA usameM zaMkA karanekA kAraNa rahatA ho, to jJAnI kahate haiM ki vaha Upara kahe hue puruSArtha karanese anubhavase siddha hogaa| 94. jIva jo karmabaMdha karatA hai, vaha dehasthita AkAzameM rahanevAle sUkSma pudgaloMmeMse hI grahaNa karake karatA hai| kucha vaha bAharase lekara karmoko nahIM baaNdhtaa| . . Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha.-31vA~ varSa 705 95. AkAzameM caudaha rAjU lokameM pudgala-paramANu sadA bharapUra haiM; usI taraha zarIrameM rahanevAle AkAzameM bhI sUkSma pudgala-paramANuoMkA samUha bharA huA hai / jIva vahA~se sUkSma pudgaloMko grahaNa karake karmabaMdha karatA hai| 96. yahA~ aisI zaMkA kI jA sakatI hai ki yadi zarIrase dUra-bahuta dUra rahanevAle kisI padArthake prati jIva rAga-dveSa kare, to vahA~ke pudgala grahaNa karake jo vaha baMdha karatA hai, vaha kisa taraha karatA hai ! usakA samAdhAna yaha hai ki vaha rAga-dveSa pariNati to AtmAkI vibhAvarUpa pariNati hai; aura usa pariNatike karanevAlI AtmA hai; aura vaha zarIrameM rahakara hI use karatI hai| isaliye zarIrameM rahanevAlI jo AtmA hai, vaha jisa kSetrameM hai, usa kSetrameM rahanevAle pudgala-paramANuoMko hI grahaNa karake vaha unakA baMdha karatI hai-vaha unheM grahaNa karaneke liye kahIM bAhara nahIM jaatii| . 97. yaza-apayazakIrti nAmakarma-nAmakarmasaMbaMdha jisa zarIrako lekara hai, vaha zarIra jahA~taka rahatA hai-vahIMtaka calatA hai, vahA~se Age nahIM calatA / jIva jaba siddhAvasthAko prApta ho jAtA hai athavA viratibhAvako prApta kara letA hai, usa samaya vaha saMbaMdha nahIM rahatA / siddhAvasthAmeM eka AtmAke sivAya dUsarA kucha bhI nahIM hai, aura nAmakarma to eka tarahakA karma hai, to phira vahA~ yaza-apayaza AdikA saMbaMdha kisa taraha ghaTa sakatA hai ! tathA aviratibhAvase jo kucha pApakriyA hotI hai, vaha pApa to cAlU rahatA hai| 98. virati arthAt 'chur3AnA', athavA jo ratise viruddha hai use virati kahate haiM / aviratimeM tIna zabda haiM:-a + vi + ratiH - a = nahIM + vi = viruddha + rati = prIti-moha; arthAt jo prItise-mohase-viruddha nahIM vaha avirati hai / vaha avirati bAraha prakArakI hai| 99. pA~ca indriya, chahA mana, tathA pA~ca sthAvara jIva, aura eka trasa jIva ye saba milakara usake bAraha bheda hote haiN| 100. siddhAnta yaha hai ki karmake binA jIvako pApa nahIM lagatA / usa karmakI jabataka virati nahIM kI tabataka aviratibhAvakA pApa lagatA hai-samasta caudaha rAjU lokameMse usako pApakriyA cAlU rahatI hai| 101. koI jIva kisI padArthakA vicAra karake maraNako prApta ho jAya, aura usa padArthakA vicAra isa prakArakA ho ki vaha vicAra kiyA huA padArtha jabataka rahe, tabataka usase pApakriyA huA hI karatI ho, to tabataka usa jIvako aviratibhAvakI pApakriyA cAlU rahatI hai / yadyapi jIvane dUsarI paryAya dhAraNa karaneke pahilekI paryAyake samaya, jisa jisa padArthakA vicAra kiyA hai, usakI use khabara nahIM hai to bhI, tathA vartamAnakI paryAyake samayameM vaha jIva usa vicAra kiye hue padArthakI kriyA nahIM karatA to bhI, jahA~taka usakA mohabhAva viratibhAvako prApta nahIM huA tabataka usakI avyaktarUpase kriyA cAlU hI rahatI hai| 102. isaliye vartamAnakI paryAyake samayameM use usakI ajJAnatAkA lAbha nahIM mila sakatA / usa jIvako samajhanA cAhiye thA ki isa padArthase honevAlI kriyA jabataka kAyama rahegI tabataka usakI Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 zrImad rAjavandra [753 vyAkhyAnasAra pApakriyA cAlU rahegI / usa vicAra kiye hue padArthase avyaktarUpase bhI honevAlI kriyAse yadi mukta honA ho to mohabhAva chor3anA cAhiye / moha chor3anese arthAt viratibhAva karanese pApakriyA baMda ho jAtI hai / usa viratibhAvako yadi usI bhavameM grahaNa kiyA jAya to vaha pApakriyA, jabase jIva viratibhAvako grahaNa kare, tabhIse AtI huI ruka jAtI hai / yahA~ jo pApakriyA lagatI hai vaha cAritramohanIyake kAraNase hI lagatI hai; aura vaha mohabhAvake kSaya honese AtI huI ruka jAtI hai / 103. kriyA do prakArakI hotI hai-eka vyakta arthAt pragaTa, aura dUsarI avyakta arthAt apragaTa / avyaktarUpase honevAlI kriyA yadyapi sampUrNarUpase nahIM jAnI jA sakatI, parantu isaliye vaha hotI hI nahIM, yaha bAta nahIM hai| 104 pAnImeM jo lahareM-hillAreM-uThatI haiM ve vyaktarUpase mAlUma hotI haiM; parantu usa pAnImeM yadi gaMdhaka athavA kastUrI DAla dI ho, aura vaha pAnI zAnta avasthAmeM ho to bhI usameM jo gaMdhaka athavA kastUrIkI kriyA hai, vaha yadyapi dikhAI nahIM detI, tathApi vaha usameM avyaktarUpase maujUda rahatI hI hai| isa taraha avyaktarUpase honevAlI kriyAkA yadi zraddhAna na kiyA jAya, aura kevala vyaktarUpa kriyAkA hI zraddhAna ho, to jisameM aviratirUpa kriyA nahIM hotI aise jJAnIkI kriyA, aura jo vyaktarUpase kucha bhI kriyA nahIM karatA aise sote hue manuSyakI kriyA, ye donoM samAna hI ho jAyagI / parantu vAstavameM dekhA jAya to yaha bAta nahIM / sote hue manuSyako avyakta kriyA rahatI hI hai; tathA isI taraha jo manuSya (jo jIva ) cAritramohanIyakI nidrAmeM so rahA hai, use avyakta kriyA na rahatI ho, yaha bAta nahIM hai / yadi mohabhAvakA kSaya ho jAya to hI aviratirUpa cAritramohanIyakI kriyA baMda hotI hai / usase pahile vaha baMda nahIM hotii| kriyAse honevAlA baMdha mukhyatayA pA~ca prakArakA hai:mithyAtva avirati kaSAya pramAda yoga. 15 105. jabataka mithyAtvakI maujUdagI ho tabataka aviratibhAva nirmUla nahIM hotA-nAza nahIM hotA / parantu yadi mithyAtvabhAva dUra ho jAya to aviratibhAvako dUra honA hI cAhiye, isameM sandeha nhiiN| kAraNa ki mithyAtvasahita viratibhAvakA grahaNa karanese mohabhAva dUra nahIM hotA / tathA jabataka mohabhAva kAyama hai tabataka abhyaMtara viratibhAva nahIM hotA / aura mukhyarUpase rahanevAle mohabhAvake nAza honese abhyaMtara aviratibhAva nahIM rahatA; aura yadyapi bAhya aviratibhAvakA grahaNa na kiyA gayA ho, to bhI jo abhyaMtara hai vaha sahaja hI bAhara A jAtA hai| 106. abhyaMtara viratibhAvake prApta hone pazcAt , udayAdhIna bAhyabhAvase koI viratibhAvakA grahaNa na kara sake, to bhI jaba udayakAla sampUrNa ho jAya usa samaya sahaja hI viratibhAva rahatA hai| kyoMki abhyaMtara viratibhAva to pahilese hI prApta hai / isa kAraNa aba aviratibhAva nahIM hai, jo aviratibhAvakI kriyA kara ske| 107. mohabhAvako lekara hI mithyAtva hai / mohabhAvakA kSaya ho jAnese mithyAtvakA pratipakSa samyakabhASa pragaTa hotA hai / isaliye vahA~ mohabhAva kaise ho sakatA hai ! arthAt nahIM hotaa| Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 707 108. yahA~ aisI zaMkA kI jA sakatI hai ki yadi pA~ca indriyA~ aura chaTThA mana tathA pA~ca sthAvarakAya aura chaTThA trasakAya isa taraha bAraha prakArase viratikA grahaNa kiyA jAya, to lokameM rahanevAle jIva aura ajIva nAmakI rAzike jo do samUha haiM, unameMse pA~ca sthAvarakAya aura chaTThA trasakAya milakara jIvarAzikI to virati ho gaI, parantu lokameM bhaTakAnevAlI jo ajIvarAzi hai, jo jIvase bhinna hai, jabataka usake prati prItikI isameM nivRtti nahIM AtI, tabataka use virati kisa taraha samajhA jA sakatA hai ! isakA samAdhAna yaha hai ki pA~ca indriyA~ aura chaDe manase jo virati karanA hai, usake viratibhAvameM ajIvarAzikI bhI virati A jAtI hai| 109. pUrvameM isa jIvane jJAnIkI vANIko nizcayarUpase kabhI bhI nahIM sunA, athavA usa vANIko samyak prakArase sirapara dhAraNa nahIM kiyA aisA sarvadarzIne kahA hai| . 110. sadgurudvArA upadiSTa yathokta saMyamako pAlate hue-sadgurukI AjJAse calate hue-pApase virati hotI hai, aura jIva abhedya saMsAra-samudrase pAra ho jAtA hai / 111. vastusvarUpa kitane hI sthAnakoMmeM AjJAse pratiSThita hai, aura kitane hI sthAnakoMmeM vaha sadvicArapUrvaka pratiSThita hai| parantu isa duHSamakAlakI itanI adhika prabalatA hai ki isase Ageke kSaNameM bhI vicArapUrvaka pratiSThita honeke liye jIva kisa taraha pravRtti karegA, yaha jAnanekI isa kAlameM zakti nahIM mAlUma hotI; isaliye vahA~ AjJApUrvaka hI pratiSThita rahanA yogya hai| 112. jJAnIne kahA hai ki 'samajho ! kyoM samajhate nahIM ! phira aisA avasara milanA durlabha hai ?' 113. lokameM jitane bhI padArtha haiM, unake dharmoMkA, devAdhidevane, apane jJAnameM bhAsita honeke kAraNa, yathArtha varNana kiyA hai / padArtha kucha una dhamose bAhara jAkara nahIM rahate / arthAt jisa taraha jJAnImahArAjane unheM prakAzita kiyA hai, usase bhinna prakArase ve nahIM rahate / isa kAraNa ve jJAnIkI AjJanusAra hI pravartate haiM, aisA kahA hai / kAraNa ki jJAnIne padArthakA jaisA dharma thA use usI taraha kahA hai| 114. kAla mUla dravya nahIM hai, vaha aupacArika dravya hai; aura vaha jIva tathA ajIva ( ajIvameM mukhyatayA pudgalAstikAyameM vizeSarUpase samajhameM AtA hai ) meMse utpanna hotA hai / athavA jIvAjIvakI paryAya-avasthA hI kAla hai / hareka dravyake anaMta dharma haiN| unameM Urdhvapracaya aura tiryakapracaya nAmake bhI do dharma haiM; aura kAlameM tiryakpracaya nahIM hai, usameM kevala Urdhvapracaya hI hai| 115. Urdhvapracayase padArthameM jo dharmakA udbhava hotA hai, usa dharmakA tiryakpracayase phira usImeM samAveza ho jAtA hai / kAlake samayako tiryakpracaya nahIM hai, isa kAraNa jo samaya calA gayA vaha phira pIche nahIM aataa| 116. digambaramatake anusAra kAladravyake lokameM asaMkhyAta aNu haiN| 117. hareka dravyake anaMta dharma haiN| unameM kitane hI dharma vyakta haiM, kitane hI avyakta haiM, kitane hI mukhya haiM, kitane hI sAmAnya haiM, aura kitane hI vizeSa haiN| 118. asaMkhyAtako asaMkhyAtase guNA karanepara bhI asaMkhyAta hI hote haiM, arthAt asaMkhyAtake asaMkhyAta bheda haiN| Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 * zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra 119. eka aMgulake asaMkhyAta bhAga-aMza-pradeza-eka aMgulameM asaMkhyAta hote haiN| lokake bhI asaMkhyAta pradeza hote haiM / unheM cAhe kisI bhI dizAkI samazreNIse gino ve asaMkhyAta hI hote haiM / isa taraha ekake bAda eka dUsarI tIsarI samazreNIkA yoga karanese jo yogaphala AtA hai vaha ekagunA, dogunA, tInagunA, cAragunA hotA hai; parantu asaMkhyAtagunA nahIM hotaa| kintu eka samazreNI-jo asaMkhyAta pradezavAlI hai-usa samazreNIkI dizAvAlI samasta samazreNiyoMko-jo asaM. khyAtaguNI haiM-harekako asaMkhyAtase guNA karanese; isI taraha dUsarI dizAkI samazreNIkA guNA karanese, aura isI taraha ukta rItise tIsarI dizAkI samazreNIkA guNA karanese asaMkhyAta hote haiN| ina asaMkhyAtake bhAgoMkA jabataka paraspara guNAkAra kiyA jA sake, tabataka asaMkhyAta hote haiM; aura jaba usa guNAkArase koI guNAkAra karanA bAkI na rahe, taba asaMkhyAta pUre ho jAnepara usameM eka milA denese jaghanyAtijaghanya anaMta hote haiN| 120 naya pramANakA eka aMza hai / jisa nayase jo dharma kahA gayA hai vahA~ utanA hI pramANa hai| isa nayase jo dharma kahA gayA hai usake sivAya, vastumeM jo dUsare aura dharma haiM unakA niSedha nahIM kiyA gayA / kyoMki eka hI samaya vANIse samasta dharma nahIM kahe jA sakate / tathA jo jo prasaMga hotA hai, usa usa prasaMgapara vahA~ mukhyatayA vahI dharma kahA jAtA hai| usa usa sthalapara usa usa nayase pramANa samajhanA caahiye| 121. nayake svarUpase dUra jAkara jo kucha kahA jAtA hai vaha naya nahIM hai, parantu nayAbhAsa hai; aura jahA~ nayAbhAsa hai vahA~ mithyAtva ThaharatA hai| 122. naya sAta mAne haiN| unake upanaya sAtasau haiM, aura vizeSa bhedoMse ve anaMta haiM; arthAt jitane vacana haiM ve saba naya hI haiN| 123. ekAMta grahaNa karanekA svacchaMda jIvako vizeSarUpase hotA hai, aura ekAMta grahaNa karanese nAstikabhAva hotA hai / use na hone deneke liye isa nayakA svarUpa kahA gayA hai| isake samajha jAnese jIva ekAMtabhAvako grahaNa karatA huA rukakara madhyastha rahatA hai, aura madhyastha rahanese nAstikatAko avakAza nahIM mila sktaa| 124. naya jo kahanemeM AtA hai, so naya svayaM koI vastu nahIM hai / parantu vastukA svarUpa samajhane tathA usakI supratIti honeke liye vaha kevala pramANakA aMza hai| 125. yadi amuka nayase koI bAta kahI jAya, to isase yaha siddha nahIM hotA ki dUsare nayase pratIta honevAle dharmakA astitva hI nahIM hai| 126. kevalajJAna arthAt mAtra jJAna hI; isake sivAya dUsarA kucha nahIM / phira usameM anya kucha bhI garmita nahIM hotA / jaba sarvathA sarva prakArase rAga-dveSakA kSaya ho jAya, usI samaya kevalajJAna kahA jAtA hai / yadi kisI aMzase rAga-dveSa hoM to vaha cAritramohanIyake kAraNase hI hote haiN| jahA~ jitane aMzase rAga-dveSa haiM, vahA~ utane hI aMzase ajJAna hai| isa kAraNa ve kevalajJAnameM garmita nahIM ho sakate; arthAt ve kevalajJAnameM nahIM hote| ve eka dUsareke pratipakSI hai| jahA~ kevalajhAna hai vahA~ rAga-reSa nahI, athavA jahA~ rAga-dveSa haiM vahA~ kevalajJAna nahIM hai| Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 127. guNa aura guNI eka hI haiM / parantu kisI kAraNase ve bhinna bhI haiM / sAmAnya prakArase to guNoMke samudAyako hI guNI kahate haiM; arthAt guNa guNI eka hI haiM, bhinna bhinna vastu nhiiN| guNIse guNa bhinna nahIM ho sakate / jaise mizrIkA Tukar3A guNI aura usakI miThAsa usakA guNa bhinna nahIM ho sakate / guNI mizrI aura guNa miThAsa donoM sAtha sAtha hI rahate haiM; miThAsa usase kucha bhinna nahIM hotI / tathApi guNa aura guNI kisI aMzase bhinna bhI haiN| 128. kevalajJAnIkI AtmA bhI dehavyApaka kSetrameM avagAhayukta hai| phira bhI vaha lokAlokake samasta padArthIko bhI, jo dehase dUra haiM, ekadama jAna sakatI hai| 129. sva aura parako bhinna karanevAlA jo jJAna hai vahI jJAna kahA jAtA hai / isa jJAnako prayojanabhUta kahA gayA hai / isake sivAya bAkIkA saba jJAna ajJAna hai / jinabhagavAn zuddha AtmadazArUpa zAMta haiN| unakI pratItiko jina-pratibimba sUcana karatI hai / usa zAMta dazAko pAneke liye jo pariNati, anukaraNa, athavA mArga hai usakA nAma jainamArga hai / isa mArgapara calanese jainatva prApta hotA hai| 130. yaha mArga AtmaguNakA rokanevAlA nahIM; parantu usakA bodhaka hI hai-arthAt yaha AtmaguNako pragaTa karatA hai, isameM kucha bhI saMzaya nhiiN| yaha bAta parokSa nahIM, kintu pratyakSa hai / pratIti karanekI icchA rakhanevAleko puruSArtha karanese supratIti hokara yaha pratyakSa anubhavakA viSaya hotA hai| 131. sUtra aura siddhAMta ye donoM judA haiM / siddhAntoMkA rakSaNa karaneke liye unheM sUtrarUpI sandUkameM rakkhA gayA hai| deza-kAlakA anusaraNa karake sUtroMkI racanA kI gaI hai aura unameM siddhAMta gUMthe gaye haiN| ve siddhAMta kisI bhI kAla aura kisI bhI kSetrameM nahIM badalate, athavA khaMDita nahIM hote; aura yadi ve khaMDita ho jaoNya to ve siddhAnta nahIM haiN| 132. siddhAMta gaNitakI taraha pratyakSa haiM, isaliye unameM kisI tarahakI bhUla athavA adhUrApana nahIM rahatA / akSara yadi kAna-mAtrArahita hoM to manuSya unheM sudhArakara bA~ca sakatA hai, parantu yadi aMkoMkI hI bhUla ho jAya, to phira hisAba hI galatI ho jAtA hai; isaliye aMka kAna-mAtrArahita nahIM hote / isa dRSTAntako upadezamArga aura siddhAMtamArgapara ghaTAnA cAhiye / 133. siddhAMta, cAhe jisa dezameM, cAhe jisa bhASAmeM, aura cAhe jisa kAlameM likhe gaye hoM, to bhI ve asiddhAMta nahIM hote / udAharaNake liye do aura do cAra hI hote haiM / phira cAhe ve gujarAtI, saMskRta, prAkRta, cInI, arabI, paraziyana aura iMgaliza kisI bhI bhASAmeM kyoM na likhe gaye ho / una aMkoMko cAhe kisI bhI nAmase bolA jAya, to bhI do aura dokA jor3a cAra hI hotA hai, yaha bAta pratyakSa hai| jaise nauko nause guNA karanese kisI bhI dezameM, kisI bhI bhASAmeM, sapheda dinameM athavA aMdherI rAtameM, kabhI bhI gino 81 hI hote haiM-kabhI bhI 80 athavA 82 nahIM hote; isI taraha siddhAMtake viSayameM bhI samajhanA cAhiye / 134. siddhAMta pratyakSa haiM-jJAnIke anubhavake viSaya haiM; usameM anumAna kAma nahIM aataa| anumAna tarkakA viSaya hai, aura tarka Age bar3hanepara kitanI hI bAra jhUThI bhI ho jAtI hai / parantu pratyakSa jo anubhavagamya hai usameM kucha bhI bhUla nahIM hotii| Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra 135. jise guNA aura jor3akA jJAna ho gayA hai, vaha kahatA hai ki nauko nause guNA karanese 81 hote haiM / parantu jise jor3a aura guNAkA jJAna nahIM huA.-kSayopazama nahIM huA vaha anumAnase athavA tarkase yadi aisA kahe ki 'nauko nause guNA karanese kadAcit 98 hote hoM, to usako kauna manA kara sakatA hai !' to isameM kucha Azcarya nahIM hai / kyoMki use jJAna na honeke kAraNa vaha aisA kahe to yaha svAbhAvika hI hai| parantu yadi use guNAkI rItiko alaga alaga karake, ekase nautaka aMka batAkara nau bAra ginAyA jAya, to use anubhavameM A jAnese 949-81 hI hote haiM, yaha siddha ho jAtA hai| kadAcit usakA kSayopazama maMda honese guNAkI athavA jor3akI paddhatise, 94981 hote haiM, yaha use samajhameM na bhI Ave, to bhI nauko nause guNA karanepara to 81 hI hote haiM, isameM kucha bhI pharaka nahIM hai / isI taraha yadi siddhAMta bhI AvaraNake kAraNa samajhameM na AveM, to ve siddhAMta asiddhAMta nahIM ho jAte-isa bAtakI nizcaya pratIti rakhanA cAhiye / phira bhI yadi pratIti karanekI jarUrata ho to siddhAMtake kahe anusAra calanese pratIti hokara vaha pratyakSa anubhavakA viSaya hotA hai / 136. jabataka vaha anubhavakA viSaya na ho tabataka usakI supratIti rakhanekI z2arUrata hai, aura supratItise kama kramase vaha anubhavameM A jAtA hai / 137. siddhAMtake dRSTAntaH (1) * rAga-dveSase baMdha hotA hai|' (2) 'baMdhakA kSaya honese mukti hotI hai|' yadi isa siddhAntakI pratIti karanA ho to rAga-dveSa chor3o / yadi saba prakArase rAga-dveSa chUTa jaoNya to AtmAkI saba prakArase mokSa ho jAtI hai / AtmA baMdhanake kAraNa mukta nahIM ho sktii| jahA~ baMdhana chUTA ki vaha mukta hI hai / baMdhana honeke kAraNa rAga-dveSa haiM / jahA~ rAga-dveSa saba prakArase chUTe ki AtmAko baMdhase chUTI huI hI samajhanI cAhiye / usameM kucha bhI prazna athavA zaMkA nahIM rhtii| 138. jisa samaya jisake rAga-dveSa sarvathA kSaya ho jAte haiM, use dUsare samayameM hI kevalajJAna ho jAtA hai| 139. jIva pahile guNasthAnakameMse Age nahIM jAtA-Age jAnekA vicAra nahIM karatA / tathA pahilese Age kisa taraha bar3hA jA sakatA hai ? usakA kyA upAya hai ! kisa taraha puruSArtha karanA cAhiye ! usakA vaha vicArataka bhI nahIM karatA; aura jaba bAteM karane baiThatA hai to aisI aisI bAteM karatA hai ki isa kSetrameM isa kAlameM terahavA~ guNasthAna prApta nahIM hotA / aisI aisI gahana bAteM, jo apanI zaktike bAhara haiM, unheM vaha kisa taraha samajha sakatA hai ! arthAt jitanA apaneko kSayopazama ho, usake bAdakI bAteM yadi koI karane baiThe to ve kabhI bhI samajhameM nahIM A sktii| 140. jo pahile guNasthAnakameM graMthi hai, usakA bhedana karake Age bar3hakara saMsArI jIva cauthetaka nahIM pahu~cA / koI koI jIva nirjarA karanese ucca bhAvoMmeM Ate hue, pahile se nikalanekA vicAra karake, prathibhedake samIpa AtA hai; parantu vahaoNpara usake Upara graMthikA itanA adhika jora hotA hai ki vaha graMthibheda karanemeM zithila hokara ruka jAtA hai; aura isa taraha vaha zithila hokara vApisa A jAtA Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 75 hai / isa taraha jIva anaMtoMbAra graMthI-bhedake pAsameM Akara vApisa phira gayA hai / koI jIva hI prabala puruSArtha karake nimitta kAraNoMkA yoga pAkara, pUrNa zakti lagAkara graMthibheda karake Age bar3hatA hai, aura jahA~ vaha graMthibheda karake Age bar3hA ki vaha cauthemeM A jAtA hai; aura jahA~ cauthemeM AyA ki usa jIvako aisI chApa par3atI hai ki aba Age-pIche mokSa ho hI jaaygii| 141. isa guNasthAnakakA nAma aviratasamyagdRSTi hai; yahA~ viratibhAvase rahita samyagjJAna darzana hotA hai| 142. kahanemeM to aisA AtA hai ki isa kAlameM isa kSetrase terahavA~ guNasthAnaka prApta nahIM hotA, parantu yaha kahanevAle pahilemeMse bhI nikalate nahIM / yadi ve pahilemeMse nikalakara cauthetaka A aura vahA~ puruSArtha karake sAtaveM apramattataka guNasthAnaka pahu~ca jAya, to bhI yaha eka bar3Ise bar3I bAta hai / sAtaveMtaka pahu~ce binA usake bAdakI supratIti ho sakanA muzkila hai / 143. AtmAmeM jo pramAdarahita jAgratadazA hai vahI sAtavA~ guNasthAnaka hai / vahA~taka pahu~cajAnese usameM samyaktva samAviSTa ho jAtA hai / jIva cauthe guNasthAnako Akara vahA~se pA~cave dezavirata, chaThe sarvavirata aura sAtaveM apramattaviratameM pahu~catA hai / vahA~ pahu~canese AgekI dazAkA aMzase anubhava athavA usakI supratIti hotI hai| cauthA guNasthAnakavAlA jIva sAtaveM guNasthAnakameM pahu~canevAlekI dazAkA yadi vicAra kare to usakI kisI aMzase pratIti ho sakatI hai / parantu yadi usake pahileke guNasthAnakavAlA jIva usakA vicAra kare to usakI kisa taraha pratIti ho sakatI hai ! kAraNa ki jAnanekA sAdhana jo AvaraNarahita honA hai, vaha pahile guNasthAnakavAleke pAsa nahIM hotaa| 144. samyaktva prApta jIvakI dazAkA svarUpa bhinna hI hotA hai / pahile guNasthAnavAle dazAkI jo sthiti athavA bhAva hai, usakI apekSA cauthe guNasthAnakake prApta karanevAlIkI dazAkI sthiti athavA bhAva bhinna hI dekhane meM Ate haiM; arthAt donoMmeM bhinna bhinna dazAkA AcaraNa dekhanemeM AtA hai / 145. pahileko zithila kare to cauthemeM A jAya, yaha kevala kathanamAtra hai / cauthemeM AnemeM jo vartana hai, vaha viSaya vicAraNIya hai| 146. pahile 4, 5, 6 aura 7 guNasthAnakakI jo bAta kahI gaI hai, vaha kucha kathanamAtra aura zravaNamAtra hI hai, yaha bAta nahIM; use samajhakara usakA bArambAra vicAra karanA yogya hai / 147. yathAzakya puruSArtha karake Age bar3hanA Avazyaka hai| 148. prApta karanemeM kaThina aisA dhIraja, saMhanana, AyukI apUrNatA ityAdike abhAvase, kadAcit sAtaveM guNasthAnakake UparakA vicAra na bhI A sake, parantu usakI supratIti to ho sakatI hai| 149. jaise siMhako yadi loheke kisI z2abardasta piMjaremeM baMda kara diyA jAya to vaha siMha jisa taraha apaneko bhItara banda huA samajhatA hai-apaneko piMjaremeM baMda samajhatA hai aura vaha piMjarekI bhUmiko bhI dekhatA hai, kevala loheke majabUta sIMkacoMkI bAr3ake kAraNa hI vaha bAhara nahIM nikala sakatA; usI taraha sAtaveM guNasthAnakake Uparake vicArakI supratIti ho sakatI hai| .. 150. yaha ho jAnepara bhI matabheda Adike kAraNa aThakakara jIva Age nahIM bar3ha sakatA / Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 713 bhImad rAjacandra [753 myAkhyAnasAra 151. matabheda athavA rUdi Adi nirjIva bAteM haiM, arthAt unameM mokSa nahIM hai / isaliye sacce prakArase satyakI pratIti karanekI AvazyakatA hai| 152. zubhAzubha aura zuddhAzuddha pariNAmoMke Upara samasta AdhAra rahatA hai| choTI choTI bAtoMmeM bhI yadi doSa mAnA jAya to vahA~ mokSa nahI hotI / loka-rUr3hi athavA loka-vyavahArameM par3A huA jIva jo mokSatattvakA rahasya nahIM jAna sakatA, usakA kAraNa yahI hai ki usameM rUDhikA athavA lokasaMjJAkA mAhAtmya maujUda hai| isase bAdara kriyAkA niSedha nahIM kiyA jAtA / jo jIva kucha bhI na karate hue ekadama anartha hI anartha kiyA karatA hai usake liye bAdara kriyA upayogI hai / to bhI usase yaha kahanekA bhI abhiprAya nahIM hai ki bAdara kriyAse Age na bar3hanA caahiye| 153. jIvako apanI caturAI aura marajIke anusAra calanA manako priya lagatA hai, parantu vaha jIvakA burA karanevAlI vastu hai / isa doSake dUra karaneke liye jJAnIkA upadeza hai ki prathama kisIko upadeza nahIM denA cAhiye, parantu pahile to svayaM hI upadeza lenekI z2arUrata hai / jisameM rAga-dveSa na hoM, usakA saMga hue binA samyaktva prApta nahIM ho sakatA / samyaktva prApta honese jIva badala jAtA hai--jIvakI dazA badala jAtI hai; arthAt vaha pratikUla ho to anukUla ho jAtI hai| jinabhagavAnkI pratimA (zAMtabhAvake liye ) kA darzana karanese sAtaveM guNasthAnakameM rahanevAlI jJAnIkI jo zAMtadazA hai, usakI pratIti hotI hai| 154. jainamArgameM vartamAnameM aneka gaccha pracalita haiM / udAharaNake liye tapagaccha, aMcalagaccha, lukAgaccha, kharataragaccha ityAdi / ye pratyeka gaccha apanese bhinna pakSavAleko mithyAtvI samajhate haiM / isI taraha dUsare chahakoTi AThakoTi ityAdi jo vibhAga haiM, ve saba apanese bhinna koTivAleko mithyAtvI mAnate haiM / vAstavameM dekhA jAya to naukoTi cAhiye / usameMse jitanI kama hoM utanA hI kama samajhanA cAhiye, aura yadi usase bhI Age jAya to samajhameM AtA hai ki naukoTike bhI choDe binA rAstA nahIM hai| 155. tIrthakara Adine jo mArga prApta kiyA vaha mArga pAmara nahIM hai / rUDhIkA thor3A bhI chor3a denA yaha atyaMta kaThina lagatA hai, to phira jIva mahAn aura mahAbhArata mokSamArgako kisa taraha grahaNa kara sakegA! yaha vicAraNIya hai| 156. mithyAtva prakRtike kSaya kiye binA samyaktva nahIM aataa| jise samyaktva prApta ho jAya usakI dazA adbhuta rahatA hai / vahA~se 5, 6, 7 aura 8 veM meM jAkara do ghar3ImeM mokSa ho sakatI hai| eka samyaktvake prApta kara lenese kaisA adbhuta kArya bana jAtA hai| isase samyaktvakI camatkRti athavA usakA mAhAtmya kisI aMzameM samajhameM A sakatA hai| 157. durdhara puruSArthase prApta karane yogya mokSamArga anAyAsa hI prApta nahIM ho jAtA / AtmajJAna athavA mokSamArga kisIke zApase aprApta nahIM hote, athavA kisIke AzIrvAdase ve prApta nahIM ho jAte / ve puruSArthake anusAra hI hote haiM, isaliye puruSArthakI z2arUrata hai| 158. sUtra-siddhAMta-zAstra satpuruSake upadezake binA phala nahIM dete| jo pheraphAra hai vaha vyava Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra mAdi saMgraha-39yA~ varSa hAra mArgameM hI hai / mokSamArga to pheraphArarahita hai--vaha eka hI hai / use prApta karanemeM zithilatAkA niSedha kiyA gayA hai / vahA~ himmata rakhanI cAhiye / jIvako mUrchArahita karanA hI jarUrI hai| 159. vicAravAna puruSako vyavahArake pheraphArase vyAkula na honA cAhiye / / 160. UparakI bhUmikAvAlA nIcekI. bhUmikAvAlekI barAbara nahIM hai / parantu nIcekI bhUmikAvAlese vaha ThIka hai| jIva svayaM jisa vyavahArameM ho, usase yadi dUsarekA vyavahAra U~cA dekhanemeM Ave, to usa ucca vyavahArakA niSedha nahIM karanA cAhiye / kyoMki mokSamArgameM kucha bhI pheraphAra nahIM hai| tInoM kAlameM kisI bhI kSetrameM jo eka hI samAna rahe vahI mokSamArga hai| 161. alpase alpa nivRtti karanemeM bhI jIvako ThaMDa mAlUma hotI hai, to phira vaisI anaMta pravRttiyoMse jo mithyAtva hotA hai, usase nivRtti prApta karanA yaha kitanA durdhara honA cAhiye ! mithyAtvakI nivRtti hI samyaktva hai| 162. jIvAjIvakI vicArarUpase to pratIti kI na gaI ho, aura kathanamAtra hI jIvAjIva hai-yaha kahanA samyaktva nahIM hai / tIrthakara Adine bhI isakA pUrvameM ArAdhana kiyA hai, isase unheM pahilese hI samyaktva hotA hai| parantu dUsaroMko kucha amuka kulameM, amuka jAtimeM, amuka vargameM athavA amuka dezameM avatAra lenese janmase hI vaha samyaktva hotA hai, yaha bAta nahIM hai| - 163. vicArake binA jJAna nahIM hotA / jJAnake binA supratIti arthAt samyaktva nahIM hotaa| samyaktvake binA cAritra nahIM hotA; aura jabataka cAritra na ho tabataka jIva kevalajJAna prApta nahIM karatA; aura jabataka jIva kevalajJAna nahIM pAtA tabataka mokSa nahIM-yaha dekhanemeM AtA hai| *164. devakA varNana / tattva / jIvakA svarUpa / 165. karmarUpase rahanevAle paramANu kevalajJAnIko dRzya hote haiN| isake atirikta unake liye aura koI nizcita niyama nahIM hotA / paramAvadhivAleko bhI unakA zya honA saMbhava hai; aura manaHparyavajJAnIko unakA amuka dezase dRzya honA saMbhava hai| 166. padArthoMmeM anaMta dharma-guNa-Adi maujUda rahate haiN| unakA anaMtavA~ bhAga vacanase kahA jA sakatA hai aura usakA anaMtavA~ bhAga sUtrameM upanibaddha kiyA jA sakatA hai| . 167. yathApravRttikaraNa, anivRttikaraNa aura apUrvakaraNake bAda yuMjanakaraNa aura guNakaraNa hote haiM / yujanakaraNakA.guNakaraNase kSaya kiyA jA sakatA hai| . . 168. yujanakaraNa arthAt, prakRtiko yojana karanA / tathA AtmAkA guNa jo jJAna hai, usase darzana, aura darzanase cAritra honA guNakaraNa hai| isa guNakaraNase yuMjanakaraNakA kSaya kiyA jA sakatA hai / amuka amuka prakRti jo AtmaguNakI nirodhaka hai usakA guNakaraNase kSaya kiyA jA sakatA hai| 169. karmaprakRti, usake sUkSmase sUkSma bhAva, aura usake baMdha,udaya, udIraNA, saMkramaNa, sattA, aura kSayabhAvakA jo varNana kiyA gayA hai, usakA parama sAmarthyake binA varNana nahIM kiyA jA sktaa| inakA varNana karanevAlA koI jIvakoTikA puruSa nahIM, parantu IzvarakoTikA hI puruSa honA cAhiye, yaha supratIti hotI hai| . . * yaha vyAkhyAnasAra zrotAse pustakAruDha nahIM ho skaa| -anuvAdaka. . ... Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra . . [753 mArapAnasAra 170. kisa kisa prakRtikA kisa rasase kSaya honA cAhiye ! kisa prakRtimeM sattA hai ! kisameM udaya hotA hai: kauna saMkramaNase hai ! ityAdikI racanAko kahanevAlene, Upara kahe anusAra 'prakRtike svarUpako mApa tolakara hI kahA hai'isa unakI paramajJAnakI bAtako yadi eka ora rakha deM to bhI, yaha to nizcaya hotA hai ki vaha kathana karanevAlA IzvarakoTikA hI puruSa honA cAhiye / 171. jAtismaraNajJAna matijJAnake dhAraNA nAmaka bhedameM garmita hotA hai / vaha pichale bhavako jAna sakatA hai / jabataka pichale bhavameM asaMjJIpanA na AyA ho, tabataka vaha Age cala sakatA hai| 172. (1) tIrthakarane AjJA na dI ho, aura jIva apanI vastuke sivAya paravastukA jo kucha grahaNa karatA hai, to vaha parakA liyA huA aura adatta hI ginA jAtA hai / usa adattameMse tIrthakarane paravastukI jitanI grahaNa karanekI chUTa dI hai, usako paravastu nahIM ginA jaataa| (2) gurukI AjJAnusAra kiye gaye AcaraNake saMbaMdha adatta nahIM ginA jaataa| . 173. upadezake mukhya cAra bheda haiM:(1) dravyAnuyoga (2) caraNAnuyoga (3) gaNitAnuyoga aura (4) dharmakathAnuyoga. (1) lokameM rahanevAle dravya, unakA svarUpa, unake guNa, dharma, hetu, ahetu, paryAya Adi anaMtAnaMta prakAroMkA jisameM varNana hai, vaha dravyAnuyoga hai| (2) isa dravyAnuyogakA svarUpa samajhameM Aneke bAda, jisameM AcaraNasambandhI varNana ho vaha caraNAnuyoga hai| (3) dravyAnuyoga tathA caraNAnuyogakI ginatIke pramANakA, tathA lokameM rahanevAle padArtha, bhAva, kSetra, kAla AdikI ginatIke pramANakA jo varNana hai vaha gaNitAnuyoga hai| (4) satpuruSoMke dharma-caritrakI kathAyeM-jinakA Azraya lenese ve giranevAle jIvako avalambanakArI hotI haiM-dharmakathAnuyoga hai| 174. paramANumeM rahanevAle guNa svabhAva Adi to kAyama rahate haiM, aura paryAyameM hI pheraphAra hotA hai| udAharaNake liye pAnImeM rahanevAle zIta guNameM pheraphAra nahIM hotA, parantu pAnImeM jo taraMgeM uThatI haiM, unhIMmeM pheraphAra hotA hai; arthAt ve ekake bAda eka uThakara usameM samAtI rahatI haiM / isa taraha paryAyAvasthAkA hI avasthAMtara huA karatA hai, parantu isase pAnImeM rahanevAlI zItalatAmeM athavA svayaM pAnImeM parivartana nahIM hotA; ve to kAyama hI rahate haiM; aura paryAyarUpa taraMgoMmeM hI parivartana huA karatA hai / tathA usa guNakI hAni vRddhirUpa jo pheraphAra hai vaha bhI paryAya hI hai| usake vicArase pratIti, pratItise tyAga, aura tyAgase jJAna hotA hai| 175. taijasa aura kArmANa zarIra sthUla dehake pramANa haiN| taijasa zarIra garamI karatA hai, aura vaha AhArake pacAnekA kAma karatA hai| zarIrake amuka amuka aMgake paraspara ragaDanese jo ve garama mAlama hote haiM, so ve taijasake kAraNa hI mAlama hote haiN| tathA sirake Upara ghRta Adi lagAkara zarIrakI parIkSA karanekI bhI jo rUDhI pracalita hai, usakA artha bhI yahI hai ki vaha zarIra. sthUla zarIrameM hai athavA nahIM ! arthAt vaha zarIra, sthUla zarIrameM jIvakI taraha, samasta zarIrameM rahatA hai| Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 176. kArmANa zarIra bhI isI taraha hai / vaha taijasakI apekSA sUkSma hai| vaha bhI taijasakI taraha rahatA hai / sthUla zarIrake bhItara jo pIr3A hotI hai, athavA jo krodha Adi hote haiM, vahI kArmANa zarIra hai / kArmANase krodha Adi hokara tejolezyA Adi utpanna hotI haiN| yadyapi vedanAkA anubhava jIva hI karatA hai, parantu jo vedanA hotI hai, vaha kArmANa zarIrake kAraNa hotI hai| kArmANa zarIra jIvakA avalaMbana hai| 177. Upara kahe hue cAra anuyogoMke tathA unake sUkSma bhAvoMke varUpakA jIvako vicAra karanA yogya hai-samajhanA yogya hai / vaha pariNAmameM nirjarAkA hetu hotA hai, athavA usase nirjarA hotI hai / cittakI sthiratA karaneke liye hI yaha saba kahA gayA hai / kAraNa ki jIvane yadi sakSamase sUkSma svarUpako kucha samajhA ho to usake liye bAraMbAra vicAra karanA hotA hai, aura usa vicArake karanese jIvakI bAhyavRtti na hokara, vaha vicAra karanetaka bhItarakI bhItara hI samAI rahatI hai| 178. yadi jIvako aMtarvicArakA sAdhana na ho to jIvakI vRtti bAhya vastuke Upara jAkara, usase taraha tarahake ghATa ghar3e jAte haiM / kyoMki jIvako koI avalaMbana to cAhiye / use khAlI baiThe rahanA ThIka nahIM lagatA; use aisI hI Adata par3a gaI hai| isa kAraNa yadi ukta padArthokA jJAna duA ho to usake vicArake kAraNa, satcittavRtti bAhara nikalakara jAneke badale, bhItara hI samA jAtI hai; aura aisA honese nirjarA hotI hai| 179. pudgala-paramANu aura usakI paryAya AdikI sUkSmatAko, jitanA vaha vacanakA viSaya ho sakatA hai, utanA kahA gayA hai| vaha isaliye ki ye padArtha mUrtimAna haiM-amartimAna nhiiN| ye mUrtimAna honepara bhI itane sUkSma haiM ki unakA bArambAra vicAra karanese unakA svarUpa samajhameM AtA hai, aura unake usa taraha samajhameM Anese, usase sUkSma arUpI AtmAsaMbaMdhI jJAna karanekA kAma sarala ho jAtA hai| 180. mAna aura matAgraha ye mArgaprAptima staMbharUpa haiM / unakA tyAga nahIM kiyA jA sakatA, aura isa kAraNa samajha bhI nahIM AtI / tathA samajha AnemeM vinaya-bhaktikI pahile z2arUrata par3atI hai| tathA vaha bhaktiM mAna-matAgrahake kAraNa grahaNa nahIM kI jA sktii| . 181. bA~canA, pUMchanA, bArambAra vicAranA, cittameM nizcaya lAnA aura dharmakathA / vedAntameM bhI zravaNa manana aura nididhyAsana ye bheda batAye haiN| 182. uttarAdhyayanameM dharmake mukhya cAra aMga kahe haiM: (1) manuSyatA (2) satpuruSake vacanoMkA zravaNa (3) usakI pratIti aura (1)dharmakA pAcaraNa karanA--ye cAra vastuyeM durlabha haiN| 183. mithyAtvake do bheda haiM-vyakta aura anyakta / usake tIna bheda bhI kiye gaye haiM:utkRSTa madhyama aura jaghanya / jabataka utkRSTa mithyAtva rahatA hai tabataka jIva pahile guNasthAnakameMse bAhara nahIM nikltaa| tathA jabataka utkRSTa mithyAtva hotA hai, tabataka vaha mithyAtva guNasthAnaka bhI nahIM mAnA jAtA / guNasthAnaka jIvake Azrayase hotA hai| . Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [753 vyAkhyAnasAra 184. mithyAtvake dvArA mithyAtva maMda par3atA hai, aura isa kAraNa jahA~ jarA Age cale ki jIva turata hI mithyAtva guNasthAnakameM A jAtA hai| - 185. guNasthAnaka AtmAke guNako lekara hI hotA hai| .... 186. mithyAtvameMse. jIva ekadama na nikalA ho, parantu yadi thor3A bhI nikala gayA ho, to bhI usase mithyAtva maMda par3atA hai| yaha mithyAtva bhI mithyAtvake dvArA maMda hotA hai| mithyAtva guNasthAnakameM bhI mithyAtvakA aMza jo kaSAya hotI hai, usa aMzase bhI mithyAtvameMse mithyAtva guNasthAnaka huA kahA jAtA hai| ... 187. prayojanabhUta jJAnake mUlameM-pUrNa pratItimeM-usI tarahake milate julate anya mArgakI sazatAke aMzase sadRzatArUpa pratIti honA mizraguNasthAnaka hai| parantu amuka darzana satya hai, aura amuka darzana bhI satya hai, isa taraha donoMke Upara ekasI pratIti rakhanA mizra nahIM, kintu mithyAtva guNasthAnaka hai / tathA amuka darzanase amuka darzana amuka aMzameM samAna hai-- yaha kahanemeM samyaktvako bAdhA nahIM AtI / kAraNa ki vahA~ to amuka darzanakI dUsare darzanakI sAtha samAnatA karanemeM pahilA darzana hI sampUrNarUpase pratItirUpa hotA hai| . . 188. pahile guNasthAnakase dUsaremeM nahIM jAte, parantu cauthese pIche phirate hue jaba pahilemeM AnA rahatA hai, taba bIcakA amuka kAla dUsarA guNasthAnaka kahA jAtA hai| use yadi cautheke bAda pA~cavA~ guNasthAnaka mAnA jAya, to jIva cauthese pA~caveMmeM car3ha jAya; aura yahA~ to sAkhAdanako cauthese patita huA mAnA gayA hai / arthAt vaha nIce utaratA huA hI hai, use pA~cavA~ nahIM kahA jA sakatA, isaliye use dUsarA hI kahanA ThIka hai| . 189. AvaraNa maujUda hai, yaha bAta to sandeharahita hai / ise zvetAmbara aura digambara donoM hI kahate haiM / parantu AvaraNako sAtha lekara kathana karanemeM eka dUsaremeM kucha thoDAsA bheda AtA hai / 190. digambara kahate haiM ki kevalajJAna sattArUpase nahIM, parantu zaktirUpase rahatA hai| 191. yadyapi sattA aura zaktikA sAmAnya artha eka hI hai, parantu vizeSArthakI dRSTise usameM kucha thoDAsA phera hai| 192. dRr3harUpase ogha AsthAse, vicArapUrvaka abhyAsase 'vicArasahita AsthA' hotI hai| . 193. tIrthakara jaise bhI saMsAradazAmeM vizeSa samRddhike svAmI the; phira bhI unheM tyAga karanekI. jarUrata par3I, to phira anya jIvoMko vaisA karaneke sivAya kaise chuTakArA ho sakatA hai! .. . 194, tyAga do prakArakA hai:--eka bAhya. aura dUsarA abhyaMtara / bAhya tyAga abhyaMtara tyAgakA sahakArI hai (tyAgake sAtha vairAgyako bhI sammilita kiyA jAtA hai, kyoMki vairAgya honepara hI tyAga hotA hai)| .. 195. jIva aisA samajhatA hai ki ' maiM kucha samajhatA hU~, aura jaba maiM tyAga karanekA vicAra. karU~gA taba ekadama. tyAga kara sakU~gA, parantu yaha mAnanA bhUlase bharA huA hai / kyoMki jabataka aisA prasaMga nahIM AyA, tabhItaka apanA jora rahatA hai| kintu jaba aisA samaya AtA hai. taba jIva.. Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 vyAkhyAnasAra ] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 717 zithila-pariNAmI hokara maMda par3a jAtA hai / isaliye dhIre dhIre isa bAtakI jA~ca aura paricaya karanA cAhiye ki tyAga karate samaya pariNAma kaise zithila ho jAte haiM ! . 196. A~kha jIma Adi indriyoMkI eka eka aMgula jagaha jItanI bhI jise muzkila ho jAtI hai, athavA usakA jItanA asaMbhava ho jAtA hai, use yadi mahAn parAkrama karanekA athavA mahAn kSetra jItanekA kAma sauMpA ho to vaha kisa taraha bana sakatA hai ! isaliye jaba ekaMdama tyAga karanekA samaya AvegA tabakI bAta taba rahI-isa vicArakI ora lakSa rakhakara, hAlameM to dhIre dhIre tyAgakI kasarata karanekI hI z2arUrata hai| usameM bhI prathama zarIra aura zarIrake. sAtha saMbaMdha rakhanevAle saMge. saMbaMdhiyoMkI jA~ca karanI cAhiye aura zarIrameM bhI prathama A~kha jIbha aura upastha ina tIna indriyoMke viSayako deza dezase tyAga karanekI ora lakSya karanA cAhiye, aura usake abhyAsase tyAga ekadama sugama ho jAtA hai| 197. isa samaya jA~ca karaneke taurapara aMza aMzase jitanA jitanA tyAga karanA hai, usameM bhI zithilatA na rakhanI cAhiye / tathA rUDhIkA anusaraNa karake tyAga karanA bhI ThIka nhiiN| jo kucha tyAga karanA vaha zithilatArahita dvAra-daravAjerahita hI karanA cAhiye; athavA yadi kucha dvAra-daravAje rakhanekI jarUrata ho to unheM bhI nizcitarUpameM khule hue rakhanA cAhiye / parantu unheM isa taraha na rakhanA cAhiye ki usakA jisa samaya jaisA artha karanA ho vaisA artha ho ske| jisa samaya jisakI jarUrata par3e, usa samaya usakA apanI icchAnusAra artha ho sake, aisI vyavasthA hI tyAgameM na rakhanI cAhiye / yadi isa tarahakI vyavasthA kI jAya ki anizcitarUpase arthAt jaba jarUra par3e taba managhAMchita artha ho sake, to jIva zithila-pariNAmI hokara tyAga kiyA huA saba kucha bigAr3a DAlatA hai| . 198. yadi aMzase bhI tyAga karanA ho to usakI pahilese hI nizcayarUpase vyAkhyA bA~dhakara sAkSI rakhakara tyAga karanA cAhiye tathA tyAga karaneke bAda apaneko manavAMchita artha nahIM karanA caahiye| 199. saMsArameM paribhramaNa karAnevAlI krodha, mAna, mAyA aura lobhakI caukar3IrUpa kaSAya hai| usakA svarUpa bhI samajhanA cAhiye / usameM bhI jo anaMtAnubaMdhI kaSAya hai vaha anaMta saMsArameM bhaTakAnevAlI hai| usa kaSAyake kSaya honekA krama sAmAnya rItise isa taraha haiM ki pahile krodha, phira mAna, phira mAyA aura phira lobhakA kSaya hotA hai; aura usake udaya honekA krama sAmAnya rItise isa taraha hai ki pahile mAna, aura phira kramase lobha, mAyA aura krodhakA udaya hotA hai| .. 200. isa kaSAyake asaMkhyAta bheda haiM / jisa rUpameM kaSAya hotI hai usI rUpameM jIva saMsAraparibhramaNake liye karmabaMdha karatA hai| kaSAyoMmeM bar3Ase bar3A baMdha anaMtAnubaMdhI kaSAyakA hai| jo aMtarmuhUrtameM sattara koDAkoDI sAgarakI Ayuko bA~dhatI hai, usa anaMtAnubaMdhIkA svarUpa bhI jabardasta hai| vaha isa taraha ki krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra, mithyAtvamoharUpI rAjAko barAbara sAvadhAnIse sainyake madhya bhAgameM rakhakara usakI rakSA karate haiM, aura jisa samaya jisakI jarUrata hotI hai usa samaya vaha binA bulAye hI mithyAtvamohanIyakI sevA bajAne juTa par3atA hai| isake pazcAt usakA nokaSAyarUpa dUsarA parivAra haiN| vaha kaSAyake aprabhAgameM rahakara mithyAtvamohanIvakI rakhavAlI karatA hai parantu yaha saba rakhavAlI karate hue. bhI nahIM jaisI kaSAyakA hI kAma karatA hai| bhaTakAne Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 bhImad rAjacandra [753 myAsyAnasAra bAlI to kaSAya hI hai, aura usa kaSAyameM bhI anaMtAnubaMdhI kaSAyake cAra yoddhA to bahuta hI mAra DAla. nevAle haiM / ina cAra yoddhAoMke bIcameM krodhakA svabhAva dUsare anya tInakI apekSA kucha jaldI mAlUma ho jAtA hai| kyoMki usakA svarUpa sabakI apekSA jaldI hI mAlUma ho sakatA hai / isa taraha jaba kisIkA svarUpa jaldI mAlUma ho jAya, to usa samaya usakI sAtha lar3AI karanemeM, krodhIkI pratIti ho jAnese, labanekI himmata hotI hai| 201. ghanaghAtI cAra karma-mohanIya, jhAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura aMtarAya-jo AtmAke guNoMko AvaraNa karanevAle haiM, unakA eka taraha kSaya karanA sarala bhI hai / tathA vedanIya bAdi karma yapi dhanaghAtI nahIM hai, to bhI unakA eka tarahase kSaya karanA duSkara hai / vaha isa taraha ki jaba vedanIya karmakA udaya Ave to usakA kSaya karaneke liye use bhoganA hI caahiye| use na bhoganekI icchA ho to bhI vaha icchA nirupayogI hI hai kyoMki use to bhoganA hI cAhiye aura yadi jJAnAvaraNIyakA udaya ho to vaha prayatna karanese kSaya ho jAtA hai| udAharaNake liye, koI zloka yadi jJAnAvaraNIyake udayase yAda na rahatA ho to use dobAra, cArabAra, AThabAra, solahabAra, battIsabAra, cauMsaThabAra, saubAra, arthAt use adhikabAra yAda karanese jJAnAvaraNIyakA kSayopazama athavA kSaya hokara vaha zloka yAda rahatA hai; arthAt balavAna honeke kAraNa jJAnAvaraNIyakA usI bhavameM amuka aMzameM kSaya kiyA jA sakatA hai / yahI bAta darzanavaraNIya karmake saMbaMdhameM bhI samajhanI cAhiye / mahAbalavAna mohanIya karma bhI isI taraha zithila hotA hai-usakA turata hI kSaya kiyA jA sakatA hai| jaise usakA Agamana-pravAha-AnemeM jabardasta hai, usI taraha vaha jaldIse dUra bhI ho sakatA hai / mohanIya karmakA tIvra baMdha hotA hai, to bhI vaha pradezabaMdha na honese usakA turata hI kSaya kiyA jA sakatA hai / tathA nAma Ayu Adi karmakA jo pradezabaMdha hotA hai, vaha kevalajJAna utpanna honeke pazcAt antataka bhoganA par3atA hai; jaba ki mohanIya Adi cAra karma usake pahile hI kSaya ho jAte haiN| - . 202. unmattatA yaha cAritramohanIyakI vizeSa paryAya hai| vaha kacit hAsya, kacit zoka, kacit rati, kacit arati, kacit bhaya, aura kacit jugupsArUpase mAlUma hotI hai / kucha aMzase usakA jJAnAvaraNIyameM bhI samAveza hotA hai / svamameM vizeSarUpase jJAnAvaraNIya-paryAya hI mAlUma hotI hai / 203. 'saMhA' yaha jJAnakA bhAga hai| parantu parigrahasaMjJA lobhaprakRtimeM garmita hotI hai| AhArasaMjJA vedanIyameM garmita hotI hai, aura bhayasaMjJA bhayaprakRtimeM garmita hotI hai| 204. anaMta prakArake karma mukhya ATha prakArase prakRtike nAmase kaha jAte haiN| vaha isa taraha ki amuka amuka prakRti, amuka amuka guNasthAnakataka hotI hai / isa taraha mApa tolakara jJAnIdevane dUsaroMke samajhAneke liye sthUlarUpase usakA vivecana kiyA hai / usameM dUsare kitane hI tarahake karma arthAt 'karmaprakRti'kA samAveza hotA hai, arthAt jisa prakRtike nAma karmagraMthameM nahIM Ate, vaha prakRti upara batAI huI prakRtikI hI. vizeSa paryAya hai, athavA vaha Upara batAI huI prakRtimeM garmita ho jAtI hai| - 205. vibhAvakA artha viruddhabhAva nahIM, kintu usakA artha vizeSabhAva hotA hai / AtmA jo bAramArapase pariNamana karatI hai vaha bhAva athavA svabhAva hai| tathA jaba bAtmA aura bar3akA saMyoga Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 (2) vividha patra mAvi saMgraha-3vA~ varSa 719 honese AtmA svabhAvako chor3akara Age jAkara vizeSabhAvase pariNamana karatI hai, vaha vibhAva hai / isI taraha jar3ake liye bhI samajhanA caahiye| 206. kAlake aNu loka-pramANa asaMkhyAta haiN| usa aNumeM rUkSa athavA snigdha guNa nahIM haiN| isase eka aNu dUsaremeM nahIM mila jAtA, aura hareka judA judA rahatA hai / paramANuke pudgalameM vaha guNa honese mUlasattAke maujUda rahaneke kAraNa usakA-paramANu-pudgalakA-skaMdha hotA hai| (2) utpAda.) vyaya. yaha bhAva eka vastumeM eka samayameM hai| dhruva. jIva aura paramANuoMkA jIva batta jIva paramANu mAna bhAva paramANu. saMyoga. koI jIva ekendriyarUpase paryAya hai / do indriyarUpase , hai tIna indriyarUpase ,, hai vartamAnabhAva. , cAra indriyarUpase ,, hai , pA~ca indriyarUpase , hai ) saMjJI asaMhI vartamAnabhAva. siddhabhAva * paryApta aparyApta vartamAnabhAva. jJAnI ajJAnI mithyAdRSTi samyagdRSTi vartamAnabhAva. | . . . eka aMza krodha . yAvata anaMta aMza krodha. . . . . . . pattamAnabhAva.. yAvata anaMta aMza krodha. Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra . [753 (1) praznaH- AtmajJAna samadarzitA, vicare udayaprayoga; .. . . , , ... ... .apUrvavANI paramazruta, sadguru lakSaNa yogya / . . . . . :: (1) sadguruke yogya ye lakSaNa mukhyatayA kaunase guNasthAnakameM saMbhava haiM ! (2) samadarzitA kise kahate haiM ! uttaraH-(1) sadruke yogya jo ina lakSaNoMko batAyA hai, ve lakSaNa mukhyatayA-vizeSarUpaseupadezaka arthAt mArgaprakAzaka sadguruke hI lakSaNa kahe haiM / tathA upadezaka guNasthAnaka chahA aura terahavA~ hai; bIcake sAtaveMse bArahatakake guNasthAna alpakAlavartI haiN| arthAt unameM upadezaka pravRtti saMbhava nahIM hai / mArgopadezaka pravRtti chaDese AraMbha hotI hai| chaDe guNasthAnakameM saMpUrNa vItarAgadazA aura kevalajJAna nahIM hai; vaha to terahavemeM hai; aura yathAvat mArgopadezakatva to terahaveM guNasthAnameM rahanevAle sampUrNa vItarAga aura kaivalyasaMpanna paramasadguru zrIjinatIrthakara AdimeM hI ghaTatA hai / tathApi chaThe guNasthAnameM rahanevAlA muni, jo sampUrNa vItarAgatA aura kaivalyadazAkA upAsaka hai, jisakI usa dazAke liye hI pravRtti-puruSArtha-rahatA hai; jisane usa dazAko yadyapi sampUrNa rUpase nahIM pAyA, phira bhI jisane usa sampUrNa dazAke pAneke mArgasAdhanako, svayaM parama sadguru zrItIrthakara Adi AptapuruSake Azraya-vacanase jAnA hai-usakI pratIti kI hai, anubhava kiyA hai, aura isa mArga-sAdhanakI upAsanAse jisakI vaha uttarottara dazA vizeSa pragaTa hotI jAtI hai; tathA jisake nimittase zrIjinatIrthakara Adi parama sadgurukI aura unake svarUpakI pahicAna hotI haiusa sadgurumeM bhI mArgopadezakatva avirodharUpase rahatA hai| usase nIceke pAMcaveM aura cauthe guNasthAnakameM to mArgopadezakatva saMbhava hI nahIM / kyoMki vahA~ mArgakI, AtmAkI, tattvakI aura jJAnako pahicAna nahIM, pratIti nahIM, tathA samyavirati nahIM; aura yaha pahicAna-pratIti-aura samyavirati na honepara bhI usakI prarUpaNA karanA, upadezaka honA, yaha pragaTa mithyAtva, kugurupanA aura mArgakA virodharUpa hai| ___cauthe pA~caveM guNasthAnameM yaha pahicAna-pratIti-rahatI hai, aura vahA~ AtmajJAna Adi guNa aMzase hI rahate haiM; aura pA~caveMmeM dezaviratibhAvako lekaraM yadyapi cauthekI apekSA vizeSatA hai, tathApi vahA~ sarvaviratike jitanI vizuddhi nahIM hai| ___AtmajJAna samadarzitA Adi jo lakSaNa batAye haiM, unheM mukhyatAse saMyatidharmameM sthita, vItarAgadazAke sAdhaka, upadezaka guNasthAnameM rahanevAle sadguruko lakSa karake hI batAyA hai; aura unameM ve guNa bahuta aMzoMse rahate bhI haiN| tathApi ve lakSaNa sarvAzase-saMpUrNarUpase-to terahaveM guNasthAnameM rahanevAle sampUrNa vItarAga aura kaivalyasaMpanna jIvanmukta sayogakevalI paramasadguru zrIjina arahaMta tIrthakarameM hI rahate haiN| kyoMki unameM AtmajJAna arthAt svarUpasthiti saMpUrNarUpase rahatI hai, jo unakI jJAnadazA arthAt jJAnAtizayako sUcana karatA hai| tathA unameM samadarzitA sampUrNarUpase rahatI hai, jo unakI vItarAga cAritradazA arthAt apAyAgamAtizayako sUcita karatA hai| tathA ve sampUrNarUpase icchArahita haiM isaliye unakI vicarane AdikI daihika Adi yogakriyAyeM pUrvaprArabdhakA vedana karaneke liye paryApta hI haiM, Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 721 patra 753 (3)] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa isaliye " vicare udaya prayoga " aisA kahA hai / sampUrNa nija anubhavarUpa unakI vANI, ajJAnIkI vANIse vilakSaNa aura ekAMta AtmArthakI bodhaka hai, isa kAraNa unameM vANIkI apUrvatA kahI hai, jo unake vacanAtizayako sUcana karatA hai / vANIdharmameM rahanevAlA zruta bhI unameM aisI sApekSatAse rahatA hai ki jisase koI bhI naya khaMDita na ho; yaha unake paramazruta guNako sUcita karatA hai; aura jinameM paramazruta guNa rahatA haiM, ve pUjanIya hai, isase unake pUjAtizaya guNakA sUcana hotA hai| __ ye zrIjina arihaMta tIrthaMkara, paramasadgurukI bhI pahicAna karAnevAle vidyamAna sarvavirati sadguru haiM, isaliye mukhyatayA ina sadguruko lakSya karake hI ina lakSaNoMko batAyA hai| (2) samadarzitA arthAt padArthameM iSTAniSTabuddhirahitapanA, icchArahitapanA aura mmtvrhitpnaa| samadarzitA cAritradazAkA sUcana karatI hai / rAga-dveSarahita honA yaha cAritradazA hai / iSTAniSTabuddhi mamatva aura bhAvAbhAvakA utpanna honA rAga-dveSa hai|' yaha mujhe priya hai, yaha mujhe acchA lagatA hai, yaha mujhe apriya hai, yaha mujhe acchA nahIM lagatA'-aise bhAva samadarzImeM nahIM hote| samadarzI bAhya padArthoMko aura unakI paryAyoMko, ve padArtha aura paryAya jisa bhAvase rahate haiM, unheM usI bhAvase dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai; parantu vaha una padArthoMmeM athavA unakI paryAyoMmeM mamatva athavA iSTAniSTabuddhi nahIM krtaa| AtmAkA svAbhAvika guNa dekhanA-jAnanA hai, isaliye vaha jJeya padArthako dekhatI jAnatI hai; parantu jisa AtmAko samadarzitA pragaTa ho gaI hai, vaha AtmA usa padArthako dekhate jAnate hue bhI, usameM mamatvabuddhi, tAdAmyabhAva aura iSTAniSTabuddhi nahIM karatI / viSamadRSTi AtmAko hI padArthameM tAdAtmyavRtti hotI hai-samadRSTi AtmAko nahIM hotii| ___ koI padArtha kAlA ho to samadarzI use kAlA hI dekhatA jAnatA aura kahatA hai / koI padArtha sapheda ho to vaha use vaisA hI dekhatA jAnatA aura kahatA hai| koI padArtha sugaMdhita ho to use vaha vaisA hI dekhatA jAnatA aura kahatA hai; koI durgadhita ho to use vaha vaisA hI dekhatA jAnatA aura kahatA hai / koI U~cA ho, koI nIcA ho, to use vaha vaisA hI dekhatA jAnatA aura kahatA hai / vaha sarpako sarpakI prakRtirUpase dekhatA jAnatA aura kahatA hai; aura bAghako bAghakI prakRtirUpase dekhatA jAnatA aura kahatA hai / ityAdi prakArase vastumAtra jisa rUpase jisa bhAvase hotI hai, samadarzI use usI rUpase, usI bhAvase dekhatA jAnatA aura kahatA hai| vaha heya ( chor3ane yogya ) ko heyarUpase dekhatA jAnatA aura kahatA hai; aura upAdeya (grahaNa karane yogya) ko upAdeyarUpase dekhatA jAnatA aura kahatA hai| parantu samadarzI-jIva una sabameM apanApana, iSTAniSTabuddhi aura rAga-dveSa nahIM karatA / sugaMdha dekhakara vaha usameM priyatA nahIM karatA, durgaMdha dekhakara vaha usameM apriyatA-duguMchA nahIM karatA / vyavahArameM kucha acchA ginA jAtA huA dekhakara, vaha aisI icchAbuddhi ( rAga-rati ) nahIM karatA ki yaha mujhe mila jAya to ThIka hai / tathA vyavahArameM kucha kharAba samajhA jAtA huA dekhakara, vaha aisI anicchAbuddhi ( dveSa-arati ) nahIM karatA ki yaha mujhe na mile to ThIka hai / prApta sthitimeM saMyogameM-acchA-burA, anukula-pratikUla, iSTAniSTabuddhi, AkulatA vyAkulatA na karate hue, usameM samavRtise, arthAt apane nija svabhAvase, rAgadveSa-rahita bhAvase rahanA hI samadarzitA hai| Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 zrImad rAjabandra [patra 753 ( 3 ), 754 sAtA-asAtA, jIvana-mRtyu, sugaMdha-durgadha, susvara-dusvara, rUpa-kurUpa, zIta-uSNa AdimeM harSazoka, rati-arati, iSTAniSTabuddhi aura ArtadhyAna na rahanA hI samadarzitA hai|.. __samadarzImeM hiMsA, asatya, adattAdAna, maithuna aura parigrahakA tyAga avazya hotA hai / yadi ahiMsAdi brata na hoM to samadarzitA saMbhava nahIM / samadarzitA aura ahiMsAdi vratoMkA kAryakAraNa, avinAbhAvI aura anyonyAzrayasaMbaMdha hai / yadi eka na ho to dUsarA nahIM hotA, aura yadi dUsarA na ho to pahilA nahIM hotaa| samadarzitA ho to ahiMsA Adi vrata hote haiN| samadarzitA na ho to ahiMsA Adi vrata nahIM hote| ahiMsA Adi vrata na hoM to samadarzitA nahIM hotii| ahiMsA Adi vrata hoM to samadarzitA hotI hai| jitane aMzameM samadarzitA hotI hai, utane hI aMzameM ahiMsA Adi vrata hote haiM, aura jitane aMzoMmeM ahiMsA Adi vrata hote haiM, utane hI aMzameM samadarzitA hotI hai| sadguruyogya lakSaNarUpa samadarzitA to mukhyatayA sarvavirati guNasthAnakameM hotI hai / bAdake guNasthAnakoMmeM vaha uttarottara vardhamAna hotI jAtI hai--vizeSa pragaTa hotI jAtI hai / tathA kSINamoha guNasthAnameM usakI parAkASThA, aura bAdameM sampUrNa vItarAgatA hotI hai| samadarzitAkA artha laukikabhAvameM samAnabhAva, abhedabhAva, ekasamAna buddhi aura nirvizeSapanA nahIM hai| arthAt kA~ca aura hIre donoMko ekasA samajhanA, athavA sazruta aura asatzrutameM samAnabhAva mAnanA, athavA saddharma aura asaddharmameM abheda samajhanA, athavA sadguru aura asadgurumeM ekasI buddhi rakhanA, athavA sadeva aura asaddevameM nirvizeSabhAva dikhAnA-arthAt donoMko ekasamAna samajhanA ityAdi samAnavRttiko samadarzitA nahIM kahate; yaha to AtmAkI mUdatA, vivekazUnyatA, aura vivekavikalatA hai| samadarzI satko sat jAnatA hai, satkA bodha karatA hai; asatko asat jAnatA hai, asatkA niSedha karatA hai| satzrutako satzruta samajhatA hai, usakA bodha karatA hai; kuzrutako kuzruta jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai| saddharmako saddharma jAnatA hai, usakA bodha karatA hai; asaddharmako asaddharma jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai; sadguruko sadguru samajhatA hai, usakA bodha karatA hai; asadguruko asadguru samajhatA hai, usakA niSedha karatA hai| sadevako sadeva samajhatA hai, usakA bodha karatA hai; asadevako asadeva samajhatA hai, usakA niSedha karatA hai--ityAdi jo jaisA hotA hai, jo use vaisA hI dekhatA hai, jAnatA hai, usakA prarUpaNa karatA hai, aura usameM rAga-dveSa iSTAniSTabuddhi nahIM karatA, use samadarzI samajhanA cAhiye / OM. 754 morabI, caitra vadI 12 ravi. 1954 (1) karmagrantha, gommaTasAra zAstra Adise aMtataka vicArane yogya haiN| (2) duSamakAlakA prabala rAjya vidyamAna hai| to bhI aDaga nizcayase satpuruSakI bAjhAmeM vRtti lagAkara, jo puruSa agupta vIryase samyagjJAna darzana aura cAritrakI upAsanA karanA cAhate haiM, unheM paramazAMtikA mArga abhI bhI prApta ho sakatA hai| Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 755,756,757,758] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 723 755 OM namaH kevalajJAnaeka jJAna. vaha svatattvabhUta hai. sarva anya bhAvoMke saMsargase rahita ekAMta zuddhajJAna. | nirAvaraNa hai. sarva dravya kSetra kAla bhAvakA saba prakArase eka bhedarahita hai. samayameM jJAna. usa kevalajJAnakA hama dhyAna karate haiM. nirvikalpa hai. vaha nijasvabhAvarUpa hai. sarvabhAvakA utkRSTa prakAzaka hai. 756 maiM kevalajJAnasvarUpa hU~-yaha samyak pratIta hotA hai / vaise honeke hetu supratIta haiN| sarva indriyoMkA saMyama kara, sarva paradravyoMse nijasvarUpako vyAvRtta kara, yogako acala kara, upayogase upayogakI ekatA karanese kevalajJAna hotA hai / 757 AkAzavANI. tapa kro| tapa karo / zuddha caitanyakA dhyAna karo / zuddha caitanyakA dhyAna kro| 758 maiM eka hU~, asaMga hU~, sarva parabhAvoMse mukta huuN| maiM asaMkhyAta pradezAtmaka nija avagAhanA pramANa huuN| maiM ajanma, ajara, amara, zAzvata huuN| maiM svaparyAya-pariNAmI samayAtmaka huuN| maiM zuddha caitanyasvarUpa mAtra nirvikalpa draSTA huuN| varahita svarUpase vibhAva caitanya parabhAva AVM pratApa Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 zrImad rAjacandra [759, 760 759 vavANIA, jyeSTha 1954 1. dehase bhinna svaparaprakAzaka parama jyotisvarUpa aisI isa AtmAmeM nimagna hoo| he Aryajano ! aMtarmukha hokara, sthira hokara, usa AtmAmeM hI raho, to anaMta apAra AnandakA anubhava kroge| 2. sarva jagatke jIva kucha na kucha pAkara sukha pAnekI hI icchA karate haiM / mahAn cAvartI rAjA bhI bar3hate hue vaibhava aura parigrahake saMkalpameM prayatnazIla rahate haiN| aura ve usake prApta karanemeM hI sukha samajhate haiM / parantu aho / jJAniyoMne to usase viparIta hI sukhakA mArga nirNaya kiyA hai, ki kiMcit mAtra bhI grahaNa karanA yahI sukhakA nAza hai| 3. viSayase jisakI indriyA~ Arta haiM, use zItala Atmasukha-Atmatva-kahA~se pratItimeM A sakatA hai ! 1. paramadharmarUpa candrake prati rAhu jaise parigrahase aba maiM virakti lenekI hI icchA karatA huuN| hameM parigrahakA kyA karanA hai| hameM usakA kucha bhI prayojana nahIM / 5. 'jahA~ sarvotkRSTa zuddhi hai vahA~ sarvotkRSTa siddhi hai ' he Aryajano! tuma isa parama vAkyakA AtmarUpase anubhava kro|| 760 vavANIA, jyeSTha sudI 1 zani. 1954. 1. sarva dravyase, sarva kSetrase, sarva kAlase aura sarva bhAvase jo sarva prakArase apratibaddha hokara nijasvarUpameM sthita ho gaye, una parama puruSoMko namaskAra ho! 2. jise kucha priya nahIM, jise kucha apriya nahIM; jisakA koI zatru nahIM; jisakA koI mitra nahIM; jisane mAna, apamAna, lAbha, alAbha, harSa zoka, janma, mRtyu Adike dvaMdvakA abhAva kara, zuddha caitanyasvarUpameM sthiti pAI hai, pAtA hai aura pAvegA, usakA ati utkRSTa parAkrama Anandasahita Azcarya utpanna karatA hai| 3. dehake prati jaisA vastrakA saMbaMdha hai, vaisA hI AtmAke prati jisane dehake saMbaMdhako yAthAtathya dekhA hai; jaise myAnake prati talavArakA saMbaMdha hai, vaisA hI dehake prati jisane AtmAke saMbaMdhako dekhA hai; tathA jisane AtmAko abaddha-spaSTa-anubhava kiyA hai, una mahAn puruSoMko jIvana aura maraNa donoM samAna haiN| 1. jo acintya dravyakI zuddhacitisvarUpa kAMti, parama pragaTa hokara use acintya karatI hai,. vaha acintya dravya sahaja svAbhAvika nijasvarUpa hai, aisA nizcaya jisa parama kRpAlu satpuruSane prakAzita kiyA, usakA apAra upakAra hai| . 5. candra bhUmikA prakAza karatA hai-usakI kiraNoMkI kAMtike prabhAvase samasta bhUmi zvetaH ho jAtI hai| parantu candra kabhI bhI bhUmirUpa nahIM hotaa| isI taraha samasta vizvakI prakAzakaH AtmA kabhI bhI vizvarUpa nahIM hotI, vaha sadA sarvadA-caitanyarUpa hI rahatI hai| vizvameM jIva jo abhedabuddhi mAnatA hai, yahI bhrAnti hai| Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 761, 762, 763] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa 6. jisa taraha AkAzameM vizvakA praveza nahIM-AkAza sarva bhAvoMkI vAsanAse rahita hI hai, usI taraha samyagdRSTi puruSoMne, sarva dravyoMse bhinna, sarva anya paryAyoMse rahita hI AtmAko pratyakSa dekhA hai| 7. jisakI utpatti anya kisI bhI dranyase nahIM hotI, usa AtmAkA nAza bhI kahA~se ho sakatA hai ! 8. ajJAnase aura nijasvarUpake prati pramAdase, AtmAko kevala mRtyukI bhrAMti hI hai| usa bhrAntiko nivRtta kara, zuddhacaitanya nijaanubhava-pramANasvarUpameM parama jAgrata hokara, jJAnI sadA hI nirbhaya rahatA hai| isI svarUpake lakSase saba jIvoMke prati sAmyabhAva utpanna hotA hai, aura sarva paradanyoMse vRttiko vyAvRtta kara, AtmA kezarahita samAdhiko pAtI hai| . 9. paramasukhasvarUpa, paramotkRSTa zAMta, zuddhacaitanyasvarUpa samAdhiko jisane sarva kAlake liye prApta kiyA, una bhagavAnko namaskAra ho ! usa padameM niraMtara lakSarUpa jinakA pravAha hai, una satpuruSoMko namaskAra ho| 10. sabase saba prakArase maiM bhinna hU~, maiM eka kevala zuddhacaitanyasvarUpa, paramotkRSTa acintyamukhasvarUpa, mAtra ekAMta zuddhaanubhavarUpa huuN| phira vahA~ vikSepa kyA ! vikalpa kyA ! bhaya kyA ! kheda kyA ! dUsarI avasthA kyA ? maiM zuddha zuddha prakRSTa zuddha paramazAnta caitanya hU~; maiM mAtra nirvikalpa hU~, nijasvarUpamaya upayoga karatA hU~, tanmaya hotA huuN| OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH / 761 vavANIA, jyeSTha sudI 6 guru. 1954 mahAn guNaniSTha sthavira Arya zrIDUMgara jyeSTha sudI 3 somavArakI rAtriko nau baje samAdhisahita deha-mukta ho gye| 762 bambaI, jyeSTha vadI 4 budha. 1954 OM namaH jisase manakI vRtti zuddha aura sthira ho, aise satsamAgamakA prApta honA bahuta durlabha hai / tathA usameM bhI yaha duHSamakAla honese jIvako usakA vizeSa antarAya hai / jisa jIvako pratyakSa satsamAgamakA vizeSa lAbha prApta ho vaha mahatpuNyavAna hai / satsamAgamake viyogameM satzAstrakA sadAcArapUrvaka paricaya avazya karanA caahiye| 763 bambaI, jyeSTha vadI 14 zani. 1954 namo vItarAgAya. muniyoMke samAgamameM brahmacaryavrata grahaNa karaneke saMbaMdhameM yathAsukha pravRtti karanA, pratibaMdha nahIM / muniyoMko jinasmaraNa phuNce| Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 bhImad rAjacandra [patra 764, 765, 766 764 bambaI, ASAr3ha sudI 11 guru. 1954 anaMta aMtarAya honepara bhI dhIra rahakara jisa puruSane apAra mohajAlako pAra kiyA, una zrIbhagavAnko namaskAra hai| - anaMtakAlase jo jJAna saMsArakA hetu hotA thA, usa jJAnako eka samayamAtrameM jAtyaMtara karake, jisane use bhavanivRttirUpa kiyA, usa kalyANamUrti samyagdarzanako namaskAra hai ! nivRttiyogameM satsamAgamakI vRtti rakhanA yogya hai| . 765 mohamayI, zrAvaNa sudI 15 soma. 1954 1. mokSamArgaprakAza graMthake vicAraneke bAda karmagraMtha vicAranese anukUla pdd'egaa| 2. digambara sampradAyameM dravyamanako ATha pAMkhaDIkA kahA hai / khetAmbara sampradAyameM usa bAtakI vizeSa carcA nahIM kii| yogazAstrameM usake aneka prasaMga haiM / samAgamameM usakA svarUpa jAnanA sugama ho sakatA hai| 766 kaviThA, zrAvaNa vadI 12 zani. 1954 OM namaH tumane apanI vRtti hAlameM samAgamameM Aneke saMbaMdhameM pragaTa kI, usameM tumheM aMtarAya jaisA huA kyoMki isa patrake pahu~caneke pahile hI logoMmeM paryuSaNakA prAraMbha huA samajhA jAyagA / isa kAraNa tuma yadi isa ora Ao, to guNa-avaguNakA vicAra kiye binA hI matAgrahI loga niMdA kareMge, aura usa nimittako grahaNa kara, ve bahutase jIvoMko usa nindAdvArA, paramArthakI prApti honameM aMtarAya utpanna kreNge| isa kAraNa jisase vaisA na ho usake liye, tumheM hAlameM to paryuSaNameM bAhara na nikalanesaMbaMdhI lokapaddhatikI hI rakSA karanA cAhiye / vairAgyazataka, AnaMdaghanacaubIsI, bhAvanAbodha Adi pustakoMkA jitanA bA~canA vicAranA bane, utanA nivRttikA lAbha lenA / pramAda aura lokapaddhatimeM hI kAlako sarvathA vRthA gumA denA yaha mumukSu jIvakA lakSaNa nhiiN| (2) (1) satpuruSa anyAya nahIM karate / satpuruSa yadi anyAya kareM to isa jagatmeM barasAta kisake liye par3egI ! sUrya kisake liye prakAzita hogA ! vAyu kisake liye bahegI! (2) AtmA kaisI apUrva vastu hai ! jabataka vaha zarIrameM rahatI hai-bhale hI vaha hajAroM varSa rahe tabataka zarIra nahIM sdd'taa| AtmA pAreke samAna hai| cetana nikala jAtA hai aura zarIra murdA ho jAtA hai, aura vaha sar3ane lagatA hai| (3) jIvameM jApati aura puruSArtha cAhiye / karmabaMdha pAneke bAda usameMse ( sattAse-udaya Aneke pahile) chUTanA ho to abAdhAkAla pUrNa honetaka chaTA jA sakatA hai| Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 727 patra 766, 767] vividha patra mAdi saMgraha-31yA~ varSa (1) puNya pApa aura Ayu ye eka dUsareko nahIM diye jA sakate / unheM hareka apane Apa. hI bhogatA hai| (5) svacchaMdase, apanI matikI kalpanAse aura sadgurukI AjJAke binA dhyAna karanA taraMgarUpa hai, aura upadeza vyAkhyAna karanA abhimAnarUpa hai| (6) dehadhArI AtmA pathika hai, aura deha vRkSa hai| isa deharUpI vRkSameM (vRkSake nIce) jIvarUpI pathika-rAstAgira-vizrAnti lene baiThA hai / vaha pathika yadi vRkSako hI apanA mAnane lage to yaha kaise bana sakatA hai ! (7) suMdaravilAsa suMdara-zreSTha-graMtha hai / usameM jahA~ kahIM kamI-bhUla-hai use hama jAnate haiM / usa kamIko dUsareko samajhAnA muzkila hai / upadezake liye yaha anya upakArI hai| (8) chaha darzanoMke Upara dRSTAntaH-chaha bhinna bhinna vaidyoMkI dukAna lagI hai| unameM eka vaidya sampUrNa saccA hai; aura vaha saba rogoMko, unake kAraNoMko aura unake dUra karaneke upAyoMko jAnatA hai / tathA usakI nidAna-cikitsA saccI honese rogIkA roga nirmUla ho jAtA hai / vaidya kamAtA bhI acchA hai / yaha dekhakara dUsare pA~ca kuvaidya bhI apanI apanI dukAna kholate haiM / parantu jahA~taka unake pAsa sace vaivake gharakI davA hotI hai, vahA~taka to ve rogIkA roga dUra karate haiM; aura jaba ve apanI anya kisI kalpanAse apane gharakI davA dete haiM, to usase ulTA roga bar3ha jAtA hai| tathA ve sastI davA dete haiM, isase lobhake mAre loga use leneke liye bahuta lalacAte haiM, parantu usase unheM ulTA nukasAna hI hotA hai| isakA upanaya yaha hai ki saccA vaidya vItarAgadarzana hai, jo sampUrNa satyasvarUpa hai / vaha mohaviSaya Adiko rAga-dveSako aura hiMsA Adiko sampUrNarUpase dUra karaneke liye kahatA hai; jo bAta parAdhIna rogIko maeNhagI par3atI hai--acchI nahIM lagatI / tathA jo anya pA~ca kuvaidya haiM, ve kudarzana haiM / ve jahA~taka vItarAgake gharakI bAteM karate haiM, vahA~taka to unakI roga dUra karanekI bAta ThIka hai; parantu sAtha sAtha ve jo hiMsA Adi dharmake bahAne, mohakI saMsAra-vRddhikI aura mithyAtvakI bAteM karate haiM, vaha unakI apanI nijI kalpanAkI hI bAta hai aura vaha saMsArarUpa roga dUra karaneke badale usakI vRddhikA hI kAraNa hotI hai / viSayameM race-pace pAmara saMsArIko mohakI bAteM mIThI lagatI haiM-sastI par3atI haiN| isaliye vaha kuvaidyakI tarapha AkarSita hotA hai| parantu pariNAmameM vaha adhika hI rogI par3atA hai| vItarAgadarzana trivaidyake samAna hai:-vaha rogIko dUra karatA hai, nirogIko roga honeke liye davA detA nahIM, aura ArogyakI puSTi karatA hai| arthAt vaha jIvakA samyagdarzanase mithyAtva dUra karatA hai, samyagjJAnase jIvako rogakA bhoga honese bacAtA hai, aura samyakcAritrase sampUrNa zuddha cetanArUpa ArogyakI puSTi karatA hai| 767 vaso (gujarAta), prathama Asoja sudI 6 budha.1954 1. zrImat vItarAga bhagavaMtoMkA nizcita kiyA huA acintya cintAmaNisvarUpa, parama hita Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 zrImad rAjacandra [767, 768 kArI, parama adbhuta, sarva duHkhoMkA niHsaMzaya AtyaMtika kSaya karanevAlA, parama amRtasvarUpa aisA sarvotkRSTa zAzvata dharma jayavaMta varto, trikAla jayavaMta varto! 2. una zrImat anaMta catuSTayasthita bhagavaMtakA aura usa jayavaMta dharmakA Azraya sadaiva karanA caahiye| jinheM dUsarI koI sAmarthya nahIM, aise abudha aura azakta manuSyoMne bhI usa Azrayake balase parama sukhake hetu adbhuta phalako pAyA hai, pAte haiM aura paaveNge| isaliye usakA nizcaya aura Azraya avazya hI karanA cAhiye, adhIrajase kheda nahIM karanA caahiye| . 3. cittameM deha Adi bhayakA vikSepa bhI karanA ucita nahIM / jo puruSa dehAdisaMbaMdhI harSa-viSAda nahIM karate, ve puruSa pUrNa dvAdazAMgako saMkSepameM samajhe haiM--aisA samajho / yahI dRSTi karttavya hai| 1. ' maiMne dhama pAyA nahIM, maiM dharma kaise pAU~gA !' ityAdi kheda na karate hue, vItarAgapuruSoMkA dharma dehAdisaMbaMdhI harSa-viSAda vRttiko dUrakara, 'AtmA asaMga zuddha caitanyasvarUpa hai, aisI jo vRtti hai usakA nizcaya aura Azraya grahaNa kara, usI vRttikA bala rakhanA; aura jahA~ maMda vRtti hotI ho vahA~ vItarAgapuruSoMkI dazAkA smaraNa karanA, aura usa adbhuta caritrapara dRSTi prerita kara vRttiko apramatta karanA, yaha sugama aura sarvotkRSTa upakAraka tathA kalyANasvarUpa hai| nirvikalpa. 768 zrIvaso, Asoja sudI 7, 1954 *7-12-54 32-11-22 isa taraha kAla vyatIta hone denA yogya nahIM / pratyeka samaya Atmopayogako upakArI kara nivRtti hone denA ucita hai| aho isa dehakI racanA! aho cetana ! aho usakI sAmarthya ! aho jJAnI ! aho usakI gaveSaNA! aho unakA dhyAna ! aho unakI samAdhi ! aho unakA saMyama ! aho unakA apramatta bhAva ! aho unakI parama jAgRti ! aho unakA vItarAgasvabhAva ! aho unakA nirAvaraNa jJAna ! aho unake yogakI zAMti ! aho vacana Adi yogakA udaya ! he Atman ! yaha saba tujhe supratIta ho gayA, phira apramattabhAva kyoM ! maMda prayatna kyoM ? jaghanya-maMda jAgRti kyoM: zithilatA kyoM ! ghabarAhaTa kyoM ! aMtarAyakA hetu kyA ! apramatta ho, apramatta ho| parama jAgrata svabhAvako bhaja, parama jAgrata svabhAvako bhaja | *7-12 54 arthAt jyA dina 12voM mAsa aura 54yA~ sAla-arthAt mAsoja sudI 7, saMvat 1954 / tathA 31-11-22 arthAt 31vA~ dina 11vA mAsa aura 22vA~ dina arthAt Asoja sudI 7, saMvat 1954 ke dina bhImad rAjacandra 31 varSa 11 mAsa aura 22 dinake the| -anuvAdaka. Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 769, 770 ] tIvra vairAgya, parama Arjava, bAhyAbhyaMtara tyAga. AhArakA jaya. AsanakA jaya. nidrAkA jaya. yogakA jaya. AraMbhaparigrahavirati, brahmacaryake prati nivAsa. ekAMtavAsa. aSTAMgayoga. vividha patra Adi saMgraha - 31vaoN vaSa 769 AtmatattvavicAra. jagattattvavicAra. jinadarzana tattvavicAra. anyadarzanatattvavicAra. *770 jinacaitanyapratimA. sarvAMgasaMyama. ekAMta sthirasaMyama.. ekAMtazuddhasaMyama. kevala bAhyabhAvanirapekSatA. samAdhAna. sarvajJadhyA. AtmaIhA. Atmopayoga. dharmasugamatA. paddhati. mUla Atmopayoga. apramatta upayoga. kevala upayoga. kevala AtmA. acintya siddhasvarUpa. yathAsthita zuddha sanAtana sarvotkRSTa jayavaMta dharmakA udaya. } 729 vRtti. "2 66 "" "" * isa yojanAkA uddezya yaha mAlUma hotA hai ki " ekAMtasthirasaMyama, ' ekAMtazuddhasaMyama aura "kevala bAhyabhAvanirapekSatA " pUrvaka " sarvAgasaMyama prApta kara, usake dvArA " jinacaitanyapratimArUpa " hokara, arthAt aDola AtmAvasthA pAkara, jagatke jIvoMke kalyANake liye, arthAt mArgake punaroddhArake liye pravRtti karanA caahiye| yahA~ jo "vRtti " " paddhati " aura " samAdhAna' zabda Aye haiM, so unameM prathama 'vRtti kyA hai ?' isake uttarameM kahA gayA hai ki " yathAsthita zuddha sanAtana sarvotkRSTa jayavaMta dharmakA udaya karanA yaha vRtti hai / use ' kisa paddhati se karanA cAhiye 1' isake uttarameM kahA gayA hai ki jisase logoMko " dharma-sugamatA ho aura lokAnugraha bhI ho" / isake bAda ' isa vRtti aura paddhatikA pariNAma kyA hogA ? ' isake 'samAdhAna' meM kahA gayA hai ki " AtmatatvavicAra, jagattasvavicAra; jinadarzana tattvavicAra aura anyadarzanatattvavicAra " ke saMbaMdha meM saMsAra ke jIvoMkA samAdhAna karanA / "" aMka 773 pRSTha 730 (nIce) jo kahA gayA hai ki " parAnugraha paramakAruNyavRtti karate hue bhI prathama caitanyajinapratimA ho, caitanyajinapratimA ho " - isa vAkyase bhI yaha bAta adhika spaSTa hotI hai| yahA~ yaha spaSTIkaraNa bhImad rAjacandrakI gujarAtI AvRttike saMzodhaka zrImanasukhabhAI ravajIbhAI mehatAke noTake AdhAra likhA gayA hai| -anuvAdaka. 92 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 - zrImad rAjabandra .. [771, 772, 773, 774 771 svapara paramopakAraka paramAryamaya satyadharma jayavaMta varto. AzcaryakAraka bheda par3a gaye haiN| khaMDita hai| sampUrNa karaneke sAdhana kaThina mAlUma hote haiN| usa prabhAvameM mahAn aMtarAya haiN| deza-kAla Adi bahuta pratikUla haiM / vItarAgoMkA mata loka-pratikUla ho gayA hai| rUdIse jo loga use mAnate haiM, unake lakSameM bhI vaha pratIta mAlUma nahIM hotA; athavA ve anyamatako hI vItarAgoMkA mata samajhakara pravRtti karate haiM / yathArya vItarAgoMke mata samajhanekI unameM yogyatAkI bahuta kamI hai| dRSTirAgakA prabala rAjya vidyamAna hai| veSa Adi vyavahArameM bar3I viDambanA kara jIva mokSamArgakA antarAya kara baiThA hai| tuccha pAmara puruSa virAdhaka vRttike bahuta agrabhAgameM rahate haiN| kiMcit satya bAhara Ate hue bhI unheM prANoMke ghAta honeke samAna duHkha mAlUma hotA hai, aisA dikhAI detA hai| 772 phira tuma kisaliye usa dharmakA uddhAra karanA cAhate ho ! parama kAruNya-khamAvase. usa saddharmake prati parama bhaktise. 773 parAnugraha paramakAruNyavRtti karate hue bhI prathama caitanyajinapratimA ho, caitanyajinapratimA ho. kyA vaisA kAla hai ! usameM nirvikalpa ho / kyA vaisA kSetra yoga hai ! khojakara / kyA vaisA parAkrama hai ! apramatta zUravIra bana / kyA utanA Ayubala hai ! kyA likheM ! kyA kaheM ! antarmukha upayoga karake dekha / OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH. 774 he kAma ! he mAna ! he saMgaudaya! he vacanavargaNA! he moha ! he mohadayA! Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 731 ___ 31 774, 775, 776, 777 ] vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa he zithilatA ! tuma kyoM aMtarAya karatA ho ! . parama anugraha kara aba anukUla ho! anukUla ho! 775 he sarvotkRSTa sukhake hetubhUta samyagdarzana ! tujhe atyaMta bhaktise namaskAra ho! isa anAdi anaMta saMsArameM anaMtAnaMta jIva tere Azraya binA anaMtAnaMta duHkhakA anubhava karate haiN| tere parama anugrahase nijasvarUpameM ruci hokara, parama vItarAga svabhAvake prati parama nizcaya huA, kRtakRtya honekA mArga prahaNa huaa| he jinavItarAga ! tumheM atyaMta bhaktise namaskAra karatA huuN| tumane isa pAmarake prati anaMtAnaMta upakAra kiyA hai| he kuMdakuMda Adi AcAryoM ! tumhAre vacana bhI nijasvarUpakI khoja karanemeM isa pAmarako parama upakArI hue haiM, isaliye maiM tumheM atizaya bhaktise namaskAra karatA huuN| he zrIsobhAga ! tere satsamAgamake anugrahase AtmadazAkA smaraNa huA, isaliye maiM tujhe namaskAra karatA huuN| 364 jisa taraha bhagavAn jinane padArthoMkA svarUpa nirUpaNa kiyA hai, usI taraha saba padArthoMkA svarUpa hai / bhagavAn jinake upadeza kiye hue AtmAke samAdhimArgako zrIguruke anugrahase jAnakara, usakI parama prayatnase upAsanA kro| zrIvaso, Asoja 1954 333 (1) ThANAMgasUtrameM nIce batAyA huA sUtra kyA upakAra honeke liye likhA hai, usakA vicAra kro| *ege samaNe bhagavaM mahAvIre imIseNaM (imIe) osappINIe cauvvIsAe tityayarANaM carimatityayare siddha buddha mutte parinivvuDe (jAva) svvdukhpphiinne| (2) kAla karAla ! isa avasarpiNI kAlameM caubIsa tIrthakara hue / unameM antima tIrthakara zramaNa bhagavAnmahAvIra dIkSita bhI akele hue| unhoMne siddhi bhI akele hI pAI ! parantu unakA bhI prathama upadeza niSphala gayA! *zramaNa bhagavAnmahAvIra eka hai| isa avasarpiNI kAlamai caubIsa tIrthaMkaroM meM antima tIrthakara hai; ve siddha hai, khuba hai, mukta hai, parinirvatI aura unake sarva duHkha parikSINa ho gaye hai|-anuvaadk. Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 bhImada rAjacandra [778 778 1. jo sarva vAsanAkA kSaya kare vaha sanyAsI / jo iMdriyoMko vazameM rakkhe vaha goMsAI / jo saMsArase pAra ho vaha yati ( jti)| 2. samakitI ko ATha madoMmeMse eka bhI mada nahIM hotA / 3. (1) avinaya (2) ahaMkAra (3) ardhadagdhatA-apaneko jJAna na honepara bhI apaneko jJAnI mAna baiThanA, aura (4) rasalubdhatA-ina cArameMse jise eka bhI doSa ho, usa jIvako samakita nahIM hotA, aisA zrIThANAMgasUtrameM kahA hai| 1. muniko yadi vyAkhyAna karanA par3atA ho, to aisA bhAva rakhakara vyAkhyAna karanA cAhiye ki vaha svayaM sajjhAya ( svAdhyAya ) karatA hai / muniko sabere sajjhAyakI AjJA hai, vaha manameM kI jAtI hai| usake badale vyAkhyAnarUpa sajjhAyako, U~ce svarase mAna, pUjA, satkAra, AhAra AdikI apekSA binA, kevala niSkAmabuddhise AtmArthake liye hI karanI caahiye| 5. krodha Adi kaSAyakA jaba udaya ho, taba usake sAmane hokara use batAnA cAhiye ki tUne mujhe anAdikAlase hairAna kiyA hai| aba maiM isa taraha terA bala na calane dUMgA / dekha, maiM aba terese yuddha karane baiThA huuN| 6. nidrA Adi prakRti aura kodha Adi anAdi vairIke prati kSatriyabhAvase rahanA cAhiye, unakA apamAna karanA cAhiye / yadi ve phira bhI na mAneM, to unheM krUra hokara upazAMta karanA cAhiye / yadi phira bhI ve na mAneM, to unheM khayAlameM ( upayogameM ) rakhakara, samaya Anepara unheM mAra DAlanA cAhiye / isa taraha zUra kSatriyasvabhAvase rahanA cAhiye; jisase vairIkA parAbhava hokara samAdhisukha prApta ho| 7. prabhukI pUjAmeM puSpa car3hAye jAte haiM / usameM jisa gRhasthako hariyAlIkA niyama nahIM hai, vaha apane kAraNase unakA upayoga kama karake, prabhuko phUla car3hA sakatA hai / tyAgI muniko to puSpa car3hAne athavA usake upadezakA sarvathA niSedha hI hai / aisA pUrvAcAryokA pravacana hai| 8. koI sAmAnya mumukSu bhAI-bahana sAdhanake viSayameM pU~che to use ye sAdhana batAne cAhiye:(1) sAta vyasanakA tyAga. (6) 'sarvajJadeva' aura 'paramaguru'kI (2) hariyAlIkA tyAga. pA~ca pA~ca mAlAoMkI jApa. (3) kaMdamUlakA tyAga. (7) *bhaktirahasya dohAkA paThana-manana. (4) abhakSyakA tyAga. (8)xkSamApanAkA pATha. (5) rAtribhojanakA tyAga. (9) satsamAgama aura satzAstrakA sevana. 9. 'sijhati, ''bujhAMti,'' muJcati, pariNinvAyati' aura 'savvadukkhANamaMtaM kareMti'ina zabdoMke rahasyakA vicAra karanA cAhiye / "sijhaMti' arthAt siddha hote haiN| usake bAdameM 'buzaMti ' arthAt bodhasahita-jJAnasahita-hote haiN| AtmAke siddha honeke bAda koI usakI * aMka 224, x mokSamAlA pATha 56.-anuvAdaka Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 779] vividha patra mAdi saMgraha-31vA~ varSa 733 zUnya (jJAnarahita ) dazA mAnate haiM, usakA 'bujhaMti se niSedha kiyA gayA hai| isa taraha siddha aura buddha honeke bAda ' muJcati ' arthAt ve sarvakarmase rahita hote haiM; aura usake pazcAt 'pariNinvAyaMti' arthAt ve nirvANa pAte haiM-karmarahita honese ve phirase janma-avatAra-dhAraNa nahA krte| 'mukta jIva kAraNavizeSase avatAra dhAraNa karatA hai| isa matakA 'pariNivvAyaMti' kahakara niSedha kiyA hai| kAraNa ki bhavake kAraNabhUta karmase jo sarvathA mukta ho gayA hai, vaha phirase bhava dhAraNa nahIM karatA; kyoMki kAraNake binA kArya nahIM hotA / isa taraha nirvANa-prApta jIva 'savvadukkhANamaMtaM kareMti'-arthAt sarva duHkhoMkA aMta karate haiM unake duHkhakA sarvathA abhAva ho jAtA haisahaja svAbhAvika sukha AnandakA anubhava karate haiM-yaha kahakara ' mukta AtmAoMko kevala zUnyatA hI hai, Ananda nahIM' isa matakA niSedha kiyA hai| 779 (1) + iNameva niggaMthaM pAvayaNaM sarca aNuttaraM kevaliyaM paDipuNNaM saMmudaM NeyAuyaM sallakataNaM siddhimaggaM muttimaggaM nijANamaggaM nivvANamaggaM avitahamasaMdidaM savvadukkhappahINamaggaM / etyaM ThiyA jIvA sijhaMti bujjhati mucaMti pariNinvAyaMti sambadukkhANamaMtaM kareMti / tamANAe tahA gacchAmo tahA ciTThAmo tahA NisIyAmo tahA tuyaTTAmo tahA jhuMjAmo tahA bhAsAmo tahA anbhuDhAmo tahA uDAe uThemotti pANANaM bhUyANaM jIvANaM sattANaM saMjameNaM sNjmaamoti| (2) 1. ajJAnatimirAndhAnAM jnyaanaaNjnshlaakyaa| netramunmIlitaM yena tasmai zrIgurave namaH // -jo ajJAnarUpI timira ( aMdhakAra ) se aMdha haiM, unake netroMko jisane jJAnarUpI aMjanakI salAIse kholA, una zrIsadguruko namaskAra ho| 2. mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAm / jhAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // -mokSamArgake netA ( mokSamArgameM le jAnevAle ), karmarUpI parvatake bhettA ( bhedanevAle aura samagra tattvoMke jJAtA ( jAnanevAle ) ko, maiM una guNoMkI prAptike liye namaskAra karatA huuN| yahA~ ' mokSamArgake netA' kahakara, AtmAke astitvase lagAkara usake mokSa aura mokSake ___ + yaha nigraMthapravacana satya hai, anuttara hai, kevala-bhASita hai, pUrNa hai, atyaMta zuddha hai, nyAyasaMpanna hai, zalyako kATanemeM kaiMcIke samAna hai, siddhikA mArga hai, muktikA mArga hai, AvAgamanarahita honekA mArga hai, nirvANakA mArga hai, satya hai, asaMdigdha hai, aura sarva du:khoke kSaya karanekA mArga hai| isa mArga sthita jIva sidi pAte boSa pAte haiM, saba kose mukta hote hai, nirvANa pAte haiM, aura sarva du:khaukA anta karate haiN| ApakI AzApUrvaka hama bhI usI taraha calate haiM, usI taraha khar3e hote haiM, usI taraha baiThate haiM, usI taraha sote hai, usI taraha bhojana karate usI taraha bolate hai, usI taraha sAvadhAnIse pravRtti karate hai, aura usI taraha uThate. tayA usa taraha uThate hue jisase prANa-bhUta-jIva-sattvoMkI hiMsA na ho aise saMyamakA AcaraNa karate hai|-anuvaadk. Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 zrImad rAjacandra [779 upAyasahita samasta padoMko, mokSaprApta jIvako, tathA jIva ajIva Adi saba tatvoMko svIkAra kiyA hai| mokSa baMdhakI apekSA rakhatA hai tathA baMdha, baMdhake kAraNa Asrava, puNya-pApa karma, aura baMdhanevAlI nitya avinAzI AtmAkA; mokSakI, mokSake mArgakI, saMvarakI, nirjarAkI aura baMdhake kAraNoMke dUra karanerUpa upAyakI apekSA rakhatA hai / jisane mArga dekhA, jAnA aura anubhava kiyA hai, vaha netA ho sakatA hai| arthAt ' mokSamArgakA netA' kahakara use pariprApta aise sarvajJa sarvadarzI vItarAgako svIkAra kiyA hai / isa taraha ' mokSamArgake netA ' isa vizeSaNase jIva ajIva Adi nava tattva, chaha dravya, AtmAkA astitva Adi chaha pada, aura mukta AtmAko svIkAra kiyA gayA hai| ____ mokSamArgake upadeza karanekA-usa mArgameM le jAnekA kArya dehadhArI sAkAra mukta puruSa hI kara sakatA hai, deharahita nirAkAra jIva nahIM kara sktaa| yaha kahakara yaha sUcita kiyA hai ki AtmA svayaM paramAtmA ho sakatI hai-mukta ho sakatI hai| tathA isase yaha sUcita kiyA hai ki aise dehadhArI mukta puruSa hI bodha kara sakate haiM, isase deharahita apauruSeya bodhakA niSedha kiyA gayA hai| karmarUpI parvatake bhedana karanevAlA' kahakara yaha sUcita kiyA hai ki karmarUpa parvatoMke bhedana karanese mokSa hotI hai; arthAt jIvane karmarUpI parvatoMkA svavIrya dvArA dehadhArIrUpase bhedana kiyA, aura usase vaha jIvanmukta hokara mokSamArgakA netA-mokSamArgakA batAnevAlA huA / isase yaha sUcita kiyA hai ki bAra bAra deha dhAraNa karanekA, janma-maraNarUpa saMsArakA kAraNa jo karma hai, usake samUla bhedana karanese-nAza karanese-jIvako phira dehakA dhAraNa karanA nahIM rahatA / isase yaha batAyA hai ki mukta AtmA phirase avatAra nahIM letii| 'vizvatattvakA jJAtA'-samasta dravyaparyAyAtmaka lokAlokakA-vizvakA jAnanevAlAkahakara, mukta AtmAkA akhaMDa svapara jJAyakapanA batAyA hai| isase yaha sUcita kiyA hai ki mukta AtmA sadA jJAnarUpa hI hai| jo ina guNoMse sahita hai, use una guNoMkI prAptike liye maiM vandana karatA hU~ ' yaha kahakara yaha sUcita kiyA hai ki parama Apta, mokSamArgake liye vizvAsa karane yogya, vaMdana karane yogya, bhakti karane yogya tathA jisakI AjJApUrvaka calanese niHsaMzaya mokSa prApta hotI hai unako pragaTa hue guNoMkI prApti hotI hai-ve guNa pragaTa hote haiM-aisA jo koI bhI ho, maiM use vaMdana karatA huuN| isase yaha sUcita kiyA hai ki ukta guNoMse sahita mukta parama Apta vaMdanake yogya haiM-unakA batAyA huA vaha mokSamArga hai, aura unakI bhaktise mokSakI prApti hotI hai, tathA unakI AjJApUrvaka calanevAle bhaktimAnako, unako jo guNa pragaTa hue haiM ve guNa pragaTa hote haiN| 3. vItarAgake mArgakI upAsanA karanI cAhiye / 780 vanakSetra uttarakhaMDA,pra. Asoja vadI9 ravi.1954 . OM namaH . aho jiNehi'sAvajjA, vittI sAhUNa desiyaa| mokkhasAhaNaussa, sAhudehassa dhAraNA // Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 735 781, 782] . vividha patra Adi saMgraha-31vA~ varSa -bhagavAn jinane muniyoMko AzcaryakAraka niSpApavRtti (AhAragrahaNa) kA upadeza kiyA hai| ( vaha bhI kisaliye !) kevala mokSasAdhanake liye-muniko jo dehakI AvazyakatA hai usake dhAraNa karaneke liye, (dUsare anya kisI bhI hetuse usakA upadeza nahIM kiyA ) / aho NicaM tavo kammaM, savvajiNehiM vaNiyaM / jAya lajjAsamA vittI, egabhattaM ca bhoyaNaM // -sarva jina bhagavaMtoMne AzcaryakAraka (adbhuta upakArabhUta) tapakarmako nitya hI karaneke liye upadeza kiyA hai / (vaha isa taraha ki ) saMyamake rakSaNake liye samyakvRttise eka samaya AhAra lenA caahiye| -dazavakAlikasUtra. tathArUpa asaMga nirmathapadake abhyAsako satata bar3hAte rahanA / praznavyAkaraNa dazavaikAlika aura AtmAnuzAsanako hAlameM sampUrNa lakSa rakhakara vicAra krnaa| eka zAstrako sampUrNa bA~ca lenepara dUsarA vicaarnaa| vanakSetra, dvi. Asoja sudI 1, 1951 781 OM namaH sarva vikalpoMkA, tarkakA tyAga karake manakA / vacanakA kAyAkA / jaya karake indriyakAra jaya karake AhArakA * nidrAkA / nirvikalparUpase aMtarmukhavRtti karake AtmadhyAna karanA cAhiye / mAtra nirAbAdha anubhavasvarUpameM lInatA hone denI caahiye| dUsarI koI ciMtanAna karanI caahiye| jo jo tarka Adi uThe, unheM dIrgha kAlataka na karate hue zAnta kara denA cAhiye / 782 AbhyaMtara bhAna avadhUta, videhIvata, jinakalpIvata, sarva parabhAva aura vibhAvase vyAvRtta, nijasvabhAvake bhAnasahita, avadhUtavat , videhavit , jinakalpIvat vicarate hue puruSa bhagavAnke svarUpakA dhyAna karate haiN| Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra [ 783, 784 783 . kheDA, di. Asoja vadI 1951 he jIva ! isa klezarUpa saMsArase nivRtta ho, nivRtta ho / vItarAga pravacana. x784 zrIkhekA, dvi0 Asoja vadI 1951 prazna-kyA AtmA hai| uttara-hA~, AtmA hai| pra.-kyA Apa anubhavase kahate ho ki AtmA hai ! u.-hA~, hama anubhavase kahate haiM ki AtmA hai / jaise mizrIke svAdakA varNana nahIM ho sakatA, vaha anubhavagocara hai; isI taraha AtmAkA varNana nahIM ho sakatAvaha bhI anubhavagocara hai| parantu vaha hai avazya / pra. jIva eka hai yA aneka ! Apake anubhavakA uttara cAhatA huuN| u.-jIva aneka haiN| pra.-kyA jaDa, karma vAstavameM haiM, athavA yaha saba mAyika hai ! u.-jar3a, karma vAstavika hai, mAyika nhiiN| pra.-kyA punarjanma hai ! u.-hA~, punarjanma hai| pra. kyA Apa vedAntadvArA mAnya mAyika IzvarakA astitva mAnate haiM ! u.-nhiiN| pra.-kyA darpaNameM par3hanevAlA pratibimba kevala UparakA dikhAva hI hai, yA vaha kisI tattvakA banA huA hai ! . u.-darpaNameM par3anevAlA pratibimba kevala dikhAva hI nahIM, kintu vaha amuka tattvakA banA huA hai| merA citta-merI cittavRttiyA~ itanI zAMta ho jAo ki koI mRga bhI isa zarIrako dekhakara khar3A ho jAya, bhaya pAkara bhAga na jAya ! merI cittavRtti itanI zAMta ho jAo ki koI vRddha mRga, jisake sirameM khujalI AtI ho, isa zarIrako jaba padArtha samajhakara, apane sirakI khujalI miTAneke liye isa zarIrako ragare / - yaha lekha bhImadkA svayaMkA likhA huA nahIM hai / khevAke eka vidAMtavid vidvAn vakIla ke sAtha jo zrImad rAjacandrakA prabhottara huA thA, use yahA~ diyA gayA hai| anuvAdaka. Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32vA~ varSa 785 OM namaH bambaI, kArtika 1955 saMyama (2) jAgratasattA. jJAyakasattA. AtmasvarUpa. sarvajJopadiSTa AtmAko sadgurukI kRpAse jAnakara, niraMtara usake dhyAnake liye vicaranA, saMyama tapapUrvakaH aho ! sarvotkRSTa zAMtarasamaya sanmArgaaho ! usa sarvotkRSTa zAMtarasapradhAna mArgake mUla sarvajJadeva-- aho ! usa sarvotkRSTa zAMtarasakI jisane supratIti karAI aise parama kRpAlu sadgurudeva-- isa vizva meM sarvakAla tuma jayavaMta vtto, jayavaMta va" / 786 IDara, maMgasira sudI 14 soma. 1955 OM namaH jaise bane vaise vItarAgazrutakA vizeSa anuprekSaNa (citavana ) karanA cAhiye / pramAda parama ripu hai--yaha vacana jise samyak nizcita ho gayA hai, ve puruSa kRtakRtya honetaka nirbhayatAse AcaraNa karaneke svamakI bhI icchA nahIM karate / rAjyacandra. 787 IDara, maMgasira vadI 4 zani. 1955 OM namaH tumheM jo samAdhAnavizeSakI jijJAsA hai, vaha kisI nivRttiyogameM pUrNa ho sakatI hai| jijJAsAbala, vicArabala, vairAgyabala, dhyAnabala aura jJAnabala vardhamAna honeke liye, AtmArthI jIvako tathArUpa jJAnIpuruSake samAgamakI vizeSa karake upAsanA karanI yogya hai / usameM bhI vartamAnakAlake jIvoMko usa balakI hada chApa par3aneke liye aneka antarAya dekhanemeM Ate haiN| isase tathArUpa zuddha jijJAsuvRttise dIrghakAlaparyaMta satsamAgamakI upAsanA karanekI AvazyakatA rahatI hai| satsamAgamake abhAvameM vItarAgazrutakI parama zAntarasa-pratipAdaka vItarAgavacanoMkI-anuprekSAbAraMbAra karanI caahiye| cittakI sthiratAke liye vaha parama auSadha hai| Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ patra 788, (789),790, (791), 792 788 IDara, maMgasira vadI 15 guruvAra kI sabere 1955 OM namaH vanaspatisaMbaMdhI tyAgameM, amuka dasase pA~ca vanaspatiyoMkI hAlameM chUTa rakhakara, bAkIkI dUsarI vanaspatiyoM se virakta honese AjJAkA atikrama nahIM / saddeva, sadguru, satzAkhakI bhakti apramattarUpase upAsanIya hai / zrI OM. 738 789 maiM pratyakSa nija anubhavastrarUpa hU~, isameM saMzaya hI kyA ? usa anubhava meM jo vizeSaviSayaka nyUnAdhikatA hotI hai, vaha yadi dUra ho jAya to kevala akhaMDAkAra svAnubhava sthiti rahe / * apramatta upayoga meM vaisA ho sakatA hai| apramatta upayoga honeke hetu supratIta haiM / usa taraha varttana kiyA jAtA hai, yaha pratyakSa pratIta hai| vaisI avicchinna dhArA rahe, to adbhuta anaMta jJAnasvarUpa anubhava suspaSTa samavasthita rahe / 790 IDara, pauSa sudI 15 guru. 1955 ( 1 ) vasomeM grahaNa kiye hue niyamAnusAra " 'ko hariyAlI meM viratibhAvase AcaraNa karanA caahiye| do zlokoMke yAda karaneke niyamako zArIrika upadravavizeSake binA hamezA nibAhanA cAhiye / gehU~ aura dhIko zArIrika hetuse grahaNa karanemeM AjJAkA atikrama nahIM / (2) yadi kucha doSa laga gayA ho to usakA prAyazcitta zrI .......muni Adike samIpa lenA yogya hai / (3) mumukSuoMko una muniyoMke samIpa niyamAdikA grahaNa karanA cAhiye / 791 pravRttike kAryoM ke prati virati / saMga aura sneha - pAzako tor3anA (atizaya kaThina hote hue bhI use tor3anA, kyoMki dUsarA koI upAya nahIM hai ) / AzaMkAH - jo apanepara sneha rakhatA hai, usake prati aisI krUra dRSTise varttana karanA, kyA vaha kRtaghnatA athavA nirdayatA nahIM hai ? samAdhAna:----- 792 morabI, mAgha vadI 9 soma. (rAta) 1955 karmakI mUla prakRtiyA~ ATha haiN| unameM cAra ghAtikI aura aura cAra aghAtikI kahI jAtI haiN| Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 739 patra 793, 794] vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa cAra ghAtiyoMkA dharma AtmAke guNakA ghAta karanA hai; arthAt unakA dharma usa guNako AvaraNa karanekA, usa guNake bala-vIryako rokanekA, athavA use vikala kara denekA hai; aura isaliye usa prakRtiko ghAtisaMjJA dI hai| jo AtmAke guNa jJAna aura darzanako AvaraNa kare, use anukramase jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya nAma diyA hai| aMtarAya prakRti isa guNakA AvaraNa nahIM karatI, parantu vaha usake bhoga upabhoga Adiko-- usake vIrya-balako-rokatI hai / isa jagaha AtmA bhoga Adiko samajhatI hai, jAnatI-dekhatI hai, isaliye use AvaraNa nahIM rhtaa| parantu usake samajhate hue bhI, vaha prakRti bhoga AdimeM vighnaaMtarAya-karatI hai| isaliye use AvaraNa na kahakara aMtarAya prakRti kahA hai / . isa taraha AtmaghAtikI tIna prakRtiyA~ huI / ghAtikI cauthI prakRti mohanIya hai / yaha prakRti AvaraNa nahIM karatI, parantu AtmAko mUrchita kara-mohita kara-use vikala kara detI hai; jJAna-darzana honepara bhI-aMtarAya na honepara bhI-AtmAko vaha kabhI bhI vikala kara detI hai, vaha ulTA paTTA ba~dhA detI hai, vyAkula kara detI hai, isaliye ise mohanIya kahA hai| isa taraha ye cAroM sarvaghAtikI prakRtiyA~ khiiN| . dUsarI cAra prakRtiyA~, yadyapi AtmAke pradezoMke sAtha saMbaddha haiM, ve apanA kAma kiyA karatI haiM, aura udayAnusAra vedana kI jAtI haiM, tathApi ve usa AtmAke guNako AvaraNa karanerUpa, athavA aMtarAya karanerUpa, athavA use vikala karanerUpa ghAtaka nahIM, isaliye unheM aghAtikI hI prakRti kahA hai| - - 793 morabI, phAlguna sudI 1 ravi. 1955 OM namaH (1) nAkerUpa nihALatA-isa caraNakA artha vItarAgamudrAkA sUcaka hai / rUpAvalokana dRSTise sthiratA prApta honepara svarUpAvalokana dRSTimeM bhI sugamatA hotI hai| darzanamohakA anubhAga ghaTanese svarUpAvalokana dRSTi hotI hai / mahatpuruSoMkA nirantara athavA vizeSa samAgama, vItarAgazrutacitavana, aura guNa-jijJAsA, ye darzanamohake anubhAga ghaTaneke mukhya hetu haiM / usase svarUpadRSTi sahajameM hI hotI hai| (2) jIva yadi zithilatA ghaTAnekA upAya kare to vaha sugama hai / vItarAgavRttikA abhyAsa rkhnaa| 794 vavANIA, phAlguna vadI 10 budha. 1955 AtmArthIko bodha kaba phalIbhUta ho sakatA hai, isa bhAvako sthira cisase vicAranA cAhiye, vaha mUlasvarUpa hai| amuka asavRttiyoMkA prathama avazya hI nirodha karanA cAhiye / isa nirodhake hetukA dRr3hatAse anusaraNa karanA cAhiye; usameM pramAda karanA yogya nahIM | OM. Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 bhImad rAjacandra [patra 795, 796, 797 795 vavANIA, phAlguna vadI 15, 1955 xcaramAvarta ho caramakaraNa tathA, bhavapariNati paripAka re / doSa TaLe ne dRSTi khule bhalI, pApati pravacanavAka re // 1 // paricaya pAtikaghAtaka sAdhuzU, akuzala apacaya ceta re / graMtha adhyAtama zravaNa manana karI, parizIlana naya heta re // 2 // mugdha sugama karI sevana lekhave, sevana agama anUpa re / dejo kadAcita sevaka yAcanA, AnaMdaghanarasarUpa re // 3 // - saMbhavajina-stavana -AnaMdaghana, 796 vavANIA, caitra sudI 1, 1955. uvasaMtakhINamoho, magge jiNabhAsideNa samuvagado / NANANumaggacArI, nivvANapuraM vajjadi dhaaro|| -jisakA darzanamoha upazAMta athavA kSINa ho gayA hai, aisA dhIra puruSa vItarAgoMdvArA pradarzita mArgako aMgIkAra kara, zuddha caitanyasvabhAva pariNAmI hokara mokSapurIko jAtA hai| 797 vavANIA, caitra sudI 5, 1955 OM. dravyAnuyoga parama gaMbhIra aura sUkSma hai, nimrantha pravacanakA rahasya hai, aura zukladhyAnakA ananya kAraNa hai / zukladhyAnase kevalajJAna samutpanna hotA hai| mahAbhAgyase hI usa dravyAnuyogakI prApti hotI hai| darzanamohakA anubhAga ghaTanese athavA nAza honese, viSayoMke prati udAsInatAse aura mahAn puruSoMke caraNa-kamalakI upAsanAke valase dravyAnuyoga phala detA hai| jyoM jyoM saMyama vardhamAna hotA hai, tyoM tyoM dravyAnuyoga yathArtha phala detA hai| saMyamakI vRddhikA kAraNa samyagdarzanakI nirmalatA hai / usakA kAraNa bhI dravyAnuyoga hotA hai / sAmAnyarUpase dravyAnuyogakI yogyatA prApta karanA durlabha hai| AtmArAma-pariNAmI, parama vItarAga-dRSTivaMta aura paramaasaMga aise mahAtmA puruSa usake mukhya pAtra haiN| xuse ( jise abhaya aura akheda prApta ho gaye haiM ) saMsArameM bhramaNa karanekA antima pherA hI bAkI raha jAtA hai, use antima apUrva aura anivRtti nAmake karaNa hote haiM, aura usakI bhava-pariNatikA paripAka ho jAtA hai| usI samaya doSa dUra hote haiM, uttama dRSTi prakaTa hotI hai, tathA pravacana-vANIkI prApti hotI hai // 1 // . pApoMkA nAza karanevAle sAdhuokA paricaya karanese cittake akuzalabhAvakA nAza hotA hai| tathA aisA honese adhyAtmagraMthoMke zravaNa mananase, nayoMkA vicAra karate hue bhagavAnke svarUpake sAtha apane AtmasvarUpakI samasta prakArase sahazatA hokara nijasvarUpakI prApti hotI hai // 2 // bhole loga bhagavAnkI sevAko sugama samajhakara usakA sevana karate haiM, parantu vaha sevA to agama aura anupama hai / isaliye he AnaMdaghanarasarUpa prabhu ! isa sevakako bhI kabhI vaha sevA pradAna karanA ! yahI yAcanA hai // 3 // Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 798, (799)] vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa 741 kisI mahatpuruSake mananake liye paMcAstikAyakA saMkSipta svarUpa likhA thA, use manana karaneke liye isake sAtha bhejA hai| he Arya ! dravyAnuyogakA phala sarvabhAvase virAma pAnerUpa saMyama hai-isa puruSake isa vacanako tU kabhI bhI apane aMtaHkaraNameM zithila na karanA / adhika kyA ? samAdhikA rahasya yahI hai| sarva duHkhoMse mukta honekA upAya yahI hai / 798 vavANIA, caitra vadI 2 guru.1955 he Arya ! jaise registAna utara kara pAra hue, usI taraha bhava-svayaMbhUramaNako taira kara pAra hoo! 799 svapara upakArake mahAn kAryako aba kara le ! zIghratAse kara le ! apramatta ho-apramatta ho! kyA AryapuruSoMne kAlakA kSaNabharakA bhI bharosA kiyA hai ? he pramAda !! aba tU jA, jA! he brahmacarya ! aba tU prasanna ho, prasanna ho ! he vyavahArodaya ! aba prabalatAse udaya Akara bhI tU zAMta ho, zAMta ! he dIrghasUtratA ! tU suvicArake, dhIrajake aura gaMbhIratAke pariNAmakI kyoM. icchA karatI hai ! he bodhabIja ! tU atyaMta hastAmalakavat pravRtti kara, pravRtti kara! . he jJAna ! tU aba durgamako bhI sugama svabhAvameM lAkara rakha ! he cAritra ! parama anugraha kara, parama anugraha kara! he yoga ! tuma sthira hoo, sthira hoo! he dhyAna ! tU nijasvabhAvAkAra ho, nijasvabhAvakAra ho ! he vyagratA / tU dUra ho jA, dUra ho jA! he alpa athavA madhya alpa kaSAya ! aba tuma upazama hoo! kSINa hoo! hameM tumhAre prati koI ruci nahIM rhii| he sarvajJapada ! yathArtha supratItirUpase tU hRdayameM praveza kara ! he asaMga nigraMthapada ! tU svAbhAvika vyavahArarUpa ho / he paramakaruNAmaya sarva parama hitake mUla vItarAgadharma ! prasanna ho, prasanna ! he Atman ! tU nijasvabhAvAkAra vRttimeM hI abhimukha ho, Abhimukha ho ! OM. he vacanasamiti ! he kAyasthiratA ! he ekAMtavAsa ! aura asaMgatA ! tuma bhI prasanna hoo, prasanna hoo! khalabalI macAtI huI jo AbhyaMtara vargaNA hai, yA to usakA abhyaMtara hI vedana kara lenA cAhiye; athavA use svaccha puTa dekara usakA upazama kara denA cAhiye / jyoM jyoM nispRhatA balavAna ho, tyoM tyoM dhyAna balavAna ho sakatA hai, kArya balavAna ho sakatA hai| Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhImad rAjavandra [patra 800,01,02 800 morabI, caitra vadI 7, 1955 (1) vizeSa ho sake to acchA / jJAniyoMko sadAcaraNa bhI priya hai| vikalpa karanA yogya nhiiN| (2) 'jAtismaraNa ' ho sakatA hai / pUrvabhava jAnA jA sakatA hai / avadhijJAna hai / (3) tithi pAlanA cAhiye / (1) jaiseko taisA milatA hai; jaiseko taisA acchA lagatA hai / * cAhe cakora te caMdane, madhukara mAlatI bhogI re| tima bhavi sahajaguNe hove, uttama nimittasaMjogI re // (5) caraNAvarta ho caramakaraNa tathA, bhavapariNati paripAka re| doSa TaLe ne dRSTi khule ati bhalI, pApati pravacanavAka re|| 801 morabI, caitra vadI 8, 1955 (1) SaDdarzanasamuccaya aura tattvArthasUtrakA avalokana karanA / yogadRSTisamuccaya (sajjhAya) ko mukhAma kara vicAranA yogya hai / ye dRSTiyA~ AtmadazA-mApaka (tharmAmITara ) yaMtra haiM / (2) zAstrako jAla samajhanevAle bhUla karate haiM / zAstra arthAt zAstA puruSake vacana / ina vacanoMko samajhaneke liye dRSTi samyak cAhiye / ' maiM jJAna hU~, maiM brahma hU~, ' aisA mAna lenese, aisA cillAnese, tadrUpa nahIM ho jAte / tadrUpa honeke liye satzAstra AdikA sevana karanA cAhiye / (3) sadupadeSTAkI bahuta z2arUrata hai / sadupadeSTAkI bahuta z2arUrata hai| (1) pA~casau-haz2Ara zloka kaMThastha kara lenese paMDita nahIM bana jAte / phira bhI thor3A jAnakara bahutakA DhoMga karanevAle paMDitoMkA ToTA nahIM hai| +(5) Rtuko sannipAta huA hai| 802 morabI, caitra vadI 9 guru.1955 (1) OM namaH (1) Atmahita ati durlabha hai-aisA jAnakara vicAravAna puruSa usakI apramattabhAvase upAsanA karate haiN| (2) AcArAMgasUtrake eka vAkyake saMbaMdhoM carcApatra Adi dekhe haiN| bahuta karake thore dinoMmeM kisI sujJakI taraphase usakA samAdhAna prakaTa hogA / OM * jaise cakora caMdramAko cAhatA hai, amara mAlatIko cAhatA hai, usI taraha bhanyapuruSa uttama guNoM ke saMbogakI icchA karate haiN| xaryake liye dekho aMka 795 / +saMvat 1956 mai bhayaMkara duSkAla par3A thaa|-anuvaadk, Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 803,804] vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa (2) yadi paramasatko pIr3A pahu~catI ho, to vaise viziSTa prasaMgake Upara devatA loga rakSaNa karate haiM, pragaTarUpase bhI Ate haiM / parantu bahuta hI thor3e prasaMgoMpara / yogI athavA vaisI viziSTa zaktivAlA usa prasaMgapara sahAyatA kara sakatA hai, parantu vaha jJAnI to nahIM hai| ___ jIvako matikalpanAse aisA mAlUma hotA hai ki mujhe devatAke darzana hote haiM, mere pAsa devatA AtA hai, mujhe usakA darzana hotA hai; parantu devatA isa taraha dikhAI nahIM dete| 803 morabI, caitra vadI 10, 1955 (1) dUsareke manakI paryAya jAnI jA sakatI hai / parantu yadi apane manakI paryAya jAnI jA sake, to dUsareke manakI paryAya jAnanA sulabha hai / kintu apane manakI paryAya jAnanA bhI muzkila hai| yadi svamana samajhameM A jAya to vaha vaza ho sakatA hai| usake samajhaneke liye sadvicAra aura satata ekAgra upayogakI jarUrata hai| (2) Asanajayase (sthira Asana dRr3ha karanese) utthAnavRttikA upazamana hotA hai; upayoga capalatArahita ho sakatA hai; nidrA kama ho sakatI hai / (3) sUryake prakAzameM jo bArIka bArIka sUkSma rajake samAna mAlUma hotA hai, ve aNu nahIM, parantu ve aneka paramANuoMke bane hue skaMdha haiM / paramANu cakSuse nahIM dekhA jA sakatA / vaha cakSuindriyalabdhike prabala kSayopazamavAle jIva athavA dUradezIlabdhi-saMpanna yogI athavA kevalIko hI dikhAI par3a sakatA hai| 804 morabI, caitra vadI 11, 1955 1. mokSamAlA hamane solaha barasa pA~ca mAsakI avasthAmeM tIna dinameM banAI thI / 67veM pAThake Upara syAhI gira jAnese, usa pAThako phirase likhanA par3A thA aura usa sthAnapara 'bahu puNyakerA puMjayI' isa amUlya tAttvika vicArakA kAvya likhA thaa| 2. usameM jainamArgako yathArtha samajhAnekA prayAsa kiyA hai / usameM jinoktamArgase kucha bhI nyUnAdhika nahIM khaa| jisase vItarAgamArgapara AbAlavRddhakI ruci ho, usakA svarUpa samajhameM bhAve, usake bIjakA hRdayameM ropaNa ho, isa hetuse usakI bAlAvabodharUpa yojanA kI hai| usa zailI tathA usa bodhakA anusaraNa karaneke liye yaha eka namUnA upasthita kiyA hai| isakA prajJAvabodha nAmakA bhAga bhinna hai, use koI bnaavegaa| 3. isake chapanemeM vilamba honese grAhakoMkI AkulatA dUra karaneke liye, usake bAda bhAvanAbodha racakara, use prAhakoMko upahArasvarUpa diyA thaa| Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra patra 805 *DaM koNa chu ! kyAthI thayo ! zuM svarUpa che mArUM kharU ! konA saMbaMdhe vaLagaNA che ! rAkhuM ke e pariharUM ! -isapara jIva vicAra kare, to use nau tattvoMkA-tattvajJAnakA-saMpUrNa bodha prApta ho jAtA hai| isameM tattvajJAnakA sampUrNa samAveza ho jAtA hai / isakA zAMtipUrvaka vivekase vicAra karanA cAhiye / 5. bahuta bar3e laMbe lekhase kucha jJAnakI-vidvattAkI-tulanA nahIM hotI / parantu sAmAnyarUpase jIvoMko isa tulanAkA vicAra nahIM hai| 6. pramAda bar3A zatru hai / ho sake to jinamaMdirameM niyamita pUjA karane jAnA cAhiye / rAtameM bhojana na karanA cAhiye / z2arUrata ho to garama dUdhakA upayoga karanA cAhiye / 7. kAvya, sAhitya athavA saMgIta Adi kalA yadi AtmArthake liye na hoM, to ve kalpita hI haiN| kalpita arthAt nirarthaka---jo sArthaka na ho-vaha jIvakI kalpanAmAtra hai| jo bhakti prayojanarUpa athavA AtmArthake liye na ho vaha saba kalpita hI hai| 805 morabI, caitravadI 12, 1955 praznaH-zrImad AnandadhanajIne zrIajitanAthajIke stavanameM kahA hai-taratama yoga re taratama vAsanA re, vAsita bodha AdhAra / paMthaDo0 -isakA kyA artha hai ! uttaraH-jyoM jyoM yogakI ( mana vacana kAyAkI ) taratamatA arthAt adhikatA hotI hai, tyoM tyoM vAsanAkI bhI adhikatA hotI hai-yaha ' taratama yoga re taratama vAsanA re' kA artha hai / arthAt yadi koI puruSa balavAna yogavAlA ho, usake manobala vacanabala Adi balavAna hoM, aura vaha kisI paMthako calAtA ho; parantu jaisA balavAna usakA mana vacana Adi yoga hai, usakI vaisI hI balavAna apaneko manavAnekI, pUjA karAnekI, mAna satkAra vaibhava AdikI vAsanA ho, to usa vAsanAvAlakA bodha vAsita bodha huA--kaSAyayukta bodha huA-vaha viSaya AdikI lAlasAvAlA bodha huA-vaha mAnake liye bodha huA-AtmArthake liye vaha bodha na huaa| zrIAnaMdaghanajI zrIajitaprabhukA stavana karate haiM ki he prabho ! aisA AdhArarUpa jo vAsita bodha hai, vaha mujhe nahIM cAhiye / mujhe to kaSAyarahita, AtmArthasaMpanna aura mAna Adi vAsanArahita bodhakI jarUrata hai / aise paMthakI gaveSaNA maiM kara rahA huuN| mana vacana Adi balavAna yogavAle jude jude puruSa bodhakA prarUpaNa karate Aye haiM, aura prarUpaNa karate haiN| parantu he prabho ! vAsanAke kAraNa vaha bodha vAsita hai, aura mujhe to vAsanArahita bodhakI jarUrata hai / he vAsanAviSaya kaSAya Adi jItanevAle jina vItarAga ajitadeva ! aisA bodha to terA hI hai / usa tere paMthako maiM khoja rahA hU~-dekha rahA huuN| vaha AdhAra mujhe cAhiye / (2) AnaMdaghanajIkI caubIsI kaMThastha karane yogya hai / usakA artha vivecanapUrvaka likhane yogya hai / so likhnaa| * maiM kauna hU~, kahA~se AyA hU~, merA saccA svarUpa kyA hai, kisake saMbaMdhasa yaha saMlamatA hai, ise rakkhU yA chor3a duuN| dekho mokSamAlA pRSTha 67 pATha 67. -bhanuvAdaka. Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 8.6]. vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa 745 806 morabI caitra vadI 14, 1955 OM. zrIhemacandrAcAryako hue AThasau barasa ho gye| zrIAnaMdadhanajIko dosau barasa ho gye| zrIhemacandrAcAryane lokAnugrahameM AtmasamarpaNa kiyaa| zrIAnaMdaghanajIne Atmahita-sAdhana-pravRttiko mukhya banAyA / zrIhemacandrAcArya mahAprabhAvaka balavAna kSayopazamavAle puruSa the / ve itane sAmarthyavAn the ki ve cAhate to eka judA hI paMtha calA sakate the| unhoMne tIsa hajAra gharoMko zrAvaka bnaayaa| tIsa haz2Ara ghara arthAt savA lAkhase Der3ha lAkha manuSyoMkI saMkhyA huI / zrIsahajAnandajIke sampradAyameM kula eka lAkha AdamI hoMge / jaba eka lAkhake samUhase sahajAnaMdajIne apanA sampradAya calAyA, to zrIhemacandrAcArya cAhate to Der3ha lAkha anuyAyiyoMkA eka judA hI sampradAya calA sakate the| parantu zrIhemacandrAcAryako lagA ki sampUrNa vItarAga sarvajJa tIrthakara hI dharmapravartaka ho sakate haiN| hama to kevala una tIrthaMkarakI AjJAse calakara unake paramArthamArgako prakAza karaneke liye prayatna karanevAle haiN| zrIhemacandrAcAryane vItarAgamArgake paramArthakA prakAza karanerUpa lokAnugraha kiyA / vaisA karanekI z2arUrata bhI thI / vItarAgamArgake prati vimukhatA aura anyamArgakI taraphase viSamatA IrSyA Adi AraMbha ho cuke the / aisI viSamatAmeM logoMko vItarAgamArgakI ora phirAne, lokopakAra karane tathA usa mArgake rakSaNa karanekI unheM z2arUrata mAlUma huI / hamArA cAhe kucha bhI ho, isa mArgakA rakSaNa honA hI cAhiye / isa taraha unhoMne apane Apako arpaNa kara diyA / parantu isa taraha una jaise hI kara sakate haiMvaise bhAgyavAna, mAhAtmyavAna, kSayopazamavAna hI kara sakate haiN| judA judA darzanoMko yathAvat tolakara amuka darzana sampUrNa satyasvarUpa hai, jo aisA nizcaya kara sake, aisA puruSa hI lokAnugraha paramArthaprakAza aura AtmasamarpaNa kara sakatA hai| zrIhemacandrAcAryane bahuta kiyaa| zrIAnaMdaghanajI unake chahasau barasa bAdameM hue / isa chahasau barasake bhItara vaise dUsare hemacandrAcAryakI z2arUrata thI / viSamatA vyApta hotI jA rahI thii| kAla ugra rUpa dhAraNa karatA jAtA thA / zrIvallabhAcAryane zRMgArayukta dharmakA prarUpaNa kiyA / loga zRMgArayukta dharmakI ora phire-usa ora AkarSita hue / vItarAgadharmake prati vimukhatA bar3hatI gaI / jIva anAdise hI zRMgAra Adi vibhAvameM mUrchA prApta kara rahA hai| use vairAgyake sanmukha honA muzkila hai| vahA~ phira yadi usake pAsa zRMgArako hI dharmarUpase rakkhA jAya, to phira vaha vairAgyakI ora kisa taraha phira sakatA hai ! isa taraha vItarAgamArgakI vimukhatA bddh'ii|| vahA~ phira pratimA-pratipakSa saMpradAya hI jainadharmameM khar3A ho gyaa| usase, dhyAnakA kArya aura svarUpakA kAraNa aisI jina-pratimAke prati lAkhoM loga dRSTi-vimukha ho gaye / vItarAgazAstra kalpita arthase virAdhita hue-kitane to samUla hI khaMDita kiye gaye / isa taraha ina chahasau barasake aMtarAlameM vItarAgamArgake rakSaka dUsare hemacandrAcAryakI z2arUrata thI / AcArya to anya bhI bahutase hue haiM, parantu ve zrIhemacandrAcArya jaise prabhAvazAlI nahIM hue, arthAt ve viSamatAke sAmane nahIM Tika sake / viSamatA bar3hatI gii| usasamaya dosau barasa pUrva zrIAnandaghanajI hue| zrIAnaMdaghanajIne svapara-hitabuddhise lokopakAra-pravRtti AraMbha kii| unhoMne isa mukhya pravRttima Atmahitako gauNa kiyA; parantu vItarAgadharma-vimukhatA-viSamatA-itanI adhika bar3ha gaI thI ki Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra [patra 806, 8.7 loga dharmako athavA AnaMdaghanajIko pahicAna na sake-samajha na sake / antameM zrIAnaMdaghanajIko lagA ki prabalarUpase vyApta viSamatAke yogameM lokopakAra, paramArthaprakAza karane meM asarakAraka nahIM hotA, aura Atmahita gauNa hokara usameM bAdhA AtI hai| isaliye Atmahitako mukhya karake usameM hI pravRtti karanA yogya hai / isa vicAraNAse antameM ve lokasaMgako chor3akara vanameM cala diye / vanameM vicarate hue bhI ve apragaTarUpase rahakara caubIsapada Adike dvArA lokopakAra to kara hI gaye haiM / niSkAraNa lokopakAra yaha mahApuruSoMkA dharma hai / pragaTarUpase loga AnaMdaghanajIko pahicAna na sake / parantu AnaMdaghanajI apragaTa rahakara unakA hita hI karate rhe| isa samaya to zrIAnaMdaghana ke samayakI apekSA bhI adhika viSamatA-vItarAgamArgavimukhatA-vyApta ho rahI hai| (2) zrIAnaMdadhanajIko siddhAMtabodha tIvra thA / ve zvetAmbara sampradAyameM the / yadi 'caraNa bhASya sUtra niyukti, vRtti paraMpara anubhava re' ityAdi paMcAMgIkA nAma unake zrInaminAthajIke stavanameM na AyA hotA, to yaha bhI khabara na par3atI ki ve zvetAmbara sampradAyake the yA digambara sampradAyake ! 807 morabI caitra vadI 15, 1955 'isa bhAratavarSakI adhogati jainadharmase huI hai-' aisA mahIpatarAma rUparAma kahate the-likhate the| karIba dasa barasa hue unakA ahamadAbAdameM milApa huA, to unase pUchA: praznaH-bhAI ! jainadharma kyA ahiMsA, satya, mela, nyAya, nIti, Arogyaprada AhAra-pAna, anyasana, aura udhama AdikA upadeza karatA hai ! uttaraH-hA~ ( mahIpatarAmane uttara diyaa)| prazna:-bhAI | jainadharma kyA hiMsA, asatya, corI, jhaTa, anyAya, anIti, viruddha AhAravihAra, viSayalAlasA, Alasa-pramAda AdikA niSedha karatA hai ! mahIpatarAma-hA~! praznaH-dezakI adhogati kisase hotI hai ! kyA ahiMsA, satya, mela, nyAya, nIti, tathA jo Arogya pradAna kare aura usakI rakSA kare aisA zuddha sAdA AhAra-pAna, aura anyasana, udyama Adise dezakI adhogati hotI hai ! athavA usase viparIta hiMsA, asatya, jhaTa anyAya, anIti, tathA jo Arogyako bigAr3e aura zarIra-manako azakta kare aisA viruddha AhAra-vihAra, aura vyasana, mauja zauka, Alasa-pramAda Adise dezakI adhogati hotI hai| uttara:-dUsarese; arthAt viparIta hiMsA, asatya, jhaTa, pramAda Adise ! praznaH-to phira kyA inase ulTe ahiMsA, satya, mela, avyasana, udyama Adise dezakI unnati hotI hai ! uttrH-haaN| prazna:-to kyA jainadharma aisA upadeza karatA hai ki jisase dezakI adhogati ho| yA vaha aisA upadeza karatA hai ki jisase dezakI unnati ho! . Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808, 809, 810] vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa 747 uttaraH-bhAI ! maiM kabUla karatA hU~ ki jainadharma aise sAdhanoMkA upadeza karatA hai jisase dezakI unnati ho| aisI sUkSmatAse vivekapUrvaka maiMne vicAra nahIM kiyA thaa| hamane to bAlakapanameM pAdariyoMkI pAThazAlAmeM par3hate samaya par3e hue saMskAroMse, binA vicAra kiye hI aisA kaha diyA thAlikha mArA thaa| ___ mahIpatarAmane saralatAse kabUla kiyA / satya-zodhanameM saralatAkI z2arUrata hai| satyakA marma leneke liye vivekapUrvaka marmameM utaranA cAhiye / 800 morabI, vaizAkha sudI 2, 1955 jyotiSako kalpita samajhakara usako hamane tyAga diyA hai| logoMmeM AtmArthatA bahuta kama ho gaI hai--vaha nahIMkI taraha raha gaI hai| isa saMbaMdhameM svArthake hetuse logoMne hameM kaSTa denA zurU kara diyA / isaliye jisase AtmArtha sAdhya na ho aise isa viSayako kalpita-asArthakasamajhakara hamane gauNa kara diyA, usakA gopana kara diyaa| 2. loga kisI kAryakI tathA usake kartAkI prazaMsA karate haiM, yaha ThIka hai / yaha saba kAryakA poSaka tathA usake kartAke utsAhako bar3hAnevAlA hai| parantu sAtha sAthameM isa kAryameM jo kamI ho use bhI viveka aura abhimAnarahitabhAvase sabhyatApUrvaka batAnA cAhiye jisase phira kamIkA avakAza na rahe, aura vaha kArya nyUnatArahita hokara pUrNa ho jAya / kevala prazaMsA-gAna karanese hI siddhi nahIM hotii| isase to unTA mithyAbhibhAna hI bar3hatA hai| vartamAnake mAnapatra AdimeM yaha prathA vizeSa hai| viveka caahiye| 3. parigrahadhArI yatiyoMkA sanmAna karanese mithyAtvako poSaNa milatA hai-mArgakA virodha hotA hai / dAkSiNya-sabhyatA kI bhI rakSA karanI cAhiye / jIvako tyAga karanA acchA nahIM lagatA, kucha karanA acchA nahIM lagatA, aura use mithyA hoziyArI hoziyArIkI bAteM karanA hai, mAna chor3anA nahIM; usase AtmArtha siddha nahIM hotaa| 809 morabI, vaizAkha sudI 6, 1955 OM. dhyAna zrutake upakAraka sAdhanavAle cAhe jisa kSetrameM cAturmAsakI sthiti honese AjJAkA atikrama nahIM--aisA munizrI...'Adiko savinaya khnaa| jisa satzrutakI jijJAsA hai, vaha satzruta thor3e dinoMmeM prApta honA saMbhava hai-aisA munizrIko nivedana krnaa| vItarAga-sanmArgakI upAsanAmeM vIryako utsAhayukta karanA / 810 vavANIA, vaizAkha sudI 7, 1955 OM. gRhavAsakA jise udaya rahatA hai, vaha yadi kisI bhI zubhadhyAnakI prAptikI icchA karatA ho, to usake mUla hetubhUta amuka sadAcaraNapUrvaka rahanA yogya hai / usa amuka niyamameM nyAyasaMpanna AjIvikAdi vyavahAra ' isa pahile niyamako sAdhya karanA yogya hai| isa niyamake. sAdhya honese bahutase Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 zrImad rAjacandra [811,(812), 813, (814), 815 AtmaguNoMke prApta karanekA adhikAra utpanna hotA hai / yadi isa prathama niyamake Upara dhyAna rakkhA jAya, aura usa niyamako avazya siddha kiyA jAya, to kaSAya Adi svabhAvase maMda par3ane yogya ho jAtI haiM, athavA jJAnIkA mArga Atma-pariNAmI hotA hai| usake Upara dhyAna denA yogya hai / / IDara, vaizAkha vadI 6 maMgala. 1955 usa kSetrameM yadi nivRttikA vizeSa yoga ho, to kAttikeyAnuprekSAkA bArambAra nididhyAsana karanA cAhiye--aisA munizrIko vinayapUrvaka kahanA yogya hai / jinhoMne bAhyAbhyaMtara asaMgatA prApta kI hai, aise mahAtmAoMko saMsArakA aMta samIpa hai-aisA nissandeha jJAnIkA nizcaya hai| 812 sarva cAritra varzAbhUta karaneke liye, sarva pramAda dUra karaneke liye, AtmAmeM akhaMDavRtti rahaneke liye, mokSasaMbaMdhI saba prakArake sAdhanoMkA jaya karaneke liye, 'brahmacarya' adbhuta anupama sahakArI hai, athavA mUlabhUta hai| 813 IDara, vaizAkha vadI 10 zani. 1955 OM. kisanadAsajIkRta kriyAkoSa nAmaka pustaka milI hogI / usakA Adise lagAkara aMtataka adhyayana karaneke pazcAt , sugama bhASAmeM eka tadviSayaka nibaMdha likhanese vizeSa anuprekSA hogI; aura vaisI kriyAkA AcaraNa bhI sugama hai-yaha spaSTatA hogI, aisA saMbhava hai| rAjanagarameM parama tattvadRSTikA prasaMgopAtta upadeza huA thA; use apramatta cittase bAraMbAra ekAMtayogameM smaraNa karanA ucita hai| 814 OM namaH sarvajJa vItarAgadeva. sarva dravya kSetra kAla bhAvakA sarva prakArase jAnanevAlA, aura rAga-dveSa Adi sarva vibhAva jisake kSINa ho gaye haiM, vaha Izvara hai| vaha pada manuSyadehameM prApta ho sakatA hai / jo sampUrNa vItarAga ho vaha sampUrNa sarvajJa hotA hai| sampUrNa vItarAga huA jA sakatA hai, aise hetu supratIta hote haiN| naDiyAda, jyeSTha 1955 maMtra taMtra auSadha nahIM, jethI pApa palAya / vItarAgavANI vinA avara na koI upAya // Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816,817,818,819,820] vividha patra Adi saMgraha-32vA~ varSa 749 816 bambaI, jyeSTha 1955 OM. aho satpuruSake vacanAmRta, mudrA aura satsamAgama ! suSupta cetanako jAgrata karanevAle; patita hotI huI vRttiko sthira rakhanevAle; darzanamAtrase bhI nirdoSa apUrva svabhAvake preraka; svarUpa pratIti, apramatta saMyama aura pUrNa vItarAga nirvikalpa svabhAvake kAraNabhUta; aura antameM ayogI svabhAva pragaTa kara, anaMta avyAbAdha svarUpameM sthiti karAnevAle ! trikAla jayavaMta varto ! OM zAntiH zAntiH.. ___ bambaI, jyeSTha sudI 11 bhauma. 1955 (1) yadi muni adhyayana karate hoM to yogapradIpa zravaNa karanA / kAttikeyAnuprekSAkA yoga tumheM bahuta karake milegaa| * (2) jeno kALa te kiMkara thaI rahyo, mRgatRSNAjala loka // jIvyuM dhanya tehanu / dAsI AzA pizAcI thaI rahI, kAmakrodha te kedI loka / / jIvyuM0 / dIse khAtA pItAM bolatA, nitye cha niraMjana nirAkAra // jIvyuM0 / jANe saMta saloNA tehane, jene hoya chelo avatAra // jiivyu| jagapAvanakara te avatayoM, anya mAtaudarano bhAra // jiivyu| tene cauda lokamA vicaratA, aMtarAya koye nava thAya // jiivyu| ridhisidhiyo dAsiyo thaI rahI, brahmAnaMda hRde na samAya // jIvyuH / 818 bambaI, jyeSTha vadI 2 ravi. 1955 OM: jisa viSayakI carcA calatI hai vaha jJAna hai / usake saMbaMdhameM yathAvasarodaya / 819 bambaI, jyeSTha vadI 7 zukra. 1955 vyavahAra-pratibaMdhase vikSepa na pAkara, dhairya rakhakara utsAhamAna vIryase svarUpaniSTha vRtti karanA yogya hai| 820 mohamayI, ASAr3ha sudI 8 ravi. 1955 .1. isase sarala dUsarA kriyAkoSa nahIM / vizeSa avalokana karanese spaSTArtha hogaa| * jisakA kAla kiMkara ho gayA hai, aura jise loka mRgatRSNAke jalake samAna mAlUma hotA hai, usakA jInA dhanya hai| jisakI AzArUpI pizAcinI dAsI hai, aura kAma krodha jisake bandI loga hai, usakA jInA dhanya hai| jo yadyapi khAtA, pItA aura bolatA huA dikhAI detA hai, parantu jo nitya niraMjana aura nirAkAra hai, usakA jInA dhatya hai| use salonA saMta jAno aura usakA yaha Antima bhava hai, usakA jInA dhanya hai| usane jagatko pavitra karaneke liye avatAra liyA hai| bAkI to saba mAtAke udarake bhArabhUta hI hai, usakA jInA dhanya hai| use caudaha lokameM vicaraNa karate hue kisIse bhI aMtarAya nahIM hotA, usakA jInA dhanya hai| usakI Rdi siddhi saba dAsiyoM ho gaI haiM, aura usake hRdayameM brahmAnanda nahIM samAtA, usakA jInA dhanya hai| Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 bhImad rAjacandra [821, 822,.823 . 2. zuddha Atmasthitike pAramArthika zruta aura indriyajaya ye do mukhya avalaMbana haiN| unakI suddhatApUrvaka upAsanA karanese unakI siddhi hotI hai| he Arya ! nirAzAke samaya mahAtmA puruSoMkA adbhuta cAritra smaraNa karane yogya hai / ullAsita vIryavAna, paramatattvakI upAsanA karanekA mukhya adhikArI hai| 3. apramatta svabhAvakA bArambAra smaraNa karate haiM / zAntiH. 821 bambaI, ASADha vadI 8 ravi. 1955 OM. mumukSu tathA dUsare jIvoMke upakArake nimitta jo upakArazIla bAhya pratApakI sUcanAvijJapti kI hai, vaha athavA dUsare koI kAraNa kisI apekSAse upakArazIla hote haiN| hAlameM vaise pravRtti-svabhAvake prati upazAMta vRtti hai| prArabdhayogase jo bane vaha bhI zuddha svabhAvake anusaMdhAnapUrvaka hI honA yogya hai| ___ mahAtmAoMne niSkAraNa karuNAse paramapadakA upadeza kiyA hai / usase yaha mAlUma hotA hai ki usa upadezakA kArya parama mahAn hI hai / saba jIvoMke prati bAhya dayAmeM bhI apramatta rahanekA jisake yogakA svabhAva hai, usakA AtmasvabhAva saba jIvoMko paramapadake upadezakA AkarSaka ho-vaisI niSkAraNa karuNAvAlA ho-vaha yathArtha hai| 822 bambaI, ASADha vadI 8 ravi. 1955 OM namaH binA nayana pAve nahIM, binA nayanakI bAta. isa vAkyakA mukhya hetu AtmadRSTisaMbaMdhI hai / yaha vAkya svAbhAvika utkarSArthake liye hai| samAgamake yogameM isakA spaSTArtha samajhameM A sakatA hai| tathA dUsare praznoMke samAdhAnake liye hAlameM bahuta hI alpa pravRtti rahatI hai / satsamAgamake yogameM unakA sahaja hI samAdhAna ho sakatA hai| _ 'binA nayana' Adi vAkyakA apanI nijakalpanAse kucha bhI vicAra na karate hue, athavA jisase zuddha caitanyadRSTike prati jo vRtti hai vaha vikSepa prApta na kare, isa taraha AcaraNa karanA cAhiye / kArtikeyAnuprekSA athavA dUsare satzAla bahuta karake thor3e samayameM mileNge| duHSama kAla hai, Ayu alpa hai, satsamAgama durlabha hai, mahAtmAoMke pratyakSa vAkya caraNa aura AjJAkA yoga milanA kaThina hai / isa kAraNa balavAna apramatta prayatna karanA cAhiye / zAMtiH. 823 bambaI, zrAvaNa mudI 3, 1955 7. paramapuruSakI mukhya bhakti, aise. sadAcaraNase prApta hotI hai jisase uttarottara guNoMkI vRddhi ho| .. caraNapratipati (zuddha AcaraNakI upAsanA ) rUpa sadAcaraNa hAnIkI mukhya AyA hai, jo AjJA paramapuruSakI mukhya bhakti hai| . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 824, 825, 826 ] vividha patra mAdi saMgraha-32vA~ varSa / uttarottara guNoMkI vRddhi honemeM gRhavAsI janoMko sadudhamarUpa AjIvikA-vyavahArasahita pravRtti karanA yogya hai| bahutase zAstra aura vAkyoMkA abhyAsa karate hue bhI, jIva yadi jJAnI-puruSoMkI eka eka AjJAkI upAsanA kare, to bahutase zAstroMse honevAlA phala sahajameM hI prApta ho jAya / 824 mohamayI kSetra, zrAvaNa sudI 7, 1955 OM. zrIpabhanandi zAstrakI eka prati, kisI acche AdamIke hAtha, jisase vaso kSetrameM munizrIko prApta ho, aisA krnaa| balavAna nivRttivAle dravya kSetra Adi yogameM usa zAstrakA tuma bArambAra manana aura nididhyAsana karanA / pravRttivAle dravya kSetra AdimeM usa zAstrako bA~canA yogya nhiiN| jaba tIna yogakI alpa pravRtti ho-vaha bhI samyak pravRtti ho- taba mahAn puruSake vacanA. mRtakA manana parama zreyake mUlako dRr3ha karatA hai-vaha kramase paramapadako prApta karAtA hai| cittako vikSeparahita rakhakara paramazAMta zrutakA anuprekSaNa karanA cAhiye / 825 mohamayI, zrAvaNa sudI 7, 1955 agamya honepara bhI sarala aise mahAn puruSoMke mArgako namaskAra ho! 1. mahAn bhAgyake udayase athavA pUrvake abhyasta yogase jIvako saccI mumukSutA utpanna hotI hai jo ati durlabha hai / vaha saccI mumukSutA prAyaH mahAn puruSoMke caraNakamalakI upAsanAse prApta hotI hai, athavA vaisI mumukSutAvAlI AtmAko mahAn puruSake yogase AtmaniSThabhAva hotA hai-sanAtana anaMta jJAnI-puruSoMdvArA upAsita sanmArga prApta hotA hai / saccI mumukSutA jise prApta ho gaI ho, use bhI jJAnIkA samAgama aura AjJA, apramattayoga karAte haiN| mukhya mokSamArgakA krama isa taraha mAlUma hotA hai| . 2. vartamAnakAlameM aise mahAn puruSakA yoga ati durlabha hai| kyoMki uttama kAlameM bhI usa yogakI durlabhatA hotI hai| aisA honepara bhI jise saccI mumukSutA utpanna ho gaI ho, rAta-dina AtmakalyANa honekA tathArUpa ciMtana rahA karatA ho, vaise puruSako vaisA yoga prApta honA sulabha hai| 3. AtmAnuzAsana hAlameM manana karane yogya hai / zAntiH. 826 bambaI, bhAdrapada sudI 5 ravi. 1955 - OM. jina vacanoMkI AkAMkSA hai, ve prAyaH thor3e samayameM prApta hoNge| indriyanigrahake abhyAsapUrvaka satzruta aura satsamAgamakI niraMtara upAsanA karanI cAhiye / kSINamohaparyaMta jJAnIkI AjJAkA avalaMbana parama hitakArI hai| . Aja dinataka tumhAre prati tathA tumhAre samIpa rahanevAlI bAIyoM aura bhAIyoMke prati yogake pramazasvabhAvase jo kucha anyathA zubhA ho, usake liye natrabhAvase. kSamAkI yAcanA hai| zamam, Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [patra 827 (2) jo vanavAsI-zAstra ( zrI pAnandi paMcaviMzati ) bhejA hai, vaha prabala nivRttike yogameM saMyata indriyarUpase manana karanese amRta hai| 827 bambaI, Asoja, 1955 OM. jina jJAnI-puruSoMkA dehAbhimAna dUra ho gayA hai, yadyapi unheM kucha karanA bAkI nahIM rahA, to bhI unheM sarvasaMgaparityAga Adi satpuruSArthatAko paramapuruSane upakArabhUta kahA hai| (2) zrI ke prati patra likhavAte hue sUcita karanA " vihAra karake ahamadAbAda sthiti karanemeM manako koI bhaya, udvega athavA kSobha nahIM hai parantu hitabuddhise vicAra karanese hamArI dRSTimeM yaha AtA hai ki hAlameM usa kSetrameM sthiti karanA yogya nahIM / yadi Apa kaheMge to usameM Atmahitako kyA bAdhA hotI hai', isa bAtako vidita kareMge aura usake liye Apa kaheMge to usa kSetrameM samAgamameM AyeMge / ahamadAbAdakA patra par3hakara Apa logoMko koI bhI udvega athavA kSobha na karanA cAhiye-samabhAva hI rakhanA cAhiye / likhanemeM yadi kucha bhI anamrabhAva huA ho to kSamA krnaa|" yadi turata hI unakA samAgama honevAlA ho to aisA kahanA ki "Apane vihAra karaneke saMbaMdhameM jo likhA, so usa viSayameM ApakA samAgama honepara jaisA Apa kaheMge vaisA kareMge;" aura samAgama honepara kahanA ki " pahale kI apekSA yadi saMyamameM zithilatA kI ho, aisA Apako mAlUma hotA ho to Apa use batAveM, jisase usakI nivRtti kI jA sake aura yadi Apako vaisA na mAlUma hotA hotA ho, to phira yadi koI jIva viSamabhAvake AdhIna hokara vaisA kaheM, to usa bAtake prati na jAkara, AtmabhAvapara hI jAkara, pravRtti karanA yogya hai / aisA jAnakara hAlameM ahamadAbAda kSetrameM jAnakI vRtti hameM yogya nahIM lagatI / kyoMki (1) rAgadRSTiyukta jIvake patrakI preraNAse, aura (2) mAnakI rakSAke liye hI usa kSetrameM jAne jaisA hotA hai;jo bAta AtmAke ahitakI kAraNa hai| kadAcit Apa aisA samajhate hoM ki jo loga asaMbhava bAta kahate haiM, una logoMke manameM unako apanI nijakI bhUla mAlUma par3egI, aura dharmakI hAni hotI huI ruka jAvegI, to yaha eka hetu ThIka hai / parantu usake rakSaNa karaneke liye yadi uparokta do doSa na Ate hoM, to kisI apekSAse logoMkI bhUla dUra karaneke liye vihAra karanA ucita hai / parantu eka bAra to aviSamabhAvase usa bAtako sahana karake, anukramase svAbhAvika vihAra hote hote usa kSetrameM jAnA bane, aura kinhIM logoMko bahama ho to jisase vaha bahama nivRtta ho jAya, aisA karanA cAhiye / parantu rAgadRSTivAnake vacanoMkI preraNAse, tathA mAnakI rakSAke liye athavA aviSamatA na rahanese use lokakI bhUla miTAnekA nimitta mAnanA, vaha AtmahitakArI nahIM / isaliye hAlameM isa bAtako upazAMta kara.........."Apa batAo ki kacit...........vagairaha muniyoMke liye kisIne kucha kahA ho, to usase ve muni doSake pAtra nahIM haiN| unake samAgamameM Anese jina logoMko vaisA saMdeha hogA, vaha sahaja hI nivRtta ho jAyagA; athavA kisI samajhakI pherase saMdeha ho, yA dUsarA koI Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 828, 829] vividha patra mAvi saMgraha-3vA~ varSa 753 svapakSake mAnake liye saMdeha upasthita kare, to vaha viSama mArga hai; isa kAraNa vicAravAna muniyoMko vahA~ samadarzI honA hI yogya hai / tumheM cittameM koI kSobha karanA ucita nhiiN"| Apa aisA kareMge to hamArI AtmAkA, tumhArI AtmAkA, aura dharmakA rakSaNa hogaa| isa prakAra jaise unakI vRttimeM baiThe, vaise yogameM bAtacIta karake samAdhAna karanA, aura hAlameM jisase ahamadAbAda kSetrameM sthiti karanA na bane, aisA karoge to vaha Age calakara vizeSa upakArakA hetu hai / vaisA karate hue bhI yadi kisI bhI prakArase....."na mAneM to ahamadAbAda kSetrako bhI vihAra kara jAnA, aura saMyamake upayogameM sAvaceta rahakara AcaraNa karanA / tuma aviSama rhnaa| 828 mohamayI kSetra, kArtika sudI 5jJAna paMcamI 1955 1. paramazAMta zrutakA manana nitya niyamapUrvaka karanA cAhiye / zAntiH / 2. parama vItarAgoMdvArA Atmastha kiye hue yathAkhyAtacAritrase pragaTa huI asaMgatAko nirantara vyaktAvyaktarUpase smaraNa karatA huuN| 3. isa duHSamakAlameM satsamAgamakA yoga bhI ati durlabha hai| vahA~ phira parama satsaMga aura parama asaMgatAkA yoga kahA~se bana sakatA hai ? 4. paramazAMta zrutake vicArameM indriyanigrahapUrvaka AtmapravRtti rakhanemeM svarUpasthiratA apUrvarUpase pragaTa hotI hai| satsamAgamakA pratibaMdha karaneke liye koI kahe, to usa pratibaMdhako na karanekI vRtti batAnA, vaha yogya hai-yathArtha hai| tadanusAra vartana karanA / satsamAgamakA pratibaMdha karanA yogya nahIM / tathA sAmAnyarUpase jisase aisA vartana ho ki unakI sAtha samabhAva rahe, vaisA hitakArI hai| phira jaise usa saMgameM vizeSa AnA na ho, aise kSetrameM vicaranA yogya hai-jisa kSetrameM AtmasAdhana sulabhatAse ho sake |......."aaryaa Adiko yathAzakti jo Upara kahA hai, vaha prayatna karanA yogya hai / zAntiH / 829 mohamayI, kArtika sudI 5, 1956 OM. yaha pravRttivyavahAra aisA hai ki jisameM vRttikA yathAzAMtabhAva rakhanA asaMbhava jaisA hai / koI viralA hI jJAnI isameM zAMta svarUpa-naiSThika raha sakatA ho, itanA bahuta kaThinatAse bananA saMbhava hai| usameM alpa athavA sAmAnya mumukSuvRttike jIva zAMta raha sakeM, svarUpanaiSThika raha sakeM, aisA yathArUpa nahIM, parantu amuka aMzase bhI honeke liye, jisa kalyANarUpa avalaMbanakI AvazyakatA hai, usakA samajhameM AnA, pratIti honA aura amuka svabhAvase AtmAmeM sthiti honA bhI kaThina hai| ___yadi vaisA koI yoga bane to, aura jIva yadi zuddha naiSThika ho to, zAMtikA mArga prApta ho sakatA hai, yaha nizcaya hai / pramatta svabhAvakA jaya karaneke liye prayatna karanA yogya hai| isa saMsAra-raNabhUmimeM duHSamakAlarUpa prISmake udayake yogakA vedana na karanekI sthitikA virale jIva hI abhyAsa karate haiN| 95 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (54 zrImad rAmacandra inant mohamayI, kArtika mudrA 5, 1955 jisase avirodha aura ekatA rahe vaisA karanA cAhiye aura ina sabakA upakArakA mArga saMbhava hai| minnatA mAnakara pravRtti karanese jIva ulTA calatA hai / vAstavameM to amilatA hai-ekatA -isameM sahaja samajhakA phera honese hI tuma minatA samajhate ho, aisI una jIvoMko yadi zikSA mile, to sanmukhavRtti ho sakatI hai| jabataka paraspara ekatAkA vyavahAra rahe tabataka vaha sarvathA kartavya hai| U~. ... 831 mohamayI kSetra, kArtika sudI 14 guru. 1.55 hAlameM maiM amuka mAsaparyaMta yahA~ rahanekA vicAra rakhatA huuN| apanese banatA dhyAna dUMgA / apane manameM nizcita rhnaa| kevala annavata ho to bhI bahuta hai| parantu vyavahArapratibaddha manuSyako kucha saMyogoMke kAraNa thor3A bahuta cAhiye, isaliye yaha prayatna karanA par3A hai / isaliye dharmakIrtipUrvaka vaha saMyoga jabataka udayamAna ho, tabataka jitanA bana par3e utanA bahuta hai| hAlameM mAnasika vRttise bahuta hI pratikUla mArgameM pravAsa karanA par3A hai / tapta-hRdayase aura zAMta AtmAse sahana karanemeM hI harSa mAnatA huuN| OM zAntiH / IDara, pauSa 1955 yA mujAha mA rajjaha mA dussaha iNihatyesu / ciramicchaha maha citra vicitrmaannppsiddhiie|| paNatIsasolachappaNacaudgamegaM ca javaha mAeha / paramehivAcayANaM aNNaM ca guruvaeseNa // -yadi tuma sthiratAkI icchA karate ho, to priya athavA apriya vastumeM moha na karo, rAga na karo, dveSa na karo / aneka prakArake dhyAnakI prAptike liye paiMtIsa, solaha, chaha, pA~ca, cAra, do aura eka-isa taraha parameSThIpadake vAcaka maMtroMkA japapUrvaka dhyAna karo / isakA vizeSa svarUpa zrIguruke upadezase samajhanA caahiye| aMkiMcivi citaMto girIhavicI have jadA sAhU / sadaya eyacaM tadAhu taM tassa NiccayaM zANaM // --pyAnameM ekApravRtti rakhakara jo sAdhu nispRha-vRttimAn arthAt sarva prakArakI icchAse rahita hotA hai, use paramapuruSa nizcaya dhyAna kahate haiN| Page #843 -------------------------------------------------------------------------- Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAMA : . ............. zrImad rAjacaMdra varSa 33 muM. vi. saM. 1956 - Lakshmi Art, Bombay 8. Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33vA~ varSa bambaI, kArtika pUnama, 1956 (1) 1.. guruM gaNadhara guNadhara adhika, pracura paraMpara aur| . pratatapapara tanu naganadhara, vaMdo vRSa siramaura // 2. jagat , viSayake vikSepameM svarUpavibhrAMtise vizrAnti nahIM paataa| :. 3. anaMta avyAvASa sukhakA eka ananya upAya svarUpastha honA hI hai| yahI hitakArI upAya jJAniyoMne dekhA hai| bhagavAn jinane dvAdazAMgIkA isIliye nirUpaNa kiyA hai, aura isI utkRSTatAse yaha zobhita hai, jayavaMta hai| 1. jJAnIka vAkyake zravaNase ullAsita huA jIva cetana-jar3ako yathArtharUpase bhinnasvarUpa pratIta karatA hai, anubhava karatA hai---anukramase svarUpastha hotA hai / yathAvasthita anubhava honese vaha svarUpastha ho sakatA hai| 5rzanamohakA nAza honese jJAnIke mArgameM paramabhakti utpanna hotI hai-tattvapratIti samyakrUpase utpanna hotI hai| ... hai. talapratItise zuddha caitanyake prati vRttikA pravAha phira jAtA hai| 7. zuddha caitapaka anubhavake liye cAritramohakA nAza karanA yogya hai / 8.,cAritramoha caitanyake-jJAnI-puruSake-sanmArgake naiSThikabhAvase nAza hotA hai| 9. asaMgatAse paramAvagAr3ha anubhava ho sakatA hai| 10. he. Arya muniburo ! isI asaMga zuddha caitanyake liye asaMgayogakI aharniza icchA karate hai| he munivaro ! saMgako abhyAsa kro| 11. jo mahAtmA asaMga caitanyameM lIna hue hai, hote haiM aura hoMge, unheM namaskAra ho / OM zAntiH / . .. . ... .. . . __ (2) .... . ..... .. .. he muniyo ! jabataka kevala samavasthAnarUpa sahajasthiti svAbhAvika na ho jAya, tabataka tuma . 'myAna aura sAmAyameM lIna ho| jIva jabalamvAbhAvika sthitimeM sthita ho jAya, to vahA~ kucha karanA bAkI nahIM rhaa| jahA~ jIvake atm varSamAnanIyamAna nA karate haiM, vahA~ dhyAna karanA cAhiye / arthAt . pAnI mAnabhAvase sarva mAnyake paricayase vivAti pAkara nijasvarUpake meM rahanA ucita hai| udayake pose mAna jA aba chUTa prApa, taba taba usakA bAta zaunatAse anusaMdhAna.. : . Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 bhImad rAjavandra [833 bIcake avakAzameM svAdhyAyameM lInatA karanI cAhiye / sarva para dravyoMmeM eka samaya bhI upayoga saMgako na pAve, jaba aisI dazAkA jIva sevana karatA hai, taba kevalajJAna utpanna hotA hai / parama guNamaya cAritra cAhiye / balavAna asaMga Adi svabhAva. parama nirdoSa zruta. parama pratIti. parama parAkrama. parama indriyajaya. 1 mUlakA vizeSatA. 2 mArgake prAraMbhase lagAkara aMtatakakI adbhuta sNklnaa| 3 nirvivAda4 munidharma-prakAza. 5 gRhasthadharma-prakAza. 6 nigraMtha paribhASA-nidhi. 7 zrutasamudra-pravezamArga. 833 (1) vItarAgadarzana-saMkSepa. maMgalAcaraNa-zuddha padako namaskAra. _bhUmikAH-mokSaprayojana. usa duHkhake dUra honeke liye, bhinna bhinna matoMkA pRthakkaraNa karake dekhanese, usameM vItarAgadarzana pUrNa aura aviruddha hai, aisA sAmAnya kathana; usa darzanakA svarUpa. usakI jIvako aprApti, aura prAtise anAsthA honeke kAraNa. mokSAmilASI jIvako usa darzanakI kaise upAsanA karanI cAhiye / AsthA-usa AsthAke prakAra aura hetu. vicAra-usa vicArake prakAra aura hetu. vizuddhi-usa vizuddhike prakAra aura hetu. madhyastha rahaneke sthAnaka-usake kAraNa. dhIrajake sthAnaka-usake kAraNa. zaMkAke sthAnaka-usake kAraNa, patita honeke sthAnaka-usake kAraNa. upasaMhAra. . .. .. AsthA . padArthakI aciMtyatA, buddhimeM byAyoha, kAladoSa. Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 834, 835] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa (2) svarUpabodha. yoganirodha. sarvadharma-svAdhInatA. dharmamUrtitva. sarva pradeza saMpUrNa guNAtmakatA. sarvAMga saMyama. lokake prati niSkAraNa anugraha. 834 bambaI, kArtika vadI 9, 1956 (1) avagAhanA arthAt avagAhanA / avagAhanAkA artha kada-AkAra-nahIM hotA / kitane hI tattvake pAribhASika zabda aise hote haiM ki jinakA artha dUsare zabdoMse vyakta nahIM kiyA jA sakatA jinake anurUpa dUsarA koI zabda nahIM milatA; tathA jo samajhe to jA sakate haiM, para vyakta nahIM kiye jA skte| avagAhanA aisA hI zabda hai / bahuta bodhase vizeSa vicArase yaha samajhameM A sakatA hai / avagAhanA kSetrakI apekSAse hai / judA rahanepara bhI ekameka hokara mila jAnA, phira bhI judA rahanA-isa taraha siddhAtmAkI jitanI kSetra-vyApakatA hai vaha usakI avagAhanA kahI hai| (2) jo bahuta bhogA jAtA hai, vaha bahuta kSINa hotA hai / samatAse karma bhoganepara unakI nirjarA hotI hai-ve kSINa hote haiM / zArIrika viSaya bhogate hue zArIrika zakti kSINa hotI hai| (3) jJAnIkA mArga sulabha honepara bhI usakA pAnA kaThina hai| pahile saccA jJAnI caahiye| use pahicAnanA cAhiye, usakI pratIti AnI cAhiye / bAdameM usake vacanapara zraddhA rakhakara niHzaMkatAse calanese mArga sulabha hai, parantu jJAnIkA milanA aura usakI pahicAna honA vikaTa hai durlabha hai| 835 bambaI, kArtika vadI 11 maMgala. 1956 * jar3a ne caitanya bane dravya to svabhAva bhinna, supratItapaNe bane jene samajAya che, svarUpa cetana nija jaDa che saMbaMdhamAtra, athavA te jJeyapaNa (Na) paradravyamAMya cha / evo anubhavano prakAza ullAsita thayo, jaDathI udAsI tene AtmavRtti thAya che. kAyAnI visArI mAyA svarUpe zamAyA evA, nigraMthano paMtha bhava aMtano upAya che| .. * jaba aura caitanya donoMkA svabhAva mima mitra hai| ina donoMkI supratIti hokara ye jisakI samajhameM Ate hai tathA 'nijakA svarUpa cetana hai, aura jaba kevala saMbaMdhamAtra hai, athavA maha zeyarUpase para dravyameM hI garbhita hai'isa anubhavakA jise prakAza ullAsita huA hai, usakI jabase udAsIna vRtti hokara, AtmAmeM vRtti hotI hai| kAyAkI mAyAko vismaraNa kara jo nijarUpameM lIna ho gaye hai, aise nipreSakA paMtha hI saMsArake aMta karanekA upAya hai| Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .758 zrImad rAjacandra [patra 836 (2) x deha jIva ekarUpe bhAse che ajJAna vaDe, kriyAnI pravRtti paNa tethI tema thAya che jIvanI utpatti ane roga zoka duHkha mRtyu, dehano svabhAva jIvapadamAM jaNAya cha / evo je anAdi ekarUpano mithyAtvabhAva, jJAninAM vacana baDe dUra thaI jAya che bhAse jaDa caitanyano pragaTa svabhAva bhinna, bane dravya nija nijarUpe sthita thAya che / * janma jarA ne mRtyu mukhya duHkhanA hetu / kAraNa tenAM ve kahyAM rAgadveSa aNahetu // (4) + vacanAmRta vItarAganAM parama zAMtarasa mULa / auSadha je bhavaroganA, kAyarane pratikULa // prANImAtrakA rakSaka, bAMdhava aura hitakArI, yadi aisA koI upAya ho to vaha vItarAgadharma hI hai| (6) saMtajano! jinendravaroMne loka Adi jo svarUpa varNana kiyA hai, vaha alaMkArika bhASAmeM yogAbhyAsa aura loka Adike svarUpakA nirUpaNa hai; vaha pUrNa yogAbhyAsake binA jJAnagocara nahIM ho sakatA / isaliye tuma apane apUrNa jJAnake AdhArase vItarAgake vAkyoMkA virodha karanevAle nahIM, parantu yogakA abhyAsa karake pUrNatAse usa svarUpake jJAtA honaa| 836 bambaI, kArtika vadI 19, 1955 (1) inaoNkyulezana-mahAmArIkA TIkA | TIkeke nAmapara, dekho, DAkTaroMne yaha tUphAna khar3A kiyA hai / bicAre ghor3e Adiko TIkeke bahAne ve krUratAse mAra DAlate haiM, hiMsA karake pApakA poSaNa karate haiM-pApa upArjana karate haiM / pUrvameM pApAnubaMdhI jo puNya upArjana kiyA hai, usake yogase hI ve vartamAnameM puNyako bhogate haiM, parantu pariNAmameM ve pApa hI ikahA karate haiM isakI bicAre DAkTaroMko khabara bhI nahIM hai| TIkA lagAnese jaba roga dUra ho jAya tabakI bAta to taba rahI, parantu isa samaya to usameM hiMsA pragaTa hai / TIkA lagAnese eka roga dUra karate hue dUsarA roga bhI khar3A ho jAtA hai| x deha aura jIva mazAnase hI ekarUpa mAsita hote haiN| usase kriyAkI pravRtti bhI vaisI hI hotI hai| jIvakI utpatti aura roga, zoka, duHkha mRtyu yaha jo dehakA svabhAva hai, vaha azAnase hI jIvapadamai mAlUma hotA hai| aisA jo anAdikA jIva aura dehako ekarUpa mAnanekA mithyAtvabhAva hai, vaha zAnIke vacanase dUra ho jAtA hai| tathA usa samaya jaba aura caitanyakA svabhAva spaSTa mitra bhima mAlUma hone lagatA hai, aura donoM dravya apane apane svarUpa meM sthita ho jAte haiN| * janma jarA aura mRtyu ye duHkhake mukhya hetu hai| usake rAga aura deSa ye do kAraNa hai| + vItarAgake vacanAmRta parama zAMtarasake mUla hai| vaha bhavarogakI mauSaSa hai, jo kAyara puruSako pratikUla hotI hai| Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para 837,838,839] vividha patra Adi saMgraha-33voM varSa 759 (2) prArabdha aura puruSArtha zabda samajhane yogya haiM / puruSArtha kiye binA prArabdhakI khabara nahIM par3a sakatI / jo prArabdhameM hogA vaha ho rahegA, yaha kahakara baiThe rahanese kAma nahIM calatA / niSkAma puruSArtha karanA cAhiye / prArabdhako samapariNAmase vedana karanA-bhoga lenA-yaha bar3A puruSArtha hai / sAmAnya jIva samapariNAmase vikalparahita hokara yadi prArabdhakA vedana na kara sake, to viSama pariNAma AtA hI hai / isaliye use na hone deneke liye-kama honeke liye--udyama karanA cAhiye / samabhAva aura vikalparahitabhAva satsaMgase AtA aura bar3hatA hai| 837 mohamayI kSetra, poSa vadI 12 ravi. 1956 mahAtmA munivaroMke caraNakI,-saMgako-upAsanA aura satzAstrakA adhyayana mumukSuoMkI AtmabalakI vRddhikA sadupAya hai| jyoM jyoM idriya-nigraha hotA hai, jyoM jyoM nivRttiyoga hotA hai, tyoM tyoM vaha satsamAgama aura satzAstra adhikAdhika upakArI hotA hai| OM zAntiH zAntiH shaantiH| 838 dharmapura, caitra vadI 1 ravi. 1956 * dhanya te munivarA je cAle samabhAve, jJAnavaMta jJAnizuM maLatA tanamanavacane sAcA / dravyabhAva sudhA je bhAkhe sAcI jinanI vAcA, dhanya te munivarA je cAle samabhAve // .(2) bAhya aura aMtara samAdhiyoga rahatA hai / parama zAntiH / (3) bhAvanAsiddhi. 839 zrIdharmapura, caitra vadI 4 budha. 1956 OM. samasta saMsArI jIva karmavazase sAtA aura asAtAke udayako anubhava kiyA hI karate haiM; usameM bhI mukhyatayA to asAtAkA hI udaya anubhavameM AtA hai| kacit athavA kisI kisI dehasaMyogameM yadyapi sAtAkA udaya adhika anubhavameM AtA huA mAlUma hotA hai; parantu vastutaH vahA~ bhI aMtardAha hI prajvalita huA karatI hai / pUrNajJAnI bhI jisa asAtAkA varNana kara sakane yogya vacanayoga dhAraNa nahIM karate, vaisI anaMtAnaMta asAtAyeM isa jIvako bhoganI haiM; aura yadi abhI bhI unake kAraNoMkA nAza na kiyA jAya to ve bhoganI paDeMgI hI, yaha sunizcita hai-aisA jAnakara vicAravAna uttama puruSa usa aMtardAharUpa sAtA aura bAhyAbhyaMtara saMkeza-agnirUpase prajvalita asAtAkA AtyaMtika * una munivarauMko dhanya hai jo samabhAvapUrvaka rahate haiN| jo svayaM zAnavaMta hai, aura zAniyoMse milate haiN| jinake mana, vacana aura kAya sadhe haiM tathA jo dravya bhAva jo vANI bolate haiM, vaha jinamagavAnkI sabI vANI hI hai| una munivaroMko dhanya hai jo samabhAvapUrvaka rahate hai| Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjabandra [patra 839 viyoga karaneke mArgako gaveSaNa karaneke liye tatpara hue; aura usa sanmArgakA gaveSaNa kara, pratIti kara, usakA yathAyogya ArAdhana kara, avyAbAdha mukhasvarUpa AtmAke sahaja zuddha svabhAvarUpa parama padameM lIna ho gye| sAtA asAtAkA udaya athavA anubhava prApta honeke mUla kAraNoMkI gaveSaNA karanevAle aise una mahAn puruSoMko aisI vilakSaNa sAnaMda AzcaryakAraka vRtti udbhUta hotI thI ki sAtAkI apekSA asAtAkA udaya prApta honepara, aura usameM bhI tIvratAse usa udayake prApta honepara, unakA vIrya vizeSarUpase jAgrata hotA thA, ullAsita hotA thA, aura vaha samaya adhikatAse kalyANakArI samajhA jAtA thaa| kitane hI kAraNavizeSake yogase vyavahAradRSTise, ve grahaNa karane yAgya auSadha Adiko AtmamaryAdAmeM rahakara grahaNa karate the, parantu mukhyatayA ve usa parama upazamakI hI sarvotkRSTa auSadharUpase upAsanA karate the| (1) upayoga lakSaNase sanAtana-sphurita aisI AtmAko dehase (taijasa aura kArmANa zarIrasa) bhI bhinna avalokana karanekI dRSTiko sAdhya kara; (2) vaha caitanyAtmaka svabhAva-AtmA-niraMtara vedaka svabhAvavAlI honese, abaMdhadazAko jabataka prApta na ho, tabataka sAtA-asAtArUpa anubhavakA vedana hue binA rahanevAlA nahIM, yaha nizcaya kara; (3) jisa zubhAzubha pariNAmadhArAkI pariNatise vaha sAtA asAtAkA baMdha karatI hai, usa dhArAke prati udAsIna hokara; (4) deha Adise bhinna aura svarUpamaryAdAmeM rahanevAlI usa AtmAmeM jo cala svabhAvarUpa pariNAma-dhArA hai, usakA AtyaMtika viyoga karanekA sanmArga grahaNa kara; (5) parama zuddha caitanyasvabhAvarUpa prakAzamaya vaha AtmA karmayogase jo sakalaMka pariNAma pradarzita karatI hai, usase upazama prApta kara; jisa taraha upazamayukta huA jAya, usa upayogameM aura usa svarUpameM sthira huA jAya, acala huA jAya, vahI lakSa, vahI bhAvanA, vahI citavanA aura vahI sahaja pariNAmarUpa svabhAva karanA ucita hai| mahAtmAoMkI bArambAra yahI zikSA hai| usa sanmArgakI gaveSaNA karate hue, pratIti karanekI icchA karate hue, use prApta karanekI icchA karate hue, AtmArthI janako paramavItarAgasvarUpa deva, svarUpanaiSThika nispRha nigraMtharUpa guru, paramadayAmUla dharmavyavahAra, aura paramazAMtarasa rahasyavAkyamaya satzAstra, sanmArgakI sampUrNatA honetaka, parama bhaktise upAsanA karane yogya haiM; jo AtmAke kalyANakA parama kAraNa hai| bhIsaNa narayagaIe, tiriyAIe kudevmnnuygiie| pattosi tivvaduHkhaM, bhAvahi jiNabhAvaNA jIva // -bhayaMkara narakagatimeM, tithaMcagatimeM, aura kudeva tathA manuSyagatimeM, he jIva ! tUne tIna duHkhako pAyA, isaliye aba tU jinabhAvanAkA (jinabhagavAn jo parama zAMtarasase pariNamakara svarUpastha hue usa paramazAMtasvarUpa citavanAkA ) bhAva na kara-citavana kara (jisase una anaMta duHkhoMkA AtyaMtika viyoga hokara, parama anyAbAdha sukha-sampatti prApta ho)| OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH / (2) jahA~ janavRtti asaMkucita bhAvase saMbhava hotI ho, aura jahA~ nivRttike yogya vizeSa kAraNa hoM, aise kSetrameM mahAna puruSoMko vihAra cAturmAsarUpa sthiti karanI cAhiye / zAMtiH / Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 839 ] vividha patra Adi saMgraha - 33vA~ varSa ( 3 ) OM namaH 761 1. upazamazreNI meM mukhya rUpa se upazamasamyaktva saMbhava hai / 2. cAra ghanaghAti karmoMkA kSaya honese aMtarAya karmakI prakRtikA bhI kSaya hotA hai; aura usase dAnAMtarAya, lAbhAMtarAya, vIryAMtarAya, bhogAMtarAya aura upabhogAntarAya isa pA~ca prakArake aMtarAyakA kSaya hokara, anaMta dAnalabdhi, anaMta lAbhalabdhi, anaMta vIryalabdhi aura anaMta bhogaupabhogalabdhi prApta hotI hai / isa kAraNa jisakA vaha aMtarAya karma kSaya ho gayA hai, aisA paramapuruSa anaMta dAna Adi dene ko sampUrNa samartha hai| tathApi paramapuruSa pudgala dravyarUpase ina dAnAdi labdhiyoMkI pravRtti nahIM karatA / mukhyatayA to usa labdhikI prApti bhI AtmAkI svarUpabhUta hI hai, kyoMki vaha prApti kSAyikabhAvase hotI hai, audayikabhAva se nahIM; isa kAraNa vaha AtmasvabhAvakI svarUpabhUta hI hai / tathA jo AtmAmeM anaMta sAmarthya anAdise zaktirUpase maujUda thI, usake vyakta honese AtmA use nijasvarUpameM lA sakatI hai-- tadrUpa zuddha svacchabhAvase vaha use eka svabhAvase pariNamA sakatI hai-- use anaMta dAnalabdhi kahanA cAhiye / isI taraha anaMta AtmasAmarthya kI prAptimeM kiMcitmAtra bhI viyogakA kAraNa nahIM rahA, isaliye use anaMta lAbhalabdhi kahanA cAhiye / tathA anaMta AtmasAmarthya kI prApti sampUrNarUpa se paramAnaMdasvarUpase anubhavameM AtI hai; usameM bhI kiMcit mAtra bhI viyogakA kAraNa nahIM rahA, isa kAraNa use anaMta bhogaupabhogalabdhi kahanA caahiye| isI taraha anaMta AtmasAmarthya kI prApti pUrNa honepara, jisase usa sAmarthya ke anubhavase Atmazakti thaka jAya, usakI sAmarthyako na uThA sake, vahana na kara sake, athavA usa sAmarthyako kisI bhI prakAra ke dezakAlakA asara hokara, kiMcitmAtra bhI nyUnAdhikatA karAve, aisA kucha bhI bAkI nahIM rahA, usa svabhAvameM rahanekI sampUrNa sAmarthya trikAla sampUrNa balasahita rahanA hai, use anaMta vIryalabdhi samajhanA cAhiye / kSAyikabhAvakI dRSTise dekhanese Upara kahe anusAra usa labdhikA paramapuruSako upayoga rahatA hai / tathA ye pA~ca labdhiyA~ hetuvizeSase samajhAne ke vAste hI bhinna bhinna batAI haiM; nahIM to anantavIrya labdhimeM bhI una pA~coMkA samAveza ho sakatA hai / AtmAmeM aisI sAmarthya hai ki vaha sampUrNa vIryako prApta honese, ina pA~coM labdhiyoMkA pudgala dravyarUpase upayoga kara sakatI hai; tathApi kRtakRtya paramapuruSameM sampUrNa vItarAga svabhAva hone ke kAraNa vaha upayoga saMbhava nahIM / aura upadeza Adike dAnarUpase jo usa kRtakRtya paramapuruSakI pravRtti hai, vaha yogAzrita pUrvabaMdhake udaya honese hI hai, AtmasvabhAvake kiMcit bhI vikRtabhAvase nahIM / 96 isa taraha saMkSepameM uttara samajhanA / nivRttivAlA avasara prApta kara adhikAdhika manana karanese vizeSa samAdhAna aura nirjarA hogI / sollAsa cittase jJAnIkI anuprekSA karanese anaMta karmakA kSaya hotA hai / OM zAntiH zAntiH zAntiH. Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra [patra 840, 841, 842, 843 840 ahamadAbAda bhImanAtha, vaizAkha sudI 6, 1956 (1) Aja dazA Adike saMbaMdhameM jo kahA hai, aura bIjAropaNa kiyA hai, use khoda mata DAlanA; vaha saphala hogaa| (2) eka zloka par3hate hue hameM hajAroM zAstroMkA bhAna hokara usameM upayoga phira jAtA hai / (3) 'caturAMgala haiM dRgase mila haiM'-yaha Age jAkara samajhameM AvegA / morabI, vaizAkha sudI 8, 1956 OM. bhagavadgItAmeM pUrvApara-virodha hai, use dekhaneke liye use bhejI hai| pUrvApara-virodha kyA hai, yaha avalokana karanese mAlUma hogA / pUrvApara-avirodha darzana aura pUrvApara-avirodha vacana to vItarAgake hI haiN| bhagavadgItAke Upara vidyAraNya svAmI, jJAnezvarI AdikI aneka bhASya-TIkAyeM racI gaI haiN| hareka koI apanI apanI mAnyatAoMke Upara cale gaye haiN| thiyAsaphIvAlI TIkA jo tumheM bhejI hai, vaha adhika spaSTa hai| maNilAla nabhubhAIne (gItAke Upara) vivecanarUpa TIkA karate hue bahuta mizraNa kara diyA haikhicar3I banA dI hai| vidvattA aura jJAnako eka nahIM samajhanA cAhiye-ve eka nahIM hai; vidvattA ho sakatI hai, phira bhI jJAna na ho| saccI vidvattA to vaha hai jo AtmArthake liye ho, jisase AtmArtha siddha ho, Atmatattva samajhameM Ave-vaha prApta ho / jahA~ AtmArtha hotA hai vahA~ jJAna hotA hai, vahA~ vidvattA ho bhI sakatI hai nahIM bhii| maNibhAI (SaDdarzanasamuccayakI prastAvanAmeM ) kahate haiM ki " haribhadrasUriko vedAMtakI khabara na thii| yadi unheM vedAntakI khabara hotI to aisI kuzAgra buddhivAle haribhadrasUri jainadarzanakI orase apanI vRttiko phirAkara vedAMtI bana jaate"| maNibhAIke ye vacana gADha matAbhinivezase nikale haiM / haribhadrasUriko vedAMtakI khabara thI yA nahIM-isa bAtakI, maNibhAIne yadi haribhadrasUrikI dharmasaMgrahaNI dekhI hotI, to unheM khabara par3a jaatii| haribhadrasUriko vedAMta Adi samasta darzanoMkI khabara thii| una samasta darzanoMkI paryAlocanApUrvaka hI unhoMne jainadarzanakI pUrvApara-avirodha pratIti kI thii| yaha avalokanase mAlUma pdd'egaa| SaDdarzanasamuccayake bhASAMtarameM doSa honepara bhI maNibhAIne bhASAMtara ThIka kiyA hai / yaha sudhArA jA sakatA hai| 842 zrImorabI, vaizAkha sudI 9, 1956 OM. vartamAnakAlameM kSayaroga vizeSa bar3hA hai aura bar3hatA jAtA hai, isakA mukhya kAraNa brahmacaryakI kamI, Alasya aura viSaya AdikI Asakti hai / kSayarogakA mukhya upAya brahmacarya-sevana, zuddha sAtvika AhAra-pAna aura niyamita vartana hai| vavANIlA, vaizAkha 1956 1. OM. yathArtha jJAnadazA, samyaktvadazA aura upazamadazAko to, jo yathArtha mumukSu jIva satpuruSake samAgamameM AtA hai, vahI jAnatA hai| Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 843] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 763 jinake upadezase vaisI dazAke aMza pragaTa hue hoM, unakI apanI nijakI dazAmeM ve guNa kaise utkRSTa rahane cAhiye, usakA vicAra karanA sugama hai; aura jinakA upadeza ekAMta nayAtmaka ho, usase vaisI eka bhI dazA prApta honI saMbhava nahIM / satpuruSakI vANI sarva nayAtmaka rahatI hai / 2. dUsare praznoMkA uttaraH(1) praznaH-kyA jina-AjJA-ArAdhaka svAdhyAya-dhyAnase mokSa hai yA aura kisI taraha ! uttaraH-tathArUpa pratyakSa sadguruke yogameM athavA kisI pUrvake dRr3ha ArAdhanase jaba jinAjJA yathArtha samajhameM AtI hai, usakI yathArtha pratIti hotI hai, aura usakI yathArtha ArAdhanA hotI hai, to mokSa hotI hai, isameM saMdeha nhiiN| (2) praznaH-jJAna-prajJAse sarva vastuoMko jAnakara, jo pratyAkhyAna-prajJAse unakA paJcakkhANa karatA hai, use paMDita kahA hai| uttaraH-vaha yathArtha hai / jisa jJAnase parabhAvake mohakA upazama athavA kSaya na huA ho, usa jJAnako ajJAna hI kahanA cAhiye; arthAt jJAnakA lakSaNa parabhAvake prati udAsIna honA hI hai| (3 ) praznaH-jo ekAMtajJAna mAnatA hai, use mithyAtvI kahA hai| uttaraH-vaha yathArtha hai| (4) prazna:-jo ekAMtakriyA mAnatA hai, use mithyAtvI kahA hai| uttaraH-vaha yathArtha hai| (5) praznaH-mokSa jAneke cAra kAraNa kahe haiM / to kyA una cArameMse kisI eka kAraNako chor3akara mokSa jAte haiM, athavA cAroMke saMyogase mokSa jAte haiM ! uttaraH-jJAna, darzana, cAritra aura tapa ye mokSake cAra kAraNa kahe haiM, unake paraspara avirodhabhAvase prApta honepara hI mokSa hotI hai| (6) praznaH-samakita adhyAtmakI zailI kisa taraha hai ! uttaraH-yathArtha samajhameM Anepara, parabhAvase AtyaMtika nivRtti karanA yaha adhyAtmamArga hai| jitanI jitanI nivRtti hotI hai, utane utane hI samyak aMza hote haiN| (7) praznaH-pudgalase rAto rahe-ityAdikA kyA artha hai ! uttara.-pudgalameM Asakti honA mithyAtvabhAva hai| (8) praznaH- aMtarAtmA paramAtmAkA dhyAna kare ' ityAdikA kyA artha hai ! uttaraH-aMtarAtmarUpase jo paramAtmasvarUpakA dhyAna karatA hai, vaha paramAtmA ho jAtA hai / (9) praznaH-hAlameM kaunasA dhyAna rahatA hai ! ityAdi / uttaraH-sadguruke vacanako bArambAra vicAra kara, anuprekSaNa kara, parabhAvase AtmAko asaMga krnaa| (10) praznaH-samakita nAma rakhA kara, viSaya AdikI AkAMkSA aura pudgalabhAvake sevana karanemeM koI bAdhA nahIM, aura hameM baMdha nahIM hai-aisA jo kahatA hai, kyA vaha yathArtha kahatA hai ! uttaraH-bAnIke mArgakI dRSTise dekhanese to vaha mAtra mithyA hI kathana karatA hai| kyoMka pudgala Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ patra 844, 845 bhAvase to bhoga karate jAnA aura kahanA ki AtmAko karma lagate nahIM, to vaha jJAnIkI dRSTikA vacana 1- vaha kevala vacana -jJAnIkA hI vacana hai / nahIM (11) prazna: - jaina darzana kahatA hai ki pudgalabhAvake kama honepara AtmadhyAna phalIbhUta hogA, to kyA yaha ThIka hai ? uttaraH- vaha yathArtha kahatA hai / 764 ( 12 ) prazna: - svabhAvadazA kyA phala detI hai ? uttara:--vaha tathArUpa sampUrNa ho to mokSa hotI hai / (13) prazna: - - vibhAvadazA kyA phala detI hai ? uttara: - janma, jarA maraNa Adi saMsAra / (14) prazna: - vItarAgakI AjJAse yadi porasIkI svAdhyAya kare to usase kyA phala hotA hai ? uttara:- vaha tathArUpa ho to yAvat kAla mokSa hotI hai / ( 15 ) prazna: - vItarAgakI AjJAse yadi xporasIkA dhyAna kare to kyA phala hotA hai ? uttara:- vaha tathArUpa ho to yAvat kAla mokSa hotI hai / - isa taraha tumhAre praznoMkA saMkSepase uttara likhatA hU~ / 3. laukikabhAva chor3akara, vacanajJAna chor3akara, kalpita vidhiniSedhakA tyAgakara, jo jIva pratyakSa jJAnIkI AjJAkA ArAdhana kara, tathArUpa upadeza lekara, tathArUpa AtmArtha meM pravRtti karatA hai, usakA avazya kalyANa hotA hai / nijakalpanA se jJAna darzana cAritra AdikA svarUpa cAhe jisa taraha samajhakara, athavA nizcayAtmaka bola sIkhakara, jo sadvyavahArake lopa karanemeM pravRtti kare, usase AtmAkA kalyANa honA saMbhava nahIM / athavA kalpita vyavahArake durAgrahameM ruke rahakara, pravRtti karate hue bhI jIvakA kalyANa honA saMbhava nahIM / * jyAM jyAM je je yogya che, tahAM samajavuM teha | tyAM tyAM te te Acare, AtmArthI jana eha // ekAMta kriyA - jaDatvameM athavA ekAMta zuSkajJAnase jIvakA kalyANa nahIM hotA / 844 vavANI, vaizAkha vadI 8 maMgala. 1956 OM pramatta atyaMta pramatta aise Ajakalake jIva haiM, aura paramapuruSoMne apramattameM sahaja Atmazuddhi kahI hai / isaliye usa virodhake zAMta honeke liye paramapuruSakA samAgama - caraNakA yoga-hI parama hitakArI hai / OM zAntiH . 1 845 vavANI, vaizAkha vadI 9 budha. 1956 OM. mokSamAlAmeM zabdAMtara athavA prasaMgavizeSameM koI vAkyAMtara karanekI vRtti ho to karanA / upodghAta Adi likhanekI vRtti ho to likhanA / jIvanacaritrakI vRtti upazAMta karanA / x yaha eka prakArakA tapavizeSa hai| isameM prathama praharataka bhojana AdikA tyAga kiyA jAtA hai / * Atmasiddhi 8. - anuvAdaka. C Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 846, 847] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 765 upAddhAtase vAcakako, zrotAko, alpa alpa matAMtarakI vRtti vismRta hokara, jisase jJAnI puruSoMke AtmasvabhAvarUpa paramadharmake vicAra karanekI sphUraNA ho, aisA sAmAnyataH lakSa rkhnaa| yaha sahaja sUcanA hai / zAntiH. 846 vavANIA, vaizAkha vadI 13 zani. 1956 OM. jahA~ bahuta virodhI gRhavAsIjana athavA jahA~ AhAra AdikA janasamUhakA saMkocabhAva rahatA ho, vahA~ cAturmAsa karanA yogya nahIM; nahIM to saba kSetra zreyakArI hI haiN| AtmArthIko vikSepakA hetu kyA ho sakatA hai ! use to saba samAna hI haiN| AtmabhAvase vicarate hue aise Arya puruSoMko dhanya hai / OM zAntiH / 847 vavANIA, vaizAkha vadI 15 soma. 1956 OM. Arya munivaroM ke liye avikSepabhAva saMbhava hai / vinayabhakti yaha mumukSuoMkA dharma hai / anAdise capala aise manako sthira karanA cAhiye / prathama vaha atyaMtarUpase sAmane hotA ho to isameM kucha Azcarya nahIM / krama kramase usa manako mahAtmAoMne sthira kiyA hai-zAnta kiyA haikSaya kiyA hai-yaha sacamuca AzcaryakAraka hai / (2) * kSAyopazamika asaMkhya, kSAyaka eka ananya--adhyAtmagItA. manane aura nididhyAsana karanese, isa vAkyase jo paramArtha aMtarAtmavRttimeM pratibhAsita ho, use yathAzakti likhanA yogya hai / zAntiH. OM. yathArtharUpase dekheM to zarIra vedanAkI mUrti hai / samaya samayapara jIva usake dvArA vedanAkA hI anubhava karatA hai| kacit sAtA aura nahIM to prAyaH vaha asAtAkA hI vedana karatA hai / mAnasika asAtAkI mukhyatA honepara bhI vaha sUkSma samyagdRSTiko mAlUma ho jAtI hai| zArIrika asAtAkI mukhyatA sthUla dRSTivAnako bhI mAlUma ho jAtI hai / jo vedanA pUrvameM sudRr3ha baMdhanase jIvane bA~dhI hai, usa vedanAke udaya honepara use indra, candra, nAgendra athavA jinendra bhI rokaneko samartha nahIM / usakA udaya jIvako vedana karanA hI cAhiye / ajJAnadRSTi jIva usakA khedase vedana kareM, to bhI kucha vaha vedanA ghaTatI nahIM, athavA hotI huI rukatI nhiiN| tathA satyadRSTivAna jIva yadi usakA zAMtabhAvase vedana kareM, to vaha vedanA bar3ha nahIM jAtI / hA~, vaha navIna baMdhakA hetu nahIM hotI-usase pUrvakI balavAna nirjarA hotI hai / AtmArthIko yahI kartavya hai| * bAyopazyAmika bhAva asaMkhya hote haiM, parantu zAyikamAva eka aura ananya hI hotA hai| Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 zrImad rAjacandra [patra 848, 849, 850 maiM zarIra nahIM, parantu usase bhinna jJAyaka AtmA hU~, aura nitya zAzvata huuN| yaha vedanA mAtra pUrvakarma hai, parantu yaha merA svarUpa nAza karaneko samartha nhiiN| isaliye mujhe kheda nahIM karanA cAhiye-isa taraha AtmArthIkA anuprekSaNa hotA hai / OM. 848 vavANIA, jyeSTha sudI 11, 1956 Arya tribhuvanake alpa samayameM zAntavRttise dehotsarga karanekI khabara sunii| suzIla mumukSune anya sthAna grahaNa kiyaa| jIvake vividha prakArake mukhya sthAna haiM / devalokameM indra tathA sAmAnya trayastriMzat Adi sthAna haiM / manuSyalokameM cakravattI, vAsudeva, baladeva, tathA mAMDalika Adi sthAna haiM / tiryaMcoMmeM bhI kahIM iSTa bhogabhUmi Adi sthAna haiN| una saba sthAnoMko jIva chor3egA, isameM ssandeha nhiiN| ye jAti, gotI aura baMdhu Adi ina sabake azAzvata anitya vAsa haiM / zAntiH. 849 vavANIA, jyeSTha sudI 13 soma. 1956 OM. muniyoMko cAturmAsasaMbaMdhI vikalpa kahA~se ho sakatA hai ! nimrantha kSetrako kisa sirese bA~dhai ! sirekA to koI saMbaMdha hI nhiiN| nimrantha mahAtmAoMkA darzana aura samAgama muktikI samyak pratIti karAte haiM / tathArUpa mahAtmAoMke eka Arya vacanakA samyak prakArase avadhAraNa honese yAvat kAla mokSa hotI hai, aisA zrImAn tIrthakarane kahA hai, vaha yathArtha hai| isa jIvameM tathArUpa yogyatAkI AvazyakatA hai| shaantiH| (2) OM. patra aura samayasArakI prati milI / kundakundAcAryakRta samayasAra grantha judA hai| isa pranthakA kartA judA hai, aura granthakA viSaya bhI judA hai| anya uttama hai / Arya tribhuvanakI dehotsarga karanekI khabara tumheM milI, usase kheda huA vaha yathArtha hai| aise kAlameM Arya tribhuvana jaise mumukSu virale hI haiN| dina pratidina zAMtAvasthAse usakI AtmA svarUpa-lakSita hotI jAtI thI / karmatattvakA sUkSmatAse vicAra kara, nididhyAsana kara, AtmAko tadanuyAyI pariNatikA jisase nirodha ho-yaha usakA mukhya lakSa thaa| usakI vizeSa Ayu hotI to vaha mumukSu cAritramohako kSINa karaneke liye avazya pravRtti krtaa| zAMtiH zAMtiH zAMtiH. 850 vavANIA, jyeSTha vadI 9 guru. 1956 vyasana bar3hAnese bar3hatA hai, aura niyamameM rakhanese niyamameM rahatA hai| vyasanase kAyAko bahuta nukasAna hotA hai, tathA mana paravaza ho jAtA hai| isase isa loka aura paralokakA kalyANa cUka jAtA hai| Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 851,852,853,854] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa / 767 samayake anusAra manuSyakI prakRti na ho to manuSyakA vajana nahIM pdd'taa| tathA vajanarahita manuSya isa jagatmeM kisI kAmakA nhiiN| apaneko milI huI manuSyadeha bhagavAnkI bhakti aura acche kAmameM vyatIta karanI cAhiye / 851 vavANIA, jyeSTha vadI 10, 1956 OM. patra milA / zarIra-prakRti svasthAsvastha rahatI hai, vikSepa karanA yogya nhiiN| he Arya ! aMtarmukha honekA abhyAsa karo / zAMtiH / 852 vavANIA, jyeSTha vadI 15 budha. 1956 OM parama puruSako abhimata abhyaMtara aura bAhya donoM saMyamako ullAsita bhaktise namaskAra ho ! mokSamAlAke saMbaMdhameM jaise tumheM sukha ho vaisA kro| manuSyatA, AryatA, jJAnIke vacanoMkA zravaNa, usake prati AstikyabhAva, saMyama, usake prati vIryapravRtti, pratikUla yogoMmeM bhI sthiti honA, aMtaparyaMta sampUrNa mArgarUpa samudrakA pAra ho jAnA--ye uttarottara durlabha aura atyaMta kaThina haiM; isameM sandeha nahIM / zarIra-prakRti kacit ThIka dekhanemeM AtI hai, aura kacit usase viparIta bhI dekhane meM AtI hai / isa samaya kucha asAtAkI mukhyatA dekhanemeM AtI hai| OM zAntiH. OM. cakravatIkI samasta saMpattikI apekSA bhI jisakA eka samayamAtra bhI vizeSa mUlyavAna hai, aisI isa manuSyadehakA, aura paramArthako anukUla yoga prApta honepara yadi janma maraNase rahita paramapadakA dhyAna na rahA, to isa manuSyajanmako adhiSThita isa AtmAko anaMtabAra dhikkAra ho / jinhoMne pramAdakA jaya kiyA, unhoMne paramapadakA jaya kiyA / zAMtiH. zarIra-prakRtikI anukUla-pratikUlatAke AdhIna upayoga karanA ucita nahIM / zAntiH. jisase manaciMtA prApta ho, usa maNiko ciMtAmaNi kahA hai / yaha yahI manuSya deha hai ki jisa dehameM-yogameM-AtyaMtika sarva duHkhake kSaya karanekA ciMtana kiyA ho to pAra par3atI hai| jisakA acintya mAhAtmya hai, aisA satsaMgarUpI kalpavRkSa prApta honepara bhI jIva daridra banA rahe, to isa jagatmeM yaha gyArahavA~ Azcarya hai| 854 vavANIA, ASAda sudI 1 guru. 1956 (1) . OM. do samaya upadeza aura eka samaya AhAra-grahaNa, tathA nidrAke samayako chor3akara bAkIkA Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 zrImad rAjacandra [patra 855 avakAza mukhyatayA Atma-vicArameM, padmanandi Adi zAstroMke avalokanameM, aura AtmadhyAnameM vyatIta karanA ucita hai / koI bAI yA bhAI kabhI kucha prazna Adi kareM to unakA ucita samAdhAna karanA cAhiye, jisase unakI AtmA zAMta ho / azuddha kriyAke niSedhaka vacana upadezarUpase na kahate hue, jisa taraha zuddha kriyAmeM logoMkI ruci bar3he, usa taraha kriyA karAte rahanA cAhiye / / udAharaNake liye, jaise koI manuSya apanI rUr3hIke anusAra sAmAyika vrata karatA hai, to usakA niSedha na karate hue, jisase usakA vaha samaya upadezake zravaNameM, satzAstrake adhyayanameM athavA kAyotsargameM vyatIta ho, usa taraha use upadeza karanA cAhiye / kiMcitmAtra AbhAsarUpase bhI sAmAyika vrata AdikA niSedha hRdayameM bhI na Ave, use aisI gaMbhIratAse zuddha kriyAkI preraNA karanI cAhiye / spaSTa preraNA karate hue bhI kriyAse rahita hokara jIva unmatta ho jAtA hai; athavA ' tumhArI yaha kriyA barAbara nahIM'- itanA kahanese bhI, tumheM doSa dekara vaha usa kriyAko chor3a detA hai-aisA pramatta jIvoMkA svabhAva hai; aura logoMkI dRSTimeM aisA AtA hai ki tumane hI kriyAkA niSedha kiyA hai / isaliye matabhedase dUra rahakara, madhyasthavat rahakara, apanI AtmAkA hita karate hue, jyoM jyoM dUsarekI AtmAkA hita ho, tyoM tyoM pravRtti karanI cAhiye aura jJAnIke mArgakA, jJAna-kriyAkA samanvaya sthApita karanA cAhiye, yahI nirjarAkA sundara mArga hai| svAtmahitameM jisase pramAda na ho, aura dUsareko avikSepabhAvase AstikyavRtti ba~dhe, vaisA usakA zravaNa ho, kriyAkI vRddhi ho, tathA kalpita bhedoMkI vRddhi na ho, aura apanI aura parakI AtmAko zAMti ho, isa. taraha pravRtti karAne meM ullAsita vRtti rakhanA / satzAstrake prati jisase ruci bar3he vaisA karanA / OM zAntiH. (2) 1. x te mATe ubhA kara joDI, jinavara AgaLa kahiye re / samayacaraNa sevA zuddha dejo, jema AnaMdaghana lahiye re|| . 2. mumukSu bhAIyoMko, jisa taraha loka-viruddha na ho, usa taraha tIrthake liye gamana karanemeM AjJAkA atikrama nahIM / OM. zAMtiH. 855 morabI, ASADha vadI 9 zukra. 1956 1. samyak prakArase vedanA sahana karanerUpa paramapuruSoMne paramadharma kahA hai| 2. tIkSNa vedanAkA anubhava karate hue svarUpa-bhraMzavRtti na ho, yahI zuddha cAritrakA mArga hai| 3. upazama hI jisa jJAnakA mUla hai, usa jJAnameM tIkSNa vedanA parama nirjarA bhAsane yogya hai / OM zAntiH. (2) OM. ASAda pUrNimAtaka cAturmAsasaMbaMdhI jo kiMcit bhI aparAdha huA ho, usakI namratAse kSamA mA~gatA huuN| * arthake liye dekho. aMka 685. - Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 856, 857, 858] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa pabhanandi, gommaTasAra, AtmAnuzAsana, samayasAramUla ityAdi paramazAMta zrutakA adhyayana hotA hogA / AtmAke zuddha svarUpakA smaraNa karate haiM / OM zAntiH. 856 morabI, ASAr3ha sudI 1956 1 prazamarasanimamaM dRSTiyugmaM prasana, vadanakamalamaMkaH kaaminiisNgshuunyH| karayugamapi yatte zastrasaMbaMdhavaMdhyaM, tadasi jagati devo vItarAgastvameva // -tere do netra prazamarasameM DUbe hue haiM-paramazAMta rasakA anubhava kara rahe haiM / terA mukhakamala prasanna hai-usameM prasannatA vyApa rahI hai| terI godI strIke saMgase rahita hai| tere donoM hAtha zastrase rahita haiM, arthAt tere hAthoMmeM zastra nahIM hai-isa taraha he deva ! jagatmeM tU hI vItarAga hai| . deva kauna ! vItarAga / darzanayogya mudrA kaunasI ! jo vItarAgatA sUcana kare / / 2. svAmIkArtikeyAnuprekSA vairAgyakA uttama prantha hai| dravyako-vastuko-yathAvat lakSameM rakhakara, isameM vairAgyakA nirUpaNa kiyA hai / gatavarSa madrAsakI ora jAnA huA thA / kArtikasvAmI isa bhUmimeM bahuta vicare haiM / isa orake nagna, bhavya, U~ce aura aDola vRttise khar3e hue pahAr3a dekhakara, svAmI kArtikeya AdikI aDola vairAgyamaya digambaravRtti yAda AtI thI / namaskAra ho una svAmI kArtikeya Adiko! 857 morabI, zrAvaNa vadI 1 maMgala. 1956 OM. saMskRtake abhyAsake yogake saMbaMdhameM likhA, parantu jabataka AtmA suddha pratijJAse pravRtti na kare tabataka AjJA karanI bhayaMkara hai| jina niyamoMmeM aticAra Adi lage hoM, unakA kRpAlu zrImuniyoMse yathAvidhi prAyazcitta lekara Atmazuddhi karanA ucita hai| nahIM to vaha bhayaMkara tIvra baMdhakA hetu haiN| niyamameM svecchAcArase pravartana karanekI apekSA maranA zreyaskara hai-aisI mahAn puruSoMkI AjJAkA koI bhI vicAra nahIM rakhA ! to phira aisA pramAda AtmAko bhayaMkara kyoM na ho ! 858 morabI, zrAvaNa vadI 5 budha. 1956 OM. kadAcit yadi nivRtti-mukhya sthalakI sthitike udayakA aMtarAya prApta ho, to he Arya ! tuma zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada sudI 15 taka sadA savinaya parama nivRttiko isa taraha sevana karanA ki jisase samAgamavAsI mumukSuoMko tuma vizeSa upakAraka hoo; aura ve saba nivRttibhUta saniyamoMkA sevana karate hue satzAstra adhyayana AdimeM ekAgra hoM, yathAzakti vrata niyama guNake grahaNa karanevAle hoN| zarIra-prakRtimeM sabala AsAtanAke udayase yadi nivRtti-mukhya sthalakA aMtarAya mAlUma hogA, to yahA~se prAyaH tumhAre adhyayana manana Adike liye yogazAstra pustaka bhejeMge, jisake cAra prakAza dUsare mumAna bhAIyoMko bhI zravaNa karAnese parama lAbha honA saMbhava hai| Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ patra 859, 86 0. he Arya ! alpaAyuvAle duHSamakAlameM pramAda karanA yogya nahIM; tathApi ArAdhaka jIvoMko tadvat sudRr3ha upayoga rahatA hai / 770 AtmabalAdhInatA se patra likhA hai / OM zAntiH. 859 morabI, zrAvaNa vadI 8, 1956 ( 1 ) SaDdarzanasamuccaya, yogadRSTisamuccayakA bhASAMtara gujarAtI meM karanA yogya hai, so karanA / SaDdarzanasamuccayakA bhASAMtara huA hai, parantu use sudhArakara phirase karanA ucita hai / dhIre dhIre hogA; karanA / AnaMdaghana caubIsIkA artha bhI vivecana ke sAtha likhanA | ( 2 ) namo durvArarAgAdivairivAranivAriNe / arhate yoginAthAya mahAvIrAya tAyine // zrIhemacandrAcArya yogazAstrakI racanA karate hue maMgalAcaraNameM vItarAga sarvajJa arihaMta yoginAtha mahAvIrako stutirUpase namaskAra karate haiM / jo roke ruka nahIM sakate, jinakA rokanA bahuta bahuta muzkila hai, aise rAgadveSa ajJAnarUpI zatruke samUhako jisane rokA - jItA - jo vItarAga sarvajJa huA; vItarAga sarvajJa hokara jo arhat pUjanIya huA; aura vItarAga arhata hokara, jinakA mokSake liye pravartana hai aise bhinna bhinna yogiyoMkA jo nAtha huA-- netA huA; aura isa taraha nAtha hokara jo jagatkA nAtha - tAta - trAtA huA, aise mahAvIrako namaskAra ho / yahA~ sadeva ke apAyApagamAtizaya, jJAnAtizaya, vacanAtizaya aura pUjAtizayakA sUcana kiyA hai / isa maMgalastutimeM samagra yogazAstrakA sAra samAviSTa kara diyA hai; saddevakA nirUpaNa kiyA hai; samagra vastusvarUpa-tattvajJAnakA - samAveza kara diyA hai| koI khoja karanevAlA cAhiye / ( 3 ) laukika melemeM vRttiko caMcala karanevAle prasaMga vizeSa hote haiN| saccA melA to satsaMgakA hai| aise melemeM vRttikI caMcalatA kama hotI hai-- dUra hotI hai / isaliye jJAniyoMne satsaMga ke 1 melekA bakhAna kiyA hai--upadeza kiyA hai / * morabI, zrAvaNa vadI 9, 1956 860 OM jinAya namaH 1. ( 1 ) paramanivRttikA nirantara sevana karanA cAhiye, yahI jJAnIkI pradhAna AjJA hai / (2) tathArUpa yoga meM asamarthatA ho, to nivRttikA sadA sevana karanA cAhiye, athavA ( 3 ) svAtmavIryako chipAye binA, jitanA bane utanA nivRtti sevana karane yogya avasara prApta kara, AtmAko apramatta karanA cAhiye yahI AjJA hai / aSTamI caturdazI Adi parvatithiyoM meM aise Azaya se suniyamita varttanase pravRtti karanekI AjJA kI gaI hai| 2. jisa sthalameM dharmakI sukhar3hatA ho, vahA~ zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada pUrNimAtaka sthiti karanA Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patra 861, 862] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 771 yogya hai / jJAnIke mArgakI pratItimeM jisase niHsaMzayabhAva prApta ho, aura uttama guNavata, niyama zIla aura deva guru dharmakI bhaktimeM vIrya parama ullAsita hokara vartana kare, aisI sudRr3hatA karanI yogya hai, aura vahI parama maMgalakArI hai| 3. jahA~ sthiti karo vahA~ apanA aisA vartana rakhanA ki jisase samAgamavAsiyoMko jJAnIke mArgakI pratIti sudRr3ha ho, aura ve apramattabhAvase suzIlakI vRddhi kareM / OM zAntiH. 861 morabI, zrAvaNa vadI 10, 1956 OM. Aja yogazAstra pranthako DAkase bhejA diyA hai| mumukSuoMke adhyayana aura zravaNa mananake liye zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada sudI 15 taka suvrata, niyama aura aura nivRtti-parAyaNatAke hetuse isa granthakA upayoga karanA cAhiye / / . pramattabhAvase isa jIvakA burA karanemeM koI nyUnatA nahIM rakkhI, tathApi isa jIvako nijahitakA upayoga nahIM, yahI khedakAraka hai| __ he Arya | hAlameM usa apramattabhAvako ullAsita vIryase maMda karake suzIlasahita sazrutakA adhyayana kara nivRttise AtmabhAvakA poSaNa karanA / 862 morabI, zrAvaNa vadI 10, 1956 zrIpayUSaNa-ArAdhana 1. ekAMta yogasthalameM. prabhAtameM-(1) deva gurukI utkaSTa bhaktivRttise aMtarAtmAke dhyAnapUrvaka do ghar3Ise cAra ghar3Itaka upazAMta vrata. . (2) zruta-paanandi Adi adhyayana, zravaNa. madhyAhameM-(1) cAra ghar3I upazAMta vrata. (2) zruta-karmagranthakA adhyayana, zravaNa; sudiSTa[dRSTi]taraMgiNI AdikA thoDA adhyayana. sAMyakAlameM-(1) kSamApanAkA pATha. (2) do ghar3I upazAMta vrata. .. (3) karmaviSayaka jJAnacarcA. 2. saba prakArake rAtribhojanakA sarvathA tyAga / ho sake to bhAdrapada pUrNimAtaka eka samaya AhAra lenA. paMcamIke dina ghI, dUdha, tela, dahIkA bhI tyAga / upazAMtavratameM vizeSa kAla bitAnA ho sake to upavAsa krnaa| hariyAlI sarvathA tyAga ( AThoM dina ) / brahmacarya-AThoM dina pAlanA / bane to bhAdrapada pUnamataka / zamam. . Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 zrImad rAjacandra 863 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna 4 vyAkhyAnasAra aura praznasamAdhAna . (1) morabI, ASAr3ha sudI 4 ravi. 1956 1. jJAna vairAgyake sAtha, aura vairAgya jJAnake sAtha hotA hai-akelA nahIM hotaa| 2. vairAgya zRMgArake sAtha nahIM hotA, aura zrRMgAra vairAgyake sAtha nahIM hotA / 3. vItarAga-vacanake asarase jise indriya-sukha nirasa na lagA, use jJAnIke vacana kAnameM hI par3e nahIM, aisA samajhanA cAhiye / / 4. jJAnIke vacana viSayake virecana karAnevAle haiM / 5. chamastha arthAt AvaraNayukta / 6. zailezIkaraNa (zaila parvata+Iza-mahAn )-parvatoMmeM mahAn meruke samAna acala-aDaga / 7. akaMpa guNavAlA-mana vacana kAyAke yogakI sthiratAvAlA. 8. mokSameM AtmAke anubhavakA yadi nAza hotA ho, to phira mokSa kisa kAmakA ! 9. AtmAkA UrdhvasvabhAva hai, tadanusAra AtmA prathama U~cI jAtI hai; aura kadAcita vaha siddhazilAtaka bhaTaka AtI hai, parantu karmarUpI bojhA honese vaha phira nIce A jAtI hai, jaise DUbA huA manuSya uchAlA lenese ekabAra Upara AtA hai, parantu phira nIce hI calA jAtA hai| (2) ASAr3ha sudI 5 soma. 1956 1. jaina AtmAkA svarUpa hai / usa svarUpake (dharmake) pravartaka bhI manuSya hI the / udAharaNake liye vartamAna avasarpiNIkAlameM RSabha Adi dharmake pravartaka the / isase kucha unheM anAdi AtmadharmakA vicAra na thA yaha bAta na thii| 2. lagabhaga do haz2Ara varSase adhika hue jainayati zikharasUri AcAryane vaizyoMko kSatriyoMke sAtha milA diyaa| 3. utkarSa, apakarSa, aura saMkramaNa ye sattAmeM rahanevAlI karmaprakRtike hI ho sakate haiM-udayameM AI huI prakRtike nahIM ho skte| 4. AyukarmakA jisa prakArase baMdha hotA hai, usa prakArase dehasthiti pUrNa hotI hai / 5. osavAla 'orapAka' jAtike rAjapUta haiN| 6. aMdheremeM na dekhanA, yaha ekAMta darzanAvaraNIya karma nahIM kahA jAtA, parantu maMda darzanAvaraNIya kahA jAtA hai / tamasakA nimitta aura tejaskA abhAva usIko lekara hotA hai| 7. darzanake rukanepara jJAna ruka jAtA hai| 8.jJeyako jAnaneke liye jJAnako bar3hAnA cAhiye / jaisA vajana vaise hI bATa / x saMvat 1956 meM jisa samaya zrImad rAjacandra moravImeM the, usa samaya unhoMne jo vyAkhyAna diye the, una vyAkhyAnoMkA sAra eka zrotAne apanI smRtike anusAra likha liyA thaa| usIkA yaha saMkSita sAra yahA~ diyA gayA hai| -anuvAdaka. Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha - 33vA~ varSa 773 9. jaise paramANukI zakti paryAya prApta karanese bar3hatI jAtI hai, usI taraha caitanyadravyakI zakti vizuddhatA prApta karanese bar3hatI jAtI hai| kA~ca, cazmA, durabIna Adi pahile (paramANu) ke anusAra haiM; aura avadhi, manaH paryava, kevalajJAna, labdhi, Rddhi vagairaha dUsare ( caitanyadravya ) ke anusAra haiM / ( 3 ) ASAr3ha sudI 6 bhauma. 1956 1. kSayopazamasamyaktvako vedakasamyaktva bhI kahA jAtA hai / parantu kSayopazamameMse kSAyika honekI saMdhi ke samayakA jo samyaktva hai, vahI vAstavika rItise vedakasamyaktva hai / 2. pA~ca sthAvara ekendriya bAdara aura sUkSma donoM haiM / vanaspatike sivAya bAkIke cArameM asaMkhyAta sUkSma kahe jAte haiM / nigoda sUkSma anaMta haiM; aura vanaspatike bhI sUkSma anaMta haiM; vahA~ nigoda meM sUkSma vanaspati ghaTatI hai / 3. zrItIrthakara gyArahaveM guNasthAnakA sparza nahIM karate, isI taraha ve pahile, dUsare tathA tIsarekA bhI sparza nahIM karate / 4. vardhamAna, hIyamAna aura sthita aisI jo tIna pariNAmoMkI dhArA hai, usameM hIyamAna pariNAmakI samyaktvasaMbaMdhI ( darzanasaMbaMdhI ) dhArA zrItIrthaMkaradevako nahIM hotI; aura cAritrasaMbaMdhI dhArAkI bhajanA hotI hai / 5. jahA~ kSAyikacAritra hai vahA~ mohanIyakA abhAva hai; aura jahA~ mohanIyakA abhAva hai, vahA~ pahilA, dUsarA, tIsarA aura gyArahavA~ ina cAra guNasthAnoMkI sparzanAkA abhAva hai / 6. udaya do prakArakA hai : - eka pradezodaya aura dUsarA vipAkodaya / vipAkodaya bAhya ( dikhatI huI ) rIti se vedana kiyA jAtA hai, aura pradezodaya bhItara se vedana kiyA jAtA hai / 7. AyukarmakA baMdha prakRtike binA nahIM hotA, parantu vedanIyakA hotA hai / 8. AyuprakRti eka hI bhavameM vedana kI jAtI hai| dUsarI prakRtiyA~ usa bhavameM aura dUsare bhavameM bhI vedana kI jAtI haiM / 9. jIva jisa bhavakI AyuprakRtikA bhoga karatA hai, vaha samasta bhavakI eka hI baMdhaprakRti hai / usa baMdhaprakRtikA udaya, jahA~se AyukA AraMbha huA vahIMse ginA jAtA hai / isa kAraNa usa bhavakI AyuprakRti udayameM hai; usameM saMkramaNa, utkarSa, apakarSa Adi nahIM ho sakate / 10. AyukarmakI prakRti dUsare bhavameM nahIM bhogI jAtI / 11. gati, jAti, sthiti, saMbaMdha, avagAha ( zarIrapramANa) aura rasako, amuka jIvameM amuka pramANameM bhoganekA AdhAra Ayukarmake hI Upara hai| udAharaNake liye, kisI manuSyakI sauvarSa kI AyukarmaprakRtikA udaya ho; aura usameMse yadi vaha assIveM varSameM adhUrI AyumeM mara jAya, to phira bAkIke bIsa kahA~ aura kisa tarahase bhoge jAyege ? kyoMki dUsare bhavameM to gati, jAti, sthiti, saMbaMdha Adi saba naye sire se hI hote haiM - ikyAsIveM varSase nahIM hote| isa kAraNa Ayuudaya prakRti bIcameMse nahIM TUTa sakatI / jisa jisa prakArase baMdha par3A ho, usa usa prakArase vaha udayameM AtA hai; isase kisIko kadAcit AyukA truTita honA mAlUma ho sakatA hai, parantu aisA bana nahIM sakatA / Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Uy zrImad rAjabandra . [864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 12. saMkramaNa apakarSa utkarSa Adi karaNakA niyama, jabataka AyukarmavargaNA sattAmeM ho, tabataka lAgU ho sakatA hai| parantu udayakA prAraMbha honeke bAda vaha lAgU nahIM par3a sakatA / 13. Ayukarma pRthvIke samAna hai| aura dUsare pharma vRkSake samAna haiM ( yadi pRthvI ho to vRkSa hotA hai)| 14. Ayu do prakArakI hai:-sopakrama aura nirupakrama / isameMse jisa prakArakI Ayu bA~dhI ho, usI tarahakI Ayu bhogI jAtI hai| 15. upazamasamyaktva kSayopazama hokara kSAyika hotA hai / kyoMki upazama sattAmeM hai isaliye yaha udaya Akara kSaya hotA hai| . 16. cakSu do prakArakI hotI hai:-jJAnacakSu aura carmacakSu / jaise carmacakSuse eka vastu jisa svarUpase dikhAI detI hai, vaha vastu durabIna sUkSma-darzaka Adi yaMtroMse bhinna svarUpase hI dikhAI detI hai| vaise hI carmacakSuse vaha jisa svarUpase dikhAI detI hai, vaha jJAnacakSuse kisI bhinnarUpase hI dikhAI detI hai aura usI taraha kahI jAtI hai| phira bhI use apanI hoziyArIse-ahaMbhAvase-na mAnanA, yaha yogya nhiiN| (4) ASAda sudI 7, budha. 1956 1. zrImAn kundakunda AcAryane aSTapAhur3a (aSTaprAbhUta) kI racanA kI hai| prAbhRtoMke bhedaHdarzanaprAbhRta, jJAnaprAmRta, cAritraprAmRta ityAdi / darzanaprAbhUtameM jinabhAvakA svarUpa batAyA hai| zAstrakartA kahate haiM ki anya bhAvoMko hamane, tumane aura devAdhidevoMtakane pUrvameM sevana kiyA hai, aura usase kArya siddha nahIM huA / isaliye jinabhAvake sevana karanekI jarUrata hai / vaha jinabhAva zAMta hai, AtmAkA dharma hai, aura usake sevana karanese hI mukti hotI hai| 2. cAritraprAbhUta . 3. jahA~ dravya aura usakI paryAya nahIM mAne jAte; vahA~ usameM vikalpa honese 'ulajhana ho jAtI hai / paryAyoMko na mAnanekA kAraNa, utane aMzako nahIM pahu~canA hI hai| 1. dranyakI paryAya haiM, yadyapi yaha svIkAra kiyA jAtA hai; parantu vahA~ dravyakA svarUpa samajhane meM vikalpa rahaneke kAraNa ulajhana ho jAtI hai, aura usase hI bhaTakanA hotA hai| 5. siddhapada dravya nahIM hai, parantu AtmAkI eka zuddha paryAya hai / vaha pada pahile jaba manuSya yA devapada thA, usa samaya vahI paryAya thI / isa taraha dravya zAzvata rahakara paryAyAMtara hotA hai| 6. zAntabhAva prApta karanese jJAna bar3hatA hai| 7. Atmasiddhike liye dvAdazAMgIkA jJAna karate hue bahuta samaya calA jAtA hai| jaba ki eka mAtra zAMtabhAvake sevana karanese vaha turata hI prApta ho jAtA hai| 8. paryAyakA svarUpa samajhaneke liye zrItArthakaradevane tripada (utpAda, vyaya aura dhauvya) samajhAye haiN| 9. dravya dhruv-snaatn-hai| 10. paryAya utpAdavyayukta hai| . lekhakase hAra nahIM liyA jA sakA!-anuvAdaka, ... . .. .. . . . . . . See Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 11. chahoM darzana eka jainadarzanameM samAviSTa ho jAte haiM / usameM bhI jaina eka darzana hai| bauddha-kSaNikavAdI-paryAyarUpa sat hai / vedAnta-sanAtana dravyarUpase sat hai / cArvAka-nirIzvaravAdI= jabataka AtmAkI pratIti nahIM huI tabataka use pahicAnanerUpa sat hai / 12. (AtmA) paryAyake do bheda haiM:-jIvaparyAya ( saMsArAvasthAmeM ) aura siddhaparyAya / siddhaparyAya sau TaMcake soneke samAna hai, aura jIvaparyAya khoTasahita soneke samAna hai| 13. vyaMjanaparyAya 14. arthaparyAya 15. viSayakA nAza (vedakA abhAva) kSAyikacAritrase hotA hai| cauthe guNasthAnakameM viSayakI maMdatA.hotI hai, aura navameM guNasthAnakataka vedakA udaya hotA hai / 16. jo guNa apanemeM nahIM haiM, ve guNa apanemeM haiM-jo aisA kahatA athavA manavAtA hai, use mithyAdRSTi samajhanA cAhiye / / 17. jina aura jaina zabdakA arthaH ghaTa ghaTa aMtara jina basai, ghaTa ghaTa aMtara jaina / mati-madirAke pAnasauM, matavArA samujhe na // ( samayasAra) 18. AtmAkA sanAtana dharma zAMta honA-virAma pAnA hai| samasta dvAdazAMgIkA sAra bhI vahI hai| vaha SaDdarzanameM samA jAtA hai, aura vaha SaDdarzana jainadarzanameM samAviSTa hotA hai / 19. vItarAgake vacana viSayakA virecana karAnevAle haiN| 20. jainadharmakA Azaya, digambara tathA zvetAmbara AcAryoMkA Azaya, aura dvAdazAMgIkA Azaya mAtra AtmAkA sanAtana dharma prApta karAnekA hai aura vahI sArarUpa hai| isa bAtameM kisI prakArase jJAniyoMko vikalpa nahIM / vahI tInoM kAlameM jJAniyoMkA kathana hai, thA, aura hogaa| 21. bAhya viSayoMse mukta hokara jyoM jyoM usakA vicAra kiyA jAya, tyoM tyoM AtmA virata hotI jAtI hai--nirmala hotI jAtI hai| 22. bhaMgajAlameM par3anA nahIM cAhiye / mAtra AtmAkI zAMtikA vicAra karanA yogya hai| 23. jJAnI loga yadyapi vaizyoMkI taraha hisAbI hote haiM (vaizyoMkI taraha kasara na khAnevAle hote haiM---arthAt sUkSmarUpase zodhanakara tastroMko svIkAra karanevAle hote haiM ), to bhI Akhira to ve sAdhAraNa logoM jaise hI loga ( kisAna Adi-eka sArabhUta bAtako hI pakar3akara rakhanevAle ) hote haiM / arthAt antameM cAhe kucha bhI ho jAya, parantu ve eka zAMtabhAvako nahIM chor3ate aura samasta dvAdazAMgIkA sAra bhI vahI hai| 24. jJAnI udayako jAnatA hai parantu vaha sAtA asAtAmeM pariNAma nahIM krtaa| 25. indriyoMke bhogase mukti nahIM / jahA~ indriyoMkA bhoga hai vahA~ saMsAra hai; aura jahA~ saMsAra hai vahA~ mukti nhiiN| 26. bArahaveM guNasthAnakataka jJAnIkA pAzraya lenA cAhiye-mAnIkI AjJAse vartana karanA caahiye| Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [ vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 864 27. mahAn AcArya aura jJAniyoMmeM doSa tathA bhUleM nahIM hotIM / apanI samajhameM nahIM, AtA, isaliye hama use bhUla mAna lete haiM / tathA jisase apaneko samajhameM A jAya vaisA apanemeM jJAna nahIM; isaliye vaisA jJAna prApta honepara jo jJAnIkA Azaya bhUlavAlA lagatA hai, vaha samajhameM A jAyagA, aisI bhAvanA rakhanI cAhiye / paraspara AcAyoMke vicAra meM yadi kisI jagaha koI bheda dekhane meM Aye to vaha kSayopazamake kAraNa hI saMbhava hai, parantu vastutaH usameM vikalpa karanA yogya nahIM / 776 / 28. jJAnI loga bahuta catura the / ve viSaya-sukha bhoganA jAnate the / pA~coM indriyA~ unake pUrNa thIM ( pA~coM indriyA~ jisake pUrNa hoM, vahI AcArya - padavIke yogya hotA hai ); phira bhI isa saMsAra aura indriya-sukhake nirmAlya laganese tathA AtmAke sanAtana dharmameM zreya mAlUma honese, ve viSaya-sukhase virakta hokara AtmA sanAtanadharmameM saMlagna hue haiM / 29. anaMtakAlase jIva bhaTakatA hai, phira bhI use mokSa nahIM huI; jaba ki jJAnIne eka aMtarmuhUrtameM hI mukti batAI hai / 30. jIva jJAnIkI AjJAnusAra zAMtabhAvameM vicare to aMtamuhUrtameM mukta ho jAtA hai / parantu usakA puruSArtha nahIM yadi usakA saccA (jaisA gaI haiM / 31. amuka vastuyeM vyavaccheda ho gaI haiM, aisA kahane meM AtA hai; kiyA jAtA, aura isase yaha kahA jAtA hai ki ve vyavaccheda ho cAhiye vaisA ) puruSArtha ho to guNa pragaTa hoM, isameM saMzaya nahIM aMgrejoMne udyama kiyA to kArIgarI tathA rAjya prApta kiyA, aura hindustAnavAloMne udyama na kiyA to ve use prApta na kara sake; isase vidyA ( jJAna ) kA vyavaccheda honA nahIM kahA jA sakatA / / 32. viSaya kSaya nahIM hue, phira bhI jo jIva apanemeM varttamAnameM guNa mAna baiThe haiM, una jIvoM ke samAna bhramaNA na karate hue una viSayoMke kSaya karaneke liye hI lakSa denA cAhiye / ( 5 ) ASAr3ha sudI 8 guru. 1956 1. dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoMmeM mokSa pahile tInase bar3hakara hai / mokSake liye hI bAkIke tInoM haiM / 2. AtmAkA dharma sukharUpa hai, aisA pratIta hotA hai| vaha soneke samAna zuddha hai / 3. karmase sukhaduHkha sahana karate hue bhI parigraha upArjana karane tathA usake rakSaNa karanekA saba prayatna karate haiM / saba sukhako cAhate haiM, parantu ve parataMtra haiM / tathA parataMtratA prazaMsanIya nahIM hai| 4. vaha mArga (mokSa) ratnatrayakI ArAdhanAse saba kamakA kSaya honese prApta hotA hai| 5. jJAnIdvArA nirUpaNa kiye hue tattvoMkA yathArtha bodha honA samyagjJAna hai / 6. jIva, ajIva, Azrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye tattva haiM / ( yahA~ puNyapApako AzravameM ginA hai ) / 7. jIvake do bheda haiM: -- siddha aura saMsArI: ---- siddhaH---- siddhako anaMtajJAna darzana vIrya aura sukha ye svabhAva samAna haiN| phira bhI anaMtara paraMpara honerUpa unake pandraha bheda nimna prakArase kahe haiM: - Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Gbh7 864 vyAkhyAnasAra-prazaMsamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha - 33vA~ varSa ( 1 ) tIrtha, ( 2 ) atIrtha, ( 3 ) tIrthaMkara, (4) atIrthaMkara. ( 5 ) strayaMbuddha, (6) pratyekabuddha, (7) buddhabodhita, (8) strIliMga, (9) puruSaliMga, (10) napuMsakaliMga, ( 11 ) anyaliMga, ( 12 ) jainaliMga, (13) gRhasthaliMga, (14) eka, aura ( 15 ) aneka / saMsArI: - saMsArI jIva eka prakAra, do prakAra ityAdi aneka prakArase kahe haiM / sAmAnyarUpa se upayoga lakSaNase sarva saMsArI jIva eka prakArake haiN| trasa sthAvara, athavA vyavahArarAzi avyavahArarAzi ke bhedase jIva do prakArake haiN| sUkSma nigodameMse nikalakara jisane kabhI saparyAya prApta kI hai vaha vyavahArarAzi hai / tathA anAdikAlase sUkSma nigodameMse nikalakara, jisane kabhI bhI saparyAya prApta nahIM kI, vaha avyavahArarAzi hai / saMyata asaMyata aura saMyatAsaMyata, athavA strI puruSa aura napuMsaka isa taraha jIvake tIna prakAra haiM / cAra gatiyoMkI apekSA cAra bheda haiM / pA~ca indriyoMkI apekSA pA~ca bheda haiM / pRthvI, ap, tejas, vAyu, vanaspati aura trasa isa taraha chaha bheda haiM / kRSNa, nIla, kApota, teja, padma, zukla aura alezI ( yahA~ caudahaveM guNasthAnavAle jIva lene cAhiye, siddha na lene cAhiye, kyoMki yaha saMsArI jIvakI vyAkhyA hai ), isa taraha jIvake sAta bheda haiN| aMDaja, potaja, jarAyuja, svedaja, rasaja, sanmUrcchana, udbhija aura upapAdake bhedase jIvake ATha bheda samajhane cAhiye / pA~ca sthAvara, tIna vikalendriya aura paMcendriya isa taraha jIvake nau prakAra samajhane cAhiye / pA~ca sthAvara, tIna vikalendriya aura saMjJI tathA asaMjJI paMcendriya isa taraha jIvake dasa bheda samajhane cAhiye / sUkSma, bAdara, tIna vikalendriya, aura paMcendriyoMmeM jalacara, thalacara, nabhacara, tathA manuSya, deva aura nArakI isa taraha jIvake gyAraha bheda samajhane cAhiye / chahakAyake paryApta aura aparyApta isa taraha jIvake bAraha bheda samajhane cAhiye / ukta saMvyavahArikake bAraha bheda, tathA eka asaMvyavahArika ( sUkSma nigodakA ) milAkara teraha bheda hote haiM / caudaha guNasthAnoMke bhedase; athavA sUkSma bAdara, tIna vikalendriya tathA saMjJI asaMjJI ina sAtoMke paryApta aura aparyAptake bhedase jIvake caudaha bheda hote haiN| isa taraha buddhimAna puruSoMne siddhAMtakA anusaraNa kara jIvake aneka bheda ( vidyamAna bhAvoMke bheda ) kahe haiM / ( 6 ) ASAr3ha sudI 9 zukra. 1956 1. jAtismaraNa jJAnake viSayameM jo zaMkA rahatI hai, usakA samAdhAna nimna prakArase hogA:jaise bAlyAvasthAmeM jo kucha dekhA ho athavA anubhava kiyA ho, usakA bahutasoMko vRddhAvasthAmeM smaraNa hotA hai aura bahutasoMko nahIM hotA; usI taraha bahutasoMko pUrvabhavakA bhAna rahatA hai aura bahutoM ko nahIM rhtaa| usake na rahanekA kAraNa yaha hai ki pUrvadehako chor3ate hue jIva bAhya padArthoMmeM saMlagna ho kara maraNa karatA hai, aura naI deha pAkara vaha usImeM Asakta rahatA hai / isase ulTI rIti se calanevAleko ( jisane avakAza rakkhA ho use ) pUrvabhava anubhavameM AtA hai / 2. jAtismaraNa jJAna matijJAnakA bheda hai / pUrvaparyAyako chor3ate hue vedanAke kAraNa, naI deha dhAraNa karate hue garbhAvAsake kAraNa, bAlAvasthAmeM mUDhatAke kAraNa, aura varttamAna dehameM lInatA ke kAraNa, pUrvaparyAyakI smRti karanekA avakAza hI nahIM milatA / tathApi jisa taraha garbhAvAsa aura bAlyAvasthA smRtimeM nahIM rahate, isa kAraNa ve hote hI nahIM, yaha nahIM kahA jA sakatA; usI taraha uparyukta kAraNoMko sa Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 zrImad rAjacandra [864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna lekara pUrvaparyAya smRtimeM nahIM rahatI, isaliye vaha hotI hI nahIM yaha nahIM kahA jA sakatA / jisa taraha Ama Adi vRkSoMkI kalama kI jAtI hai, to usameM yadi sAnukUlatA hotI hai to hI vaha lagatI hai; usI taraha yadi pUrvaparyAyakI smRti karanekI sAnukUlatA (yogyatA) ho to jAtismaraNa jJAna hotA hai| pUrvasaMjJA kAyama honI cAhiye / asaMjJIkA bhava A jAnese jAtismaraNa jJAna nahIM hotaa| 3. AtmA hai / AtmA nitya hai / usake pramANaH (1) bAlakako dUdha pIte hue kyA 'cuka cuka' zabda karanA koI sikhAtA hai ! vaha to pUrvakA abhyAsa hI hai| ' (2) sarpa aura morakA, hAthI aura siMhakA, cUhe aura billIkA svAbhAvika vaira hai / unheM use koI bhI nahIM sikhAtA / pUrvabhavake vairakI svAbhAvika saMjJA hai-pUrvajJAna hai / 1. niHsaMgatA yaha vanavAsIkA viSaya hai-aisAjJAniyoMne kahA hai, vaha satya hai / jisameM donoM vyavahAra (sAMsArika aura asAMsArika) hote haiM, usase niHsaMgatA nahIM hotii| 5. saMsArake chor3e binA apramatta guNasthAnaka nhiiN| apramatta guNasthAnakakI sthiti antarmuhUrtakI hai / 6. 'hamane samajha liyA hai, hama zAnta haiM'-aisA jo kahate haiM ve ThagAye jAte haiM / 7. saMsArameM rahakara sAtaveM guNasthAnake Upara nahIM car3ha sakate; isase saMsArI jIvako nirAza na honA cAhiye-parantu use dhyAnameM rakhanA cAhiye / 8. pUrvameM smRtimeM AI huI vastuko phira zAMtabhAvase yAda kare to vaha yathAsthita yAda par3atI hai| 9. graMthike do bheda haiM-eka dravya--bAhyapranthi (catuSpada, dvipada, apada ityAdi ); dUsarI bhAva-abhyaMtaragraMthi (ATha karma ityaadi)| samyak prakArase jo donoM graMthiyoMse nivRtta ho, vaha nigraMtha hai| 10. mithyAtva, ajJAna, avirati Adi bhAva jise chor3ane hI nahIM, usake vastrakA tyAga ho, to bhI vaha pAralaukika kalyANa kyA karegA ! 11. sakriya jIvako abaMdhakA anuSThAna ho, aisA kabhI banatA hI nahIM / ( kriyA honepara abaMdha guNasthAnaka nahIM hotA ) / .. 12. rAga Adi doSoMkA kSaya honese unake sahakArI kAraNoMkA kSaya hotA hai; jabataka unakA sampUrNarUpase kSaya nahIM hotA, tabataka mumukSu jIva saMtoSa mAnakara nahIM baitthtaa| 13. rAga Adi doSa aura unake sahakArI kAraNoMke abhAva honepara baMdha nahIM hotA / rAga bhAdike prayogase karma hotA hai| unake abhAvameM saba jagaha karmakA abhAva hI samajhanA caahiye| 11. Ayukarma: (a) apavartana-vizeSa kAlakA ho to vaha karma thor3e hI kAlameM vedana kiyA jA sakatA hai| isakA kAraNa pUrvakA vaisA baMdha hai, isase vaha isa prakArase udayameM AtA hai--bhogA jAtA hai| (A) 'TUTa gayA' zabdakA artha bahutase loga 'do bhAga honA' karate haiM; parantu usakA artha vaisA nahIM hai / jisa taraha 'karjA TUTa gayA' zabdakA artha 'karjA utara gayA-karjA de diyA ' hotA hai, usI taraha 'Ayu TUTa gaI' zabdakA Azaya samajhanA caahiye| Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha - 33vA~ varSa (i) sopakrama - zithila --- jise ekadama bhoga liyA jAya / (I) nirupakrama = nikAcita / deva, naraka, yugala, taresaTha zalAkApuruSa aura carama - zarIrIko hotA hai / 779 ( u ) pradezodaya = pradezako mukhake pAsa le jAkara vedana karanA, vaha pradezodaya hai / pradezodayase jJAnI karmakA kSaya aMtamuhUrta meM kara dete haiM / (U) anapavarttana aura anudIraNA - ina donoMkA artha milatA huA hai / tathApi donoMmeM aMtara yaha hai ki udIraNAmeM AtmAkI zakti hai, aura anapavartanameM karmakI zakti hai / (e) Ayu ghaTatI hai, arthAt thor3e kAlameM bhoga lI jAtI hai| 15. asAtAke udayameM jJAnakI kasauTI hotI hai / 16. pariNAmakI dhArA tharamAmITara ke samAna hai / > ASAr3ha sudI 10 zani 1955 1. (1) asamaMjasatA - anirmala bhAva (aspaSTatA). (2) viSama = jaise taise. (3) Arya = uttama / Arya zabda zrIjinezvarake, mumukSuke, tathA Aryadezake rahanevAloMke liye prayukta hotA hai / (4) nikSepa = prakAra, bheda, vibhAga | 2. bhayatrANa = bhayase pAra karanevAlA; zaraNa denevAlA / 3. hemacandrAcArya dhaMdhukAke moda vaizya the / una mahAtmAne kumArapAla rAjAse apane kuTumbake liye eka kSetrataka bhI na mA~gA thA / tathA svayaM bhI rAja- annakA eka prAsataka bhI na liyA thA-- yaha bAta zrIkumArapAlane una mahAtmAke agnidAhake samaya kahI thii| unake guru devacandrasUri the / (8) ASAr3ha sudI 11 ravi. 1956 1. sarasvatI = jinavANIkI dhArA. 2. ( 1 ) bA~dhanevAlA, (2) bA~dhaneke hetu, (3) baMdhana aura ( 4 ) baMdhana ke phalase samasta saMsArakA prapaMca rahatA hai, aisA zrIjinendrane kahA hai / 3. banArasIdAsa zrI AgarAke dazAzrImAlI vaizya the / ( 9 ) ASAda sudI 12 soma. 1956 1. zrIyazovijayajIne yogadRSTi prantha meM - chaDI 'kAntAdRSTi' meM batAyA hai ki vItarAgasvarUpake binA kahIM bhI sthiratA nahIM ho sakatI; vItarAgasukhake sivAya dUsarA saba sukha niHsatva lagatA haiADambararUpa lagatA hai / pA~cavIM 'sthirAdRSTi' meM batAyA hai ki vItarAgasukha priyakara lagatA hai| AThavIM 'parAdRSTi' meM batAyA hai ki paramAvagAdasamyaktva hotA hai; vahA~ kevalajJAna hotA hai / 2. pAtaMjalayogake karttAko samyaktva prApta nahIM huA thA, parantu haribhadrasUrine unheM mArgAnusArI mAnA hai / 3. haribhadrasUrine una dRSTiyoMkA adhyAtmarUpase saMskRtameM varNana kiyA hai; aura usake Uparase yazovijayajI mahArAjane unheM DhAlarUpase gujarAtImeM likhA hai / Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 1. yogadRSTimeM chahoM bhAvoMkA ( audayika, aupazamika, kSAyopazamika, kSAyika, pAriNAmika aura sAnnipAtika ) samAveza hotA hai / ye chaha bhAva jIvake svatattvabhUta haiN| 5. jabataka yathArtha jJAna na ho tabataka mauna rahanA hI ThIka hai| nahIM to anAcAra doSa lagatA hai / isa viSayameM uttarAdhyayanasUtrameM anAcAranAmaka adhikAra hai| 6. jJAnIke siddhAMtameM phera nahIM ho sakatA / 7. sUtra AtmAkA svadharma prApta karaneke liye banAye gaye haiM; parantu unakA rahasya yathArtha samajhameM nahIM AtA; isase phera mAlUma hotA hai / 8. digambaramatake tIvra vacanoMke kAraNa kucha rahasya samajhameM A sakatA hai / zvetAmbaramatakI zithilatAke kAraNa rasa ThaMDA hotA gyaa| 9. 'zAlmali vRkSa ' yaha zabda narakameM asAtA batAne ke liye prayukta hotA hai / vaha vRkSa khadirake vRkSase milatA julatA hotA hai / bhAvase saMsArI-AtmA usa vRkSarUpa hai| AtmA paramArthase ( adhyavasAya chor3akara ) naMdanavanake samAna hai| 10. jinamudrA do prakArakI hai:-kAyotsarga aura padmAsana / pramAda dUra karaneke liye dUsare aneka Asana kiye gaye haiM, kintu mukhyataH ye do hI Asana haiN| 11. prazamarasanimamaM dRSTiyugmaM prasanaM, vadanakamalamaMkaH kAminIsaMgazUnyaH / karayugamapi yatte zAstrasaMbaMdhavaMdhyaM, tadasi jagati devo vItarAgastvameva // 12. caitanya lakSa karanevAlekI balihArI hai| 13. tIrtha-pAra honekA mArga / 14. arahanAtha prabhukI stuti mahAtmA AnaMdaghanajIne kI hai| zrIAnaMdaghanajIkA dUsarA nAma lAbhAnaMda thA / ve tapagacchameM hue haiN| 15. vartamAnameM logoMko jJAna tathA zAMtike sAtha saMbaMdha nahIM rhaa| matAcAryane mAra DAlA hai| 16. xAzaya AnaMdaghanataNo, ati gaMbhIra udAra / bAlaka bAMha pasAri jima, kahe udadhivistAra // 17. Izvaratva tIna prakArase jAnA jAtA hai:-(1) jar3a jar3arUpase rahatA hai; (2) caitanya-saMsArI jIva-vibhAvarUpase rahate haiM; (3) siddha zuddha caitanyabhAvase rahate haiN| (10) ASAr3ha sudI 13 bhauma. 1956 1 bhagavatIArAdhanA jaisI pustakeM madhyamautkRSTa-bhAvake mahAtmAoMke tathA munirAjoMke yogya haiN| aise granthoMko usase kama padavI ( yogyatA ) vAle sAdhu zrAvakako denese kRtaghnatA hotI hai / unheM usase ulTA nukasAna hI hotA hai / sacce mumukSuoMko hI yaha lAbhakArI hai| 2. mokSamArga agamya tathA sarala hai / agamyaH-mAtra vibhAvadazAke kAraNa matabheda par3a jAnese kisI bhI jagaha mokSamArga aisA nahIM rahA jo samajhameM A sake; aura isa kAraNa vartamAnameM vaha agamya hai| manuSyake mara jAneke pazcAt x AnaMdaghanakA Azaya ati gaMbhIra aura udAra hai, phira bhI jisa taraha bAlaka bA~ha phailAkara samudrakA vistAra kahatA hai, usI taraha yaha vistAra kahA hai| Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 781 864 vyAkhyAnasAra-prazbhasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa ajJAnadvArA nAr3I pakar3akara davA karaneke phalakI barAbara hI matabheda par3anekA phala huA hai, aura usase mokSamArga samajhameM nahIM AtA / sarala:.-matabhedakI mAthApaccIko dUrakara, yadi AtmA aura pudgalakA pRthakkaraNa karake zAMtabhAvase anubhava kiyA jAya, to mokSamArga sarala hai, aura vaha dUra nahIM / 3. aneka zAstra haiM / unheM eka ekako bA~caneke bAda, yadi unakA nirNaya karaneke liye baiThA jAya, to usa hisAbase pUrvaAdikA jJAna aura kevalajJAna kabhI bhI prApta na ho, arthAt usakI kabhI bhI pAra na par3e; parantu usakI saMkalanA hai, aura use zrIguru batAte haiM ki mahAtmA use aMtamuhUrtameM hI prApta kara lete haiN| 4. isa jIvane navapUrvataka jJAna prApta kiyA, to bhI koI siddhi nahIM huI, usakA kAraNa vimukhadazAse pariNamana karanA hI hai / yadi jIva sanmukhadazAse calA hotA to vaha tatkSaNa mukta ho jaataa| 5. paramazAMta rasamaya bhagavatIArAdhanA jaise eka bhI zAstrakA yadi acchI taraha pariNamana huA ho to basa hai| 6. isa Are ( kAla ) meM saMghayaNa acche nahIM, Ayu kama hai, aura durbhikSa mahAmArI jaise saMyoga bArambAra Ate haiM, isaliye AyukI koI nizcayapUrvaka sthiti nahIM, isaliye jaise bane vaise AtmahitakI bAta turata hI karanI cAhiye / use sthagita kara denese jIva dhokhA khA baiThatA hai / aise kaThina samayameM to sarvathA hI kaThina mArga (paramazAMta honA) ko grahaNa karanA cAhiye / usase hI upazama, kSayopazama aura kSAyika bhAva hote haiN| 7. kAma Adi kabhI kabhI hI apanese hAra mAnate haiM; nahIM to bahuta bAra to ve apaneko hI thappar3a mAra dete haiM / isaliye jahA~taka ho, jaise bane vaise, tvarAse use chor3aneke liye apramAdI honA cAhiyejisa taraha uldIse huA jAya usa taraha honA cAhiye / zUravIratAse vaisA turata huA jA sakatA hai / 8. vartamAnameM dRSTirAgAnusArI manuSya vizeSarUpase haiN| 9. yadi sacce vaidyakI prApti ho, to dehakA vidharma sahajameM hI auSadhike dvArA vidharmameMse nikalakara svadharma pakar3a letA hai / usI taraha yadi sacce gurukI prApti ho to AtmAkI zAMti bahuta hI sugamatAse aura sahajameM hI ho jAtI hai| 10. kriyA karanemeM tatpara arthAt apramAdI honA caahiye| pramAdase ulTA kAyara na honA caahiye| 11. sAmAyika saMyama / pratikramaNa-AtmAkI kSamApanA-ArAdhanA / pUjA bhakti. 12. jinapUjA, sAmAyika, pratikramaNa Adi kisa anukramase karane cAhiye-yaha kahanese ekake bAda eka prazna uThate haiM, aura unakA kisI taraha pAra par3anevAlA nahIM / jJAnIkI AjJAnusAra, jJAnIdvArA kahe anusAra, cAhe jIva kisI bhI kriyA pravRtti kare to bhI vaha mokSake mArgameM hI hai| 13. hamArI AjJAse calanese yadi pApa lage, to use hama apane sirapara or3ha lete haiM / kAraNa ki jaise rAstemeM kaoNTa par3e hoM to aisA jAnakara ki ve kisIko lageMge, mArgameM jAtA huA koI AdamI unheM vahA~se uThAkara, kisI aisI dUsarI ekAMta jagahameM rakha de ki jahA~ ve kisIko na lage, to kucha vaha rAjyakA gunAha nahIM kahA jAtA; usI taraha mokSakA zAMta mArga batAnese pApa kisa taraha laga sakatA hai ! Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 zrImad rAjacandra [864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 14. jJAnIkI AjJApUrvaka calate hue jJAnI-gurune kriyAkI apekSAse, apanI yogyatAnusAra kisIkI kucha batAyA ho, aura kisIko kucha batAyA ho, to usase mArga aTakatA nahIM hai| 15. yathArtha svarUpake samajhe binA, athavA jo svayaM bolatA hai, vaha paramArthase yathArtha hai athavA nahIM, ' isake jAne binA-samajhe binA-jo vaktA hotA hai, vaha anaMta saMsAra bar3hAtA haiisaliye jahA~taka yaha samajhanekI zakti na ho vahA~taka mauna rahanA hI uttama hai| 16. vaktA hokara eka bhI jIvako yathArtha mArga prApta karAnese tIrthakaragotra ba~dhatA hai, aura usase ulaTA karanese mahAmohanIya karma baMdhatA hai| 17. yadyapi hama isI samaya tuma sabako mArga car3hA deM, parantu baratanake anusAra hI to vastu rakkhI jAtI hai / nahIM to jisa taraha halake baratanameM bhArI vastu rakha denese baratanakA nAza ho.jAta hai, usI taraha yahA~ bhI vahI bAta hogii| 18. tumheM kisI taraha Darane jaisI bAta nahIM hai / kAraNa ki tumhAre sAtha hamAre jaise haiM / to aba mokSa tumhAre puruSArthake AdhIna hai| yadi tuma puruSArtha karo to mokSa honA dUra nahIM hai / jinhoMne mokSa prApta kiyA, ve saba mahAtmA pahile apane jaise manuSya hI the; aura kevalajJAna pAneke bAda bhI (siddha honeke pahile ) deha to vahI kI vahI rahatI hai to phira aba usa dehameMse una mahAtmAoMne kyA nikAla DAlA, yaha samajhakara hameM bhI use nikAla DAlanA hai / usameM Dara kisakA ? vAdavivAda athavA matabheda kisakA ? mAtra zAMtabhAvase vahI upAsanIya hai| (11) ASAda sudI 14 budha. 1956 1. prathamase Ayudhako bA~dhanA aura upayogameM lAnA sIkhe hoM, to vaha lar3AI ke samaya kAma AtA hai; usI taraha prathamase hI yadi vairAgyadazA prApta kI ho, to vaha avasara Anepara kAma AtI hai-ArAdhanA ho sakatI hai| 2. yazovijayajIne graMtha likhate hue itanA akhaMDa upayoga rakkhA thA ki ve prAyaH kisI jagaha bhI na bhUle the / to bhI chamastha avasthAke kAraNa Der3hasaugAthAke stavanameM 7veM ThANAMgasUtrakI jo zAkhA dI hai, vaha milatI nahIM; vaha zrIbhagavatIjIke pA~caveM zatakako lakSya karake dI huI mAlUma hotI hai / isa jagaha arthakarttAne 'rAsabhavRtti' kA artha pazutulya ginA hai; parantu usakA artha aisA nahIM / rAsabhavRtti arthAt jaise gadheko acchI zikSA dI ho to bhI jAtisvabhAvake kAraNa dhUla dekhakara, usakA loTa jAnekA mana ho jAtA hai| usI taraha vartamAnakAlameM bolate hue bhaviSyakAlameM kahanekI bAta bola dI jAtI hai| 3. bhagavatIArAdhanAmeM lezyA adhikArameM harekakI sthiti vagairaha acchI taraha batAI hai| 4. pariNAma tIna prakArake haiM-hIyamAna, vardhamAna aura samavasthita / prathamake do chaprasthako hote haiM, aura antima samavasthita ( acala akaMpa zailezIkaraNa ) kevalajJAnIko hotA hai| 5. terahaveM guNasthAnakameM lezyA tathA yogakA cala-acalabhAva hai, to phira vahA~ samavasthita pariNAma kisa taraha ho sakatA hai ! usakA AzayaH- sakriya jIvako abaMdha anuSThAna nahIM hotA | Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa terahaveM guNasthAnakameM kevalIko bhI yogake kAraNa sakriyatA hai, aura usase baMdha hai; parantu vaha baMdha abaMdhabaMdha ginA jAtA hai / caudahaveM guNasthAnakameM AtmAke pradeza acala hote haiN| udAharaNake liye, jisa taraha piMjaremeM rakkhA huA siMha jAlIko sparza nahIM karatA, vaha sthira hokara baiThA rahatA hai, aura koI kriyA nahIM karatA, usI taraha yahA~ AtmAke pradeza akriya rahate haiM / jahA~ pradezakI acalatA hai vahA~ akriyatA mAnI jAtI hai| 6. calaI so baMdhe [dho]-yogakA calAyamAna honA baMdha hai / yogakA sthira honA abaMdha hai| 7. jaba abaMdha ho usa samaya jIva mukta huA kahA jAtA hai| 8. utsargamArga arthAt yathAkhyAtacAritra-jo niraticAra hai| utsargameM tIna guptiyA~ garbhita hotI haiM / apavAdameM pA~ca samitiyA~ garmita hotI haiM / utsarga akriya hai / apavAda sakriya hai / utsargamArga uttama hai; aura usase jo utaratA huA hai vaha apavAda hai| caudahavA~ guNasthAna utsarga hai; usase nIceke guNasthAna eka dUsarekI apekSA apavAda haiN| 9. mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya, aura yogase ekake bAda eka anukramase baMdha par3atA hai| 10. mithyAtra arthAt jo yathArtha samajhameM nahIM AtA / mithyAtvase viratibhAva nahIM hotaa| viratike abhAva kaSAyase hotI hai; kaSAyase yogakI caMcalatA hotI hai / yogakI caMcalatA Azrava, aura usase ulTA saMvara hai| 11. darzanameM bhUla honese jJAnameM bhUla hotI hai / jaise rasase jJAnameM bhUla hotI hai, vaise hI AtmAkA vIrya sphurita hotA hai, aura usI pramANameM vaha paramANu grahaNa karatI hai, aura vaisA hI baMdha par3atA hai; aura usI pramANameM vipAka udayameM AtA hai| u~galImeM u~galI DAla denerUpa-aMTIrUpaudaya hai aura unako maror3anerUpa bhUla hai; usa bhUlase duHkha hotA hai, arthAt baMdha ba~dhatA hai / parantu maror3anerUpa bhUla dUra ho jAnese unakI parasparakI aMTI sahajameM vipAka dekara jhar3a jAtI hai, aura nayA baMdha nahIM hotaa| 12. darzanameM bhUla hotI hai, usakA udAharaNaH-jaise lar3akA bApake jJAnameM tathA dUsareke jJAnameM dehakI apekSA eka hI hai, anyathA nahIM; parantu bApa use jo apanA lar3akA karake mAnatA hai vahI bhUla hai / vahI darzanameM bhUla hai, aura usase yadyapi jJAnameM phera nahIM to bhI vaha bhUla karatA hai, aura usase Upara kahe anusAra baMdha par3atA hai| 13. yadi udayameM Aneke pahile rasameM maMdatA kara dI jAya, to Atmapradezase karma khirakara nirjarA ho jAya, athavA maMda rasase udaya Ave / 14. jJAnI loga naI bhUleM nahIM karate; isaliye ve baMdharahita ho sakate haiM / 15. jJAniyoMne mAnA hai ki deha apanI nahIM hai, vaha rahanevAlI bhI nahIM; kabhI na kabhI usakA viyoga to honevAlA hI hai-isa bheda-vijJAnako lekara mAno hamezA nagArA baja rahA ho, isa taraha jJAnIke kAnameM sunAI detA hai, aura ajJAnIke kAna bahare hote haiM isaliye vaha use jAnatA nhiiN| 16. jJAnI dehako nAzamAna samajhakara, usakA viyoga honepara usameM kheda nahIM karatA / parantu jisa taraha kisIkI vastu le lI ho, aura bAdameM vApisa denI par3e, usI taraha dehako vaha ullAsase pocha sauMpa detA hai-arthAt vaha dehameM pariNati nahIM krtaa| Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjavandra 864 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 17. deha aura AtmAkA bheda karanA bhedajJAna hai / vaha jJAnIkA tejAba hai; usa tejAbase deha aura AtmA judI judI ho sakatI hai / usa vijJAnake honeke liye mahAtmAoMne samasta zAstra race haiM / jisa taraha tejAbase sonA aura usakA khoTa alaga alaga ho jAte haiM, usI taraha jJAnIke bhedavijJAnarUpa tejAbase svAbhAvika Atmadravya agurulaghu svabhAvavAlA hokara prayogI dravyase judA hokara svadharmameM A jAtA hai| 18. dUsare udayameM Aye hue karmoMkA AtmA cAhe jisa taraha samAdhAna kara sakatI hai, parantu vedanIya karmameM vaisA nahIM ho sakatA, aura usakA AtmapradezoMse vedana karanA hI cAhiye aura usakA vedana karate hue kaThinAIkA pUrNa anubhava hotA hai| vahA~ yadi bhedajJAna sampUrNa pragaTa na huA ho to AtmA dehAkArase pariNamana karatI hai, arthAt dehako apanA mAnakara vedana karatI hai, aura usake kAraNa AtmAkI zAMti bhaMga ho jAtI hai / aise prasaMgameM jinheM bhedajJAna sampUrNa ho gayA hai aise jJAniyoMko asAtAvedakA vedana karanese nirjarA hotI hai, aura vahA~ jJAnIkI kasauTI hotI hai| isase anya darzanavAle vahA~ usa taraha nahIM Tika sakate, aura jJAnI isa taraha mAnakara Tika sakatA hai| 19. pudgaladravyakI apekSA rakkhI jAya, to bhI vaha kabhI na kabhI to nAza ho jAnevAlA hai hI, aura jo apanA nahIM, vaha apanA honevAlA nahIM, isaliye lAcAra hokara dIna bananA kisa kAmakA ! 20. jogApayaDipadesA-yogase prakRti aura pradeza baMdha hote haiN| 21. sthiti tathA anubhAgabaMdha kaSAyase ba~dhate haiN| 22. ATha tarahase, sAta tarahase, chaha tarahase, aura eka tarahase baMdha bA~dhA jAtA hai / (12) ASAda sudI 15 guru. 1956 1. jJAnadarzanakA phala yathAkhyAtacAritra, usakA phala nirvANa, aura usakA phala avyAbAdha sukha hai| (13) ASAr3ha vadI 1 zukra. 1956 1. devAgamastotra jo mahAtmA samaMtabhadrAcAryane (jisakA zabdArtha hotA hai ki jise kalyANa mAnya hai') banAyA hai, aura usake Upara digambara aura khetAmbara AcAryone TIkA kI hai / ye mahAtmA digambarAcArya the, phira bhI unakA banAyA huA ukta stotra vetAmbara AcAryoMko bhI mAnya hai| isa stotrameM prathama iloka nimna prakArase hai: devAgamanabhAyAnacAmarAdivibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyate nAtastvamasi no mahAn // isa zlokakA bhAvArtha yaha hai ki devAgamana (devatAoMkA Agamana hotA ho), AkAzagamana (AkAzameM gamana hotA ho), cAmarAdi vibhUti (cAmara vagairaha vibhUti hotI ho, samavasaraNa hotA ho ityAdi )-ye saba mAyAviyoMmeM bhI dekhe jAte haiM (ye mAyAse arthAt yuktise bhI ho sakate haiM), isaliye utane mAtrase hI Apa hamAre mahattama nahIM (utane mAtrase tIrthakara athavA jinendradevakA astitva nahIM mAnA jA sakatA / aisI vibhUti AdikA hameM kucha bhI prayojana nhiiN| hamane to usakA tyAga kara diyA hai) ___ isa AcAryane mAno guphAmeMse nikalate hue tIrthakarakA hAtha pakar3akara uparyukta nirapekSamAvase vacana kahe hoM-yaha bhAzaya yahA~ batAyA gayA hai| . . ' Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 853 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna vividha patra mAvi saMgraha-33vA~ varSa 785 2. Atake athavA paramezvarake lakSaNa kaise hone cAhiye, usake saMbaMdhameM tattvArthasUtrakI TokAmeM pahilI gAthA nimnarUpase hai: mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAm / hAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // sArabhUta arthaH- mokSamArgasya netAraM '-mokSamArgako le jAne vAlA yaha kahanese mokSakA astitva, mArga, aura le jAnevAlA ina tIna bAtoMko svIkAra kiyA hai| yadi mokSa hai to usakA mArga bhI honA cAhiye aura yadi mArga hai to usakA draSTA bhI honA cAhie; aura jo draSTA hotA hai vahI mArgameM le jA sakatA hai / mArgameM le jAnekA kArya nirAkAra nahIM kara sakatA--sAkAra hI kara sakatA hai / arthAt mokSamArgakA upadeza, sAkAra hI kara sakatA hai; sAkAra upadeSTA hI-jisane dehasthitise mokSakA anubhava kiyA hai-usakA upadeza kara sakatA hai / ' bhettAraM karmabhUbhRtAm-karmarUpa parvatakA bhedana karanevAlA; arthAt karmarUpI parvatoMke bhedana karanese mokSa ho sakatI hai| arthAt jisane dehasthitise karmarUpI parvatoMko bhedana kiyA hai, vahI sAkAra upadeSTA hai / vaisA kauna hai ! jo vartamAna dehameM jIvanmukta hai vaha / jo karmarUpI parvatoMko tor3akara mukta ho gayA hai, use phirase karmakA astittva nahIM hotaa| isaliye jaisA bahutase mAnate haiM ki mukta honeke bAda jo deha dhAraNa kare vaha jIvanmukta hai, so aisA jIvanmukta hameM nahIM cAhiye / ' jJAtAraM vizvatattvAnAM'-vizvake tatvoMko jAnanevAlA-kahanese yaha batAyA ki Apta kaisA cAhiye ki jo samasta vizvakA jJAtA ho / 'vaMde tadguNalabdhaye '-usake guNoMkI prAptike liye maiM use vaMdana karatA hU~-arthAt jo ina guNoMse yukta ho vahI Apta hai, aura vahI vaMdanIya hai| 3. mokSapada samasta caitanyoMko hI sAmAnyarUpase cAhiye, vaha eka jIvakI apekSAse nahIM hai| arthAta yaha caitanyakA sAmAnya dharma hai / vaha eka jIvako hI ho aura dUsare jIvako na ho, aisA nahIM hotaa| 1. bhagavatIArAdhanAke Upara zvetAmbara AcAryoMne jo TIkA kI hai, vaha bhI usI nAmase kahI jAtI hai| 5. karaNAnuyoga athavA dravyAnuyogameM digambara aura zvetAmbaroMke bIcameM koI antara nahIM, mAtra bAhya vyavahArameM hI antara hai| 6. karaNAnuyogameM gaNitarUpase siddhAnta rakkhe gaye haiN| usameM phera honA saMbhava nhiiN| 7. karmagrantha mukhyarUpase karepAnuyogameM garbhita hotA hai| 8. paramAtmaprakAza digambara AcAryakA banAyA huA hai| usake Upara TIkA hai| 9. nirAkulatA sukha hai| saMkalpa duHkha hai| 10. kAyakleza tapa karate hue bhI mahAmuniko nirAkulatA arthAt svasthatA dekhanemeM AtI hai| matalaba yaha hai ki jise tapa AdikI AvazyakatA hai, aura usase vaha tapa Adi kAyakleza karatA hai, phira bhI vaha svAsthyadazAkA anubhava karatA hai to phira jise kAyakleza karanA bAkI hI nahIM rahA, aise siddhabhagavAnako nirAkulatA kaise saMbhava nahIM ! 11. dehakI apekSA caitanya bilakula spadha hai| jaise dehaguNadharma dekhanemeM AtA hai, vaise hI Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavancha / 863 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna. yadi AtmaguNadharma dekhanemeM Ave, to dehake UparakA rAga hI naSTa ho jAya-AtmavRtti vizuddha hokara dUsare dravyake saMyogase AtmA deharUpase ( vibhAvase ) pariNamana karatI huI mAlUma ho / 12. caitanyakA atyanta sthira honA mukti hai| 13. mithyAtva, avirata, kaSAya aura yogake abhAvase anukramase yoga sthira hotA hai / 14. pUrvake abhyAsake kAraNa jo jhokA A jAtA hai vaha pramAda hai| 15. yogako AkarSaNa karanevAlA na honese vaha svayaM hI sthira ho jAtA hai| 16. rAga aura dveSa yaha AkarSaNa hai| 17. saMkSepameM jJAnIkA yaha kahanA hai ki pudgalase caitanyakA viyoga karAnA hai| arthAt rAgadveSase bhAkarSaNako dUra haTAnA hai| 18. jahA~taka apramatta huA jAya vahA~taka jAgrata hI rahanA caahiye| 19. jinapUjA Adi apavAdamArga hai| 20. mohanIyakarma manase jItA jAtA hai, parantu vedanIyakarma manase nahIM jItA jAtA / tIrthakara Adiko bhI usakA vedana karanA par3atA hai; aura vaha dUsaroMke samAna kaThina bhI lagatA hai / parantu usameM ( AtmadharmameM ) unake upayogakI sthiratA hokara usakI nirjarA hotI hai; aura dUsarekoajJAnIko-baMdha par3atA hai / kSudhA tRSA yaha mohanIya nahIM, kintu vedanIya karma hai| jo pumAna paradhana hare, so aparAdhI ajny|| jo apanau dhana nyauharai, so dhanapati dharmajJa // -zrIbanArasIdAsa. 22. pravacanasAroddhAra pranthake tIsare bhAgameM jinakalpakA varNana kiyA hai| yaha zvetAmbarIya prantha hai| usameM kahA hai ki isa kalpako sAdhanevAleko nimna guNoMvAlA mahAtmA honA cAhiye: 1 saMghayaNa, 2 dhIraja, 3 zruta, 4 vIrya, aura 5 asNgtaa| 23. digambaradRSTimeM yaha dazA sAtaveM guNasthAnavI jIvakI hai / digambaradRSTike anusAra sthavirakalpI aura jinakalpI ye nagna hote haiN| aura zvetAmbaroMke anusAra prathama arthAt sthavira nagna nahIM hote / isa kalpako sAdhanevAlekA zrutajJAna itanA adhika balavAna honA cAhiye ki usakI vRtti zrutajJAnAkAra ho jAnI jAhiye-viSayAkAra vRtti na honI cAhiye / digambara kahate haiM ki nagna dazAvAlekA hI mokSamArga hai, bAkI to saba unmatta mArga haiM--Naggo vimokkhamaggo zeSA ya umaggayA sace / tathA ' nAgo e bAdazAhathI Agho'-arthAt nagna bAdazAhase bhI adhika bar3hakara hai--isa kahAvatake anusAra yaha dazA bAdazAhako bhI pUjya hai| 24. cetanA tIna prakArakI hai:-1 karmaphalacetanA-ekendriya jIva anubhava karate haiM; 2 karmacetanA-vikaledriya tathA paMcendriya anubhava karate haiM; 3 jJAnacetanA-siddhaparyAya anubhava karatI hai| 25. muniyoMkI vRtti alaukika honI cAhiye parantu usake badale hAlameM vaha laukika dekhanemeM bhAtI hai| (14) ASADha vadI 2 zani. 1956 1. paryAlocana-eka vastukA dUsarI taraha vicAra karanA / Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna. ] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 787 2. AtmAkI pratItike liye saMkalanAke prati dRSTAntaH-indriyoMmeM mana adhiSThAtA hai; aura. bAkIkI pA~ca indriyA~ usakI AjJAnusAra calanevAlI haiM; aura unakI saMkalanA karanevAlA bhI eka mana hI hai / yadi mana na hotA to koI bhI kArya na banatA / vAstavameM kisI indriyakA kucha bhI nahIM cltaa| manakA hI samAdhAnakA hotA hai| vaha isa taraha ki koI cIz2a A~khase dekhI, use pAneke lie pairoMse calane lage, vahA~ jAkara use hAthase uThA lI aura use khA lI ityAdi / una saba kriyAoMkA samAdhAna mana hI karatA hai, phira bhI ina sabakA AdhAra AtmAke hI Upara hai| 3. jisa pradezameM vedanA adhika ho, usakA vaha mukhyatayA vedana karatA hai, aura bAkIke pradeza usakA gauNatayA vedana karate haiN| 4. jagatmeM abhavya jIva anaMtagune haiM / usase anaMtagune paramANu eka samayameM eka jIva grahaNa karatA hai| 5. dravya, kSetra, kAla aura bhAvase bAhya aura abhyaMtara pariNamana karate hue paramANu, jisa kSetrameM vedanArUpase udayameM Ate haiM, vahA~ ikaTThe hokara ve vahA~ usa rUpase pariNamana karate haiM, aura vahA~ jisa prakArakA baMdha hotA hai, vaha udayameM AtA hai / paramANu yadi sirameM ikaDe ho jAya, to ve vahA~ sirake dukhAneke AkArase pariNamana karate haiM, aura A~khoM A~khakI vedanAke AkArase pariNamana karate haiN| 6. vahIMkA vahI caitanya strImeM strIrUpase aura puruSoM puruSarUpase pariNamana karatA hai, aura khurAka bhI tathAprakArake AkArase hI pariNama kara puSTi detI hai| 7. paramANuko paramANuke sAtha zarIrameM lar3ate hue kisIne nahIM dekhA, parantu usakA pariNAmavizeSa jAnanemeM AtA hai| jaise jvarakI davA jvarako roka detI hai, isa bAtako hama jAna sakate haiN| parantu bhItara kyA kriyA huI, ise nahIM jAna sakate-isa dRSTAntase karma hotA huA dekhane meM nahIM AtA, parantu usakA vipAka dekhanameM AtA hai| 8. anAgAra=jise vratameM apavAda nahIM / 9. aNagAraghararahita / 10. samiti samyak prakArase jisakI maryAdA hai usa maryAdAsahita, yathAsthitabhAvase pravRtti karanekA jJAniyoMne jo mArga kahA hai, usa mArgake anusAra mApatolasahita pravRtti krnaa| . 11. sattAgata-upazama / 12. zramaNabhagavAn sAdhubhagavAn athavA munibhagavAn / 13 apekSA jruurt-icchaa| 14. sApekSa dUsarA kAraNa-hetukI jarUratakI icchA karanA / 15. sApekSatva athavA apekSAse eka dUsareko lekara / (15) ASADha vadI 3 ravi. 1956. 1. pArthivapAka jo sattAse huA ho| 2. anupapana-jo saMbhava nahIM; siddha na hone yogya / Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ge zrImad rAjacandra ( 16 ) zrAvakakI apekSAse parastrItyAga aura anya aNuvratake saMbaMdha meM 1. jabataka mRSA aura parastrIkA tyAga na kiyA jAya, tabataka saba kriyAyeM niSphala haiM; tabataka AtmAmeM chala kapaTa honese dharma phalIbhUta nahIM hotA / 2. dharma pAkI yaha prathama bhUmikA hai / 3. jabataka mRSAtyAga aura parastrItyAga guNa na hoM, tabataka vaktA tathA zrotA nahIM ho sakate / 4. mRSA dUra ho jAnese bahutasI asatya pravRtti kama hokara, nivRttikA prasaMga AtA hai / usameM sahaja bAtacIta karate hue bhI vicAra karanA par3atA hai 1 5. mRSA bolanese hI lAbha hotA hai, aisA koI niyama nahIM / yadi aisA hotA ho to saca bolanevAloMkI apekSA jagat meM jo asatya bolanevAle bahuta hote haiM, unheM adhika lAbha honA cAhiye; parantu vaisA kucha dekhane meM nahIM AtA / tathA asatya bolanese lAbha ho to karma ekadama radda ho jA~ya aura zAstra bhI khoTe par3a jA~ya / [ 863 vyAkhyAnasAra - prazna samAdhAna. rAtri. 1 6. satyakI hI jaya hai / usameM prathama to muzkila mAlUma hotI hai, parantu pIchese satyakA prabhAva hotA hai, aura usakA dUsare manuSya tathA saMbaMdha meM AnevAleke Upara asara hotA hai / 7. satyase manuSya kI AtmA sphaTikake samAna ho jAtI hai / ( 17 ) ASADha vadI 4 soma. 1956 1. digambara sampradAya kahatA hai ki AtmAmeM kevalajJAna zaktirUpase rahatA hai / 2. zvetAmbara sampradAya kevalajJAnako sattArUpase rahaneko svIkAra karatA hai / 3. zakti zabdakA artha sattAse adhika gauNa hotA hai / 4. zaktirUpase hai arthAt AvaraNase rukA huA nahIM / jyoM jyoM zakti bar3hatI jAtI hai arthAt usake Upara jyoM jyoM prayoga hotA jAtA hai, tyoM tyoM jJAna vizuddha hokara kevalajJAna pragaTa hotA hai / 5. sattAmeM arthAt AvaraNameM hai, aisA kahA jAtA hai / 6. sattAmeM karmaprakRti ho, aura vaha udayameM Ave, yaha zaktirUpa nahIM kahA jAtA / 7. sattAmeM kevalajJAna ho aura AvaraNameM na ho, aisA nahIM hotA / bhagavatI ArAdhanA dekhanA / 8. kAnti, dIpti, zarIrakA jalanA, khurAkakA pacanA, khUnakA phiranA, Uparake pradezoMkA nIce AnA, nIcekA Upara jAnA ( vizeSa kAraNase samuddhAta Adi honA ), raktatA, jvara AnA, ye saba taijasa paramANukI kriyAyeM haiM / tathA sAmAnya rItise AtmAke pradeza jo U~ce nIce huA karate hoM-kaMpAyamAna rahate hoM, yaha bhI taijasa paramANuse hI hotA hai| 9. kArmANa zarIra usI jagaha AtmapradezoMko apane AvaraNake svabhAvase batAtA hai / 10. AtmAke ATha rucaka pradeza apanA sthAna nahIM badalate / sAmAnya rItise sthUlanayase ye ATha pradeza nAbhike kahe jAte haiM-- sUkSmarUpase to vahA~ asaMkhyAtoM pradeza kahe jAte haiM / 11. eka paramANu ekapradezI honepara bhI chaha dizAoMko sparza karatA hai ( cAra dizAyeM tathA eka Urdhva aura eka adho ye saba milakara chaha dizAyeM hotI haiM ) / Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 12. niyAguM arthAt nidAna. 13. ATha karma saba vedanIya haiM, kyoMki una sabakA vedana kiyA jAtA hai; parantu unakA vedana loka-prasiddha na honese, loka-prasiddha vedanIya karmako alaga ginA hai| 14. kArmANa, taijasa, AhAraka, vaikriyaka aura audArika ina pA~ca zarIrake paramANu eka jaise hI arthAt eka samAna haiM; parantu ve AtmAke prayogake anusAra hI pariNamana karate haiM / 15. amuka amuka mAstiSkakI naseM dabAnese krodha, hAsya, unmattatA utpanna hote haiM / zarIrameM mukhya mukhya sthala jIbha, nAka ityAdi pragaTa mAlUma hote haiM, isase unheM hama mAnate haiM, parantu aise sUkSma sthAna pragaTa mAlUma nahIM hote, isaliye hama unheM nahIM mAnate; parantu ve haiM j'ruur| 16. vedanIyakarma nirjarArUpa hai, parantu davA ityAdi usameMse vibhAga kara detI hai / - 17. jJAnIne aisA kahA hai ki AhAra lete hue bhI duHkha hotA ho aura chor3ate hue bhI duHkha hotA ho, to vahA~ saMlekhanA karanI cAhiye / usameM bhI apavAda hotA hai / jJAniyoMne kucha AtmaghAta karanekA upadeza nahIM kiyaa| 18. jJAnIne anaMta auSadhiyA~ anaMta guNoMse saMyukta dekhIM haiM; parantu koI aisI auSadhi dekhanemeM nahIM AI jo mautako dUra kara sake / vaidya aura auSadhi ye kevala nimittarUpa haiN| 19. buddhadevako roga, daridratA, vRddhAvasthA aura mauta ina cAra bAtoMke Uparase vairAgya utpanna huA thaa| (18) ASADha vadI 5 bhauma. 1956 1. cakravatIko upadeza kiyA jAya, to vaha eka ghaDIbharameM rAjyakA tyAga kara de| parantu bhikSukako anaMta tRSNA honese usa prakArakA upadeza use asara nahIM krtaa| 2. yadi eka bAra AtmAmeM aMtavRtti sparza kara jAya, to vaha ardhapudgala-parAvarttanataka rahatI hai, aisA tIrthaMkara Adine kahA hai| aMtarvRtti jJAnase hotI hai| aMtarvRtti honekA AbhAsa svayaM hI (svabhAvase hI) AtmAmeM hotA hai; aura vaisA honekI pratIti bhI svAbhAvika hotI hai| arthAt AtmA tharamAmITarake samAna hai / ara honekI aura utara jAnekI jA~ca tharamAmITara karAtA hai / yadyapi tharamAmITara jvarakI AkRti nahIM batAtA, phira bhI usase usakI jA~ca hotI hai / usI taraha aMtarvRtti honekI AkRti mAlUma nahIM hotI, phira bhI aMtarvRti huI hai aisI AtmAko jA~ca ho jAtI hai| jaise auSadha jvarako kisa taraha utAratI hai, isa bAtako vaha nahIM batAtI, phira bhI auSadhase jvara dUra ho jAtA hai--aisI jA~ca hotI hai| isI taraha aMtarvRtti honekI svayaM hI jA~ca hotI hai / yaha pratIti 'pariNAmapratIti ' hai| 3. vedanIyakarma + 1. nirjarAkA asaMkhyAtagunA uttarottara krama hai| jisane samyakdarzana prApta nahIM kiyA, aise mithyAdRSTi jIvakI apekSA samyakdRSTi anaMtagunI nirjarA karatA hai| + lekhakakA noTa vedanIya karmakI udayamAna prakRtimeM AtmA harSa dhAraNa karatI hai, to kaise bhAvameM AtmAke bhAvita rahanese vaisA hotA hai ? isa viSayameM zrImadne apanI AtmAko lekara vicAra karaneke liye khaa|-anuvaadk. Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [863 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna 5. tIrthakara Adiko gRhasthAzramameM rahanepara bhI gAda athavA avagADha samyaktva hotA hai| 6. gAda athavA avagAr3ha eka hI kahA jAtA hai| 7. kevalIko paramAvagADha samyaktva hotA hai / 8. cauthe guNasthAnameM gAr3ha athavA avagADha samyaktva hotA hai| 9. kSAyikasamyaktva athavA gAr3ha avagAda samyaktva eka samAna haiN| 10. deva, guru, tattva athavA dharma athavA paramArthakI parIkSA karaneke tIna prakAra haiM-kaSa cheda aura tApa / isa taraha tIna prakArakI kasauTI hotI hai| yahA~ sonekI kasauTIkA dRSTAnta lenA cAhiye (dharmabindu granthameM hai)| pahilA aura dUsarA prakAra kisI dUsaremeM bhI mila sakate haiN| parantu tApakI vizuddha kasauTIse jo zuddha ginA jAya, vahI deva guru aura dharma saJcA ginA jAtA hai| 11. ziSyakI jo kamiyA~ hotI haiM, ve jisa upadezakake dhyAnameM nahIM AtI, use upadezakartA na samajhanA cAhiye / AcArya aise cAhiye jo ziSyake alpadoSako bhI jAna sakeM aura usakA yathAsamaya bodha bhI de skeN| 12. samyakdRSTi gRhastha aisA cAhiye jisakI pratIti duzmana bhI kareM-aisA jJAniyoMne kahA hai| tAtparya yaha hai ki aise niSkalaMka dharma pAlanevAle cAhiye / (19) rAtri. 1. avadhijJAna aura manaHparyavajJAnameM antara* / 2. paramAvadhijJAna manaHparyavajJAnase bhI car3ha jAtA hai; aura vaha eka apavAdarUpa hai| (20) ASADha vadI 7 budha. 1956 1. ArAdhanA honeke lie samasta zrutajJAna hai; aura usa ArAdhanAkA varNana karaneke liye zrutakevalI bhI azakya haiN| 2. jJAna, labdhi, dhyAna aura samasta ArAdhanAkA prakAra bhI aisA hI hai| * 3. guNakI atizayatA hI pUjya hai, aura usake AdhIna labdhi siddhi ityAdi haiM, aura cAritra svaccha karanA yaha usakI vidhi hai| 4. dazavakAlikakI pahilI gAthA___ + dhammo maMgalamukiTaM, ahiMsA saMyamo tvo| devAvi taM namasaMti, jassa dhamme sayA mnno|| isameM saba vidhi garbhita ho jAtI hai| parantu amuka vidhi aisI nahIM kahI gaI, isase yaha samajhameM AtA hai ki spaSTarUpase vidhi nahIM batAI / * lekhakakA noTa-avadhijJAna aura manaHparyavazAnasaMbaMdhI jo kathana naMdIsUtrameM hai usase mina kathana bhagavatIAradhanAmeM hai-aisA zrImadne kahA / pahileke ( avadhizAnake ) Tukar3e ho sakate haiM, jaise hayimAna ityAdi vaha cauthe guNasthAnameM bhI ho sakatA hai| sthUla hai; aura manakI sthUla paryAyako jAna sakatA hai| tathA dUsarA (manaHparyavazAna) svataMtra hai; khAsa manakI paryAyasaMbaMdhI zaktivizeSako lekara eka mina ilAkeke samAna hai; aura vaha apramattako hI ho sakatA hai-ityAdi unhoMne mukhya mukhya aMtara btaaye| - + dharma-ahiMsA saMyama aura tapa-hI utkRSTa maMgala hai| jisakA dharma nirantara mana hai, use deva bhI namaskAra karate haiN|-anuvaadk. Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna ] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 751 5. ( AtmAke) guNAtizayameM hI camatkAra hai| 6. sarvotkRSTa zAnta svabhAva karanese paraspara vairavAle prANI apane vairabhAvako chor3akara zAnta ho baiThate haiM; aisI zrItIrthakarakA atizaya hai| jo kucha siddhi labdhi ityAdi haiM, ve AtmAke jAgratabhAvameM arthAt AtmAke apramatta svabhAvameM haiN| ve samasta zaktiyA~ AtmAke AdhIna haiN| AtmAke binA kucha nahIM / ina sabakA mUla samyakjJAna darzana aura cAritra hai| 8. atyaMta lezyAzuddhi honeke kAraNa paramANu bhI zuddha hote haiN| yahA~ sAttvika asAtvika vRkSake nIce baiThanese honevAle asarakA dRSTAnta lenA cAhiye / / 9. labdhi siddhi saccI haiM; aura ve nirapekSa mahAtmAko prApta hotI haiM jogI vairAgI jaise mithyAtvIko prApta nahIM hotii| usameM bhI anaMta prakArake apavAda haiM / aisI zaktivAle mahAtmA pragaTa nahIM Ate-ve vaisA batAte bhI nahIM / jo jaisA kahatA hai vaisA usake pAsa nahIM hotaa| 10. labdhi kSobhakArI aura cAritrako zithila karanevAlI hai / labdhi Adi mArgase cyuta honeke kAraNa haiM / isase jJAnIko unakA tiraskAra hotA hai| jJAnIko jahA~ labdhi, siddhi Adise cyuta honA saMbhava hotA hai, vahA~ vaha apanese vizeSa jJAnIke AzrayakI zodha karatA hai| 11. AtmAkI yogyatAke binA yaha zakti nahIM AtI / AtmAko apanA adhikAra bar3hA lenese vaha AtI hai| 12. jo deha chUTatI hai vaha paryAya chUTa jAtI hai| parantu AtmA AtmAkArase akhaMDa avasthita rahatI hai; usakA apanA kucha nahIM jAtA; jo jAtA hai vaha apanA nahIM-jabataka aisA pratyakSa jJAna na ho, tabataka mRtyukA bhaya lagatA hai|| 13. guru gaNadhara guNadhara adhika (sakala), pracura paraMpara aura / vratatapadhara tanu naganatara, caMdau vRSa siramaura // -svAmIkArtika / * pracura-alaga alaga-virale / vRSa-dhana / siramaura-sirakA mukuTa / / 14 avagAda-majabUta / paramAvagAda utkRSTarUpase majabUta / avagAha-eka paramANu pradezako roke-vyApta ho| zrAvaka-jJAnIke vacanoMkA zrotA-jJAnIke vacanakA zravaNa karanevAlA / darzana jJAnake binA kriyA karate hue bhI, zrutajJAna bA~cate hue bhI, zrAvaka sAdhu nahIM ho sakatA / audayikabhAvase hI zrAvaka sAdhu kahA jAtA hai, pAriNAmikabhAvase nahIM kahA jAtA / sthavira sthira-dRr3ha / 15. sthavirakalpa-jo sAdhu vRddha ho gaye haiM, unheM zAsakI maryAdAse vartana karanekA-calanakAjJAniyoMdvArA mukarrara kiyA huA-bA~dhA huA--nizcita kiyA huA jinamArga yA niyama / 16. jinakalpa ekAkI vicaranevAle sAdhuoMke liye kalpita kiyA huA-bA~dhA huA-mukarrara kiyA huA jinamArga yA niyama / (21) ___ ASADha vadI 8 guru. 1956 1. saba dharmokI apekSA jainadharma utkRSTa dayApraNIta hai| jaisA dayAkA sthApana usameM kiyA * pradhurakA prasiddha artha 'bahuta hotA hai, aura vRSakA artha 'dharma' hotA hai| -anuvAdaka. Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 791 bhImad rAjacandra 863 vyAkhyAnasAra-praznasamAdhAna. gayA haivaisA kisI dUsare dharmameM nahIM hai| 'mArane'zabdako hI mAra DAlanekI hada chApa tIrthakaroMne AtmAmeM 'mArI ' hai| isa jagaha upadezake vacana bhI AtmAmeM sarvotkRSTa asara karate haiN| zrIjinakI chAtImeM mAno jIvahiMsAke paramANu hI na hoM, aisA zrIjinakA ahiMsAdharma hai| jisameM dayA nahIM hotI, ve jina nahIM hote / jainoMke hAthase khUna honekI ghaTanAyeM bhI pramANameM alpa hI hoNgii| jo jaina hotA hai vaha asatya nahIM boltaa| 2. jainadharmake sivAya dUsare dharmoke mukAbale meM ahiMsAmeM bauddhadharma bhI car3ha jAtA hai| prAhmaNoMkI yajJa Adi hiMsaka-kriyAoMkA nAza bhI zrIjinane aura buddhane hI kiyA hai jo abataka kAyama hai| 3 brAhmaNoMne yajJa Adi hiMsaka dharmavAle honese zrIjinako tathA zrIbuddhako sakhta zabdoMkA prayoga karake dhikkArA hai / vaha yathArtha hai| 1. brAhmaNoMne svArthabuddhise yaha hiMsaka kriyA dAkhila kI hai| zrIjinane tathA zrIbuddhane svayaM vaibhavakA tyAga kiyA thaa| isase unhoMne niHsvArtha buddhise dayAdharmakA upadeza kara, hiMsaka-kriyAkA viccheda kiyA / jagatke sukhameM unakI spRhA na thii| 5. hindusthAnake loga eka samaya kisI vidyAkA abhyAsa isa taraha chor3a dete haiM ki use phirase prahaNa karate hue unheM aruci ho jAtI hai / yorapiyana logoMmeM isase ulTI hI bAta hai| ve ekadama use chor3a nahIM dete, parantu jArI hI rakhate haiM / hA~, pravRttike kAraNa jyAdA kama abhyAsa ho sakatA ho, yaha bAta alaga hai| (22) rAtri. 1. vedanIya karmakI jaghanya sthiti bAraha muhUrtakI hai / isa kAraNa kama sthitikA baMdha bhI kaSAyake binA eka samayakA par3atA hai, dUsare samaya vedana hotA hai, aura tIsare samaya nirjarA ho jAtI hai| 2. I-pathikI kriyA calanekI kriyA / 3. eka samayameM sAta, athavA ATha prakRtiyoMkA baMdha hotA hai; yahA~ khurAka tathA viSakA dRSTAnta lenA cAhiye / jisa taraha khurAka eka jagahase lI jAtI hai, parantu usakA rasa hareka indriyako pahu~catA hai, aura hareka indriya apanI apanI zakti anusAra use grahaNakara usa rUpase pariNamana karatI hai| usameM antara nahIM par3atA; usI taraha yadi koI viSa khA le athavA kisIko sarpa kATa le, to vaha kriyA to eka hI jagaha hotI hai; parantu usakA asara viSarUpase hareka indriyako jude jude prakArase samasta zarIrameM hotA hai| isI taraha karma bA~dhate samaya mukhya upayoga to eka hI prakRtikA hotA haiparantu usakA asara arthAt ba~TavArA dUsarI saba prakRtiyoMke parasparake saMbaMdhako lekara hI milatA hai| jaisA rasa vaisA hI usakA prahaNa hotA hai| jisa bhAgameM sarpadaMza hotA hai, usa bhAgako yadi kATa DAlA jAya, to jahara nahIM car3hatA; usI taraha yadi prakRtikA kSaya kiyA jAya, to baMdha par3atA dubhA ruka jAtA hai aura usake kAraNa dUsarI prakRtiyoMmeM ba~TavArA par3atA huA ruka jAtA hai| jaise dUsare prayogase car3hA dulA viSa vApisa utara Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 3vyAkhyAna sAra-prabhasamAdhAna ] vividha patra Adi saMgraha - 33vA~ varSa 793 jAtA hai, usI taraha prakRtikA rasa maMda kara diyA jAya, to usakA bala kama ho jAtA hai| eka prakRti baMdha karatI hai aura dUsarI prakRtiyA~ usameMse bhAga letIM haiM - aisA unakA svabhAva hai / 4. mUla prakRtikA kSaya na huA ho aura uttara karmaprakRtikA baMdha-viccheda ho gayA ho, to bhI usakA baMdha mUla prakRtimeM rahanevAle rasake kAraNa par3a sakatA hai--yaha Azcarya jaisA hai / 5. anaMtAnubaMdhI karmaprakRtikI sthiti cAlIsa kor3Akor3IkI, aura mohanIya ( darzanamohanIya ) kI sattara kor3Akor3IkI hai / (23) ASADha vadI 9 zukra. 1956 1. AtmA, AyukA baMdha eka AgAmI bhavakA hI kara sakatI hai, usase adhika bhavoMkA baMdha nahIM kara sakatI / 2. karmagranthake baMdhacakrameM jo AThoM karmaprakRtiyA~ batAI haiM, unakI uttara prakRtiyA~ eka jIvakI apekSA, apavAdake sAtha, baMdha udaya AdimeM haiM, parantu usameM Ayu apavAdarUpase hai / vaha isa taraha ki mithyAtva guNasthAnavartI jIvako baMdhameM cAra AyukI prakRtikA (apavAda) batAyA hai| usameM aisA nahIM samajhanA cAhiye ki jIva maujUda paryAyameM cAroM gatikI AyukA baMdha karatA hai, parantu isakA artha yahI hai ki AyukA baMdha karaneke liye varttamAna paryAyameM isa guNasthAnakavarttI jIvako cAroM gatiyA~ khulI haiM / usameM vaha cArameMse kisI eka gatikA hI baMdha kara sakatA hai / usI taraha jIva jisa paryAya meM ho use usI AyukA udaya hotA hai / matalaba yaha ki cAra gatiyoMmeMse varttamAna eka gatikA udaya ho sakatA hai, aura udIraNA bhI usIkI ho sakatI hai / prakRtikI udIraNA kI jA sakatI hai; aura udayameM AtI hai / 3. jo prakRti udayameM ho, usake sivAya dUsarI utane samaya udayamAna prakRti ruka jAtI hai, aura vaha pIchese 4. sattara kor3Akor3IkA bar3Ase bar3A sthitibaMdha hai / bAda meM vaise kA vaisA hI krama kramase baMdha par3atA jAtA hai / aise jAte haiM, parantu bhavakA baMdha pahile kahe anusAra hI par3atA hai / ( 24 ) 1. viziSTa mukhyatayA mukhyabhAvakA vAcaka zabda hai / usameM asaMkhyAtA bhava hote haiM / tathA anaMtabaMdhakI apekSAse anaMtoM bhava kahe 1 ASAr3ha vadI 10 zani 1956 2. jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, aura aMtarAya ye tIna prakRtiyA~ upazamabhAvameM kabhI nahIM ho sakatI-ve kSayopazamabhAvase hI hotI haiN| ye prakRti yadi upazamabhAva meM hoM to AtmA jar3avat ho jAya aura kriyA bhI na kara sake; athavA usase pravRtti bhI na ho sake / jJAnakA kAma jAnanekA hai, darzanakA kAma dekhanekA hai, aura vIryakA kAma pravartana karanekA hai / vIryado prakAra se pravRttiM kara sakatA hai: - 1. abhisaMdhi. 2. anAbhisaMdhi / abhisaMdhi = AtmAkI preraNAse vIryakI pravRtti honA / anabhisaMdhi - kaSAyase vIryakI pravRtti honA / jJAnadarzanameM bhUla nahIM hotI / parantu udayabhAvase rahanevAle darzanamohake kAraNa bhUla honese arthAt aurakA aura mAlUma honese, vIryakI pravRtti viparItabhAvase hotI hai; yadi vaha samyakbhAvase ho to jIva 100 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra . [863 vyAkhyAnamAra prabhasamAdhAna siddhaparyAya pA jAya / AtmA kabhI bhI kriyAke binA nahIM ho sakatI / jabataka yoga rahate haiM tabataka AtmA jo kriyA karatI hai vaha apanI vIryazaktise hI karatI hai| kriyA dekhanemeM nahIM AtI, parantu vaha pariNAmake Uparase jAnanemeM AtI hai / jaise khAI huI khurAka nidrAmeM paca jAtI hai--yaha sabere uThanese mAlUma hotA hai / yadi koI kahe ki nidrA acchI AI thI, to yaha honevAlI kriyAke samajhameM Anese hI kahA jAtA hai / udAharaNake liye kisIko yadi cAlIsa barasakI umrameM aMka ginanA Ave, to isase yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki usase pahile aMka the hI nahIM / itanA hI kahA jAyagA ki usako usakA jJAna na thaa| isI taraha jJAnadarzanako samajhanA cAhiye / AtmAmeM jJAnadarzana aura vIrya thode bahuta bhI khule rahanese AtmA kriyA pravRtti kara sakatI hai / vIrya hamezA calAcala rahA karatA hai| karmagraMtha bA~canese vizeSa spaSTa hogA / itane khulAsAse bahuta lAbha hogaa| 3. jIvatvabhAva hamezA pAriNAmikabhAvase hai / isase jIva jIvabhAvase pariNamana karatA hai, aura siddhatva kSAyikabhAvase hotA hai, kyoMki prakRtiyoMke kSaya karanese hI siddhaparyAya milatI hai| 1. mohanIyakarma audAyikamAvase hotA hai| 5. vaizya loga kAnamAtrArahita akSara likhate haiM; parantu aMkoMko kAnamAtrArahita nahIM likhate; unheM to bahuta spaSTarUpase likhate haiM / usI taraha kathAnuyogameM jJAniyoMne kadAcit kucha kAnamAtrArahita likhA ho to bhale hI; parantu karmaprakRtimeM to nizcita hI aMka likhe haiN| usameM jarA bhI bheda nahIM Ane diyaa| (25) ASADha vadI 11 ravi. 1956 jJAna, DorA piroI huI sUIke samAna hai-aisA uttarAdhyayanasUtrameM kahA hai / jisa taraha DorA piroI huI sUI khoI nahIM jAtI, usI taraha jJAna honese saMsArameM dhokhA nahIM khAte / (26) ASADha vadI 12 soma. 1956 1. pratihAra tIrthakarakA dharmarAjyatva batAnevAlA / pratihAra darabAna / 2. jisa taraha sthUla, alpasthUla, usase bhI sthUla, dUra, dUrase dUra, usase bhI dUra padArthokA jJAna hotA hai, usI taraha sUkSma, sUkSmase sUkSma AdikA jJAna bhI kisIko honA siddha ho sakatA hai| 3. nana-Atmanagna / 4. upahata mArA gayA / anupahata nahIM mArA gyaa| upaSTaMbhajanya AdhArabhUta / abhidheya% jo vastudharmase kahA jA sake / pAThAntara-eka pAThakI jagaha dUsarA pATha / arthAtara kahanekA hetu badala jAnA / viSaya-jo yathAyogya na ho-pheraphAravAlA--kama jyAdA / Atmadravya yaha sAmAnyavizeSa ubhayAtmaka sattAvAlA hai / sAmAnya cetanasattA darzana hai / savizeSa cetanasattA jJAna hai| 5. sattAsamudrUta samyak prakArase sattAkA udayabhUta honA-prakAzita honA, sphurita honA-mAlUma honaa| 6. darzana jagatke kisI bhI padArthakA bhedarUpa rasagaMdharahita nirAkAra pratibimbata honA, usakA astitva mAlUma honA, nirvikalparUpase kucha hai, isa taraha ArasIkI jhalakake samAna sAmaneke padArthako bhAsa honA, darzana hai| jahA~ vikalpa hotA hai vahA~ hAna hotA hai| .. ...... Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna ] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa 795 7. darzanAvaraNIya karmake AvaraNake kAraNa darzanake avagAdarUpase AvRta honese cetanameM mUr3hatA ho gaI; aura vahIMse zUnyavAda Arambha huA / 8. jahA~ darzana ruka jAtA hai vahA~ jJAna bhI ruka jAtA hai| 9. darzana aura jJAnakA vibhAga kiyA gayA hai / jJAnadarzanake kucha Tukar3e hokara ve jude jude par3a sakate hoM yaha bAta nahIM hai / ye AtmAke guNa haiN| jisa taraha eka rupayemeM do aThannI hotI hai, usI taraha ATha AnA darzana aura ATha AnA jJAna hotA hai| 10. tIrthakarako eka hI samaya darzana jJAna donoM sAtha hote haiM, isa taraha digambara matake anusAra do uyayoga mAne haiM; zvetAmbara matake anusAra nhiiN| 12 veM guNasthAnakameM jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura aMtarAya isa taraha tIna prakRtiyoMkA eka sAtha hI kSaya hotA hai, aura utpanna honevAlI labdhi bhI sAthameM hotI hai / yadi ye eka hI samayameM na hote hoM, to unakA bhinna bhinna prakRtiyoMse anubhava honA cAhiye / zvetAmbara kahate haiM ki jJAna sattAmeM rahanA cAhiye, kyoMki eka samayameM do upayoga nahIM hote / parantu digambaroMkI usase judI mAnyatA hai / 11. zUnyavAda='kucha bhI nahIM' aisA mAnanevAlA; yaha bauddhadharmakA eka bheda hai| Ayatana= kisI bhI padArthakA sthala-pAtra / kUTastha acala-jo calAyamAna na ho ske| taTastha-kinAreparausa sthalameM / madhyastha-bIcameM / (27) ASADha vadI 13 bhauma. 1956 1. cayopacaya jAnA jAnA / parantu prasaMgavaza usakA artha AnA jAnA--gamanAgamana hotA hai / yaha manuSyake gamanAgamanako lAgU nahIM par3atA--zvAsocchAsa ityAdi sUkSma kriyAko hI lAgU par3atA hai| cayaSicaya=jAnA AnA / 2. AtmAkA jJAna jaba ciMtAmeM ruka jAtA hai, usa samaya naye paramANu grahaNa nahIM ho sakate; aura jo hote haiM ve naSTa ho jAte haiM; usase zarIrakA vajana ghaTa jAtA hai| 3. zrIAcArAMgasUtrake pahile zAstraparijJA adhyayanameM aura zrISaDdarzanasamuccayameM manuSya aura vanaspatike dharmakI tulanA kara vanaspatimeM AtmAkA astitva siddha kiyA hai / vaha isa taraha ki donoM utpanna hote hai, donoM hI bar3hate haiM, AhAra lete haiM, paramANu lete haiM, chor3ate haiM, marate haiM ityAdi / (28) zrAvaNa sudI 3 ravi. 1956 1. sAdhu-sAmAnyarUpase gRhavAsakA tyAgI mUlaguNoMkA dhAraka / yati dhyAnameM sthira hokara zreNI maoNDanevAlA / muni-jise avadhi, manaHparyavajJAna tathA kevalajJAna hotA hai| RSi jo bahuta RddhidhArI ho / RSike cAra bheda haiM:-rAjya, brahma, deva aura parama / raajrssi=Rddhivaalaa| brahmarSi-mahAn RddhivAlA / devarSi AkAzagAmI deva / paramarSi kevljnyaanii| (29) zrAvaNasudI 10 soma. 1956 1. abhavya jIva arthAt jo jIva utkaTa rasase pariNamana kare aura usase karma bA~dhA kare; aura jise usake kAraNa mokSa na ho sake / bhavya arthAt jisa jIvakA vIrya zAMtarasase pariNamana kare aura usase nayA karmabaMdha na honese jise mokSa ho jAya / jisa jIvakI vRtti utkaTa rasase pariNamana karatI Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 zrImad rAjavandra [863 vyAkhyAnasAra-pramasamAdhAna ho, usakA vIrya usI pramANameM pariNamana karatA hai| isa kAraNa jJAnIke jJAnameM abhavya dikhAI diye / AtmAkI paramazAMta dazAse mokSa aura utkaTa dazAse amokSa hotI hai| jJAnIne dravyake svabhAvakI apekSA bhavya abhavya bheda kahe haiM / jIvakA vIrya utkaTa rasase pariNamana karate hue siddhaparyAya nahIM * pA sakatA, aisA jJAniyoMne kahA hai| bhajanA=aMzase hotI hai-vaha hotI bhI hai nahIM bhI hotI / vaMcaka=( mana, vacana kAyAse ) ThaganevAlA / / (30) zrAvaNa vadI 8 zani. 1956 1. kammadavvehi samaM, saMjogo jo hoI jIvassa / so baMdhI NAyavyo, tassa viyogo bhave mokkho|| . -karma dravyakI arthAt pudgala dravyakI sAtha jIvakA saMbaMdha honA baMdha hai / tathA usakA viyoga ho jAnA mokSa hai| sama-acchI taraha saMbaMdha honA-vAstavika rItise saMbaMdha honA; jyoM tyoM kalpanAse saMbaMdha honA nahIM samajha lenA caahiye| ...2. pradeza aura prakRtibaMdha, mana vacana aura kAyAke yogase hotA hai| sthiti aura anubhAga baMdha kaSAyase hotA hai| 3. vipAka arthAt anubhAgase phalakI paripakkatA honA / sarva karmIkA mUla anubhAga hai| usameM jaisA tIvra, tIvratara, maMda, maMdatara rasa par3A hai, vaisA udayameM AtA hai| usameM pheraphAra athavA bhUla nahIM hotii| yahA~ miTTIkI kulhiyAmeM paisA, rupayA, sonekI mohara Adike rakhanekA dRSTAnta lenA caahiye| jaise kisI miTTIkI kulhiyAmeM bahuta samaya pahile rupayA, paisA, sonekI mohara rakkhI ho, to use jisa 'samaya nikAlo vaha usI jagaha usI dhAturUpase nikalatI hai, usameM jagahakA aura usakI sthitikA pheraphAra nahIM hotA; arthAt paisA rupayA nahIM ho jAtA, aura rupayA paisA nahIM ho jAtA; usI taraha bA~dhA huA karma dravya, kSetra, kAla aura bhAvake anusAra hI udayameM AtA hai| 1. AtmAke AstitvameM jise zaMkA ho vaha cArvAka kahA jAtA hai| .. 5. terahaveM guNasthAnakameM tIrthakara Adiko eka samayakA baMdha hotA hai| mukhyatayA kadAcit gyArahaveM guNasthAnameM akaSAyIko bhI eka samayakA baMdha ho sakatA hai / 6. pavana pAnIkI nirmalatAkA bhaMga nahIM kara sakatI, parantu use calAyamAna kara sakatI hai| usI taraha AtmAke jJAnameM kucha nirmalatA kama nahIM hotI; parantu jo yogakI caMcalatA hai, usase rasake binA eka samayakA baMdha kahA hai| 7. yadyapi kaSAyakA rasa puNya tathA pAparUpa hai, to bhI usakA svabhAva kar3avA hai| 8. puNya bhI kharAsameMse hI hotA hai| puNyakA cauThANiyA rasa nahIM hai, kyoMki vahA~ ekAMta sAtAkA udaya nahIM / kaSAyake do bheda haiM:-prazastarAga aura aprazastarAga / kaSAyake binA baMdha nahIM hotaa| . . . 9. ArtadhyAnakA samAveza mukhyatayA kaSAyameM ho sakatA hai| pramAdakA cAritramohameM aura yogakA nAmakarmameM samAveza ho sakatA hai| ..1... pravaNa pavanakI laharake samAna hai; vaha zAtA hai aura calA jAtA hai| . . . . . . Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 683 vyAkhyAnasAra-prabhasamAdhAna] vividha patra Adi saMgraha-33vA~ varSa -797 11. manana karanese chApa baiTha jAtI hai; aura nididhyAsana karanese grahaNa hotA hai / 12. adhika zravaNa karanese mananazakti maMda hotI huI dekhanemeM AtI hai| 13. prAkRtajanya arthAt laukika vAkya-jJAnIkA vAkya nahIM / 14. AtmAke pratyeka samaya upayogayukta honepara bhI, avakAzakI kamI athavA kAmake bojheke kAraNa, use AtmasaMbaMdhI vicAra karanekA samaya nahIM mila sakatA-aisA kahanA prAkRtajanya laukika vacana hai / jo khAne pIne sone ityAdikA samaya milA aura use kAmameM liyA-jaba vaha bhI AtmAke upayogake binA nahIM huA to phira jo khAsa sukhakI AvazyakatA hai, aura jo manuSyajanmakA kartavya hai, usameM samaya na milA, isa vacanako jJAnI kabhI bhI saccA nahIM mAna sakatA / isakA artha itanA hI hai ki dUsare indriya Adi sukhake kAma to z2arUratake lage haiM, aura usake binA duHkhI honeke DarakI kalpanA rahatI hai; tathA 'Atmika sukhake vicArakA kAma kiye binA anaMtoM kAla duHkha bhoganA par3egA, aura anaMta saMsArameM bhramaNa karanA par3egA'--yaha bAta z2arUrI lagatI nahIM ! matalaba yaha ki isa caitanyako kRtrima mAna rakkhA hai, saccA nahIM maanaa|| 15. samyagdRSTi puruSa, jisako kiye binA na cale aise udayake kAraNa lokavyavahArako nirdoSarUpase lajjita karate haiM / pravRtti karate jAnA cAhiye, usase zubhAzubha jaisA honA hogA vaisA hogA, aisI dRr3ha mAnyatAke sAtha, vaha Upara Uparase hI pravRtti karatA hai| 16. dUsare padArthoMke Upara upayoga deM to AtmAkI zakti AvirbhUta hotI hai / isaliye siddhi landhi Adi zaMkA karane yogya nhiiN| ve jo prApta nahIM hotI usakA kAraNa yaha ki AtmA nirAvaraNa nahIM kI jA sktii| yaha zakti saba saccI hai| caitanyameM camatkAra cAhiye; usakA zuddha rasa pragaTa honA cAhiye / aisI siddhivAle puruSa asAtAkI sAtA kara sakate haiN| aisA honepara bhI ve usakI apekSA nahIM karate / ve vedana karanema hI nirjarA samajhate haiN| 17 tuma jIvoMmeM ullAsamAna vIrya athavA puruSArtha nhiiN| tathA jahA~ vIrya maMda par3A vahA~ upAya nhiiN| 18. jaba asAtAkA udaya na ho taba kAma kara lenA cAhiye-aisA jJAnI puruSoMne jIvakI asAmarthya dekhakara kahA hai jisase usakA udaya Anepara usakI pAra na basAve / 19. samyagdRSTi puruSako jahAjake kamANDarakI taraha pavana viruddha honese jahAjako phirAkara rAstAM badalanA par3atA hai, usase ve aisA samajhate haiM ki svayaM grahaNa kiyA huA mArga saccA nhiiN| usI taraha jJAnI-puruSa udayavizeSake kAraNa vyavahArameM bhI aMtarAtmadRSTi nahIM cuukte|| 20. upAdhimeM upAdhi rakhanI cAhiye / samAdhimeM samAdhi rakhanI cAhiye / aMgrejoMkI taraha kAmake samaya kAma, aura ArAmake samaya ArAma karanA caahiye| eka dUsareko paraspara milA na denA caahiye| 21. vyavahArameM Atmakartavya karate rahanA caahiye| sukha duHkha, dhanakI prApti aprApti yaha zubhAzubha tathA lAbhAMtarAyake udayake Upara AdhAra rakhatA hai| zubhake udayakI sAtha pahilese azubhake udayakI pustaka bA~cI ho to zoka nahIM hotaa| zubhake udayake samaya zatru mitra ho jAtA hai, aura azubhake udayake samaya mitra zatru ho jAtA hai| sukha-duHkhakA saccA kAraNa karma hI hai| kArtikeyAnuprekSAmeM kahA hai ki koI manuSya karja ne Ave to use karja cukA denese siraparase bojhA kama ho jAnese Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 bhImad rAjacandra [patra 864 jaise harSa hotA hai, usI taraha pudgala dravyarUpI zubhAzubha karja, jisa kAlameM udayameM A jAya, usa kAlameM use samyak prakArase vedana kara cukA denese nirjarA ho jAtI hai, aura nayA karja nahIM hotaa| isaliye jJAnI-puruSako karja se mukta honeke liye harSayukta bhAvase taiyyAra rahanA cAhiye / kyoMki usake cukAye binA chuTakArA nhiiN| 22. sukhaduHkha jo dravya kSetra kAla bhAvameM udaya AnA ho, usameM indra Adi bhI pheraphAra karanemeM samartha nahIM haiN| 23. karaNAnuyogameM jJAnIne aMtamuhUrta AtmAkA apramatta upayoga mAnA hai / 24. karaNAnuyogameM siddhAntakA samAveza hotA hai| 25. caraNAnuyogameM jo vyavahArameM AcaraNa kiyA jAya usakA samAveza kiyA hai / 26. sarvavirati muniko brahmacaryavratakI pratijJA jJAnI detA hai, vaha caraNAnuyogakI apekSAse hai| karaNAnuyogakI apekSAse nahIM / kyoMki karaNAnuyogake anusAra navameM guNasthAnakameM vedodayakA kSaya ho sakatA hai-tabataka nahIM ho sakatA / 864 var3havANa kaimpa, bhAdrapada vadI 1956 (1) (1) mokSamAlAke pATha hamane mApa mApa kara likhe haiN| punarAvRttike saMbaMdhameM jaise sukha ho vaisA karanA / kucha vAkyoMke nIce (aMDara lAina) lAIna kI hai, vaisA karanA jarUrI nhiiN| zrotA-vAcakako yathAzakti apane abhiprAyapUrvaka prerita na karanekA lakSa rakhanA cAhiye / zrotA-vAcakameM svayaM hI abhiprAya utpanna hone denA caahiye| sArAsArake tolana karaneko vAcaka-zrotAke khudake Upara chor3a denA cAhiye / hameM unheM prerita kara, unheM svayaM utpanna ho sakanevAle,, abhiprAyako roka na denA caahiye| prajJAvabodha bhAga mokSamAlAke 108 dAne yahA~ likhaaveNge| (2) parama satzrutake pracArarUpa eka yojanA socI hai / usakA pracAra honese paramArtha mArgakA prakAza hogaa| (2) zrImokSamAlAke prajJAvabodhabhAgakI saMkalanA. 1. vAcakako preraNA. 8. pramAdake svarUpakA vizeSa 14. mahAtmAoMkI asaMgatA. 2. jinadeva. vicAra. 15. sarvotkRSTa siddhi. 3. nimrantha. 9. tIna manoratha. 16. anekAMtakI pramANatA. 1. dayA hI paramadharma hai. 10, cAra sukhazayyA. . 17. manabhrAMti.. 5. saccA brAhmaNatva. 11. vyAvahArika jIvoMke bheda. 18. tapa. 6. maitrI Adi cAra bhAvanAyeM. 12. tIna AtmAyeM. 19. jJAna. . .7. satzAkhAkA upakAra. . 13. samyagdarzana. . . '20. kriyA. . . . . Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAra. patra 864] vividha patra Adi saMgraha--33vA~ varSa 799 21. AraMbha parigrahakI nivRttike 40. vaitAliya adhyayana. 61. karmake niyama. Upara jJAnIdvArA diyA huA 41. saMyogakI anityatA. 62. mahApuruSoMkI anaMta dayA. 42. mahAtmAoMkI anaMta samatA. 63. nirjarAkrama. 22. dAna. 43. sirapara na cAhiye. 64. AkAMkSA sthAnakameM kisa 23. niyamitatA. 44. (cAra) udayAdi bhaMga. taraha rahanA cAhiye ? 24. jinAgamastuti. 45. jinamata nirAkaraNa. 65. munidharmayogyatA. 25. navatattvakA sAmAnya saMkSepa 46. mahAmohanIya sthAnaka. 66. pratyakSa aura parokSa. svarUpa. 47. tIrthakarapada prApti sthAnaka. 67. unmattatA. 26. sArvajanika zreya. 48. mAyA. 68. eka aMtarmuharta. 27. 'sadguNa. 49. pariSahajaya. 69. darzanastuti. 28. dezadharmaviSayaka vicAra. 50. vIratva. 70. vibhAva. 29. mauna. 51. sadgurustuti. 71. rasAsvAda. 30. zarIra. 52. paMca paramapadaviSayaka 72. ahiMsA aura svacchaMdatA. 31. punarjanma. vizeSa vicAra. . 73. alpazithilatAse mahA32. paMcamahAvrataviSayaka vicAra 53. avirati. doSakA janma. 33. dezabodha. 54. adhyAtma. 74. pAramArthika satya. 34. prazastayoga. 55. maMtra. 75. AtmabhAvanA. 35. saralatA. 56. SaTpada nizcaya. 76. jinabhAvanA. 36. nirabhimAnIpanA. 57. mokSamArgakI avirodhatA. 77-90. mahatpuruSa caritra. 37. brahmacarSakI sarvotkRSTatA. 58. sanAtana dharma. 91-100. (bhAgameM vRddhi). 28. AjJA 59. sUkSma tattvapratIti. 101-106. hitArtha prazna. 39. samAdhimaraNa. 60. samiti gupti. 107-108 samApti avasara. Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 865.baDhavANa kaimpa, kArtika sudI 5ravi. 1957 OM. vartamAna duSamakAla rahatA hai| manuSyoMkA mana bhI duHSama hI dekhanemeM AtA hai| prAyaH karake paramArthase zuSka aMtaHkaraNavAle paramArthakA dikhAva karake svecchAse AcaraNa karate haiN| aise samayameM kisakA saMga karanA, kisake sAtha kitanA kAma nikAlanA, kisakI sAtha kitanA bolanA, aura kisakI sAtha apane kitane kArya mahArakAmarUpa vidita kiyA jA sakatA hai-yaha saba 1. lakSa rakhanekA samaya hai| nahIM to sada me saba kAraNa hAnikAraka hote haiN| OM zAntiH / " . pa.bhAvAtarakaranA . 866 nambaI mATuMgA, maMgasira 1957 zrIzAMtanudhArasakA bhI phirase vivecanarUpa bhASAMtara karanA yogya hai, so krnaa| .: .. 867 bambaI ziva, maMgAsira vadI 1957 devaagmnbhiiyaancaapraadivibhuutyH| - mAyAviSvapi dRzyante nAtastvamasi no mahAn // .... stutikAra zrIsamaMtabhadrasUriko vItarAgadeva mAnoM kahate ho ki he samaMtabhadra ! isa hamArI aSTa prAtihArya Adi vibhUtiko tU dekha-hamArA mahattva dekha / isapara, jisa taraha siMha guphAmeMse gaMbhIra padase bAhara nikalakara garjanA karatA hai, usI taraha zrIsamaMtabhadrasari garjanA karate hue kahate haiM: / devatAoMkA Agamana, AkAzameM vicaraNa, cAmara gAdi vibhUtikA bhoga karanA, cAmara Adi mabase DholA jAnA--yaha to mAyAvI indrajAliye bhI batA sakate hai| tere pAsa devoMkA Agamana hotA hai, athavA tU aAkAzameM vidharatA.. hai, athavA- pAmara kara nAdi vibhUtikA upabhoga karatA hai, kyA isaliye tU hamAre manako mahAna hai| nahI nahIM, kamI nhiiN| kucha isaliye hamAre manako mahAn nahIM / utanese hI terA mahattva nahIM / aisA mahala to mAyAvI indrajAliyA bhI dikhA sakate haiN| to phira sadevakA vAstavika mahatva kyA hai| to kahate haiM ki vItarAgatA / ise * bhAge batAte haiN| ye zrIsamaMtabhAsUri vi. saM. dUsarI zatAbdimeM ethe| tAmbara digambara donoMmeM eka sarIle sammAnita hai| janani devAgamastotra ( upara kAhI mati isa stotrakA prathama pada hai) athavA bhAtamImAMsA racI hai| tasvArthasUtrake maMgalAcaraNako kA karate hae yaha stotra (devAgama) likhA gayA hai, aura usapara asAlI TIkA tathA vApasI hajAra lokapramANa gaMdhahastimahAbhASya TIkA ravI gaI hai| na digAra pranyoM aura zilAlekhAma sAmI samaMtabhAko gapadastI TIkAkA racayitA mAnA gayA, hai una mayoM aura vimalAdezI patA lagatA hai ki samatamarane gaMdhahastI nAmakI koI kA bojAra kilI thI, parantu yaha bakA umAravAnika vanAvanake upara nahIM thI, kisI dUsare digambarIya siddhAntoMke Upara sa vAtako 50 garijAne apane svAmI samatamA-preya paricaya' pR. 21.-245 meM bAsIbA dekara sAvita kiyA hai| kAyApAra pAne ko tatvAryasnapara ganmahastI TIkAkI prazivirabaha kI koI makAna athavA nAti nahIM hai, kimAna tatvAvamAyakI sadazati dI hai| somavAlIko lAgI OF HOM Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TRE / zrImad rAjacaMdra vi. saM. 1956. varSa 33 muM. Lakshmi Art, Bombay 8. Page #892 -------------------------------------------------------------------------- Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868,869 ] vividha patra Adi saMgraha 24vA~ varSa mokSamArgasya netAraM mecAraM karmabhUbhRtAm / jJAtAraM vizvatatvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // 802 yaha isakA prathama maMgalastotra hai / +9 mokSamArgake mevA, karmarUpI parvatake bhettA (bhedana karanevAle) aura vizva (samagra) tatvake jJAtA (jAnanevAle ) ko, una guNoMkI prAptike liye maiM baMdana karatA huuN| AptamImAMsA, yogabindu aura upamitibhavaprapaMcakathAkA gujarAtI bhASAMtara karanA / yogabindukA 'bhASAMtara huA hai; upamitibhavaprapaMcakA ho rahA hai / parantu una donoMko phirase karanA yogya hai, use karanA / dhIme dhIme hogA / loka-kalyANa hitarUpa hai aura vaha karttavya hai| apanI yogyatAkI nyUnatAse aura jokhamadArI na samajha sakanese apakAra na ho jAya, yaha bhI lakSa rakhanA cAhie / " 968 bambaI ziva, maMgAsira vadI 8, 1957 OM. madanarekhAkA adhikAra, uttarAdhyayanake navameM adhyayanameM jo namirAja RSikA caritra diyA hai, usakI TIkAmeM hai RSibhadraputrakA adhikAra bhagavatIsUtrake zataMkake uddezameM AyA hai| ye donoM adhikAra athavA dUsare vaise bahutase adhikAra AtmopakArI puruSake prati vaMdanA Adi bhaktikA nirUpaNa karate haiN| parantu janamaMDalake kalyANakA vicAra karate hue vaise viSayakI carcA karanese tumheM dUra hI rahanA yogya hai / avasara bhI vaisA hI hai / isaliye tumheM ina adhikAra AdikI carcA karanemeM ekadama zAnta rahanA cAhiye / parantu dUsarI taraha, jisa taraha una logoMkI tumhAre prati uttama lagana athavA bhAvanA ho, vaisA varttana karanA cAhie, jo pUrvApara aneka jIvoMke hitakA hI hetu hotA hai / jahA~ paramArthake jijJAsu puruSoMkA maMDala ho vahA~ zAstrapramANa AdikI carcA karanA yogya hai; nahIM to prAyaH usase zreya nahIM hotA / yaha mAtra choTI pariSaha hai / yogya upAyase varttana karanA cAhiye / parantu udvegayukta citta na rakhanA cAhiye / 869 vaDhavANa kaimpa, phAlguna sudI 6 zani. 1957. OM. jo adhikArI saMsArase birAma pAkara munizrIke caraNakamalake saMyogameM vicaranekI icchA karatA hai, usa adhikArIko dIkSA denemeM munizrIko dUsare pratibaMdhakA koI hetu nahIM / usa adhikArIko apane bar3oMkA saMtoSa saMpAdana kara AjJA prApta karanI yogya hai, jisase munizrIke caraNakamalameM dIkSita honemeM dUsarA vikSepa na rahe / isa athavA dUsare kisI adhikArIko saMsArase uparAmavRtti huI ho, aura vaha AtmArthakI sAdhaka hai, aisA mAlUma hotA ho, to use dIkSA denemeM munivara adhikArI hai| mAtra tyAga lenevAleko aura tyAga denevAleko zreyakA mArga buddhimAna rahe, aisI dRSTise vaha pravRtti karanI cAhiye / 101 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 . bhImad rAmacandra patra 870, 871, 872 prAyaH karake Aja rAjakoTa jAnA hogaa| pravacanasAra graMtha likhA jAtA hai, vaha yathAvasara prApta ho sakatA hai| shaantiH| 870 rAjakoTa, phAlguna vadI 3 zukra. 1957 bahuta tvarAse pravAsa pUrA karanA thaa| vahA~ bIcameM seharAkA marusthala A gyaa| sirapara bahuta bojhA thA, use AtmavIryase jisa taraha alpakAlameM vedana kara liyA jAya, usa taraha vyavasthA karate hue pairoMne nikAcita udayamAna vizrAma grahaNa kiyaa| jo svarUpa hai vaha anyathA nahIM hotA, yahI adbhuta Azcarya hai / avyAbAdha sthiratA hai| prakRti udayAnusAra kucha asAtAkA mukhyataH vedana karake sAtAke prati / OM zAntiH / 871 rAjakoTa, phAlguna vadI 13 soma. 1957 OM zarIrasaMbaMdhI dUsarI bAra Aja aprAkRta krama zurU huaa| jJAniyoMkA sanAtana sanmArga jayavaMta vat" / 872 rAjakoTa, caitra sudI 2 zukra. 1957 OM anaMta zAMtamUrti candramabhasvAmIko namo namaH vedanIyako tathArUpa udayamAnapanese vedana karanemeM harSa zoka kyA ? OM zAntiH / 873 rAjakoTa, caitra sudI 9, 1957 aMtima saMdeza paramArthamArga athavA zuddha AtmapadaprakAza * zrIjinaparamAtmane namaH (1) jisa anaMta sukhasvarUpakI yogIjana icchA karate haiM, vaha mUla zuddha Atmapada sayogI jinasvarUpa hai // 1 // vaha AtmasvabhAva agamya hai, vaha avalaMbanakA AdhAra hai / usa svarUpake prakArako jinapadase batAyA gayA hai // 2 // jinapada aura nijapada donoM eka haiM, inameM koI bhI bhedabhAva nahIM / usake lakSa honeke liye hI sukhadAyaka zAna race gaye haiM // 3 // 873 antima saMdeza . (1). icche che se jogIjana manaMta mukhasvarUpa / mUla rAkha te Atmapada sayogI jinasvarUpa // 1 // AtmasvabhAva agamya te avalaMbana AdhAra | jinapadayI daviyo teha svarUpa prakAra // 2 // jinapada nijapada ekatA bhedabhAva nahIM kAI / lakSa yavAne tehano kamA yAtrA sukhadAI // 3 // Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 873 aMtima saMdeza] * vividha patra mAdi saMgraha-34 vA~ varSa jina pravacana bahuta durgama hai, use prApta karanemeM buddhimAna loga bhI thaka jAte haiM / vaha zrIsadguruke avalaMbanase hI sugama aura sukhakI khAna hai // 4 // yadi jinabhagavAnke caraNoMkI atizaya bhaktisAhita upAsanA ho, munijanoMkI saMgatimeM saMyamasahita atyanta rati ho-||5|| yadi guNoMmeM atizaya pramoda rahe aura aMtarmukha yoga rahe, to zrIsadguruse jinadarzana samajhA jA sakatA hai // 6 // mAno samudra eka bindumeM hI samA gayA ho, isa taraha pravacanarUpI samudra caudaha pUrvakI labdhirUpa bindumeM samA jAtA hai // 7 // jo viSaya vikArasahita matike yogase rahatA hai, use pariNAmoMkI viSamatA rahatI hai, aura use yoga bhI ayoga ho jAtA hai // 8 // maMda viSaya, saralatA, AjJApUrvaka suvicAra tathA karuNA komalatA Adi guNa yaha prathama bhUmikA hai // 9 // jisane zabda Adi viSayako roka liyA hai, jo saMyamake sAdhanameM rAga karatA hai, jise AtmAke liye jagat iSTa nahIM, vaha mahAbhAgya madhyama pAtra hai // 10 // jise jInekI tRSNA nahIM, jise maraNake samaya kSobha nahIM, vaha mArgakA mahApAtra hai, vaha paramayogI hai, aura usane lobhako jIta liyA hai // 11 // (2) jisa taraha jaba sUrya sama dezameM AtA hai to chAyA samA jAtI hai, usI taraha svabhAvameM Anese manakA svarUpa bhI samA jAtA hai // 1 // yaha samasta saMsAra mohavikalpase utpanna hotA hai / aMtarmukha vRttise dekhanese isake nAza hote hue dera nahIM lagatI // 2 // (3) jo anaMta sukhakA dhAma hai, jisakI saMta loga icchA karate haiM, jisake dhyAnameM ve dina rAta lIna rahate haiM, jo paramazAMti hai, anaMta sudhAmaya hai-usa padako praNAma karatA hU~, vaha zreSTha hai, usakI jaya ho // 1 // samApta jina pravacana durgamyatA thAke ati matimAna / avalaMbana zrIsadguru sugama ane sukhakhANa // 4 // upAsanA jinacaraNanI atizaya bhaktisahIta / munijana saMgati rati ati saMyama yoga ghaTIta // 5 // guNapramoda atizaya rahe rahe aMtarmukha yoga / prAti zrIsadguruvaDe jinadarzana anuyoga // 6 // pravacana samudrabiMdumA ullasI (ulaTI) Ave ema / pUrva caudanI landhina udAharaNa paNa tema // 7 // viSaya vikAra sahIta je rakSA matinA yoga / pariNAmanI viSamatA tene yoga ayoga // 8 // maMda viSayane saraLatA saha AzA suvicAra / karuNA komaLatAdi guNa prathama bhUmikA pAra // 9 // rokyA zabdAdika viSaya saMyama sAdhana raag| jagata iTa nahIM AtmayI madhyapAtra mahAbhAgya // 10 // nahIM tRSNA jIvyAtaNI maraNa yogya nahIM zoma / mahApAtra te mArganA parama yoga jitaloma // 11 // Avye bahu samadezamA chAyA jAya samAI / bhAvye tema svabhAvamA mana svarUpa paNa jaaii||1|| upaje moha vikalpathI samasta mA saMsAra / aMtarmukha avalokatAM vilaya yatAM nahIM bAra // 2 // mukha dhAma anaMta susaMta cahi / dina rAtra rahe tad dhyAnamahi / parazAMti anaMta sudhAmaya je, praNamuM pada te vara te jaya te // 1 // (2) Page #896 -------------------------------------------------------------------------- Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 805 pariziSTa (1) pariziSTa (1) 'zrImad rAjacandra meM Aye hue grantha granthakAra Adi viziSTa zabdoMkA saMkSipta paricaya akabara akabarakA pUrA nAma abul phateha jalAluddIna muhammada akabara thA / inakA janma san 1542 meM amarakoTa duA thA / san 1556 meM akabarako rAjya-siMhAsana milA / akabara bahuta upamazIla aura buddhimAna bAdazAha thaa| usane apane kauzalase dhIre dhIre apanA rAjya bahuta bar3hA liyA, aura bahutase logoMko apanA sAthI banA liyA thaa| usane aneka yuddha bhI kiye, jinameM use saphalatA milii| akabara bahuta sahiSNu the| ve gomAMsa ityAdise paraheja karate the| akabarane hindu aura musalamAna donoMmeM aikya aura premasaMbaMdha sthApita karaneke liye 'dInailAhI'dharmakI sthApanA kI thii| isa dharmake hindu aura musalamAna donoM hI anuyAyI the / akabarane amuka dinoMmeM jIvahiMsA na karanekI bhI apane rAjyameM manAI kara rakkhI thii| akabarako vidyAbhyAsakA bahuta zauka thaa| unhoMne rAmAyaNa mahAbhArata Adi graMthoMke fArasImeM anuvAda karAye the| akabarakI sabhAmeM hindu vidvAnoMko bhI bahuta sanmAna milatA thA / akabara jyoM jyoM vRddha hote gaye, tyoM tyoM unakI viSaya-lolupatAkA hAsa hotA gyaa| akabara sote bhI bahuta kama the / kahate haiM dinarAta milA kara ve kula tIna ghaMTe sote the| akabara bahuta mitAhArI the / ve dinameM eka hI bAra bhojana karate the, aura usameM bhI adhikatara dUdha, bhAta aura miThAI hI lete the| akabarakA putra salIma hindurAnI jodhAbAIke garbhase paidA huA thA / rAjacandrajIne akabarake mitAhArakA ullekha kiyA hai| akhA akhA gujarAtI sAhityameM eka advitIya madhyakAlIna kavi mAne jAte haiN| inakA janma san 1619 meM ahamadAbAdameM sonI jAtimeM huA thaa| ye akSayabhagatake nAmase bhI prasiddha haiN| akhAkI bodhapradhAna kavitAkA bar3A bhAga sAtasau chiyAlisa chappAmeM hai, jisake saba milAkara cavAlIsa aMga haiN| chappAke atirikta, akhAne akhegItA, anubhavabindu, kaivalagItA, cittavicArasaMvAda, paMcIkaraNa, guruziSyasaMvAda tathA bahutase pada AdikI bhI racanA kI hai / akhAko daMbha aura pAkhaMDake prati atyanta tiraskAra thaa| inhoMne zAstrake gUDha siddhAntoko atyanta sarala bhASAmeM likhA hai| akhA eka anubhavI vicArazIla catura kavi the / inhoMne satsaMga, sadguru, brahmarasa AdikI jagaha jagaha mahimA gAI hai| 'akhAnI vANI' nAmaka pustaka 'sastuM sAhitya-vardhaka kAryAlaya se san 1924 meM prakAzita huI hai| inake anya grantha tathA pada kAvyadohanameM chape haiM / rAjacandrajIne akhAko mArgAnusArI batAte hue unake granthoMke par3hanekA anurodha kiyA hai| unhoMne akhAke pada bhI uddhRta kiye haiN| adhyAtmakalpadruma . adhyAtmakalpadruma vairAgyakA bahuta uttama prantha hai / isake kartA zvetAmbara vidvAn munisuMdarasUri haiN| munisuMdarasUri sahasrAvadhAnI the| kahA jAtA hai ki inheM tapake prabhAvase padmAvatI Adi deviyA~ Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra pratyakSa darzana diyA karatI thIM / munisuMdarasUrine apane gurudeva suMdarasUrikI sevAmeM ekasau ATha hAtha lambA eka vijJaptipatra bhejA thA, jisameM unhoMne nAnA tarahake saikar3oM citra aura hajAroM kAvya likhe the| munisaMdarasUrine svopajJa vRttisahita upadezaratnAkara, jayAnaMdacaritra, zAMtikarastotra Adi aneka pranyIkI racanA kI hai| munisuMdarasUri vetAmbara AnAyameM bahuta prakhyAta kavi gine jAte haiM / ye saM0 1503 meM svargastha hue / adhyAtmakalpadrumameM solaha adhikAra haiM / granthakA vistRta gujarAtI vivecana motIcanda giradharalAla kApaDiyAne kiyA hai, jo jainadharmaprasAraka sabhAkI orase san 1911 meM prakAzita huA hai| adhyAtmasAra ( dekho yazovijaya ). anAyadAsajI. mAlUma hotA hai anAthadAsa koI bahuta acche vedAntI the| inhoMne gujarAtImeM vicAramAlA nAmaka graMtha banAyA hai / isa graMthake Upara TIkA bhI hai / rAjacandrajIne isa granthakA avalokana karaneke liye likhA hai / upadezachAyAmeM anAthadAsajIkA eka vacana bhI rAjacandrAne uddhRta kiyA hai| anubhavaprakAza (pakSapAtarahita anubhavaprakAza ) isa granthake kartA vizuddhAnandajIne gRhasthAzramake tyAga karaneke pazcAt bahuta samayataka dezATana kiyA, aura tatpazcAt ve hRSIkezameM Akara rahane lage / ye sadA saMta puruSoMke samAgamameM rahate hue brahmavicArameM mana rahate the| vizuddhAnandajIne hRSIkezameM rahakara nAnA prakArake kaSTa uThAye / inhoMne kalakattAke seTha sUryamalajIko prerita kara hRSIkezameM annakSetra Adi bhI sthApita kiye, jisase vahA~ rahanevAle saMta sAdhuoMko bahuta ArAma milA / vizuddhAnandajIko kisI dharma yA veSake liye koI Agraha na thaa| ye kevala do kaMbalI rakhate the / anubhavaprakAzakA gujarAtI bhASAMtara san 1927 meM bambaIse prakaTa huA hai / isameM ATha sarga haiM, jinameM vedAntaviSayakA varNana hai / prahAdaAkhyAna tRtIya sargameM AtA hai| abhayakumAra ( dekho prastuta prantha, mokSamAlA pATha 30-32 ). aMbArAmajI xambArAmajI aura unakI pustakake saMbaMdhameM rAjacandrajI likhate haiM-"hamane isa pustakakA bahutasA bhAga dekhA hai| parantu hameM unakI bAteM siddhAntajJAnase barAbara baiThatI huI nahIM mAlUma hotii| aura aisA hI hai; tathApi usa puruSakI dazA acchI hai| mArgAnusArI jaisI hai, aisA to kaha sakate haiN|" tathA " dharma hI jinakA nivAsa hai, ve abhI usa bhUmikAmeM nahIM Aye / " . ayamaMtakumAra inake bAlyAvasthAmeM mokSa prApta karanekA rAjacandrajIne mokSamAlAmeM ullekha kiyA hai| inakI kathA bhagavatIsUtrameM AtI hai| aSTaka ( dekho haribhadra ). aSTapAhur3a ( dekho kundakunda ). agAsase paM0 guNabhadrajI sUcita karate haiM ki aMbArAmajI mAdaraNake nivAsI eka mahanta the| inoMne bahutase. majana bhAdi banAye haiM / lekhaka. Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 307 aSTasahasrI vidyAnandasvAmIkI AptamImAMsApara likhI huI TIkAkA nAma aSTasahasrI hai| isa granthameM bahuta praur3hatAke sAtha jainadarzanake syAdvAda siddhAMtakA pratipAdana kiyA gayA hai / aSTasahasrIke Upara zvetAmbara vidvAn upAdhyAya yazovijayajIne navyanyAyase paripUrNa TIkA bhI likhI hai| vidyAnanda AdimeM brAhmaNa the / unakA mImAMsA bauddha Adi darzanoMkA bahuta acchA adhyayana thA / ve apane samayakeM eka bahuta acche kuzala vAdI gine jAte the / vidyAnandajIne tattvArthasUtrake Upara tattvArthazlokavArttika nAmakI dArza - nika TIkA bhI likhI hai, jisakA jainasAhityameM uccasthAna hai / isake atirikta inhoMne AptaparIkSA patraparIkSA Adi aura bhI mahatvazAlI grantha likhe haiM / AptaparIkSAmeM IzvarakartRtva Adi siddhAMtoMkA vidvattApUrNa vivecana kiyA gayA hai| inakA samaya IsavI san 9 vIM zatAbdi mAnA jAtA hai / aSTAvakra aSTAvakra sumatike garbhase utpanna hue the / inake pitAkA nAma kahor3a thA / eka dina aSTAvaka jaba garbhameM the, kahor3a apanI patnIke pAsa baiThe hue vedakA pATha kara rahe the / vedapAThameM unakI kahIM bhUla ho gaI, jise garbhastha zizune batA diyA / isapara kahor3ako bahuta krodha AyA, aura unhoMne garbhastha zizuse kahA ki jaba terA svabhAva abhIse itanA vakra hai, to Age jAkara na mAlUma tU kyA karegA / ataeva jA, maiM tujhe zApa detA hU~ ki tU aSTAvakra hokara janma grahaNa karegA / kahate haiM isapara zizukA zarIra ATha jagahase Ter3hA ho gayA, aura usakA nAma aSTAvakra par3A / bAdameM calakara inake pitAne aSTAvakrase prasanna hokara inheM samaMgA nadImeM snAna karAyA, jisase aSTAvakrakI vakratA to dUra ho gaI, para nAma inakA phira bhI vahI rahA / aSTAvakra janakake guru the| unhoMne jo janakako upadeza diyA, vaha aSTAvakra gItAmeM diyA hai / AcArAMga ( AgamagraMtha ) - isakA rAjacaMdrajIne aneka sthaloMpara ullekha kiyA hai / AtmasiddhizAstra ( dekho prastuta graMtha pR. 585 - 622 ). AtmAnuzAsana AtmAnuzAsanake kartA digambara sampradAyameM guNabhadra nAmake eka bahuta prasiddha vidvAna ho gaye haiN| ye AdipurANake kartA jinasenasvAmIke ziSya the| ye donoM guru ziSya amoghavarSa mahArAjake samakAlIna the / guNabhadra svAmIne uttarapurANakI bhI racanA kI hai, jise unhoMne zaka saMvat 820 meM samApta kiyA thA / guNabhadra nyAya kAvya Adi viSayoMke bahuta acche vidvAna the / AtmAnuzAsanakI kaI TIkAyeM bhI huI haiN| inameM paM0 ToDaramalajIkI hindI TIkA bahuta prasiddha hai| isakA gujarAtI anuvAda bhI huA hai / isa adhyAtmake graMthako digambara aura zvetAmbara donoM bahuta cAva se par3hate haiM / Ananda zrAvaka Ananda zrAvakakI kathA upAsakadazAsUtrameM AtI hai| eka bArakI bAta hai ki gautamasvAmI bhikSAkeM liye jA rahe the / unhoMne sunA ki mahAvIrake ziSya Anandane maraNAnta sallekhanA svIkAra kI hai| gautamane Anandako dekhanekA vicAra kiyA / Anandane gautamasvAmIko namaskAra karake pUchA ki bhagavan ! kyA gRhasthAvasthAmeM avadhijJAna hotA hai ? gautamane kahA 'hA~' hotA hai| isapara Anandane Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 zrImada rAjacandra 1 kahA ki mujhe itanI sAmarthyakA avadhijJAna ho gayA hai ki maiM pA~casau yojanatakake rUpI padArthako jAna sakatA hU~ / gautamasvAmIne isa bAtakA niSedha kiyA, aura Anandako AlocanA karaneko kahA / bAdameM donoM mahAvIrake pAsa gaye / gautamako apanI bhUla mAlUma huI aura unhoMne Anandase kSamA mA~gI / AnaMdaghana AnaMdaghanajI eka mahAn adhyAtmI yogI puruSa ho gaye haiN| inakA dUsarA nAma lAbhAnaMda thA / inhoMne hindI mizrita gujarAtImeM caubIsa jinabhagavAnkI stutirUpa caubIsa stavanoMkI racanA kI hai, jo AnandaghanacaubIsIke nAmase prasiddha hai / AnandaghanajIkI dUsarI sundara racanA AnaMdaghanabahottarI hai / AnaMdaghanajIkI vANI bahuta mArmika aura anubhavajJAna paripUrNa hai / inakI racanAoMse mAlUma hotA hai ki ye jainasiddhAMta ke eka bar3e anubhavI marmajJa paMDita the / AnandaghanajI gaccha mata ityAdikA bahuta virodha karate the / inhoMne SaTdarzanoMko jina bhagavAnkA aMga batAkara chahoM darzanoMkA sundara samanvaya kiyA hai / AnandaghanajI AtmAnubhavakI masta dazAmeM vicaraNa kiyA karate the / AnandaghanajIkA yazovijayajIse milApa bhI huA thA, isa bAtako yazovijayajIne apanI banAI huI aSTapadImeM vyakta kiyA hai / rAjacandrajI AnandaghanajIko bahuta sanmAnakI dRSTise dekhate haiM / ve unheM kundakunda aura hemacandrAcAryakI koTi meM lAkara rakhate haiN| ve AnandaghanajIkI hemacandrAcAryase tulanA karate hue likhate haiM- " zrIAnaMdaghanajIne svapara - hitabuddhi se lokopakAra-pravRtti AraMbha kii| unhoMne isa mukhya pravRttimeM Atmahitako gauNa kiyA / parantu vItarAgadharma - vimukhatA - viSamatA -- itanI bar3ha gaI thI ki loga dharmako athavA AnaMdaghanajIko pahicAna na sake-- samajha na sake / antameM AnaMdaghanajIko lagA ki prabalarUpase vyApta viSamatAke yogameM lokopakAra, paramArtha- prakAza karanemeM asarakAraka nahIM hotA, aura Atmahita gauNa hokara usameM bAdhA AtI hai; isaliye Atmahitako mukhya karake usameM hI pravRtti karanA yogya hai / isa vicAraNAse antameM ve lokasaMgako chor3akara vanameM cala diye / vanameM vicarate hue bhI ve apragaTarUpase rahakara caubIsa pada Adike dvArA lokopakAra to kara hI gaye haiM / niSkAraNa lokopakAra yaha mahApuruSoMkA dharma hai / rAjacandrajIne AnaMdaghanacaubIsIkA vivecana bhI likhanA AraMbha kiyA thA, jo aMka 692 meM chapA hai / "" IsAmasIha IsAmasIha IsAIdharmake AdisaMsthApaka the / ye kumArI mariyamake garbhase utpanna hue the / IsA bacapana se hI dharmagranthoMke adhyayana karanemeM sArA samaya bitAyA karate the / IsAke pUrva philastIna 1 aura araba Adi dezoMmeM yahUdIdharmakA pracAra thaa| yahUdI pAdarI loga dharmake bahAne jo manamAne atyAcAra kiyA karate the, unake viruddha IsAmasIhane pracaNDa Andolana macAyA / IsAmasIhapara yahUdiyoMne khUba AkramaNa kiye, jisase inheM jairusalema bhAga jAnA pdd'aa| vahAM para bhI inapara vAra kiye gaye / yahUdiyoMne inheM pakar3akara bandI kara liyA, aura inheM kA~ToMkA mukaTa pahanAkara slIpara laTakA diyA / jisa samaya inake hAthoM pairoMmeM kIleM ThokI gaI, usa samaya bhI inakA mukha prasannatAse khilatA rahA, aura ye apane vadha karanevAloMkI ajJAnatAko kSamA karaneke liye paramezvara se prArthanA Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) karate rahe / IsAne apane dharmameM sevA, prema, dayA aura sahAnubhUtipara adhika bhAra diyA hai / IsAI loga IsAko IzvarakA avatAra mAnate haiM / bAibilameM unake upadezoMkA saMgraha hai| IsAke camatkAroMkA bAibilameM varNana AtA hai / rAjacandrajIne IsAIdharmakA vizeSa adhyayana nahIM kiyA thA / mahAtmA gAMdhIke praznoMkA uttara dete hue rAjacandrajIne patrAMka 447 meM IsAIdharmake viSayameM apane vicAra prakaTa kiye haiN| AtamImAMsA ( dekho samaMtabhadra ). indriyaparAjayazataka yaha vairAgyakA atyuttama choTAsA prAkRtakA prantha hai / granthake kartA koI zvetAmbara vidvAn haiN| isake Upara saM0 1664 meM guNavinaya upAdhyAyane saMskRta TIkA likhI hai / isakA gujarAtI bhASAMtara huA hai| hindI padyAnuvAda buddhalAla zrAvakane kiyA hai, jo bambaIse prakAzita huA hai / indriyaparAjayazataka prakaraNaratnAkarameM bhI chapA hai / rAjacandrajIne isa graMthake par3hanekA anurodha kiyA hai| uttarAdhyayana ( Agamagrantha )- isakA rAjacaMdrajIne aneka sthaloMpara ullekha kiyA hai| *uttamavijaya uttamavijaya zvetAmbara AmnAyameM gujarAtIke acche kavi ho gaye haiM / inake saMyamazreNIstavanameMse rAjacandrajIne do pada uddhRta kiye haiM / ukta stavana prakaraNaratnAkarameM prakAzita huA hai / upamitibhavaprapaMcA kathA upamitibhavaprapaMcA kathA bhAratIya sAhityakA saMskRtakA eka vizAla rUpaka graMtha ( allegory) mAnA jAtA hai| yaha graMtha sAhityakI dRSTise bahuta ucca koTikA hai| isa graMthake banAnevAle siddharSi nAmake eka pratiSThita jainAcArya ho gaye haiM / siddharSi haribhadrasUrikI bahuta pUjyabhAvase stuti karate haiN| ye haribhadrasUri siddharSiko dharmabodhake denevAle the| siddharSi prAkRta aura saMskRtake bahuta acche vidvAn the / unhoMne upadezamAlA Adi prAkRtake granthoMpara saMskRta TIkAyeM likhI haiM / inhoMne siddhasena divAkarake nyAyAvatArapara bhI TIkA likhI hai| siddharSikA vistRta varNana prabhAvakacaritameM AtA hai| upamitibhavaprapaMcA kathAko siddharSine saM0 962 meM samApta kiyA thaa| isa graMthake anuvAda karaneke liye rAjacandrajIne kisI mumukSuko likhA thaa| Rbhu rAjAkA varNana mahAbhAratameM AtA hai / " purANameM Rbhu brahmAke putra the / inhoMne tapabalase vizuddhajJAna lAbha kiyA thaa| pulastyaputra nidAgha inake ziSya the / ye atizaya kAryakuzala the| inhoMne indrake ratha aura azvagaNako zobhita kiyA thA, jisase santuSTa hokara indrane inake mAtA pitAko punayauvana pradAna kiyA "-hindI zabdasAgara / "Rbhu rAjAne kaThora tapa karake paramAtmAkA ArAdhana kiyA / paramAtmAne use dehadhArIke rUpameM darzana diye, aura vara mA~ganeke liye kahA / isapara Rbhu rAjAne vara mA~gA ki he bhagavan ! Apane jo aisI rAjyalakSmI mujhe dI hai, vaha bilakula bhI ThIka nahIM / yadi mere Upara terA anugraha ho to yaha vara de ki paMcaviSayakI sAdhanarUpa isa rAjyalakSmI * isa cihake graMya athavA aMthakAroMkA rAjacandrajIne sAkSAt ullekha nahIM kiyA, kevala unake pada Adi hI uddhRta kiye haiN| -lekhaka, 102 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImada rAjacandra kA phirase mujhe svapna bhI na ho / paramAtmA Azcaryacakita hokara 'tathAstu' kahakara svadhAmako padhAra gaye / " -'zrImad rAjacandra' pR. 244. RSibhadraputra RSibhadraputra AlabhikA nagarIke rahanevAle the| ye zramaNopAsaka the / isa nagarImeM aura bhI bahutase zramaNopAsaka rahate the| eka bAra una zramaNopAsakoMmeM devoMkI sthitisaMbaMdhI kucha carcA clii| RSibhadraputrane tatsaMbaMdhI ThIka ThIka bAta zramaNopAsakoMko khii| parantu usapara andha zramaNopAsakoMne zraddhA na kI, aura una logoMne mahAvIra bhagavAnse usa praznako phira jAkara pUchA / bhagavAn mahAvIrane kahA ki jo RSibhadra kahate haiM, vaha satya hai / yaha sunakara ve zramaNopAsaka RSibhadraputrake pAsa Aye, aura una sabane apane doSoMkI kSamA mA~gI / ye RSibhadraputra mokSagAmI jIva the| yaha kathana bhagavatIsUtrake 11 ve zatakake 12 veM uddezameM AtA hai| kapila (muni ) ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 46-48). kapila (RSi) ___ kapila RSi sAMkhyamatake AyapraNetA kahe jAte haiN| kapilako paramarSi bhI kahate haiN| inake samayake viSayameM vidvAnoMmeM bahuta matabheda hai / kapila ardha-aitihAsika vyakti mAne jAte haiN| kabIra kabIra sAhabakA janma saMvat 1455 meM huA thaa| ye julAhe the| kahA jAtA hai ki ye vidhavA brAhmaNIke garbhase utpanna hue the| kabIra svAmI rAmAnaMdake ziSya the| kabIra bAlakapanase hI bar3he. dharmaparAyaNa the / ve par3he-likhe to na the, parantu unhoMne satsaMga bahuta kiyA thaa| unake hRdayameM hindu-musalamAna kisIke liye dveSabhAva na thA / Ajakala bhI hindu musalamAna donoM hI kabIrapaMthake anuyAyI pAye jAte haiN| kabIra sAhabane svayaM koI pustaka nahIM likhI / ve sAkhI aura bhajana banAkara kahA karate the, jinheM unake cele kaMThastha kara liyA karate the / kabIra mUrtipUjAke kaTTara virodhI the| kabIra jAtipA~tiko na mAnate the / ve eka pahu~ce hue jJAnI the| unakI bhASAmeM vividha bhASAoMke zabda milate haiN| kabIrakI vANImeM agAdha jJAna aura bar3I zikSA bharI huI hai| hindI sAhityameM kabIra sAhabakA sthAna bahuta U~cA mAnA jAtA hai / kabIrane saM0 1575 meM dehatyAga kiyA / kavivara ravIndranAtha kabIrake bahuta prazaMsaka haiN| inakI vANiyoMkA aMgrejI aura phArasImeM bhI anuvAda huA hai| kabIrako rAjacandrajIne mArgAnusArI kahA hai| ve unakI bhaktike viSayameM likhate haiM-" mahAtmA kabIra tathA narasI mehatAkI bhakti ananya, alaukika, adbhuta aura sarvotkRSTa thI; aisA honepara bhI vaha nispRha thii| aisI dukhI sthiti honepara bhI unhoMne svapameM bhI AjIvikAke liye-vyavahArake liyeparamezvarake prati dInatA prakaTa nahIM kI / yadyapi dInatA prakaTa kiye binA IzvarecchAnusAra vyavahAra calatA gayA hai, tathApi unakI daridrAvasthA Ajataka jagatprasiddha hI hai, aura yahI unakA sabala mAhAtmya hai / paramAtmAne inakA ' paracA' pUrA kiyA hai, aura ina bhaktoMkI icchAke viruddha jAkara kiyA hai| kyoMki vaisI bhaktoMkI icchA nahIM hotI, aura yadi aisI icchA ho to unheM bhaktike rahasyakI prApti bhI na ho|" Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) - 811 karkaTI rAkSasI karkaTI rAkSasI himAlaya parvatake zikharapara rahA karatI thii| eka bAra usakI icchA huI ki maiM jambUdvIpake saMpUrNa jIvoMkA bhakSaNa karake tRpta hoU~ / yaha vicAra kara vaha parvatakI guphAmeM eka TaoNgase khaDI ho, bhujAoMko U~cA kara, A~khoMko AkAzakI ora sthira kara tapa karane lgii| isa dazAmeM use hajAra varSa bIta gye| taba vahA~ brahmAjI Aye aura unhoMne usase vara mA~ganeko khaa| rAkSasIne kahA ki maiM cAhatI hU~ ki maiM lohekI taraha vajrasUcikA hoU~, aura jIvoMke hRdayameM praveza kara sakU~ / brahmAjIne yaha varadAna svIkAra kiyA, aura kahA ki tU durAcAriyoMke hRdayameM to praveza kara sakegI, para guNavAnoM ke hRdaya meM terA praveza na hogA / tadanusAra karkaTIkA zarIra sUkSmAtisUkSma hone lagA / isa prakAra vaha rAkSasI kitane hI varSoMtaka prANIvadha karatI rahI / parantu isase rAkSasIko bahuta duHkha huA, aura vaha apane pUrva zarIrake liye bahuta bahuta pazcAttApa karane lgii| usane phira se tapa karanA AraMbha kiyA, aura use phira hajAra varSa ghora tapa karate hue ho gaye / isase sAta loka taptAyamAna hue / isapara brahmAjIne phira karkaTIko darzana diye, aura vara mA~ganeko kahA / karkaTIne uttara diyA, ' aba mujhe kisI bhI varakI kAmanA nahIM, aba maiM nirvikalpa zAMti meM sthita ho gaI hU~ / isapara brahmAjIne use rAkSasIke zarIrameM hI jIvanmukta hokara vicaranekA varadAna diyA, aura kahA ki tU pApI jIvoMkA bhakSaNa karatI huI vicara, aura phirase pUrva zarIrako prApta kara / kucha samaya bAda karkaTI himAlayaparase utara kara kirAtadezameM pahu~cI, aura usane vahA~ kirAtadezake rAjAko apane maMtrI aura vIroMke sAtha yAtrAke liye jAte hue dekhaa| usane socA ki aise mUr3ha ajJAniyoMko bhakSaNa kara jAnA hI ThIka hai, kyoMki isase lokakI rakSA hotI hai / basa rAkSasI unheM dekha garjanA karane lagI, aura usane unheM apanA bhojya banAneke liye llkaaraa| isake bAda kirAtadezake rAjA-maMtrI aura rAkSasIke bahutase praznottara hue| rAkSasI parama zAMta ho gaI, aura usane jIva- vadhakA tyAga kiyA / yaha varNana yogavAsiSThake utpattiprakaraNake 68 aura 77-83 sargoMmeM AtA hai / , karmagrantha 1 jo mahattva digambara sampradAya meM gommaTasAra Adi siddhAMtagraMthoMkA hai, vahI mahattva zvetAmbara AmnAyameM karmagranthakA hai / isa granthake karmavipAka, karmastava, baMdhasvAmitva, SaDazItika, zataka aura saptatikA ye chaha prakaraNa haiM / ye kramase pahalA, dUsarA, tIsarA, cauthA, pA~cavA aura chaThA karmagranthake nAmase prasiddha haiM / karmagranthake karttA zvetAmbara vidvAn devendrasUri haiM / inakA janma lagabhaga saM0 1275 meM huA thA / devendrasUri jainAgamake prakharavettA aura saMskRta prAkRtake asAdhAraNa paMDita the / inake gurukA nAma jagacandrasUri thA / inhoMne zrAddha dinakRtyasUtravRtti, siddhapaMcAzikAsUtravRtti, sudarzanacaritra Adi aneka pranthoMkI racanA kI hai / rAjacandrajIne patrAMka 417 meM 'mUlapaddhati karmaprantha ' ke par3haneke liye kisI mumukSuko anurodha kiyA hai| mAlUma hotA hai isase unakA tAtparya mUla karmagranthase hI hai + | rAjacandrajIne aneka sthaloMpara karmagraMthake paThana-manana karanekA ullekha kiyA hai / + zrIyuta dalasukhabhAI mAlavaNIyA isa viSaya meM patrase sUcita karate hue likhate haiM-" mUlapaddhati koI alaga grantha to sunanemeM nahIM AyA / mUla karmagranthakA hI matalaba honA cAhiye / sthAnakavAsI sampradAyameM karmaviSayaka paricaya 'thokar3A' se prApta karanekA rivAja hai / ataH unhoMne (rAjacandrajIne) mUla karmagrantha par3hane ko likhA hogA / --lekhaka. Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra kAmadeva zrAvaka ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 22). .. kArtikeyAnumekSA ___ yaha adhyAtmakA prantha digambara vidvAn svAmI kArtikeya (kArtikasvAmI ) kA banAyA huA hai| ye kaba ho gaye haiM aura kahAMke rahanevAle the, ityAdi bAtoMkA kucha ThIka ThIka patA nahIM calatA / rAjacandrajI likhate haiM-" gatavarSa madrAsakI ora jAnA huA thaa| kArtikasvAmI isa bhUmimeM bahuta vicare haiM / isa orake nagna, bhavya, U~ce aura aDola vRttise khar3e hue pahAr3a dekhakara, svAmI kArtikeya AdikI aDola vairAgyamaya digambara vRtti yAda AtI hai / namaskAra ho una kArtikeya aadiko|" kArtikeyAnuprekSAke Upara kaI TIkA bhI haiN| yaha grantha paM0 jayacandrajIkI vacanikAsahita bambaIse chapA hai| paM. jayacandrajIne digambara vidvAn zubhacandrajIkI saMskRta TIkAke AdhArase yaha vacanikA likhI hai / rAjacandrajIne kArtikeyAnuprekSAke manana-nididhyAsana karanekA kaI jagaha ullekha kiyA hai| kisanadAsa (siMha) ( dekho kriyAkoSa ). kuNDarIka ( dekho prastuta graMtha, bhAvanAbodha pR. 118). ___ kundakunda AcArya digambara AmnAyameM bahuta mAnya vidvAn ho gaye haiM / kundakundakA dUsarA nAma padmanandi bhI thaa| inake viSayameM taraha tarahakI dantakathAyeM pracalita haiN| inake samayake viSayameM bhI vidvAnoMmeM matabheda hai / sAdhAraNataH kundakundakA samaya IsavI sankI prathama zatAbdi mAnA jAtA hai / kundakunda AcAryake nAmase bahutase graMtha pracalita haiM, parantu unameM paMcAstikAya, pravacanasAra, XsamayasAra aura aSTapAhuDa ye bahuta prasiddha haiM / inameM Adike tIna kundakundatrayIke nAmase prasiddha haiN| tInoMkI amRtacandrAcAryane saMskRta TIkA bhI likhI hai| ina graMthoMpara aura bhI vidvAnoMkI saMskRta-hindI TIkAyeM haiN| hindI TIkAoMmeM samayasArake Upara banArasIdAsajIkA hindI samayasAranATaka atyaMta suMdara hai / ise unhoMne amRtacandake samayasArakalazAke AdhArase hindI kavitAmeM likhA hai| ukta tInoM hI graMtha adhyAtmake ucca koTike graMtha mAne jAte hai| kundakundako 84 pAhuDa (prAmRta ) kA bhI kartA mAnA jAtA hai| inameM darzana, cAritra, sUtra, bodha, bhAva, mokSa, liMga aura zIla nAmaka ATha pAhuDa chapa cuke haiN| rAjacandrajIne prastuta graMthameM eka sthAnapara siddhaprAmRtakA ullekha kiyA hai aura usakI eka gAthA uddhRta kI hai| yaha siddhaprAmRta ukta AThapAhur3ase bhinna hai / yaha pAhuna kundakundake aprasiddha pAhuboM se koI pAhue honA cAhiye / rAjacandrajIne kundakundake graMthoMkA khUba marmapAna kiyA thaa| kundakunda Adi AcAryoke prati kRtajJatA prakAza karate hue rAjacandrajI likhate haiM-"he kundakunda Adi AcAryo ! tumhAre vacana bhI nijasvarUpakI khoja karanemeM isa pAmarako parama upakArI hue haiM, isaliye maiM tumheM atizaya bhaktise namaskAra karatA huuN|" rAjacandrajIne paMcAstikAyakA bhASAMtara bhI kiyA hai, jo aMka 70. meM diyA gayA hai| .. ... x mAlama hotA hai kundakunda AcArya ke samayasArake atirika kisI anya vidvAnne bhI samayasAra nAmaka koI praya banAyA hai, jisakA viSaya kundakundake samayasArase mina hai / isa graMthakA rAjacandrajIne vAcana kiyA thA / dekho patra 849|-lekhk. Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) kumArapAla ( dekho hemacandra ). kezIsvAmI kezigautamIya nAmakA adhikAra uttarAdhyayanake 23 veM adhikArameM AtA hai| kezI bhagavAn pArthanAthakI paramparAko mAnanevAle the, aura gautama gaNadhara mahAvIrakI parAmparAke upAsaka the| eka bAra donoMkA zrAvastI nagarImeM milApa huaa| eka hI dharmake anuyAyI donoM saMghoMke muniyoMke ziSya bhinna bhinna kriyAoMkA pAlana karate the| yaha dekhakara kezImuni aura gautama gaNadharameM bahutase viSayoMpara paraspara carcA huI, aura zaMkA samAdhAnake bAda kezImuni mahAvIra bhagavAnkI paraMparAmeM dIkSita ho gaye / kezImunikI apekSA yadhapi gautama choTe the, phira bhI kezImunine pariNAmoMkI saralatAke kAraNa unase dIkSA grahaNa karanemeM koI saMkoca na kiyA / kriyAkoSa . kriyAkoSake kartA kisanasiMhax sAMgAnerake rahanevAle khaNDelavAla the| kriyAkoSa saM0 1784 meM racA gayA hai / isakI racanA chandobaddha hai| kisanasiMhajIne bhadrabAhucaritra aura rAtribhojanakathA nAmakI anya pustakeM bhI likhI haiM / kriyAkoSa cAritrakA prantha hai| isameM bAhyAcArasaMbaMdhI kriyAoMkA khuba vistArase varNana hai / yaha prantha san 1892 meM zolApurase prakAzita huA hai| gajamukumAra ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 43). gItA___gItA vedavyAsakI racanA hai / isameM kRSNabhagavAnne arjunako karmayogakA upadeza diyA hai| isake saMskRta, hindI, aMgrejI Adi saMsArakI prAyaH sabhI bhASAoMmeM aneka anuvAda vivecana Adi hue haiN| gItAke kartRtvake viSayameM rAjacandrajIne jo vicAra prakaTa kiye haiM, ve mahAtmA gAMdhIke praznoMke uttaroMmeM patrAMka 447 meM chape haiM / gItAmeM pUrvAparavirodha honekA rAjacandrajIne aMka. 841 meM ullekha kiyA hai| gokulacaritra yaha koI caritragraMtha mAlUma hotA hai / isakA ullekha patrAMka 10 meM kiyA gayA hai| gommaTasAra gommaTasAra karmagranthakA eka ucca koTikA digambarIya prantha hai| isake jIvakAMDa aura karmakAMDa do vibhAga haiM, jinameM jIva aura karmakA jainapaddhatise vistRta varNana kiyA gayA hai| isake kartA nemicandra siddhAMtacakravatI haiN| nemicandrane labdhisAra, kSapaNAsAra, trilokasAra Adi anya bhI siddhAMtagraMthoMkI racanA kI hai| nemicandra apane viSayake asAdhAraNa vidvAn the, gaNitazAsake to ve paNDita the / inake viSayameM bhI bahutasI kiMvadantiyAM prasiddha haiM / nemicandrane apane ziSya cAmuNDarAyake upadezake liye gommaTasAra banAyA thA / gommaTasArakA dUsarA nAma paMcasaMgraha bhI hai / gommaTasArake ___x rAjacandrajIne kisanasiMhake sthAnapara kisanavAsa nAmakA ullekha kiyA hai, parantu kriyAkoSake kI kisanAhi / Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra Upara kaI digambara vidvAnoMkI TIkAyeM haiM / nemicandrakA samaya IsAkI 11 vIM zatAbdi mAnA jAtA hai / rAjacandrajIne gommaTasArake paThana karanekA mumukSuoMko anurodha kiyA hai| gozAla jainazAstroMke anusAra maMkhaliputra gozAla mahAvIra bhagavAnke ziSya the / kisI bAtako lekara gozAla aura mahAvIrameM matabheda ho gyaa| gozAlane mahAvIrake saMghako choDa diyA aura unhoMne apanA nijI saMgha sthApita kiyA / gozAla apaneko 'jina' kahA karate the| eka bAra mahAvIrake kisI ziSyane mahAvIra bhagavAnase kahA ki gozAla apaneko jina kahate haiN| mahAvIrane kahA gozAla jina nahIM hai| jaba isa bAtakI gozAlako khabara lagI taba ve bahuta krodhita hue, aura unhoMne mahAvIrako atyanta AkrozapUrNa vacana khe| sarvAnubhUti aura sunakSatra nAmake muniyoMne gozAlakako bahuta samajhAyA, para unhoMne una donoMko apanI tejolezyAse jalA DAlA / gozAlane bhagavAn mahAvIrake Upara bhI apanI tejolezyAkA prayoga kiyA thA / gozAlakA vistRta varNana bhagavatIke 15 veM zatakake 15 veM uddezameM diyA hai| gautama (RSi) gautama RSi nyAyadarzanake AdhapraNetA mAne jAte haiN| nyAyasUtra inhIMke banAye hue haiM / nyAyasUtroMkI racanAkAlake viSayameM vidvAnoMmeM bahuta matabheda hai / kucha loga inheM IsavI sanke pUrvakI racanA mAnate haiM, aura kucha loga nyAyasUtroMko IsavI sanke bAdakA likhA huA mAnate haiN| gautama gaNadhara-gautama indrabhUti mahAvIrake 11 ziSyoM se mukhya ziSya the| ye AdimeM brAhmaNa the| inameM gautama indrabhUti aura sudharmAko chor3akara bAkIke gaNadharoMne mahAvIra bhagavAnkI maujUdagImeM hI nirvANa pAyA thA / jainazAstroMmeM gautama gaNadharakA nAma jagaha jagaha AtA hai| gautama gaNadharake ziSyoMko kevalajJAnakI prApti ho gaI thI; parantu svayaM gautamako, bhagavAn mahAvIrake Upara moha rahaneke kAraNa kevalajJAna nahIM huA--yaha kathana mokSamAlAmeM AtA hai| cAritrasAgara yaha koI padabaddha grantha mAlUma hotA hai / isakA ullekha patrAMka 134 meM hai| cidAnanda cidAnandajIkA pUrva nAma kaparavijaya thaa| ye saMvegI sAdhu the| inake viSayameM bahutasI kiMvada-. ntiyA~ sunI jAtI haiN| cidAnandajI koI bar3e vidvAn bhASAzAstrI na the, kintu ye eka AtmAnubhavI adhyAtmI puruSa the| cidAnandajIne mizra hindI bhASAmeM adhyAtmakRtiyA~ banAI haiN| cidAnandajIne svarodayajJAnakI bhI racanA kI hai / isakI bhASA hindImizrita gujarAtI hai| isa prathameM chaMdakI koI vizeSa TIpaTApa nahIM hai / zarIrameM jo pA~ca tarahakI pavana hotI hai, yaha pavana kisa taraha, kaba nikalatI hai, aura kisake kahA~se nikalanese kyA phala hotA hai, ityAdi svarasaMbaMdhI bAtoMkA svarodayajJAnameM varNana hai / zrImad rAjacandrane svarodayajJAnakA vivecana likhanA AraMbha kiyA thA / usakA jo bhAga milatA hai vaha prastuta prathameM aMka 9 ke nIce diyA gayA hai| sunate haiM ki cidAnandajI Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) saMvat 1905 taka maujUda the / unakI racanA anubhavapUrNa aura mArmika hai / rAjacandrajI cidAnandajIke saMbaMdhameM likhate haiM-" unake jainamuni ho jAneke bAda apanI parama nirvikalpa dazA ho jAnese unheM jAna par3A ki ve aba kramapUrvaka dravya, kSetra, kAla, bhAvase yama niyamoMkA pAlana na kara skeNge| tattvajJAniyoMkI mAnyatA hai ki jisa padArthakI prApti honeke liye yama-niyamakA kramapUrvaka pAlana kiyA jAtA hai, usa vastukI prApti honeke bAda phira usa zreNIse pravRtti karanA athavA na karanA donoM samAna haiN| jisako nirmatha pravacanameM apramatta guNasthAnavattI muni mAnA hai, usameM kI sarvottama jAtika liye kucha bhI nahIM kahA jA sakatA / parantu kevala unake vacanoMkA mere anubhava-jJAnake kAraNa paricaya honese aisA kahA jA sakA hai ki ve prAyaH madhyama apramatta dazAmeM the| phira usa dazAmeM yama-niyamakA pAlana karanA gauNatAse A jAtA hai / isaliye adhika AtmAnaMdake liye unhoMne yaha dazA svIkAra kI / isa samayameM aisI dazAko pahu~ce hue bahuta hI thoDe manuSyoMkA milanA bhI bar3A kaThina hai / isa avasthAmeM apramattatAviSayaka bAtakI. asaMbhAvanA AsAnIse ho jAyagI, aisA mAnakara unhoMne apane jIvanako aniyatapanese aura guptarUpase bitAyA / yadi ve aisI hI dazAmeM rahe hote to bahutase manuSya unake munipanekI zithilatA samajhate aura aisA samajhanese unapara aise puruSakI ulaTI hI chApa pdd'tii| aisA hArdika nirNaya honese unhoMne isa dazAko svIkAra kii|" celAtIputra celAtIputrakA jIva pUrvabhavameM yajJadeva nAmakA brAhmaNa thaa| vaha cAritrakI jugupsAke kAraNa rAjagRhameM dhanAvaha seThakI cilAtI nAmakI dAsIke yahA~ paidA huA, aura usakA nAma cilAtIputra (celAtIputra ) pdd'aa| celAtIputrakI pUrvabhavakI strIne bhI dhanAvaha seThake ghara usakI kanyArUpase janma liyaa| celAtIputra seThakI kanyAko bahuta pyAra karatA thA / eka dina seThane celAtIputrako apanI lar3akIke sAtha kAyase kuceSTA karate dekha use vahA~se nikAla diyA / vaha dAsIputra coroMkI maMDalImeM jA milA, aura coroMkA adhipati banakara rahane lagA / eka dina vaha apane sAthI coroMke sAtha dhanAvaha seThake ghara AyA / cora bahutasA dhana aura seThakI kanyAko lekara calate nave / 'seTha aura usake karmacAriyoMne coroMkA pIchA kiyA / celAtIputra seThakI kanyAkA sira kATakara usa sirako lekara bhAga gyaa| usane Age jAkara eka muniko dekhA aura munise upadeza mA~gA / munine vicAra kiyA ki yayapi yaha jIva pApiSTha hai phira bhI yaha upadeza to le sakatA hai| yaha kahakara munine kahA-" tujhe upazama, viveka aura saMvara karane cAhiye / " yaha sunakara celAtIputrako bodha paidA duA, aura vaha vahIM kAyotsargameM sthita ho gayA / celAtIputrane bar3hAI dina kaThora tapa kiyA aura vaha marakara devalokameM gayA / yaha kathA upadezamAlA Adi jaina kathAgraMthoMmeM AtI hai| choTama choTama jJAnI puruSa the| ye gujarAtake eka bhakta kavi mAne . jAte haiM / inakA janma peTalAdake pAsa sojitrA prAmake najadIka saM0 1868 meM huA thaa| choTama bahuta sarala aura zAnta prakRtike the| mAna athavA lomakI AkAMkSA to inheM thI hI nahIM / inhoMne lokaprasiddhi meM jAneko kabhI bhI icchA Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra nahIM kI / choTama bahuta kama bolate, aura kama AhAra karate the / choTama bAla- brahmacArI the / inhoMne apanA samasta jIvana adhyAtmameM hI vyatIta kiyA thaa| choTamane brajalAlajI nAmake sAdhuko apanA guru banAyA thaa| choTamane aneka graMthoMkI racanA kI hai| inameM praznottararatnamAlA, dharmabhaktiAkhyAna, bodhaciMtAmaNi, iMsaupaniSadsAra, vedAntavicAra Adi mukhya haiN| choTama 73 varSakI avasthAmeM samAdhistha hue / jar3abharata 816 eka samaya rAjA bharata nadIke kinAre baiThe hue oMkArakA jApa kara rahe the / vahA~ eka garbhiNI hariNI pAnI pIneke liye aaii| itanemeM vahA~ siMhake garjanakA zabda sunAI par3A, aura hariNIne Dara ke mAre nadIko phA~da jAne prayatna kiyA / phala yaha huA ki usakA garbha nadImeM gira par3A, Ara vaha nadIke usa pAra pahu~cate hI mara gaI / rAjarSi bharata nadI kinAre baiThe baiThe yaha ghaTanA dekha rahe the / bharatajIkA hRdaya dayAse vyAkula ho uThA / ve uThe aura mRgazAvakako nadIke pravAha se nikAla 1 kara apane Azramako le gaye / ve nityaprati usa baccekI sevA suzrUSA karane lage / kucha samaya bAda bharatajIko usa hariNake prati atyanta moha ho gayA / eka dina vaha mRga unake pAsase kahIM bhAga gayA aura apane jhuNDameM jA milaa| isapara bharatajIko atyaMta zoka huA, aura ve IzvarArAdhanAse bhraSTa ho gaye / isa atyanta mRgavAsanAke kAraNa bharatajIko dUsare janmameM mRgakA zarIra dhAraNa karanA par3A / bharatajIko mRgajanmameM apane kiye hue karmapara bahuta pazcAttApa huA, aura ve bahuta asaMgabhAva se rahane lage / tatpazcAt rAjarSi bharata mRgake zarIrako tyAgakara brAhmaNake ghara utpanna hue / bharatajIkA yaha antima zarIra thA, aura isa zarIrako chor3aneke bAda ve mukta ho gaye / bharatajI apane pahile bhavoMko bhUle na the, isaliye ve asaMgabhAvase haribhaktipUrvaka apanA jIvana bitAte the / sAdhAraNa loga bharatajIko jar3a, gU~gA yA badhira samajhakara unase begAra vagairaha karAte the, aura usake badale unheM rUkhA sUkhA anna de dete the| yaha jar3abharatakA varNana bhAgavatake AThaveM navameM adhyAyameM AtA hai / "mujhe jar3abharata aura videhI janakakI dazA prApta hoo ". 1 - ' zrImad rAjacandra ' pR. 124. janaka janaka ikSvAkuvaMzaja rAjA nimike putra the / ye mithilAke rAjA the / rAjA janaka apane samayake eka bar3e yogI the, aura ve saMsArameM jalakamalakI taraha nirlipta rahate the| janaka ' rAjarSi ' aura ' videha ' nAmase bhI kahe jAte the / janaka kevala yogI hI nahIM, parantu paramajJAnI aura bhagavAnke bhakta bhI the / RSi yAjJavalkya inake purohita tathA maMtrI the / tathA zukadeva Adi aneka RSiyoMne janakajIse hI upadeza liyA thA / gItAmeM bhI janakake niSkAma karmayogakI prazaMsA kI gaI hai / janakajIkI putrI sItAkA vivAha rAmacandrajIse huA thA / janakakA varNana bhAgavata, mahAbhArata, rAmAyaNa Adi granthoMmeM milatA hai / 1 jambUdvIpaprajJapti jambUdvIpaprajJapti zvetAmbara sAhityake 12 upAMgoMmeMse chaTThA upAMga mAnA jAtA hai| isameM jambUdvIpakA vistArase varNana kiyA gayA hai| yaha jaina bhUgolaviSayaka graMtha hai| isameM rAjA bharatakI kathA Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 817 vistArase AtI hai / isapara jaina AcAryoMne aneka TIkA TippaNiyA~ likhI haiM / isa graMthameM isa kAlameM mokSa na honekA ullekha AtA hai| jambUsvAmI jambUsvAmI digambara aura zvetAmbara donoM sampradAyoMmeM antima kevalI ho gaye haiN| mahAvIra svAmIke nirvANake pazcAt gautama, sudharmA aura jambUsvAmI ina tIna kevaliyoMkA honA donoM hI sampradAyoMko mAnya hai / isake bAda hI donoM sampradAyoMkI paramparAmeM bheda dRSTigocara hotA hai| digambara aura zvetAmbara donoM vidvAnoMne saMskRta, gujarAtI aura hindImeM jambUsvAmIke aneka carita rAsa Adi likhe haiM / zvetAmbara vidvAnoMmeM hemacandrasUri aura jayazekharasUri, aura digambaroMmeM uttarapurANake kartA guNabhadrasUri aura paMDita rAjamalla AdikA nAma vizeSa ullekhanIya hai| paM0 rAjamallakA jambUsvAmIcarita abhI hAlameM isa lekhakadvArA saMpAdita hokara mANikacanda jainagranthamAlA bambaIkI orase prakAzita huA hai| ThANAMga ( Agamagrantha )-isakA rAjacandrajIne aneka sthaloMpara ullekha kiyA hai| Der3hasau gAyAkA stavana ( dekho yazovijaya ). tattvArthasUtra tattvArthasUtrameM jainadharmake siddhAMtoMko sUtroMmeM likhA gayA hai / apane DhaMgakI jainasAhityameM yaha prathama hI racanA upalabdha hotI hai / isa graMthake kartA umAsvAti haiM, jo digambara aura zvetAmbara donoM hI sampradAyoMdvArA pUjya mAne jAte haiM / tattvArthasUtrakA bhI donoM sampradAyoMmeM samAna Adara hai, aura donoM hI AmnAyoMke vidvAn isa sAragarbhita graMthakI TIkA TippaNiyA~ likhanemeM prerita hue haiM / zvetAmbara paramparAke anusAra umAsvAtine tatvArthasUtrake Upara svayaM bhANyakI bhI racanA kI hai, jise digambara vidvAn nahIM mAnate / zvetAmbaroMke anusAra umAsvAti prazamarati zrAvakaprajJapti Adi graMthoMke bhI kartA kahe jAte haiM / umAsvAti vAcakamukhyake nAmase kahe jAte hai / digambara sAhityameM inakA nAma umAsvAmi bhI AtA hai, aura ye kundakunda AcAryake ziSya athavA vaMzaja mAne jAte haiM / inakA samaya IsavI san prathama zatAbdi mAnA jAtA hai / tattvArthasUtrake maMgalAcaraNakA rAjacandrajIne vivecana kiyA hai| thiyosaphI thiyosaphIdharmakI mUlapravartaka maiDama blaiveTskIkA janma san 1831 meM amerikAmeM huA thA / inakA vivAha 17 varSakI avasthAmeM amerikAke eka gavarnarake sAtha huaa| bAdameM calakara blaiveTskIne isa saMbaMdhakA viccheda kara liyA, aura dezATanake vicArase ve hindustAna AI / inhoMne tibbata rUsa Adi dezoMmeM bhI bhramaNa kiyA / blaiveTskIne karnela AlakaTa sAhabakI madadase san 1874 meM thiyosaphikala sosAyaTIkI sthApanA kI / ye san 1879 meM phira hidustAna AI, aura bar3e bar3e zaharoMmeM jAkara apane siddhAMtoMkA pracAra karane lgii| thiyosaphIdharma saba dharmokA samanvaya karatA hai, aura pratyeka dharmake mahAn puruSoMko pUjyadRSThise dekhatA hai / hindu, musalamAna, pArasI 103 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TATa zrImad rAjacandra Adi sabhI loga isa dharmake anuyAyI haiN| blaiveTskIke bAda zrImatI enIbisenTane isa sosAyaTIkI unnati ke liye bahuta udyoga kiyA / thiyosaphIkA gItAkA gujarAtI vivecana thiyosaphikala sosAyaTI 1 bambaI se san 1899 meM prakAzita dazavaikAlika ( AgamagraMtha ) - hai / dazavaikAlikakI kucha gAthAoMkA rAjacandrajIne anuvAda kiyA hai, jo aMka 34 meM chapA hai / huA dayAnanda svAmI dayAnandakA janma saM0 1881 meM morabI rAjyake antargata TaMkArA gA~vake eka dhanI gharAnemeM huA thA / svAmI dayAnandake pitA eka kaTTara brAhmaNa the / dayAnanda svAmI AraMbha se hI svataMtra buddhike the, aura mithyA vrata AdikA virodha kiyA karate the / jaba svAmIjI bAIsa varSake hue to unake vivAha ke bAtacIta huI / vivAhakI saba taiyyAriyA~ bhI ho gaIM, para dayAnanda isa samAcArako sunate hI kahIM bhAga gaye, aura gekhe raMgake vastra pahinakara rahane lage / dayAnandajIko sadgurukI tAlAzameM idhara udhara bahuta bhaTakaneke pazcAt paMjAba meM svAmI virajAnandajIke darzana hue| dayAnanda ne apane guruke pAsa ar3hAI barasa rahakara saMskRta aura vedoMkA khUba abhyAsa kiyA / vidyAdhyayana ke pazcAt svAmI dayAnandane vaidikadharmakA dUra dUra ghUmakara pracAra kiyA / kAzImeM Akara inhoMne vaidika paMDitoMse bhI zAstrArtha kiyA | svAmIjIkI pratibhA aura asAdhAraNa buddhikauzala dekhakara bahutase loga unake anuyAyI hone lage / svAmI dayAnandane saM0 1932 meM bambaI meM AryasamAjakI sthApanA kI / svAmIjI ne udayapura, indaura, zAhapurA Adi riyAsatoM meM bhI pracArake liye bhramaNa kiyA / antameM ve jodhapura ke mahArANAke yahA~ rahane lage / vahA~ kucha loga unake bahuta virodhI ho gaye, aura unake rasoiyese unheM viSa dilavAkara maravA DAlA / svAmIjIne saMvat 1940 meM divAlIke dina dehatyAga kiyA / inake bAda svAmI zraddhAnanda lAlA lAjapatarAya Adine AryasamAjakA kAma kiyA / svAmI dayAnandane hindImeM satyArthaprakAza nAmaka pustaka likhI hai, jisameM saba dharmokI kar3I samAlocanA kI gaI hai / 1 *dayArAma kavi dayArAmakA janma san 1777 meM huA thA / unheM devanAgarI lipike atirikta anya koI lipi na AtI thI / inhoMne gujarAtI, hindI, paMjAbI, marAThI, saMskRta aura phArasI bhASAmeM 1 kavitAyeM kI haiN| unake eka ziSyake kathanAnusAra dayArAmane saba milAkara 135 granthoMkI racanA kI hai| isake atirikta unhoMne bahutase pada lAvanI vagairaha bhI likhe haiM / dayArAma kRSNake bahuta bhakta the, aura inhoMne kRSNalIlAke bahutase rasika pada vagairaha likhe haiM / dayArAmane gokula, mathurA, kAzI, vRMdAvana, zrInAthajI Adi saba dhAmoMkI sAta barasa ghUmakara yAtrA kI thI / inake ziSya dayArAmako narasiMha mehatAkA avatAra mAnate the / inakA maraNa san 1852 meM huA / rAjacandrajIne inake pada uddhRta kiye haiM / dAsabodha (dekho rAmadAsa ). devacandrajI devacandrajIkA janma mAravAr3a meM saMvat 1746 meM huA thA / devacandrajI zvetAmbara AmnAyameM Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa ( 1 ) 819 eka bahuta acche adhyAtmavettA kavi ho gaye haiM / inhoMne zvetAmbara sAhityake vizAla adhyayanake sAtha sAtha gommaTasAra Adi digambara pranthoMkA bhI acchA abhyAsa kiyA thA / devacandrajIne saMskRta, prAkRta, braja aura gujarAtI bhASAmeM aneka kRtiyAM banAI haiM / inhoMne dasa varSakI avasthA meM dIkSA le lI thI, aura jIvanaparyaMta brahmacArI rahakara sAhitya sevA kI / devacandrajIkI racanAoMmeM dravyaprakAza, nayacakra, jJAnamaMjarITIkA, vicAraratnasAra, adhyAtmagItA, caturviMzatijinastavana Adi grantha mukhya haiM / rAjacandrajIne adhyAtmagItA aura caturviMzatijinastavanake padya uddhRta kiye haiM / devacandrasUri ( dekho hemacandra ). devAgamastotra ( dekho samaMtabhadra ). prahArI (dekho prastuta graMtha, bhAvanAbodha pR. 119-20 ). ghanAbhadra-zAlibhadra - dhanAbhadra zAlibhadrakI kathA zvetAmbara sAhityameM bahuta prasiddha hai / yaha kathA sUtragraMthoMmeM bhI AtI hai / saM0 1833 meM jinakIrttisUrine saMskRta dhanyacaritrameM yaha kathA vistArase dI hai / isa saMskRtacaritrake Uparase paM0 jinavijaya mahArAjane sUratameM rahakara dhannAzAlibhadrakA rAsa likhA hai / yaha rAsa cAra DhAlameM hai / cauthI DhAlameM dhanAbhadra aura zAlibhadrake saMyama grahaNa karanekA ullekha hai / dhanAbhadra aura zAlibhadra mokSagAmI jIva the / ukta rAsako bhImasiMha mANekane san 1907 meM prakAzita kiyA hai / *dharamazI ( dharamasiMha ) muni - dharamazI munikA janma jAmanagarameM huA thA / inake gurukA nAma zivajI RSi thA / ye loMkAgacchakA zithilAcAra dekhakara usase alaga ho gaye the, aura saMvat 1685 meM unhoMne dariyApurIsampradAyakI sthApanA kI thii| ye avadhAna bhI karate the / dharamazI munine 27 sUtroMpara 'TabbA ' kI racanA kI haiM / inhoMne aura bhI grantha likhe haiM / inakA vizeSa paricaya " jainadharmano prAcIna saMkSipta itihAsa " pustakameM hai / yaha pustaka sthAnakavAsI jaina kAryAlaya ahamadAbAdase prakAzita huI hai / dharmavindu ( dekho haribhadra ). 1 dharmasaMgrahaNI ( dekho haribhadra ). naMdisUtra ( Agamagrantha ) - isakA rAjacaMdrajIne eka sthalapara kavitAmeM ullekha kiyA hai / namirAjarSi (dekho prastuta graMtha, bhAvanAbodha pR. 103-6 ). narasiMha (sI) mehatA - narasiMha mehatA gujarAtake ucca koTike bhakta kavi mAne jAte haiM / inakA janma jUnAgar3hameM huA thA / inakA janmakAla saMvat 1550 se 1650 ke bhItara mAnA jAtA hai| inakI hAralIlA, suratasaMgrAma, rAsalIlA Adi racanAyeM gujarAtI sAhityameM bahuta prasiddha haiN| narasiMha mehatA kRSNake atyaMta bhakta the / unakI kavitA sarala, komala aura bhaktibhAvase paripUrNa hai / lokavArttA hai ki narasiMha mehatAko prabhu * yaha sUcanA mujhe mere mitra zrIyuta dalasukhabhAI mAlavaNIyAne dI hai| --lekhaka. Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 zrImad rAjacandra pratyakSa darzana diyA karate the, tathA saMkaTake samaya svayaM kRSNa bhagavAnne inakI huMDI cukAI thii| kahA jAtA hai ki narasiMha mehatAne saba milAkara savA lAkha pada banAye haiM / narasI mehatA aura kabIrakI nispRha bhaktikA rAjacandrajIne bahuta guNagAna kiyA hai| navatattva __ navatattvaprakaraNakA zvetAmbara sampradAyameM bahuta pracAra hai / isameM caudaha gAthAoMmeM nava tatvoMke svarUpakA pratipAdana kiyA hai / navatattvake kartA devaguptAcArya haiM / inhoMne saMvat 1073 meM navatattvaprakaraNakI racanA kI hai| navatattvaprakaraNake Upara abhayadevasUrine bhASya likhA hai| isapara aura bhI aneka TIkA TippaNiyA~ haiN| nAradajI ( dekho nAradabhaktisUtra ). nArada ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 23 ). nAradabhaktisUtra nAradabhaktisUtra maharSi nAradajIkI racanA hai / isa prathameM 81 sUtra haiM / graMthakArane isameM bhaktikI sarvotkRSTatAkA pratipAdana kiyA hai, aura usake liye kumAra, vedavyAsa, zukadeva Adi bhakti-AcAryoMkI sAkSI dI hai| graMthakArane batAyA hai ki bhaktoMmeM jAti kula AdikA koI bheda nahIM hotA, aura bhakti gUMgekI svAdakI taraha anirvacanIya hotI hai / isameM vrajagopiyoMkI bhaktikI prazaMsA kI gaI hai / bhakta loga SaDdarzanoMkI taraha bhaktiko sAtavA darzana mAnate haiM / ukta pustaka hanumAnaprasAda podArake vivecanasahita gItA presa gorakhapurase prakAzita huI hai / nAradajIne nAradagItA nAradasmRti Adi anya bhI graMtha likhe haiN| *niSkulAnanda niSkulAnandajI svAmInArAyaNa sampradAyaka sAdhu the / inake gujarAtI bhASAmeM bahutase kAvya haiM / ye kAThiyAvAr3ameM rahate the, aura saM0 1877 meM maujUda the| niSkulAnandajIke pUrva AzramakA nAma lAlajI thA / inakI kavitAkA mukhya aMga vairAgya hai / inhoMne bhaktacintAmaNi, upadezaciMtAmANa, dhIrajAkhyAna, niSkulAnanda kAvya tathA anya aneka padoMkI racanA kI hai| rAjacandrajIne niSkulAnandake dhIrajAkhyAnameM se pada uddhRta kiye haiN| nIrAMta nIrAMta bhakta jAtise pATIdAra the / inakA maraNa san 1843 meM bahuta vRddhAvasthAmeM huA thaa| inakI kavitA vedAntajJAna aura kRSNabhaktike Upara hai / ye tulasI lekara hara pUrNimAko DAkora jAyA karate the / kahate haiM eka bAra inheM rAstemeM koI musalamAna milA, aura usane kahA ki 'Izvara to tere najadIka hai, tU hAthameM tulasI lekara use kyA DhU~DhatA phiratA hai|' isapara nIrAMtako jJAna utpanna huA, aura unhoMne musalamAna guruko praNAma kiyaa| usake bAda unakA vedAMtakI ora adhika jhukAva huA, aura unakA AtmajJAna uttarottara bar3hatA gyaa| rAjacandrajIne inako yogI (parama yogyatAvAlA) kahA hai| Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) naipoliyana naipoliyanakA janma 15 agasta san 1769 meM kArsikA dvIpameM huA thaa| inhoMne 16 varSakI avasthAmeM lephTineMTakA pada prApta kiyaa| naipoliyanane rUsa, AsTriyA aura iMgalaiMDake sAtha bahuta samayataka apane deza phrAMsakI rakSAke liye yuddha kiyA, aura vijayI hokara apanI asAdhAraNa pratimA aura vIratAkI samasta vizvake Upara chApa mArI / naipoliyana asAdhAraNa vIra thA, usameM sAhasa to kUTa kUTa kara bharA huA thaa| vaha kahA karatA thA ki koSameMse 'asaMbhava' zabdako hI nikAla DAlanA cAhiye, kyoMki udhamake sAmane koI bhI kAma kaThina nhiiN| parantu manuSyakI dazA sadA ekasI nahIM rahatI / san 1814 meM iMgalaiMDa, rUsa aura AsTriyAkI saMgaThita senAke sAmane ise hAra mAnanI par3I, aura ise elvAmeM jAkara rahanekI AjJA huii| naipoliyana kucha mahIne elvAmeM rahA / bAdameM isane vahA~se nikalakara phira phrAMsapara adhikAra kara liyaa| pariNAma yaha huA san 1815 meM ise phira samasta yuropake sammilita dalakA sAmanA karanA par3A / isa samaya ise isake sAthiyoMne dhokhA diyA / phalataH naipoliyanakI vATaralUke yuddha meM hAra huI aura samrAT naipoliyana sadAke liye so gyaa| naipoliyanane bhAgakara aMgrejI jhaMDekI zaraNa lii| yahA~ ise baMdI kara liyA gayA aura ise saiMTa helanAmeM sadAke liye nirvAsita jIvana vyatIta karanekI AjJA huii| yahA~ naipoliyanane pA~ca varSa atIva kaSTaprada avasthAmeM bitAye / yahA~ usake sAtha atyaMta anyAya aura nIcatApUrNa bartAva kiyA gyaa| antameM naipoliyana dhIre dhIre bahuta nirbala ho gayA, aura usa vIra sainikane 5 maI san 1821 meM apane prANoMkA tyAga kiyaa| " yadi tU sattAmeM masta ho to naipoliyana bonApArTako donoM sthitise smaraNa kara"-'zrImad rAjacandra' pR. 2. pataMjali ___ yogAcArya pataMjali kaba hue aura kahA~ke rahanevAle the, ityAdi bAtoMke saMbaMdhameM koI nizcita patA nahIM lgtaa| pataMjali Adhunika yogasUtroMke vyavasthApaka mAne jAte haiN| kucha vidvAnoMkA mata hai ki pANinIyavyAkaraNake mahAbhASya aura carakasaMhitAke racayitA bhI ye hI pataMjali haiM / ina vidvAnoMke matameM pataMjalikA samaya isavI sanke pUrva 150 varSa mAnA jAtA hai / pAtaMjalayogasUtroMpara aneka bhASya TIkAyeM Adi haiM / inake saMbaMdhameM rAjacandrajI likhate haiM-" pAtaMjalayogake kartAko samyaktva prApta nahIM huA thA; parantu haribhadrasUrine unheM mArgAnusArI mAnA hai|" pavanandipaMcaviMzatikA isa graMthake kartA pamanandI AcArya haiM / jaina sampradAyameM padmanandi nAmake aneka vidvAn ho gaye haiN| prastuta padmanandI digambara jaina vidvAn the| inhoMne anya graMthoMkI bhI racanA kI hai / paranandi prAkRtake bahuta paMDita the / inhoMne isa pranthameM vIranandIko namaskAra kiyA hai / inake samayakA kala nizcita patA nahIM lagatA / pananandipaMcaviMzati jaina samAjameM bahuta Adarase par3hA jAtA hai| isa prathameM paccIsa prakaraNa haiN| vairAgyakA yaha atyuttama grantha hai| isa pranthakI eka hastalikhita saMskRta TIkA bhI hai| isa graMthako paThana karanekA rAjacandrajIne kaI jagaha ullekha kiyA hai / Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 zrImad rAjavandra paramAtmaprakAza paramAtmaprakAza adhyAtmakA apabhraMzakA eka ucca koTikA graMtha hai| isake karttA yogIndradeva (yogIndu ) haiN| paramAtmaprakAzapara brahmadevane saMskRta TIkA likhI hai| yogIndradevane apane ziSya bhaTTa prabhAkarako upadeza karaneke liye paramAtmaprakAza likhA thaa| graMthameM saba milAkara 214 dohe haiM, jinameM nizcayanayakA bahuta sundara varNana hai / isa graMthakA pro0 e0 ena0 upAdhyene abhI hAlameM sampAdana kiyA hai, jo rAyacaMdrazAstramAlAse prakAzita ho rahA hai| yogIndradevakI dUsarI racanA yogasAra hai / yaha bhI isa lekhakadvArA hindI anuvAdasahita rAyacandrazAstramAlAmeM prakAzita ho rahA hai| yogIndradevakA samaya IsavI san chaThI zatAbdi mAnA jAtA hai / paramAtmaprakAza digambara samAjameM bahuta Adarake sAtha par3hA jAtA hai| paradezI rAjA paradezI rAjAkI kathA rAyapaseNIyasUtrameM AtI hai / yaha rAjA bahuta adharmI thA, aura isake hRdayameM dayAkA lavaleza bhI na thA / ekabAra paradezI rAjAke maMtrI sArathIcitrane zrAvastI nagarImeM kezIsvAmIke darzana kiye / kezIsvAmIkA upadeza sunakara sArathIcitrako atyanta prasannatA huI, aura unhoMne kezIsvAmIko apanI nagarImeM padhAranekA AmaMtraNa diyaa| kezIsvAmI usa nagarImeM Aye / sArathIcitra paradezI rAjAko apane sAtha lekara kezIsvAmIke pAsa gaye / paradezI rAjAko kezIzramaNakA upadeza lagA, aura paradezIne aneka vrata Adi dhAraNa kara apanA janma saphala kiyA / paradezI rAjAkA gujarAtImeM rAsa bhI hai, jise bhImasiMha mANekane san 1901 meM prakAzita kiyA hai / parIkSita .. rAjA parIkSita arjunake pautra aura abhimanyuke putra the / pAMDava himAlaya jAte samaya, parIkSitako rAjabhAra sauMpa gaye the / parIkSitane bhAratavarSakA ekachatra rAjya kiyaa| aMtameM saoNpake Dasanese inakI mRtyu huI / zukadevajIne inheM bhAgavatakI kathA sAta dinameM sunAI thI / inakI kathA zrImadbhAgavatameM vistArase AtI hai| parvata ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 23). pANDava-pA~ca pANDavoMke 13 varSakI banavAsakI kathA jaina aura jainetara graMthoMmeM bahuta prasiddha hai| pANDavoMkA vistRta varNana mahAbhArata Adi graMthoMmeM vistArase AtA hai| pIrANA (dekho prastuta graMtha pR. 550 phuTanoTa ). pudgala parivrAjaka AlamikA nagarImeM pudgala nAmakA eka parivrAjaka rahatA thA / vaha Rgveda, yajurveda aura brAhmaNazAstroMmeM bahuta kuzala thA / vaha niraMtara chaha-chahakA tapa karatA, aura U~ce hAtha rakhakara AtApanA letA thaa| isase pudgalako vibhaMgajJAna utpanna huA / isa vibhaMgajJAnase use brahmaloka svargameM rahanevAle devoMkI sthitikA jJAna ho gyaa| usane vicAra kiyA- mujhe atizayayukta jJAnadarzana utpanna huA hai| devalokameM devoMkI jaghanya sthiti dasa hajAra varSakI hai, aura utkRSTa dasa sAgarakI hai| tatpazcAt Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 823 deva cyuta ho jAte haiM / yaha vicAra kara pudgala tridaMDa, kuMDikA aura bhagave vastroMko dhAraNakara tApasa AzramameM gayA aura vahA~ apane upakaraNa rakhakara isa bAtako sabase kahane lgaa| isapara loga paraspara kahane lage ki yaha kaise saMbhava ho sakatA hai ! tatpazcAt bhikSAko jAte samaya, gautamane bhI logoMke muMhase isa bAtako sunaa| isa bAtako gautamane mahAvIra bhagavAnse pU~chA / bAdameM pudgala parivrAjaka vibhaMgajJAnase rahita huA, aura usane tridaMDa kuMDikA Adiko chor3akara, jaina pravrajyA grahaNa kara zAzvata sukhako pAyA / yaha kathA bhagavatIke 11 ve zatakake 12 3 uddezameM AtI hai| puNDarIka ( dekho prastuta graMtha, bhAvanAbodha pR. 118 ). paMcAstikAya ( dekho kundakunda ). paMcIkaraNa - paMcIkaraNa vedAntakA grantha hai / isake kartA zrIrAmagurukA janma saM0 1840 meM dakSiNa haidarAbAdameM huA thA / ye jAtike brAhmaNa the, aura inhoMne 16 varSakI avasthAmeM brahmacarya grahaNa kiyA thA / ye mahAtmA jagaha jagaha bhramaNa karake advaitamArgakA upadeza dete the / inake bahutase ziSya bhI the / ina ziSyoMmeM paM0 jayakRSNane paMcIkaraNake Upara gujarAtI bhASAmeM vistRta TIkA likhI hai, jise vedadharmasabhAne san 1907 meM prakAzita kI hai| zrIrAmaguru saMvat 1906 meM bar3odemeM samAdhistha hue| isake atirikta akhA Adine bhI paMcIkaraNa nAmake grantha banAye haiN| jainetara grantha honepara bhI vairAgya aura upazamakI vRddhike liye rAjacandrajIne kaI jagaha paMcIkaraNa Adi granthoMke manana karanekA upadeza kiyA hai| prabodhazataka prabodhazataka vedAntakA grantha hai| cittakI sthiratAke liye rAjacandrajIne ise kisI mumukSuke par3haneke liye bhejA thaa| ve likhate hai " kisIko yaha sunakara hamAre viSayameM aisI zaMkA na karanI cAhiye ki isa pustakameM jo kucha mata batAyA gayA hai, vahI hamArA bhI mata hai| kevala cittakI sthiratAke liye isa pustakake vicAra bahuta upayogI haiN|" pravacanasAra ( dekho kundakunda ). pravacanasAroddhAra . yaha prantha zvetAmbara AcArya nemicandrasUrikA banAyA huA hai / mUla grantha prAkRtameM hai / isa pranthake viSayake avalokanase mAlUma hotA hai ki nemicandra jainadharmake eka bar3e advitIya paMDita the / isa pranthake Upara siddhasenasUrikI TIkA jAmanagarase san 1914 meM prakAzita huI hai| pravacanasAroddhAra prakaraNaratnAkarameM bhI prakAzita huA hai / isameM tIsare bhAgameM jinakalpakA varNana hai| pravINasAgara pravINasAgarameM vividha viSayoMke upara 84 lahareM haiM / inameM navarasa, mRgayA, sAmudrikacarcA, kAmavihAra, saMgItabheda, nAyikAbheda, nADIbheda, upAlaMmabheda, RtuvarNana, citrabheda, kAvyacitrabaMdha, aSTAMgayoga Adi viSayoMkA sundara varNana hai| isa granthako rAjakoTake kuMvara maherAmaNajIne sa. 1838 meM Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 bhImad rAjacandra AraMbha kiyA, aura apane sAta mitroMkI sahAyatAse pUrNa kiyA thaa| kahate haiM ki kuMvara maherAmaNajIko apane mAmA lIbaMDIke ThAkurakI putrI sujanabAke sAtha prema ho gayA thA, aura isa premako ina donoMne aMta samayataka nibAhA / pravINasAgarameM rAjakumArI sujanabA (pravINa) ne maherAmaNajI ( sAgara ) ko saMbodhana karake, aura maherAmaNajIne rAjakumArIko saMbodhana karake kavitAyeM likhI haiM / rAjacandrajI likhate haiM-: pravINasAgara samajhapUrvaka par3hA jAya to yaha dakSatA denevAlA graMtha haiM, nahIM to yaha aprazasta rAgaraMgoMko bar3hAnevAlA graMtha hai"| mahAdajI (dekho anubhavaprakAza). praznavyAkaraNa (AgamagraMtha )--isakA kaI jagaha rAjacandrajIne ullekha kiyA hai / prajJApanA ( AgamagraMtha )-isakA bhI prastuta graMthameM ullekha AtA hai| prItamadAsa __ye bhakta kavi bhATa jAtike the, aura ye san 1782 meM maujUda the| ye sAdhu-saMtoMke samAgamameM bahuta kAla bitAte the / inakI kavitA bhI anya bhaktoMkI taraha vedAntajJAna aura premabhaktise pUrNa hai / prItamadAsako 'carotara' kA ratna kahA jAtA hai / inake bar3e grantha gItA aura bhAgavatakA 11 vA~ skaMdha haiM / isake atirikta prItamadAsane anya bhI bahutase pada garabI ityAdi likhe haiN| 'prItamadAsano kako' gujarAtImeM bahuta prasiddha hai| zrImad rAjacandra apane bhaktoMse ise par3haneke liye kahA karate the| unhoMne prItamako mArgAnusArI kahA hai| prItamadAsane goviMdarAmajI nAmaka sAdhukA bahuta samayataka sahavAsa kiyA, aura unheM apanA guru banAyA thaa| kahate haiM ki prItamadAsa anta samaya aMdhe ho gaye the / ye usa samaya bhI pada-racanA karate the| gujarAtI sAhityameM inakI kavitAoMkA bahuta Adara hai| banArasIdAsa __ banArasIdAsajI AgarAke rahanevAle zrImAlI vaizya the| inakA janma saM0 1643 meM jaunapurameM huA thA / banArasIdAsajIkA mUla nAma vikramAjIta thaa| inake pitAko pArzvanAthake Upara atyaMta prIti thI, isaliye unhoMne inakA nAma banArasIdAsa rakkhA thA / banArasIdAsajIko yauvana kAlameM izkabAjIkA bahuta zauka ho gayA thA / inhoMne zRMgArake Upara eka pratha bhI likhA thA, jise bAdameM inhoMne gomatI nadImeM bahA diyA thaa| banArasIdAsajIkI avasthAmeM dhIre dhIre bahuta parivartana hotA gyaa| inheM kuMdakuMda AcAryake adhyAtmarasake graMtha par3haneko mile, aura ye nizcayanayakI aura jhuke / inhoMne nizcayanayako puSTa karanevAlI jJAnapaccIsI, dhyAnabattIsI, adhyAtmabattIsI Adi kRtiyoMkI racanA kI / banArasIdAsajI caMdramANa, udayakaraNa, thAnamalajI Adi apane mitroMsahita adhyAtmacarcAmeM DUbe rahate the / antameM to yahA~taka huA ki ye cAroM nagna hokara apaneko muni mAna kara rahA karate the| isI kAraNa zrAvaka loga banArasIdAsako 'bosarAmatI' kahane lage the / banArasIdAsajIkI yaha ekAMtadazA saM0 1692 taka rhii| bAdameM inako isa dazApara bahuta kheda huA, aura inakA hRdaya-paTa khula gayA / isa samaya ye AgarAmeM paM0 rUpacandra ke samAgamameM bAye, aura Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) inhoMne gommaTasAra AdikA avalokana kiyaa| upAdhyAya yazovijayajIne adhyAtmamatakhaMDanameM tathA upAdhyAya meghavijayajIne yuktiprabodhanATakameM banArasIdAsajIke matako adhyAtmamata kahakara inake matakA khaMDana kiyA hai / banArasIdAsane ardhakathAnakameM 673 dohoMmeM apanI AtmakathA likhI hai / inakA samayasAranATaka hindI sAhityakA eka advitIya kAvyagrantha hai / samayasAranATakake aneka padyoMko rAjacaMdrajIne jagaha jagaha uddhRta kiyA hai / rAjacaMdrajI banArasIdAsajIko samyagdRSTi mAnate the| ve banArasIdAsajIke saMbaMdhameM likhate haiM-" unakI samayasAra graMthakI racanAke Uparase mAlUma hotA hai ki banArasIdAsako koI usa prakArakA saMyoga banA hogA / mUla samayasArameM bIjajJAnake viSayameM itanI adhika spaSTa bAta kahI huI nahIM mAlUma hotI, aura banArasIdAsane to bahuta jagaha vasturUpase aura upamArUpase yaha bAta kahI hai / jisake Uparase aisA mAlUma hotA hai ki banArasIdAsako, sAthameM apanI AtmAke viSayameM jo kucha anubhava huA hai, unhoMne usakA bhI kucha usa prakArase prakAza kiyA hai, jisase vaha bAta kisI vicakSaNa jIvake anubhavako AdhArabhUta ho-use vizeSa sthira karanevAlI ho / aisA bhI lagatA hai ki banArasIdAsane lakSaNa Adike bhedase jIvakA vizeSa nizcaya kiyA thA, aura usa usa lakSaNa Adike satata manana hote rahanese, unake anubhavameM AtmasvarUpa kucha tIkSNarUpase AyA hai aura unako avyaktarUpase AtmadravyakA bhI lakSa huA hai, aura usa ' avyaktalakSa'se unhoMne usa bIjajJAnako gAyA hai / 'avyaktalakSa'kA artha yahA~ yaha hai ki cittavRttike vizeSarUpase Atma-vicArameM lage rahanese, banArasIdAsako jisa aMzameM pariNAmakI nirmala dhArA prakaTa huI, usa nirmala dhArAke kAraNa apanA nijakA yahI dravya hai, aisA yadyapi spaSTa jAnanemeM nahIM AyA, to bhI aspaSTarUpase arthAt svAbhAvikarUpase bhI unakI AtmAmeM vaha chAyA bhAsamAna huI, aura jisake kAraNa yaha bAta unake mukhase nikala sakI hai, aura Age jAkara vaha bAta unheM sahaja hI ekadama spaSTa ho gaI ho, prAyaH unakI aisI dazA usa graMthake likhate samaya rahI hai|" bAibila ( dekho IsAmasIha ). bAhubali ( dekho prastuta graMtha, mokSamAlA pATha 17). brAsI ( dekho mokSamAlA pATha 17). gautamabuddha kapilavastumeM rAjA zuddhodanake ghara IsavI sanse 557 varSa pUrva paidA hue the / inhoMne saMsArako asAra jAnakara tyAga diyA, aura vanameM jAkara kaThora tapasyA karane lage / kaI varSataka inhoMne ghora tapa kiyA, aura jaba inheM 'bodhi' prApta ho gayA, to ye ghUma ghUma kara apane mantavyoMkA pracAra karane lage / buddhadeva apane ucca tyAgake liye bahuta prasiddha haiM / inhoMne madhyama-mArga calAyA thA / buddhakA kathana thA ki na to hameM ekadama vilAsapriya hI ho jAnA cAhiye, aura na kaThora tapazcaryAse apane zarIrako hI sukhA DAlanA cAhiye / bauddhadharmake Ajakala bhI saMsArameM sabase adhika anuyAyI haiM / bauddhapaMDita nAgArjuna, dignAga, vasubandhu, dharmakIrti Adine bauddhadharmako khaba vikasita kiyA / bauddhoMke Agamagrantha jinheM tripiTaka nAmase kahA jAtA hai, pAli bhApAmeM hai| jainadharma aura bauddhadharmakI bahutasI bAteM milatI julatI haiN| kucha bAtoMmeM antara bhI hai| mahAvIra aura 1.4 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra buddha donoM samakAlIna the| donoM hone apane dharmakA bihAra prAntase pracAra AraMbha kiyA / buddha bhagavAnke dezI videzI bhASAoMmeM aneka jIvanacaritra likhe gaye haiN| bRhatkalpa chaha chedasUtroMmeM eka sUtra mAnA jAtA hai / isake kartA bhadrabAhusvAmI haiM / bRhatkalpapara aneka TIkA TippaNiyA~ haiM / ina chaha chedasUtroMmeM sAdhu sAdhviyoMke AcAra kriyA Adike sAmAnya niyama-mArgoMke pratipAdanake sAtha sAtha, dravya kSetra kAla bhAva utsarga apavAda Adi mArgIkA bhI samayAnusAra varNana hai| isaliye ye chaha chaidasUtra apavAdamArgake sUtra mAne jAte haiM / bRhatkalpameM chaha uddezaka haiM / isa sUtroM sAdhu sAdhviyoMke AcArakA varNana hai / isameM jo padArtha karmake hetu aura saMyamake bAdhaka haiM, unakA niSedha karate hue, saMyamake sAdhaka sthAna, vastra, pAtra AdikA varNana kiyA hai| isameM prAyazcitta AdikA bhI varNana hai| brahmadatta brahmadatta cakravatI thA / eka samayakI bAta hai ki eka brAhmaNane Akara brahmadatta cakravatIse kahA ki he cakravartI ! jo bhojana tU svayaM khAtA hai use mujhe bhI khilaa| brahmadattane brAhmaNako uttara diyA ki merA bhojana bahuta gariSTha aura unmAdakArI hai / parantu brAhmaNane jaba cakravattIko kRpaNa Adi zabdoMse dhikkArA, to brahmadattane brAhmaNako kuTuMbasahita apanA bhojana khilaayaa| bhojana karaneke pazcAt rAtrimeM brAhmaNa aura usake kuTuMbako mahA unmAda huA, aura vaha brAhmaNa apane putrasahita mAtA bahana Adi sabake sAtha pazukI taraha ramaNa karane lgaa| jaba subaha huI to brAhmaNa aura usake gRhajanoMko bahu lajjA mAlUma huii| brAhmaNako brahmadatta cakravartIke Upara bahuta krodha AyA aura vaha krodhase gharase nikala pdd'aa| kucha dUrapara brAhmaNane eka gar3ariyeko pIpalake pattoMpara kaMkareM pheMkakara pattoMko phAr3ate hue dekhA / brAhmaNane gar3ariyese kahA ki jo puruSa sirapara zveta chatra aura camara dhAraNa karake gajendrapara baiThakara yahA~se nikale, tU usakI donoM A~khoMko kaMkaroMse phor3a DAla / gar3ariyene divAlakI oTameM khar3e hokara hAthIpara baiThakara jAte hue brahmadattakI donoM A~kheM phor3a diiN| bAdameM cakravartIko mAlUma huA ki usI brAhmaNane isa duSkRtyako karAyA hai| brahmadattako brAhmaNa jAtike Upara bahuta krodha aayaa| usane usa brAhmaNako usake putra, baMdhu aura mitroMsahita maravA ddaalaa| krodhAndha brahmadatta cakravatIne apane maMtrIko saba brAhmaNoMko mArakara unake netroMse vizAla thAla bharakara apane sAmane lAnekI AjJA dii| maMtrIne zleSmAtaka phaloMse thAla bharakara rAjAke sAmane rakkhI / brahmadatta usa thAlameM rakkhe hue phaloMko netra samajhakara unheM bAra bAra hAthase sparza karatA aura bahuta harSita huA karatA thaa| antameM hiMsAnubandhI pariNAmoMse marakara vaha sAtaveM narakameM gayA / yaha kathA triSaSTizalAkApuruSacarita Adi kathAgraMthoMmeM AtI hai| bhagavatIsUtra (Agamagrantha)-isakA rAjacandrajIne aneka sthAnoMpara ullekha kiyA hai| bhagavatIArAdhanA __ yaha grantha digambara sampradAyameM bahuta prAcIna graMtha mAnA jAtA hai| paM0 nAthUrAmajI premIkA kahanA hai ki isake granthakartAkA asalI nAma AyIzava yA zivakoTi thA / bahutase loga inako samaMtabhadra AcAryakA ziSya mAnate haiM, parantu yaha ThIka nahIM mAlUma hotaa| yaha grantha pradhAnatayA Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 827 1. munidharmakA grantha hai, aura isakI aneka gAthAyeM zvetAmbara granthoMmeM bhI milatI haiM / isa granthake Upara cAra digambara vidvAnoMkI saMskRta TIkAyeM bhI haiM / abhItaka isake Upara koI vetAmbara vidvAnkI TIkA dekhane meM nahIM aaii| paM0 sadAsukhajIne jo zvetAmbara TIkAkA ullekha kiyA hai, so unhoMne aparAjitasUrikI digambara TIkAko hI zvetAmbara TIkA samajhakara ullekha kiyA hai| mAlUma hotA hai ki sadAsukhajIke isa kathanake Uparase hI rAjacandrajIne bhI bhagavatI ArAdhanApara zetAmbara vidvAnkI TIkA pAye jAnekA ullekha kiyA hai / isa granthake karttAke samaya ke viSayameM kucha nizcita nahIM hai, phira bhI yaha grantha bahuta prAcIna samajhA jAtA hai / bharata (dekho prastuta grantha, mokSamAlA pATha 17; tathA bhAvanAbodha pR. 108 - 111 ). bhartRhari - ye ujjainake rAjA vikramAditya ke sautele bhAI the / bhartRhariko apanI rAnIkI duzcaritratA dekhakara vairAgya ho gayA / bhartRhari mahAn yogI mAne jAte haiM / inhoMne zRMgAra, nIti aura vairAgya ina tIna zatakoMkI racanA kI hai| inakA phreMca, leTina, aMgrejI aura jarmana bhASAoMmeM bhI anuvAda ho cukA hai| ina zatakoM meM vairAgyazataka bahuta sundara hai / vairAgyazataka gujarAtI aura hindI padyAnuvAdasahita san 1907 meM ahamadAbAdase prakAzita huA hai / bhartRharike vairAgyazatakake atirikta jaina vidvAn padmAnandakavi aura dhanarAja ( dhanada) ne bhI vairAgyazataka nAmaka graMtha likhe haiM / padmAnandaqavikA vairAgyazataka kAvyamAlA saptama gucchakameM prakAzita huA hai| mAlUma hotA hai rAjacandrajIne bhartRharike vairAgyazatakakA hI avalokana kiyA thA / bhAgavata -- 1 bhAgavatakA hindu samAjameM atyanta Adara hai / Ajakala bhI jagaha jagaha bhAgavatakI kathAoMkA vAcana hotA hai / zrImadbhAgavatako purANa, veda aura upaniSadoMkA sAra kahA jAtA hai / isameM bar3e bar3e gUDha viSayoMko bahuta saralatA se rakkhA gayA hai / isameM vairAgyake varNanameM bhI bhagavadbhaktiko hI mukhya mAnakara usakI puSTi kI hai / isameM sthAna sthAnapara parabrahmakA pratipAdana kiyA gayA hai / bhAgavatake 'gujarAtI hindI Adi anuvAda ho gaye haiM / bhAgavatake karttA vyAsajI mAne jAte hai / isameM bAraha skaMdha haiN| bhAgavatameM kRSNa aura brajagopiyoMkA vistRta varNana hai| isakA rAjacandrajIne khUba vAcana kiyA thA / bhAvanAbodha (dekho prastuta graMtha pR. 91 - 120 ). bhAvArthaprakAza- yaha grantha kisakA banAyA huA hai, kisa bhASAkA hai ityAdi bAtoMkA kucha patA nahIM laga sakA / isa granthake viSayameM rAjacandrajIne likhA hai " usameM sampradAyake vivAdakA kucha kucha samAdhAna ho sake, aisI racanA kI hai; parantu tAratamyase vaha vAstavika jJAnavAnakI racanA nahIM, aisA mujhe lagatA hai / bhojA , bhojA bhagatakA janma kAThiyAvAr3a meM jetapurake pAsa kunabI jAtimeM san 1785 meM huA thA / bhojA bhagatake cAbakhA gujarAtImeM bahuta prasiddha haiN| bhojA bhagata kAThiyAvAr3I the, isaliye unakI bhASA gujarAtIse kucha bhinna par3atI hai / unakI kAvyasaMbaMdhI kRtiyA~ bhinna bhinna prakArakI haiN| prAyaH unakI Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 zrImad rAjacandra kavitAmeM bodhajJAna adhika pAyA jAtA hai / bhojAne khala-jJAnI aura bagule-bhaktoMkA khuba upahAsa kiyA hai| bhojA bhagata apanI bhakti aura yogazaktike liye bahuta prasiddha the| inakA anubhava aura parIkSakazakti bahuta tIvra thii| inhoMne 65 varSakI avasthA dehatyAga kiyaa| maNiratnamAlA maNiratnamAlA tulasIdAsajIkI saMskRtakI racanA hai / isameM mUla zloka kula 32 haiN| ye battIsa zloka praznottararUpameM likhe gaye haiN| maNiratnamAlAke Upara gujarAtake jagajIvana nAmake brAhmaNakI saMvat 1672 meM racI huI TIkA bhI milatI hai / isameM anAtmA aura AtmAkA bahuta suMdara pratipAdana kiyA gayA hai / yaha graMtha vairAgyapradhAna hai / maNiratnamAlAkA eka zloka nimna prakArase hai: ko vA daridro hi vizAlatRSNaH zrImAMzca ko yasya samasti toSaH / jIvanmRto kastu nirudyamo yaH ko vAmRtA syAtsukhadA nirAzA // 5 // artha-daridrI kauna hai ? jisakI tRSNA vizAla hai| zrImAn kauna hai ! jo saMtoSI hai| jIte hue bhI mRta kauna hai ! jo nirudyamI hai| amRtake samAna sukhadAyaka kauna hai ? nirAzA / maNilAla nabhubhAI ye naDiyAdake rahanevAle the / maNilAla nabhubhAI gujarAtake acche sAhityakAra ho gaye haiN| inhoMne SaDdarzanasamuccaya Adi granthoM ke anuvAda kiye haiM, aura gItApara vivecana likhA hai / inake SaDdarzanasamuccayake anuvAdakI aura gItAke vivecanakI rAjacandrajIne samAlocanA kI hai| sudarzanagadyAvalimeM inake lekhoMkA saMgraha prakAzita huA hai| madanarekhA sudarzanapurake maNiratha rAjAke laghubhrAtA yugabAhukI strIkA nAma madanarekhA thaa| madanarekhA atyanta suMdarI thii| usake anupama sauMdaryako dekhakara maNiratha usapara mohita ho gayA, aura use prasanna karaneke liye vaha nAnA prakArake phalapuSpa Adi bhejane lgaa| madanarekhAko jaba yaha bAta mAlUma huI to usane rAjAko bahuta dhikkArA, para isakA maNirathapara koI asara na huA / aba vaha rAjA kisI taraha apane choTe bhAI madanarekhAke pati yugabAhuko mAra DAlanekI ghAtameM rahane lgaa| eka dina madanarekhA aura yugabAhu donoM udyAnameM krIr3A karane gaye hue the| maNiratha bhI akelA vahA~ pahu~cA / yugabAhuko jaba apane bar3e bhAIke Aneke samAcAra mile to vaha usase milane AyA / yugabAhune jhukakara bhAIke caraNoMkA sparza kiyaa| isI samaya maNirathane usapara khaGgaprahAra kiyaa| madanarekhAne patiko maraNAsanna dekhakara use dharmabodha diyA / patike mara jAnese madanarekhAko apane jyeSThakI orase bahuta bhaya huaa| madanarekhA garbhavatI thii| vaha usI samaya kisI jaMgalameM nikalakara calI gaI, aura usane AdhI rAtako putra prasava kiyA / vahA~se vaha kisI vidyAdharake hAtha par3I / vaha bhI usapara mohita hokara use apanI bI banAnekI ceSTA karane lgaa| madanarekhAne vidyAdharase use naMdIzvara le calaneko kahA / vahA~ jAkara kisI munine vidyAdharako svadArasaMtoSa vrata grahaNa karAyA / itanemeM madanarekhAke patikA jIva jo marakara Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 829 svargameM utpanna huA thA, vahA~ AyA / vaha madanarekhAko usake putrase milAneke vAste le gayA / madanarekhAke putrakA nAma nAma thA / ye nami hI Age calakara namirAjarSi hue| bAdameM madanarekhAne bhI dIkSA grahaNa kI / mahIpatarAma rUparAma - gujarAta prasiddha sAhityakAra ho gaye haiM / mahIpatarAma rUparAma apane samayake bahuta acche sudhAraka the / inhoMne gujarAtImeM bahutasI pustakeM likhI haiM / ekabAra inakI sAtha rAjacandrajIkA ahamadAbAdameM milApa huA / usa samaya ' kyA bhAratavarSakI adhogati jainadharmase huI ? ' isa viSayapara jo donoM praznottara hue ve aMka 807 meM diye gaye haiM / *manoharadAsa - manoharadAsa jAtise nAgara brAhmaNa the / ye bhAvanagara ke rahanevAle the / inhoMne phArasIkA acchA abhyAsa kiyA thA, aura prathama phArasImeM hI upaniSadoMke anuvAdako par3hakara upaniSadoMkA jJAna prApta kiyA thA / bAdameM inhoMne vyAkaraNa aura nyAyakI bhI acchI yogyatA prApta kI / saMvat 1894 meM manoharadAsajIne caturtha Azrama svIkAra kiyA, aura apanA nAma badalakara saccidAnanda brahmatIrtha rakkhA / isa samaya inhoMne vedAntarahasya - garbhita ekAdha saMskRta graMthoMkI bhI racanA kI / manoharadAsajIne manaharapadakI gujarAtI aura hindI padoMmeM racanA kI hai| ina padoMmeM kucha padoMke antameM ' manohara ' aura kuchake antameM ' saccidAnanda brahma ' nAma milatA hai / ina padoMmeM manoharadAsajIne vairAgyapUrvaka IzvarabhaktikA nirUpaNa karate hue pAkhaMDa aura DhoMgakA mArmika varNana kiyA hai / manoharadAsajIne mahAbhAratake kucha bhAga aura gItAke Upara bhI gujarAtImeM TIkA Adi likhI hai| inhoMne purAtanakathA aura paMcakalyANI vagairaha graMthoMkI bhI racanA kI hai / ye grantha abhI prakAzita nahIM hue / manoharadAsajI saMvat 1901 meM dehamukta hue / rAjacandrajIne manaharapadake kucha pada uddhRta kiye haiM / mANekadAsa ye koI vedAntI the / inakA eka pada rAjacandrajIne uddhRta kiyA hai, jisameM satsaMga kI mahimA 'gAI hai / mIrAbAI - mIrAbAI jodhapura mer3atA ke rAThaura ratanasiMhajIkI ikalautI beTI thii| inakA janma saMvat 1555 ke lagabhaga mAnA jAtA hai| saMvat 1573 meM inakA vivAha huA / ye dasa barasa ke bhItara hI vidhavA ho gaI / mIrAbAI ke padoMse patA lagatA hai ki ve raidAsako apanA guru mAnatI thIM / mIrAbAIke hRdayameM giridhara gopAlake prati bar3I bhakti thI; ve unake premameM matavAlI rahatI thIM, aura apane kulakI lokalAja chor3akara sAdhu saMtoMkI sevA karatI thiiN| jaba mIrAbAIkA mana cittaur3a na lagA taba ve vRndAvana calIM gaI / vahA~se phira dvArakA calI gaI / mIrAbAIke hRdayameM agAdha prema aura hArdika bhakti thI / mIrAbAI saMskRta bhI jAnatI thIM / unhoMne gItagovindakI bhASApadyameM TIkA likhI hai / narasIjIkA mAyarA aura rAgagovinda bhI unake race hue kahe jAte haiM / mIrAbAIkI kavitA rAjapUtAnI bolI mizrita hindI bhASAmeM hai| gujarAtImeM bhI mIrAbAIne madhura kavitA likhI hai / Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 zrImad rAjacandra *muktAnanda.. ye kAThiyAvADake rahanevAle sAdhu the| muktAnandajI saM0 1864 meM maujUda the| inhoMne uddhavagItA, dharmAkhyAna, dharmAmRta tathA bahutase pada vagairahakI racanA kI hai| rAjacandrajIne uddhavagItAkA eka pada uddhRta kiyA hai| mRgAputra ( dekho prastuta graMtha, bhAvanAbodha pR. 112) mohamudra mohamudgara svAmI zaMkarAcAryakA banAyA huA hai / yaha vairAgyakA atyuttama grantha hai| isameM mohake svarUpa aura AtmasAdhanake bahutase uttama bheda batAye haiM / yaha graMtha vedadharmasabhA bambaIkI orase gujarAtI TIkAsahita san 1898 meM prakAzita huA hai / rAjacandrajIne isa graMthameMse zlokakA eka caraNa uddhRta kiyA hai / isakA prathama zloka nimna prakArase hai: mUDha jahIhi dhanAgamatRSNAM kuru tanubuddhe manasi vitRSNAM / yallabhase nijakarmopAttaM vittaM tena vinodaya cittam // -he mUr3ha ! dhanaprAptikI tRSNAko chor3a / he kama buddhivAle ! manako tRSNArahita kara / tathA jo dhana apane karmAnusAra mile, usase cittako prasanna rakha / mokSamArgaprakAza mokSamArgaprakAzake racayitA ToDaramalajI haiN| paM0 ToDaramalajI Adhunika kAlake digambara vidvAnoMmeM bahuta acche vidvAn ho gaye haiM / inakA janma saMvat 1973 ke lagabhaga jayapurameM huA thaa| paM0 ToDaramalajI jainasiddhAMtake eka bahuta mArmika paMDita gine jAte haiM / inhoMne nemicandra siddhAMtacakravartIke prasiddha grantha gommaTasAra, labdhisAra, kSapaNAsAra aura trilokasArapara vistRta hindI vacanikA likhI hai / isake atirikta inhoMne AtmAnuzAsana puruSArthasiddhiupAya Adi graMthoMpara bhI vivecana kiyA hai / mokSamArgaprakAza ToDaramalajIkA svataMtra graMtha hai / yaha adhUrA hai| isakA zeSArdha bhAga brahmacArI zItalaprasAdajIne likhakara pUrNa kiyA hai / isa graMthameM ToDaramalajIne jainadharmakI prAcInatA, anya matoMkA khaMDana, mokSamArgakA svarUpa Adi viSayoMkA bahuta sarala bhASAmeM varNana kiyA hai| paM0 ToDaramalajI digambara jaina vidvAnoMmeM RSitulya samajhe jAte haiN| ToDaramalajI 15-16 varSakI avasthAse hI graMtha-racanA karane lage the| paM0 ToDaramalajIne vetAmbaroMdvArA mAnya vartamAna jinAgamakA niSedha kiyA hai / isa viSayameM rAjacandrajI likhate haiM-" mokSamArgaprakAzameM khetAmbara sampradAyadvArA mAnya vartamAna jinAgamakA jo niSedha kiyA hai, vaha niSedha yogya nahIM / yadyapi vartamAna AgamameM amuka sthala adhika saMdehAspada haiM, parantu satpuruSakI dRSTise dekhanepara usakA nirAkaraNa ho jAtA hai| isaliye upazama-dRSTise una AgamoMke avalokana karanemeM saMzaya karanA ucita nhiiN|" mokSamAlA (dekho prastuta graMtha pR. 10-96). yshovijy| yazovijaya zvetAmbara paramparAmeM apane samayake eka mahAn pratibhAzAlI prakhara vidvAna ho gaye haiN| inakI racanAyeM saMskRta, prAkRta, gujarAtI aura hindI cAroM bhASAzoMmeM milatI haiN| tArkikaziromaNi Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) yazovijayajIkA janma saMvat 1680 ke lagabhaga huA thaa| yazovijayajIne sataraha-aThAraha varSataka vidyAbhyAsa karake jIvanaparyaMta sAhityasarjanameM hI apanA samaya vyatIta kiyaa| Apane nyAya, yoga, adhyAtma, darzana, kathAcarita, dharmanIti Adi sabhI viSayoMpara apanI praur3ha lekhanI calAI hai| yazovijayajIne vaidika aura bauddhagranthoMkA gahana abhyAsa kiyA thA / inhoMne jainadarzanakA anya darzanoMke sAtha samanvaya karanemeM bhI atyaMta zrama kiyA hai| yazovijayakI kRtiyA~ Aja bhI bahuta-sI anupalabdha haiM, phira bhI jo kucha upalabdha haiM, ve yazovijayajIkA nAma sadAke liye amara rakhaneke liye paryApta haiM / unhoMne saMskRtameM adhyAtmasAra, upadezarahasya, zAstravAsimuccayaTIkA, nyAyakhaMDanakhAdha, jainatarkaparibhASA Adi bahutase grantha likhe haiM / gujarAtImeM inhoMne Der3hasau gAthAkA stavana, yogadRSTinI sajjhAya, zrIpAlarAsa, samAdhizataka Adi graMtha banAye haiM / yazovijayajIne hindImeM bhI kavitAyeM likhI haiM / ye saM0 1743 meM svargastha hue / rAjacandrajIne yazovijayajIke adhyAtmasAra, DeDhasau gAthAkA stavana aura yogadRSTinI sajjhAyakA ullekha kiyA hai, tathA upadezarahasya, yogadRSTinI sajjhAya, zrIpAlarAsa, samAdhizataka vagairahake aneka padya Adi uddhRta kiye haiM / yazovijayajIke umra prazaMsaka honepara bhI rAjacaMdrajIne eka sthalapara unakI chamastha avasthAkA digdarzana karAyA hai| yogakalpadruma__yaha koI vedAntakA graMtha mAlUma hotA hai / isake paThana karanekA rAjacaMdrajIne kisI mumukSuko anurodha kiyA hai / isakA aMka 357 meM ullekha hai| yogadRSTisamuccaya (dekho haribhadra ). yogadRSTinI sajjhAya (dekho yazovijaya ). yogapradIpa (dekho haribhadra ). yogavindu (dekho haribhadra ). yogavAsiSTha bhAratIya sAhityameM yogavAsiSTha, jise mahArAmAyaNa bhI kahA jAtA hai, kA sthAna bahuta U~cA hai| yogavAsiSThake kartA vasiSTha RSi mAne jAte haiN| yogavAsiSThameM battIsa hajAra zloka haiM, jinameM nAnA kathA upakathAoMdvArA AtmavidyAkA atyanta sundara varNana kiyA hai / isa granthake chaha prakaraNa haiM, aura hareka prakaraNameM kaI kaI adhyAya haiM / yogavAsiSThake aneka saMskaraNa prakAzita hue haiN| abhI eka saMzodhita saMskaraNa nirNayasAgarase prakAzita ho rahA hai / isake hindI gujarAtI AdimeM bhI anuvAda hue haiM / aMgrez2ImeM eka vidvattApUrNa vyAkhyA mAnanIya pro0 bhikkhanalAla Atreya ema0 e0, DI0 liTne likhI hai| yogavAsiSThakI racanAke samayake viSayameM vidvAnoMmeM bahuta matabheda hai| pro0 Atreya isa granthakI racanAkA samaya IsavI sankI chaThI zatAbdi mAnate haiN| rAjacaMdrajIne yogavAsiSThakA khUba manana aura nididhyAsana kiyA thaa| ve likhate haiM-" upAdhikA tApa zamana karaneke liye yaha zItala caMdana hai| isake par3hate hue Adhi-vyAdhikA Agamana saMbhava nahIM / " rAjacaMdrajIne aneka sthaloMpara yogavAsiSThako vairAgya aura upazamakA kAraNa batAkara use punaH punaH par3hanekA mumukSuoMko anurodha kiyA hai / yogavAsiSThake vairAgya aura mumukSu nAmake Adike do prakaraNa alaga bhI prakAzita hue haiM / Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 yogazAstra (dekho hemacandra ). rahanemi - rAjImatI zrImad rAjacandra rahanemi athavA ariSTanemi samudravijaya rAjAke putra the / unakA vivAha ugrasenakI putrI rAjImatIse honA nizcita huA thA / rahanemine jaba bAje gAjeke sAtha apane zvasura - gRhako prasthAna kiyA, to rAstemeM jAte hue unhoMne bahutase ba~dhe hue pazu pakSiyoMkA Akrandana sunA / sArathIse pUchanepara unheM mAlUma huA ki ve pazu bArAtake atithiyoMke liye vadha karaneke liye ekatrita kiye gaye haiM / isapara neminAthako bahuta vairAgya ho AyA, aura unhoMne usI samaya dIkSA dhAraNa karanekA nizcaya kiyA / udhara jaba rAjImatIke pAsa neminAthakI dIkSAkA samAcAra pahu~cA to vaha atyaMta vyAkula huI, aura usane bhI neminAthakI anugAminI ho jAnekA nizcaya kiyA / donoM dIkSA dhAraNa kara giranAra parvatapara tapazcaraNa karane lage / eka bArakI bAta hai, neminAthane rAjImatIko nagna avasthAmeM dekhA, aura unakA mana DA~vADola ho gyaa| isa samaya rAjImatIne atyaMta mArmika bodha dekara neminAthako phirase saMyamameM dRr3ha kiyA / yaha kathA uttarAdhyayanake 22 veM rathanemIya adhyayanameM AtI hai / " koI rAjImatI jaisA samaya prApta hoo| " - ' zramid rAjacaMdra ' pR. 126 rAmadAsa svAmI samartha rAmadAsakA janma auraMgAbAda jilemeM san 1608 meM huA thA / samartha rAmadAsa pahile se hI caMcala aura tIvrabuddhi the / jaba ye bAraha varSa ke hue taba inake vivAhakI bAtacIta hone lagI / isa khabarako sunakara rAmadAsa bhAga gaye aura bahuta dinoMtaka chipe rahe / choTI avasthA meM hI rAmadAsajIne kaThora tapasyAyeM kIM / bAdameM ye dezATana ke liye nikale aura kAzI, prayAga, badarInAtha, rAmezvara Adi tIrthasthAnoMkI yAtrA kI / zivAjI rAmadAsako apanA parama guru mAnate the, aura inake upadeza aura preraNAse hI saba kAma karate the / san 1680 meM jaba zivAjIkI mRtyu huI to rAmadAsajIko bahuta duHkha huA / zrIsamartha kevala bahuta bar3e vidvAn aura mahAtmA hI na the, varan ve rAjanItijJa, kavi aura acche anubhavI bhI the / unako vividha viSayoMkA bahuta acchA jJAna thA / unhoMne bahutase graMtha banAye haiM / unameM dAsabodha mukhya hai / yaha grantha mukhyataH adhyAtmasaMbaMdhI hai, para isameM vyAvahArika ' bAtoMkA bhI bahuta sundara digdarzana karAyA gayA hai / isameM vizvabhAvanAke Upara khUba bhAra diyA hai / mUla grantha marAThImeM hai / isake hindI gujarAtI anuvAda bhI ho gaye haiM / 1 rAmAnuja -- rAmAnuja AcArya zrIsampradAyake AcArya mAne jAte haiM / inakA janma IsavI san 1017 meM karNATaka meM eka brAhmaNake ghara huA thA / rAmAnujane 16 varSakI avasthAmeM hI cAroM veda kaNTha kara liye the / isa samaya rAmAnujakA vivAha kara diyA gayA / rAmAnujane vyAkaraNa, nyAya, vedAMta Adi vidyAoMmeM nipuNatA prApta kI thii| inakI strIkA svabhAva jhagar3AlU thA, isaliye inhoMne use usake pitA ke ghara pahu~cAkara svayaM saMnyAsa dhAraNa kara liyA / rAmAnuja svAmIne bahuta dUra dUrataka dezoMkI yAtrA kI thI / inhoMne bhAratake pradhAna tIrthasthAnoMmeM apane maTha sthApita kiye, aura bhaktimArgakA pracAra kiyA / rAmAnuja viziSTAdvaita ke saMsthApaka mAne jAte haiM / inhoMne vedAntasUtroMpara * zrIbhASya, vedantaM pradIpa, vedAnta 1 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 833 sAra, gItAbhASya Adi granthoMkI racanA kI hai| rAmAnujane bahutase zAstrArtha bhI kiye / inhoMne 120 varSakI avasthAmeM dehatyAga kiyaa| vacanasaptazatI-- yaha saptazatI svayaM rAjacandrajIne likhI hai / isameM sAtasau vacanoMkA saMgraha hai| yaha saMgraha hemacandra TokarazI mehatAkI 'zrImad rAjacandra' kI pA~cavIM gujarAtI AvRttike prathama bhAgake 83 pRSThapara diyA gayA hai / rAjacandrajIne vacanasaptazatIko punaH punaH smaraNa rakhaneke liye likhA hai| vajasvAmI (prastuta grantha, bhAvanAbodha pR. 119). vallabha ___ vallabhAcArya puSTimArga ( zuddhAdvaita ) ke pratiSThAtA eka mahAn AcArya ho gaye haiM / inakA janma saMvat 1535 meM huA thaa| inhoMne aneka diggaja vidvAnoMko zAstrArthameM jItA aura AcArya padavI prApta kI / vallabhane rAmezvara Adi samasta tIrthokI yAtrA kI thii| inhoMne saM0 1556 meM vrajameM zrInAthajIkI mUrtikI sthApanA kI / yaha mUrti aba mevAr3ameM hai, aura isake liye bhogameM lAkhoM rupayA vArSika vyaya hotA hai / bhAratavarSake prAyaH sabhI tIrtha aura devasthAnoMmeM vallabhAcAryakI baiThakeM haiM / ballabhAcAryane bhAgavatapara subodhinI TIkA, brahmasUtrapara aNubhASya, gItApara TIkA tathA anya granthoMkI racanA kI hai / anta samaya vallabhAcArya kAzImeM A gaye the, aura ve saMvat 1587 meM bhagavatdhAmako padhAre / vallabhasampradAyake anuyAyI vizeSakara gujarAta, mAravAr3a, mathurA aura vRndAvanameM pAye jAte haiN| vaziSTha ( dekho yogavAsiSTha ). vAmadeva vAmadeva eka vaidika RSi ho gaye haiN| ye Rgvedake cauthe maNDalake adhikAMza sUktoMke draSTA the| ye vaidika paramparAmeM eka bahuta acche tattvajJAnI mAne jAte haiM / inakA varNana upaniSadoMmeM AtA hai| vAlmIki vAlmIki RSi AdikAvya rAmAyaNake kartA haiN| vAlmIkine 24 hajAra zlokoMmeM rAmAyaNakI raMcanA kI hai / kahA jAtA hai ki inhoMne uttarakANDameM jo kucha likha diyA thA usIke anusAra rAjacandrajIne saba kAma kiye / vAlmIki rAjA janakase bhAIkA nAtA mAnate the, aura rAjA dazarathase bhI unakI mitratA thii| vAlmIkijIne samasta rAmAyaNako rAmacandrajIko sAr3he tIsa dinameM gAkara sunAI thii| vAlmIki RSike samajhAnepara hI rAmacandrajIne lava aura kuza nAmake apane putroMko aMgIkAra kiyA thaa| vAlmIki RSikI janmabhUmi prayAgake pAsa batAI jAtI hai| inake Azramake nikaTa aneka muni apane bAla baccoMsahita parNazAlAyeM banAkara rahate the| rAmAyaNa saMskRtakA bahuta sundara kAvya mAnA jAtA hai| vikToriyA rAnI vikToriyAkA janma san 1819 meM eDavarDa DyUka oNpha kenTakI patnI merI luijAke garbhase dulA thaa| vikToriyAko AraMbhase hI ucca zikSA dI gaI thii| san 1840 meM vikToriyAne prinsa elabarTase zAdI kii| vikToriyAne bahuta dinoMtaka rAjya kiyaa| unheM dhana, prabhutA, suhAga, Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra santati, svAsthya Adi saba kucha prApta thA / IsavI san 1877 meM vikToriyAko kaisarehinda (Empress of India) kA khitAba milaa| inakI hI preraNAse leDI Dapharinane bhAratameM janAne aspatAla khole the / vikToriyAko iMgalaiMDake rAjakozase 371800 paunDa vArSika vetana milatA thaa| vikToriyAkA azakti bar3ha jAneke kAraNa san 1901 meM dehAnta huaa| vicArasAgara vicArasAgara vedAntazAstrakA pravezagraMtha mAnA jAtA hai| isake kartA nizcaladAsakA janma paMjAbameM saM0 1849 meM jATa jAtimeM huA thaa| nizcaladAsajIne bahuta samayataka kAzImeM rahakara vidyAbhyAsa kiyaa| nizcaladAsajI apane graMthameM dAdujIko gururUpase smaraNa karate haiN| inhoMne aura suMdaradAsajIne dAdupaMthakI bahuta vRddhi kI / nizcaladAsajIkI asAdhAraNa vidvattAse mugdha hokara bUMdIke rAjA rAmasiMhane unheM apane pAsa bulAkara rakkhA aura unakA bahuta Adara satkAra kiyA thaa| vicArasAgara aura vRttiprabhAkara nizcaladAsa ke prasiddha prantha haiM / kahA jAtA hai ki inhoMne saMskRtameM IzAvAsya upaniSadpara bhI TIkA likhI hai, aura vaidyakazAstrakA bhI koI graMtha banAyA hai| inakA saMskRtake 27 lAkha zlokoMkA kiyA huA saMgraha inake 'gurudvAra' meM aba bhI vidyamAna batAyA jAtA hai| vicArasAgarakI racanA saMvat 1905 meM huI thii| isameM vedAntakI mukhya mukhya prakriyAoMkA bahuta saralatApUrvaka pratipAdana kiyA hai / yaha mUlaprantha hindImeM hai| isake gujarAtI, baMgAlI, aMgrejI Adi bhASAoMmeM bhI anuvAda hue haiN| nizcaladAsajI 70 varSakI avasthAmeM dillI meM samAdhistha hue| vicArasAgarake manana karaneke liye rAjacandrajIne mumukSuoMko aneka sthaloMpara anurodha kiyA hai| . vicAramAlA (dekho anAthadAsa ). vidura vidura eka bahuta bar3e bhArI nItijJa mAne jAte haiM / vidura bar3e jJAnI, vidvAn aura catura the| mahArAja pAMDu tathA dhRtarASTrane kramazaH inheM apanA maMtrI banAyA / ye mahAbhAratake yuddhameM pAMDavoMkI orase lar3e / aMtameM inhoMne dhRtarASTrako nIti sunAI, aura unhIMke sAtha vanako cale gaye, aura vahA~ animeM jala mare / inakA vistRta varNana mahAbhAratameM AtA hai| " satpuruSa vidurake kahe anusAra aisA kRtya karanA ki rAtameM sukhase so ske|"-' zrImad rAjacandra ' pR. 5. vidyAraNyasvAmI vidyAraNyasvAmIke samayake viSayameM kucha nizcita patA nahIM calatA / vidvAnoMkA anumAna hai ki ve san 1300 se 1391 ke bIcameM vidyamAna the| vidyAraNyasvAmIne choTI avasthAmeM hI saMnyAsa le liyA thaa| inhoMne vedoMke bhASya, zatapatha Adi brAhmaNagranthoMke bhASya, upaniSadoMkI TIkA, brahmagItA, sarvadarzanasaMgraha, zaMkaradigvijaya, paMcadazI Adi aneka mahattvapUrNa granthoMkI racanA kI hai| vidyAraNyasvAmI sarva zAkhoMke mahAn paNDita the / inhoMne advaitamatakA nAnA prakArakI yukti prayuktiyoMse sundara pratipAdana kiyA hai| vihAra pandAvana isakA rAjacandrajIne eka pada uddhRta kiyA hai / isake viSayameM kucha vizeSa jJAta nahIM ho skaa| Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 835 pariziSTa (1) dhIracanda gAMdhI. vIracaMda gAMdhIkA janma kAThiyAvAr3ameM san 1864 meM huA thaa| inhoMne AtmArAmajI sUrike pAsa jainatattvajJAnakA adhyayana kiyA aura cikAgomeM san 1893 meM bharanevAlI vizvadharma pariSadjainadharmake pratinidhi hokara bhAga liyA thA / vIracaMda gAMdhIko ukta pariSadmeM jo saphalatA milI, usakI amerikana patroMne bhI prazaMsA kI thI / vIracaMda gAMdhIko vahA~ svarNapadaka bhI mile the / amerikAse lauTakara vIracaMda gAMdhIne iMgalaiMDameM bhI jainadharmapara vyAkhyAna diye / bAdameM bhI vIracaMda gAMdhI do bAra amerikA gaye / inhoMne aMgrejI bhASAmeM jaina philAsaphI Adi pustakeM bhI likhI haiM / vIracanda san 1901 meM svargastha hue| vIracaMda gAMdhIko vilAyata bhejanekA kucha logoMne virodha kiyA thaa| usake saMbaMdhameM rAjacandrajI likhate haiM-"dharmake bahAne anArya dezameM jAne athavA sUtra Adi bhejanekA niSedha karanevAle-nagArA bajAkara niSedha karanevAle-jahA~ apane mAna bar3AIkA savAla AtA hai, vahA~ isI dharmako Thokara mArakara, isI dharmapara paira rakhakara isI niSedhakA niSedha karate haiM, yaha dharmadroha hI hai / unheM dharmakA mahattva to kevala bahAnerUpa hai, aura svArthasaMbaMdhI mAna AdikA savAla hI mukhya savAla hai / vIracaMda gAMdhIko vilAyata bhejane Adike viSayameM aisA hI huA hai|" vairAgyazataka ( dekho bhartRhari ). vyAsa-vedavyAsa___ vyAsa maharSike nAmase prasiddha haiM / ye vedavidyAmeM pAraMgata the, isaliye inheM vedavyAsa bhI kahA jAtA hai / inakA dUsarA nAma bAdarAyaNa bhI hai / ye hI kRSNadvaipAyanake nAmase bhI kahe jAte haiN| vyAsajIne cAroM vedoMkA saMgraha karake unheM zreNIbaddha kiyA thaa| vyAsajI baDe bhArI brahmajJAnI, itihAsakAra, sUtrakAra, bhASyakAra aura smRtikAra mAne jAte haiN| inake jaiminI vaizampAyana Adi 35000 ziSya the / mahAbhArata, bhAgavata, gItA, aura vedAntasUtra inhIM vyAsa RSike race hue mAne jAte haiM / vyAsa RSikA nAma hindugranthoMmeM bahuta adhika sanmAnake sAtha liyA jAtA hai| zaMkarAcArya zaMkarAcArya advaitamatake sthApaka mahAn AcArya the| inakA janma kerala pradezameM eka brAhmaNake ghara huA thA / zaMkarAcAryane ATha varSakI avasthAmeM saMnyAsa dhAraNa kiyA, aura veda Adi vidyAoMkA adhyayana kiyA / zaMkarAcAryane bar3e bar3e zAstrArthoMmeM vijaya prAptakara sanAtana vedadharmako cAroM ora phailAyA / zaMkArAcAryane apane matake pracArake liye bhAratavarSakI cAroM dizAoMmeM cAra bar3e bar3e maTha sthApita kiye the / zaMkarAcAryane brahmasUtra, dasa upaniSadoMpara bhASya, gItAbhASya Adi graMtha likhe haiN| isake atirikta zaMkarAcAryakI vivekacUDAmaNi mohamudgara Adi aneka kRtiyA~ bhI bahuta prasiddha haiN| pro0 ke0 bI0 pAThakake matAnusAra zaMkarAcArya IsavI san 8 vIM sadImeM hue haiM / zaMkarAcArya 32 varSakI avasthAmeM samAdhistha hue / zaMkarAcAryajIko rAjacandrajIne mahAtmA kahakara saMbodhana kiyA hai| zAMtamuSArasa zAMtasudhArasake karcA vinayavijayajI, hIravijaya sUrike ziSya kIrtivijayake ziSya the| vinayavijayajI zvetAmbara AmnAyameM eka pratibhAzAlI vidvAn gine jAte haiN| vinayavijayajIne bhakti aura Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra vairAgyakA bahuta sundara varNana kiyA hai / vinayavijayajIne zAMtasudhArasako saMvat 1723 meM likhA hai| isake atirikta Apane lokaprakAza, nayakarNikA, kalpasUtrakI TIkA, svopajJa TIkAsahita hemalaghuprakriyA Adi aneka graMthoMkI racanA kI hai / vinayavijayajIne zrIpAlarAjAkA rAsa bhI gujarAtImeM likhA hai| yaha rAsa gujarAtI bhASAkA eka suMdara kAvyagraMtha mAnA jAtA hai| vinayavijaya isa rAsako apUrNa hI chor3a gaye, aura bAdameM yazovijayajIne ise pUrNa kiyA / rAjacandrajIne zrIpAlarAsameMse kucha pada uddhRta kiye haiM / rAjacandrajIne zAMtasudhArasake manana karanekA kaI jagaha mumukSuoMko anurodha kiyA hai| isakA zrIyut manasukharAma kIratacaMdadvArA kiyA huA gujarAtI vivecana abhI DaoN0 bhagavAnadAsa manasukharAmane prakAzita kiyA hai| zAMtinAtha zAMtinAtha bhagavAn jainoMke 16 veM tIrthakara mAne jAte haiN| ye pUrvabhavameM megharatha rAjAke jIva the / ekabAra megharatha pauSadha lekara baiThe hue the| itanemeM unakI godImeM eka kabUtara Akara giraa| unhoMne usa niraparAdha pakSIko AzvAsana diyaa| itanemeM vahA~ eka bAja AyA, aura usane megharathase apanA kabUtara vApisa mA~gA / rAjAne bAjako bahuta upadeza diyA, para vaha na mAnA / antameM megharatha rAjA kabUtara jitanA apane zarIrakA mA~sa deneko taiyyAra ho gaye / kA~TA ma~gAyA gayA / megharatha apanA mA~sa kATa kATa kara tarAjU rakhane lage, parantu kabUtara vajanameM bar3hatA gayA / yaha dekhakara vahA~ upasthita sAmaMta logoMmeM hAhAkAra maca gyaa| itanemeM eka deva pragaTa huA aura usane kahA, mahArAja ! maiM ina donoM pakSiyoMmeM adhiSThita hokara ApakI parIkSAke liye AyA thaa| merA aparAdha kSamA kareM / ye hI megharatha rAjA Age jAkara zAMtinAtha hue / yaha kathA triSaSTizalAkApuruSacaritake 5 veM parvake 4 the sargameM AtI hai| zAMtiprakAza sunA jAtA hai ki rAjacandrajIke samaya sthAnakavAsiyoMkI orase zAMtiprakAza nAmakA koI patra nikalatA thaa| zAlibhadra (dekho dhanAbhadra). zikharasUri rAjacandrajIne prastuta prathameM pR. 772 para jainayati zikharasUri AcAryakA ullekha kiyA hai, jinhoMne lagabhaga do hajAra varSa pahile vaizyoMko kSatriyoM ke sAtha milA diyA thaa| parantu Ajase do hajAra varSa pahile zikharasUri nAmake kisI AcAryake honekA ullekha par3hanemeM nahIM aayaa| hA~, ratnaprabhAcArya nAmake to eka AcArya ho gaye haiN| zikSApatra . yaha grantha vaiSNavasampradAyameM atyaMta prasiddha hai / isa granthameM 41 patra haiM, jo harirAyajIne apane laghubhrAtA gopezvarajIko saMskRtameM likhe the / harirAyajI vaiSNavasampradAyameM bahuta acche mahAtmA ho gaye haiM / inhoMne apanA samasta jIvana upadeza aura bhagavatsevAmeM lagAyA thaa| ye mahAtmA sadA paidala calakara hI musAphirI karate the, aura kabhI kisI gAMva yA zaharake bhItara mukAma nahIM karate Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) the| ve sadA bhagavadbhakti aura bhagavadvicArameM hI lIna rahate the| gopezvarajIne isa granthakI TIkA kI hai| yaha prantha puSTimArga graMthAvalI meM san 1907 meM bar3odAse prakAzita huA hai| zIlAMkasari___zIlAMkasUri zvetAmbara sampradAyameM eka acche praur3ha vidvAn ho gaye haiM / inhoMne saM0925 meM daza hajAra zlokapramANa prAkRtameM mahApuruSacariya nAmakA graMtha banAyA hai / zIlAMkasUrine AcArAMga aura sUtrakRtAMga sUtroMke Upara saMskRtavRttikI racanA kI hai / isake atirikta, kahA jAtA hai ki zIlAMkasUrine bAkIke nau sUtroMpara bhI TIkAyeM likhI thiiN| ye vicchinna ho gaI, aura bAdameM abhayadevasUrine ina sUtroMkI navIna TIkAyeM likhIM / zIlAMka AcAryane aura bhI aneka racanAyeM kI haiN| zvetAmbara vidvAnoMne zIlAMka AcAryakA gurjararAjake guru aura cAroM vidyAoMkA sarjanakAra utkRSTa kavi kahakara ullekha kiyA hai| zukadeva zukadevajI vedavyAsajIke putra the| ye bAlyAvasthAmeM hI saMnyAsI ho gaye the| inhoMne veda-vedAMga, itihAsa, yoga AdikA khUba abhyAsa kiyA thaa| inhoMne rAjA janakake pAsa jAkara mokSaprAptikI sAdhanA sIkhI, aura bAdameM jAkara himAlaya parvatapara kaThora tapasyA kii| zukadevajI bahuta bar3e jJAnayogI mAne jAte haiN| inhoMne rAjA parIkSitako zApakAlameM bhAgavatakI kathA sunAkara upadeza diyA thaa| zukadevajI jIvanmukta aura cirajIvI mahApuruSa mAne jAte haiN| zrIpAlarAsa ( dekho vinayavijaya aura yazovijaya ). zreNika zreNika rAjA jaina sAhityameM bahuta suprasiddha haiM / inhoMne jainadharmakI prabhAvanAke liye bahuta kucha kiyA hai| inake aneka carita Adi digambara aura zvetAmbara vidvAnoMne likhe haiM / eka zreNikacarita nAmakA mahAkAvya zvetAmbara vidvAn jinaprabhasUrine likhA hai / isakA gujarAtI anuvAda jainadharma vidyAprasAraka varga pAlitANAse san 1905 meM prakAzita huA hai| paMDadarzanasamuccaya ( dekho haribhadrasUri ). sanmatitarka ( dekho siddhasena ). sanatkumAra (dekho mokSamAlA pATha 70-71). samayasAra ( dekho kundakunda aura banArasIdAsa ). samavAyAMga ( AgamagraMtha )-isakA rAjacandrajIne prastuta graMthameM ullekha kiyA hai / samantabhadra svAmI samaMtabhadrakA nAma digambara sampradAyameM bahuta mahattvakA hai / jaise siddhasena zvetAmbara sampradAyameM, vaise hI samaMtabhadra digambara sampradAyameM AdistutikAra gine jAte haiM / samaMtabhadrane AptamImAMsA ( devAgamastotra ), ratnakaraNDazrAvakAcAra, bRhatsvayaMbhUstotra Adi mahattvapUrNa granthoMkI racanA kI hai| siddhasena aura samaMtabhadrakI kRtiyoMmeM kucha zloka samAnarUpase bhI pAye jAte haiN| prAyaH samaMtabhadra siddhasenake samakAlIna mAne jAte haiN| samaMtabhadrasUri apane samayake eka prakANDa tArkika the / inhoMne . . Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 zrImadrAjacandra jainetara vidvAnoMke sAtha zAstrArtha karake jainadharmakI dhvajApatAkA phaharAI thii| ye parIkSApradhAnI the| zvetAmbara sAhityameM bhI svAmI samaMtabhadrakA nAma bahuta mahattvake sAtha liyA jAtA hai| rAjacandrajIne AptamImAMsAke prathama zlokakA vivecana likhA hai, aura usake bhASAMtara karanekA kisI mumukSuko anurodha kiyA hai / samaMtabhadrakI gaMdhahastimahAbhASya TIkAke viSayameM dekho pR. 800 kA phuTanoTa / sahajAnaMda svAmI svAmInArAyaNa sampradAyake sthApaka sahajAnaMda svAmI apane samayake mahAn puruSoMmeM gine jAte haiN| inakA janma san 1781 meM huA thA, inhoMne san 1830 dehatyAga kiyaa| inake gurukA nAma svAmI rAmAnandajI thaa| inhoMne tIsa varSataka gujarAta, kAThiyAvAr3a aura kacchameM ghUma ghUmakara hiMdu-ahiMdu samasta jAtiyoMko apanA upadeza sunaayaa| inhoMne cittazuddhike Upara sabase adhika bhAra diyA, aura logoMko zarAba mA~sa AdikA tyAga, brahmacaryakA pAlana, yajJameM hiMsAkA niSedha, vrata saMyamakA pAlana ityAdi bAtoMkA upadeza dekara sumArgapara cddh'aayaa| sahajAnanda svAmIkI zikSApatrI, dharmAmRta aura niSkAmazuddhi pustakeM prasiddha haiN| inameM zikSApatrI adhika prasiddha hai| zikSApatrImeM 212 zloka haiM; jinameM gRhastha, sadhavA, vidhavA, brahmacArI, sAdhu Adike karttavyadharma AdikA vivecana kiyA hai| sahajAnanda svAmIke vacanAmRtakA saMgraha gujarAtI bhASAkA eka rana mAnA jAtA hai / ' sahajAnanda svAmI athavA svAminArAyaNa saMpradAya ke Upara kizorIlAla mazarUvALAne gujarAtImeM pustaka likhI hai / siddhanAmRta ( dekho kundakunda ). siddhasena siddhasena divAkara khetAmbara AmnAyameM pramANazAstrake pratiSThAtA eka mahAn AcArya ho gaye haiN| siddhasena saMskRta prAkRtake ucca koTike svataMtra prakRtike AcArya the / inhoMne upayogavAda, nayavAda Adi siddhAMtoMko jainadharmakI pracalita mAnyatAoMse bhinnarUpase hI sthApita kiyA thaa| siddhasena digambara paramparAmeM bhI bahuta sanmAnakI dRSTise dekhe jAte haiN| siddhasenane sanmatitarka, nyAyAvatAra, mahAvIra bhagavAnkI stutirUpa dvAtriMzadvAtriMzikA Adi graMthoMkI racanA kara jainasAhityakI mahAn sevA kI hai| dvAtriMzadvAtriMzikAmeM inhoMne veda, vaizeSika, sAMkhya Adi darzanoMpara dvAtriMzikAyeM racakara saba darzanoMkA samanvaya kiyA hai / siddhasena divAkarake saMbaMdhameM bahutasI kiMvadantiyAM prasiddha haiM / inakA samaya IsavI sankI cauthI zatAbdi mAnA jAtA hai / sanmatitarka nyAyakA bahuta uttama graMtha hai / isapara abhayadevasUrikA TIkA hai / isa graMthakA vidvattApUrNa sampAdana paM0 sukhalAla aura becaradAsajIne kiyA hai| yaha gujarAta vidyApIThase nikalA hai / rAjacandrajIne sanmatitarkakA avalokana kiyA thaa| mudarzana seTha ( dekho mokSamAlA pATha 33). muddaSTitaraMgiNI isa graMthake raciyatA paM0 TekacandajI digambara vidvAn ho gaye haiN| inhoMne saM0 1838 meM bhadrazAlapurameM graMthako likhakara samApta kiyA thaa| sudRSTitaraMgiNImeM 42 parva haiM, jinameM jainadharmake siddhAtoMko sarala hindI bhASAmeM bahuta acchI taraha samajhAyA gayA hai| isa graMthako vIra saM0 2454 meM pannAlAla . caudharIne banArasameM prakAzita kiyA hai| Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) 839 saMgama saMgama devatAne jo mahAvIrasvAmIko pariSaha diye, unakA varNana hemacandrake triSaSTizalAkApuruSaMcarita (10 vA~ parva) Adi granthoMmeM AtA hai| suMdaradAsa suMdaradAsa jAtike baniye the / inakA janma saM0 1653 meM jayapura rAjyameM huA thaa| eka samaya dAdUdayAla inake gA~vameM padhAre / ye unake ziSya ho gaye aura unakI sAtha rahane lge| suMdaradAsajI unnIsa barasa kAzImeM rahakara saMskRta, vedAntadarzana, purANa AdikA adhyayana karate rahe / suMdaradAsajIkA svabhAva bahuta madhura aura AkarSaka thaa| bAlakoMse ye bahuta prema karate the| ye bAla-brahmacArI the / svacchatAko ye bahuta pasaMda karate the / suMdaradAsajIkI kavitAkA hiMdI sAhityameM bahuta.sanmAna hai / inakI kavitAse prakaTa hotA hai ki ye acche jJAnI aura kAvya-kalAke marmajJa the| inhoMne vedAntapara acchI kavitA kI hai| inhoMne suMdaravilAsa, suMdara aSTaka, jJAnavilAsa Adi saba milAkara 40 graMthoMkI racanA kI hai / suMdaradAsajIne saM0 1746 meM sAMgAnerameM zarIra-tyAga kiyaa| rAcajandrajIne suMdaradAsajIke padya uddhRta kiye haiN| rAjacandrajI unake viSayameM likhate haiM" zrIkabIra suMdaradAsa Adi sAdhujana AtmArthI gine jAne yogya haiM; aura zubhecchAse UparakI bhUmikAoMmeM unakI sthiti honA saMbhava hai " / suMdarI (mokSamAlA pATha 17). subhUma ( mokSamAlA pATha 25). sUyagaDAMga ( AgamagraMtha )-isakA rAjacandrajIne kaI jagaha ullekha kiyA hai| haribhadra haribhadrasUri zvetAmbara sampradAyameM ucca koTike eka mArmika vidvAn ho gaye haiN| inhoMne saMskRta aura prAkRtameM aneka uttamottama dArzanika aura dhArmika graMthoMkI racanA kI hai| inhoMne SaDdarzanasamuccayameM chahoM darzanoMkI niSpakSa samAlocanA kI hai| haribhadrasUrikA sAhitya bahuta vipula hai| inhoMne prAyaH hareka viSayapara kucha na kucha likhA hI hai / anekAMtavAdapraveza, anekAMtajayapatAkA, aSTakaprakaraNa, zAstravArtAsamuccaya, SaDdarzanasamuccaya, dharmabindu, dharmasaMgrahaNI, yogabindu, yogadRSTisamuccaya, yogapradIpa, lokatattvanirNaya kSetrasamAsaTIkA, samarAiccakahA Adi inake mukhya graMtha haiN| haribhadrasUri bahuta sarala aura saumyavRttike vidvAn the / ve jainetara RSiyoMkA bhI bahuta sanmAnake sAtha smaraNa karate haiN| haribhadra nAmake jaina paramparAmeM aneka vidvAn ho gaye haiN| prastuta yAkinIsUnu haribhadrakA samaya IsAkI nauMvI zatAbdi mAnA jAtA hai / rAjacandrajIne aSTaka, dharmabindu, dharmasaMgrahaNI, yogapradIpa, yogabindu, yogadRSTisamuccaya, aura SaDdarzanasamuccayakA prastuta prathameM ullekha kiyA hai / yogadRSTisamuccayakA anusaraNa karake yazovijayajIne yogadRSTinI sajjhAya gujarAtImeM likhI hai| rAjacandrajIne yogadRSTisamuccayakA aura SaDdarzanasamuccayakA phirase bhASAMtara karanekA kisI mumukSuko anurodha kiyA hai| hemacandra zvetAmbara paramparAmeM mahAn pratibhAzAlI AcArya ho gaye haiN| inakA janma dhandhakA prAmameM mor3ha vaNik jAtimeM san 1078 meM huA thaa| unake gurukA nAma devacandrasUri thaa| Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra hemacandra cAroM vidyAoMke samudra the, aura ve kalikAlasarvajJake nAmase prakhyAta the| kahA jAtA hai ki hemacandra AcAryane saba milAkara sAr3he tIna karor3a zlokoMkI racanA kI hai / hemacandrane vyAkaraNa, tarka, sAhitya, chanda, yoga, nIti Adi vividha viSayoMpara apanI lekhanI calAkara jaina sAhityake gauravako baDhAyA hai / hemacandrane gujarAtakI rAjadhAnI aNahillapura pATaNameM siddharAja jayasiMhakI sabhAmeM bahuta sanmAna prApta kiyA thA, aura siddharAjake Agrahase gujarAtake liye siddhahemazabdAnuzAsana nAmaka vyAkaraNakI racanA kI thii| siddharAjake uttarAdhikArI rAjA kumArapAla hemacandrako rAjagurukI taraha mAnate the / rAjacandrajI likhate haiM-" zrIhemacandrAcArya mahAprabhAvaka balavAna kSayopazamavAle puruSa the / ve itane sAmarthyavAn the ki ve cAhate to eka judA hI paMtha calA sakate the / unhoMne tIsa hajAra gharoMko zrAvaka banAyA / tIsa hajAra ghara arthAt savA lAkhase Der3ha lAkha manuSyoMkI saMkhyA huii| zrIsahajAnandajIke sampradAyameM kula eka lAkha AdamI hoMge / jaba eka lAkhake samUhase sahajAnaMdajIne apanA sampradAya calAyA to zrIhemacandrAcArya cAhate to Der3ha lAkha anuyAyiyoMkA eka judA hI sampradAya calA sakate the| parantu zrIhemacandrAcAryako lagA ki sampUrNa vItarAga sarvajJa tIrthakara hI dharmapravartaka ho sakate haiM / hama to kevala una tIrthaMkaroMkI AjJAse calakara unake paramArthamArgako prakAza karaneke liye prayatna karanevAle haiN| zrIhemacandrAcAryane vItarAgamArgake paramArthakA prakAza karanerUpa lokAnugraha kiyA, "vasA karanekI z2arUrata bhI thI / vItarAgamArgake prati vimukhatA aura anyamArgakI taraphase viSamatA IrSyA Adi AraMbha ho cuke the| aisI viSamatAmeM logoMko vItarAga mArgakI ora phirAne, lokopakAra karane tathA usa mArgake rakSaNa karanekI unheM z2arUrata mAlUma huI / hamArA cAhe kucha bhI ho, isa mArgakA rakSaNa honA hI cAhiye / isa taraha unhoMne apane Apako arpaNa kara diyaa| parantu isa taraha una jaise hI kara sakate haiM-vaise bhAgyavAna, mAhAtmyavAna, kSayopazamavAna hI kara sakate haiM / judA judA darzanoMko yathAvat tolakara amuka darzana sampUrNa satyasvarUpa haiM, jo aisA nizcaya kara sake, aisA puruSa hI lokAnugraha paramArthaprakAza aura AtmasamarpaNa kara sakatA hai|" rAjacandrajIne hemacandrake yogazAstrake maMgalAcaraNakA vivecana bhI kiyA hai| kSetrasamAsa kSetrasamAsake kartA khetAmbara sampradAyameM jainasiddhAMtake prakhara vidvAn jinabhadragaNi kSamAzramaNa haiN| inakA janma saM0 645 meM huA thaa| inhoMne vizeSAvazyakamANya vizaSaNavatI Adi aneka mahattvapUrNa granthoMkI racanA kI hai| jinabhadragaNike kSetrasamAsake Upara malayagirIkI TIkA hai / prakaraNaratnAkarameM ratnazekharasUrikRta laghukSetrasamAsa bhASAMtara sahita chapA hai| jJAnezvarI jJAnezvara mahArAjakA janma saM0 1332 meM huA thaa| inake pitAne saMnyAsI hokara bAdameM gRhasthAzrama dhAraNa kiyA thA / jJAnezvara mahArAjane bhAvArthadIpikA nAmaka marAThImeM gItAkI vyAkhyA likhI hai, jo dakSiNameM bahuta ucca zreNIkI mAnI jAtI hai| yaha vyAkhyAna advaitajJAnase pUrNa hai| jJAnezvarI mahArAjane isa granthako 15veM varSameM likhA hai / jJAnezvarane amRtAnubhava nAmakA eka vedAntakA graMtha bhI likhA hai / isake atirikta inhoMne anya aneka pada abhaMga Adi race haiN| bAnezvarane. 21 varSakI avasthAmeM jIvita samAdhi lI / jJAnezvarI gItAke hindI gujarAtI anuvAda bhI hue haiN| Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa ( 2 ) pariziSTa (2) 'zrImad rAjacandra meM Aye hue uddharaNoMkI varNAnukramasUcI akhe (khai) puruza ( kha ) eka varakha he ( hai ) / * ajAhotavyaM ( ajairyaSTavyaM ) 2 [ eka savaiyA ] [ zatapathabrAhmaNa ? ] adhuve asAsayaMmi saMsAra (raM) mi dukha (kkha ) paurAe / kiM nAma duSyaMtakammayaM ( hujja kammaM ) jeNAhaM duggaI (I ) nagachedhyA ( na gacchijjA ) // [ uttarAdhyayana 8 - 1] 99-4 pRSTha lAina 450-28 27-33 [ svarodayajJAna 98, pR. 26 cidAnandajI; bhImasiMha mANeka bambaI 1924] aho jiNehi sAvajjA vitti (ttI ) sAhu ( hU ) Na desiyaM (yA) / anukrame saMyama sparzatojI pAmyo kSAyakabhAva re / saMyama zreNI phUlaDejI pUjUM pada niSpAva re // [saMyamazreNastivana 1-2 paMDita uttamavijayajI ; prakaraNaratnAkara bhAga 2 pR. 699] 275-4,11 anya puruSakI dRSTimeM jaga vyavahAra lakhAya / vRMdAvana jaba jaga nahIM kauna ( ko ) vyavahAra batAya ? [ vihAra vRndAvana ] alakha nAma dhunI lagI gaganameM magana bhayA mana merAjI / Asana mArI surata dRDhadhArI diyA agama-ghara DerAjI | darazyA alakha dedArAjI / [choTama-adhyAtmabhajanamAlA pada 133 pR. 49; kahAnajI dharmasiMha bambaI, 1897] 226-19 402-18 ani appaNovi dehami nAyaraMti mamAiyaM / ] [ aharniza adhiko prema lagAve jogAnala ghaTamAhiM ( mAMhi ) jagAve / alpAhAra Asana dRr3ha dhare nayanathakI nidrA parahare // 488-19 129-9 mokha (kkha ) sAhaNaheussa sAhudehassa dhAraNA || [ dazavaikAlikasUtra 5-1-92 pro. abhyaMkaradvArA sampAdita 1932] 734-31 aho ni (Ni) caM tavo kammaM savvajiNehiM vanni (Ni) yaM / jAva (ya) lajjAsamA vitti (ttI) egabhattaM ca bhoyaNaM // [ dazavaikAlikasUtra 6 - 23] 735-4 ajJAnatimirAndhAnAM jJAnAMjanazalAkayA / pRSTha lAina x akSaya puruSa eka vRkSa hai| * mUlamai rAjacandrajIne 'ajAsotavyaM' pATha diyA hai| yahI pATha rakhanA cAhiye / vyAkaraNakI dRSTise yaha zuddha hai| -sampAdaka. 106 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 zrImad rAjacandra pRSTha lAina netramunmi (mI) litaM yena tasmai zrIgurave namaH // [ yaha zloka digambara zvetAmbara donoM saMpradAyoMke granthoMmeM AtA hai| digambara vidvAn bhAvasena vidhadevane kAtaMtrakI TIkAmeM isa zlokako maMgalAcaraNarUpase diyA hai ] ANAe dhammo ANAe tavo [upadezapada-haribhadrasUri ]x 228-13 AtamabhAvanA bhAvatAM jIva lahe kevalajJAna re[ + 360-28 [ jujavA juo dhAma ApyAM janane, joi niSkAma sakAma re| Aja to aDhaLaka DhaLyA harI] ApyuM saune te akSaradhAma re // [dhIrajAkhyAna kaDavU 65 niSkulAnanda-kAvyadohana 2 pR. 596 ] 248-17 Azaya AnaMdaghanataNo ati gambhIra udAra / bAlaka bAMha pasArIne ( pasAri jima ) kahe udadhi vistAra // [ AnaMdaghanacaubIsIke antameM jJAnavimalasUrikA vAkya; jainadharmaprasAraka sabhA _ pR. 192 ] 780-22 iNameva nigaMthyaM (gaMtha ) pAvayaNaM sacaM aNuttaraM kevaliyaM paDipuNaM ( NaM) saMsuddhaM NeyAuyaM sallakattaNaM siddhimaggaM muttimaggaM vi (ni) jjANamaggaM nivvANamaggaM avitahamasaMdiha(da) savvadukkhapa (pa) hINamaggaM / ethyaM (tyaM) ThiyA jIvA sijhaMti bujhjhaM (jha) ti muccaMti pariNiNvA (vA) yati savvadukhkhA (kkhA) NamaMtaM karaM (re) ti / taM (ta) mANAe tahA gacchAmo tahA cihAmo tahA Nisi (sI) yAmo tahA suyaThAmo ( tuyaTTAmo) tahA bhuMjAmo tahA bhAsAmo tahA abhu (bbhu ) hAmo tahA uhAe uThemotti pANANaM bhUyANaM jIvANaM sattANaM saMjameNaM saMjamAmoti / [ sUtrakRtAMga 2-7-11, pR. 126-7; ArhatamataprabhAkara pUnA 1928 ] 733-12 icchAdveSavihInena sarvatra samacetasA / / bhagavadbhaktiyuktena prAptA bhAgavatI gatiH // [bhAgavata 3-24-47 vyAsa] 208-3 iNavidha parakhI mana visarAmI jinavara guNa je gAve re / dInabaMdhunI mahera najarathI AnaMdaghana pada pAve ho|| [AnaMdaghanacaubIsI mallinAthajinastavana 11, pR. 140] 306-6 UMca nIcano aMtara nathI samajyA te pAmyA sadgati / [prItama ! ] 209-20 upanevA (uppanne vA ) vighanevA ( vigame vA ) dhuvevA (dhuvei vaa)| [Agama] 83-26,27 upasaMtakhINamoho magge jiNabhAsidena (ga) smuvgdo| NANANumaggacArI nivvANaM puraM (nivvANapuraM ) vvajadi ( vajadi ) dhiiro|| [paMcAstikAya 70 pR. 122 rAyacandrajainazAstramAlA bambaI, saM. 1972] 740-9 x yaha sUcanA mujhe paM. sukhalAlajIse milI hai| + paM. mukhalAlajIkA kahanA hai ki yaha pada 'samAyamAlA meM milanA caahiye| -sampAdaka Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) pRSTha lAina RSabha jinezvara prItama mAharo re, ora na cATuM re kaMta / rijhayo ( rIjhyo ) sAhiba saMga na parihare re, bhAMge sAdi anaMta // RSabha0 / [ AnandaghanacaubIsI RSabhadevajinastavana 1, pR. 1 ] 635-4 eka ajJAnInA koTi abhiprAyo che, ane koTi jJAnIno eka abhiprAya cha / =eka ajJAnIke karor3a abhiprAya haiM, aura karor3a jJAniyoMkA eka abhiprAya hai| [ anAthadAsa ] 526-20 eka dekhiye jAniye [ rami rahiye ikaThaura / . samala vimala na vicAriye yahai siddhi nahi aura // ] samayasAranATaka jIvadvAra 20, pR. 50-paM. banArasIdAsa; jainagrantharatnAkara kAryAlaya, bambaI ] 241-10 eka parinAmake na karatA daraba (va) doya (doi) doya (i) parinAma eka darba (4) na dharatu hai| eka karati doI (i) darba (4) kabahoM (hU~) na karai doI (i) karatUti eka darba () na karatu hai| jIva pudagala eka kheta-avagAhI doI (u) apane apane rupa (rUpa) dou kou na Taratu hai| jar3a parinAmaniko (ko) karatA hai pudagala cidAnaMda cetana subhAva Acaratu hai // [samayasAranATaka karttAkarmakriyAdvAra 10 pR. 94.] 277-2 / 677-18 ege samaNe bhagavaM mahAvIre imIseNaM (imIe)Usappi (osappI)NIe cauvIsa (cauvvIsAe) tittharyarANaM carimatitthayare siddhe buddhe mutte parinibuDe (jAva) savvadurUkha (kkha) pa (pa) hINe / [ThANAMgasUtra 53. pR. 15, Agamodayasamiti ] 731-22 ernu svame jo darzana pAme re tenuM mana na caDhe bIje bhAme re thAya kRSNano leza prasaMga re tene na game saMsArano saMga re // 1 // hasatAM ramatAM pragaTa harI dekhuM re mArUM jIvyuM saphaLa tava lekhaM re / muktAnaMdano nAtha vihArI re odhA jIvanadorI amArI re // 2 // [ uddhavagItA 88-2-3, 87-7-muktAnaMdasvAmI; ahamadAbAda 1894] 216-12 [ migacAriyaM carissAmi ] evaM puttA (putto) jahAsukhaM / [ammApiUhiM aNunAo jahAi uvahiM tao] // [uttarAdhyayana 19-85]116-31 [cho cho re mujha sAhiba jagatano ttho|] e zrIpALano rAsa karatA jJAna amRtarasa vuDhyo (vUTho) 2 // muja0 // [ zrIpAlarAsa khaMDa 1, pR. 185-vinayavijaya-yazovijaya ] 453-3 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 zrImad rAjacandra kammadavvehiM sammaM (maM) saMjogo jo hoI jIvassa / so baMdhanA ( NA ) yavvo tassa viyogo bhava (ve) mokhkho (kkho ) // [ karanA phakIra ( rI ) kyA dilagIrI sadA magana mana rahe (ha) nAjI / [ samayasAranATaka baMdhadvAra 19, pR. 234 - 5 ] koI brahmarasanA bhogI koI brahmarasanA bhogI / jANe koI viralA jogI koI brahmarasanA bhogI // [ saMbhava hai yaha pada svayaM rAjacandrajIne banAyA ho / ] pRSTha lAina guru gaNadhara guNadhara adhika pracura paraMpara aura / vrata tapadhara tanu naganadha (ta) ra vaMdau vRSa siramo ( mau) ra // 504- 2 [ yaha pada choTamakRta kIratanamAlA meM pRSTha 62 para diyA huA hai ] 227-2 karttA maTe to chUTe karma e che mahA bhajanano marma / jo tuM jIva to karttA harI jo tuM ziva to vastu kharI / [ svAmI kArtikeyAnuprekSA - paM. jayacandrakRta anuvAdakA maMgalAcaraNa 3; jaina graMtharatnAkara kAryAlaya bambaI 1904 ] guruNa chaMdA vatta (chaMdANuvatti ) [ 623-17 267-26 tuM cho jIvane tuM cho nAtha ema kahI akhe jhaTakyA hAtha / [ akhA ] kiM bahuNA iha jaha jaha rAgAdotrA bahu vilayaMti ( rAgaddosA lahuM vilijjaMti ) / taha taha vaTIavaM ( payaTTaavvaM ) esA ANA jINaM ( jiNi ) dANam // [ upadezarahasya-yazovijayajI ] 328-28 kIcaso (sau) kanaka jAke (kai) nIca so (sau) nareza ( sa ) pada mA (tA ) I gara (ru) vAI jAke (kai) gArasI / jaharasI joga - jAni (ti) kaharasI karAma ( mA ) ti haharasI hauMsa (hausa ) pudagala - chabI (bi) chArasI / jAso (sau) jaga-bilAsa bhAlaso (sau) bhuvanavAsa kAlaso (sau) kuTuMbakAja lokalAja lArasI / sITho (sau) sujasu jAne vI (bI) Thaso ( sau) bakhata mA aisI jAkI rIti tAhI baM ( vaM ) data banArasI // ] 796 - 7 678-14 233-30 755-52 791-20 ] 591-11 + isIse milatA julatA akhAkA eka pada nimna prakArase hai:- ' brahmarasa te pIo re, je Apa tyAgI hoya / ' * -sampAdaka Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) ghaTa ghaTa aMtara jina base (se) ghaTa ghaTa aMtara jaina / pRSTha lAina mata (ti)-madirAke pAnase (sauM) matavArA samajai ( samujhe ) na // [samayasAranATaka graMthasamApti aura antima prazasti 31, pR. 538.] 775-13 caramAvarta ho caramakaraNa tathA bhavapariNati paripAka re / doSa TaLe na dra (da) STi khulle (le) bhalI prApati pravacanavAka re // 1 // paricaya pAta (ti) kaghAtaka sAdhuzuM akuzala apacaya ceta re / graMtha adhyAtama zravaNa manana karI parizIlana naya heta re // 2 // mugadha (gdha ) sugama karI sevana lekhave sevana agama anUpa re| dejo kadAcita sevaka yAcanA AnaMdaghanarasarUpa re // 3 // 740-2) [ AnaMdaghanacaubIsI saMbhavanAtha jinastavana 3, 4, 6, pR. 16, 17, 19] 742-9) calaI so baMdhe (dho) [bhagavatI !] 783-6 cAhe cakora te caMdane madhukara mAlatI bhogI re / tema (tima ) bhavi sahajaguNe hove uttama nimittasaMjogI re // [ATha yogadRSTinI svAdhyAya 1-13, pR. 331] 742-7 citrasArI nyArI parajaMka nyAro (rau) seja nyArI cAdara (ri) bhI nyArI ihA~ jU (jhU) ThI merI thapanA / atIta avasthA saina nidrA vahI (nidrAvAhi ) kou paina (paina) vidyamAna palaka na yAmeM (maiM) aba chpnaa| zvA (svA) sa au supana dou (U) nidrAkI alaMga bujhe (bUjhai) sUjhai saba aMga lakhI (khi) Atama darapanA / tyAgI bhayo (yau) cetana acetanatA bhAva tyAgI (gi) bhAle (lai) dRSTi kholike (kai) saMbhAle (lai) rUpa apanA // [samayasAranATaka nirjarAdvAra 15, pR. 176-7] 677-5 bhASya cUrNi (cUrNi bhASya sUtra niyukti), vRtti paraMpara anubhava re / [AnaMdaghanacaubIsI naminAthajinastavana 8, pR. 161] 746-12 ja(ja)NaM ja(ja)NaM disaM I(i)cchai ta(ta)NaM ta(ta)NaM disaM apddibddhe| [ AcArAMga !] 198-2 jabahi teM(jabahIta) cenata(cetana) vibhAvasoM(sauM) ulaTi Apu samo(mai) pAI(i) apano(nau) subhAva gahi lIno(nau) hai / tabahite (tabahIte) jo jo lena joga so so saba lIno (nau) jo jo tyAgajoga so so saba chAMDI(Di) dIno(nau) hai| leve (laibe ) kI ( koM) na rahI Tho (Thau ) ra tyAgiveko (kauM) nAhIM aura bAkI kahA ubaryo (yau) ju kAraja (ja) navIno ( navInau ) hai| Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra pRSTha lAina saMga tyAgI (gi) aMga tyAgI (gi ) vacana taraMga tyAgI (gi) mana tyAgI (gi) buddhi tyAgI (gi) ApA zu (su)ddha kIno (nau) hai // [samayasAranATaka sarvavizuddhidvAra 109, pR. 377-8] 282-5 jArisa siddhasahAvo tArisa sahAvo savvajIvANaM / tamhA siddhataruI kAyavvAM bhavvajIvehiM // [ siddhaprAmRta-kundakunda ] 636-14 jina thaI (i) jinane je ArAdhe te sahI ( hi ) jinavara hove re| bhraM ( ) gI IlIkAne caTakAve te bhraM ( )gI jaga jove re // [AnaMdaghanacaubIsI-naminAthajinastavana 7, pR. 160] 1307-18 jinapUjA re te nijapUjanA [ re pragaTe anvayazakti / paramAnaMda vilAsI anubhave re devacandra pada vyakti ] // [vAsupUjyastavana 7-devacandrajI] 636-18 jisane AtmA jAna lI usane saba kucha jAna liyaa| [je egaM jANaI se savvaM jANaI ] [ AcArAMga 1-3-4-122] 10-4 jIva ( mana ) tuM zIda zaucanA dhare ! kRSNane karavU hoya te kare / jIva ( citta ) tuM zIda zocanA dhare ! kRSNane karavU hoya te kare // [ dayArAma pada 34, pR. 128; dayArAmakRta bhaktinItikAvyasaMgraha ahamadAbAda 1876] 346-16 jIva navi puggalI naiva puggala kadA puggalAdhAra nahIM tAsa rNgii| para taNo Iza nahiM apara aizvaryatA vastu dharme kadA na prsNgii|| [sumatijinastavana 6 devacandrajI ] 279-16 jUvo (vA) AmiSa madirA dArI Ahe (khe ) Taka corI paranArI / ehi (I) saptavyasana ( sAta visana ) duH (du ) khadAI durita mUla durgati (duragati ) ke jAI (bhaaii)|| [samayasAranATaka sAdhyasAdhakadvAra 27 pR. 444] 382-30 je abuddhA mahAbhAgA vIrA asmttdsinno| asuddhaM tesi (siM ) parakaMtaM saphalaM hoI savvaso // 1 // jeya buddhA mahAbhAgA vIrA smmttdNsinno| suddhaM tesi parakaMtaM aphalaM hoi svvso||2|| [sUtrakRtAMga 1-8-22,23 pR. 42] 361-10 (je) egaM jANaI se savvaM jANaI / je savvaM jANaI se egaM jANaI // [AcArAMga 1-3-4-122 ] 153-10 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) pRSTha lAina je jANaI (i) arihaMte danvaguNapajjavehiM ya / so jANaI (i) niyaappA moho khala jAIya ( jAi ) tassa layaM // [pravacanasAra 1-80 pR.101-kundakundAcArya rAyacandrajainazAstramAlA 1935] 635-22 jeno kALa te kiMkara thaI rahyo mRgatRSNAjala trailoka ( loka ) // jIvyu dhanya teharnu / dAsI AzA pizAcI thaI rahI kAmakrodha te kedI loka // jIvyuM0 / (dIse) khAtAM pItAM bolatAM nitye che niraMjana nirAkAra || jIvyuM0 / jANe saMta saluNA ( saloNA ) tehane jene hoya chello (lo) avatAra // jIvyu / jagapAvanakara te avataryA anya mAtaudarano bhAra // jiivyuN0| tene cauda lokamAM vicaratAM aMtarAya koIe ( koye ) nava thAya // jIvyuM0 / riddhi (ghi ) siddhi te (dhiyo ) dAsiyo thaI rahI brahmAnaMda hRde na samAya // jIvyu0 // [ manaharapada pada 15-29, 31, 36, 37, 38, 39, pR. 15-manoharadAsakRta; . sastuM sAhityavardhaka kAryAlaya, bambaI saM. 1969] 749-9 je ( jo ) pumAna paradhana harai so aparAdhi ( dhI) ajJa / jo apano (nau) dhana vivaharai ( byoharai ) so dhanapati dharmajJa // [samayasAranATaka mokSadvAra 18, pR. 286] 786-16 jema nirmaLatA re ratna sphaTikataNI temaja jIvasvabhAva re / te jinavIre re dharma prakAziyo prabaLa kaSAya abhAva re|| [nayarahasya zrIsImaMdharajinastavana 2-17 pR. 214-yazovijaya ] 441-19 jaise kaMcukatyAgaseM binasata nahIM bhujNg| dehatyAgaseM jIva puni taiseM rahata abhaMga // [svarodayajJAna 386 pR.92-cidAnandajI] 128-25 jaise mRga matta vRSAdityakI tapati (ta) mAMhI (hi ) tRSAvaMta mRSAjala kAraNa (na) aTatu hai| taiseM bhavavAsI mAyAhIsoM ( sauM) hita mAni mAni ThAni ThAni bhrama bhUmi (zrama) nATaka naTatu hai / AgekoM (AgaikauM) hu~ (dhu) kata dhAya (i) pA (pI) che bacharA carAya (cavAi) jaise dRg (naina ) hIna nara jevari va ( ba ) Tatu hai| taisaiM mUr3ha cetana sukRta karatUti karai / ze (ro) vata ha (hai) sata phala khovata khaTatu hai| [samayasAranATaka baMdhadvAra 27, pR. 242] 328-16 jaiso (sau) nirabhedarUpa nihace (cai) atIta duto (hutau) taiso (sau) nirabheda aba bhedakona (bheda kauna) ga (ka) he (hai) go (gau)| Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 zrImad rAjacandra dIse (sai) karmarahI (hi) ta sahI (hi) ta sukha samAdhAna pAyo (yau) nijathAna phiri bAhira ( bAhari ) na vahege ( bagau ) / kabahu (hU~) kadAci apano (nau) subhAu (va) tyAgi kari rAga rasa rAcike ( ) na paravastu gahego ( gagau ) / amalAna jJAna vidyamAna paragaTa bhayo (yau ) yAhi ( hI ) bhAMti Agama anaMtakAla rahego ( rahegI ) // [ samayasAranATaka sarvavizuddhidvAra 108, pR. 376-7 ] yo ( jo ) gApayaDipayezA ( padesA ) [ Thidi aNubhAgA kasAyado hoMti ] [ dravyasaMgraha ] [ odhavajIne saMdeso garabI 3- 3 - raghunAthadAsa; bambaI, saM. 1951 ] jaM saMmati pAsaha (hA ) taM moNaMti pAsaha ( hA ) / [ jaM moNaMti pAsahA taM sammaMti pAsahA / ] [ AcArAMga 1 - 5 - 3 ] [ Navi sijjhai vatthadharo jiNasAsaNe jai vi hoi titthayaro ] nagAe (ggo) mokha ( vimokkha ) maggo zeSA ( sesA ) ya umaggayA savve // jaM kiMcivi citato NirIhavittI have jadA sAhU / laDUNaya eyattaM tadAhu taM tassa NijchayaM ( NiccayaM) jjhANa (jhANaM ) || [ dravyasaMgraha ] 754-25 jaMgamanI jukti to sarve jANiye samIpa rahe paNa zarIrano nahIM saMga jo / ekAMte vasavu re eka Asane bhUla ( bhekha ? ) paDe to paDe bhajanamAM bhaMga jo // odhavajI abaLA te sAdhana zuM kare // [ AnaMdaghanacaubIsI ajitanAthastavana 5, pR. 12 ] tahAruvANaM samaNANaM [ bhagavatI ] pRSTha lAina [ yasminsarvANi bhUtAnyAtmaivAbhUdvijAnataH ] tatra ko mohaH kaH zokaH ekatvamanupazyataH // [ IzAvAsya upaniSad 7 ] mATe ubhA kara joDI jinavara AgaLa kahiye re / 677-12 samayacaraNa sevA zuddha dejo jema AnaMdaghana lahiye re // [ AnaMdaghanacaubIsI naminAthajinastavana 11, pR. 164 ] darzana sakalanA naya grahe Apa rahe nijabhAve re | hitakarI janane saMjIvanI cAro teha carAve re // [ ATha yogadRSTinI svAdhyAya 1-4, pR. 330; gurjarasAhityasaMgraha ] 784-15 [ SaTprAbhRtAdisaMgraha sUtraprAbhRta 23 - kundakunda ; mANikacanda graMthamAlA bambaI] 786-25. taratama yoga re taratama vAsanA re vAsita bodha AdhAra / paMthaDo0 / 499-20 598-1 744-13 643-18 233-24 630-4 768-20 275-13 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) darzana je thayAM jajavAM te ogha najarane phere re / dRSTi thirAdika tehamAM samakita dRSTine here re // [ ATha yogadRSTinI svAdhyAya 1-5, 3 pR. 330 ] [ ] dekhata bhUlI TaLe to sarva duHkhano kSaya thAya / devAgamanabhoyAnacAmarAdivibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyate nAtastvamasi no mahAn // [ AptamImAMsA 1 - samaMtabhadra ] [ [ ] dehAbhimAne galite vijJAte paramAtmani / yatra yatra mano yAti tatra tatra samAdhayaH // durbaLa dehane mAsa upavAsI jo che mAyAraMga re / to paNa garbha anaMtA leze bole bIjuM aMga re // dhanya te munivarA je cAle samabhAve jJAnavaMta jJAnizuM maLatAM tanamanavacane sAcA / dravyabhAva sudhA je bhAkhe sAcI jinanI vAcA dhanya te munivarA je cAle samabhAve // [ siddhAMta rahasya sImaMdharajinastavana 15 - 3, pR. 283 - yazovijayajI ] dhamma maMgalamukki ahiMsA saMyamo tavo / devAvi taM namasaMti jassa dhamme sayA maNo // [ dazavaikAlikasUtra 1-1; pro. abhyaMkaradvArA sampAdita 1932 ] dhAra taravAranI sohalI dohalI caudamA jinataNI caraNasevA / dhArapara nAcatA dekha bAjIgarA sevanA-dhArapara rahe na devA // namo durvArarAgAdivairivAranivAriNe / arhata yoginAthAya mahAvIrAya tAyine // ] [ yogazAstra 1 - 1, hemacandrAcArya; jainadharmaprasAraka sabhA bhAvanagara 1971 ] nArUpa nihALatA [ nAgarasukha pAmara navI (va) jANe vallabha sukha na kumArI re / anubhavaviNa tema dhyAnataNuM sukha koNa jANe nara nArI re ? 849 nijachaMdanaseM nA mile hIro baikuMTha dhAma / saMtakRpAseM pAIye so hari sabaseM ThAma // niMdAmi garihAmi appANaM vosirAmi / pRSTha lAina 275-15 470-2 784-252 800-11 x yaha sUcanA mujhe paM. sukhalAlajI se milI hai / -sampAdaka. 107 [ AnaMdaghana caubIsI anaMtanAthajinastavana 1, pR. 86 ] 342-12 242-18 390-302 namo jiNANaM jidabhavANaM x [ise sthAnakavAsiyoMke chaha koTike 'namotthuNaM' meM bolanekI paramparA hai ] 654-20 532-9 759-14 790-25 [ ATha yogadRSTinI svAdhyAya 7-3, pR. 339 ] 305-10 770-8 ] 739-20 [ mANekadAsa ] 543--22 [ pratikramaNasUtra ] 542-9 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 zrImad rAjacandra [ThiINa sehA lavasattamA vA sabhA muhammA va sabhANa seThA ] / pRSTha lAina nivvANaseThA ( seThA )jaha savvadhammA [na nAyaputtA paramatthi nANI] // [sUtrakRtAMga 1-6-24] 100-1 nizadina nainameM nIMda na Ave nara tabahi nArAyana paave| [suMdaradAsa ] 475-18 paDhe pAra kahAM pAmavo miTe na manakI Aza (paDhI pAra kahAM pAvano (!) miTayo na manako cAra ) jyauM (jyoM ) kolukoM ( kolhuke ) belakuM (bailako ) ghara hi ( hI ) koza hajAra / [ samAdhizataka 81 pR. 476-yazovijayajI; gurjarasAhityasaMgraha prathama vibhAga muMbaI saM. 1992 ] 630-21 pakSapAto na me vIre na dveSaH kapilAdiSu / yuktimadvacanaM yasya tasya kAryaH parigrahaH // [ lokatattvanirNaya 38-haribhadrasUri ] 152-24 [ kyuM jANuM kyuM banI Avaze abhinaMdana rasa rIti ho mitta ] pudgala anubhava tyAgathI karavI jazu (su) paratIta ho / ( abhinandanajinastuti 1--devacandrajI ) 503-19 pudgalaseM rAto rhe| [ ] 763-24 prabhu bhajo nIti sajo paraTho paropakAra / [ ] 99-23 prazamarasanimanaM dRSTiyugmaM prasannaM vadanakamalamaMkaH kaaminiisNgshuunyH| 769-6) karayugamapi yate zastrasaMbaMdhavaMdhyaM tadasi jagati devo vItarAgastvameva // [dhanapAla] 780-15) ___ phaLa anekAMta locana na dekhe phaLa anekAMta kiriyA karI bApaDA raDavaDe cAra gatimAMhi lekhe| [ AnaMdaghanacaubIsI anaMtanAthajinastavana 2, pR. 87 ] 542-4 . baMdhavihANavimukkaM vaMdia sirivaddhamANajiNacaMdaM / / [gaIAIsaM vucchaM samAsao baMdhasAmittaM // ] [karmaprantha tIsarA 1-devendrasUri; AgarA] 623-14 bhIsaNa narayagai (I) e tiriyagai (I) e kudevamaNuyagai (I) e / pattosi tIva ( tivva ) duHkhaM bhAvahi jiNabhAvaNA jIva // [SaTmAbhRtAdisaMgraha bhAvaprAbhUta 8, pR. 132 ] 760-24 bhoge rogabhayaM kule cyutibhayaM vitte nRpAlAdvayaM / mAne dainyabhayaM bale ripubhayaM rUpe taruNyA bhayaM / zAne vAdamayaM guNe khalabhayaM kAye kRtAMtAdvayaM sarva vastu bhayAnvitaM bhuvi nRNAM vairaagymevaamy|| [bhartaharizataka-vairAgyazataka 34-bhartRhari]97-22 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) pRSTha lAina mana mahilAnuM vahAlA upare bIjAM kAma karata re / 305-12,21] tema zrutau mana dRDha dhare jJAnAkSepakavaMta re|| 306-9,11 / [ATha yogadRSTinI svAdhyAya 6-6 pR. 338] 308-3/ 309-20) maMtrataMtra auSadha nahIM jethI pApa palAya / vItarAgavANI vinA avara na koI upAya // [ agAsase paM0 guNabhadrajI sUcita karate haiM ki yaha padya svayaM rAjacandrajIkA hai ] 748-28 mA mujjhaha mA rajjaha mA dUsaha ( dussaha ) iTTanihaaDhe (tye) su / thiramicchahi (ha) jaha cittaM vicittajjhANa (jhANa) pasiddhIe // paNatIsasolachappaNacaudgamegaM ca javaha jjhA ( jhA ) eha / parameTThivAcayANaM aNNaM ca gurUvaeseNa // [dravyasaMgraha ] 754-17 mAre kAma krodha saba (jini ) lobha moha pIsi DAre indrihuM (indrIU ) katala karI kiyo rajapUto (tau) hai| mAryoM mahAmatta mana mAre (mAryo) ahaMkAra mIra mAre mada machara ( macchara ) hU aiso ranaru (rU) tau hai / mArI AzA (sA) tRSNA puni ( soU ) pApinI sApinI dou (U) sabako prahAra kari nija pada ( padai) hUtau (pahUtau) hai| suMdara kahata aiso sAdhu koI (U) zU (sU) ravIra vairi (rI) saba mArike niciMta hoI (i) sUto (tau) hai| [ suMdaravilAsa zUrAtanako aMga 21-11 suMdaradAsa; bambaI, 1961 ] 481-9 mokSamArgasya netAraM bhetAraM karmabhUbhRtAm / 733-221 jJAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // [tasvArthasUtraTIkA ] 785-3 801-1, yoga asaMkha je jina kahyA ghaTamAMhI (hi) riddhi dAkhI re / navapada temaja jANajo AtamarAma che sAkhI re // [ aSTa sakala samRddhinI ghaTamAMhi Rddhi dAkhI re / ] tima navapada Rddhi jANajo AtamarAma che sAkhI re // yoga asaMkhya che jina kahyA navapada mukhya te jANo re / eha taNe avalaMbane AtamadhyAna pramANo re // [ zrIpAlarAsa caturthakhaMDa vinayavijaya-yazovijayajI; pR. 184-5. bhImasiMha mANika bambaI 1906] 478-2 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 bhImad rAjacandra yoganAM bIja ihAM grahe jinavara zuddha praNAmo re / pRSTha lAina bhAvAcAraja sevanA bhava udvega muThAmo re|| [ATha yogadRSTino svAdhyAya 1-8, pR. 331] 275-17 ravike (kai) udyo (do) ta asta hota dina dina prati aMjulIke (kai) jIvana jyoM ( jyauM ) jIvana ghaTatuM ( tu ) hai| kAlake (kai ) prasata china china hota chIna tana aurake ( Arekai ) calata mAno kAThaso (sau) kaTatu hai / ete pari mUrakha na khojai paramArathako ( kauM) svArathake (kai) hetu bhrama bhArata kaTatu (ThaTatu ) hai| lagyo ( lagau ) phirai lauganisau ( sauM ) pagyo ( gyau) pari (para) joganisoM ( sauM) viSairasa moganisoM (sauM) neku na haTatu hai / [samayasAranATaka baMdhadvAra 26, pR. 241]328-8 rAMDI rUe mAMDI rUe paNa sAta bharatAravALI to moTuMja na ughADe / [ lokokti ] 452-21 levekI ( laibekauM ) na rahI Tho (Thau)ra tyAgivekI (tyAgivekauM ) nAhiM (hI) aura / bAkI kahA ubaryo (yauM) ju kAraju navIno ( navInau ) hai // __ [ samayasAranATaka sarvavizuddhidvAra 109, pR. 377-8] 283-12 [ purimA ujjujaDA u ] vaMka ( vakka ) jaDA ya pazcimA ( pcchimaa)| [ majjhimA ujupanAo teNa dhammo duhAkao // ] [uttarAdhyayana 23-26] 54-10 vyavahAranI jALa pAMdaDe pAMdaDe prjlii| [ ] "151-3 zraddhAjJAna layAM che to paNa jo navi jAya pamAyo re| vaMdhyatarU upama te pAme saMyama ThANa jo nAyo re|| gAyo re gAyo bhale vIra jagata guru gaayo| [ saMyamazreNIstavana 4-3-paM0 uttamavijayajI; prakaraNaratnAkara bhAga 2, pR.717] 476-16 sakala saMsArI indriyarAmI muni guNa AtamarAmI re| 629-25 mukhyapaNe je AtamarAmI te kahiye niSkAmI re // 682-2) [AnaMdaghanacaubAsI zreyAMsanAthajinastavana 2, pR. 70] samatA ramatA U (u) radhatA jJAyakatA sukhabhAsa / 338-11 // vedakatA caitanyatA e saba jIvavilAsa ||[smysaarnaattk utthAnikA 26, pR. 21] 340-9) samajyA te zamAI gayA samajA te samAI rhaa| [ ] 176, 6, 8 [kusago jaha osabiMdue thovaM ciTThai laMbamANae / evaM maNuyANa jIviyaM ] samayaM goyama mA pamAyae // [ uttarAdhyayana 10-2.] 51-14 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) pRSTha lAina sirivIrajiNaM vaMdia kammavivAgaM samAsao vucchaM / kIraI jieNa heUhiM jeNaM to bhaNNae kama // [prathama karmagrantha 1-devendrasUri; AgarA 1918 ] 623-15 [ hA~sImeM viSAda basai vidyAmaiM vivAda basai kAyAmaiM marana guru varttanamaiM hInatA / sucimai gilAni basai prApatimaiM hAni basai jaimaiM hAri suMdara dasAmaiM chavi chInatA // roga basai bhogamaiM saMjogamaiM viyoga basai gunamaiM garaba basai sevAmAMhi dInatA aura jaga rIti jetI garbhita asAtA setI] sukhakI sahelI he (hai) akelI udaasiintaa| [samayasAranATaka pR. 435-6] 160-25 adhyAtmanI jananI te udAsInatA / [yaha pada svayaM rAyacandrajIkA banAyA huA ho sakatA hai ] 160-25 sukha duH (da) kharUpa karamaphala jANo nizcaya eka AnaMdo re / cetanatA pariNAma na cUke cetana kahe jinacaMdo re // [AnaMdaghanacaubIsI vAsupUjyajinastavana 4, pR. 77 ] 281-22 sukhanA siMdhu zrIsahajAnaMdajI jagaji (jI) vanake (ha! ) jgvNdjii| zaraNAgatanA sadA sukhakaMdajI paramasnehI cho (che ) paramAnandajI // [dhIrajAkhyAna 1-niSkulAnanda; kAvyadohana bhAga 2, pR. 539] 254-23 suhajogaM padu (Du) caM aNAraMbhI, asuhajogaM padu (Du)caM AyAraMbhI parAraMbhI tadubhayAraMbhI / [ bhagavatI ] 194-24 [ joI diga gyAna caranAtamamaiM baiThi Thaura bhayau niradaura para vastukauM na parasai ] zu (su) ddhatA vicArai dhyAvai zu (su) ddhatAmeM kelI kare (3) / zu (su) ddhatAmeM thira vhe (hai) amRtadhArA varase (brsai)|| [tyAgi tana kaSTa hai sapaSTa aSTa karamako kari thAna bhraSTa naSTa kara aura karasai sotau vikalaya vijaI alapakAla mAMhi tyAgI bhau vidhAna niravAna pada parasai] 283-2) [samayasAranATaka pR. 382 ] 361-4 so dhammo jathya (tya) dayA dasaTTadosA na jassa so devo / so hu guru (rU) jo nANI AraMbhapariggaha ( hA ) virao // [ ] 446-7 saMbula (jA) hA jaMtavo mANusattaM dadu (dahuM) bhayaM bAliseNaM alaMbho / egaMtu dukhkhe (kkhe ) jarie va loe sakamma (mmu ) NA vipariyAsu viti (vipariyA suvei) // [ sUtrakRtAMga 1-7-22, pR. 39] 366-20 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 zrImad rAjacandra pRSTha lAina hama paradezI paMkhI sAdhu, aura dezake nAhiM re| [ 269-3 hiMsA rahio (e) dhammo (mme ) aThArasa doSa (sa ) virahio (vajie) devo (ve)| niggaMthe pavayaNe sadahaNe (NaM) ho i (I) sammataM (tN)|| [ SaTprAbhRtAdisaMgraha mokSaprAmRta 90, pR. 367] / 646-7 [ nalinIdalagatajalavattaralaM tadvajjIvanamatizayacapalam / ] kSaNamapi sajjanasaMgatirekA bhavati bhavArNavataraNe naukA // [mohamudgara 7-zaMkarAcArya] 203-4 kSAyopazamika asaMkhya kSAyaka eka ananya ( anuna ) / [ adhyAtmagItA 1-6 pR. 44 devacandajI, adhyAtmajJAnaprasArakamaNDala 1975] 765-16 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akabara akhA - (akSaya bhagata ) akhAjI adhyAtmakalpadruma adhyAtmasAra anAthadAsajI anubhavaprakAza abhayakumAra aMbArAmajI ayamaMtakumAra pariziSTa (3) pariziSTa ( 3 ) 'zrImad rAjacandra' ke viziSTa zabdoMkI varNAnukramaNikA aSTaka aSTapAhuDa (prAbhRta) aSTasahalI aSTAvakra AgarA AcArAMga Atmasiddhi AtmAnuzAsana pRSTha 4 345 267 191 382 285 182 381 526 466 33 36 286 12 171 774 800 280 779 175 272 439 444 535 591 598 623 669 676 742 795 623 625 382 735 751 769 paMki 2 29,315 } 26 26 8,20 27 12 20 22 26 19 27 5 15 26 3 23 29 10 18 ' 27 22 22 26 z AnaMdaghana AnaMdaghanacaubIsI AnaMda zrAvaka AtamImAMsA Ayurveda indriyaparAjayazataka IsA (IsAmasIha ) uttarAdhyayana pRSTha 281 304 306 307 345 348 441 451 542 635 636 744 745 382 635 726 44 770 529 800 801 32 201 411 412 36 51 54 67 SS 124 206 253 301 392 416 41 591 623 * 855 paMki 24 10 28 30 5,6 16 17 3 26 10 13 21 28 7 24 25 19 25 } 28 8,16 20 11 10 18 2 23 11 24 14 18 34 25 26 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 zrImad rAjacandra pati * | pRSTha uttagaNyayana 26) gajamakumAra 12 780 45 8.1 upamitibhavaprapaMca kayA 382 125 126 347 243 410 8.1 gItA 244 411 8." RSibhadraputra kapila-muni 762 98 gokulacaritra gommaTasAra kevalI 211 245 528 gozAlA gautama RSi gautama gaNaghara 98 218 487 124 kabIrapaMthI karkaTI rAkSasI karmagraMtha 512 128 cAritrasAgara cidAnandajI celagatIputra chahajIvanikAya adhyayana choTama jar3abharata ...:.5 67. 252 124 510 124 722 726 771 tho'yooshdhoo: b d" .33..gupgdu' janaka jambUdvIpaprazati jambUsvAmI 220 246 kAmadeva bhAvaka kArtikeyAnuprekSA 27 748 749 ThANAMga 206 268 kArtikasvAmI kisanadAsa kuNDarIka kundakunda 769 748 118 ... 424 580 731 732 782 . 774 kumArapAla kedhItvAmI | DAkora DeDhasaugAthAkA svavana tattvAryastra 15 | thiyosakI 742 529 535 . 540 . 744 762 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) paMkti parvata paMkti dazavaikAlika 27 147 347 pANDava pIrANA 175 623 735 124 pudgala parivAjaka puNDarIka paMcAstikAya 24) 3. 15] 16 dayAnanda svAmI dAsaboSa . 5.5 578 devacandrasvAmI 279 503 paMcIkaraNa devacandrasari devAgamastotra haDaprahArI dhanAbhadra dharamazI muni dharmabindu prabodhazataka pravacanasAra pravacanasAyeddhAra pravINasAgara 741 552 627 628 251 802 786 152 174 362 56. 382 26 // prahAdajI prabhavyAkaraNa 221 23) 433:22238235422 *i.k: : * 735 11 // 206 12 16 // prazApanA prItama banArasIdAsa 345 16 27 dharmasaMgrahaNI 762 dhaMdhUkA namirAjarSi 801 narasI (siMha) mehatA 245 575 navatattva 382 nArada 241 nAradabhaktisUtra 241 nirAMta kolI 226 naipoliyana bonApArTa naMdistra pataMjali -pAtaMjalayogake kartA 779 paMdhanandi 751 752 768 395 678 699 nAradajI 411 bAibila bAhubala (li) 22 25 549 33 19 buddha bhagavAn 155 157 bahatkasa 31 12 paramAtmaprakAza paradezI rAjA parIkSita rAjA 785 535 brahmadatta brAjhI 2.1. Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | zrImad rAjavandra paMkti mokSamAlA bhagavatIstra 124 7 20 29 // 15,22) 24 13 pRSTha 157 382 743 764 798 382 683 685 726 687 197 202 206 -(pA~cavA~ aMga) 263 321 782 mokSamArgaprakAza 11 2,258 14 yazovijaya bhagavatIArAdhanA 780 781 782 785 788 27) 11 28 21 / 24) yogakalpadruma yogadRSTi yogadRSTisamucaya 782 338 779 382 bharata (bharatezvara) 22 171 108 124 bhartRhari 686 687 16, 19, 742 770 749 bhAgavata 125 231 241 243 yogapradIpa yogabindu 12,18 687 801 266 bhAvanAbodha yogavAsiSTha 8,25 15.16 373 374 375 381 bhAvArthaprakAza bhojA bhagata maNiratnamAlA 392 21, 382 628 726 450 226 338 683 762 264 801 746 543 404 416 418 475 513 . maNilAla nabhumAI mahApana tIrthakara madanarekhA mahIpatarAma rUparAma mANekadAsa mIrAbAI mukkAnaMda * mUlapati karmagrantha mugAputra - moramudra 627 628 681 yogazAstra 382 726 769 683 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) 859 paMkti paMkti raNachoDajI rahanemi rAjImatI pRSTha 533 125 125 126 174 578 495 122 pRSTha 362 772 365 344 231 zAlibhadra zikharasAri zikSApatra zIlAMkAcArya zakadeva 24 // 11 // 19 453 rAmadAsajI sAdhu rAmadAsa svAmI rAmAnuja vacanasaptazatI vajrasvAmI vallabhAcArya zrIpAlarAsa zroNika .. 119 500 745 199 264 vasiSTha 323 325 510 . 98 vAmadeva vAlmIki vikToriyA vicArasAgara 12 SaDdarzanasamuccaya 131 292 345 552 627 381 526 593 683 407 408 415 472 742 762 vicAramAlA vidura vidyAraNyasvAmI vIracanda gAMdhI vairAgyazataka 762 795 673 382 726 69 25 21 // 21) sanakumAra sanmatitarka 96 vyAsa 98 samayasAra 208 241 266 267 411 ... 267 277 300 361 392 395 -vedavyAsa zaMkara zaMkarAcArya 766 769 784 8.. zAMtasudhArasa samaMtabhadra 279 285 382 686 8.0 .. 25 samavAyAMga sahajAnanda 14 / 314 zAMtinAtha zAMtiprakAza 745 .636 205 26 | siddhaprAmRta Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 pRSTha pRSTha 267 bhImad rAjacandra pAMta 23 / sUyagaDAMga 23 // 14 // siddhasena sudarzana seTha 392 439 36 365 623 sudRSTitaraMgiNI suMdaradAsa 771 345 16 802 528 48. 29, 30) | seharA saMgama svarodayazAna haribhadra 127 suMdaravilAsa 481 487 567 727 30 152 171 687 subhUma sUyagaDAMga (sUtrakRtAMga) 99 762 779 687 228 253 297 298 29 / hemacandra 301 779 702 364 366 1.3.25 17 1,14,19 kSetrasamAsa 10,19) | jJAnezvarI 762 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (4) pariziSTa (4) " 'zrImad rAjacandra' meM Aye hue grantha aura granthakAroMkI varNAnukramaNikA pRSTha paMki AnaMdaghana akhA 345 267 adhyAtmakalpadruma (munisuMdarasUri ) 382 adhyAtmasAra ( yazovijaya ) 285 382 381 526 anubhavaprakAza ( vizuddhAnanda ) 466 aMbArAmajI * 286 171 aSTaka (haribhadrasUri ) aSTapAhura ( kundakunda ) aSTasahasrI (vidyAnanda ) AcArAMga ( AgamagraMtha ) anAthadAsa Atmasiddhi ( rAjacandra ) AtmAnuzAsana ( guNabhadra ) AnaMdaghana 774 800 175 272 439 444 535 591 598 623 669 676 742 795 623 625 382 735 751 769 281 304 306 307 345 348 441 451 542 29,31 25 26 8,20 27 12 20 22 19 5 15 26 29] 10 18 30 24 27 22. 22 26 10 23 24 10 28 30 5,6 16 17 pRSTha 635 636 744 745 AnaMdaghanacaubIsI (AnaMdaghana ) 382 635 726 744 770 800 AtamImAMsA ( samaMtabhadra ) indriyaparAjayazataka (zvetAmbara (AcArya) uttarAdhyayana ( AgamagraMtha ) upamitibhavaprapaMca kathA ( siddharSi ) kapilaRSi kabIra 382 36 51 54 67 99 124 206 253 301 392 416 439 591 623 680 715 780 794 801 382 801 98 211 245 345 398 487 861 paMkti 26 10 13 27 2 21 28 25 25 20 11 10 18 2 23 1 11 24 24 18 24 25 26 26 18 12 27 6 21 29 16 29 19 * ahamadAbAdase zrIyuta bhogIbhAI popaTalAla bhAI sUcita karate haiM ki aMbArAmajI bhAdaraNake nahIM, paraMtu * dharmaja 'ke nivAsI the / sampAdaka Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 zrImadrAjacandra paMkti 6] | tatvArthasUtra ( umAsvAti) dazavakAlika ( AgamagraMtha) karmagrantha ( devendrasUri ) * 630 pRSTha 742 785 147 670 676 718 722 726 623 735 790 771 SEREE.... dAsabodha ( samartha rAmadAsa) devacandrasvAmI 793 kArtikeyAnuprekSA (kArtikasvAmI) 048 749 769 kisanadAsa 748 441 731 627 279 503 15 784 devAgamastotra-AtamImAMsA (samaMtabhadra) dharamazI muni dharmabindu ( haribhadrasUri) dharmasaMgrahaNI ( haribhadrasUri ) narasI mehatA 382 kriyAkoSa (kisanadAsa) gItA (nyAsa) 748 243 410 15 21) 762 245 575 382 241 241 MMMME navatattva ( devagupta) nAradajI nAradabhaktisUtra (nAradajI) nirAMta kolI naMdisUtra ( AgamagraMtha) pataMjali-pAtaMjalayogake kI 723 769 72 gokulacaritra [ ] 155 gommaTasAra (nemicandra siddhAMta cakravartI) gautama RSi cAritrasAgara 398 cidAnandajI 128 choTama 252 jambUdvIpaprazati (AgamagraMtha) 561 ThANAMga (AgamagraMtha) 206 264 759 padmanandi (padmanandi AcArya) 22,27 751 752 8 paramAtmaprakAza (yogIndradeva) 785 paMcAstikAya (chandakunda) KA NEEEE-330 385 424 588 7.2 732 782 reusI gAthAkA stavana (yadyovijaya) 782 paMcIkaraNa (zrIrAmaguru) 552 127 628 prabodhazataka [ ] 251 pravacanasAra (kundakunda) 802 | pravacanasAroddhAra (nemicandrasari) 786 22 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (4) 863 pRSTha 152 paMkti pravINasAgara ( maherAmaNajI) praznavyAkaraNa (Agamaya) 226 prazApanA ( AgamagraMtha) prItama banArasIdAsa 206 345 345 683 678 699 779 bAibila buddha 155 157 479 bRhatkalpa (AgamagraMtha) .3.3.3.2330caiyans ::::::2*2 377 paMkti pRSTha 21 // maNiratnamAlA (tulasIdAsa) 24 // 683 23) maNilAla nabhubhAI 762 25 mahIpatarAma rUparAma 746 15 mANekadAsa 543 mIrAbAI 541 27 muktAnanda mohamudra (zaMkarAcArya) mokSamAlA ( rAjacandra) 157 382 743 23) 764 29 31 15,22) | mokSamArgaprakAza (ToDaramalajI) 382 683 2,25 / / 22) 685 22 / 726 yazovijaya 687 779 yogakalpadruma [ ] 338 yogadRSTisamuccaya (haribhadrasUri) 382 171 686 13 / 68716,19,27 742 770 yogadRSTisajmAya (yazovijaya) 779 14) yogapradIpa ( haribhadrasUri) 749 yogabindu ( haribhadrasUri) 171 687 801 21 yogavAsiSTha ( vasiSTha) 196 373 374 375 :::.:. 379 bhagavatI (AgamagraMtha) 24 54 124 194 197 202 206 263 321 782 801 780 781 782 785 788 23 / bhagavatIArAdhanA (zivakoTi) bhartRhari 125 231 241 243 Nextarkest:45: bhAgavata (vyAsa) 24 392 4.4 13 bhAvanAbodha (rAjacandra) 282 27 418 628 726 . bhAvArthaprakAza [ bhojA bhagata ] 475 512 513 597 -23 2 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 bhImad rAjacandra pRSTha pRSTha pAla yogavAsiSTha ( vasiSTha) 772 20 628 681 ERE 344 yogazAstra ( hemacandra) 687 zikharasari zikSApatra (harirAyajI) zIlAMka zrIpAlarAsa (vinayavijaya yazovijaya) | SaDdarzanasamuccaya (haribhadra) 726 769 28 771 27 C rAmadAsa svAmI rAmAnuja vacanasaptazatI (rAjacandra) vallabhAcArya 578 495 122 16 408 415 472 506 742 762 745 w 795 vasiSTha 13 // 545 vAmadeva 510 sanmatitarka (siddhasena) 263 267 samayasAra (kundakunda-banArasIdAsa)277 vAlmIki 98 21 ..........24.2022 2255.113 - 12 381 vicAramAlA ( anAthadAsa) vicArasAgara (nizcaladAsa) 300 292 345 552 627 361 392 395 :- 762 vidura vidyAraNyasvAmI vIracanda gAMdhI vairAgyazataka (bhartRhari ) 673 10 samaMtabhadra 784 25 726 vyAsa-vedavyAsa 18 208 241 .:- Mmmm 267 23 samavAyAMga (AgamagraMtha) 646 21) sahajAnanda 314 500 745 siddhaprAmRta (kundakunda) siddhasena 267 sudRSTitaraMgiNI (paM0 Tekacanda) 771 suMdaradAsa 475 48. 481 487 24|| suMdaravilAsa (suMdaradAsa) 21 zaMkarAcArya 98 203 6 zAMtasudhArasa (vinayavijaya) 279 285 88 382 -::- .... 8.. Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (5) pRSTha syagaDAMga-sUtrakRtAMga (Agamagranya) 99 : 31) | svarodayazAna (cidAnanda) haribhadra 228 127 152 171 253 297 298 1.3.25 180 762 779 36411,14,19 366 1. 392 hemacandra 745 Twitter 623 24 12) kSetrasamAsa (jinabhadragANi) zAnezvarI (jJAnezvara) 702 762 631 karasanadAsa kRSNadAsa khuzAlarAya jUThAmAI pariziSTa (5) 'zrImad rAjacandra meM Aye hue mumukSuoMke nAmoMkI sUcI pRSTha pati / pRSTha paMki | mohanalAla (gAMdhIjI) 275-21 435-2." 418-28 579-13) 334-26 ratanabhAI 440-23 288-5 revAzaMkara 191-29) 193-30 194-29 624-25) 766-5,22 laherAbhAI 457-33 // 396-5,19 458-1 suMdaralAla 489-14 saubhAga (subhAgya) 166-24 453-8 268-32 458-1 487-11,18,23 725-18 68.-1,3,10,13 489-13 682-4 627-5 690-7 731-12 tribhuvana iMgara mANekacaMda Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImad rAjacandra pariziSTa (6) Atmasiddhike poMkI varNAnukramaNikA padyasakhyA 102 103 67 115 athavA dehaja AtmA athavA nijapariNAma je athavA nizcayanaya Ahe athavA matadarzana SaNAM athavA vastu kSaNika che athavA sadgurue kahAM athavA jJAna kSaNikarnu asadguru e vinayano aho! aho! zrIsadguru AgaLa zAnI thaI gayA AtmajJAna tyAM munipaNuM AtmazAna samadarzitA AtmabhrAMtisama roga nahIM AtmA che te nitya cha mAtmAdi astitvanAM AtmA dravye nitya bhAsmAnA astitvanA AtmAnI zaMkA kare AtmA sat caitanyamaya AtmA sadA asaMga ne A dehAdi AjathI bhAva jyAM evI dazA Izvara siddha yayA vinA upaje te suvicAraNA upAdAnanuM nAma laI eka rAMka ne eka rUpa eka hoya traNa kALamAM eja dharmathI mokSa ke e paNa jIva matAryamA ema vicArI aMtare evo mArga vinayataNo kayI jAtimAM mokSa ke kA Izvara ko nahIM kartA jIva na karmano kartA bhoktA karmano kA bhokA jIva ho yasaMkhyA 46 karmabhAva azAna cha 122 karma anaMta prakAranA 29 karmabaMdha krodhAdiyI 93 karma mohanIya bheda be 61 kaSAyanI upazAMtatA 14 kaSAyanI upazAMtatA 69 kevaLa nijasvabhAvana 21 kevaLa hota asaMga jo 124 koI kriyAjaDa thaha rahA 134 koI saMyogothI nahIM 34 koTi varSanu svama paNa 1. kyAre koI vastuno 129 krodhAdi taratamyatA 43 gacchamatanI je kalpanA 13 ghaTapaTa Adi jANa tuM 68 cetana jo nijabhAnamAM 59 chUTe dehAdhyAsa to 58 che indriya pratyekane 1.1 choDI mata darzanataNo 72 jaDa cetanano bhinna cha 126 jaDathI cetana upaje 40 jAtiveSano bheda nahIM 81 jIva karmakartA kaho 42 je jinadeha pramANane 136 je je kAraNa baMdhanA 84 je draSTa cha hazino 36 jenA anubhava vazya e 116 jema zubhAzubha karmapada 31 je sadguru upadezI 37 je saMyogo dekhiye 2. je svarUpa samajyA vinA . 94 jo cetana karatuM nayI jo iccho paramArtha to jyAM jyAM je je yogya 11 jyA pragaTe suvicAraNA 87 ra sudhA samajha nahIM 50 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTha (6) 73 18 123 . - 91 45 112 te jijJAsu jIvane te te bhogya vizeSanAM tethI ema jaNAya che tyAga virAga na cittamA dayA zAMti samatA kSamA darzana SaTe zamAya che dazA na evI jyAM sudhI devAdi gati bhaMgamAM deha chatAM jenI dazA deha na jANe tehane deha mAtra saMyoga che dehAdi saMyogano nayI dRSTimA Avato naya nizcaya ekAMtathI nahIM kaSAya upazAMtatA nizcayavANI sAMbhaLI nizzraya sarvezAnIno paramabuddhi kRSa dehamAM pAMce ucarathI thayu pAMce uttaranI thaI pratyakSa sadguruprAsino pratyakSa sadukhyogathI pratyakSa sadguruyogamA pratyakSa sadguru sama nahIM phaLadAvA-zvara gaNye phaLadAtA IzvarataNI bAjha kriyAmAM rAcatAM bAhya tyAga paNa zAna nahIM bIjI zaMkA thAya tyAM baMdha mokSa che kalpanA bhAvakarma nijakalpanA bhAsyo dehAbhyAsathI bhAsyo dehAbhyAsathI bhAsyaM nijasvarUpa te mata darzana Agraha tajI 109 | mATe che nahIM AtamA mATe mokSa upAyano |mAnAdika zatru mahA mukhathI zAna kaye ane 130 mohabhAva kSaya hoya jyAM 128 | mokSa kaho nijazuddhatA rAgadveSa ajJAna e 27 roke jIva svacchaMda to 142 laghu svarUpa na vRttinuM | lakSaNa kalAM matArthInA 62 | vartamAna A kALamAM | varte nijasvabhAvano | vardhamAna samakita thaI 132 | vaLI jo AtamA hoya to 32 vAtyo kALa anaMta te 131 vairAgyAdi saphaLa to 118 | zuddha buddha caitanyadhana | zubha kare phaLa bhogave | zaM prabhu caraNa kane ghara SaTpadanA SaTprabha teM SaTsthAnaka samajAvIne | SaTsthAnaka saMkSepamA | sakaLa jagat te eThavat | sadgurunA upadeza vaNa sarva avasthAne viSe sadgurunA upadezathI sarva jIva ke siddhasama seve sadguru caraNane | sthAnaka pAMca vicArIne | svacchaMda mata Agraha tajI 82 hoya kadApi mokSapada hoya na cetana preraNA hoya matArthI tehane 120 | hoya sumukSu jIva te 11. | zAnadazA pAmyo nahIM 88 125 106 127 140 12 54 119 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAmacandra saMzodhana aura parivartana magura pRSTa lAina 4-14 pahale 8-5vIraM 8-8 dharma vinA rAjA loga ThagAye jAte haiN| 8-9dhuraSatA 9-4 pratiSThA 9-4 dharmake binA kisIbhI vacanakA 11-28 mahAvIrakI 13-16 nikAla 22-18 praveza mArga 23-2 calAI 26-25 svarUpakI 26-25 vinAzakA 38-13 vyAvasthA 56-1jIvoMko kSamAkara 60-12 itanemeM 67-2 isa baatkii......krnaa| Age bhAI yadi rAjAke pAsa ThATabATa na ho to vaha usa kamIke kAraNa ThagA nahIM jAtA, kintu dharmakI kamIke kAraNa vaha ThagAyA jAtA hai| dhuraMdharatA buddhimattA sabhIkA kathana hai ke dharmake binA mahAvIranI nikala mArgameM praveza uThAI svarUpako vinAza vyavasthA jIvose kSamA mA~gakara itane mujhe to usakI dayA AtI hai / usako paravastumai mata jakar3a rakkho / paravastuke chor3aneke liye yaha siddhAnta bhyAnameM rakkho ki ujjvala bhagavAnne sammAmi 71-6 ujjvalako 72-12.bhagavAnmeM 74-8 samANemi 79-10 hone 80-4 tatparya 4-21 utsatti vyayarUpase.......to hote tAtparya 85-1 nahIM, arthAt kabhI 85-2 jAnakara 85-2. jAvaga 95-14 pahale 1.3-zarIrameM 107-1kaMkoMko 115-26 roja 119-4 mAmakI utpatti vyayarUpase mAne to pApa puNya AdikA abhAva ho jAnese nahIM huA, aMta: saMbhava hai| jAnakAra jAyeMge una zarIramAM roza nAmakI Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMzodhana aura parivartana coroM ise dhAraNa karake. addhA saMbhAla legA pihiyassava bhazukha pRSTha lAina 119-12 cAroM 122-16 isake kAraNa 130-11,13 arda 114-17 ja 147-6 usakA upAya batA degA 148-33 pihiyAssava 152-15, kyoMki 154-3. usa rAstepara......sakatA 156-3 athavA 156-10 yahA~ kahanA cAhatA hU~ 194-9 eka pakSa 164-1. yogya kahA gayA 165-22 anaMta 167-22 binA kisI apavAdake 170-22 apane 171-1 isaparase hokara jAnA 103-22 sunA 173-31hIna....... 174-1 vizuddha 174-13 ulaTe sIdhe 177-2hama 177-2 jAnate 177-26 aisA 185-6 AsaktikA bhAva 14-7 jisase zaMkA na rahe 184-1.3 usI samaya......samajhatA hai 185-10 kara rahA hai 185-26 ke prati 185-26 bhUla jAo 186-3 terA 186-4 sAkSI...duHkhI 186-7 kAraNa usakI nikaTatA nahIM ho sakatI anyathA use dikhAnekI icchA hai eka tarahase mAnya rakkhA aMtara kuchako chor3akara Apake dvArA jAnA / yAda kara aparAdhI huI hai niraparAdhI idhara udharake hamane jAnA usa yaha zaMkA bhI nahIM rahatI ki jIva baMdha aura muktisahita hai| karatA rahegA bhulA de sAkSI aura madhyastha vicAraNA apanese janma saphala karanekA avasara mila gayA hai 187-19 apanemeM / 188-19 Aja merA janma saphala ho gayA hai 172-7 kaunasI 191-"maiM Apake sAtha...cAhatA 114-7kAraNa 196-3 jisakA koI......aise aura maiM Apake sAtha vaisA bartAva rakhanA nahIM cAhatA nAte bhayAcita Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 bhImad rAjacandra azuddha zuddha chalAina 200-21 AtI bhAtI hogI 204-6 tyAgI kA tyAga karake 206-21 chor3akara 208-4 bhagavatI bhAgavatI 215-1 unako usako 215-12 AMtara anahada 216-2 isake svaprakA isakA svapameM bhI 216-6 oSAkavi......hamAre muktAnandakA nAtha kRSNa hI, he uddhava ! hamAre 217-26 ajJAnI ajJAta 217-26 roka kara 218-30 mujhameM vaisI tathArUpa yahA~ vaisI 219-6 kisI kisI kisI 219-17 prakAzitA prakAzikA 219-24 (upasaMhArako yahAM zIrSaka samajhanA cAhiye) 222-4 du:Samake viSayameM......kI duHSama kamIvAlA hai, yaha dikhAnekI . 222-13 lAgU mAlUma 222-22 aura aura aise jIva 222-24 jInevAle aise jIva jInevAle 222-29 aura isa......sat aura yaha anubhava hI isa kathanakA satsAkSI 223-13 jisa vartamAnakAlameM hU~ abhI jisa sthitimeM hU~ 224-12 chAlasahita samUcA 224-13 nAriyala hai nAriyalakA vRkSa hai| 227-14 upadeza kiyA hai likhA hai| 232-1 isI 232-19,20,30 makkhana dahI 234-21 pahilA 237-23 dekhate dekhate ho 239-9 to aisA to 241-12 lo lo 244-21 ho sakatI hai honI cAhiye 248-24 "pIpI" "priya priya" 250-29 kabhI kabhI saMbhava hai 250-30 jAtA hai 254-4 ruka ho 255-25,30 mitrabhAva minabhAva 258-11,12 vicArake pariNAmame......jIvako utpanna vicArake phalasvarUpa jo kucha karanA yogya hotA hai aura ho jAtA hai jisake bAremeM kisI bhI prakArase nahIM hotA' isa tara use mAlUma hotA thA vaha pragaTa hone ke kAraNa yA to usameM utpana hote haiM vaha jAya Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddha pRSTha lAina 158-26, 27 apanA vicAra...... siddha ho jAya 160-13 aneka sAdhana juTAye 261-25 yadi kisI bhI... . jAya to 262 - 1,2 AtmA jabataka ...... rahatA hai| 263 - 15 vizeSa zAstroM...... vizvAsa karanA 264-2 zAna to zAnI...... bhI hai 268-6 patra meM 268-8 Apa aura hama...... hote haiM 173-17 karane 274-8 kucha patA nahIM calatA 279-22 aisA kahA gayA hai 280-29 ho sake 282-1 use 289-22 nahIM dekhane 290 - 19 apratibaMdha saMzodhana aura parivartana 291-25 samAgama 295-27 aura....hI 301-11 dUsarA 311-5 vaha 311 - 25 aura jo zraddhA hama samajhate haiN| 318-28 vivecanA 319 - 14 bhAvanA 322 - 27, 28 prabhAvayogameM 323 - 11 hama mAnate haiM 323-12 hI nahIM 323-12 bhI hai 324-1 upAdhimeM 327-21 alaukika 332-5 AdhAra 332-16 paramArthahetumUla 332 - 10 jIva apane...... karane vAlA zuddha aise jIvake doSa tIsare prakAra meM samAviSTa hote haiM / aneka tarahakI sAdhanA kI yadi tInoM kAlameM jar3a jar3a hI hai aura cetana cetana hI hai to phira baMdha aura mokSa to jar3a cetanake saMyogase hai aura vaha saMyoga tabataka hai jabataka AtmAko apane svarUpako bhAna nahIM rahatA; parantu AtmAne to apane svabhAvakA tyAga kiyA hai| vizeSa zAstroMke zAna ke sAtha bhI yadi apanI AtmAkA svarUpa jAnA athavA usake liye sacce manase Azraya liyA to lekina ve hI vedAdi zAstra jJAnarUpa haiM, aisA vahIM ( ho patra meM, tumheM, mujhe aura hama sabako kaunase vAdameM dAkhila honA karAne mela nahIM ho pAtA kahate haiM jise nahIM apratibaddha prasaMga aura jitanI bhI kriyAyeM haiM una sabakI apekSA dUsare kintu usake jise ki hama samajheM ki vistAra saMbhAvanA prabhAvayogaviSayaka 871 mAnA nahIM; hai jJAnI puruSake liye samyanaMdIsUtra meM ) kahA hai| upAdhike viSaya meM laukika poSaNa paramArthamUla hetu vyavahArakA bilakula utthApana karanevAlA jIva apane Apako Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 bhImad rAjacandra zuddha mayara pRSThalAina 333-26 vahA~ 333-27dUra karanA 333-30 jisako......kiyA hai 334-26 maMdavADameM 335-8 hamAre. 339-29 aNahArA 340-32 jIva padArtha kisIkA 343-24 kacit 345-26 apane 349-18 guNoMmeM 353-4 icchAkI 353-19 udAsIna 354-19 mAMganA, usa prApta kiye hue kI 357-5,6,8,9triyoM 361-2 Apake 361-23 svabhAvameM 361-25 yaha bhI 361-26 udayameM hone yogya kAraNa hai 362-26 citta......pravRttikA 363-2. kavitArtha 363-10.saMsArArtha 369-11 apUrNa 379-3 AgApIchA 382-1 bahutase vartamAnoM 382-16 sabake 383-17 karAneke 382-17 karaneke liye 382-17 karaneke liye 382-18honA cAhiye 391-27 jise 4.1-23 jisa taraha 4.1-23 kI huI 4.1-14 vaise 401-16 naho 415-14 yadyapi......sakatA hai 419-5 mAhAmya 431-lakSaNarUpa jo dravyasaMyama hai 411-10 rUpa jo bhAvasaMyama hai usa vahAM viyoga honepara bhI karanA jisane......bhAva kiye hai.. bImArI apane aNahArI jIva padArthako koI kacit hamArA doSoMmeM icchA aura -udAsa mAMganA ho, usako dharma prApta huA haiki nahIM isa bAta strI Apake, sarala yaha bhI saMbhava hai ki udayakA kAraNa ho cittakA icchArUpa kavitA saMsAra apUrva etarAja bahutasI ghaTanAoM sabakI mAMganA karanA karanA honA jisase yadi kI jAya to vaha aura isa taraha hone batAneke pahile to kucha socanA par3atA hai| mAhAtmya rUpa sakAma Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMzodhana aura parivartana 873 - zukha kArya jIva gauNa vaha tarahase padArtha jaise vartamAnakAlake padArtha hai, vaise dikhAI dete hai AtmAkI mazukha pRpalAina 434-13 kAya 453-27 jAva 454-4 gANa 458-26(1) + 458-27(6), 461-12 vaha usa 462-21 pramANase 463-23 padArtha......meM 463-24 hai, 465-16 AtmAke 465-16 AdikI 474-4 karanA 497-27 jisa prakArase......ho 499-25 maiM abalA una......karU~ 500-8 varNakI 501-18 dahuMca 508-1 Adike 513-8 vacanako 515-8 vasAko 527-26 karanevAlI 232-23 maMDa 540-34 tapaganchavAle Adi honA jisa kisI prakArase bhI samajho, kintu abalA sAdhanA kaise kara sakatI hai varNakA pahuMca AdikA vacanadvArA vaisA koI karanevAle maMda zvetAmbara mUrtipUjaka bhI yoga ho jAya mamatva aise jIva jaise aMdhA mArga batAve aisA hai| jyoMhI use kheda huA ki vaha turata hI kamAne anta 547-12 roga 554-6 ho 557-24 mArAmArI 559-20 jIvA aisA 561-1 aMdhamArga batAne jaisA, 561-13 jisa taraha use kheda ho vaha usa taraha 569-1 bhaTakane 569-19 antaH 575-45 588-14 thavA 588-33 pAhala 589-18 kisIse 1.-23 phadaLAtA rv-19 kAraNAnuyoga 657-6 karanevAle 6.1-5 dharmakA athavA pahile koI phaLadAtA karaNAnuyoga karAnevAle dharmameM Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjapA zastraparikSA karanA bana par3atA svabhAvabhAva chUTanA kI racanA racita kI racanA racita kevalIse atirikta ke liye rogIke rogako varSa vedAMta pRSTha lAina 676-3 zAstraparizA 690-7 karanA 695-6 svabhAva 705-19 chuhAnA 705-24,25 kA vicAra 705-25 vicAra kiyA huA 705-27,28 kA vicAra 706-1 vicAra kiye hue 713-19 isake atirikta 727-27 rogIko 728-29 dina 736-27 vidAMta 753-17 batAnA 753-21 vaha 756-4 mUlakA 76.-28 bhAvana 771-7 bhejA 771-8 aura aura 779-4 mukhake pAsa le jAkara 780-16 zAstrasaMbaMdha 782-2 kisIkI 787-4 samAdhAnakA 789-20 aMtavRtti 794-20 viSaya 795-23 zAna 800-7 sadvattivAn batAI usakA mUlakI bhAvana bheja aura sabase Age karake zastrasaMbaMdha kisIko samAdhAna aMtarvRtti viSama savattivAna - SIATIS SO ASIA A " 8. LIERARY LIO LE-IV Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAyacandrajainazAstramAlAkA mahattvapUrNa nayA prakAzana zrImad rAjacandra gujarAtake suprasiddha tattvajJAnI zatAvadhAnI kavi rAyacandrajIke gujarAtI granthakA hindIanuvAda anuvAdaka -paM0 jagadIzacandra zAstrI ema0 e0 prastAvanA aura saMsmaraNalekhaka-vizvavandha mahAtmA gA~dhI . eka hajAra pRSThoMke bar3e sAijake bar3hiyA~ jilda ba~dhe hue granthakartAke pA~ca citroM sahita granthakA mUlya sirpha 6) jo ki lAgatamAtra hai / DAMkakharca 11) * mahAtmAjIne apanI AtmakathAmeM likhA hai____ " mere jIvanapara mukhyatAse kavi rAyacandrabhAIkI chApa par3I hai| TAlsTAya aura raskinakI apekSA bhI rAyacandrabhAIne mujhapara gaharA prabhAva DAlA hai / " rAyacandrajI eka adbhuta mahApuruSa hue haiN| ve apane samayake mahAn tattvavettA aura vicAraka the / jainasampradAyameM janma lekara bhI unhoMne tamAma dharmIkA gaharAIse manana kiyA thA aura unake sArabhUta tattvoMpara apane vicAra banAye the / unakI smaraNazakti gaz2aba kI thii| kisI bhI pranthako eka bAra par3hakara ve hRdayastha kara lete the| zatAvadhAnI to ve the hI, arthAt sau bAtoMmeM eka sAtha upayoga lagA sakate the| isa granthameM unake mokSamAlA, bhAvanAbodha, Atmasiddhi Adi choTe moTe granthoMkA saMgraha to hai hI, sabase mahattvakI cIja hai unake 874 patra, jo unhoMne samaya samayapara apane paricita mumukSujanoMko likhe the aura unakI DAyarI, jo ve niyamita rUpase likhA karate the aura mahAtmA gAndhIjIkA AphrikAse kiyA huA patravyavahAra bhI, isameM hai / jinAgamameM jo AtmajJAnakI parAkASThA hai usakA sundara vivecana isameM hai| adhyAtmake viSayakA to yaha khajAnA hI hai| unakI rAyacandrajIkI kavitAyeM bhI arthasahita dI haiN| matalaba yaha ki rAyacandrajIse saMbaMdha rakhanevAlI koI bhI cIja chUTI nahIM hai| gujarAtImeM isa granthake abataka sAta eDIzana ho cuke haiN| hindImeM yaha pahalI bAra hI mahAtmA gA~dhIjIke Agrahase prakAzita ho rahA hai / granthAraMbhameM vistRta viSaya-sUcI aura zrImad rAjacandrakI jIvanI hai / granthAntameM pranthArgata viSayoMko spaSTa karanevAle chaha mahattvapUrNa maulika pariziSTa haiM, jo mUla prathameM nahIM hai| pratyeka vicArazIla aura tattvapremIko isa granthakA svAdhyAya karanA caahie| lAmakI bAta jo bhAI zrImada rAjacandra kI do pratiyA~ eka sAtha ma~gAyeMge, unheM sabhASyatattvArthAdhigamastra bhASATIkA 3) kA graMtha bheMTa diyA jaaygaa| para una do pratiyoMkA dAma 12) aura posTeja rajiSTrI pekiMga) aise kula 12) pezagI bhejanA hoMge / vI0 pI0 na kiyA jAyagA / graMtha relvepArsalase bheje jAyeMge / bhAkA unheM hI denA hogaa| yaha riyAyata do pratiyA~ maiMgAnevAloMko hai| eka prati ma~gAnevAloMke lie nhiiN| Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) 1 upadezachAyA aura Atmasiddhi-zrImadrAjacandraviracita gujarAtI graMthakA hindIanuvAda paM0 jagadIzacandrajI zAstrI ema0 e0 ne kiyA hai|| upadezachAyAmeM mukhya carcA AtmArthake saMbaMdha hai, aneka sthaloMpara to yaha carcA bahuta hI mArmika aura hRdayasparzI hai / isameM kevalajJAnIkA svaupayoga, zuSka jJAniyoMkA abhimAna, jJAna kise kahate haiM ! kalyANakA mArga eka hai, nirdhana kauna ! AtmArtha hI saccA naya hai, Adi gahana viSayoMkA sundara varNana hai| AtmasiddhimeM zrImadrAyacandrIkI amara racanA hai / yaha graMtha logoMkA itanA pasaMda AyA ki isake aMgrejI marAThI anuvAda ho gaye haiN| isameM AtmA hai, vaha nitya hai, vaha kartA hai vaha moktA hai, mokSapada hai, aura mokSakA upAya hai, ina chaha padoMko 142 padyoMmeM yuktipUrvaka siddha kiyA gayA hai| Upara gujarAtI kavitA hai, nIce usakA vistRta hindI-artha hai| isa graMthakA viSaya bahuta hI jaTila aura gahana hai, kintu lekhana-zailIkI saralatA tathA rocakatAke kAraNa sAdhAraNa par3he likhe logoMke liye bhI bodhagamya aura upayogI ho gayA hai| prAraMbhameM pranyakartAkA sundara citra aura saMkSipta carita bhI hai / pRSThasaMkhyA 104, mUlya sirpha // ) hai| 2 puSpamAlA mokSamAlA aura bhAvanAbodha-zrImadrAjacandrakRta gujarAtI pranthakA hindIanuvAda paM0 jagadIzacandrajI zAstrI ema0 e0 ne kiyA hai| puSpamAlAmeM sabhI avasthAvAloMke lie nitya manana. karane yogya japamAlAkI taraha 108 dAne ( vacana ) gUMthe haiN| mokSamAlAkI racanA rAyacandrajIne 16 varSakI unameM kI thI, yaha pAThya-pustaka badI upayogI sadaiva manana karane yogya hai, isame jaina-mArgako yathArtha rItise samajhAyA hai| jinokta-mAgase kucha bhI nyUnAdhika nahIM likhA hai| bItarAga-mArgameM AbAla vRddhakI ruci ho, aura usakA svarUpa samajheM, isI uddezase zrImadne isakI racanA kI thii| isameM sarvamAnya dharma, mAnavadeha, saddeva, saddharma, sadgurutattva, uttama gRhastha, jinezvarabhakti, vAstavika mahattA, satya, satsaMga, vinayase tatvakI siddhi, sAmAyika vicAra, sukhake viSayameM vicAra, bAhubala, sudarzana, kapilamuni, anupama kSamA, tattvAvabodha, samAjakI AvazyakatA, Adi ekase eka bar3hakara 108 pATha haiN| gujarAtIkI hindI artha sahita aneka sundara kavitAyeM haiN| isa graMthako syAdvAda-tattva-bodharUpI vRkSakA bIja hI samajhiye / / bhAvanAbodhameM vairAgya mukhya viSaya hai, kisa taraha kaSAya-mala dUra ho, isameM usIke upAya batAye haiN| isameM anitya, azaraNa, asyatva, azuci, Azrava, saMvara, nirjara Adi bAraha bhAvanAoM ke svarUpako, bhikhArIkA kheda, namirAjarSi, bharatezvara, sanatkumAra, AdikI kathAyeM dekara bar3I uttama rItise viSayako samajhAyA hai| prAraMbhameM zrImad rAyacandrajIkA citra aura saMkSipta caritra bhI hai / bhASA bahuta hI sarala hai / pRSThasaMkhyA 130, mUlya sirpha // ) hai| ye donoM graMtha zrImad rAjacandrameMse judA nikAle gaye haiN| Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (3) paramAtmaprakAza aura yogasAra [ jaina rahasyavAdI aura adhyAtmavettA zrIyogIndudevakRta apabhraMza dohe, unakI saMskRtachAyA, zrIbrahmadevasUrikRta saMskRtaTIkA, sva0 50 daulatarAmajIkRta bhASATIkA, pro0 upAdhyAyakI 92 pRSThakI aMgrejI bhUmikA, usakA hindIsAra, vibhinna pAThabheda, anukramaNikAyeM, aura hindIanuvAdasahita ' yogasAra'] sampAdaka aura saMzodhaka-paM. AdinAtha neminAtha upAdhyAya, em. e. arddhamAgadhI prophesara rAjArAma kAleja, kolhApura / paramAtmaprakAza apabhraMza bhASA-sAhityakA sabase prAcIna aura amUlya ratna hai, Adhunika hindI, marAThI, gujarAtI Adi bhASAyeM isI apabhraMzase utpanna huI haiM, ataH bhASAzAstrake jijJAsuoMke lie yaha bar3e kAmakI vastu hai| bhASA-sAhityake nAmI vidvAn pro0 upAdhyAyajIne aneka prAcIna pratiyoMke AdhArase isakA saMzodhana saMpAdana karake sone meM mugaMdhakI kahAvata caritArtha kI hai / pahale saMskaraNase yaha saMskaraNa bahuta vistRta aura zuddha hai / isakI bhUmikA to eka naI vastu hai-jJAnakI khAna hai / isameM paramAtmaprakAzakA viSaya, bhASA, vyAkaraNa, granthakArakA carita, samaya-nirNaya aura unakI racanAoMkA paricaya, TIkAkAra aura unakA paricaya, bar3I chAna-bInase kiyA gayA hai| aMgrejI bhUmikAkA hindIsAra paM0 kailAzacandrajI zAstrIne likhA hai| pranthameM yogIndudevane tatkAlIna janasAdhAraNakI bhASAmeM bar3I hI sarala kintu prabhAvotpAdaka zailImeM paramAtmAke svarUpakA vyAkhyAna kiyA hai / isameM bahirAtmA, antarAtmA, paramAmAkA lakSaNa, paramAtmAke rUpa jAnanekI rIti, zuddhAtmAkA mukhya lakSaNa, zuddhAtmAke dhyAnase saMsAra-bhramaNakA rukanA, paramAtmaprakAzakA phala Adi saikar3oM jJAtavya viSayoMkA varNana hai| samAdhiTanAMgaikA apUrva prantha hai / isakI hindaTikA bhI bar3I sarala aura vistRta hai / mAmUlI par3hA likhA bhI AsAnIse samajha sakatA hai| aisI uttama paddhatise sampAdita grantha Apane abhItaka na dekhA hogA / grantharAja svadezI kAgajapara bar3I sundaratA aura zuddhatAse chapAyA gayA hai| Upara kapar3ekI sundara maz2abUta jilda ba~dhI huI haiM / pRSThasaMkhyA 550, mUlya kevala // ) hai| yogasAra-yaha zrIyogIndudevakI amara racanA hai, isameM mUla apabhraMza dohe, saMskRtachAyA, pAThAntara aura hindITIkA hai| 108 dohoMke choTese graMthoM AdhyAtmika gUDhavAdake tattvoMkA bar3A hI sundara vivecana hai / yaha prantha sAkSAt mokSakA sopAna hai| isakA sampAdana aura saMzodhana prophesara e0 ena0 upAdhyAyane kiyA hai| paM. jagadIzacandrajI zAtrI em0 e0 ne sarala hindITIkA likhI hai| bahuta acche moTe kAgajapara sundaratApUrvaka chapA hai| pRSThasaMkhyA 28, mUlya sirph|) paramAtmaprakAzake aMtameM yaha prantha hai| usImeMse judA nikAlA hai| Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ YOGINDU, HIS PARAMATMAPRAKASA AND OTHER WORKS arthAt yogIndudeva aura unakI racanAyeM prophesara e0 ena0 upAdhyAyakA bar3I gaveSaNAse likhA huA mahattvapUrNa aitihAsika aMgrejI graMtha hai / pRSThasaMkhyA 108. mUlya 1 ) hai / yaha paramAtmaprakAzake prAraMbhameM haiM, usImeMse judA nikAlA gayA hai| pravacanasAra-[zrImatkundakundAcAryakRta prAkRta mUla gAthAyeM, zrIamRtacandrAcArya aura zrIjayasenAcAryakRta saMskRtaTIkAdvaya, pAMDe hemarAjajIkRta hindITIkA, prophesara upAdhyAyakRta aMgrejI anuvAda, 125 pRSThoMkI ati vistRta aMgrejI bhUmikA, vibhinna pATha-bhedoMkI aura granthakI anukramaNikA Adi alaMkAroM sahita saMpAdita / / sampAdaka-paM0 AdinAtha neminAtha upAdhyAya ema0 e0, prophesara rAjArAma kaoNleja, kolhApura yaha adhyAtmazAstrake pradhAna AcAryapravara zrIkundakundakA grantha hai, kevala itanA hI AtmajJAnake icchuka mumukSu pAThakoMko AkarSita karaneke lie kAphI hai / yaha jainAgamakA sAra hai| isameM jJAnAdhikAra, jJeyatattvAdhikAra, aura cAritrAdhikAra aise tIna bar3e bar3e adhikAra haiM / isameM jJAnako pradhAna karake zuddha dravyArthikanayakA kathana hai, arthAt aura saba viSayoMko gauNa karake pradhAnataH AtmAkA hI vizeSa varNana hai / isa granthakA eka saMskaraNa pahale nikala cukA hai| isa naye saMskaraNako prophesara upAdhyAyajIne bahutasI purAnI sAmagrIke AdhArase saMzodhita kiyA hai, aura usameM zrIkundakundAcAryakA jIvanacarita, samaya, unakI anya racanAoM, TIkAoM, bhASA, dArzanikatA Adipara gaharA vivecana kiyA hai| isakI aMgrejI bhUmikA bhASA-zAstra aura darzanazAstraka vidyArthiyoMke lie to jJAnakI khAna hai, aura dhairthayukta parizrama aura gaharI khojakA eka namUnA hai / isa bhUmikApara bambaI vizvavidyAlayane 250) puraskAra diyA hai, aura ise apane bI0 e0 ke pAThayakramameM rakhA hai| isa granthakI chapAI svadezI kAgajapara nirNayasAgara presameM bahuta hI sundara huI hai| pRSThasaMkhyA 600, Upara kapar3ekI maz2abUta aura sundara jilda ba~dhI hai / mUlya sirpha 5) hai / syAdvAdamaJjarI-kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcAryakRta anyayogavyavacchedadvAtriMzikAkI zrImalliSeNasUrikRta vistRta saMskRtaTIkA syAdvAdamaJjarIke nAmase prasiddha hai| isI TIkAkA paM0 jagadIzacandrajI zAstrI, ema0 e0 kRta sarala aura vistRta hindIanuvAda hai / malliSeNasUrine isa pranthameM nyAya, vaizeSika, mImAMsA, vedAnta, sAMkhya, bauddha, aura cArvAka nAmake chaha darzanoMke mukhya mukhya siddhAntoMkA atyanta sarala, spaSTa aura mArmika bhASAmeM pratipAdanapUrvaka khaNDana karake sampUrNa darzanoMkA samanvaya karanevAle syAdvAda-darzanakA prauda yuktiyoMdvArA maNDana kiyA hai / darzanazAstrake anya graMthoMkI apekSA isa graMthakI yaha eka asAdhAraNa vizeSatA hai ki isameM darzanazAstrake kaThinase kaThina viSayoMkA bhI atyanta sarala, manoraMjaka aura prasAda guNase yukta bhASAmeM pratipAdana kiyA hai / isa graMthake saMpAdana aura anuvAdakI jitanI prazaMsA kI jAya utanI thor3I hai / anuvAdaka mahodayane syAdvAdamaMjarImeM Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (5) Aye hue viSayoMkA vargIkaraNa karaneke sAtha kaThina viSayoMko, vAdI prativAdIke rUpameM zaMkA samAdhAna upasthita karake, pratyeka zlokake antameM usakA bhAvArtha dekara samajhAyA hai, aura isa taraha graMthako saMskRta aura hindIkI aneka TIkA-TippaNiyoMse samalaMkRta banAyA hai / sampAdaka mahodayane jaina, bauddha, nyAya-vaizeSika, sAMkhya-yoga, mImAMsA, vedAnta, cArvAka aura vividha pariziSTa nAmake ATha pariziSToMdvArA isa graMthako aura bhI adhika mahattvapUrNa banA diyA hai| ina pariziSToMmeM chaha darzanoMke mUla siddhAtoMkA naye dRSTikoNase vivecana kiyA gayA hai, aura sAtha hI inameM darzanazAstrake vidyArthiyoMke liye paryApta sAmagrI upasthita kI gaI hai / isa graMthake AraMbhameM graMtha aura graMthakArakA paricaya dete hue, ' syAdvAdakA jainadarzanameM sthAna ' yaha zIrSaka dekara, syAdvAdakA tulanAtmaka dRSTise vivecana kiyA gayA hai / syAdvAdamaMjarIke atirikta isa saMskaraNameM hemacandrAcAryakI ayogavyavacchedadvAtriMzikA bhI hindIanuvAda sahita dI gaI hai| isa graMthake prAkkathana-lekhaka hindUvizvavidyAlayake darzanAdhyApaka zrImAn paM0 bhikkhanalAlajI Atreya, ema0 e0, DI0 liTa haiN| antameM ATha pariziSTa, tathA teraha anukramaNikAyeM haiN| __yaha graMtha hindayUnivarsiTI kAzIke ema0 e0 ke korsameM, aura kalakattA yUnivarsiTIke nyAyamadhyamAke korsameM niyata hai| kapar3ekI sundara jilda ba~dhI huI hai / pRSThasaMkhyA 536 hai, mUlya bhI sirpha 4 // ) hai| sabhASyatatvArthAdhigamasUtra arthAt arhatsavacanasaMgraha-mokSazAstra-tatvArtha . sUtrakA saMskRtabhASya aura usakI prAmANika bhaassaattiikaa|| zrIumAsvAtikRta mUla sUtra svopajJabhASya, (saMskRtaTIkA) aura vidyAvAridhi paM. khUbacandrajI siddhAntazAstrIkata bhASATIkA sahita / jainiyoMkA yaha paramAnanIya grantha hai, isameM jainadharmake sampUrNa siddhAnta AcAryavaryane bar3e lAghavase saMgraha kiye haiN| siddhAntarUpI sAgarako mAke gAgara (ghar3e ) meM bhara denekA kArya apUrva kuzalatAse kiyA hai| aisA koI tattva vahI, jisakA nirUpaNa isameM na ho| isa grandhako jainasAhityakA jIvAtmA kahanA caahie| gahanase gahana viSayakA pratipAdana spaSTatAse isake sUtroMmeM svAmIjIne kiyA hai| isa graMthapara aneka AcAryAne aneka bhASya-saMskRtaTIkAyeM racI haiM / pracalita hindImeM koI vizada aura sarala TIkA nahIM thI, jisameM tattvoMkA varNana spaSTatAke sAtha Adhunika zailIse ho / isI kamIkI pUrtike liye yaha TIkA chapAI gaI haiN| vidyArthiyoMko, vidvAnoMko, aura mumukSuoMko isakA adhyayana, paThana-pAThana, svAdhyAya karake lAbha uThAnA cAhie / yaha grantha kalakattA yUnivarsiTIke nyAyamadhyamAke korsameM hai| granthAraMbhameM vistRta viSayasUcI hai, jise graMthakA sAra hI smjhiye| isameM digambara zvetAmbara sUtroMkA bhedamadarzaka koSTaka aura varNAnusArI sUtroMkI sUcI bhI hai, jisase bar3I saralatA aura subhItese patA laga jAtA hai ki kauna viSaya aura sUtra kaunase pRSThameM hai| graMtharAja svadezI kAgajapara bar3I zuddhatA aura sundaratA pUrvaka chapA hai| Upara kapar3ekI sundara jilda ba~dhI huI hai / itanI saba vizeSatAyeM hote hue bhI bar3e AkArake 176+24-500 pRSThoMke graMthakA mUlya lAgatamAtra Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sirpha tIna rupayA hai, jo graMthako dekhate hue kucha nahIM hai / mUlya isI liye kama rakhA hai, jisase sarvasAdhAraNa mubhItese kharIda skeN| puruSArthasiddhayupAya-zrIamRtacandrasvAmIviracita mUla zloka aura paM0 nAthUrAmajI premIkRta sAnvaya sarala bhASATIkA sahita / isameM AcArasambandhI bar3e bar3e gUr3ha rahasyoMkA varNana hai / ahiMsA tattva aura usakA svarUpa jitanI spaSTatA aura sundaratAse isa prathameM varNita haiM, utanA aura kahIM nahIM hai / tIna bAra chapakara bika cukA hai, isa kAraNa cauthI bAra chapAyA gayA hai / nyochAvara sajildakI 1) / pazcAstikAya-zrIkundakundAcAryakRta mUla gAthAyeM, tathA zrIamRtacandrasUrikRta tattvadIpikA, zrIjayasenAcAryakRta tAtparyavRtti ye do saMskRta TIkAyeM, aura paM0 pannAlAlajI bAkalIbAlakRta ancaya artha bhAvArtha sahita bhASATIkA / isakI bhASATIkA svargIya pAMDe hemarAjajIkI bhASA-TIkAke anusAra navIna sarala bhASAmeM parivartita kI gaI hai| isameM jIva, ajIva, dharma, adharma aura AkAza ina pA~coM dravyoMkA uttama rItise varNana hai| tathA kAla dravyakA bhI saMkSepameM varNana kiyA gayA hai / bambaIyUnivarsiTIke bI0 e0 ke korsameM hai / dUsarI bAra chapI hai| mUlya saljidakA 2) jJAnArNava-zrIzubhacandrAcAryakRta mUla zloka aura sva. paM. jayacandajIkI purAnI bhASAvacanikAke AdhArase paM0 pannAlAlajI bAkalIvAlakRta hindI bhASATIkA sahita / yogazAkha saMbaMdhIM yaha apUrva graMtha hai / isameM dhyAnakA varNana bahuta hI uttamatAse kiyA hai, prakaraNavaza brahmacaryavratakA varNana bhI vistRta hai| tIsarI bAra chapA hai / prAraMbhameM graMthakartAkA zikSAprada aitihAsika jIvanacarita hai| upadezaprada bar3A sundara graMtha hai / mUlya sajildakA 4 ) saptabhaMgItaraMgiNI-zrImadvimaladAsakRta mUla aura paM0 ThAkuraprasAdajI zarmAkRta bhASATIkA / yaha nyAyakA apUrva prantha hai / isameM graMthakAne syAdasti, syAnAsti, Adi saptabhaMgAnayakA vivecana navyanyAyakI rItise kiyA hai / syAdvAda kyA hai, yaha jAnaneke liye yaha graMtha avazya par3hanA cAhiye / dUsarI bAra sundaratApUrvaka chapI hai| nyo0 1) / bRhadravyasaMgraha-zrInemicandrAcAryakRta mUla gAthAyeM, zrIbrahmadevasUrikRta saMskRta: TIkA aura paM. javAharalAlajI zAstrIkRta bhASATIkA sahita / isameM jIva, ajIva, Adi chaha dravyoMkA svarUpa ati spaSTa rItise dikhAyA hai| dUsarI bAra chapI hai / kapar3ekI sundara jilda baMdhI hai / mUlya 21) gommaTasAra karmakANDa-zrInemicandrasiddhAntacakravartIkRta mUla gAthAyeM aura paM. manoharalAlajI zAstrIkRta saMskRtachAyA tathA bhASATIkA sahita / isameM jainatatvoMkA svarUpa kahate hue jIva tathA karmakA svarUpa itane vistArase kiyA gayA hai, jisakI vacanadvArA prazaMsA nahIM ho sakatI hai / dekhanese hI mAlUma ho sakatA hai| jo kucha saMsArakA jhagar3A hai, vaha inhIM donoM ( jIva karma ) ke sabandhase hai, ina donoMkA svarUpa dikhAneke liye yaha graMtha-ratna apUrva sUryake samAna hai / dUsarI bAra paM0 khUbacandrajI siddhAntazAstrIdvArA saMzodhita ho karake chapA hai| mUlya sajildakA 2 // ) Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (7) gommaTasAra jIvakANDa--zrInemicandrAcAryakRta mUla gAthAyeM aura paM0 khUbacandrajI siddhAntazAstrIkRta saMskRtachAyA tathA bAlabodhinI bhASATIkA sahita / isameM guNasthAnoMkA varNana, jIvasamAsa, paryApti, prANa, saMjJA, mArgaNA, upayoga, antarbhAva, AlApa dhAdi aneka adhikAra haiM / sUkSma tattvoMkA vivecana karanevAlA yaha apUrva graMtha hai| dUsarI bAra saMzodhita hokara chapA hai / mUlya sajildakA 20 labdhisAra-(kSapaNAsAra garbhita) zrInemicandrAcAryakRta mUla gAthAyeM, aura stra0 4. manoharalAlajI zAstrIkRta saMskRtachAyA aura hindI bhASATIkA shit| yaha graMtha gommaTasArakA pariziSTa hai / isameM mokSake mUlakAraNa samyaktvake prApta honemeM sahAyaka kSayopazama, vizuddhi, dezanA, prAyogya, karaNa ina pA~ca labdhiyoMkA varNana hai| mUlya sajildakA 1 // ) dravyAnuyogatarkaNA aura samayasAra-ye do graMtha aprApya hai / samayasAra to punaH susampAdita hoke chpegaa| gujarAtI graMtha zrImadarAjacandra--AM pustakamAM zrImadrAjacandranI hayAtImAM teozrIne jude jude prasaMge mumukSubhAIo, sajjanoM ane munizrIo vagaire taraphathI bhinna bhinna viSayoM pratye puchelA savAlonA jabAbanA patronAsaMgraha, tathA bAlyAvasthAmA racelA bhAvanAbAMdha,mokSamAlA,Atmasiddhi graMthoMno saMgraha cha, zrImadnI soLA varSa pahelAnI vayathI dehotsarga paryantanA vicAronA A bhavya graMthamA saMgraha cha, jainatattvajJAnako mahAna graMtha che, jainatatvajJAnano uMDo abhyAsa samajavA mATe A graMtha khAsa upayogI che, bIjI AvRtti saMzodhanapUrvaka bahAra pADI cha. ane tenI aMdara zrImadUnA apragaTa lakhANe paNa dAkhala karavAmAM AvyA che. graMthAraMbhamAM mahAtmA gAMdhIjIe lakhelI mahattvapUrNa prastAvanA cha / A pustaka sArAmAM sArA kAgaLa Upara suprasiddha nirNayasAgara presanI andara khAsa taiyAra karAvelA devanAgarImA chapAyuM che. sundara bAIDiMgathI suzobhita che. dareka pranyabhaNDAra lAIbrerImA rAkhavA yogya che, temaja sAdhu, sAdhvI, zrAvaka, zrAvikAone khAsa vA~ca lAyaka ane manana karavA yogya A mahAna grantha cha, raoNyala cAra pejI sAijanA 825 pRSThavAlA daLadAra pranthanA mUlya phakta 5pA~ca rupayA, lAgatamAtra thI ardhA rAkhelA ch| 5citra ch| bhAvanAbodha-A graMthanA kartA ukta mahApuruSa che, vairAgya e A graMthano mukhya viSaya cha, pAtratA pAmavAnuM ane kaSAyamala dUra karavAna A graMthamA uttama sAdhana che, AtmagaveSIone A graMtha AnaMdollAsa ApanAra che, A graMthanI paNa A trIjI AvRti cha, A banne graMthoM khAsa karIne prabhAvanA karavA sArU ane pAThazAlA, jJAnazAlA, temaja skUlomAM vidyArthiyone vidyAbhyAsa ane prabhAvanA karavAmATe ati uttama grantha che, ane tethI sarva koI lAbha laI sake, te mATe gujarAtI bhASAmAM ane bAlabodha TAIpamAM chapAvelaM che / mUlya sajildanuM phakta cAra aanaa| riporTa-pa. pra. maM. nI. saM. 1973 thI. saM. 1990 sudhIno riporTa ane mahAtmA gAMdhIne lakhelI zrImad rAjacandra graMthanI gujarAtI aura hindI prastAvanA maphata maLaze je bhAIone joiye, te maMgAvI lezo / Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... . .. nivedana svAti (mI.) manIvara, zrIsamantabhadrAcArya zrInemicandrAcArya, zrIkAlahasvAmI, zrIzubhaca-. ndrAcArya, zrIamRtacandrasUri, zrIharibhadrasari, zrIhemacandrAcArya, zrIyazovijaya bAdi mahAn bhAcAyoMke race hue atizaya upayogI aura alabhya jainatatva pranyoMkA sarvasAdhAraNameM mulabha , mUlyameM pracAra karaneke liye zrIparamAtamabhAvakamaMDalakI sthApanA kI thI, jisake dvArA ukta kavirAjake smaraNArtha zrIrAyacajainavAsamAlA 30 varSAMse nikala rahI hai| isa graMthamAlAmeM aise aneka prAcIna jaina-graMtha rASTrabhASA hindI TIkAsahita prakaTa huye hai, jo tattvajJAnAbhilASI bhavyajIvoMko AnaMdita kara rahe haiN|..... . ___ ubhaya pakSake mahAtmAodvArA praNIta sarvasAdhAraNopayogI uttamottama pranyoMke abhiprAya vijJa pAThakoMko vidita hoM, isake liye isa zAstramAlAkI yojanA kI gaI hai| isIliye bhAramakalyANake ichuka bhavya jIvoMse nivedana hai ki isa pavitra zAstramAlAke pranyoMke grAhaka sarasvatIbhaNDAra, sabhA aura pAThazAlAoMmeM inakA saMgraha avazya kareM / jainadharma aura jainatatvajJAnake prasArase bar3hakara dUsarA aura koI puNyakArya prabhAvanAkA nahIM ho sakatA, isalie adhikase adhika dravyase sahAyatA kara pAThaka mI isa mahatkAryameM hamArA hAtha baTAveM / pAThakagaNa jitane adhika prantha kharIdakara hamArI sahAyatA kareMge, utane hI adhika prantha prakAzita hoNge| - isa zAnamAlAkI prazaMsA muniyoM, vidvAnoM tathA patrasaMpAdakoMne tathA pAzcAtya videzI vidvAnoMne muktakaMThase kI hai / yaha saMsthA. kisI svArtha-sAdhana liye nahIM hai, kevala paropakArake vAste hai / jo dravya jAtA hai, vaha isI zAkhamAlAmeM uttamottama granthoMke uddhArake kAmameM lagA diyA jAtA hai| hamAre sabhI prantha banI zuddhatA aura sundaratApUrvaka apane viSayake dAnoMDArA hindI ThIkA karavAke acche kAgaz2apara chapAye gaye hai| mUlya bhI apekSAkRta kama arthAt lAmatake lagabhaga rakhA jAtA hai| uttamatAkA yahI sabase bar3A pramANa hai ki kaI pranyoMke tIna tIna cAra cAra saMskaraNa ho gaye haiM / bhaviSya meM zrIumAsvAmI, zrImahAkalaMkadeva, svAmI samantabhana, bIsibasanadivAkarake graMtha nikleNge| kaI graMthoMkA ucamatApUrvaka sampAdana ho rahA hai| .:: nArAyacandajainazAkhamAlAke anya ko gAnevAloMko aura pracAra karanevAleko bAta kiphAyatase bheje jAte haiN| isake lie ve hamase manAyavazara kreN| :: : sahAyatA bane aura prayAka milanekA patA- .. nivedaka-oN0 vyavasthApaka zrIparamajhutaprabhAvakamaMDala (zrIrAmacandrajaitamAnamAlA) bArAkuvA, jauharIbAjAra nyU mAgata viga prema, vAlI, viSayAka, nika : :. .