Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAjaviracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam // zrI-prajJApanAsUtram // GOGooGEEGvbo DAANI d (tRtIyo bhAgaH) niyojaka "saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni ___ paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI mahArAjaH prakAzakaH dAmanagaranivAsi-zreSThinIjagajIvanadAsa ratanazIbhAI pradatta-dravyasAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstrodvArasamitipramukhAtreSThizrIzAntilAla maGgaladAsabhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa COUP ANSHANALA00 EN prathama-AvRtti ma prati 1200 vIra-saMvat 2503 vikrama saMvat Isavosan 1977 2033 10 mUlyam-rU0 40-00
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ maLavAnuM ThekANuM : zrI a, bhA. . sthAnakavAsI jenazAddhAra samiti, 8. gareDiyA pArA, 204oTa, (saurASTra) Pablished by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naipa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tattva isase pAyagA / hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // bhUkhya 3. 40-co prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvata 2503 vikrama saMvat 2033 IsavIsan 1977 :mudra: maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda,
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ suzrAvake jagajIvanadAsabhAI ratanazIbhAInuM jIvana caritra saurASTramAM Avela vaDodarA rAjyanA-dAmanagara gAmamAM dharmaparAyaNa bagaDiyA vaMzanA dharmohI draDhadharmo evA ratanazIbhAI nAmanA eka sadagRhastha rahetAM hatAM teo ghaNAM ja saraLa prakRtinAM hatAM ane dharmamaya jIvana gALavAM bAhya kaMpacathI-rahita evA dAmanagaramAM vANijyavRttithI pitAnA kuTuMbane nirvAha-calAvatA hatA. temanI dharmaparAyaNa vRttine laI teo sAdhu saMta mahAtmA-tapasvI munionA samAgamamAM avAranavAra AvatAM rahetAM ane temanI vaiyAvaca karavAmAM hamezAM tatpara rahetA. temaNe sva. pU-hIrAcaMdajI ma. sA. nI preraNAthI moTI uMmare pratikramaNa kaMThastha-karela ane vyAvahArika jaMjALa ochI karI lagabhaga Akhe-divasa upAzraye rahI sAmAyika pratikramaNa upavAsa, paSadha vigere karatAM rahetAM vyAvahArika rIte te vakhatanA vaDAdarA rAjyamAM amarelI prAMtamAM sezana korTamAM teo be varSa mATe yurara tarIke nImAyelA. AvA dharmaparAyaNa ratanazIbhAInA dharmapatnI mIThIbAI paNa saraLa svabhAvI ane dharmaparAyaNa hatA. temane meTI uMmare pratikramaNa zIkhavAnI vRtti jAgatAM, nAnI uMmare jagajIvanabhAI e mukhapATha ApI pratikramaNa zIkhavADeluM teo kAyama covihAra pirasI tathA sArI tapazcaryA karatAM ane bhadrika prakRtinA hatA AvA surA skArI ane dharmAnurAgI mAtApitAne tyAM jagajIvanadAsabhAIno janma saMvata 1960mAM thayele kahyuM che ke-guvInAM zrImatAM he copRSThoDaminAya ! dharmayukta ane pavitra jIvana jIvanAra ane nIti parAyaNa-zrImaMtene tyAM divyAtmAne janma thAya che temane bAhyakAla saMskArI mAtApitAnI chatra chAyAmAM ghaNe ja AnaMda ane sukhapUrvaka vItela ane gya umare pahoMcatA saMtAnamAM egya surakAro daDha thavA temaja vyAvahArika rIte paNa upayogI thAya e hetuthI abhyAsa mATe zALAmAM dAkhala karela zALAmAM teo abhyAsamAM hameza AgaLa paDatA rahetA. abhyAsamAM temanI nipuNatA joI mAtApitAe, teo dhArmika kAryamAM paNa nipuNa bane te mATe temane jaina zALAmAM mUkela-tyAM temaNe sAmAyika, pratikramaNa, cha kAyanA bola, navatatvavigere zIkhelA AvI rIte bAlyakAlathI ja mAtApitAe dharmabIjanuM siMcana karavAthI te uttarottara vadhatuM gayuM ane temaNe aneka munirAjo, mahAsatione samAgama karI temAM dhArmika graMthanuM vAcana karI dhArmikajJAna vadhAryuM te hajI paNa cAlu ja che. hAlamAM ja temaNe uttarAdhyayanasUtranA batrIsa adhyayane kaMThastha-karela che. gya umare pahoMcatA jagajIvanabhAInA dharmaparAyaNa-mAtApitAe dharmaparAyaNa evA, je kuMvarabena sAthe temanA lagna karAvyAM je kuMvarabena paNa dharmanA susaMskAthI saMskAravALA
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ * hatAM, temAM zvasuragRhe paNa sau dharmanA raMgathI raMgAyela maLavAthI temanI dharma parAyadyutA vadhu dRDha thatI rahI. ane gRhakAnI saMbhALa rAkhavA-uparAta temaNe sAmAyika, pratikramaNa, cha kAyanA mAla, navataMtra theAkaDA tathA uttarAdhyayananA maMtrIMsa adhyayana vigere kaMThastha karelAM che. jagajItranabhAIne cAra bhAIe ane e enA hatA teo paNa dareka rIte sukhI samRddha ane dhama parAyaNa che. jagajIvanabhAIne cAra putrA ane be putrIe che. cAra putrA tathA meTI putrIne paraNAvela che. temanI nAnI putrI nirmULA ene phakta 12 varSanI uMmare khA. praviSi pUjayalIlAvatI mAI ma. sa. pAse 2021nA dAmanagara thAtu mAsa-vakhate maryAdita brahmaca`vrata aMgIkAra kareluM ane eTAda sa pradAyanA pU. munirAja khA. bra. navInacaMdrajI ma. sA. vigere zeSakALa padhAratA seALa varSanI umare AjIvana vrata . khA nu` aMgIkAra karela che. nAnI putrInI AvI ucca bhAvanAe mAtA pitAnA ucca dhArmika sauMskAra ane satasatIjIonI vaiyAvaccane AbhArI che. nirmaLAM benanA dhAmika abhyAsa ghaNu sAre che. ane ema. e. nA prathama varSa sudhInA temaNe abhyAsa karela che. teo sAmAjika kSetramAM ane bahenanI pravRttimAM sAre rasa le che. savata 1998mAM 5. pU. zrI gabulAlajI ma. sA. nA-dAmanagara cAturmAsa vakhate jagajIvanadAsabhAie khArate tathA ghaNA te niyama grahaNu karelAM jevAM ke-hindustAna mahAra javu' nahIM -paradezI ke mIlanu kApaDa paheravu nahI temaja dhanadhAnya, makAna, khetI, ane reDa rakamanI paNa maryAdA--khAdhelI. ane zakaDA nANAnI maryAdA cAra varSoMmAM ja purI thaI gayelI. pU. zrI gabhulAlajI ma. sA. e. dAmanagaranA zAstrajJasva. zeThe zrI kAmezvarabhAI ne vAta karelI ke mevADamAM khA. bra. pU. AcAryaM zrI ghAsIsAlajI ma. sA. khatrIsa gamAnA jANakAra che. temaja te leAkabhAgyabhASAmAM Agama khatrIsI taiyAra karI zake tevA sama che--te upa6thI pUjyazrIne vinatI karavAthI saMvata 2000aa cAturmAsa dAmanagaramA karavA pUjyazrI e sa`mati gApavAthI te cAturmAsa dAmanagara thayela cAturmAsa daramiyAna tapasvI muni zrI ma'nalAlajI ma. sA. tathA muni zrI mArgIlAla ma sA. 91 upavAsa karelAM temanA pAraNAnA prasaMga dhaNA ja bhavya rIte ujavAyA ane te pachI Agama khatrIsInI TIkAe ane bhASAtarI karavAnI zubha zaruAta dAmanagaranAM maMgaLamaya AMgaNethI ArabhAI, temaja zAstronA kAryomAM pU ma. nA sAyaka paDitAne khanI, rahevAnI vigere suvidhAo jagajIvanadAsa sAI e zrI saMghanA saDhukAra meLavI karAvI ApelI. cAturmAMsa dAmanagara mATe abhUtapUrva hateA. saMvata-2008mAM pU. zrI kAzIkhAI svAminA dAmanagaranA cAturmAsa vakhate-zrI jagajIvanabhAIe AjIvana brahmacarya vrata aMgIkAra karela.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvata 2016thI traNa varSa mATe zrI jagajIvanabhAI-nivRtti nivAsa vaDiyAnA . zrAvaka zrI jeThAbhAI rUpANI sva. mu -jhaveracaMda bApA kAmadAra sva. rAva sAheba maNabhAI tathA sva. ThAkarazI bApAnI sAthe rahyA, ne pitAno abhyAsa vadhAryo. A samayathI pite vyApAramAMthI taddana nivRtti lIdhI. hAla temanA suputra bheLA rahI saMyukta vahIvaTa calAve che. A arasAmAM mAravADamAM virAjIta bA.bra. paDitaratna bahuzruta pUjya samarathamalajI ma. sA. nA darzanArthe saparivAra gayA, ane teozrInA suparicayathI temane ghaNe harSa thaye. ane temane paricaya thayA pachI teozrInI gyatA visaMbaMdhI rAjakeTanA dharmaparAyaNa saddagRhastha durlabhajIbhAI virANIne-vAta karavAthI durlabhajIbhAInI utkRSTa IcchAne laI pu. zrI samarathamalajI ma. sA. ne cAturmAsa saurASTramAM prathama rAjakoTamAM ane bAdamAM dAmanagaramAM thayela. dAmanagara pU. samarathamalajI ma. sA nA cAturmAsa daramiyAna temanA darzanArthe dUra dUrathI AvatA aneka sajajanenI sevAne lAbha zrI jagajIvanabhAInI preraNAthI dAmanagara zrI saMghane maLe. - - pU. AcAryavarya zAstroddhAraka zrI ghAsavAlajI ma. sA. dvArA cAlatA Agama prakAzananA kAryanA prAraMbhathI ja zrI jagajIvanadAsabhAIe tana, mana, dhanathI sahakAra Apela che. ane te mArgane anusarI temanA suputra paNa anusaraze ja sva. pU. ghAsIlAlajI-ma. sA. pratye teone ananya pUjyabhAva hatuM ane che. ' A rIte dAmanagara kSetra saMpradAyavAdathI taddana alIpta rahela che. te ghaNuM ja harSane viSaya che. ' zrI jagajIvanabhAIne jaina dharma pratye bAlyakALathI ja daDha zraddhA hoI keI mithyAtvanuM sevana nahIM. temaja savAra-sAMja niyamita pratikamaNa vihAra nekArazI, cauda niyamanI dhAraNA vigere cAlu ja che. A rIte parivAra saMbadhI vyAvahArika kAryathI nivRta thaI zrI jagajIvanarAmabhAI tathA jekuMvarabena ubhaya daMpati pitAnA putra putravadhuo ane parivAranI pUrNa anukULatAne laI dharmasaMskArothI raMgAI pitAnA jIvanane saMpUrNa saphaLa ane dhanya banAvavA pUrNa rIte dharmakriyAnuM ArAdhana karI sukhapUrvaka jIvana vItAvI rahyA che. AvI dharmaparAyaNa vyaktinuM AtmakathANa thAya emAM kaI saMdeha ke Azcarya jevuM nathI. pitAnI ucca bhAvanAne anusarI temanA suputrae A zAstro dvArA kAryane sakriya sahakAra ApavAnI uddezathI hAlamAM prasiddha thatAM prajJApanA sUtranA trIjA bhAganA prakAzanAthe rU. pa001nI ukAra sakhAvata karela che. je zAstroddhAra samitie sAbhAra : svIkArI prajJApanA sUtranA A trIjA bhAganuM prakAzana temanI sahAyatAthI karela che.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramAGka pRSThAGka 1-31 32-51 52-66 67-80 81-84 prajJApanA sUtra bhA. 3 kI viSayAnukramaNikA viSaya sAtaze ucchvAsapada nairayikAdikoM ke ucchvAsaniHzvAsakA nirUpaNa AThavAM saMjJApada saMjJApadakA nirUpaNa navayAM yonipada yonipadakA nirUpaNa yoni vizeSakA nirUpaNa manuSyayonivizeSa kA nirUpaNa dasavAM caramAcaramapada caramAcaramatvakA nirUpaNacaramAcaramAdi ke alpavahutvakA nirUpaNaaloka Adi ke caramAcarama ke alpa vahutva kA nirUpaNa paramANu Adi ke caramAcaramanva kA nirUpaNadvipradezI skaMdha ke caranAcaramatvakA nirUpaNa saMsthAnakA nirUpaNa jIvAdi ke caramAcaramakA nirUpaNa gyArahavAM bhApApada bhApApakA nirUpaNa vacanavizeSakA nirUpaNa bhApA kAraNAdikA nirUpaNajIra ke bhApakapanekA kathana bhApA jAta bhApA ke prakAra kA kathana bhASA dravyagrahaNa kA nirUpaNa nairayikoM ke bhApAdravya grahaNakA nirUpaNa 84-94 94-100 100-111 112-119 119-173 173-204 204-231 232-272 272-293 293-320 320-327 327-335 335-391 391-399
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA dravya ke nisarjana kA nirUpaNa 399-4.5 vacana ke svarUpa kA nirUpaNa 405-410 bhASA ke bhedavizeSa kA kathana 410-415 ____ bArahavAM zarIra. pada zarIra ke prakAroM kA nirUpaNa 416-424 audArikAdi zarIra vizeSa kA nirUpaNa 424-446 nArakAdi ko ke audArikAdizarIroM kA nirUpaga 446-452 asurakumAra Adi ko ke audArikAdi zarIra kA nirUpaNa 455-461 pRthvIkAyikAdi ko ke audArikAdi zarIra kA nirUpaNa 461-474 pratara pUraNa kA nirUpaNa 475-502 / terahavAM pariNAmapada pariNamana ke svarUpa kA nirUpaNa 503-511 gati pariNAmAdi kA nirUpaNa 511-537 ajIva pariNAmakA kathana 537-551 caudahavAM kapAyapada kaSAyoM ke svarUpakA kathana 551-561 krodhakapAya ke vizeSabhedoM kA kathana 561-577 paMdrahavAM indriyapada viSayArtha saMgraha 578-580 indriyoM ke svarUpa kA kathana 580-588 indriyoM ke avagAhanakA nirUpaNa 586-602 nairayikAdi ke indriya Adi kA nirUpaNa 603-626 spRSTa dvAra kA nirUpaNa 626-632 indriyoM ke viSaya parimANa kA nirUpaNa 632-641 anagArAdi viSayasaMbaMdhI kathana 641-660 prativimba viSayaka nirUpaNa 660-664 aDhatIndriya viSayaka kathana kA nirUpaNa 665-683
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 684-686 686-102 703-717 718-790 790-805 47 paMdrahaveM padakA dUsarA uddezA dUsare uddezArtha saMgraha gAthA kA nirUpaNa indriyopacaya saMbaMdhI kathana indriya ke avAyAdi kA nirUpaNa indriyAdi kA nirUpaNam bhAvendriya kA nirUpaNa solahavAM pada prayogaparimANa kA nirUpaga jIva prayoga kA nirUpaNa jIva prayoga meM trikasaMyoga kA nirUpaNa jIva prayoga meM catuSka saMyoga kA nirUpaNa gatiprapAta kA nirUpaNa siddha kSetropapAtAdi kA nirUpaNa 48 50 806-815 815-854 854-873 873-886 886-900 901-939 / 52 samApta
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI vItarAgAya namaH zrIjainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla mahArAja viracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam // zrI-prajJApanAlannam // __(tRtIyo bhAga) saptamamucchvAsapadaM prArabhyate mUlam-neraiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANati vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ? goyamA ! satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA, usasaMti vA, nIsasaMti vA, asurakulArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsalaMti bA, nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattahaM thovANaM, ukoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti, nAgakumArANaM maMte ! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA nIsasaMti vA ? goyamA ! jahapaNeNaM sattaNheM thovANaM, ukkoseNaM muhattapuhuttassa, evaM jAva thaNiyakubhArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa ANamaMli vA, jAva nIsasaMti vA, goyamA vemAyAe ANamaMti vAjAva nIsasaMti vA, evaM .jAva maNUsA, vANamaMtarA jahA nAgakumArA, joiliyANaM aMte! kevaiyakAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA? goyamA! jahaNNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNa vi muhattapuhattassa jAva nIsasaMti vA, vemANiyANaM bhaMte ! kevaikAlasla ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahapaNeNaM muhutta huttassa ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, sohammadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIlasaMti vA ? goyamA ! jahaSNeNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM doNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, IsANagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANabhaMti vA, jAva pa91
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanAsUtre nIsasaMti vA goyamA ! jahaNaNaM sAtiregassa muhuttapuhusassa ukoseNaM sAtiregANaM donhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, sarNakumAradevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? govamA ! jahaNeNaM doSa pakkhANaM ukkoseNaM sattaNDaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, mAhiMdagadevANaM saMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNaNeNaM lAiregaM dopahaM pakkhANaM ukkomeNaM sAiregaM lacaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, vaMbhalogadevANaM saMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyasA / jahaNeNaM sattahaM pakkhANaM, ukkoseNaM dahaM pakkhANaM jAva, nIsasaMti vA, laMtagadevANaM bhaMte ! kevaDkAlasta ANasaMti vA, jAva nIsasaMti vA ? goyasA 1 jahaNaNaM dasavahaM pakkhANaM ukkoseNaM caudasavahaM pakvANaM jAva nIsasaMti vA, mahAsukadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsati vA ? goyamA ! jahaNaNaM caudasahaM patravANaM ukkoseNaM sattara saNhaM pakkhANaM, jAtra nIsasaMti vA, sahastAragadevANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA jAtra nIsati vA ? goyamA ! jahaNeNaM sacarasahaM pakkhANaM ukkoseNaM aTThArasahaM pakvANaM jAva nIsasaMti yA, ANayadevANaM saMte ! kevaDkAlassa jAva nIsataMtrikA ? goyanA ! jahaNaNaM ahArasahaM pakkhANaM, ukkoseNaM guNavIsAra pakkhANaM jAva nIkhasaMti vA, pANaya'devANaM bhaMte! deserlasta jAya nIsasaMti vA ? govamA ! jahaNNeNaM egUNavIsAe pakkhANaM, uoteNaM bIsAe pakkhANaM jAda nIsasaMti vA, AraNadezaNa aMte ! kevaikAlasta jAva nIsasaMti kA ? goyasA ! jahapaNe bolAe pakakhANaM ukoseNaM egavIsAe pakvANaM jAba nIsasaMti vA, accuyadevANaM saMte ! kevaikAlasta jAtra noti vA? goyamA ! jahaNeNaM egavIsAe pakkhANaM, ukko meNaM vAtrIsAe pakkhANaM, jAna nIsasaMti vA, hiTTimahiTTima gevijjagadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAba nIsasaMti 2
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam vA ? goyamA ! jahaNeNaM bAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, hiTTimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahapaNeNaM tevIsAe pakkhANaM ukkoseNaM vIsA pakhANaM, jaba nIsasaMti vA, hiTTimauvarimavijaga devANaM aMte ! kevaikAlassa jAba nIsasaMti vA ? goyanA ! jahaNaNeNaM caDavIsAe pazkhANaM, ukkoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, majjhimahiTTimagevijjaga devANaM bhaMte / kevaikAlassa jAna nIsati vA ? goyamA ! jahaNeNaM paNavIsAra pakkhANaM, ukkoseNaM chavvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, majjhimajjhimagevijaga devANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyasA ! jahaNeNaM chavIlAe pakkhANaM, ukkoseNaM sattAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, majjhimauvarivijagadevANa bhaMte! ke kAlassa jAva nIlasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsAe pakkhANaM, ukkoleNaM aTThAvIsAe pakkhANaM Ava nIsati vA, uvarima mivijjaga devANaM aMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNeNaM aTThAvIsAe pakkhANaM, uhoseNaM egUNatIlAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ubarimamajjhinagevijjagadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egUNatIlAe pakkhANaM, ukkoseNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, uvarimauvaribhage vijjagadevANaM bhaMte! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM tIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM ekkatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, vijayavaijayaMta jayaMta aparAjiyavimANesu devANaM bhaMte! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA, savvaTTagasiddhadevANaM bhaMte! kevaikAlassa jAba nIsasaMti vA ? goyamA ! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ili paNNavaNAe sattamaM UsAsapayaM samattaM // sU0 1 // chAyA-nairayikAH / khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA prANanti cA, ucchuvasanti *
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre vA, niHzvasanti vA ? gautama ! satataM satatameva Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, asurakumArAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA prANanti vA, ucchra. santi vA, vizvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM stokAnAm , utkRSTena sAtirekasya pakSasyAnanti vA yAvat niHzvasanti vA, nAgakumArAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, prANanti vA, ucchyasanti vA, niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM stokAnAm utkRSTena muhUrtapRthaktvasya, evaM yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khala bhadanta ! sAtavAM ucchvAsapada zabdArtha-(neraiyANaM saMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA) he bhagavan ! nAraka kitane kAla se ucchvAsa lete evaM niHzvAsa lete haiM ? (UsasaMti vA nIsasaMti vA ?) UMcA zvAsa aura nIcA zvAsa lete haiM ? (goyamA ! satataM saMtayA meva ANamaMti vA pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ) he gautama ! sadA-sadA hI ucchvAsa aura nizvAsa lete rahate haiN| (asurakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti kA ?) he bhagavana ! asurakumAra kitane kAla se ucchvAsa lete aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) he gautama ! jaghanya se sAta stoka meM (ukoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti) utkRSTa sAtireka eka pakSa meM ucchvAsa aura nizvAsa lete haiN| (nAgakumArANaM bhaMte ! kSevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, usasaMti vA nisasati ?) he bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla se ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) jaghanya sAta stoka meM (ukoleNaM sAtamuM uchUvAsa pada Awar-(neraipANaM bhaMte / kevai kAlassa ANamaMti vA pANamaMti vA) lagapan / nA24 DeTA ANe zvAsa se che tebhara nizvAsa se che ? (UsasaMti vA nIsasaMti vA ?) 27vAsa bhane nazvAsa se che ? (goyamA / satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA' UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?) gautama ! sahI-sahI ravAsa mane nizvAsa AtA 29 cha ' (asurakumArANaM bhaMte / kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?) 8 lagavAna 1 masu2zubhAra 26 ANe 2vAsa se che bhane nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNeNaM sattaNDaM thovANa) he gItama! dhanya sAta smAM (ukoseNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA) dRSTa sAtire pakSamA chvAsa mane nizvAsa se che. (nAgakumArANaM bhate / kevai kAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsa. saMti vA 1) 8 lagavan / nAgabhA2 sA dhaNe pAsa mana nizvAsa se che 1 (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM) 3 gautama ! dhanya sAta stomai (ukoseNaM muhuttapuhattassa)
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsAne zvAsanirUpaNam kiyatkAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! vimAtrayA Ananti vA yAt niHzvasanti vA, evaM yAvat manuSyAH, vAnavyantarAH yathA nAgakumArAH, jyotiSkAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena muhUrta pRthaktvasya, utkRSTenApi muhUrtta pRthaktvasya yAvat tiHzvasanti vA vaimAnikAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA? gautama ! jaghanyena muhUrta pRthaktvasya, muhuttapuhuttassa) utkRSTa muhUrtta pRthaktva meM (eva jAva dhaNiyakumArANa) isI prakAra stanitakumAroM taka kahanA cAhie / 5 ( puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA 2) he bhagavan ! pRthvIkAyika kitane kAla meM ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! mAyAe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! vimAtrA aniyata kAla se ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM, ( evaM jAva maNUsA) isI prakAra yAvat manuSya ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) vAnavyantara nAgakumAroM ke samAna / ( joisiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANasaMti vA jAva nIsasaMti vA ? ) he bhavan ! jyotiSka deva kitane kAla meM zvAsa - ucchvAsa lete haiM ? ( goyamA ! jahaNNeNaM muhuttapuhuttassa, ukkoseNa vi muhuttapuhattassa) he gautama ! jaghanya muhUrtta pRthaktva, utkRSTa bhI muhUrttapRthaktva (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa lete haiM / (vemANiyANaM bhaMte! kevaDyakAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti bA ? ) he bhagavan ! vaimAnika deva kitane kAla meM ucchvAsa- nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! utsRSTa muhUrta pRtha4tvamA ( evaM jAva thaNiyakumArANaM) me 4 are stanitakumArI sudhI ahevu le the. ( puDhavikAiyANaM bhaMte! kevai kAlarasa ANamaMti vA, pANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! pRthvI aTilA ANe ucchvAsa bhane nizvAsa se che ? (goyamA ! vemAyoe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he gautama! vibhAtrA aniyata aNathI baschravAsa ane nizvAsa se che (evaM jAva maNUssA) are yAvat bhanuSya ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) pAna- vyantara nAgaDubhAranI sabhAna ( joisiyANaM bhaMte! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? ) he bhagavan ! jyotiSTha deva DeTA mAM zvAsa-ucchravAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM muhuttapuhuttassa ukkoseNa viM muhuttapuhuttassa) he gautama! dhanya muhUrta pRthava utsRSTa yA muhUrta pRtha491 (jova nIMsasaMti) yAvat nizvAsa se che (vemANiyANaM bhaMte! vevaiyakAlassa ANamaMtiyA, jAva nIsasaMti vA ) he bhagavan ! vaibhAniGa devo DeMTalA kSaNabhAM ucchUvAsa bhane ni:zvAsa se che ? (goyamA ! jahaNeNaM muhutta
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ maathaay' utkRpTena trayastriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, saudharmadevAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena muhUrtapRthaktvasya utkRpTena dvayoH pakSayoH yAvat niHzvasanti vA, IzAnakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena sAtirekasya muhUrtapRthaktvasya, utkRSTena sAtirekayo dvayoH pakSayoH yAvat-niHzvasanti vA, sanatkumAradevAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya Ananti vA yAvat-niHzvasanti vA ? gautama ? jaghanyena dvayoH pakSayoH utkRSTena saptAnAM pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, mAhendradevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlatya Ananti jahaNNeNaM suhattapuhattassa, ukkoleNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIlasaMti ?) he he gautama ! jaghanya muhUrtapRthaktva meM, utkRSTa tetIla pakSa meM yAvat nizvAsa lete haiM (sohammagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsati ?) he bhagavan ! saudharma kalpa ke deva kitane kAla meM zvAsa-ucchvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM muhattapuhuttasla, ukoleNaM doNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya muharttatharatva meM, utkRSTa do pakhavAjoM meM yAvat nizvAsa lete haiM, (IsANagadevANaM bhaMte ! kevaikAlasta ANati vA jAva nIlasaMti bA ?) IzAna kalpa ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM zvAsa-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNaNeNaM sAtiregassa muhattapuhattassa, ujholeNaM sAtiregANaM oNhaM pakkhANaM) he gautama ! jaghanya sAtireka arthAt kucha adhika muhUrtapRthaktva meM, utkRSTa sAtireka do pakhavADoM meM (jAva nIsa laMti vA) yAvat nizvAsa lete haiM (saNaMkumAradevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa ANati vA jAva nIsasaMti vA ? he bhagavan ! sanatkumAra deva kitane kAla meM zvAsa-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA! puhRttassa ukkoseNaM tettIsAe pakhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! dhanyathI mur3ata pRthatyamA ane utkRSTathI tetrIsa pakSamAM nizvAsa le che. (sohammagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) 3 lAvan ! saudhama 465na / 4891 mA zvAsa-2zvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM mahatta pahattassa ujhosega doNhaM pakkhANa jAva nIsasaMti) 3 gautama | dhanyathI bhuta pRthatvamA ane utkRSTa be pakhavADiyAmAM yAvat nizvAsa le che. (IsANadevANaM bhate ! kevaiyakAlapsa ANamaMti vA jAva nIMsasaMti vA ?) he sagavan ! zAna vaTasA bhI pAsa-zvAsa cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregasta muhattapuhattassa ukoseNaM sAtiregANaM doNhaM pakkhANaM) he gautama ! dhanyathI sAti24 arthAt 44 kyAre bhArata 14.4bhA mana BSTathI sAti24 me 5mAyAmA (jAva nIsasaMti vA) yAvat nizvAsa le che. (sAkumAradevANaM bhaMte / kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) 3 mAvan ! sanatabhAra 65 mA pAsa- pAsa cha? (goyamA! jahaNNeNaM doNhaM
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam vA yAvat-niHzvasanti vA ? gautama ! javanyena sAtirekayo dvayoH pakSayoH, utkRpTena sAtirekANAM saptAnAM pakSANAm yAvat niHzvaptanti vA, brahmalokadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptAnAM pakSANAm utkRSTena dazAnAM pakSANAm , yAvat niHzvasanti vA, lAntakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA, yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena dazAnAM pakSANAm , utkRSTena catujahaNNeNaM doNhaM pakkhANaM, ukoleNaM sattaNhaM pakkhANaM) he gautama ! jaghanya do pakSoM meM, utkRSTa sAta pakSoM meM (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa lete haiM (mAhidagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasati vA ?) he bhagavan ! mAhendrakalpa ke deva kitane kAla meM zvAla-ucchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaejeNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya sAtireka do pakSoM meM, utkRSTa sAtireka sAta pakSoM meM zvAsocchavAsa lete haiM (baMbhalogadevANaM bhaMte ! kevaikAlasla ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! brahmaloka kalpa ke deva kitane kAla meM zvAsocchavAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM sattaNhaM pakkhANaM, ukkoleNaM dalaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMni vA) he gautama ! jaghanya sAta pakSoM meM, utkRSTa daza pakSoM meM vAvat nizvAsa lete haiM (laMtagadevANaM bhaMte ! kevahakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA 1) he bhagavan ! lAntaka pakkhANaM, ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM) 3 gautama ! dhanya me pakSamA kRSTa sAta pakSAmA (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa se cha (mAhiMdaga devANaM bhate! kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) - pan / bhADendra 465nA he ma sa 20vAsa se che ? (goyamA / jahaNNeNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM sAiregaM sattaNhaM jAva nIsasaMti vA ?) san ! mahendra 485nA vaTasA mAM pAsa-nizvAsa avAsa se che (goyamA / jahaNNeNaM sAIrega doNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sAirege sattaNhaM pakkhANaM nAva nIsasaMti vA) gautama / dhanya sAtireka be pakSemAM, utkRSTa sAtireka sAta pakSamAM zvAsaucchavAsa le che. (vaMbhalogadevANaM bhaMte / kevaiyakAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) bhagavan ! brahmA 46panA sA mAM pAsa-22vAsa se che 1 (goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM dasaNhaM, jAva nIsasaMti vA ?) 8 gautama ! 1ghanya sAta pakSAmA kRSTa dasa pakSethA yAvat nizvAsa le che (laMtagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa oNamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) gautama / sAta vaTA mAM yAvat pAsa se che ? (goyamA jahaNNeNaM dasaNhaM pakkhANaM uko. seNaM caudasaNha pakkhANa jova nIsasaMti) 3 gautama dhanya 41 , reTa yoda pakSemAM yAvat nizvAsa le che
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra dazAnAM pakSANAm yAvat niHzvasanti bA, mahAzukradevAH khalu bhadanta ! kriyatkAlasya Ananti vA yAvat-nizvamanti vA, gautama ! jaghanyena caturdazAnAM pakSANAm utkRSTena saptadazAnAM pakSANAm yAvat-niHzvasanti vA, sahastrAradevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya Ananti vA yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jayanyena saptadazAnAM ghakSANAm utkRpTena aSTAdazAnAM pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, AnatadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena aSTAdazAnAM pakSANAm , utkRSTena ekonaviMzataH pakSANAM yAvatniHzvasanti vA, prANatadevAH khalu bhadanta ! kriyatkAlasya yAvat niHzvasanti cA? gautama ! deva kitane kAla meM yAvat zvAsa lete haiM ? (goyanA ! japaNeNaM dasahaM pakkhANaM ukkoseNaM udasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya daza pakSoM meM, utkRSTa caudaha pakSoM meM yAvat niHzvAsa lete haiM (mahAsukadevANaM bhaMte ! kevaikAlansa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavana ! mahAzukra kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (govamA ! japaNeNaM caudasaNhaM pakkhANaM ukoleNaM sattarasaNhaM pakkhANaM jAva nIsalaMti) he gautama ! jaghanya caudaha pakSa meM, utkRSTa sattaraha pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (sahassAragadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! sahasrArakalpa ke deva kitane kAla meM ucchavAsa yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattarasaNhaM pakkhANaM ukkoMseNaM ahArasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya sattaraha pakSoM meM, utkRSTa aThAraha pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (ANaya devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavana ! Anata kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (govamA ! jahANeNaM aTThArasaNhaM pakkhANaM, ujhoseNaM egUNavIsAe pakkhANaM jAva nisasaMti vA ?) he (mahAmuka devANaM bhaMte / kevaiya kAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti ?) he sagavan ! bhAzu 46panA 42 mA yAvat nizvAsa se che ? (goyamA! javaNNeNaM caudasaha pakkhANaM, ukkoseNa sattarasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti) gautama | dhanya yauha pakSemAM, utkRSTa sattara pakSamAM yAvat nizvAsa le che (sahassAraga devANaM bhaMte kevaiyakAlAsa ANamaMti vo jAva nIsasaMti vA) magapan / savAra 465nA hevA mA pAsa yAvat nizvAsa se che ? (goyamA / jahaNNeNaM sattarasaNDa pakkhANaM ukkoseNa aTThArasaNha pakkhANaM jAva nIsasaMti) gautama ! jaghanya sattara pakSemA, utkRSTa aDhAra pakSemAM yAvat nizvAsa le che (ANacadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa ANamaMti jAva nIsasaMti vA?) bhagavan! mAnata 45nA va kSA aNamA yAvat nizvAsa & cha (goyamA / jahaNNeNaM aTArasaha pakkhANaM, ukoseNaM egUNavIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA) OM gautama ! dhanya 2madAra pakSomAM, utkRSTa egaNIsa pakSemA yAvata, nizvAsa le che
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam jaghanyena ekonaviMzate pakSANAm , utkRSTena viMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, AraNadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena viMzate pakSANAm ), utkRSTena ekaviMzateH pakSANAM yAvat-niHzvasanti vA, acyutadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat nizvasanti vA ? gautama ! jaghanyena ekaviMzate pakSANAm , utkRSTena dvAviMzate pakSANAra yAvat-niHzvasanti vA, adhastanAdhastanauvecakadevAH khalu bhadanta ! gautama ! jaghanya aThAraha pakSoM meM, utkRSTa unnIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM. (pANayadevANaM bhale ! kevaiyakAlasta jAva nIsasaMti kA ?) he bhagavan ! prANata: kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (moyalA ! jahaNNeNaM egU NavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM vIsAe pakkhANaM) he gautama ! jaghanya unnIsa pakSoM meM, utkRSTa bIsa pakSoM meM (jAva nIsasaMti) yAvat nizvAsa lete haiM (AraNadevANaM bhaMte ! kevaikAlasla jAva nIlasaMti vA ?) he agavan ! AraNakalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyalA ! jahaNNeNaM vIsAe paMkkhANaM, ukkoseNaM egavIsAe pakkhANaM jAca nIlasaMti?) hai gautama! jaghanya vIsa pakSoM meM utkRSTa izIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (accuyadevANa' bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! acyuta kalpa ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jaghaNNeNaM egavIsAe pakkhANaM ukoseNaM bAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya ikkIsa pakSoM meM, utkRSTa vAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (hiTimahihimagevijaga' (pANayadevANaM bhate ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA?) ke lagavan / prApta 485 va tt| mAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsAe pakkhANaM' ukoseNaM vIsAe pakkhANaM) 3 gautama ! dhanya mAgaNIsa yakSomA utkRSTa vIsa pakSomAM. (jAva nIsasa ti) yAvat nizvAsa se che ' (AraNadevANaM bhaMte ! kevaIyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) bhagavan / mA295 465nA he DeTA mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA! jahaNNeNaM vIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti ?) 8 gautama ! dhanya vIsa pakSobhI, utkRSTa se pIsa pakSomAM cAvat nizvAsa le che (accuyadevANaM kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA 1) he lagavan ! acyuta AyanA he sA mAM yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeja egavIsAe pakkhANaM, jAva ukkoseNaM vAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA?) gautama! dhanya me pIsa pakSobhI, utkRSTa bAvIsa pakSomAM yAvat nizvAsa le che (hidvimahidvimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA) maratana madhastana veyanA heva, sAvan / rANamA yAvat nizvAsa de cha ? (goyamo ! japaNeNaM pra02
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ prahApanAstre kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena dvAviMzateH pakSANAm , utkRpTena prayoviMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, adhastanamadhyamaveyakadevAH khalu bhadanta ! kiyatkALasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jayanyena trayoviMzate: pakSANAm , utkRpTena caturviMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, adhastanoparimagreveyakAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena caturvigateH pakSANAm , utkRpTena paJcaviMzataH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, madhyamAdhastana greveyakAH khalu devAH bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA, gautama ! jaghanyena paJcaviMzateH pakSANAm . utkRpTena paDU. devANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) adhastana-adhastana|veyaka ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goMyamA ! jahaNaNaM vAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya vAIsa pakSoM meM, utkRSTa teIsa pakSoM meM yAvatU nizvAsa lete haiM (hiTimamajjhimagevijagadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! adhastana madhyamaveyaka ke deva kina kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA! jahaNNaNaM tevIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM caucIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya teIsa pakSoM meM, utkRSTa cauvIla pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (hihimauvarimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA?) he bhagavan ! adhastanapraiveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyanA ! jahapaNeNaM cauvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya cauvIsa pakSoM meM, utkRSTa paccIsa pakSoM meM, yAvatU nizvAsa lete haiM (majjhihihimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva vAvIsAe pakkhAe, ukkoseNaM tevIsAe pakvANa jAva nIsasati vA) he gautama ! dhanya bAvIsa pakSomAM, utkRSTa tevIsa pakSomAM yAvat nizvAsa le che ___(hiDimamajhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nImasaMti vA ?) he bhagavan ! adharatana madhyama aveyanA heva DeTasA ANabhA yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM tevIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM cauvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama / dhanya tevIsa pakSemAM, utkRSTa grevIsa pakSamAM yAvat nizvAsa le che. (hidvimaTavarimagevijjagadevANaM bhave / kevaiyakAlassa nAva nIsasaMti vA ?) bhagavan / mastana paritana aveya mA bhA yAvat ni pAsa se che (goyamA / jahaNNeNaM caThavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM, paNavIsAe pakkhANaM nAva nIsasaMti vA) 3 gItamA dhanya vIsa pakSemAM, utkRSTa pacIsa pakSamAM yAvat nivAsa le che (majjJimahiDimagevijjagadevANaM bhaMte / kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA?) sagavan! bhadhyama sastana aveyanA he yA bhAM yAvat nizvAsa se che (goyamA ! jahaNNeNaM
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam viMzateH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, madhyamamadhyamagraiveyakAH devAH khalu bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena paDUviMzate pakSANAm , utkRSTena saptaviMzateH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, madhyamoparimoveyakAH khalu bhadanta ! devAH kiyakAlasya thAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena saptaviMzateH pakSANAm , utkRSTena aSTAvizateH pakSANAM yAvat niHzvasanti pA, uparimAdhastanauveyakAH khalu devAH bhadanta ! kiyakAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena aSTAviMzateH pakSANAm , utkRSTena nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! madhyama-adhastanauveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM chanvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya paccIsa pakSo meM, uskRSTa chanvIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (majjhimamajjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! madhyamamadhyamaveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goMyamA ! jahaNNeNaM chanvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM sattAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) he gautama ! jaghanya chabbIsa pakSoM meM, utkRSTa sattAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (majjhimauvarimagevijagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva, nIsasaMti vA ? (madhyamauparitanapraiveyaka ke deva, he bhagavan ! kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM (goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?) he gautama ! jaghanya sattAIsa pakSoM meM, utkRSTa aTThAIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (uvarimaTTimagevijjagadevANaM bhate ! kevaIkAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! uparitana-adhastana?veyaka ke deva paNavIsAe pakkhANa ukkoseNaM chavvIMsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti) gautama nyathI 5cyAsa pakSemA ane utkRSTathI chavvIsa pakSamAM yAvat nizvAsa le che. (majjhimamajjJimagevijjadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti v|) mAvana ! bhadhyabha-madhyama aveya4nA bhA yAvat nivAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM chabbIsAe pakkhANa, ukkoseNa, sattAvIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama ! dhanya chavIsa pakSemAM, utkRSTa sattAvIsa pakSemAM yAvat nizvAsa le che (majjJimauvarimagevijjagadebANaM bhane ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA) madhyama paritana aveyanA he sagavan! 20 mAM yAvat nizvAsa cha (goyamA ! jahaNNeNa sattAvIsAe pakkhANa , ukkoseNa aTThAvIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama ! canya sattAvIsa pakSamAM, utkRSTa aThAvIsa pakSemA yAvat nizvAsa le che (ubarimahedvimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA) ke bhagavan! paritana-mastana aveyAnA heva 32 mbhA yAvat nizvAsa cha ? (goyamA! jaha
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 pratApatAstra ekonatriMzataH pakSANAm yAvat niHzvasanti vA, uparimamadhyamaveyakAH devAH khalu bhadanta ! -kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA, gautama ! jaghanyena ekonatriMzataH pakSANAm utkRpTena? triMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, uparimoparimoveyakAH devAH khalu bhadanta ! kiyat kAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena trizataH pakSANAm , utkRSTena ekatriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, vijayavaijayantajayantAparAjitavimAneSu devAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! jaghanyena ekatriMzataH pakSANAm utkRpTena kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsAe pakkhANa, ukkoseNaM egUNatIsAe pakkhANaM jAvanIsasaMti) he gautama! jaghanya aTThAIsa pakSoM meM, utkRSTa unatIsa pakSoM meM, yAvat nizvAsa lete haiM (uparima majjhimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan! uparitanamadhyamaveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA! jahaNeNaM egUNatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya unatIsa pakSoM meM, utkRSTa tIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete hai (uvarimauvarimagevijjagadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! uparitanauparitanauveyaka ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM tIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM ekatIsAe pakkhANaM jAva nIsalaMti vA ?) he gautama ! jaghanya tIsa pakSoM meM, utkRSTa ekatIsa pakSoM me yAvat nizvAsa lete haiM (vijayavejayaMtajayaMtaaparAjitavimANesu -devANaM bhate! kevakAlata jAva nIsasaMti?) he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? ,paNeNaM aTThAvIsAe pakkhaNi , ukkoseNa egUNatIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gItama! jaghanya aThAvIsa pakSamA, utkRSTa egaNatrIsa pakSamAM yAvat nizvAsa le che (uvarimamajhimargavijjagadevANa bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) san ! paritana madhyama aveyana va 88 mA yAvat nizvAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNatIsAe pakkhoNa, ukoseNa tIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama! dhanya ogaNatrIsa pakSamA, utkRSTa tIsa pakSemA yAvat nizvAsa le che . (uvarimauvarimagevijjagadevANe bhaMte ! kevaiyakolassa jAva nIsasaMti vA) he bhagavan ! - paritana-paritana avaya hepa 28 / yAvat nizvAsa se che ? (goymaa| jahaNNeNa tIsAe pakkhANa , ukoseNa , ekatIsAe pakkhANaM, jAva nIsasaMti vA) gautama ! dhanya tIsa pakSamA, utkRSTa ekatrIsa pakSomAM cAvat nizvAsa le che - (vijayavejayantajayaMtaaparAjitavimANesu devANa bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan! vijya, jayanta, jyanta ane aparAjita vimAnanA deva keTalA kALamAM
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikAdInAmucchvAsanazvAsa nirupama trayastriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, sarvArthasiddhadevAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya yAvat niHzvasanti vA ? gautama ! ajaghanyAnutkRpTena trayastriMzataH pakSANAM yAvat niHzvasanti vA, iti prajJApanAyAM saptamam ucchvAsapadaM samAptam // 01 // TIkA-pUrva prANinAsupapAtavirahAdayaH prarUpitAH, atha nairayikAdi bhAvenotpannAnAM prANApAnaparyAptyA paryAptAnAM yathAyogyamucchvAsanizvAsakriyA virahAvirahakAlaparimANaM prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikA khalu kiyatkAlasya, paJcamyarthe tRtIyArthe vA SaSThI vidhAnAt kiyataH kAlAt , kiyatA kAlena vA, Ananti vA AipUrvakAt 'an - (goyamA ! jahaNNeNaM ekatIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! jaghanya ikatIsa pakSoM meM, utkRSTa tettIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (savvaTThasiddhadevANaM bhate ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ?) he bhagavan ! sarvArthasiddhavimAna ke deva kitane kAla meM yAvat nizvAsa lete haiM ? (goyamA ! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA) he gautama ! ajaghanya-anutkRSTa tetIsa pakSoM meM yAvat nizvAsa lete haiM (ii paNNavaNAe sattamaM UsAsapayaM samattaM) isa prakAra prajJApanA meM sAtavAM ucchavAsa pada samApta sU0 // TIkArtha-pahale prANiyoM ke upapAta, viraha Adi kI prarUpaNA kI gaI aba joM prANi nAraka Adi paryAya meM utpanna hue haiM, aura prANApAtra paryApti se paryApta haiM, ve kitane kAla ke vAda ucchvAsa nizvAsa le te haiM yaha prarUpaNA kI jAtI hai. 'an prANane' dhAtu se AG upasarga lagane para 'Ananti' rUpa banatA hai aura 'pra' upasarga adhika lagAne para 'prANanti rUpa siddha hotA hai| 'kiyatkAyAvat pAsa se che ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekatIsAe pakkhANa ukkoseNa tettIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gItama! dhanya trIsa pakSomA aSTa tIsa pakSobhA yAvat nizvAsa le che (savvadRsiddhadevANaM bhaMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?) mApan / sAtha siddha vimAnanA hai pA simbhA yAvat nizvAsa se che ? (goyamA! ajahaNNamaNukoseNa tettIsAe pakkhANa jAva nIsasaMti vA) gautama ! 2145nya manuSkRSTa tevIsa pakSAmA yAvat nizvAsa se che (i i paNNavaNAe sattamaM usAsaparya samattaM) se prAre prajJApanAmA sAtamuM ucchavAsa pada samAsa che TIkAtha-pahelA prANiyenA upapAta, viraha AdinI prarUpaNa karAI che, have je prANI nAraka Adi paryAyamAM utpanna thayA che ane prANApAna paryAptithI paryApta che teo keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che, e prarUpaNa karAya che
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazaoNpanAstra prANane' ityasmAt dhAtoH, Ananti iti rUpam , prANanti vA ? uktapadadvayArthameva paryAyAntareNAha-ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? tatra Ananti ityasya ucchvasanti ityarthaH prANAnti ityasya niHzvasanti ityarthaH, kecitu 'Ananti prANanti' iti padadvayena antaH parisphurantI ucchvAsaniHzvAsakriyA ucyate ucchvasanti, nizvasanti ityanena tu vAhyA ucchvAsanizvAsakriyA abhidhIyate ityAhuH bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'satataM saMtayAmeva ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA nIsasaMti vA' satatam avirahitamavyavacchinnam-satatameva-anavaratameva nairayikA Ananti vA prANanti vA, vA zabda samuccayArthakaH, nairayikANAmatiduHkhitatvena nirantaramevocchvAsaniHzvAsau pravartete, ataeva naiko'pi samayo nairayikANAmucchvAsaniHzvAsavirahakAlo bhavati, asmin prakaraNe 'Anamanti ityAdelasya ' yaha SaSThI vibhakti kA prayoga paMcamI avavA tRtIyA ke artha meM huA hai 'gautama svAmI prathama kahate haiM-bhagavan ! nArakIjIva kitane kAla se yA jitane kAla meM zvAsa lete haiM aura zvAsa choDate haiM, arthAt ucchvAsa lete haiM aura niHzvAsa choDate haiM ? yahAM 'Ananti' aura 'prANanti' ina do kriyApadoM kA aura ucchvasanti' tathA niHzvasanti' ina donoM kriyApadoM kA samAna hI artha hai ! kintu 'koi kahate hai ki 'ananti' aura 'prANanti' kA artha antara meM sphurita hone vAlI ucchvAsa-nizvAsa liyA hai aura ucchvanti tathA nizvasanti' padoM se bAhara hone vAlI kriyA samajhanI caahie| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nArakajIva sadA-sarvadA nirantara-lagAkara ucchavAsa aura nizvAsa lete rahate haiM / nAraka jIva atIva duHkhi hote haiM, isa kAraNa nirantara unakA ucchavAsa-nizvAsa cAlu rahatA hai / eka bhI samaya an prANane, dhAtuthI ADuM upasarga lAgatA "Anakti rUpa bane che "pra upasarga adhika lAgatA "prAnti" rUpa siddha thAya che, "yita kAlasyae SaSThI vibhaktino prayoga paMcamI athavA tRtIyAnA arthamA thaye che. zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavad nAraka jIva keTalA kALathI athavA keTalA kALamA zvAsa le che, ane vizvAsa mUke che arthAt ucchavAsa le che ane nizvAsa mUke che? ahI "Anati ane prAkRtti, A banne kriyApadanA ane "uvasati tathA nizvasati ane prANanti'ne artha antaramA phurati thanArI ucchavAsa nizvAsa kiyA che ane beuvasanti" tathA " nizvasanti padethI bahAra thanArI kriyA samajavI joIe. - zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama! nAraka jIva sadA-sarvadA nirantara satata ucchavAsa ane nizvAsa letA rahe che. nAraka jIva atIva duHkhI thAya che, e kAraNe nirantara temanA ucchavAsa-nivALa cAlu rahe che. eka paNa samayanu vacamAM vyavadhAna nathI thatuM A prakaraNamAM "Anati padane vAra vAra Tega karIne ziSyanA vacananA prati Adara
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 7 0 1 nairayikAdInAmucchvAsanizvAsanirUpaNam bhUyobhUya uccAraNena ziSyavacane AdaraH pradarzitaH, gurubhirAdRtavacanAnAM ziSyANAM santoSa prAptisaMbhavAt loke upAdeyavacanatvaprAptezva, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kevati kAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA, UsasaMti vA, nIsasaMti vA?' he bhadanta ! asurakumArAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAlena Ananti vA, prANanni vA, ucchvasanti vA, nizzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sattaNDaM thovANaM, ukkoseMNaM sAtiregassa pakkhassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA' jaghagyena saptAnAM stokAnAm-saptabhyaH stokebhyaH saptabhiH stokairvA, utkRSTena sAtirekasya pakSasya-sAtirekeNa pakSaNa sAtirekAtpakSAdurdhvam asurakumArA Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, atredaM vodhyam-deveSu yasya devasya yAnti sAgaropamANi sthitirbhavati, tasya tAvatpakSapramANaH kA vIca meM vyavadhAna nahIM hotaa| isa prakaraNa meM Ananti pada kA bAra-bAra prayoga karake ziSya ke vacana ke prati Adara pradarzita kiyA gayA hai, kyoMki jina ziSyoM ke vacanoM kA guru ke dvArA Adara kiyA jAtA hai, unako santoSa kI prApti hotI haiN| una ziSyoM ke vacana loka meM bhI Adeya samajhe jAte haiN| gautama-he bhagavan ! asurakumAra kitane kAla meM ucchvAsa nizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa kucha adhika eka pakhavADe meM ucchavAsa aura nizvAsa lete haiM / tAtparya yaha hai ki jaldI se jaldI ucchavAsa nizvAsa leM to sAta stoka ke anantara aura dera se dera meM ucchavAsa nizvAsa le to kucha samaya adhika eka pakSa meM ucchavAsa nizvAsa lete haiN| devo meM ucchavAsa-nizvAsa ke kAla parimANa kA niyama yaha hai ki jisa deva kI Ayu jitane sAgaropana kI hotI hai, vaha utane hI pakhavADoM meM ucchvAsanizvAsa letA hai, asurakumAroM kI utkRSTa sthiti kucha adhika eka sAgaropama kI hai, ataeva ukta niyama ke anusAra kucha adhika eka pakSa meM ve ucchvAsanizvAsa lete haiN| pradarzita kare che, kemake je ziSyanA vacanane gurU dvArA Adara karAya che, temane saMtoSanI prApti thAya che. te ziSyanA vacana paNa Adeya samajAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana asurakumAra keTalA kALamAM ucchavAsa le che ? zrI bhagavAn -he gautama! jaghanya sAtastakamAM ane utkRSTa kAIka vizeSa eka pakhavADiyAmAM ucchavAsa ane nizvAsa le che tAtparya e che ke jaldIthI jaladI ucalDravAsa nizvAsa le te sAta stakanA anantara ane lAMbAthI lAMbAmAM ucchavAsa-nizvAsa le te kaMIka samaya adhika eka pakSamAM ucchavAsa-nizvAsa le che. devamAM ucazvAsa-nizvAsane niyama A che ke je devanI Ayu jeTalA sAgaropamanI hoya che, teTalA ja pakhavADiyAmAM ucchavAsa-nizvAsa le che asurakumAranI utkRSTa sthiti kaMIka vizeSa eka sAgarepanI che, tethIja ukta niyamanA anusAra kaMIka adhika eka pakSamAM te ucchavAsa-nizvAsa le che.
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsatra ucchvAsaniHzvAsakriyAvirahakAlo bhIi, amurakumArANAJcotkRpTena sthiti sAtireka sAgaropamaM vartate ataevoktam bhagavatA sAtirekasya pakSaraya' iti, zrIgautamaH pRcchati'nAgakumArANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, pANamaMti vA usasaMti vA, nIti vA?' he bhadanta ! nAgakumArAH khalu kiyarakAlasya kiyatA kAlena, Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasaMti vA ? bhagavAn Aha-govamA ! he gautama ! 'jahaNeNaM sattAI thovANaM ukoseNaM muhutta huttassa' jaghanyena samAnAM stokAnAm-saptamiH stokairityayaH, utkRNTena muhUrtapRthaktvasya-muhUrtapRthaktvena muhartapRthakatvAdRrva nAgazumArAH Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, 'evaM jAya thaNiyakumArANaM' evam nAgakumAravadeva, yAvada -suvarNakumArAH agjikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH dvIpakumArAH, dikkamArAH pavanakumArAH stanitakumArA api jaghanyena saptabhiH stokaiH utkRpTena muhUrtapRyavatpena Ananti prANanti ucchvasanti niHzvasanti, gautamaH pRcchati 'puDha vikAiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA, jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kiyatkAlasya-kiya. tAkAlenetyarthaH Ananti vA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn gautama-he bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla me ucchvAsa nizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa muharta pRthaktva meM arthAta do muharta se lekara nau muhUrta ke anantara ucchavAsa-nizvAsa lete haiN| nAgakumAroM ke hI samAna suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhiH kumAra, dvIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra, aura stanitakumAra bhI jaghanya sAta stokoM meM aura utkRSTa muharta pRthaktva meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| - gautama-he bhagavan ! pRthivyAdika jIva kitane kAla ke bAda ucchvAsanizvAsa lete haiM ? - bhagavAn-he gautama ! vimAtrA-viSama mAtrA ke ve ucchavAsa-nizvAsa lete haiM arthAt unake ucchravAsa, nizvAsa ke viraha kA koI kAla niyata nahIM haiN| zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! nAgakumAra keTalA kALamAM ucchavAsa-nizvAsa le che ? zrI bhagavAna - gautama ! jaghanya sAta stake mAM ane utkRSTa suhUrta pRthakatavamAM arthAt be muhUrtathI laIne navamuhUrtanA anantara ucchavAsa-nivAsa le che. nAgakumAronI samAjasuvarNakumAra, bagnikumAra, vidyukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanitakumAra paNa jaghanya sAta temAM ane utkRSTa muhUrta pRthakatvamAM uchuvAsa nizvAsa le che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIva keTalA samaya pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna he gautama 1 vimAtrA-viSamamAtrAthI teo ucchavAsa-nizvAsa le che arthAt temanA uzvAsa-nizvAsanA virahane kaI kALa niyata nathI, pRthvIkAyikenI jema
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17 prameyabodhimI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam Aha-'goyamA !' he gautama ! 'vemAyAe ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA' vimAtrayA viSamA mAtrA vimAtrA tayA pRthivIkAyikAH Ananti vA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca pRthivIkAyikAnAmaniyata virahakAlapramANA ucchvAsaniHzvAsa kriyA bhavatItyarthaH 'evaM jAva masA' evam-pRthivIkAyikorItyaiva, yAvat apkAyikAH; tejAkAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAH, vikalendriyAH, paJcendriyatiryagyonikAH, manuSyAzca vimAnyaiva Ananti vA prANanti kA ucchvasanti vA saMmUcchimApekSayA manuSyaparyantAnAM dodhyam , niHzvasanti vA, 'yAja maharA jahA nAgakumArA' vAnavyantaradevAH yathA nAgakumAradevAH uktAstathA vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'joisiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANapati vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! jyotiSkAH khalu phiyatkAlasya kiyatA kAlena Ananti vA yAvat-prANanti bA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahANeNaM muhattapuhuttassa ukkoseNa vi muhuttapuhuttassa jAva nI pasaMni vA' jaghanthena muhUrtapRthaktyasya-guhUrtapRthaktvena, utkRSTenApi muhUrtapRthaktvasya-suhUrtapRyaktvena-jyotiSkAH devAH yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucch. pRthvI AdikoM kI hI taraha manuSyoM kA samajha lenA cAhie, arthAt apkAyika tejaH kAyika, vAyu kAdhika, vanaspatikAyika, vikalendriya, pacendriya liyaca aura manuSya, ne bhI viyAnA le hI ucchvAla nizvAsa lete haiN| vAnavyantaroM kA ucchAsa-nizcAlanAgakumAroM ke samAna samajhanA caahie| gautama-he bhagavan ! jyotika deva kitane kAla ke anannara ucchvAsanizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jyotiSka deva jaghanya muhartapRthaktva aura utkRSTa bhI muhUrta-pRthaktva meM ucchvAsa-vizvAla lete haiM / devoM meM jo deva jitanI adhika AyuvAlA hotA hai, vaha utanA hI adhika sukhI hotA hai aura jo jitanA jyAdA sukhI hotA hai. usake uccAsa-nizzala ke viraha kAla utanA manuSyo sudhI samajI levA joIe, arthAta aSkAyika, teja kAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriya, tiryaMca ane manuSyamA badhA vimAtrAthI ja ucchavAsa nizvAsa le che. vAvyantaranA ucchavAsa-nivAsa nAgakumAranI samAna samajI levA joIe zrI gautamasvAmI -he bhagavan! tiSka deva keTalA kALanA pachI ucchavAsanishvaas nucha ? zrI bhagavAna -he gautama' tiSkadeva jaghanya muhUrta pRthakatvamA ane utkRSTa paNa muhUrta pRthakatvamAM ucchavAsa-nizvAsa le che. dezamAM je deva jeTalA adhika AyuvALA hoya che, te teTalA ja adhika sukhI hoya che ane je jeTalA vadhAre sukhI hoya che, temanA ucchavAsa-nivAsanA virahanA kALa eTale ja adhika hoya che, kemake uzvAsa
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravApanAma vasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca deNu yo dezo yAvAna gahAyuko gati, sa tAvAn sukhI bhavati sukhinAJca yathottaraM mahAn ucchvAsaniHzvAsa kriyAvirahakAlo bodhyA, unchghAsanizvAsa kriyAyA duHkharUpatvAt , evaJca yathAyathA''yupaH sAgaropamavRddhirbhavati tathAtathA ucchvAsanizvAsa kriyAvirahakAlapramANasyApi pakSavRdiravase yA, ityabhiprAyeNa gautamaH pRcchati-'vemANiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! vaimAnikAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAle netyarthaH Ananti vA yAvat-prANanti vA, ucch. vasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jehapaNeNaM muhuttapuhu. tassa, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jayanyena muhUrtapRthaktvasya-muhUrtapRthaktvenetyarthaH, utkRSTena trayastriMzataH-pakSANAm-trayastriMzatA pakSairitibhAvaH, vaimAnikAH yAvat Ananti vA, prANanti bA, ucchvasanti bA, niHzvasanti vA, vaimAnikadevAnAmutkRpTena trayastriMzatsAgaropamAyupkatsAt trayastriMzat pakSAbhidhAnaM bodhyam , gautamaH pRcchati- mohammadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA, jAya nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! saudharmadevAH hI adhika hotA hai, kyoMki ucchvAsa-nizvAna kI kriyA duHkha rUpa hai / isa prakAra jaise-jaise Ayu ke sAgaropama kI vRddhi hotI hai, utane-utane zvAso'cchvAsa ke viraha ke pakSoM meM bhI vRddhi hotI jAtI hai| isa abhiprAya se zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vaimAnika deva kitane kAla meM ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya muhartatharatva meM aura utkRSTa tetIsa pakhabADoM meM vaimAnika deva ucchvAsa-nizvAsa lete haiM, kyoMki vaimAnikoM kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI haiM, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa ke viraha kA kAla bhI tetIsa pakSa kahA gayA hai| -- zrIgautama-he bhagavan ! saudharmakalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt uccha. vAsa-nizvAsa lete haiM ? nizvAsanI kriyA du kha rU5 che. e rIte jema jema aNunA sAgaropamanI vRddhi thAya che. teTalA teTalA zvAsecchavAsa virahanA pakSemAM paNa vRddhi thAya che. A abhiprAyathI zrI gautama prazna kare che- he bhagavan ! vimAnika deva keTalA kALamAM ucchavAsa-nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama jaghanya muhurta pRthakatvamAM ane utkRSTa tetrIsa pakhavA. kIyAmAM vimAnika deva ucchavAsa-nizvAsa le che, kemake vimAnikenI utkRSTa sthiti tetrIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA uchuvAsa-nizvAsanA virahane kALa paNa tetrIsa pakSakahelo che. zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! saudharma kalpanA deva keTalA kALa pachI uccAsa nizvAsa le che ?
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 7 sU.0 1 nairayikANAsucchvAsanizvAsanirUpaNam khalu kriyakAlasya-kriyatAkAle netyarthaH, Ananti vA yAvat-prAganti vA, ucchvasanti vA; niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM doNhaM pakkhANa jAva nIsasaMti vA' jayanyena muhUrtapRthavatvasya-muhUrtapRthaktvenetyarthaH utkRSTena dvayoH pakSayoH dvAbhyAM pakSAbhyAmityAzayaH, saudharmadevA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti cA, niHzvasanti vA, saudharmadevAnAM dvi sAgaropamAyuSkatvAt utkRSTena pakSadvayamucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati 'IsANagadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! IzAnamadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle netyarthaH, Ananti vA bAvat-prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAtiregasla muhutta huttassa, ukkoseNaM sAtiregANaM doNha pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena sAtirekasya muhUrtapRthaktvasya sAtirekamuhUrta pRthaktvena, utkRSTena sAtirekayoH dvayoH pakSayoH sAtirekapakSadvaye netyarthaH IzAnadevA yAvat-Ananti vA, pANanti kA, ucchna santi bA, niHzvasanti vA, IzAnadevAnAM sAtireka zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya muharta pRthaktva aura utkRSTa do pakSoM ke bAda ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| saudharma kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti do sAgaropama kI haiM, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla do pakSa kahA hai| - zrIgautama-he bhagavan ! IzAnakalpa ke deva kitane kAla meM ucchvAsanizvAsa lete haiM ? ___ zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya sAtireka arthAt kiMcit adhika muhUrta pRthaktva meM aura utkRSTa sAtireka do pakSoM meM ucchcAla-nizvAsa lete haiM ? IzAna kalpa ke devoM kI Ayu lAtireka do sAgaropama kI hai, ata: unake ucchcAsa-nizvAsa ke viraha kA kAla sAtireka do pakSa kahA gayA hai| zrIgItamasvAmI-he bhagavan ! sanatkumAra kalpa ke deva kitane kAla meM . zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya muhUrta pRthakatva ane utkRSTa be pakSanA pachI ucchavAsa-nizvAsa le che. sIdharma kapanA devAnI utkRSTa sthiti be sAgaropamanI che, tethI temanA ucchavAsa-nizvAsano viraha kALe be pakSa karyo che. . zrI gautamamI he bhagavan! IzAna kalpanA deva keTalA kALamAM ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya sAtireka arthAta ki cit adhika muhUrta pRtha. katvamAM ane utkRSTa sAtireka be pakSemAM uzvAsa-nivAsa le che. IzAna kalpanA devonuM Ayu sAtireka be sAgaropamanuM che, tethI temanA uchuvAsa-nivAsane viraha kAla sAtipheka be pakSa kahela che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! sanatkAra kalpanA deva keTalA kALamAM arthAt
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ prazAMpanAstre dvisAgarosAyuSkatvAt sAtirekapakSadvayamucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati'saNaMkumAradevANaM saMte ! kevadakAlalsa ANayaMti vA, jAna nIlamaMni vA ?' he bhadanta ! sanatkumAradevAH khalu kiyatkAlasya giyatA kAlena, Ananti yA, yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA / ' he gautama ! 'jahANeNaM doNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattaNhaM ekkhANaM jAba nIsasaMti vara' javanyena dvayoH pakSayoH-dvAbhyAM pakSAbhyAm, utkRpTena saptAnAM pakSANAM-sakSamiH pakSaH sanatkumAradevAH pAvat-Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti bA, sanatkumAradevAnAM saptasAgaropamAyuprakatvAt saptapakSAn ucchavAsanizvAsavirahakAlaH uktaH, __ gautamaH pRcchati-'mAhiM igadevANaM bhaMte ! kevarakAlasrA ANamaMti bA, jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! mAhendragadevAH khalu kipatkAlasya-kriyatA kAlena Ananti vA, yAvatprANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAiregaM doNhaM pakkhANaM, ukkoseNaM sAiregaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIMsasaMti yA jaghanyena sAtirekayoH dvayoH pakSayoH-sAtirekapakSadvayena, utkRSTena sAtirekANAM samAnAM pakSANAm athavA kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya do pakSoM meM aura utkRSTa sAta pakSoM meM 'ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / sanatkumAra devoM kI Ayu utkRSTa sAta sAgaro. pama kI hai, ataH unake ucchcAsa-nizvAsa kA virahakAla sAta pakSa kA kahA hai| zrIgautamasthAmI he bhagavana ! mAhendra phalpa ke deva kitane kAla ke bAda ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sAtireka do pakSoM meM aura utkRSTa sAtireka sAta pakSoM meM ucchvAsa-nizvAla lete haiM / mAhendra kalpa ke devoM kI utkRSTa Ayu sAtireka sAta pakSoM kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI sAtireka sAta pakSa kahA hai| keTalA kALanA pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna ; gautama ! jaghanya be pakSemA ane utkRSTa sAta pakSemAM ucchavAsa nizvAsa le che. sanaskumAra devenu AyuSya utkRSTa sAta sAgaropamanuM kahyuM che. tethI temanA ucchavAsa nizvAsane viraha kALa sAta pakSane kahyo che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! mahendra kalpanA deva keTalA samaya pachI uzvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna .he gautama' jaghanya sAtireka be pakSemAM ane utkRSTa sAtireka sAta pakSemAM ucchavAsa-nizvAsa le che. mahendra kalpanA devenuM utkRSTa Ayu sAtireka sAta pakSanuM che, tethI temanA ucchavAsa-nizvAsane virahakALa paNa sAtireka sAta pakSakahe che,
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TomA dada 7 lU0 1 nairayitANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam sAtireka saptapakSarityarthaH, yAvat-mAhendra devAH Ananti vA, prANanti thA, ucchana santi vA, niHzvasanti bA,mAhendradevAnAM sAtirephasaptasAgaropamAyuSkatvAt sAtirekasaptapakSAn ucchavAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati-'malogadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa ANamaMti vA jAya nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! brahmalokadevAH khala kiyatkAlasya kiyatAkAle netyarthaH, Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA / he gautama ! 'jahaNNeNaM sataNDaM pakkhANaM ukko seNaM dasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena saptAnAM pakSANAM saptabhiH parityarthaH, utkuSTena dazAnAM pakSANAM dazabhiH pakSarityarthaH, brahmalokadevAnAmutkRSTena dazasAgaropamAyuSkatvAt dazapakSAn ucchvA saniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'laMtagadevANaM bhaMte ! kevaikALasma ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! lAntakadevAH khalu kiyatkAlastha-kriyatAkAlenetyarthaH, Ananti vA, yAvat-prANanti vA, ucchvasanti, niHzvasanti vA ?' bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM dasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM caudasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' / zrIgautama-he bhagavan ! brahmaloka kalpa ke deva kitane pakSoM meM ucchvAsanizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta pakSoM leM, utkRSTa dasa pakSoM meM uccha. cAsa-nizvAsa lete haiM / brahmaloka kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa nizvAsa kA viraha kAla dasa pakSoM kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAnI-hai bhagavan ! lAntaka kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya dasa pakSoM ke aura utkRSTa caudaha pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / lAntaka devoM kI utkRSTa sthiti caudaha zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! brahmaleka ka95nA deva keTalA pakSamAM ucchavAsanizvAsa le che? zrI bhagavAna - gautama ! jaghanya sAta pakSemA, utkRSTa daza pamAM ucchavAsanizvAsa le che. brahmaleka kalpanA devenI utkRSTa sthiti daza sAgaropamanI che, tethI temanA ucchavAsa-nizvAsana viraha kAla daza pakSone kahelA che. - zrI gautamasvAmI -he bhagavan! lAntaka kalpanA deva keTalA kALa pachI ucazvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna he gautama jaghanya daza panA ane utkRSTa cauda pakSanA pachI uzvAsa-nizvAsa le che lAntaka devenI utkRSTa sthiti cauda sAgaropamanI che, tethI temanA ucchavAsa-nizvAsanA virahane kALI cauda pakSa kahela che.
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 prajJApanAsUtra jaghanyena dazAnAM pakSANAm-dazabhiH parityarthaH, utkRpTena caturdazAnAM pakSANAm-caturdazabhiH parityarthaH lAntakadevAH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA lAntaka devAnAmutkRpTera caturdazasAgaroemAyukatvAt' caturdazapakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla ukta gItamaH pRcchati-'mahAmukkadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA jAva nosasaMti vA' he bhadanta ! mahAzukradevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAle netyarthaH Ananti vA yAvat prANanti vA, ucchvasanti vA nizvasanti vA ? bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM cauhasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM sattarasanhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena caturdazAnAM pakSAnAM caturdazabhiH pakSerityayaH, utkRSTena saptadazAnAM pakSANAm saptadazabhiH paurityarthaH, mahAzukradevAH yAyanU Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA, mahAzukradevAnAmutkRpTena saptadazasAgaropamAyupkatyAt saptadezapakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH gautamaH pRcchati-sahassAragadevANaM bhaMte ! kevatikAlarasa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! sahastrArakadevAH khalchu kriyatkAlasya-jhiyatAsAle netyarthaH, Ananti yA yAvat-trANanti mA, ucchAnanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sattarasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM aTArasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsanizvAsa ke viraha kA kAla caudaha pakSa kA kahA hai| zrInautamasvAnI-he bhagavan ! mahAzukra kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nivAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya caudaha pakSoM meM, utkRSTa lattaraha pakSoM meM uccAla-nizvAsa lete haiN| mahAzukra kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaropala kI hai, isa kAraNa unake ucchvAsa-nizvAsa kA viraha kAla bhI sataraha lAgaropana kA kahA gayA hai| zrIgautamavAlI-he sagavan ! sahasrAra kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa-nizcAta lete hai ? __ zrIbhagavAl-he gautama ! jaghanya sataraha pakSoM ke pazcAtU aura utkRSTa aThA1 zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! mahAzukra kalpanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? - zrI bhagavAna .-he gautama 1 jaghanya cauda pakSomAM, utkRSTa sattara pakSomAM uzvAsa nizvAsa le che. mahAzukra kalpanA devAnI utkaTa sthiti sattara sAgaropamanI che, e kAraNe emanA uzvAsa nivAsano viraha kAla paNa sattara sAgaropamane kahe che. zrI gautamasvAmI - bhagavad ! sahastrAra ka5nA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che?
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 23 jaghanyena saptadazAnAM pakSANAm saptadazabhiH parityarthaH, utkRSTena aSTAdazAnAM pakSANAmaSTAdazabhiH pakSarityarthaH sahasrAragadevAH yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchasanti vA, niHzvasanti vA, sahastrAragadevAnAmutkRSTenASTadazasAgaropamAyuSkatvAt aSTAdazapakSAn ucchavAsaniHzvAsavirahakAlauktaH, gautamaH pRcchati 'ANayadevANaM saMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? he bhadanta ! Anata devAH khalu kiyatkAlasya-kiyatA kAle netyarthaH yAvat Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aTThArasaNhaM pakkhANaM ukkoseNaM egRNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena aSTAdazAnAM pakSANAm aSTAdazabhiH pakSarityarthaH, utkRSTena ekonaviMzate: pakSANAm-ekonaviMzatyA parityarthaH AnatadevA yAvat-Ananti vA, prANanti ,vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, gautamaH pRcchati-'pANayadevANaM bhaMte ! kevati kAlassa jAva nIsasaMti vA' he bhadanta ! prANatadevAH khalu kiyatkAlasya-kriyatA kAThena yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchavasanti vA, niHzvasanti vA bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM egaNavIsAe pakkhANaM ukoseNaM vI sAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' raha pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / lahanArakalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti aThAraha sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAla-vizvAsa kA viraha kAla bhI aThAraha pakSoM kA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! Anata kalpa ke deva kinane kAla meM uccAsa nizvAsa lete haiM ? .. zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya aThAraha pakSoM meM aura utkRSTa unnIsa pakSo meM ucchavAsa-nizvAla lete haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! prANata kalpa ke deva phitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya unnIsa pakSoM meM, utkRSTa bIsa pakSoM meM zrI bhagavAna ! he gautama 1 jaghanya sattara pakSe pachI ane utkRSTa aDhAra pakSe pachI uvAsanizvAsa le che. sahasAra kapanA devanI utkRSTa sthiti aDhAra sAgaropamanI che. tethI temanA udghAsa-nizvAsane viraha kALa paNa aDhAra sAgarepama kahele che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! Anata kalpanA deva keTalA kALa pachImAM uvAMsa nizvAsa le che. zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya aDhAra pakSemAM ane utkRSTa egaNIsa pakSamAM achvAsa-nizvAsa se che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! prANuta kalpanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsanizvAsa le che? zrI bhagavAna kahe gautama! jaghanya ogaNIsa pAmAM, utkRSTathI vIsa pakSamAM
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 sarvatr javanyena ekonavidyateH pakSANAM - ekonaviMzatyA pakSaiH utkRSTena viMzateH pakSANAM viMzatyA parityarthaH yAvat ananadevAH AnandriyA, prANanti cA, ucchsanti vA niHzvasanti vA prANadevAnAmutkRSTena viMzatisAgaropamAyuSkatvAt vizatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla: pUrvatIryakarai rutaH, gautamasvAmI pRcchati - 'AraNadevANaM saMte ! kevaikAlassa jAva nIti vA?' he bhadanta ! AraNadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAlenetyaH yAvat-bhAnanti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, bhagavAn Aha'gomA !' he govasa ! 'jahaNNeNaM cImAe pakkhANaM ukkoseNaM egavIsAe ekkhANaM jAva nImati vA jaghanyena vizate pakSANAm viMzatyA pakSairityarthaH utkRSTena ekaviMzateH pakSANAm ekaviMzatyA palairityarthaH AraNadevAH yAvat Ananti vA prANanti vA ucchU basanti vA niHzvasanti yA bhAraNadevAnAmutkRpTena ekaviMzati sAgaropamAyuSkatvena ekaviMzatipakSAna ucchvAsaniHzvAsaviraha kAlaH uktaH, gautamasvAmI pRcchati - 'accuya devANaM maMte ! hasten jAva nIsasaMti vA' he bhadanta ! acyutadevAH khalu kiyatkAlasya kiyatA mANana kalpa ke deva ucchvAsa- nizvAsa lete haiM / prANata kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti cIna sAgagepasa kI hai, ataeva unake ucchvAsa - nizvAsa kA viraha kAla bhI bIsa pakSa kA kahA gayA hai / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! AraNa kalpa ke deva kinane kAla meM ucchghAsa nivAsa lete haiM ? zrIbhagavAn gautama ! jaghanya bIsa pakSoM meM aura utkRSTa ikkIsa pakSoM meM ucchvAsa- nizvAsa dete haiN| AraNa kalpa ke devoM kI utkRSTa sthiti ikkIsa mAgagepana kI hai, ataH unake ucchvAsa kA utkRSTa kAla bhI ikkIsa pakSa kA hai / - bhagavan ! acyuta kalpa ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa - nikzana dete haiM ? pravRna kalpanA deva zrA - nazvAsa le che prANata kalpanA devAnI utkRSTa sthiti vIsa gAmanI che. tethI ja temanA ucchvAsa-nivAsano viraha kALa paNa sAgaropamanA DelA che. zrI hemavAmI :-OM bhagavat ArajI 45nA deva keTalA kALamAM ucchvAsanikhAra le che zrI dAnanaMda gautama ! jaghanya vIsa pannemA, ane utkRSTa ekavIsa pakSeAmAM kavA navA le che. AiTa5nA devAnI utkRSTa sthiti ekavIsa sAgarApamanI tehI nemanA bhI hai. nA mAnavanuM ' acyutaH kalpanA deva keTalA kALa pachI phUvAsa divAna se hI
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TokA pada 7 0 1 tairavikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam 25 kAlenetyarthaH, yAvat Ananti vA prANanti vA ucchUnasanti vA niHzvasanti vA ? bhagavAna Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNaNaM egavIsAe pakkhANaM ukkoseNaM bAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA ?' javanyena ekaviMzateH pakSANAm ekaviMzatyA pakSairityarthaH, utkRSTena dvApirAteH pakSANAm - dvAviMzatyA pakSairityarthaH acyutadezaH khalu yAvat ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA acyuta devAnAmutkRSTena dvAviMzatisAgaropamAyukatvAt dvAviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati - 'hidvimahiTThimagevijjagadevANaM aMte ! kevaiyakAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! adhastanAdhastanayaiveyaka devAH khalu kiyat kAlasya - kiyatA kAlenetyarthaH yAvat- -Ananti vA prANanti vA ucchavasanti vA niHzvasanti vA?' bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! 'jahaNeNaM bAvIsAe pakkhANaM ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena dvAviMzateH pakSANAm - dvAviMzatyA pakSairityarthaH, utkRSTena trayoviMzateH pakSANAm, trayoviMzatyA pakSairityarthaH adhasvanAdhastanayaiveyakA yAvat - Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA nizcalanti vA, adhastanAdhastana graiveyakANAmutkRSTena trayoviMzatisAgaropamAyuSkatvAt trayoviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH uktaH, gautamaH pRcchati - 'hiTTimamajjhimagevijja zrIbhagavAna - he gautama ! jaghanya ikkIsa aura utkRSTa bAIsa pakSoM ke pazcAt ucchvAsa - nizvAsa lete haiM / acyuta devoM kI utkRSTa sthiti bAIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa - vizvAsa kA kAla bhI utkRSTa bAIsa pakSa kA kahA gayA hai / antaraarat - he bhagavan ! adharatana - adhastana athavA nIce ke tIna graiveyaka deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa - nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna - he gautama! jaghanya bAIsa pakSoM ke pazcAt aura utkRSTa teIsa pakSoM ke pazcAt ucchvAsa - vizvAsa lete haiM / adhastanAdhastanagraiveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti teIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa- nizvAsa kA kAla bhI teIsa pakSa kA kahA gayA hai / zrI bhagavAn :-De gautama! jaghanya ekavIsa ane utkRSTa khAvIsa pakSonA pachI ucchvAsa--nizvAsa le che. azruta kalpanA devAnI utkRSTa sthiti mAvIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA ucchvavAsa-nizvAsane kALa paNuM utkRSTa AvIsa pakSanA kahela che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavAn / adhastana-adhastananA arthAt nIcenA traNa traiveyakAmAMthI khadhAthI nIcenA traiveyakanA deva keTalA kALa pachI ucchvAsa-nizvAsa le che? zrI bhagavAn hai gautama ! jaghanya khAvIsa pakSonA pachI ane utkRSTa tevIsa pakSonA pachI ucchvAsa nizvAsa le che. adhastana greveyakanA devAnI utkRSTa sthiti tevIsa mAgaropamanI che. tethI temanA ucchvAsa nizvAsanA kALa paN tevIsa pakSanA kaDele che, maM0 4
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ azApamAna gadevANaM bhaMte ! kevatikAlassa jAba nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! adhastanamadhyamapraiveyakAH khalu kiyatkAlasya-kriyatAkAle netyarthaH, yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti cA, niHzvasanti vA ?' bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM tevIsAe pakkhANaM ukkoseNaM cavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena trayoviMzateH pakSANAM trayoviMzatyA pakSarityarthaH, utkRSTena caturvizateH pakSANAs caturvizatyA pakSarityarthaH adhastalamadhyamagraiveyakA yAvat Ananti bA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA cAdharatanamadhyamagraiveyakANAmutkRSTena caturviMzatisAgaropamAyuSkatayA caturviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'hihimauvarimagevijjagA devA NaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! 'adhastanoparimayakA devAH khalu kiyatkAlaraya kiyatA kAle netyarthaH, yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM cauvIsAe pakkhANaM, ukoseNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena caturviMgateH pakSANAm-caturviMzatyA parityarthaH utkR__ zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! adhastanamadhyama athavA nIce vAloM meM vIca ke 7veyaka ke deva kilane kAla ke anantara ucchavAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya teIsa pakSoM ke pazcAt aura utkRSTa cauvIsa pakSoM ke pazcAtU zvAsocchvAla lete haiN| adhastanamadhyamaveyaka devoM kI utkRSTa Ayu cauvIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI cauvIla pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAnI-he bhagavan ! adhastana-uparitana aveyaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya cauvIsa pakSoM aura utkRSTa paccIsa pakSoM ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM / adhastana uparitanagraiveyaka ke devoM kI zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! adhastana madhyama arthAt nIcevALAomAM vacalA priyakanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn -he gautama ! jaghanya trevIsa pakSonA pachI ane utkRSTa grevIsa pakSonA pachI zvAsocchavAsa le che. adhastana madhyama veyaka devenI utkRSTa sthiti (Ayu) cAvIsa sAgarepamanI che. tethI ja temanA upavAsa nizvAsane viraha kALa paNa vIsa pakSa kahela che. - zrI gautamasvAmI:-adhastana uparitana priyakanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa cha ? zrI bhagavAn he gautama 1 jaghanya covIsa pakSonA ane utkRSTa pacIsa pakSanA pachI uvAca nizvAsa le che. adhastana uparitana veyakanA devanI utkRSTa sthiti pacIsa
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ hari TIkA pada 7 sU0 1 nairayikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam ha 3 STena paJcaviMzateH pakSANAm- paJcaviMzatyA pakSairathastanoparimagraiveyakAH yAvat - Ananti vA, grANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, adhastanoparimagraiveyakANAmutkRSTena paJcaviMzati sAgaropamAyutkatayA paJcaviMzatipakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAla: pratipAditaH, gautamaH ! pRcchati - 'majjhimaTThimagevijjagA devA NaM bhaMte ! kevaikAlassa jAva nIsasaMti vA ' he bhadanta ! madhyamAdhastanagraiveyakA devAH khalu kiyatkAlasya kiyatA kAlena yAvatU Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! 'jahaNeNaM paNavIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM channIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena paMcaviMzate: pakSANAm - paJcaviMzatyA pakSaiH, utkRSTena paviMzateH pakSANAm paviMzatyA pakSarityarthaH madhyamAdhastanagraiveyakadevA yAvat Ananti vA prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, madhyamAdhastana graiveyakANAmutkRSTena paDU viMzatisAgaropamAyuSkatayA SaDUviMzatipakSAn ucchUvAsaniHzvAsavirahakAla uktaH gautamaH pRcchati - majjhimama jjhimagevijjagA devA NaM bhaMte ! kevaikAlasa jAva nIsasaMti vA ?" he bhadanta ! madhyamamadhyamagraiveyakA devAH khalu kiyatkAlasya - kiyatA kAlena, yAvat - Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA ? bhagavAn Aha - - 'goyamA !' he gautama ! 'jaDhaNNeNaM chatrIsAe pakkhANaM ukko seNaM sattAutkRSTa sthiti paccIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa- nizvAsa kA kAla bhI paccIsa pakSa kA kahA hai / zrIgautamasvAmI - he bhagavan ! madhyama-adhastana arthAta bIca ke tIna graiveyakoM maiM saba se nIce ke graiveyaka ke deva kitane kAla meM ucchvAsa - nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn - he gautama ! jaghanya paccIsa pakSoM ke pazcAt utkRSTa chavIsa pakSoM ke pazcAt zvAsocchvAsa lete haiM / madhyamAdhastana graiveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti chabbIsa sAgaropama kI kahI gaI haiM, ataeva unake ucchvAsanizvAsa kA kAla bhI chaccIsa pakSa kA kahA hai / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! madhyamamadhyamagraiveyaka deva kitane kAla ke bAda ucchvAsa - nizvAsa lete haiM ? sAgarApamanI che, tethI temanA uchUvAsa nizvAsanA viraha kALa paNa paccIsa pakSane kahyo che. zrI gautamasvAmI :--he bhagavan ! madhyama astana arthAt vacalA traNa traiveyakAmAM madhAthI nIcenA traiveyakanA deva keTalA kALamA ucchvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn .huM gautama ! jaghanya pacIsa padmAnA pachI, utkRSTa chavvIsa pakSeAnA pachI zvAsevAsa le che. madhyamAdhastana traiveyakanA devAnI utkRSTa sthiti vIsa sAgarApasanI DelI che, tethI ja temanA ucchvAsa-nizvAsanA kALa paNu chavIsa pakSanA kahela che. zrI gautamasvAmI :he bhagavan madhyama madhyama dhruveyaka deva keTalA kALa pachI ucchvAsa nizvAsa le che ?
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 pradhApanAuna vIsAe pakvANaM jAva nIsasaMti vA' jabanyena pavizateH pakSANAm-paiviMzatyA pakSaH, utkRSTena saptaviMzateH pakSANAy-saptaviMzatyA pakSarityayaH gadhyamamA vyasagreveyakadevAH yAvat Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca madhyama madhyamaveyakANAmutkRSTena saptaviMzatisAgaropamAyuSyatayA saptaviMgatipakSAn ucchvAsanisvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati-'majhimauvarima gebijagA devA gaM bhaMte ! kevaikAla. ssa jAka nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! madhyasoparimoveyakA devAH khalu hiyatkAlasya kiyatAkAle netyarthaH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti bA, niHzvasanti kA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNaNeNaM sattAlIsAe parakhANaM ukkoseNaM aTTAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena saptaviMzataH pakSANAs sAvigatyA pakSaiH, utkRpTena anjAviMzate: pakSANAm , aSTAviMzatipakSarityarthaH, satyamoparimagaveyakadeyAH thAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathA ca madhyamoparimagadeyakANAgutkRpTena vi. zatisAgaropamAyuSkatayA aSTAviMgatipakSAn ucchyAsaniHzvAsavirahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-uvarima hehimagevijagA devANaM maMte ! kevAikAlassa nAva nIsasaMga vA ?, he bhada. zrIbhagavAn he gautama ! jaghanya chabbIsa pakSa aura utkRSTa sattAIsa pakSa ke pazcAt ucchvAla-vizvAsa lete haiM / ladhyamamadhyama praidheyaka ke devoM kI utkRSTa sthitisattAIsa sAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAla-nizvAsa kA kAla bhI utkRSTa sattAIla pakSa kA kahA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! madhyala-uparitana dhaivezaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAla lete haiM ? / zrIbhagavAl-he gautama! jaghanya lasAila pakSa aura utkRSTa aTTAIla pakSa ke pazcAt ucchvAsa-nizvAla lete haiN| badhyala-uparilala zezka ke devoM kI utkRSTa sthiti ahAIsa sAgaropana kI hai, ataH unake ucchavAla-nizvAsa ke kAla bhI aTThAIsa pakSa kA kahA hai| __zrIgautasvAmI-he bhagavan ! uparitana-adhastana arthAt upara ke tIna graive. | zrI bhagavAn he gautama! jaghanya chavvIsa pakSa ane utkRSTa satyAvIsa pakSa pachI ucchavAsa nizvAsa le che. madhyama madhyama zreyakanA devenI utkRSTa sthiti satyAvIsa sAgazipamanI che, tethI ja temanA upavAsa nizvAsane kALa paNa utkRSTa satyAvIsa pakSane che. zrI gautamasvAmI - bhagavan! madhyama uparitana praveyakanA deva keTalA kALa pachI udgavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavana he gautama ghanya sattAvIsa pakSa ane utkRSTa aThayAvIsa pakSanA pachI ucchavAsa nizvAsa le che. madhyama uparitana veyakanA devanI utkRSTa sthiti aDhAvIsa sAgarepamanI che, tethI temanA ucchavAsa nizvAsane kALa paNa aThayAvIsa pakSane che.
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 7 0 1 nairayikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam nta ! uparimAghastanagraiveyakA devAH khalu bhadanta ! kiyatkAlasya kiyatA kAlenetyarthaH yAvatAnanti vA, prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA bhagavAn Aha - goyamA ! he gautama ? 'jahaNaNeNaM aTThAvIsAe pakkhANaM, ukkoseNaM egUNatIsAra pakkhANaM jAva nIsarAMti vA' jaghanyena aSTAviMzateH pakSANAm - aSTAviMzatyA pakSaiH utkRSTena ekonatrizataH pakSANAsekonatriMzatA pakSairityarthaH, uparimAdhastanagraiveyakA devAH yAvat Ananti vA prANanti vA, ucchvasanti vA niHzvasanti vA tathA coparisAdhastanayaiveyakANAmutkRpTena ekonatrizat sAgaropamAyuSkatayA ekonatriMzat pakSAt ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH uktaH gautamaH, pRcchati - 'uvarimamajjhimagevijjagA devA NaM saMte ! kevaikAlalsa jAva nIsasaMti vA ?' he bhadanta ! uparimamadhyamagraiveyakA devAH khalu kiyatkAlasya - kiyatA kAlena yAvat - Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA niHzvasanti vA, bhagavAn Aha - govamA ! he gautama ! 'jaiNNeNaM egUNatIlAe parakhANaM, ukko seNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena eko triMzataH pakSANAm - ekonatriMzatA pakSaiH utkRSmeMna triMzataH pakSANAm - triMzatA pakSairityarthaH uparimamadhyamagraiveyakadevA yAMvat - Ananti vA, prANanti vA uccavasanti vA, niHzvasanti ant se nIce ke graiveyaka deva kitane kAla ke pazcAt ucchavAsa vizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn he gautama ! jaghanya aTThAIsa pakSa aura utkRSTa unatIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM / uparitana adhastana graiveyaka devoM kI utkRSTa sthiti unatIsa sAgaropana kI hai, ataeva unake ucchvAsa- nizvAsa kA kAla bhI unatIsa pakSa kahA hai / atitartarai - he bhagavan ! uparitana madhyama vaivecaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAna - he gautama! jaghanya unatIsa pakSa aura utkRSTa tIsa pakSa ke pazcAt ucchvAsa- nizvAsa lete haiM / uparitana madhyama vaiveyaka ke devoM kI zrI gautamasvAmI : mhe bhagavan uparitana adhastana arthAt braeNparanA traNamAthI nIcenA grevekanA deva keTalA kALa pachI uvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavat :-he gautama! jaghanya aThAvIsa pakSa ane utkRSTa egaNatrIsa pakSanA pachI ucchvAsa nizvAsa le che. uparitana astana greyaka devAnI utkRSTa sthiti egaNu trIsa sAgaropamanI che, tethI ja temanA ucchvAsa nizvAsanA viraha kALa paNa egaNu trIsa pakSa kahyo che zrI gautamasvAmI :-uparitana madhyama traiveyakanA deva keTalA kALa pachI ucchvAsa nizvAsa le che ? zro bhagavAn :----hai gautama ! uparitana madhyama traiveyakanA devA jaghanya AgaNatrIsa pakSa ane utkRSTa trIsa pakSanA pachI ucchvavAsa nizvAsa le che. uparitana madhyama veyakanA
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ prezapinAsatra vA, uparitanamadhyamagraipayakANAmutkRSTena triMzatsAgaropamAyupkatayA triMzatpakSAn-ucchvAsaniHzvAsa virahakAla uktaH, gautamaH pRcchati-'uvarima uparima gevijjagA devANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAba nIsasaMti vA' ? he bhadanta ! uparimoparimoveyakA devAH khalu kiyat kAlasyakriyatA kAlenetyarthaH yAvat-Ananti vA, prANanti cA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM tIsAe pakkhANaM ukkoseNaM ekkatIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA' jaghanyena triMzataH pakSANAM-triMzatA pakSaH, utkRpTena, ekatriMzataH pakSANAm-ekatriMza tA parityarthaH uparimoparimagraiveyakA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, tathAcoparitanoparitanagraiveyakANA mutkRSTena ekatriMzatsAgaropamAyuSkatayA ekatriMzat pakSAn ucchvAsaniHzvAsavirahakAlaH pratipAditaH, gautamaH pRcchati 'vijayavejayaMtajayaMta aparAjita vimANesu devANaM saMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ?, he bhadanta ? vijaya vaijayaMta jayantAparAjitavimAneSu devAH khalu kiyatkAlasyakiyatA kAle netyarthaH yAvat , Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jaddaNNeNaM ekkatIsAe pakkhANaM ukkoseNaM tettIsAe utkRSTa sthiti tIsa lAgaropama kI hai, ataeva unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI tIla pakSa kA kahA gayA haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! uparitana-uparitana aveyaka ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn he gautama ! jayanya tIsa pakSa aura utkRSTa ikatIsa pakSa meM ucchavAsa-nizvAsa lete haiM / uparitana-uparitana aveyaka ke devoM kI utkRSTa sthiti ikatIsa sAgaropama kI hai, ataH unake zvAsocchvAsa kA kAla bhI utkRSTa ikatIsa pakSa kA kahA hai|| zrIgautamasmI -he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta, aura aparAjita vimAnoM ke deva kitane sAla ke pazcAt ucchavAsa nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAl-he gautama ! jaghanya ikatIla pakSoM aura utkRSTa tetIsa pakSoM ke devAnI utkRSTa sthiti triIsa sAgaropamanI che tethI ja temanA uvAsa nizvAsane kALa paNa trIsa pakSane kahe che. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! uparita paritana zaiveyakanA deva keTalA kALa pachI uchuvAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAn -he gautama ! jaghanya trIsa pakSa ane utkRSTa ekatrIsa pakSamAM ucchavAsa ni sa le che. uparitana uparitana ziveyakanA devenI utkRSTa sthiti ekatrIsa sAgarepanI che tethI temanA zvAsepzavAsane samaya paNa utkRSTa ekatrIsa pakSane kahela che. zrI gautabhasvAmI :- mApan / vinaya, vaizyanta, syanta mana masti tenA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? vibhA
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 7 sU0 1 nairayikANAmucchvAsanizvAsanirUpaNam pakkhANaM jAva nIsasaMti vA jaghanyena ekatriMzataH pakSANAm-ekatriMzatA pakSaiH, utkRSTena trayastriMzataH pakSANAM-trayastriMzatA parityarthaH vijayavaijayantajayantAparAjitavaimAnikadevA yAvat-Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA, tathA ca paJcAnuttaraupapAtikadevAnAmutkRSTena trayastriMzada sAgaropamAyuSkatayA trayastriMzat pakSAn ucchvAsaniHzvAsa virahakAlaH uktaH, 'savvagasiddhadevANaM bhaMte ! kevaikAlassa jAna nIlasaMti vA?' he bhadanta ! sarvArthasiddhadevAH khalu kiyatkAlasya-kiyatAkAle netyarthaH yAvat-Ananti vA, prANanti vA ucchvasanti vA, niHzvasanti vA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! ' ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAba nIsasaMti vA' ajaghanyAnutpTena trayastriMzataH pakSANAmtrayastriMzatA pakSarityarthaH sarvArthasiddhadevAH yAvat Ananti vA, prANanti vA, ucchvasanti vA, nizvasanti vA, 'iti paNNavaNAe-bhagavaIe sattamaM usAsapayaM samattaM / iti prajJApanAyAM bhagavatyAM saptamam ucchvAsapadaM samAptam / pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiN| vijaya Adi aluttara vimAnoM ke devoM kI utkRSTa Ayu tetIsa sAgaropama kI hai, ataH unake ucchvAsa-nizvAsa kA kAla bhI utkRSTa tetIsa pakSa kA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! sarvArthasiddha vimAna ke deva kitane kAla ke pazcAt ucchvAsa-nizvAsa lete haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! jaghanya aura utkRSTa ke meda se rahita tetIsa pakSoM ke pazcAta ucchavAsa-nizvAsa lete haiN| sarvArthasiddha vimAna ke devoM kI eka hI prakAra kI tetIsa sAgaropama kI sthiti hai, ataeva vahA~ ke devoM ke ucchavAsa nizvAsa kA viraha kAla bhI tetIla pakSa kA hai // sU0 1 // . sAtavAM ucchavAsa pada samApta zrI bhagavAna 'he gautama! jaghanya ekatrIsa pakSa ane utkRSTa tetrIsa pakSe pachI ura vAsa nizvAsa le che. vijaya Adi anuttara vimAna devenI utkRSTa sthiti (Ayu) tetrIsa sAgaropamanI che, tethI temanA utkRvAsa nizvAsano kALa paNa utkRSTa tetrIsa pakSakahela che. - zrI gautamasvAmI -he bhagavan! sarvArthasiddha vimAnanA deva keTalA kALa pachI ucchavAsa nizvAsa le che? zrI bhagavAna - he gautama ! jaghanya ane utkRSTanA bhedethI rahita tenIsa pakSanA pachI ucchavAsa nizvAsa le che. savArthasiddha vimAnanA devenI eka ja prakAranI tetrIsa sAgaropamanI sthiti che, tethI ja tyAnA denA ucchavAsa nizvAsane viraha kALa paNa tetrIsa pakSane che. sAtamu uchUzvAsa pada samApta
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 Ana aSTamaM saMjJApadam prUls - ka NaM bhaMte ! sannAo paSNatAo ? goyamA ! dasa sannAo paNNattAo, taM jahA - AhArasannA 1 sayasannA 2 mehuNasannA 3 pariggahasanA 4 kohannA 5 mANasannA 6 mAyAsannA 7 lohasannA 8 loyasannA 9 onA 10, neraiyANaM saMte ! kai sannAo paNNattAo ? goyasA ! sAo pAo taM jahA AhArasannA jAva oghasannA, asurakumArANaM bhaMte kai sannAo paNNatAo ? goyanA ! dasa sannAo paNNattAo taM jahA - AhArasannA jAva oghatannA, evaM jAva thaNiyakumArANaM, evaM puDhavikAiyANaM, jAna mAniyAvasANANaM neyavvaM, nevANaM bhaMte! kiM AhAravattA, bhayasanno uttA, mehuNasanno uttA, pariggahasannova - uttA ? goyamA ! osannaM kAraNaM pahucca bhavannottA, saMtabhAvaM pahucca AhArasanoutA vi jAva pariggahasano, esiNaM aMte ! neraicANaM AhAralano uttAnaM bhayasanovautANaM, mehuNasannocauttANaM pariggahalotA ya kayare kayarehiMto appA bA, bahuyA vA, tullA vA videtAhiyA kA ? goyamA | sandatthovA neraDyA mehuNasanota, AhArasannovauttA, saMkhijaguNA, pariyahasanottA saMkhijjaguNA, bharasanno, lekhijaguNA, tikkhijogiNaM bhaMte! kiM AhArasannousA jAna pariggahasannovautA ? goyasA ! osannaM kAraNaM paDucca AhArasannovauttA, saMtaibhAvaM paDuca AhArasannovautA vijAya pari gahanAvi, eesi NaM bhaMte / tirikha joNiyAgaM AhArasanno vANaM jAva pariggahasannovauttAna ya kathare kacarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyalA ! satthovA tirikkha joNiyA pariggahasanno uttA, mehuNasanno uttA, saMkhejaguNA, bhayaptannovaDatA saMkhijaguNA, AhArasannouttA saMkhijaguNA, manussANaM bhaMte ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasannovaDasA ? goyasA / osannaM ,
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhimI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam kAraNaM paDucca mehuNasanmouttA, latatikSA paDuccha AhArasannovauttA vi, jAva pariggahasamorauttA vi, eelija bhate / saNustANaM AhArasannovauttANaM jAva paribahalanouttANa kakayare kayarehito appA vA, vahuyA bA, tullA vA, vilelAhiyA vA ? goyalA! sabbatthovA maNUsA sarasannovauttA, AhArasannovautA saMkhijaguNA, pariggahasannovauttA saMkhijaguNA, mehuNasanlovauttA laMkhijANA, devANaM bhaMte ! kiM AhArasanno uttA jAva pariggahasannova uttA ? goyanA! osanna kAraNaM paDucca parimahasannoda uttA saMtatibhAvaM paDuccha AhArasannovauttA vi jAva parimAhasannotrauttA vi, eesi Na bhaMte! devANaM AhArasannovauttANa jAva pariggahasanlobauttANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA kA, viselAhiyA vA ? goyanA! savvatthovA devA AhArasannova uttA, ayasannovattA saMkhijaguNA, mehuNasannovauttA saMkhijjaguNA, pariggahasannova uttA saMkhijaguNA ||suu0 1 // iI paNNavaNAe lagavaIe aTumaM sannApayaM samattaM // chAyA-kati khalu gadanta ! saMjJAH prajJatAH ? gautama ! daza saMjJAH prajJaptAH, tadyathAAhArasaMjJA 1, bhayasaMjJA 2, maithunasaMjJA 3, parigrahasaMjJA 4, krodhasaMjJA 5, mAnasaMjJA 3, mAyAsaMjJA 7, lobhasaMjJA 8, lokasaMjJA 9, oghasaMjJA 10, nairayikANAM bhadanta ! kati saMjJAH AThavAM saMjJApada ___ zabdArtha-(kaha NaM bhale ! sannAo paNNattAo?) he bhagavan ! kitanI saMjJAeM kahI hai ? (goyamA ! dasa sannAo paNNatAo) he gautama ! daza saMjJAeM kahI gaI hai (taM jahA) ve isa prakAra (AhArasannA) AhArasaMjJA (bhayasannA) bhayasaMjJA (mehuNasannA) saithunasaMjJA (pariggahasannA) parigrahasaMjJA (kohasannA) krodhasaMjJA (mANasannA) mAnasaMjJA (lohasannA) lobhasaMjJA (loyasannA) lokasaMjJA (ogha mA bhusajJA 54 zahAtha-(kaiNaM bhaMte ! sannAo paNNattAo?) he mAn / sI sajJAya 4ii cha ? (goyamA / yasa sannAo paNNattAo) gautama / 6za sabhAmA 4ii che (taM jahA) temA 2 rIte (AhArasannA) mA 2 saMjJA (bhayasannA) maya sasA (mehuNasannA) bhaithuna sasA (pariggA sannA) 5(203sa mA (kohasannA) odha sA (mANasannA) bhAnasA ma05
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanAsUrya prajJaptAH ? gautama ! dazasaMjJA prajJaptAH tathadhA-AhArasaMjJA yArat-oghasaMjJA, asurakumArANAM bhadanta ! katisaMjJAH prajJaptAH ? gautama ! daza saMjJAH prajJaptAH, tadyathA-AhArasaMjJA yAvatoghasaMjJA, evaM yAvat stanitakumArANAm , evaM pRthivI kAyikAnAM yAvat vaivAnikAyasAnAnAM jJAtavyam , nairayikAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH, bhayasaMjJopayuktAH, maithunasaMjJopayuktAH, parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! utsanna kAraNaM pratItya bhayasaMjJopasannA) oghsNjnyaa| (neraiyANaM bhale ! kati sannAo paNNattAo ?) he bhagavan ! nArakoM meM kitanI saMjJAeM kahI hai ? (goyanA ! dasa sannAo paSNatAo) he gautama ! dasa saMjJAeM kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra (AhArasannA jAva opannA ) AhArasaMjJA yAvat oghasaMjJA ___ (asurakulArANaM bhaMte ! kai satnAo paNNattAo?) he bhagavana ! asurakumAroM meM kitanI saMjJAeM kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (dala sannAo paNNattAo) daza saMjJAeM kahIM hai ( jahA) de isa prakAra (AhArasannA jAva oghasannA ?) AhArasaMjJA yAvanU oghasaMjJA (evaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka (evaM puDhadikAlyANaM) isI prakAra pRthvIjJAyikoM meM (jAva vemANiyANaM neyacaM) yAvat vaimAnikoM taka jAnanA cAhie / (neraiyANaM bhaMte ! ki AhArasanlovaurA) he bhagavan ! nAraka kyA AhAra saMjJA meM upayukta athavA upayoga vAle hote haiM ? (bhayalannovauttA? ) bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (mehuNasannovauttA?) maithunalaMjA meM upayukta hote haiM ? (mAyAsannA) mAyA sA (lohamannA) Tola saMjJA (loyasannA) so sasA (odhasannA) sAtha sajA (naraiyANaM bhate / kati sannAo paNNattAo ?) hu pan / nAmAMkI sajAyA 4hI cha ? (goyamA / dasa sannAo paNNattAo) gautama / 6za sabhAsI 4aa che (taM jahA) tesA // 54Are (AhArasannA jAva oghasannA) mA 2 sajJA yAvat sA sajJA (asurakumArANaM bhaMte | kai sannAo paNNattAo?) he lagavan / asurazubhAzamAM kI sjnyaay| 4ii cha ? (goramA |) : gautama / (dasa sannAo paNNattAo) 422 sjaaye| 4DI-che (taM jahA) te 21 prAre (AhArasa nnA nAva AghasanamA ?) mA 2 sA yAvat sAra sabhA (evaM jAva thaNiyakumArANa) me4 pra42 stanitabhAra sudhI (evaM puDhavikAiyANa) se prabhArI viyiThAmA (jAva vemANiyANa neyavyaM) yAvat paimAnikI sudhA ta naye (neraiyANa bhate / kiM AhArasannovauttA) he bhagavan nA24 zu AhA2 sazAmA 5yata arthAt upayogAta thAya che ? (bhayasannovauttA ?) maya sazAmA upayuta thAya 1 (mehaNasannovauttA?) bhaithuna se jJAmA 5yuta thAya cha 1 (pariggahasannovauttA ?)
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIko pada 8 sU 1 saMnApadanirUpaNam yuktAH, saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khala bhadanta ! nairayikANAm AhArasaMjJopayuktAnAm bhayasaMjJopayuktAnAm maithunasaMjJopayutAnAm parigrahasaMjJopayuktAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH nairayikAH maithunasaMjJopayuktAH, AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, parigrahasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, bhayasaMjJopayuktAH, saMkhyeyaguNAH, tiyaM(pariggahasannovauttA?) parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (goyanA !) he gautama ! (osannaM kAraNaM paDacca) prAya bAya kAraNa ko apekSA le (ayasannovauttA) bhayasaMjJA ke upayoga pAle haiM (saMtaibhAvaM paDucca) Antarika anubhava kI apekSA se (AhArasannovauttA vi jAva pariragahasannovauttA vi) AhAra saMjJA meM bhI yAvatU parigraha saMjJAmeM bhI upayukta hote haiM / (eesi gaM bhaMte ! rahayANaM AhAra sannovauttANaM, bhayasannovauttANaM, mehuNasannovautsANaM, pariggahasannovauttANa ya) he bhagavana ! ina AhArasaMjJA meM upayakta, parigrahasaMjJA meM upayukta nArakoM meM (kayare kayarohito) kauna kisase (appA vA, bahayA thA, tullA vA, visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika? (gothamA! savvatthovA neracyA mehuNasannovauttA) saba se kama nAraka maithunasaMjJA ke upayoga vAle haiM (AhArasanlovauttA saMkhijjaguNI AhArasaMjJA ke upayogavAle saMkhyAtaguNA haiM (parigyahasanlovauttA saMkhijaguNA) parigrahasaMjA meM upayukta saMkhyAtaguNA haiM (bhayasannovauttA saMkhijjaguNA) bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtazuNA haiM / parisara sajAbhA upayuta tha ya cha ? (goyamA !) 3 gautama! (osanna kAraNaM paDucca) prAyaH mAha rAnI apekSAye (bhayasannovauttA) maya sAnA upayogavANA'cha (saMtaibhAvaM paDucca) mAta24 atulanI 2mapekSAye (AhArasannovauttA vi jAva parigaha. saMgnovauttA vi) mA 2 saMjJAmA 5] yAvat 525 se zAmA 5 5yuta thAya cha (eesiNaM bhaMte ! neraiyoNaM AhArasannovauttANaM, bhayasannovauttANaM mehuNasannovauttANa, parigahasannovauttANa ya) sAvan / mAhA2 saMjJAmA upayuta, laya sazAmA, upayukta, bhaithuna sajJAmA upayuta, pariyaDa sajJAmA upayuta, nA2mA (kayare kayarehiMto) honAthA (appA vA vahuyA vA tullAvA visesAhiyA vA) 265, ag! tujhya athavA vizeSAdhi cha ? (goyamA ! savvatthovA neraiyAmehuNasannovauttA) mAthI mAchanA24 mathuna sajJAnA upayogavA che (AhArasannovauttA saMkhijjaguNA) mA 2 sajJAna upayoga vANA sabhyAta gaa| cha (parigahasannovauttA saMkhijjaguNA) pariyaDa sajJAmA upayuddhata sabhyAta gae cha, (bhayasantovachattA saMkhijaguNA) maya saMjJAmA upayukta samayAta gayA cha
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ laashy' gyonikAH valu bhadanta ! kim pAhAragapagunA, cAnana paniTakopamA ? gItama! utsannaM kAraNaM pratItya AhArasaMjopayuktAH, raMga-gimA nIca mAnasapayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khalu bhavanta ! niyamonizAnA sAjopayuktAnAM yAvat parigrahasanopayuktAnAJca ghabare karenyolmA , galyA yA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAntiponikA parivAnagopanA, bhayunAyUnA: (tirikkhajoNiyANaM saMte ! kiM AhAralanokatA jAnna parikamAnnovauttA?) he bhagavan ! tiryagnonita tyA AharajA meM prayukta hote haiM ? gAyana parigrahasaMjJA meM upayukta hote hai ? (gokatA: Ama kA 8) gautama ! bahulatA se cAya kAraNa kI apekSA se (zAhArAnIvastA) ApanazA ke upayoga vAle hote haiM (saMtabhAvaM pAnaca) Antarika anubhava kI apekSA (AhArasaM. novauttA vi jAya pariggAsamobautA di) AhA jA meM bhI upayusA hote haiM, yAvat parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hole haiN| ___ (eesi NaM mate ! tidhivajANiyANaM AhAramanIyamANaM jAba paringahasannovauttANa ya) he bhagavan ! ina AhAra saMjJA meM upayuttA cAvat parigrahamaMjJA meM upayukta tiryacoM meM (kacare kayarahito) kauna lise (appA bA, huyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bAhuna, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ) he gautama ! (savvadhoyA) sara se kasa (nirikvajoNiyA) tiryanyonika (pariggahasannovauttA) parigrahasaMjJA meM upayuka hote haiM (mehuNayannovattA saMkhejjaguNA) maithunasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (bhayasannovattA (tirikkhajoNiyANa maMte ! kiM AhArasannovauttA, jAya parigahamalolA ?) se bhagavad ! tiryakrayenika zuM AhAra saMjJAmAM upayukta che, cAvat parigraha saMsAmAM upayukta thAya che? (goyamA | osannaM kAraNaM paDuca) gautama ! satAkSI 6 6.24AnI apekSA 43 (ahArasannovauttA) mA 2 sa sAnA upayogayAgA yAya (saMtaimA panca) mAna2i4 bhanumapanI apekSAye (AhArasannouttA na jAya parigAhamAnova uttA vi) 2 // 2 se jJAmA paNa upayukta thAya che, yAvat parigraha sattAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNaM bhaMte! tirikkhajoNicANaM AhArasannovauttANa jAra parigahanannovattANa ya) he bhagavan ! A AhAra sattAmAM upayukta yAvat parigraha saMgrAmAM upayukta tiryamAM (kayare kayare hito) Ay nAthI (appA vA baTuvA vA tullA vA visesAhiyAvA ?) 185, ghaNAM tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA ) 3 gautama ! (sabbatyovA) adhAthI mAchA (tirikkhajoNiyA) tiya yoni (parigahasannovauttA) pariyAra sAmA 5yuta thAya che (mehuNasannovauttA sakhejjaguNA)
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TokA pada 8 sR. 1 saMjJApadanirUpaNam saMkhyeyaguNAH, bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH manuSyAH khalu bhadanta ! kis AhArasaMjJopayuktAH yAvat-parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! u sanna kAraNaM pratItya maithunasaMjJopayuktAH, saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api, yAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM sa bhadanta ! manuSyANAm AhArasajJopayuktAnAm yaavt-pri| grahasaMjJopayuktAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA visapAdhikA vA ? gautama ! sarvastIkA manuSyA bhayasaMjJopayuktAH. AhArasaMjJopayuktAH saMkhye yaguNAH, parigraha saMkhijjaguNA) bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtazuNA hai (AhArasannovauttA saMkhijjaguNA) AhAralaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai| __ (maNurasANaM bhaMte ! ki AhArasannovauttA jAva pariggahasannocauttA ?) he bhagavan ! manuSya kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM, athavA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? (goyasA ! osanna kAraNaM paDDucca) he gautama ! bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA (lehuNasannovauttA) maithunasaMjJA ke upayoga vAle hote haiM (saMtatibhAvaM pAThaca) Antarika anubhava kI apekSA se (AhAra sannova uttA vi jAva pariggaha sanovauttAvi) AhArasaMjJA meM upayukta bhI hote haiM, athavA parigrahasaMjJA meM upayukta bhI hote haiN| (eesi NaM aMte ! maNussAgaM AhArasannova uttAgaM jAya pariggahasannovauttANa ya) he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayukta athavA parigrahasaMjJA meM upayakta manuSyoM meM (jayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA maNUsA) saba se kama manuSya (layasannovauttA) bhayasaMjJA bhaithuna sajJAmA yogavA sabhyAta mA che (bhayasannovAuttA sa khijjaguNA) maya saMjJAmA 6payogavANA scyaatge| che (AhArasannovauttA sa khijjaguNA) 2mADA2 sajJAmAM upagavALA saMkhyAta gaNuM che (maNassANaM bhaMte ! kiM AhArasannova uttA jAya pariggahasannovauttA ?) 8 lagavan ! manuSya zuM AhAra sajJAmAM upayukta thAya che, yAvat parigraha sattAmAM upayukta thAya cha ? (goyamA ! osannaM kAraNaM pdducc| he gautama / sAtha! mAghAragunI apekSA (mehuNasannovauttA) maithuna sajJAna 642141 thAya 7 (sa tatibhAvaM paDucca) sAnta manubhavAnI apekSAya (AhArasannovauttA vi jAtra parigahasanmova uttA vi) mADAra sazAmA upayukta paNa thAya che, yAvat parigraha sattAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNaM bhaMte / magussANaM AhArasannovauttAgaM jAva parigAhasannovauttANa ca) bhagavan / mAhAra sajJAmA upayuddhata yAvat pariyaDa sajJAmA upayuta manuSyAmA (kayare ka pare hiMto) yunAyI (appA vA bahuyA vA tullA vA vise sAhiyA vA ?) 2565,' ghA, tujhya athavA vizeSAdhika che?
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ pragApanAsUtra saMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, devAH khalu bhadanta ! kim AhArasaMjJopayuktAH, yAvara parigrahasaMjJopayuktAH ? gautama ! utsanna kAraNaM pratItya parigrahasaMjJopayuktA saMtatibhAvaM pratItya AhArasaMjJopayuktA api pAvat parigrahasaMjJopayuktA api, eteSAM khalu madanta ! devAnAm AhArasaMjJopayuktAnAm yAvat parigrahasaMjJopayuktAnAJca katare meM upayoga vAle hote haiM (AhArasannova uttA laMkhijaguNA) AhArasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA) parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiM (mehuNasannovauttA saMkhijjaguNA) maithunasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai| (devANaM bhale ! kiM) he bhagavan ! kyA deva (AhArasannovauttA jAva pariggahasanno uttA ?) AhArasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM athavA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM ? (goyalA ! osanna kAraNaM pahuMca) he gautama ! bahulatA se vAsa kAraNa kI apekSA (parimahalanlovauttA) parigrahalaMjJA meM upayoga cAle hote haiM / (saMtatibhAvaM paDDacca) Antarika anunaya kI apekSA se (AhArasanovauttA cijAda pariggahasannovauttA thi) AhAra saMjJA meM upayukta athavA parimahalaMjJA meM bhI upayukta hote haiN| (eesiNaM bhale! devANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasannova uttANa tha) he bhagavan ! ina jAhArasaMjJA meM upayoga vAle athavA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle devoM meM se (kacare kayarahito) kauna kisa se (appA vA, bahuyA vA, (goyamA!) gautama ! (samvatthoSA maNUsA) cyAthI mAchA manuSya (bhayasannovauttA) maya saMjJAmA upayogAya che (AhArasannorauttA sa khijja guNA) mA 12 saMjJAmA upayo14 sadhyAna ge| cha (pariggahasannovauttA sa khijjaguNA) pariyaDa sazAmA upayogavANA sabhyAta gae che (mehuNasannovauttA sa khijjaguNA) mathuna sazAma 65ye1vALA sa khyAta gaNuM che (devANaM bhaMte / kiM ) 3 bhagavan ! zu hera (AhArasannovattA jAva pariggahasannova utta ?) a 2 se zAma! 6421 thAya che yAvat pariyaDa se zamA upayoga pANA thAra cha? (goyamA ! osanna kAraNa paDucca) gautama ! mahuyatAthI mAraenIapekSAye (parimagahatannovauttA vi) pariva saMzAmA 5yogavA thAya che (sa tatibhAvaM paDucca) sAntarita bhanuma 1nI apekSA se (AhArasannovauttA vi jAva parigahasannovattA vi) AhAra saMsAmAM upayukta yAt parigraha sajJAmAM paNa upayukta thAya che (eesiNa bhate / devANa AhArasannovauttANa jAva pariggahasantovauttANa ya) magavan ! A AhAra sattAmAM upayogavALA yAvat parigraha sa jJAmA upaga vALA devAmAMthI (kayare kayarehiMto) yonAyI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265,
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhitI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? gautama ! sarvastokAH devAH AhArasaMjJopayuktAH bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH, parigrahasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNAH // sU0 // 1 // // iti prajJApanAyAM bhagavatyAm aSTamaM saMjJApadaM samAptam // TIkA-saptame pade prANinAmucchvAsaniHzvAsa paryAptinAmakarmayogAzraya kriyAyA virahAvirahakAlaH pratipAditaH, athASTame pade vedanIyamohanIyodayAzrayAn jJAlAvaraNadarzanAvaraNakSayopazamAzrayAMzcAtmapariNAmavizeSAn adhikRya saMjJAM prarUpayitumAha-'phaDaNaM bhaMte ! sannA o paNattAo ? gautamaH pRcchati-he adanta ! kati khalu saMjJAH prajJazAH ? bhagavAna AhatullA vA, visesAhiyAM vA ?) alpa, bahuta. tulya yA vizeSAdhika hai (goyamA!) he gautama ! (samvatthovA devA) saba se kala deva (AhAra manovauntA) AhArasaMjJA ke upayoga vAle haiM (bhayasannovauttA saMkhijjaguNA) bhayataMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA hai (mehuNasanlovattA saMkhejjaguNA) paithunalaMjJA meM upayogavAle saMkhyAtaguNA hai (pariggAhasanovauttA saMkhijjaguNA) parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiN| iti paNNavaNAe bhagavaie aTThamaM sannApadaM samantaM (bhagavatI prajJApanA meM AThavAM saMjJApada samApta) TIkArtha-sAtaveM pada meM ucchvAsanizvAsa paryApti nAmakarSa ke udaya se hone vAlI prANiyoM kI zvAsocchvAsa kriyA kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba AThaveM pada meM vedanIya evaM mohanIya karma ke udaya se hone vAle tathA jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama kI apekSA rakhane vAle AtmapariNAmoM ko lekara saMjJA kI prarUpaNA karate haiNghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? (goyamA ) 3 gautama / (savvatthovA devA) mAthI ch| heve| (a'hArasannovauttA) mADA2 sajJAna upayogavA che (bhayasannovauttA sakhijja guNA) maya senAmA upyogaa| sabhyAta ge| che (mehuNa sannovauttA saMkhejjaguNA) bhathuna sanAmA 5yogavANA sabhyAta gayA cha (pariggahasannovauttA sa khijjaguNA) pazyi sazAmai S5yojanA sadhyAta gae cha iti paNNavaNAe bhagavaIe aTThamaM sannApayaM samattaM bhagavatI prajJApanAmAM AThamuM saMjJA pada samAsa TIkAtha- sAtamAM padamAM ucchavAsa-nizvAsa paryApti nAma karmanA udayathI thanAra prANinA zvAse chUvAsa kriyAnuM prarUpaNa karAyuM che, have A AThamAM padamA vedanIya temaja mehanIya karmanA udayathI thanAra tathA jJAnAvaraNIya temaja darzanAvaraNIya karmanA kSapazamanI apekSA rAkhanAra AtmapariNAmene laIne saMjJAnI prarUpaNA kare che,
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre vayodhakriyA 'lokasaMjJA' iti vyapadizyate, zabdAdharthagocarA sAmAnyAvabodhakriyA 'oghasaMjJA' ityucyate, tathA ca jJAnopayogo lokasaMjJA, darzanopayoga oghasaMjJA iti phalitam, etAnya sukhAvabodhArtha sphuTatayA paJcendriyavipaye prtipaaditaa| ekendriyAdi viSayetu etA avyaktarUpA apaseyAH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo ?' he bhadanta ! nairayikANAM katisaMjJA prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasa sannAo paNNattAo' nairayikANAM dazasaMjJAH prajJaptAH 'taM jahA-AhArasanA jAva oghasanA' tadyathA AhArasaMjJA, yAvat-bhayasaMjJA, maithunasaMjJA / parigrahasaMjJA krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA, lobhasaMjJA, lokasaMjJA, oghasaMjJA, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kai sannAo paNNattAo' amurakumArANAM bhadanta ! kati saMjJAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'dasa sanAo vizeSa ko jAnane kI kriyA lokasaMjJA kahalAtI hai| vastu ke sAmAnya dharma ko jAnane kI kriyA oghasaMjJA kahalAtI hai / phalita yaha huA ki jJAnopayoga ko lokasaMjJA aura darzanopayoga ko oghasaMjJA kahate haiM / - saralatA se samajhane ke lie paMcendriyoM meM ina saMjJAoM kA spaSTa rUpa meM pratipAdana kiyA gayA hai / ekendriya Adi jIvoM meM ye saMjJAeM avyakta rUpa meM hotI hai, aisA samajhanA caahie| ___zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nAraka jIvoM meM kitanI saMjJAeM kahI jAtI hai ? zrIbhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! nArakoM meM daza saMjJoeM hotI hai, ve isa prakArahai-AhArasaMjJA yAvat bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigrahasaMjJA, krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA lobhasaMjJA, lokasaMjJA aura oghasaMjJA / zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! asurakumAroM meM kitanI saMjJAeM kahI hai ? zrIbhagavAn-he gautama! daza saMjJAeM kahI gaI hai, ve isa prakAra hai-aahaarvizeSane jANavAnI kriyA ogha saMjJA kahevAya che. phalita e thayu ke jJAnapayogane loka saMjJA ane darzanepacegane egha saMjJA kahe che. saralatAthI samajavA mATe paMcendriyamA A saMjJAo spaSTa rUpe pratipAdana karela che-ekendriya Adi jemAM A saMjJAo avyakta rUpamAM thAya che, ema samajavuM joIe. zrI gautamasvAmI pharIthI prazna kare che he bhagavan! nAraka jemAM keTalI saMjJAo maLI Ave che? zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama! nArakamAM daza saMjJAo hoya che, te A prakAre AhArasaMjJA yAvat bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigraha saMjJA, krodha saMjJA, mAna sabhA, bhAyA sajJA, sana soas saza', mane yA saMjJA zrI gautamasvAmI - he bhagavana ' asura kumAremAM keTalI sa-jJAo che?
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 8 sU0 1 saMjJApadanirUpaNam paNNattAo' asurakumArANAM daza saMjJAH prajJaptAH, 'taM jahA-AhArasanA jAva oghasanA' AhArasaMjJA, yAvat-bhayasaMjJA, maithunasaMjJA, parigrahasaMjJA, krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMjJA, lobhasaMjJA, lokasaMjJA, oghasaMjJA ca, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-asurakumAroktarItyA yAvat -nAgakumAra-suvarNakumAra agnikumAra-vidyutkumAra udadhikumAra dvIpakumAra dikkumAra pavana'kumArastanitakumArANAM pUrvoktA daza saMjJAH, prajJaptAH, 'evaM puDhavikAiyANaM jAva vemANiyA vasANANaM neyavyaM' evam-pUrvoktarItyA pRthivIkAyikAnAM yAvat-apkAyikatejaskAyika vAyukAyikavanaspatikAyikavikalendriyatiryagyonikapaJcendriyamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAyasAnAnAM dazasaMjJAH prajJaptAH, iti jJAtavyam , gautamaH pRcchati-'NeraiyANaM bhaMte ! kiM AhArasanovauttA, bhayasanovauttA, mehuNasanovauttA, pariggahasanovauttA?' he bhadanta ! nairayikaH khalu kim AhArasaMjJopayuktAH-AhArasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA bhayasaMjJo. payuktAH-bhayasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktAH-maithunasaMjJopayogavanto bhavanti ? kiM vA-parigrahasaMjJopayuktAH-parigrahasaMjJopayogavanto bhavanti ? bhagavAn-AhasaMjJA athavA oghasaMjJA arthAt pUrvokta sbhii| ___ asturakumAroM kI taraha nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, uddhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, stanitakumAra devoM meM bhI pUrvokta dazoM saMjJAeM pAI jAtI hai / isI prakAra pRthivIkAyikoM se lekara vaimA. * nikoM taka arthAt pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriyatithaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM ye dazoM saMjJAeM samajha lenI caahie| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA AhArasaMjJA meM upayukta arthAt AhArasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM, athavA bhayasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM, yA maithunasaMjJA meM upayoga vAle hote haiM ? zrI bhagavana he gautama! daza saMjJAe kahelI che, teo A prakAre che AhAra saMjJA yAvata ogha saMjJA arthAt pUrvokta badhA asurakumAronI jema nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vighukumAra, udadhikumAra, pakumAra, dikumAra, pavanakumAra, svanitakumAra hemAM paNa pUrvokta daze saMjJAo maLI Ave che. e ja prakAre pRthvIkAyikathI laIne vaimAnika sudhI arthAta pRthvIkAyika, aSkA - thi4, yi, vAyuya4, vanaspatiya, visandriya, payandriya taya"ya, manuSya, vAvyantara, jyotiSka ane vimAnika devAmAM paNa daza saMjJAo samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva zuM AhAra saMjJAmAM upayukta arthAt AhAra sattAmAM upagavALA thAya che, athavA bhaya sajJAmAM upayoga vALA thAya che. agara maithuna saMjJAmAM upagavALA thAya che agara parigraha saMjJAmAM upayogavALA thAya che ?
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ prnaath| 40 'goyamA !' he gautama ! 'dasa sannAo paNattAo' daza saMnAH pratatAH, taM jahA-AhAra-- - sannA 1 bhayasannA 2, mehuNasannA 3, pariggahasannA 4, kohagannA 5, mANasannA 6, mAyAsannA15, lohsnn| 8, loyasannA 9, oghasannA 10' tadyathA--bhAhAramaMtA, bhayasaMjJA, methunasaMjA, parigrahasaMjJA; krodhasaMjJA, mAnasaMjJA, mAyAsaMnA, lobhananA, lokarAMnA, oghasaMjJA ca, tatra saMjJAnaM saMjJA AbhogaH, ceSTAvigeyaH. prayatna vizeSo bA, athavA saMtAvate jIvo'nayA iti saMjJA ubhayathApi vedanIyamohanI yodayAzritADAnAvaraNadarzanAvaraNakSayopagamAzritA ca vicitrA''hArAdiprAzikriza saMjJApaDenocyate, sA cokadAvidhA vartate, tatra kSudhAvedanIyoDhagata yA grAsAbAhArArtha tathA vidhAdalopAdAnakritA bhavani sA 'AhArasaMjJA' uti vyapadizyate, tasyA AbhogasvarUpatyat anayA jIyo'yaM saMtAyane iti zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! saMjJA dinanI kahI gaI hai ? zrIbhagavAna-he gautama! saMjJAeM dara kahI gaI hai-ve isa prakAra hai-(1) AhAralaMjJA (2) agasaMjJA (3) saithuna saMjJA (4) parimA.saMjJA (5) krodhamaMjJA (6) mAnasaMjJA (7) mAyAsaMjJA (8) lobhasaMjJA (9) lokasajA aura (10)oghasaMjJA saMjJA kA artha hai-saMjJAna-Ayoga-arthAta eka vizeSa prakAra kA upayoga, ceSTAvizee yA prayatnavizeSa, athavA jisake dvArA jIva kA saMjJAna hotA hai, use saMjJA kahate haiN| donoM meM se koI bhI vyatpatti aMgIkAra kI jAya, parantu artha nikalatA hai-vedalIya aura sohanIya karma ke udaya le tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma ke kSayopazama se AhAra Adi kI prApti honA saMjJA hai| usake dasa seva haiM. jina kA ullekha pahale kiyA jA cukA hai| unameM se kSudhA vedanIya kArya ke udaya se grAsa Adi ke AhAra ke lie pudagaloM ko grahaNa karane kI jo kriyA hotI hai, vaha AhArasaMjJA kahalAtI hai, kyoMki vaha Ayoga zrI gautamasvAmI prazna kare che.he bhagavana | saMgAo keTalI kahelI che? zrI bhagavAna - gautama ! saMjJAo daza kahelI che -teo A prakAre che (1) AhAra saMjJA (2) bhaya saMjJA (3) mithuna saMjhA (4) parigraha saMjJA (5) koi saMjJA (6) bhAna sajJA (7) mAyA sanA (8) ma sajJA (6) At sA (1.) mA sana - saMnano artha che sajJAna Ayega arthAta eka vizeSa prakArane upaga, ceSTA vizeSa agara prayana vizeSa athavA jenA dvArA jIvanuM saMjJAna thAya che, tene saMjJA kahe che. bannemAthI koI paNa vyutpati svIkArAya chatAM tene artha nikaLe che vedanIya ane mehanIya karmanA udayathI tathA jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karmanA kSapazamathI AhAra AdinI prApti thavI te saMjJA che. tenA daza bheda che, jemane ulekha pahelA karI didhelo che teomAthI kSudhA vedanIya karmanA udayathI grAsa AdinA AhArane mATe pugalone grahaNa karavAnI je kriyA thAya che, te AhAra sattA kahevAya che kemake te Aga rUpa OM sanAthI '241 9 ovI pratIti thAya che, tethI 'sajAyate jIvo'yaM anayA,
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ trafari TIkA pada 8 sU0 1 saMjJApadanirUpaNam 41 ' , vAyupatti valalabhyamAnArthatvAt evaM bhayamohanIyodayAt bhayabhItasya nayanavaMdana vikArarAmodgamakampAdikriyA "bhayasaMjJA' iti ucyate, yathA puvedanIyodayA stryabhilApasvarUpa kinA 'maithunasaMjJA' iti vyavahriyate, evaM lobhodayAt mukhya saMsArakAraNAsaktipUrvI sacitte taradravyopAdAnakriyA 'parigrahasaMjJA' ityucyate, evam mAnodayAt ahaGkArasvarUpAM darpAdi * paripati 'mAnasaMjJA' ityucyate, tathA mAyAvedanIyodayAt azubhasaMklezena mithyAbhASaNAdi kriyA 'mAyAsaMjJA' ityucyate, evam lobhavedanIyodayAt lAlasatvena sacicetaradravyagrahaNAsilApA 'lobhasaMjJA' ityucyate, tathA matijJAnAvaraNIya karmakSayopazamAt zabdAdyarthavizeSA - rUpa haiM / isase 'yaha jIva hai' aisI pratIti hotI hai, ataH 'saMjJAyate jIvo'yaM anayA' yaha vyutpatti bhI ghaTita ho jAtI hai / 'isI prakAra bhayamohanIya ke udaya se bhayabhIta prANI ke lavana tathA sukhameM utpanna honA, kampana honA Adi kiyA bhayasaMjJA hai / puruSaveMda ke udaya se strI kI abhilASA isI prakAra strIveda ke udaya se puruSa kI abhilApA. honA tathA napuMsakaveda ke udaya se donoM kI abhilASA honA rUpa kriyA maithunasaMjJA - kahalAtI hai / lobhamohanIya ke udaya se saMsAra ke kAraNoM se AsaktipUrvaka sacita evaM acitta padArthoM ko grahaNa karane kI kriyA parigrahasaMjJA hai, / isI prakAra krodhanohanIya ke udaya se kopa (gussA ) rUpa pariNati honA krodhasaMjJA hai mAnamohanIya ke udaya se ahaMkAra rUpa darpa Adi kI pariNati honA mAnasaMjJA hai / mAyAmohanIya ke udaya se azubha avyavasAyapUrvaka mithyAbhASaNa Adi chapUrNa kriyA karanA mAyAsaMjJA kahalAtI hai / lobhamohanIya ke udaya se lAlacI bana kara sacitta-acitta krayoM ko grahaNa karane kI abhilASA honA lobhajJA hai / matijJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama se zabda Adi ke artha 7 A vyutpatti paNa ghaTita thaI jAya che. 7 '' e rIte bhaya mehunIyanA udayathI bhayabhIta prANInA nayana tathA mukhamAM vikAra utpanna thAya, kampana thavu adi kriyA bhaya saMjJA che. purUSavedanA udayathI sInI abhilASA, eja prakAre srIvedanA udayathI purUSanI abhilASA thavI tathA napu saka veda ke tenA udayathI khannenI abhilASA thavArUpa kriyA maithunasa jJA kahevAya che. leAbha mehu nIyanA udayathI sa sAranA kAraNeAmA AsaktipUrvaka sacitta temaja acitta padArthone grahaNa karavAnI kriyA parigraha saMjJA che. eja prakAre krodha meAhanIyanA uyathI kepa (gussA) rUpa pariNati thaI te krodha sa'jJA che. mAna meAhIyanA udayathI aha kAra rUpa da AdinI pariNati thavI te mAnasa jJA che. mAyA meharnIyanA udayathI azubha adhyavasAya pUrvaka mithyAbhASaNa Adi chala pUrNa kriyA karavI te mAyA sanA kahevAya che. lAbha mAhunIyanA uddayathI lAlacu SanIne sacitta ane acitta drabyAne grahaNa karavAnI abhilASA thavI te lAla saMjJA che. matijJAnAvaraNIyAnA kSaye pazamathI zabda AdinA a 50 6
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApana _ 'goyamA !' he gautama ! 'osanna kAraNaM paDucca bhayasanovauttA' utsambara kAraNaM vAralyena ___ bAhya kAraNam pratItya-Azritya narayikA bhayasaMjJopayuktA bhavanti, utsanna zabdasya vAdya :: bAhulyArthakatA ca bodhyA, tayA ca teSAM sarvataH prabhUtAni paramAdhotpAdakA yaH zUlagakti- kuntAdIni bhayotpAdakAni bhavanti, 'saMtaibhAvaM paDaca AhArasanovauttA vi nAva pariggaha* sanovauttA vi' santatibhAvas-AntaramanubhavabhAvaM, pratItya Azritya-AntarAnubhava mAvApekSa* yetyarthaH narayikA AhArasaMjJopayuktA api yAvat bhayasaMjJopayuktA api maithunasaMjJopayuktatA api, - parigrahasaMjJopayuktA api bhavanti, athaitepAM nairayikANAmalpabahutvaM prarUpayituM gautanaH pRcchti| 'eesiNaM bhane ! gairaiyANaM AhArasammouttANaM, bhayasannovauttANaM, meduNasamnovauttANaM, pari ggahasanocauttANa ya kayare kayare hito appA vA, vahuyA vA, tullA vA visesAdiyA vA?" - he bhadanta ! etepAM khalu narayikANAM AhArasaMjJopayuktAnAM, ayasaMjJopayuktAnAM, maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjJopayujAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA, bahukA cA, tulyA vA vizepA. zrIbhagavAn-he gautama ! bahulatA se vAhya kAraNoM kI apekSA nAraka bhayasaMjJA ke upayoga bAle hote haiN| sUlapATha meM prayukta 'okhanna' zabda bahulatA le , bAhya kA vAcaka hai / nArakoM meM paramAdhArmika devoM ke dvArA vikriyA kiye hue zUla, zakti, mAlA Adika zastroM kA bhaya bahuta rahatA hai / saMtatibhAva arthAt - Antarika atumavarUpa bhAva kI apekSA se nAraka jIva AhArasaMjJA meM bhI upa-yukta hote haiM, maithunasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM aura parivahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiN| tAtparya yaha hai ki yoM to nArakoM meM AhArAdi sabhI saMjJAeM hotI haiM parantu bhayatajJA adhika hotI hai| - aba saMkSAoM kI apekSA se nArakoM kA alpabahutva pradarzita karate haiM. .. zrIgItala-he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayoga vAle, bhayasaMjJA meM upayoga vAle, maithunasaMjJA se upayoga vAle aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle nArakoM meM . zrI bhagavAna-he gautama bahulatAthI bAhya kAraNenI apekSAe nAraka bhayasa jJAnA apayevA thAya he bhUkhapAnA 'prayuta' 'osanna' za6 matAthI pAnA pAya - bane che. nArakamAM paramadhAmika denA dvArA vikriyA karelA zula zakti bhAlA vigere zana lAya ghaNo rahe che. "satati bhAva arthAt Antarika anubhavarUpa bhAvanI apekSAe nAraka jIva AhAra te sAmA paNa upayukta thAya che. mithuna sattAmAM paNa upayukta thAya che ane pAra jJAmAM paNa upayogI thAya che. tAtparya e che ke Ama to nAramAM AhArAdi badhI saMjJAo thAya che. paraMtu bhayasa jJA adhika hoya che.. , have sattAonI apekSAe nArakenA a5 bahu pradarzita kare che zrI gautamaravArI -he bhagavan ! AhAra saMjJAmAM upayogavALA, bhaya saMjJAmAM upagavALA, mithuna saMjJAmAM upagavALA, ane parigraha saMgrAma upagavALA nArakamAM
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyavAdhinI TIkA pada 8 sU0 1 saMjJApadanirUpaNam dhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! - 'savvatthovA neraiyA mehuNasanovauttA' sarvastomA:-sarvezyaH alpAH nairayikAH maithunasaMjJopayuktA bhavanti, nairayikANAM nayananimIlanamAtramapi sukhitvAbhAvena kevalamanavara tamatipravaladuHkhAnalaiH daMdahyamAnazarIratvAt tayA coktam "acchi nimIlaNamettaM natthi muhaM dukkhameva paDivaddhaM / / . narae neraiyANaM ahonitaM paccamANANaM // 1 // - chAyA- akSinimIlanamAtraM nAsti sukhaM duHkhameva pratibaddham / / narake naiyikANAm aharnizaM pacyamAnAnAm // 1 // : ataeva 'tepAM maithunecchA na bhavatIti bhAvaH / paraM yadi kadAcit kvacit kepAJcit ' nairayikANAM tadicchA bhavati sA'pi ca stokakAlA eveti pRcchA samaye stokA eva maithuna saMjJopayuktA bhavanti, tebhyaH-'AhArasanovauttA saMkhijjaguNA' AhArasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, duHkhinAmapi pracurANAM pracurakAlaJcAhArecchAyAH sadbhAvAt , bhAvataH pucchAkauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? zrIbhagavAn-he gautama ! maithunasaMjJA meM upayoga vAle nAraka laba se kama haiM, kyoMki unheM nimeSa mAtra bhI sukha kA anubhava nahIM hotA / ve nirantara prabala .. duHkha rUpI Aga meM jalate hI rahate haiN| kahA bhI hai-'dina-rAta duHkha kI agni meM pacane vAle nArakoM ko AMkha kA palaka girAne jitane samaya meM bhI sukha nahIM hotA, nirantara duHkha hI duHkha hotA hai| aisI sthiti meM unako maithuna kI icchA nahIM hotI hai, kintu kadAcit kvacit kisI ko ho bhI jAya to vaha thoDe se samaya taka hI rahatI hai, ataH prazna ke samaya alpa nAraka hI maithunasaMjJA meM upayoga vAle hote haiN| maithunasaMjJA ke upayoga vAloM kI apekSA AhArasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAlaguNA adhika hai, kyoMki una duHkhI nArakoM meM pracura kAla taka AhAra kI icchA dhanI rahatI hai / yaha bhI saMbhava hai ki pRcchA ke samaya keNa kenI apekSAe alpa, ghaNu, tulya athavA vizeSAdhika che ? * zrI bhagavAnuM.- he gautama mithuna sattAmA-upagavALA, nAraka che badhAthI ochA che. kemake teone nimeSa mAtra paNa sukhano anubhava nathI hatuM. teo nirantara prabala dukha rUpI AgamAM baLatA ja rahe che. kahyuM paNa che -rAtadivasa duHkhanA agnimAM zekAtA nArakene AkhanA palakArA jeTalA samayamAM paNa sukha maLatu nathI, temane nirantara du kha ja dukha thAya che. evI sthitimAM emane maithunanI IcchA nathI thatI, kintu kadAcita kavacit keIne thaI jAya te te thoDA samaya sudhI ja rahe che. tethI praznanA samaye alpanAraka ja maithuna saMjJAmA upagavALA thAya che. thuinasa jJAnA upagavALAnI apekSAe AhAra saMjJAmAM upagavALA saMkhyAta gaNuM adhika che, kemake be duHkhI nArakamAM pracara kALa
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 prazApana sUtre samaye ati pracurANAmAhArasaMjJopayuktAnAM saMbhavAt, tebhyo'pi 'pariggahasannovauttA saMkhijjaguNA' parigrahasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, AhArecchAyAH zarIrapoSaNArthameva sadabhAvena tadapekSayA parigrahecchAyAH zarIrArthI praharaNAdyarthaJca jAyamAnatvena pracuratarakAlAvasthAyitayA ca pRcchAsamaye'ti pracuratarAH prarigrahasaMjJopayuktAH samupalabhyante iti pUrvApekSayA te saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'bhayasannovauttA saMkhijjaguNA' bhayasaMjJopayuktA: saMkhyeyaguNA bhavanti, narakeSu nairayikANAM sarvatobhayasya maraNaparyantasadbhAvena pRcchA samaye'tipracuratamA bhayasaMjJopa yuktA upalamyante iti pUrvApekSayA te saMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati - 'tirikkhajo - NiyANaM aMte ! kiM AhArasannovauttA jAva pariggahasabhovauttA ?' he bhadanta / tiryagyonikAH khalu kim AhArasaMjJopayuktAH bhavanti ? yAvat - kiM vA bhayasaMjJopayuktA bhavanti ? kiMvA maithunasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'osannaM kAraNaM paDDacca AhArasaMjJA meM upayoga vAle bahuta ho / AhArasaMjJA meM upayoga vAloM kI apekSA parigrahasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki AhAra kI icchA sirpha zarIrapoSaNa ke lie hotI hai, jaba ki parigraha kI abhilASA zarIra ke lie bhI aura AyudhoM ke lie bhI hotI hai, aura vaha adhika kAla taka rahatI hai, ataeva pRcchA ke samaya parigrahasaMjJA meM upayoga vAle bahuta adhika pAye jAte haiM / unakI apekSA bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki naraka meM nAraka jIvoM ko mRtyuparyanta bhaya vidyamAna rahatA hai, isa kAraNa bhayasaMjJA meM upayoga vAle nAraka pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hotA haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! tiryaca jIva AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? yAvat parigraha saMjJA meM upayukta hote haiM ? arthAt AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahasaMjJAoM meM se kisa meM upayoga vAle hote haiM ? sudhI AhAranI icchA anI rahe che. e paNa saMbhava che ke pRcchAnA samaye AhAra saMjJAmA upacegavALA ghaNA hAya AhAra saMjJAmAM upayegavALAenI apekSAe parigrahu sa'jJAmAM upayegavALA sakhyAta gaNA adhika che, kemake AhAranI icchA phakta zarIra pASaNane mATe hAya che, jyAre parigrahanI abhilASA zarIrane mATe che ane AyudhAne mATe paNa hAya che, ane te adhika kALa sudhI rahe che, tethI pRcchAnA samaye parigraha saMjJAmAM upayegavALA adhika maLI Ave che, temanI apekSAe bhaya sa'jJAmAM upayegavALA saMkhyAta gaNA adhika heAya che, kemake narakamA nAraka jIvAne mRtyu paryaMnta bhaya vidyamAna rahe che, e kAraNe bhayasa jJAmAM upayeAgavALA nAraka pUrvanI apekSAe saMkhyAta gaNA adhika che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! tiryaMca jIva AhAra saMjJAmA upayukta thAya che? thAvat parigraha saMjJAmAM upayukta thAya che? arthAt bhaya, maithuna, ane parigraha sajJAemAMthI zAmAM upayeAgavALA thAya che?
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 47 prabodhinI TIkA pada 8 sU0 1 saMjJApadanirUpaNam " AhArasannovauttA' utsannaM kAraNam - vAhulyena vAhyakAraNam, pratItya - Azritya, vAhyakAraNApekSayetyarthaH bAhulyena tiryagyonikA AhArasaMjJopayuktA bhavanti, na zeSasaMjJopayuktAH, tathaiva pratyakSata upalabhyamAnatvAt, 'saMtabhAvaM paDucca AhArasamnovauttA vi jAva pariggahasanovauttA va saMtatibhAvam AntaramanubhavabhAvaM pratItya- Azritya AntarabhAvApekSayAtvi tyarthaH, AhArasaMjJopayuktA api tiryagyonikA bhavanti, yAvat - bhayasaMjJopayuktA api, maithuna, saMjJopayuktA api parigrahasaMjJopayuktA api bhavanti, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte / tirikkhajoNiyANaM AhArasanovauttANaM jAva pariggahasannovauttANa ya kayare kayarehiMno appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu tiryagyonikAnAm AhArasaMjJopayuktAnAM yAvat-bhayasaMjJopayuktAnAM maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjJopayuktAnAzca madhyekatare katarebhyo'lpA vA, bahukA bA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha'gomA !' he gautama ! 'savvatthovA tirikkhajoNiyA pariggahasanovauttA' sarvastokAH - sarvApekSayA'lpA tiryagyonikAH parigrahasaMjJopayuktA bhavanti teSAM parigrahasaMjJAyAH stokakA - zrIbhagavAn he gautama! bAhya kAraNoM kI apekSA bahulatA se tiryaca AhArasaMjJA meM upayukta (upayoga vAle) hote haiM, kyoMki pratyakSa aisA hI dekhA jAtA hai / santatibhAva arthAt Antarika anubhAva kI apekSA se tiryaMca bhayasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM, maithunasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM aura parigrahasaMjJA meM bhI upayukta hote haiM / zrI gautama - he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayukta yAvat bhayasaMjJA meM upayukta, maithunasaMjJA meM upayukta aura parigrahasaMjJA meM upayukta tiryaMcoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? zrIbhagavAn he gautama! saba se kama tiryeca parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM, una kI parigrahasaMjJA alpakAlika hone se pRcchA ke samaya thoDe hI pAye jAte | maithunasaMjJA meM upayukta tiryaca parigrahasaMjJA vAloM kI apekSA saMkhyAtaguNA zrI bhagavAna hai gautama ! bAhyakAraNeAnI apekSAe bahulatAthI tiya ca AhAra sa jJAmAM uparyukta (upayogavALA) thAya che, kemake pratyakSa evuM ja dekhAya che. santatibhAva arthAt Antarika anubhavanA bhAvanI apekSAe tiya ca bhayasa'jJAmAM paNa upayukta thAya che, maithuna saMjJAmAM paNa upayukta thAya che ane parigraha sa'jJAmAM paNa upayukta thAya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! AhAra-sa jJAmAM upayukta yAvat bhaya saMjJAmAM upayukata maithuna sa jJAmA upayukata ane parigraha sa MjJAmA upayukata ti ceAmAM keNu konI apekSAe mastha, dharSA, tujhya athavA vizeSAdhiH thAya che ? zrI bhagavAna--he gautama! khadhAthI echA tiryaMca parigraha sa nAmA udyuta thAya che, temane parigraha saMjJA' alpakAlika hAvAthI pRcchAnA samaye thADA ja maLI Ave che.
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48. prazanAsa latvena pRcchAsamaye alpAnAmeva samupakara mAla bhAd , tebhyaH gehuNanoda usa khijaguNA' maithunasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM maithunakhanopayogasya pracuratAlatvAta, tebhyo'pi-'bhayasanovauttA saMkhijaguNA' bhayasaMjJopayuktAH saMdhyeyaguNA bhavanti, nepAM sajAtIyebhyo vijAtIyebhyazca bhayasaMbhavena bhayopayogasya ca pracuratakakAlatvAra pRccAlamaye bhayasaMjJopayuktAnAM tiryagyonikAnAnatipracuratarANAmupalabhyamAnatmAn tebhyo'pi 'AhAra sanovauttA saMcijaguNA' AhArasaMjJopayuktAstiyanyonitA saMkhyeyaguNA mAnti, prAyaH sarveSAM tisthAM sarvadA AhArasaMjJAsadbhAvAt , gautamaH pRcchati-'yaNussANaM bhaMte ! kiM AdhArasano uttA jAva parisgahasanovauttA ?' he bhadanta ! manupyAH khalu phira AhArasaMjJopayuktA bhavanti yApada-ki bhayasaMjJopayuktAH bhavanti ? kiM vA saiyunasaMjJopayutAH bhavanti ? kiM vA parigrahasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'osanna kAraNaM paDucca mehuNasannorauttA' utsanna kAraNaya-vAhulyena bAhya kAraNam, pratItya Azritya vAhyakAraNApekSayA bAhulyena manupyA maithunasaMjJopayuktA bhavanti, stosAH zeSasaMjJopayuktA bhavanti, 'saMtaibhAvaM paDDacca AhAadhika hai, kyoMki maithunasaMjJA kA upayoga pracuratara kAla taka banA rahanA hai| unako apekSA bhayasaMjJA meM upayoga vAle saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki unheM sajAtIya prANiyoM arthAt tiryacoM se aura vijAtIyoM arthAt tiryacetara prAgiyoM se bhaya banA rahatA hai aura bhaya kA upayoga pracuratama kAla taka rahatA hai| unakI apekSA bhI AhArasaMjJA meM upayukta tithaMca saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki sabhI tiryacoM meM sarvadA AhArasaMjJA kA sadbhAva rahatA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM ? athavA kyA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? zrIbhagavAl-he gautama ! manuSya bahulatA se mathunasaMjJA meM upayukta hote haiM, samamAM upayukata tirthaM ca parigraha saMjJAvALAnI apekSAe sa khyAta gaNa adhika che, kemake sathuna saMjJAne uga pracuratara kALa sudhI thaI rahe che. emanI apekSAe bhayasaMjJAmAM UpagavALa saMkhyAta gaNa adhika che, kemake teone sajAtIya prANi arthAta tiryA ane vijAti arthAt tiryacetara prANiyathI bhaya thayA kare che. ane bhayane upayoga pracuratama kALa sudhI rahe che temanI apekSAe paNa AhAra saMjJAmAM upayukata tirthaM ca saMkhyAta gaNuM adhika hoya che, kemake badhA tiryamAM sarvadA AhAra saMjJAne sadbhAva rahe che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! manuSya zuM AhAra saMjJAmAM upayukta thAya che? zuM maithuna saMsAmAM upayukta thAya che? athavA zu parigraha saMgrAmAM upayukata thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! manuSya bahulatAthI maithuna saMjJAmAM Upayukta thAya che,
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ 19 prameyabodhinI TIkA pada 8 sU 1 saMjJApadanirUpaNam rasannovauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi' santatibhAvam-AntarAnubhavabhAvam , pratItyaAzritya AntarabhAvApekSayetyarthaH manupyA AhArasaMjJopayuktA api bhavanti yAvat-bhayasaMjJopayuktA api bhavanti, maithunasaMjJopayuktA api, parigrahasaMjJopayuktA api bhavantItyarthaH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! maNussANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggahasambhovauttANa yaM kayare kAra rehito appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?' he bhadanta ! eteSAM khalu manuSyANAM AhArasaMjJopayuktAnAM yAvat-bhayasaMjJopayuktAnAm , maithunasaMjJopayuktAnAM parigrahasaMjopayuktAnAM ca madhye katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA "bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA manasA bhayasannova uttA' sarvastokA malupyA bhayasaMjJopayuktA bhavanti, stokAnAmeva manuSyANAM stovAkAlaM ca bhayasaMjJA sadabhAvAda , tebhyaH 'AhArasamnovauttA saMkhejaguNA' AhArasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeyaguNAH bhava. nti, AhArasaMjJopayogasya prabhUtatarakAlasadbhAvAt , ataeva tebhyo'pi 'pariggahasanovauttA saMkhejjaguNA' parigrahasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'mehuNasannovauttA Antarika anubhava kI apekSA AhArasaMjJA meM upayukta bhI hote haiM, bhayasaMjJA meM upayukta bhI hote haiM, parigrahasaMjJA meM upayukta bhI hote haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahasaMjJA meM upayukta manuSyoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai? zrIbhagavAla-he gautama ! bhayasaMjJA meM upayukta manuSya saba se kama hote haiM, kyoMki thoDe manuSyoM meM thoDe samaya taka hI bhayasaMjJA kA sadbhAva rahatA hai| inakI apekSA AhArasaMjJA meM upayukta manuSya saMkhyAtazuNA adhika haiM, kyoMki AhArasaMjJA adhika kAla taka rahatI hai| parigrahasaMjJA vAle manuSya AhArasaMjJA vAloM kI apekSA bhI saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, aura bhaithunasaMjJA meM upayukta manuSya parigrahasaMjJA vAloM se bhI saMkhyAtaguNA adhika hai| Antarika anubhavanI apekSAe AhAra saMjJAmAM UpayukatapaNu thAya che, bhaya saMjJAmAM upayukata paNa thAya che, parigraha saMjJAmAM paNa upayukata thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! AhAra bhaya, mithuna ane parigraha saMjJAomAM upayukta manuSyamAM koNa kenI apekSAe alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama ! bhaya saMjJAmAM upayukata manuSya badhAthI ochA hoya che. kemake DA manuSyamAM thoDA samaya sudhI ja bhaya saMjJAna sadubhAva rahe che. enI apelAe AhAra saMjJAmAM upayukata manuSya saMkhyAta gaNuM adhika che, kemake AhAra saMjJA adhikALa sudhI rahe che. parigraha sattAvALA manuSya Ahara saMjJAvALAonI apekSAe paNa saMkhyAta gaNa adhika hoya che ane mithuna saMjJAmAM upayukata manuSya parigraha saMjJAvALAethI paNa saMkhyAta gaNuM adhika che, pra07
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 prazApanAsUtra saMkhijjaguNA' maithunasaMjJopayuktA manuSyAH saMkhyeguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'devANaM bhaMte ! rki AhArasanovauttA jAva pariggahasannovauttA?' he bhadanta ! devAH khalu kim AhArasaMjJopaMyuktA bhavanti ? yAvat-kiM vA bhayasaMjJopayuktA bhavanti ? kiM vA maithunasaMjJopayuktA bhavanti ? kiM vA parigrahasaMjJopayuktA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'osannaM kAraNaM paDDucca pariggahasamnovauttA' u sannaM kAraNam-vAhulyena vAdyaM kAraNaM, pratItya-Azritya, vAhyakAraNApekSayetyarthaH, devAH vAhulyena parigrahasaMjJopayuktA bhavanti, kanakamaNiratnAdInAM parigrahasaMjJopayogakAraNAnAm tepAM sarvadA sadbhAvAt , sannihitatvAcca, 'saMtai bhAvaM paDucca AhArasamno vauttA vi jAva pariggahasannovauttA vi' saMtatibhAvam-AntaramanubhavabhAvam , pratItya-Azritya AntarAnubhavabhAvApekSayetyarthaH devA AhArasaMjJopayuktA api bhavanti. yAvat-bhayasaMjJopayuktA api, maithunasaMjJopayuktA api bhavantIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'eesi Na maMte ! devANaM AhArasannovauttANaM jAva pariggaha sannovauttANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khala devAnAm AhArasaMjJopayuktAnAM yAvatbhayasaMjJopayuktAnAm , maithunasaMjopayuktAnAm parigrahasaMjJopayuktAnAJca madhye katare katarebhyo - zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! deva kyA AhArasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA bhayasaMjJA meM upayukta hote haiM ? kyA maithunasaMjJA meM upayukta hote haiM ? athavA kyA parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM ? -- zrIbhagavAn-he gautama ! bahulatA se deva parigrahasaMjJA meM upayukta hote haiM, kyoMki parigrahasaMjJA ke janaka kanaka, maNi, ratna Adi unheM sadA-sarvadA prApta rahate haiM, kintu Antarika anubhava kI apekSA se vicAra kiyA jAya to ve AhArasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiM, bhayasaMjJA upayoga vAle bhI hote hai, maithunasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiM aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle bhI hote haiN| zrIgautamatvAmI-he bhagavan ! AhArasaMjJA meM upayoga vAle' bhayasaMjJA meM | zrI gautamasvAmI-he bhagavan! deva zu AhAra saMjJAmAM upayukata thAya che ? zuM bhaya sattAmAM upayukata thAya che ? zuM maithuna saMgrAma upayukta thAya che? athavA zuM parigraha saMjJAmAM upayukata thAya che? zrI bhagavAna he gItama ! bahulatAe deva parigraha saMgrAmAM upayukta hoya che. kemake parigraha saMsAne janaka, rUcaka, maNi, ratna Adi teone sadA prApta rahe che. paraMtu Antarika anubhavanI apekSAe vicAra karavAmAM Ave te teo AhAra sattAmAM upa ga vALA paNa thAya che. bhayasa jJAmA upagavALA paNa thAya che, maithuna saMjJAmAM upagavALA thAya che, ane parigraha saMgrAmAM upaga vALA paNa thAya che. zrI gautamasvAmI bhagavan! AhArasaMsAmAM upagavALA, bhayasaMgrAmAM upayogavALA
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 8 sU. 1 saMjJApadanirUpaNam alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! ' savvatthovA devA AhArasannovauttA' sarvastokAH sarvAlpAH devA AhArasaMjJopayuktAH bhavanti, devAnAsAhArecchAvirahakAlasyAtipracuratayA AhArasaMjJopayogakAlasya cAti stokatayA teSAM pRcchA samaye sarvastokAnAM samupalabdheH, tebhyaH 'bhayasannovauttA saMkhijjaguNA' bhayasaMjJopayuktAH saMkhyeyaguNA devA bhavanti, bhayasaMjJAyAH prabhUtAnAM prabhUtakAlasya ca sadbhAvAt , tebhyo'pi-'mehuNasanovauttA saMkhijjaguNA' maithunasaMjJopayuktA devAH saMkhyeyaguNAbhavanti, tebhyo'pi 'pariggahasanovauttA saMkhejjaguNA' parigrahasaMjJopayuktAH devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'ii panavaNAe bhagavaIe aTThamaM sanApayaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAm aSTamaM saMjJApadaM samAptam // sU0 1 // // aSTamaM saMjJApadaM samAptam // upayoga vAle, naithunasaMjJA meM upayoga vAle aura parigrahasaMjJA meM upayoga vAle ina devoM meM kauna kisa kI apekSA alpa, bahula, tulya athavA vizeSAdhika hai ? zrIbhagavAna-he gautama / saba se kama deva AhArasaMjJA meM upayogavAle hote haiM, kyoMki devoM kI AhAra kI icchA kA virahakAla bahuta lambA hotA hai aura AhArasaMjJA ke upayoga kA kAla bahuta thoDA hotA hai, ataeva pRcchA ke samaya ve thoDe hI pAye jAte haiM / AhArasaMjJA meM upayukta devoM kI apekSA bhayasaMjJA meM upayukta deva saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki bhavasaMjJA bahutoM ko hotI hai aura baluta kAla taka rahatI hai / bhayasaMjJA ke upayoga bAloM kI apekSA maithunasaMjJA vAle deva saMkhyAtaguNA adhika hote haiM aura parigrahasaMjJA vAle deva unase bhI saMkhyAtaguNA adhika hote haiN| AThavAM saMjJApada samApta // mithunasaMjJAmAM upaga vALA, ane parigraha saMjJAmAM upayoga vALA A demAM ke kenI apekSAe alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna - he gautama badhAthI ochA deva AhAra sattAmAM upayogavALA hoya che, kemake devonI AhAranI IcchAne virahakAla ghaNe lAbuM hoya che ane AhAra saMjJAnA upagane kALa ghaNe cheDe hoya che. AhAra sajJAmA upayukta devonI apekSAe bhayasaMjJAmAM upayukta deva saMkhyAta gaNuM adhika hoya che. kemake bhaya saMjJA ghaNAne hoya che ane ghaNA samaya sudhI rahe che. bhaya saMjJAnA upayoga vALAnI apekSAe maithuna saMjJA vALA deva ananta gaNa adhika hoya che ane parigraha saMjJA vALA deva temanAthI paNa saMkhyAta gaNuM adhika hoya che. AThamuM sattA para samApta
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra navamaM yonipadam : mUlas-kaivihANaM saMte ! joNI paNNattA ? goyamA tivihA joNI paNNattA, taM jahA-sIdhA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI, neraiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! sIyA vi joNI, usigA vi joNI, No sIyosiNA joNI, asurakumArANaM bhaMte! kiMsiyA joNI, usiNA jogI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! no sIyA joNI, no usiNA joNI, sIyoliNA joNI, evaM jAva thapiyakusArANaM / puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNo, sIyosiNA joNI ? goyamA! sIyA vi joNI, uliNA vi joNI, lIyosiNA vi joNI, evaM AuvAuvaNassaibeiMdiyateiMdiyacauridiyANa vi patteyaM bhANiyavvaM, teukAiyANaM No sIyA, usiNA, No sIyoliNA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! ki sIyA joNI usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA! sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIcosiNA vi joNI, saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi evaM ceva, gambhavakkaMtiyA paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA ! No sIyA joNI, no usiNA joNI, sIyosiNA joNI, maNuslANaM bhaMte ! ki sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA! sIyA vi joNI, uliNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI, laMmucchimamaNustANaM saMte ! kiM lIpA joNI, usiNA joNI, sIyoliNA joNI ? goyasA! tivihA joNI, gambhavakkaMtiyamaNussANaM bhaMte ! kiM soyA joNI, uliNA joNI, lIyosiNA joNI? goyamA ! No sIcA joNI, No uliNA jogI, lIyosiNA joNI, vANamaMtarANaM devANaM saMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI ? goyamA! No sIyA, No usiNA, sIyosiNA jogI, joisiyavemANiyANa vi evaM ceva, eesiNaM
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TokA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam bhaMte ! sIyajoNiyANaM usiNajoNiyANaM, sIyosiNajoNiyANaM ajINiyANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA sIosiNajoNiyA, usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA, ajoNiyA aNaMtaguNA, sIyajoNiyA aNaMtaguNA ||suu01|| chAyA-katividhA khalu bhadanta ! yoniH prajJaptA ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptA, tadyathA-sItA yoniH, uSNA yoniH, sItoSNA yoniH, nairayikANAM bhadanta ! ki zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! sItA'pi yoniH, uSNApi yoniH, no zItoSNA yoniH, amurakumArANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH, zItoSNA yoniH, evaM yAvata navama yonipada / zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavan yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sIyA joNI) zItayoni usi.. NA joNI) uSNayoni (sItosiNA joNI) zItoSNa yoni ____ (nerajhyA NaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) he bhagavan ! nArakoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! sIyAvi joNI, usiNA vi joNI, no sItosiNAjoNI) hegautama ! zIta yoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zItoSNayoni nahIM hotii| (asurakumArANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) bhagavan ! asurakumAroM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNayoni 1 navamu nipada zahAtha-(kaivihANaM bhaMte / joNI paNNattA ?) 8 lagavan / yAni tt| prA2nI 4ii cha ? (goyamA! tivihA joNI paNNattA) gautama ! ! prAnI yoni 4ii cha (taM jahA) te sA re cha (sIyA joNI) zIta yoni (usiNA joNI) Sug yoni (sItosiNA joNI) zIteNu ni (neraDayANa bhaMte ! ki sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) bhagavan ! nA2honI zuzItayoni, Gumyoni, magara zItayAna DAya che, (goyamA / sIyA vi joNI, usiNA vi joNI no sItosiNA joNI) gautama / zItayAnI 5 DAya che, Gemyoni 555 hoya che, zIteNe eni nathI hotI - (asurakumArA NaM bhaMte / kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI) bhagavan ! asura kumArenI zuM zItani hoya che, uSNueni hoya che agara zItaLuni hoya che?
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra stanitakumArANAm , pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiM zItA yoni:, uSNA yoni:, zItoSNAM yoniH ? gautama ! zItApi yoniH, upNApi yoniH, zItopNApi yoniH, evam abvAyuvanaspati dvIndriyatrIndriyacaturindriyANAmapi pratyekaM bhaNitavyam , tejaHkAyikAnAM no zItA, uSNA, no zItoSNA, paJcandriyatiryagyonikAnI bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH, zItoSNA yoniH ? gautama ! zItApi yoniH, uSNApi yoniH, zItopNApi yoniH saMmUcchimahotI hai, yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! lo sItA joNI, no uliNA joNI, sItosiNA joNI) he gautama ! nazIna yoni, na uSNayoni kintu zItoSNayoni hotI hai (evaM jAva thaNiyakumArANaM) aise hI stanita kumAroM taka (puDhavikAjhyA NaM saMte ! kiM sItA joNI usiNA joNI, sItosiNI joNI?) bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI kyA zItayoni hotI hai, kyA uSNayoni hotI hai, athavA kyA zItoSNa yoni hotI hai ? (goyasA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zItoSNa yoni bhI hotI hai (evaM) ilI prakAra (Au-vAu-vaNassai-veiMdiya-teiMdiya-cariMdiyANa vi patteyaM bhANiyaba) apkAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyiso, dvIndriyoM, zrIndriyoM, caturindriyoM kI yoni bhI-kahanA cAhie (teukAjhyANaM No sItA, usiNA, No sItoliNA) tejaskAyikoM kI zItayoni nahIM hotI, uSNayoni hotI hai, zItoSNayoni nahIM hotii| ___ (paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM lItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) he bhagavan ! paMcendriyatiryaMcoM kI kyA zIta yoni, upNa (goyamA no sItA joNI, no usiNA jogI, sItosiNA joNI) gautama / zItayAni nathI hotI tamA na yoni DAya che. 52ntu zItayuyoni DAya che (evaM jAva thaNiyakumArANaM) sebha stnitmaa| sudhI (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNAM joNI, sItosiNA joNI?) lagavan ! pRthvIkAyinI zuM zItAni hoya che, zuM uoNani hoya che, athavA zuM zIeNani hAya cha ? (goyamA! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama! zIta nI paNa hoya che, uNanI paNa heya che, zItaoNa conI paNa hoya che (g) * 2 (Au-bAu, vaNassai-beiMdiya-teiMdiya-cauridiyA vi patteyaM bhANiyavvaM) 24141cike, vAyukAyika, vanaspatikAyika, hIndriya, trIndriye, caturindrinI paNa ni kahevI leme (uccAiyANa No sItA, usiNA, No sItosiNA) tAyinI zIta yoni hAtI nathI, ughaNani hoya che, zItaLuni paNa nathI hotI (pacidiyatirikkhajoNiyANa maMte ! ki sItA noNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI) he bhagavana! pacendriya tiryaMconI zu zItAni, uNani agarate zIteNu ceni
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhimI TIkA pada 9 sU. 1 yonipadanirUpaNam 55 , 9 1 paJcendriya tiryagyonikAnAmapi evaJcaya, garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH zItoSNA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH zItoSNA yoniH manuSyANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, uSNA yoniH ? zItoSNAyoniH ? gautama ! zItApi yoniH uSNApi yoniH zItoSNApi yoniH saMmUcchimamanuSyANAM bhadanta ! kiM zItA yoniH uSNA yoniH zItoSNA yoniH ? gautama ! trividhA yoniH, yoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA ci joNI) he gautama / zItayoni bhI, uSNayoni bhI zItoSNayoni bhI hotI hai (samucchimatirikkhajoNiyANa vi evaM caiva) saMmUrchima tirthacoM kI yoni kA kathana bhI isI prakAra (kabhavakkaMtiya paMcididyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) garbhaja paMcendriyatiryacoM kI, bhagavan ! kyA zItayoni hotI hai ? uSNaghoni hotI hai ? kyA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA !) he gautama! (No sItA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI) na zItayoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai, zotoSNayoni hotI hai / ( maNussA NaM bhaMte! kiM sItA joNI, ukSiNA joNI, sItosiNA joNI 1) bhagavat ! manuSyoM kI kyA zItayoni hotI hai, uSNayoni hotI hai yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA !) sIyA vi joNI, usiNAvi joNI, sItosi - NAvi joNI) gautama ! zItaghoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, zIto. SNayoni bhI hotI hai (saMsucchimamaNussANaM saMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI sItosiNA joNI ?) bhagavan ! saMmUrchima manuSyoM kI kyA zIta yoni, hoya che ? (goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi joNI) he gautama ! zItayoni bhae, uSNuyoni pazu, zItoSNuyoni pazu hoya che (saMmucchimatirikkhajoNiyANa vi evaM caiva sabhUbhi tiryayAnI yoninu thana ya 4 are ! ( gavbhavatiya paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte / kiM sItA joNI, usiNAjoNIM, sItosiNA joNI ?) garlabha yathendriya tiya ceAnI bhagavat zuM zItayeAni heAya che? uSNuyeAni heAya che, zu zItANu ceAni hAya che 1 (goyamA) he gautama / (No sItA, joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI) zIta ceAni nathI hAtI, uSNuceAni paNa nathI hAtI, zIteSNuyeAni heAya che (maNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) he bhagavan ! bhanuyonI zu zItayoni hoya che, uSyuyoni hoya che, agara zItoSNu yoni hoya he ? (goyamA ! sIyo tri joNI, usiNA vi joNI sItosiNA vi joNI) he gautama! zItayoni pazu hoya che, uSSNuyoni caNu hoya che, zItoSNuyAni bhANu hoya che (samucchimamaNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA jANI, sInosiNA joNI ?) De lagavan ' saMbhUbhi manuSyonI zu zIta
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAsUtre garbhavyutkrAntikamanuSyANAM bhadanta ! ki gItA yoniH, uSNA yoniH, jINA yoniH ? gautama ! no zItA yoniH, no uSNA yoniH, gItoSNA yoniH, bAnacyantaradevAnAM bhadanta ! kiM zItA yoniH, upNA yoniH, zItoSNA yoniH 1 gautama ! no zInA, nI upNA, zItoSNA yoniH jyotiSka vaimAnikAnAmapi emaJcaiva, enepAM khalu bhadanta ! jInayonikAnAm uSNayonikAnAm zItoSNayonikAnAm ayonikAnAna katare katarebhyo'lavAna bahukAvA, uSNayoni athavA zItoSNayoni hotI hai ? (goyanA ! nivihA jogI) gautama ! tonoM prakAra kI yoni hotI hai ? (gamanakaliyamaNuslANaM saMte ! kiM mItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA jogI ?) he bhagavan ! garbhaja manuSyoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNayoni hotI hai ? (goyamA ! No sItA joNI, No usiNA joNI, sItosiNA joNI) hegautama ! zItayoni nahIM, uSNayoni nahIM, zItoSNa yoni hotI hai| ___(vANamaMtarANaM devANaM bhaMte ! ki sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI ?) he bhagavan ! vAnavyantara devoM kI kyA zItayoni, uSNayoni yA zItoSNa yoni hotI hai ? (goyamA ! No sItA, No usiNA, sItosiNA joNI) he gautama ! zIta nahIM, uSNa nahIM, zItoSNa yoni hotI hai (joisiya vemANiyANa vi evaM ceva) jyotiSkA aura vaimAnikoM kI yonikA kathana bhI isI prakAra (eesi NaM bhaMte ! sIta joNiyANaM, usiNa joNiyANaM, sItosiNa joNiyANaM ajoNiyANa ya) bhagavan ! ina zItayonikoM, uSNayonikoM, zItoSNayo. nikoM aura ayonikoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA yoni, BurgyAni athavA zItayoni DAya cha ? (goyamA ! tivihA joNI) gautama! ye 42nI yoni DAya cha (gambhavakka tiya maNussANaM bhaMte ! kiM sItA joNI, usiNA joNI, sitosiNA joNI ?) mAn! gama manuSyenI zuzItayoni, Bugyoni, 52 zItavey yoni DAya cha ? (goyamA ! No sItA joNI, No usiNA joNI sItosiNA joNI) gautama ! zItani nahi, uSNuyoni nahi, zIteNu ni hoya che (vANamaMtarANaM devANaM bhaMte kiM sItA joNI, usiNA joNI, sItosiNA joNI?) 1vAna! vAnavyantara devenI zuM zItani, uSNani agara zIteNu ni hoya che? (goyamA! No sItA, No usiNA, sItosiNA joNI) gautama ! zIta naDi, S nAha zIta yoni DAya cha (joisiyavemANiyANa vi evaM ceva) jyotiS bhane paimaanikenI paNa eja prakAre (eesiNaM bhaMte ! sItajoNiyANaM, usiNajoNiyANaM, sItosiNajoNiyANaM, ajoNiyANaya) sapan / 2 // zItayoni, yoni, shiityuyni| mane ayonimA (kayare kayarehiMto) honAthI (ApA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 285, ghA,
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhinI TIkA pada 1 sU0 1 yonipadanirUpaNam 57 tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA jiyAH zItoSNayonikA, upNayonikA asaMkhyeyaguNAH, ayonikA anantaguNAH, zItayonikA : anantaguNAH / / sU0 1 // TInA- aSTapade prANinAM saMjJA pariNAmAH prarUpitAH, atha navame pade teSAmeva yonI: prarUpayitumAha- 'kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! katividhA khalu yoniH prajJaptAH ? tatra yonirityasya 'yu mizraNe ' ityasmAt yuvanti - tejasa kArmaNa zarIravantaH santaH prANinaH audArikAdi zarIraprAyogya pudgalasndha samudAyena mizrI - bhavanti asyAmiti vyutpatyA coniH - utpattisthAnam, auNAdiko ti pratyayo bodhyaH, vA, tullA vA visesAhitya vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? (gomA ! samvatthovA jIvA sItosiNajoNiyA) gautama ! saba se kama jIva zItoSNayoni vAle haiM (usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA) uSNayonika asaMkhyAtaguNA hai (ajoNiyA anaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (sItajoNiyA aNaMtaguNA) zItayonika anantaguNA haiM / TIkArtha- AThaveM par3ha meM jIvoM ke saMjJApariNAmoM kA prarUpaNa kiyA, isa navama pada meM unhIM kI yoniyoM kA nirUpaNa karate haiM - gautama ! prazna karate haiM - he bhagavan ! kitane prakAra kI yoniyAM kahI gaI haiM ? 'yu mizraNe' dhAtu se 'yoni' zabda banA hai / ataH jisameM mizraNa hotA hai, vaha yoni kahalAtI hai / taijasa evaM kArmaNa zarIra vAle prANI jisameM audArika Adi zarIroM ke yogya pudgalaskaMdhoM ke samudAya ke sAtha mizrita hote haiM arthAt ekameka hote haiM, vaha yoni hai, jisakA tAtparya hai utpatti kA sthAna / yoni zabda meM uNAdi se 'ni' pratyaya huA hai / tulya agara vizeSAdhika che ? (goyamA ! savvatthovA jIvA sItosiNajoNiyA ) he gautama / madhAthI gochAva zItoSya yonivANA che (usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA ) uSNu yoniGa asaM jyAta che ( ajoNiyA aNataguNA ) ayoniH anantagayA che ( sItajoNiyA anaMtaguNA ) zItayeoni4 anantagaNA che TIkA AThamA padmamA jIvAnI saMjJA pariNAmenu' prarUpaNa karAyu' che, A navamA patramAM temanI ceAnicenu nirUpaNa kare che: zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! keTalA prakAranI ceniyA DelI che? cu mitraLe' dhAtuthI ceAni zabda ane che tethI jemAM mizraNa DAya che te ceAni kahevAya che. tejasa temaja kANu zarIravALA prANI jemAM audArika Adi zarIzane cAgya pudgala skandhAnA samudAyanI sAthe mizrita thAya che arthAt ekameka thAya che, te ceAni che, jenu tAtparyAM che utpattinuM sthAna, ceAni zabdamAM bAllRi thI ni pratyaya thayeA che, pra0 8
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58' sarvarsUtre " bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA ' trividhA yoniH prajJaptAH, - 'taM jahA -sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI' tadyathA sItA yoniH, uSNA yoniH zItoSNA yoniH tatra zItasparzapariNAmavatI zItA, uSNasparzapariNAmavatI uSNA, zItoSNarUpo bhayasparzapariNAmavatI zItoSNA yonirbhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! kiMsIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiyA joNI ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiM zItA yonirbhavati ? kiMvA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha - ' goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, No sIyosiNA joNI ' nairayikANAM zItAspi yonirbhavati, uSNApi yonirbhavati, no zItoSNA yonirbhavati, tathA ca nairayikANAM dvividhaiva yoniH zItA, uSNA ca bhavati, na tRtIyA zItoSNA bhavati, kasyAM pRthi yAM kA yoniriti cedatrocyate - ratnaprabhAyAM zarkarAprabhAyAM vAlukA prabhAyAM ca yAni naira bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! yoni tIna prakAra kI hai, vaha isa prakAra - zIta yoni, uSNa yoni aura zItoSNayoni / jo yoni zota sparzavAlI ho vaha zItayoni, jo uSNa sparzavAlI ho vaha uSNayoni jisameM zIta tathA uSNadonoM taraha ke sparza hoM vaha zItoSNayoni kahalAtI hai / gautama-bhagavan ! nAraka jIvoM kI yoni zIta hotI hai, uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? bhagavAn gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, kintu zItoSNayoni nahIM hotI, kyoM ki nArakoM kA utpattisthAna yA to zIta hI hotA hai, yA upNa hI hotA hai, aisA koI utpatti sthAna nahIM hai jo zIta aura uSNa donoM prakAra ke svavAlA ho / kisa pRthvI meM kisa prakAra kI yoni hotI hai, yaha kahate haiM - ratnaprabhA, zarkarAprabhA aura vAlukAprabhA pRthvI meM nArakoM prakAranI che te A rIte vALI hAya te zIta ceAni, uSNu ane jAtanA spa zrI bhagavAn uttara Ape che; he gautama 1 ceAni traNa zItayeAni, uSNuyeAni ane zIteSNu ceAni je ceAni zItapa je uSNu sparzavAnI hAya te uSNa cena jemAM zIta tathA hAya te zItANu ceni kahevAya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! nAra vonI yoni zIta hoya che, uSTya hoya che, athavA zItecchu hAya che ? zrI bhagavAn -he gautama! zItayeAni paNa heAya che, uSNu ceAni paNu hAya che, paNu zIteANu ceAni heAtI nathI, kemake nArakeAnA utpattisthAnA agara teA zIta ja hAya che. agaratA uSNu ja hAya che. evu kAi utpattisthAna nathI je zIta ane uSNu anne prakA nA spa vALuM hAya. kaI pRthvImA kayA prakAranI ceni hAya che e kahe che-- ratnaprabhA, zarAprabhA, ane vAlukAprabhA pRthvImAM nArakAnA je utpatti sthAna che,
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 1 sU0 1 yonipadanirUpaNam 69 1 kANAmutpAtakSetrANi vartante tAni sarvANyapi zItasparzapariNAmavanti santi, utpAtakSetra - vyatiriktaM sarvamapi tisRSvapi pRthivISu uSNasparzapariNAmavad vartate, tena tatratyA nairayikAH zItayonikA uNAM vedanAM vedayante, paGkaprabhAyAM bahUni upapAtakSetrANi zItasparzapariNAmavanti alpAni copapAtakSetrANi uSNasparza pariNAmavanti bhavanti, yeSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu zItasparzapariNAmavanti utpAtakSetrANi santi teSu tadvyatirekeNAnyatsarvamuSNasparzapariNAmavat yeSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu uSNaSparzapariNAmavanti utpAtakSetrANi santi teSu tadvyatirekeNAnyatsarva zItasparzapariNAmavat tena tatratyA bahavo nairayikAH zItayonikA uSNAM vedanAM vedayante, alpA uSNayonikAH zItavedanAM vedayante, dhUmaprabhAyAM bahUni upapAtakSetrANi uSNasparzapariNAmavanti santi alpAni zItasparza pariNAmavanti santi tatra teSu ca prastaTeSu yeSu ca narakAvAseSu uSNasparzake jo utpatti sthAna haiM, ve sabhI zItasparza pariNAmabAle hote haiM / utpattisthAnoM ko choDa kara tInoM pRthviyoM meM zeSa bhAga uSNasparzavAlA hotA hai, isa kAraNa aria free aafnaka hone ke kAraNa uSNavedanA kA anubhava karate haiM / paMkaprabhA bhUmi meM bahuta se upapAtakSetra zItasparza pariNAmavAle haiM aura thoDe uSNasparzapariNAma vAle haiN| jina pAthaDoM meM aura jina nArakAvAsoM meM upapAta - kSetra zItasparza pariNAma vAle haiM, unameM unakSetroM ke atirikta zeSa samasta bhAga uSNa sparzapariNAma vAlA hotA hai aura jina pAthaDoM evaM nArakAvAsoM meM upa'pAtakSetra uSNasparzavAle haiM unameM una kSetroM ko choDa kara zeSa sampUrNa bhAga zItasparzavAlA hotA hai, isa kAraNa vahA~ ke bahuta se zItayonika nAraka uSNavedanA kA anubhava karate haiM aura thoDe se jo uSNayonika nAraka haiM, ve zItavedanA kA anubhava karate haiM / dhUmaprabhA pRthvI meM bahuta upapAtakSetra uSNasparzavAle aura thoDe se zItasparzavAle hote hai / jina pAthaDoM aura jina nArakAvAsoM meM upapAtakSetra uSNA sparzavAle hote hai, unameM zeSa sampUrNa bhAga zItasparzavAlA te badhA zotaspa pariNAmavALA heAya che. utpatti sthAna sivAya traNa pRthvIcemAM roSa bhAga uSNu sparzIvALA hoya che, e kAraNe tyAnA nAraka zIta ceAnika hAvAne kAraNe uSNa vedanAnA anubhava kare che pIMkaprabhA bhUmimAM ghaNA upapAta kSetra zIta sparza pariNAmavALA che ane thADA uSNu sparza pariNAma vALA che. je pAthaDAomA ane je nArakAvAsAmAM upa pAta kSetra zIta spaza pariNAmavALAM che, teomA te kSetra sivAya zeSa samasta bhAga uSNupa pariNAmavALA hAya che. ane je pAthaDAomAM temaja narakAvAseAmA upapAta kSetra uSNu sparzIvALA che teemAM te kSetrane cheDIne zeSa sa'pUrNa bhAga zItasparzIvALA hAya che, e kAraNe tyAnA ghaNA zIta saiAnika nAraka uSNu vedanAneA anubhava kare che. dhUmaprabhA pRthvImA ghaNA upapAta kSetra uSNu sparza vALA ane thADAka ja zIta sparza vALA hAya che je pAthaDA ane je nArakAvAsAmA upapAta kSetra uSNu sparzIvALA hAya che, teomAM zeSa 3 *
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUrya pariNAmavanti upapAtakSetrANi vartante teSu tadvyatirekeNAnyatsarva zItasparzapariNAmavat , yepu ca zItasparzapariNAmavanti utpAvakSetrANi santi teSu anyatsarvamuSNasparzapariNAmavat , tena tatratyA vaDhayo nairayikAH uSNayonikAH zItavedanAM vedayante, alpAH zItayonikAH upNavedanAM vedayante, tamaHprabhAyAmadhaHsaptamyAzca pRthivyAmutpAtakSetrANi yAni santi tAni sarvANyapi upNasparzapariNAmavanti, tadvyatirekeNa cAnyatsarvaM tatra zItaspazapariNAmavat , tena tavatyA nArakA uSNayonikAH zItavedanAM vedayante, iti bhAvaH / gautamaH pRcchati'asurakumArANaM maMte ! kiM soyA joNI, usiNAjoNI, sIyosiNA joNI ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kiM zItA yonirbhavanti ? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiMvA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA ! 'no sIyA joNI no usiNA joNI, sIyosiNA joNI' asurakumArANAM no zItA yoni bhavati, no vA upNA yonirbhavati apitu zItoSNA yonirbhavati, bhavanapatInAmupapAtakSetrANAM zItoSNobhayarUpasparzapariNAmavatvena teSAM yoniH zItoSNobhayasvabhAvA bhavati na zItA nApyuSNeti bhAvaH, hotA hai aura jinameM upapAtakSetra zIta sparzavAle haiM, unameM zeSa bhAga uSNasparza vAlA hotA hai| vahAM ke bahuta-se uSNayonika nAraka zItavedanA kA anubhava karate haiM aura alpa zItayonika nAraka uSNavedanA kA anubhava karate haiN| tamAprabhA aura mahA tamaHprabhA yA adhAsasamI nAmaka chaThI aura sAtavIM pRthvI meM jitane bhI upapAtakSetra haiM, ve sabhI-uSNasparzapariNAmavAle hI hote haiN| una kSetroM ke atirikta zepa bhUbhAga zItasparzapariNAmavAlA hotA hai| isa kAraNa vahAM ke nAraka uSNayonika hone ke kAraNa zItavedanA kA anubhava karate haiN| __ zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavAn ! asurakumAradevoM kI yoni kyA zIta hotI hai, yA uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? ___bhagavAn-he gautama ! asurakumAra devAM kI yoni zIta nahIM hotI, saMpUrNa bhAga zIta vALA hoya che. ane jemanAmAM upapAta kSetra zItasparzavALA che, teomA zeSabhAga zIta pavALA hoya che. tyAnA ghaNu badhA uNu nika nAraka zItavedanAne anubhava kare che. ane alpa zIta cenika nAraka ubhuvedanA anubhava kare che. tama prabhA ane mahAtamaprabhA agara adhaHsaptamI nAmaka chaDI ane sAtamI pRthvImAM jeTalA paNa upapAta kSetra che. te be badhA uNa sparza pariNAmavALA ja hoya che. te kSetre sivAya zeSa bhUbhAga zItaparza pariNAmavALA hoya che. e kAraNe tyAMnA nAraka uNa nika hovAne kAraNe zata vedanAne anubhava kare che. zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavan! asurakumAra devonI ni saM zIta hoza che agara uNu hoya che athavA zItaNuM hoya che ? zrI bhagavAn he gautama asurakumAra devonI ni zIta nathI hotI, uSNu paNa
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 1 sU0 1 yonipadanirUpaNam diamonds 61 8 evaM jAva yaNiyakumArANaM' evam - asurakumArANAmiva yAvat - nAgakumArANAM, suvarNakuNIrANAm, agnikumArANAm, vidyutkumArANAm, udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANaM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi na zItA nApyuSNA, api tu zItoSNobhayasvarUpA yoniH prajJaptA ? gautamaH pRcchati - ' puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosaNA joNI ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiM zItA yonirbhavati ? ki vA uSNa yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha - ' goyamA !' he gautama ! ' sIyA vi joNI, usiNA vi joNI, sIyosiNA vi joNI ' pRthivI kAyikAnAM zItApi yonirbhavati, uSNApi yonirbhavati, zItoSNApi ca yonirbhavati, 'evaM AuvAuvaNa ssaiveiMdiya teIdiyacauriMdiyANa vi patteyaM bhANiyavvaM' evam pRthivIkAyikAnAmiva aSkAyikavAyukAyikavanaspatikAyikadvIndriyatrIndriyacaturindriyANAmapi pratyekaM bhaNitavyam - uSNa bhI nahIM hotI, kintu zItoSNayoni hotI hai / bhavanapatidevoM ke utpattisthAna zIta aura uSNa- ubhayarUpa hote haiM, ataeva unakI yoni zItoSNa hotI haiM, na zIta hotI hai aura na uSNayoni hI hotI hai / asurakumAroM ke samAna nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAro udadhi kumAroM, dvIpakumAroM, dizAkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI na zIta yoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai, kintu zItoSNayoni hotI hai / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI zItayoni hotI hai, yA uSNoni hotI hai yA zItoSNayoni hotI hai ? bhagavAn - he gautama ! pRthvIkA cikoM kI yoni zIta bhI hotI hai, uSNa bhI hotI hai aura zItoSNa bhI hotI hai / isI prakAra aSkAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya, caturindraya meM se pratyeka kI tInoM prakAra kI nathI hAtI parantu zIteSNu ceAni hAya che bhavanAti devAnA utpatti sthAna zIta ane uSNu urjAya rUpa dgAya che, tethIja temanI ceAni zItANu hoya che. na zIta cAni hoya che ane na uSNu ceAni hoya che. asurakumAranI samAna nAgakumAra, suvarNa kumAra, agnikumAra, vidyutkrumAra, udadhikumAza, dvIpakumArA, dizAkumArI, pavanakumAre ane stanita kumAronI paNa na zIta ceni hAya che, na uSNu ceAni hAya che paNa zItecchu ceAni heAya che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! pRthvIkAyikAnI zItayeAni heAya che agara uSNusaini hAya che athavA zIteSNu ceAni hAya che ? zrI bhagavAn :-he gautama! pRthvIkAyikAnI cAnizIta paNu hAya che, uSNu pazu hAya che ane zIteSNu paNa Deya che. eja prakAre aSThAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, kIndriya, trIndriya, caturindriyamAMthI pratyekanI traNe prakAranI ceni samajavI joie. teja kAyikAnI cAni uSNu hAya che, zIta ane zIteSNu nahi, tejaskAyikAnA sivAya eke
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanA vaktavyam , ' teukAiyANaM No sIyA, usiNA, No sousiNA' tejAkAyikAnAM no zItA yonirbhavati, apitu uSNA yoni bhavati, no vA gItoSNA yonirbhavati, tathA caikendriyANA mapkAyikatejaHkAyikavarjitAnAM dvitricaturindriyANAJcopapAtakSetrANi zItasparzAni upNasparzAni gItoSNobhayasparzAni ca bhavantIti teSAM trividhA pUrvoktA yoni bhavati, apkAyikAnAmupapAtakSetrANi zItasparzAni bhavanti, tejAkAyikAnAmupapAtakSetrANi coSNasparzAni bhavanti, ato'pkAyikAH zItayonikAH, tejaH kAyikAstu upNayonikA bhavanti, gautamaH pRcchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANa bhaMte ! ki sIyA joNI, usiNA joNI, sIyo siNA joNI ? ' he bhadanta ! paJcandriyatiryagyonikAnAM kiM zItA yoni bhavati ? kiMvA uSNA yoni bhavati ? kiM vA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNAvi joNI, sIyosiNA vi joNI ' paJcandriyatiryagyonikAnAM zItA'pi yonibhavati, uSNApi yonirbhavati, zItoSNApi yonirbhavati, 'saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi evaMceca ' saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAmapi, evaJcaiva-zItApi yoniH, upNApi yoniH, zItoSNApi yonirbhavati, saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAmupayoni samajhanI cAhie / tejaskAyikoM kI yoni uSNa hotI hai, zIta aura zItoSNa nhiiN| tejaskAyikoM ko choDa kara ekendriyoM kI, dvIndriyoM kI, trIndriyoM kI tathA caturindriyoM kI tInoM prakAra kI yoni hone kA kAraNa yaha hai ki unake utpattisthAna zItasparzavAle bhI hAte haiM, uSNasparzavAle bhI hote haiM, zItoSNaubhayasparzavAle bhI hote haiN| tejaskAyikoM ke utpattisthAna uSNasparzavAle hI hote haiM, ataeva tejaskAyika upNayonika hote haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! tiryaca paMcendriyoM kI kyA zItayoni hotI hai ? kyA uSNayoni hotI hai ? yA zItoSNayoni hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryacoM kI yoni zIta bhI hotI hai, uSNa bhI hotI hai aura zItoSNa bhI hotI hai / saMmUrchima tiryacoM kI bhI isI taraha tInoM prakAra kI yoniyAM hotI haiM / saMmUrchima tiryacoM ke upapAtakSetra koI kinI, kIndriyanI, trIndriyanI, tathA caturindriyenI traNe prakAranI ni havAnuM kAraNa e che ke temanuM utpattisthAna zIta sparzavALuM paNa hoya che, uNu sparzavALu paNa hoya che, ane ubhaya sparzavALuM paNa hoya che. tejaskAyikanA utpattisthAna usNa sparzavALA ja hoya che, tethI ja tejasakAyika upanika hoya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana tiryaMca pacendriyanI zuM zItAnika hoya che ? uNani heya che? agara zItoSNani hoya che? zrI bhagavAn -he gautama ! pacendriya tirtha enI ni zIta. paNa hoya che, uNa paNa hoya che, ane zItaoNa paNa hoya che. saMmUrNima tiryanI ni paNa e ja rIte
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 9 sU0 1 yonipadanirUpaNam 63 pAtakSetrANi zItasparzAni upNasparzAni zItoSNobhayasparzAni ca bhavanti iti teSAM trividhA 'pi yonirbhavati, evaM saMmRcchimamanuSyANAmapi agre trividhA yonirvakSyate, gautamaH pRcchati'gambhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoNIyANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNI?' he bhadanta ! garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAM kiM zItA yonirbhavati ? kiM vA uSNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yoni bhavati ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'No sIyA joNI. No usiNA joNI, sIyosiNA joNI, garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAnAM no zItA yonirbhavati, no vA uSNA yonirbhavati, api tu zItoSNA, yonirbhavati, garbhavyutkrAntikamanuSyANAmapi upapAtakSetrANi ubhayasparzAni santi atasteSAmapi yoniH zItoSNobhayasvarUpA na zItA nApyupNetyagre vakSyate, gautamaH pRcchati-'maNussANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI usiNA joNI, soyosiNA joNI ?' he zItasparzavAle, koI upNasparzavAle aura koI zItoSNasparzavAle hote haiM, ataeva unakI yoni bhI tInoM prakAra kI hotI hai / saMsUchima manuSyoM kI bhI isI prakAra Age tInoM taraha kI yoni kahI jaaegii| zrIgautamasvAmI-he garbhaja paMcendriya tiryaMcoM kI kyA zItayoni hotI hai, uSNayoni hotI haiM yA zItoSNayoni hotI ? bhagavAn-he gautama ! garbhaja paMcendriya tiryaMcoM kI na zItayoni hotI hai, na uSNayoni hotI hai kintu zItoSNayoni hotI hai, inake upapAtakSetra zItoSNasparzavAle hote haiM, ataH inakI yoni zItoSNa hI kahI gaI hai, zIta nahIM aura uSNa bhI nahIM / isI prakAra garbhaja manuSyoM ke upapAtakSetra bhI zItoSNa-ubhaya sparzavAle hote haiM, ataH unakI bhI zItoSNayoni hI hai. zIta nahIM aura uSNa bhI kahIM, yaha bAta Age kahI jaaegii| traNe prakAranI hoya che. saMbhUmi tiryaMconA upapata kSetra kaI zIta sparzavALA, keI uNa sparzavALAM ane kaI zItaSNu sparzavALAM hoya che, tethI ja temanI ni paNa traNe prakAranI hoya che. saMmUrNima manuSyanI paNa eja prakAre AgaLa traNa prakAranI ni kahevAze. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! garbhaja paMcendriya tiryacenI zuM zIta yoni hoya che, uraNani hoya che agara zIteNani hoya che? zrI bhagavana * he gautama! garbhaja pacendriya tiryaMcanI nathI zIta ni hartA nathI uSNuni hatI paraMtu zIteNu ye ni hoya che. temanA upapata kSetra zIteNe sparzavALA hoya che. tethI temanI ceni zItoSNa ja kahelI che. zIta nahi temaja uoNa paNa nahi. e prakAre garbhaja manuSyanA upapAta kSetra paNa zItaSNu-ubhaya sparzavALA hoya che. tethI temanI paNa zIteNu ni ja hoya che. zIta nahi ane uSNa nahi A vAta AgaLa kaheva ze.
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 prajJApanAsUtre bhadanta ! manuSyANAM kiM zItA yoni kati ? kiMvA uSNAmAnirbhavati ? kiM yA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sIyA vi joNI, usiNA vi joNI sIyosiNA vi joNI' zItApi yonirmanuSyANAM bhavati, uSNApi yonibhavati, zItoSNApi yonirbhavati, 'saMmucchimamaNussANaM bhaMte ! ki sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosINA joNI' he bhadanta ! saMmUcchimamanuSyANAM viM. zItA yonirbhavati ? ki vA upNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAnAda-goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI' saMmRcchimamanuSyANAM trividhApi prAguktA yonirbhavati, yukteH pUrvamuktatvAda, gautamaH pRcchati-mabhavamaMtyimaNussANaM maMte ! kiM sIyA joNI, usiNA jogI, sIyo. siNA joNI ?' he bhadanta ! garbhavyutkrAntikamanuSyANAM kiM zItA yonirbhavati ? kiM vA upNA yonirbhavati ? kiM vA zItoSNA yonirbhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'No sIyA No usiNA, sIyosiNA' garbhavyutkrAntikamanuSyANAM no zItA yoni zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, uSNa hotI hai ? athavA zItopNa hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! zItayoni bhI hotI hai, uSNayoni bhI hotI hai, aura zItoSNayoni bhI hotI hai ? zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! saMbhUchiya manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, uSNa hotI hai yA zItoSNa hotI hai ? - bhagavAn-he gautama ! saMsUrchima manuSyoM kI tInoM prakAra kI yoni hotI hai| isakA kAraNa pahale vatalA cuke haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! garbhaja manuSyoM kI yoni kyA zIta hotI hai, yA uSNa hotI hai athavA zItoSNa hotI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! garbhaja manuSyoM kI na zItayoni hotI hai, na uSNa- zrI gautamasvAmI - he bhagavana! manuSyanI ceni zuM zIta hoya che, upaNa hoya heya che, athavA zItaLuM hoya che? - zrI bhagavAna -he gautama! zItani paNa hoya che, uSNa cani paNa hoya che, ane zItANa ceni paNa hoya che. zrI gItamasvAmI - he bhagavana ! saMmUrNima manuSyanI ceni zu zIta hoya che, uSNa hoya che agarate zItANuM hoya che ? zrI bhagavAna -he gItama! saMmUIima manuSyanI traNa prakAranI ni hoya che tenuM kAraNa pahelAM batAvyuM che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ' garbhaja manuSyanI ni zuM zIta hoya che, agara uNa hoya che athavA zIteNuM hoya che? zrI bhagavAna che gItama! garbhaja manuSyanI nathI zIta ni hotI nathI uSNu
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 1 0 1 yonipadanirUpaNam bhavati, no vA uSNA yonirbhavati, api tu zItoSNA yonirbhaveti, prAmuktayukteH, gautamaH pRcchati -'vANamaMtaradevANaM bhaMte ! kiM sIyA joNI, usiNA joNI, sIyosiNA joNi !' he bhadanta ! vAnavyantaradevAnAM kiM zotA yoni bhavati ? kiM uSNAyoni bhavati kiM vA zItopNA yoni bhavati, bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'No sIyA, No usiNA, sIyosiNA joNI' vAnavyantaradevAnAM no zItA yoni rbhavati, no vA uSNA yonirbhavati api tu zItopNA yonirbhavati, vAnavyantaradevAnAsupapAtakSetrANi zItoSNarUpobhayaspazapariNAmavanti santi atastepAM yoniruttomayasvabhAvA bhavati, na zItA, nApyupNA, 'joisiya mANiyANavi evaM ceca' jyotiSyAvaimAnikAnAmapi evaJcaiva-cAnavyantaradevAnAmika, lo zItA, no uSNA yoni bhavati, api tu zItopNA yonirbhavati, tathA ca jyotiSkavaimAnikAnAmupapAtakSetrANi zItoSNarUpomayasparzapariNAmavanti santi atasteSAM yoniH zItoSNA bhavati, na zItA; noSNA vA bhavati. gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! sIyajoNiyANaM usiNajoNiyANaM sIyosiNayoni hotI hai, kintu zItoSNayoni hotI hai / yukti pahale kahI jA cukI hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! vAnavyantara devoM kI kyA zItayoni hai, uSNayoni hai athavA zItoSNayoni hai ? .. * bhagavAn-he gautama ! vAnavyantara devoM kI zItayoni nahIM hotI, uSNa yoni bhI nahIM hotI parantu zItoSNayoni hotI hai| vAnavyantara devoM ke upapAtakSetra zItoSNa-ubhaya rUpa hote haiM, ataH unakI yoni bhI ubhayapa kahI * gaI hai| jyotiSka aura vaimAnika devoM kI yoni bhI-cAlavyantaroM ke samAna zItoSNa hI hotI hai, zIta nahIM aura uSNa bhI nahIM / isakA karaNa yaha hai ki jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke upapAtakSetra zItoSNa-ubhaya pariNapanavAle hI hote haiM, na kevalazIta hote haiM aura na kevala uSNa hote haiN| ___ gautama-bhagavan ! ina zItayonikoM, uSNayonikoM aura zItoSNayoni koM ni hatI paNa teNu ni hoya che. yukti pahelAM kahI devAelI che. zrI gautamasvAmI he bhagavAna-vAna vyaktara devenI zuM zIta ni che, usNa ni che athavA zItaoNa ni che ? zrI bhagavAna -- gautama ! vAnavyantara devenI zItAni nathI hotI, usNa ni paNa nathI hotI parantu zIvaNa ceni hoya che. vAtavyantara denA upapata kSetra zIteNa ubhaya rUpe hoya che. tethI temanI ni paNa ubhaya rUpa kahela che. tiSka ane vimAna nika devenI paNa vAnavyantaranA samAna zIteNuM ja hoya che, zIta nahi temaja uSNa paNa nahi. tenuM kAraNa e che ke tiSka ane vaimAnikanA upapAta kSetra zIteNe ubhaya pariNamanavALA ja hoya che. kevaLa zIta paNanathI hota ke kevaLa uNuM paNa nathI hotA zrI gautamasvAmI.-he bhagavan! A zItAni, uSNani ane zItoSNu yonike
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre joNiyANa anoNiyANa ya kayare kayarehito appAvA, bahuyA vA, tullAvA visesAhiyA vA?' he bhadanta ! eteSAM khalu zItayonikAnAm uSNayonikAnAm zItopNayonikAnAm ayonikAnAJca madhye katare katarebhyo'lpAvA, bahukAvA, tulyAvA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA sIyosiNajoNiyA' sarvastokAH -sarvebhyo'lpA jIvAH zItoSNayonikA bhavanti bhavanapatigarbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmevobhayayonikatvAt , tebhyaH 'usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA' uSNayonikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, sarveSAM sUkSmavAdaratejAkAyikAnAM pracuratarANAM nairayikANAM katipayAnAM pRthivyavyAyupratyekavanaspatInAzcoSNayonikatvAt , tebhyo'pi 'ajoNiyA aNaMtaguNA' ayonikA anantaguNA bhavanti, siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt tebhyo'pi 'sIyajoNiNa arNataguNA' zItayonikA anantaguNA bhavanti anantakAyikAnAM sarveSAmapi gItayonikatvAt , tepAJca siddhe yopyanantaguNatvAt / / sU0 1 // tathA ayonikoM arthAt yonirahita siddha jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn-he gautama ! zItoSNagenika jIva saba se kama haiM, kyoMki bhavanapati, garbhaja paMcendriya tirthaca, nanuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva zItoSNayoni vAle hote haiM / zItoSNayonikoM kI apekSA upNayonika asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoM ki sabhI sUkSma aura bAda tejaskAyika, bahuta-se nAraka, katipaya pRthvIkAdhika, apkAyika, vAyu kAyika aura pratyeka vanaspatikAdhika uSNayonika hote haiN| uSNayonikoM kI apekSA ayonika arthAt siddha anantaguNA haiM, kyoM ki siddha ananta haiN| ayonikoM kI apekSA zItayonika anantaguNA haiM, kyoM ki sabhI anantakAyika zItayoni vAle hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA haiM suu01|| tathA anike arthAt nirahita siddha jemAthI keNi kenI apekSAe alpa che, ghaNuM che, tulya che. athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna -he gautama ! zItaSNa cenika jIva badhAthI ochA che, kemake bhavana pati, garbhaja pacendriya tiryaMca, manuSya, vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika deva zIteNu nivALA hoya che. zItaSNa cenikanI apekSAe uNu yonika asaMkhyAtagaNa adhika hoya che. kemake badhAM sUdama ane bAdara tejaskAyika ghaNA kharA nAraka, keTalAka pRthvIkAyika, aSka yika, vAyukAyika ane pratyeka vanaspatikAyika uSNanika hoya che uNa zainikonI apekSAe anika arthAt siddha ananta gaNA che, kemake siddha ananta che. anikonI apekSAe zIta cenika anantagaNu che kenake badhA anantakAvika zItAni vALA hoya che ane teo siddhothI paNa anantagaNu che. sU0 1
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - pramaiyabodhinI TIkA pada 9 sU0 2 yonivizepanirUpaNam yoni vizepavaktavyatA - mUlam-kaI vihA NaM bhaMte ! joNI paNNatA ? goyamA! tivihA joNI paNNattA, taM jahA-sacittA, acittA, mIsiyA, neraiyANaM saMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIliyA joNI? goyamA! no sacittA joNI, acittA jogI, no mIsiyA joNI, asurakumArANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, zrIsiyA joNI ? goyamA! no sacittA joNI, acittA joNI, no lIsiyA jINI, evaM thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM cittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ? goyamA! sacittA jogI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI, evaM jAva cauridiyANaM, samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva, gamavakraliyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, gabhavatiyamaNussANa ya no sacittA, no acittA, mIsiyA joNI, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANaM, eesi NaM bhaMte ! jIvANaM sacitta joNINaM, acitta jogINaM, mIsa joNINaM, ajoNINaya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullAvA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA mIsajoNiyA, acittajoNiyA asaMkhejjaguNA, ajoNiyA aNaMtaguNA sacittajoNiyA aNaMtaguNA / sU0 2 // chAyA katividhAH khalu bhadanta ! yoniH prajJaptAH ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptA. tadyathA-sacittA, acittA, mizritA, nairayikANAM bhadanta ! kiM sacittA yoniH, acittA yonivizeSavaktavyatA zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA 1) bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai ? (taM jahA) vaha isa prakAra (sacittA) sacitta coni vizeSa vaktavyatA -- Avattha-(kaivihANaM bhaMte / joNI paNNattA ?) 3 mAvan yoni so prAranI DisI cha 1 (goyamA tivihA joNI paNNattA) gautama ! ! prahArana yAni 49sI cha? (taM jahA) te mA 42 (sacittA) sathitta (acittA) bhayitta (mIsiyA) mizra
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanA yoniH mizritA yoniH ? gautama ! no sacittA yoniH acittA yoniH, no mizritA yoniH, asurakumArANAM bhadanta ! kiM sacittA yoniH, acittA yoniH, mizritA yoniH ? gautama ! no sacittA yoniH, acittA yoniH, no mizritA yoniH, evaM yAvat stanitakumArANAm , pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! ki sacittA yoniH, acittA yoniH, mizritA yoniH ? gautama ! sacittA yoliH, acittA yoniH, mizritApi yoniH, evaM yAvat caturindriyANAm , (acittA) acitta (mIsiyA) mizra (nerajhyA NaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI, sIsiyA jINo) bhagavan ! nArakoM kI yoni kyA sacitta hotI hai, acitta hotI hai yA mizra arthAt sacittAcitta hotI hai ? (goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI, no mIliyA joNI) he gautama ! sacittayoni nahIM hotI, acittayoni hotI hai, mizrayoni nahIM hotI (alurakumArANaM bhaMte ! kiM cittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI ?) bhagavan ! asurakumAroM kI kyA sacittayoni, acitta yoni yA mizrayoni hotI hai ? (goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI no mIsiyA joNI) he gautama ! sacittayoni nahIM hotI, acittayoni hotI hai, mizrayoni nahIM hotI (evaM thaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka (puDhadhikAiyA NaM bhaMte ! ki sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI?) bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI kyA sacittayoni hotI hai ? acittayoni hotI hai ? yA mizrayoni hotI hai ? (goyamA ! sacittA jogI, acittA joNI, nIsiyA vi joNI) he gautama ! lacitta yoni, acittayoni aura mizrayoni bhI hotI (neraiyANaM bhaMte / ki sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI) he bhagavan / nArakenI eni zu sacitta hoya che? acitta hoya che? agara mizra arthAta sacittacitta DAya cha / (goyamA ! go sacittA joNI acittA joNI, no mIsiyA joNI) 3 gautama ! sacitta cani nahi, acitta cAni hoya che mizra ni paNa nahi (asurakumArANaM te / kiM ra cittA joNI acittA joNI, mIsiyA joNI?) he bhagavan ! . masu2zubhAzanI zu sattiyAni, vittayAni agara bhizrayaniya cha ? (goyamA no sacittA joNI, acitA joNI no mIsiyA joNI) gautama ! sayitta yoni nathI DAtI, athitta yoni DAya cha, bhitra yoni nathI khAtI (evaM thaNiyakumArANaM) se prAre svanitakumAre sudhI (puDha'vakAiyANaM te / kiM sacittA joNI, acittA joNI, mIsiyA joNI? mAvan / pRthvIkAyikenI zuM sacitta ni hoya che? acittani hoya che? agarate mizra peni hAya cha (goyamA sattA joNI, acittA joNI, mIsiyA vi joNI) OM gautama / sathita yoni, athittayAni, bhitra yoni 5 DAya cha (evaM jAva cauridiyANaM) me re yo
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiodhinI TIkA pada 9 sU0 2 yonivizaipanirUpaNam 69 " saMmUcchimapaJcendriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca evaJcaiva garbhavyutkrAntika pazcandriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanupyANAJca no sacittA, no acittA, mizritA yoniH, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikaranAM yathA asurakumArANAm, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sacitayonInAm acittayonInAm mizrayo nikAnAm ayonikAnAJca katare katarebhyo'lpAcA, vahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvA mizrayonikAH, acittayonikA asaMkhyeyaguNAH, ayonikA anantaguNAH, sacittayonikA anantaguNAH / / sU0 2 // hai ( evaM jAva cariMdiyANaM) isI prakAra yAvat cauindriyoM taka ( saMmucchimapaMcidiyatirikkhajoNiyA NaM) saMmUrchima paMcendriya tiryecoM kI (saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva) aura saMsUrchima manuSyoM kI bhI isI prakAra (gagbhavakkaMtiya paMcidiyatirikkhajoNiyA NaM) garbhaja paMcendriya tiryacoM kI (ganbhavakkaMtiya maNussANa ya ( aura garbhaja manuSyoM kI (no sacittA, no acittA, mIsiyA joNI) sacinta nahIM, acitta nahIM, mizrayoni hotI hai ( vANamaMtara joisiya vaimANiyANaM jahA asurakumArANaM) cAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kI jaise asurakumAroM kI / (eesi NaM bhate ! jIvANaM sacittajogINaM, acitta jogINaM, mIsajoNINa ajoNINa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) bhagavAn ! ina sacittayonika, acittaghonika aura mizrayonika tathA ayonikoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatthovA jIvA mIsajoNiyA) gautama ! saba se kama mizrayonika jIva haiM (acittajoNiyA asaMkhejaguNA) acittayonika asaMkhyAtaguNA haiM (ajoNiyA indriyo sudhI ( saMmucchima paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) sabhUmi yathendriya tirya yAnI (saMmucchimamaNussaNaca evaM ceva) ne sabhUrchima manuSyAnI se are (ganbhava - tiyapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM) garlabha yathendriya tiryathAnI ( gavbhavaka tiyamaNurasANa ya) ane garlana bhanuSyonI (no sacittA no acittA, mIsiyA joNI) satti nahI atti nahIM, bhizrayoni hoya che ( vANamaMta rajoi siyavemANiyANaM asurakumArANaM) vaanvyntrnyaatiSTha ane vaimAnikanI jema asurakumAranI ceAninA sakha dhamAM paNa samajavuM. (eesiNaM bhate | jIvANaM sacittajoNINaM acittajoNINaM, mIsajoNINa ya ajoNINa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ) De bhagavan / mA sacitta sainika, acintayAnika ane mizrayaiAnika tathA aceAnikamAM kANu kAnAthI alpa, ghaNA tulya athavA vizeSAdhiH che ? (goyamA / satrvatthovA jIvA mIsajoNiyA,) he gautama | madhArthI mochA mizra yoni va che (acittajoNiyA asaMkhejjaguNA) athitta yoniTa
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7 sapanA ___TIkA-atha punarapi prakArAntareNa yonIreva prarUpayitumAha- kAvihANaM bhaMte ! joNI paNNattA?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhA-kiyatprakArA khalu yoniH-utpattisthAnam prajJaptA-prarUpitA ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA-sacittA, acittA, mI siyA' tadyathA-sacittA-acittA, mizritA ca, tatra jIvapradezasambaddhA sacittA yoniH, sarvathA jIvarahitA acittA yoniH, jIvarahitA rahitasvarUpA nizritA yonirucyate, gautamaH pRcchati 'neraiyANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI mIsiyA joNI ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiM sacittA yoni bhavati ? kiM vA acittA yonibhavati ? kiM vA mizritA-sacittA'cittayuktA yoni bhavati ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI' nairavikANAM no sacittA yoni bhavati, api tu acittA yoni bhavati, nApi mizritA yoni aNaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (sacitta joNiyA aNaMtaguNA) sacittayonika anantaguNA haiN| TIkArtha-prakArAntara se punaH yoliyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-zrIgautamasvAmI-he bhagavAn ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! tIna prakAra kI yoni kaho hai, vaha isa prakAra sacitta, acitta aura mizra / jIva pradezoM se sambaddhayoni sacitta, sarvathA jIvarahita yoni acitta aura ubhaya svarUpavAlI yoni mizra kahalAtI hai| __ zrIgautamasvAmI-he bhagavan nAraka jIvoM kI yoni sacitta hotI hai yA acitta, athavA mizra-sacittAcitta ? / bhagavAnU-gautama ! nArakoM kI yoni sacitta nahIM hotI, kintu acitta hotI hai, mizra nahIM hotI / nArakoM ke upapAtakSetra sacitta arthAt sajIva nahIM asabhyAta cha. (ajoNiyA aNaMtaguNA) ayoni manantA cha (sacittajoNiyA aNaMtaguNA) sacittanika anantagaNuM che TIkAI-prakArAntare pharI eninI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! ni keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna -he gautama! traNa prakAranI ni kahelI che te A prakAre che,-sacitta, acina ane mizra. jIvapradezathI sa baddhani sacina, sarvathA jIva rahita eni acita ane ubhaya svarUpavALI ni mizra kahevAya che zrI gautama -he bhagavan ! nAraka jInI ni sacita hoya che. agara acitta athavA mizra-sacittAcitta? zrI bhagavAna he gautama ! nArakenI ni sacita nathI hotI, paNa acitta hoya che, mizra paNa nathI hotI, nArAkenA upapata kSetra sacita arthAt sajIva nathI hotAM
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 9 sU0 2 yonivizeSanirUpaNam bhavati, tathA ca nairayikANAmupapAtakSetraM na kenacid jIvena parigRhItaM sambaddhaM vA vartate atasteSAM kevalam acittaiva yoni bhavati, sUkSmaikendriyANAM sakalalokavyApitve'pi teSAM pradezairupapAtakSetrapudgalAnAM parasparAnugamasaMvaddhatvAbhAvAt , acittaiva teSAM yoniravaseyA, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kiM sacittA joNI, acittA joNI mIsiyA joNI?' he bhadanta ! asurakumArANAM kiM sacittA yoni bhavati ? kiM vA acittA yoni bhavati ? kiMvA mizritA yoni bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA joNI' asurakumArANAM no sacittA yoni bhavati, api tu acittA / yoni bhavati, no vA mizritA yoni bhavati, asurakumArANAmapi upapAtakSetrasya kenApi jIvena pRrigRhItatvAbhAvena teSAmavica yoniH, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-asurakumArANA. miva yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAm , agnikumArANAm , vidyutkumArANAm , udadhikumArANAm , dvIpakumArANAm , dikkumArANAm , pavanakumArANAM, stanitakumArANAmapi no hote, ataeva unakI acittayoni hI kahI hai / yadhapi sUkSma ekendriya jIva samasta lokAkAza meM vyApta haiM, tathApi unake kAraNa nArakoM ke upapAtakSetra sacitta nahIM kahalAte, kyoM ki unameM parasparAnugama saMbaMdha nahIM hai, arthAt ve upapAtakSetra una jIvoM ke zarIra nahIM haiN| ' zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAroM kI yoni sacitta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizrA hotI hai ? / ___ bhagavAn-he gautama ! asurakumAroM kI yoni sacitta nahIM hotI, acitta hotI hai, mizra bhI nahIM hotI, kyoM ki asurakulAroM ke upapAtakSetra kisI jIva ke dvArA parigRhIta nahIM hote / isI prakAra stanitakumAroM taka jAnanA cAhie, arthAt nAgakumAroM, suvarNa kumAroM, agnikumAroM, vidhutkumAroM, udadhikumAroM, DIpa kumAroM, dizA kumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI acitta tethI ja teonI acitta ni ja kahI che. arthAt sajIva nathI hatA, tethI ja teonI acitta ni ja kahI che. arthAt sUkSma ekendriya jIva samasta kAkAzamAM vyApta che, tathApi temanA kAraNe upapAta kSetra sacitta nathI kahevAtA, kemake temanA parasparAgama saMbandha nathI, arthAt te upapAta kSetra e jInA zarIra nathI. zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! asurakumAranI jenI sacitta hoya che acitta hoya che athavA mizra hoya che? zrI bhagavAhe gautama ! asurakumAranI ni sacitta nathI hotI, acitta hoya che, mizra nathI hotI, kemake asurakumArenA upapata kSetra keI jIva dvArA parIgRhIta nathI thatA, eja prakAre svanitakumAro sudhI jANavuM joIe. arthAt nAgakumAro, suvarNa kumAra, agnikumAro, vidyuskumAro, udadhikumAre, dvIpakumAre, dizAkumAre, pavanakumAra
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 prazAranAstra sacittA yoniH, no vA mizritA nori , apitu acitara yoni bhavati, nInagaH pRcchati'puDha vikAiyANaM bhaMte ! kiM sacittA jozI, apitA joNI, mIniyA jogI ? he dAta ! pRthivIkAyikAnAM ki sacittA yoni bhani ? ki vA acinA yoni ni ? kiyA mizritA yoni bhavati ? bhagavAn Ada-'goramA !' he gautama ! 'sacinA jogI, cinA joNI, mIsiyA vi joNI' pRthivImAyiAnAM sacittApi yoni bhavani, ani pi yoni bhavati, mizritApi yoni bhavati, pRthivIkArikAnAmupapAna kSetrasya nIH parigRhItatvA parigRhItatvena cobhayasvabhAvatvAcca vividhApi mAgatA yoni bhavati, pajAba biyANaM' evam-pRthivIkAyikAnAmiva yAvat-apkAyikatejaH sAyikAbukAvikAnamAvikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAJca sacinA'pi acittApi, mizritA'pi ca yoni rabaseyA, 'saMcchimatirikkhajoNiyANaM, samucchimamaNussANa ya evaM veba' yaMmUTiMgatiyAyonikAnAM, saMmUcchimamanuSyANAJca evaJcaiva-pRthivI kAyikAnAmiva sacittA'pi, acinApi, mizri. tApi ca yoni bhavati, etepAmapi prAguktasaMmUrtimamanuSyaparyantAnAmupapAtakSetra jIvapradeza parigRhItamaparigRhItaJcobhayasvabhAvazca bhavatIti tepAmapi prAgakta trividhApi yoni baseyA, yoni hI hotI hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAgika jIvoM kI yoni citta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizra hotI hai ? ___bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI yoni sacitta bhI hotI hai, acitta bhI hotI hai aura mizra bhI hotI hai, kyoM ki pRthvIkAyikoM ke upapAtakSetra jIvoM dvArA parigRhIta bhI hote haiM, aparigRhIta bhI hote haiM aura unayarUpa bhI hote haiN| isI prakAra apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyi. koM, dvIndriyoM, trIndriyoM aura cauindriyoM kI bhI tInoM prakAra kI yoni hotI hai| saMmUrchima paMcendriyatiryacoM aura sammUcchima manuSyoM kI bhI hamI prakAra sacitta, acitta aura mizra-tInoM taraha kI yoni hotI hai| kyoM ki ina saba ane svanitakumAranI paNa acittani hoya che. zrI gautamasvAmI he bhagavana pRthvIkAyika jIvanI ni sacitta hoya che.acitta hoya che athavA mizra hoya che? zrI bhagavAna -he gItama! pRthvIkAyikenI ni sacita paNa hoya che. acitta paNa hoya che ane mizra paNa hoya che. kemake pRthvIkAcikenA upapAta kSetra che dvArA parigRhIta paNa hoya che. aparigrahIta paNa hoya che ane ubhaya rUpa paNa hoya che. e prakAre aSkAcike, tejarakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAdhike. dvIndriye, zrIndriye ane caturindriyanI paNa traNa prakAranI ni hoya che sa mUrNima cendriya tiryo ane saMmaIima manuSyanI paNa e rIte sacitta, acitta ane mizra traNa jAtanI ceni hoya che.
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 9 sU0 2 yonivizeSanirUpaNam 73 'gabhavakkatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAm gambhavatiyamaNussANa ya no sacittA, no acittA mIsiyA joNI' garbhavyutkrAntika manuSyANAJca no sacittA yoniH, no vA acittA yoniH api tu mizritA yoni bhavati, garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiyagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJcotpatikSetra acittAnAmapi zukrazoNitAdipudgalAnAM satvena teSAM mizritaiva yoniriti bodhyam , 'vAnavaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA amarakumArANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA asurakumArANAM no sacittA no vA mizritA api tu acittA yoniruktA tathaiva vaktavyA, gautamaH pRcchati-eesiNaM bhaMte! jIvANaM sacittajoNINaM' he bhadanta ! eteSAM khala pUrvoktAnAM jIvAnAm , sacittayonInAm , 'acittajoNINaM' acittayonInAm 'mIsajoNINaM' mizrayonikAnAm 'ajoNINaya' ayonInAJca madhye 'kayarekayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA katare katarebhyolpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savyasthovA jIvA ke upapAlakSetra bhI sajIva nirjIva aura ubhayarUpa hote haiM / garbhaja paMcendriya tiryacoM kI tathA garbhaja manuSyoM kI yoni sacitta nahIM hotI, acitta nahIM hotI hai, kintu mizra-sacittAcitta yoni hI hotI hai, kyoM ki unake utpatti kSetra meM acitta bhI zukra zoNita Adi ke pudgala hote haiM, ataeva unakI yoni mizra hI samajhanI caahie| __ vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kI yoni asurakumAroM ke samAna hotI hai, arthAt acitta yoni hotI hai, sacitta aura mizra nahIM hotii| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! pUrvokta sacitta yonivAle, acitta yonivAle, mizrayoni vAle tathA ayonika jIvoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / ___ bhagavAn-gautama ! saba se kama mizrayoni vAle jIva hai kyoM ki mishrkemake e badhAnA upapata kSetra paNa sajIva nijIva ane ubhaya rUpa hoya che. garbhaja pacendriya tiya enI tathA garbhaja manuSyanI ni sacitta nathI letI acitta paNa nathI hitI paNa mizra sacirAcitta coni hoya che kemake temanA utpatti kSetramAM acitta paNa zuka zeNita AdinA pudgala hoya che tethI ja temanI ni mitra ja samajavI joIe. - vanavyantara tiSka ane vaimAnikenI ni asurakumAronA samAna hoya che arthAt acitta ja ni hoya che, sacina ane mizra nathI hotI. zrI gautamasvAmI - he bhagavanapUrvokta sacitta nivALA acitta nivALA ane mizra nivALA tathA ayonika jamAM ke jenAthI, alpa, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhike che? pa0 10
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 prazApanAsUtre mIsajoNiyA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, jIvA mizrayonikA bhavanti, garbhavyutkrAntika paJcandriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJcaiva mizrayonikatvAt sarvastokatvaM bodhyam , tebhyaH-'acittajoNiyA asaMkhejjaguNA' acittayonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, nairayikANAM devAnAM katipayAnAJca pratyekaM pRthivIkAyikAkAyikatejAkAyikavAyukAyikapratyekavanaspatikAyikavikalendriyasaMmRcchimapaJcandriyatiryagyonikasamUcchimamanupyANAmacittayonikatvenAsaMkhyeyaguNatvamavaseyam , tebhyo'pi-'ajoNiyA aNaMtaguNA' ayonikA anantaguNA bhavanti, siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt , tebhyo'pi 'sacittajoNiyA aNataguNA' sacittayonikA anantaguNA bhavanti, nigodajIvAnAM sacitta yonikatvena tepAJcasiddhebhyo'pyanantaguNatvAditi bhAvaH // sU0 2 // yoni vizepavaktavyatA mUlam-kAvihANaM bhaMte! joNI paNNattA ? goyamA! tivihAjoNI paNNattA, taM jahA-saMvuDAjoNI, viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDAjoNI, neraiyANaM bhaMte ! kiM saMvuDAjogI, viyaDAjoNI, saMvuDa viyaDA. jogI? goyamA! saMvuDajoNI, no viyaDajoNI, no saMvuDaviyar3a yoni garbhaja paMcendriya tiryacoM aura garbhaja manuSyoM kI hI hotI hai / mizrayoni vAloM kI apekSA acittayoni vAle jIva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki samastadevoM, nArakoM tathA katipaya pRthvIkAyikoM, apkAyikoM, tejaH kAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM, vikalendriyoM, saMmRchima paMcendriya tithaMcoM tathA saMmRrchima manuSyoM kI yoni acitta hotI hai / acittonikoM kI apekSA ayonika arthAt siddha jIva anantaguNA hai, kyoM ki siddhoM kI saMkhyA ananta hai| ayonikoM kI apekSA sacittayonika jIva anantaguNA adhika haiM, kyoM ki nigoda ke jIva sacittayonika hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA adhika haiM ||suu02|| 1 zrI bhagavAna --he gautama! badhAthI ochA mizra nivALA jIva che kemake, mizra ni garbhaja paMcendriya tiryaMca ane garbhaja manuSyanI ja hoya che. mizranivALAnI apekSAe acitta nivALA jIva asaMkhyAtagaNa adhika che, kemake samasta de, nArake tathA kati paya pRthvIkAyike, aSkAcike, teja kAyika, vAyukAyike, vanaspatikAyika, vikalendri, saMmUrNima paMcendriya tiryo tathA saMmUrNima manuSyanI ni acita hoya che. acitta nikenI apekSAe anika arthAta siddha jIva anantagaNuM che. kemake siddhonI saMkhyA ananta che. anikenI apekSAe sacitta cenika jIva anantagaNa adhika che kemake nigodanA jIva sacitta cenika hoya che, ane teo siddhothI paNa ananta - gaNuM adhika che. sUtra 2
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyodhinI TIkA pada 9 sU0 3 yonivizeSanirUpaNam joNI, evaM jAva vaNassaikAiyANaM, beiMdiyANaM pucchA, goyamA! no saMvuDajoNI viyaDajoNI, no saMvuDa viyaDajoNI, evaM jAva cauridiyANaM, samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNIyANaM, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva, gabhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM, gabhavatiyamaNussANa ya no saMvuDAjoNI, no viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDAjoNI, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM, eesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM, viyaDajoNiyANaM, saMvuDa viyaDajoNiyANaM ajoNiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullAvA, visesAhiyAvA ? goyamA! samvatthovA jIvA saMvuDaviyaDajoNiyA, viyaDajoNiyA asaMkhijaguNA, ajoNiyA agaMtaguNA, saMvuDajoNiyA aNaMtaguNA // sU0 3 // ___ chAyA-katividhA khalu bhadanta ! yoniH prajJaptA ? gautama ! trividhA yoniH-prajJaptA, tadyathA -saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH, saMvRtavivRtA yoniH, nairayikANAM bhadanta ! kiM saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH saMvRtakvRitA yoniH? gautama! saMvRtayoniH, no vivRtayoniH no saMvRtavivRtayoniH, yonivizeSa kI vaktavyA zabdArtha-(kAvihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavAn ! yoni kitane prakAra ko kahI hai ? (goyamA ! tivihA joNI paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI gaI hai / (taM jahA) vaha isa prakAra (saMvuDA joNI) saMvRtA arthAtU DhaMkI huI yoni (vivaDA joNI) vivRtA yoni (saMvuDaviyaDA joNI) saMvRtavivRtA yoni / (neraiyA NaM bhaMte ! ki saMvuDA joNI, viyaDAjoNI, saMvuDaviyaDA joNI ?) bhagavan ! nAraka jIvoM kI yoni kyA saMvRta hotI hai, vivRta hotI hai yA saMvRta ni vizeSanI vaktavyatA hAtha-(kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) 3magavan! yAni TasA prazAnI 4ii cha 1 (goyamA / tivihA joNI paNNattA) 3 gautama ! 42nI yoni 4ii cha (taM jahA) te mA prA cha (saMvuDA joNi) savRtta arthAt DhaizeI yoni (viyaDA joNI) vivRtta yAni (saMvuDaviyaDA joNI) savRtta vitta yAni (neraiyANaM bhaMte ! kiM saMvuDA joNI, viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI) he bhagavan ! nAraka jInI ni zuM saMvRtta hoya che, vivRtta hoya che, saMvRtta-vivRta hoya che?
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 prajJApanAsUtra evaM yAvat-vanaspatikAyikAnAm , dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! no saMvRtayoniH, vivRttayoniH, no saMvRtavivRtayoniH, evaM yAvat-caturindriyANAm , samUcchimapaJcandriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca evazcaiva, garbhavyutkrAntika paJcendriyatiryagyonikAnAM garmavyutkrAntikamanuSyANAJca no saMvRtA yoniH, no vivRtA yoniH, saMvRtavivRtA yoniH, vAnavyantarajyotiSka. vaimAnikAnAM yathA nairayikANAm , eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM saMvRtayonInAM vivRtayonInAM vivRta hotI hai ? (goyamA ! saMvuDa joNI) gautama ! saMvRtayoni hotI hai (no viyaDajoNI) vivRtayoni nahIM hotI (no saMvuDaviyaDajoNI) saMvRtavivRtayoni bhI nahIM hotI (evaM jAva vaNaslaikAiyANaM) isI prakAra vanaspatikAyikoM taka ' (veIdiyANaM pucchA ?) hIndriyoM saMbaMdhI prazna (goyamA ! no saMvuDajoNI) gautama ! saMvRtayoni nahIM hotI (viyaDa joNI) vivRtayoni hotI hai (no saMvuDaviyaDajoNI) saMvRtavivRtayoni nahIM hotI (evaM jAva cariMdiyA NaM) isI prakAra yAvat caturindriyoM taka (saMmucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM samucchimamaNu. ssANaya evaM ceva) samUrchimapaMcendriyatiryacoM aura saMmRchima manuSyoM kI bhI isI prakAra (ganbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) garbhaja paMcendriya tiyacoM kI (gambhavakkaMtiya maNussANa ya) aura garbhaja manuSyoM kI (no savuDA joNI, no viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI) na saMvRtayoni hotI hai, na vivRta yoni hotI haiM, kintu saMvRtavivRtayoni hotI hai (vANamaMtara joisiyavemANiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI (jahA neraiyANaM) nArakoM ke samAna / ___ (etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM, viyaDajoNiyANaM saMvuDaviyaDa(goyamA / (saMvuDajoNI) 8 gautama ! savRtta yoni DAya che (nA vivaDajoNI) vivRtta yoni nayI khAtA (no saMvuDA viyaDajoNI) saMvRtta vivRtta yoni 5Y nathI chAtI (evaM jAva vaNassaikAiyANaM) se prAre vnsptithi:| sudhI __ (vaiMdiyANaM pucchA ?) hIndriyo sammandhI prazna (goyamA ! no saMvuDajogI) gautama! sa vRtta yoni nathI chAtI (viyaDajoNI) vivRtta yoni DAya che (no saMvuDaviyaDajoNI) savRtta vitta yoni nathI khAtI (evaM jAva cauridiyANaM) se prAraM yturidiye| sudhI (saMmucchimapaMciMdiyatirivakhajoNiyANa, saMmucchimamaNussANa ya evaM ceva) sabhUchima 5yendriya tiya yo mana sabhUchibha manuSyAnA pazu se prAre (gambhava tiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa) gala pathendriya tiya yAnI (gambhavakka tiya maNussANa ya) bhane / manuSyonI (no saMyuDA joNI, no viyaDA joNI, saMvuDavivaDA joNI) - savRtta yoni hAya cha na vitta yoni khAya cha, 5 sa vRtta vivRtta yoni DAya che (vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM) pAna0ya-tara, yoti54 bhane paimAni vAnI vatavyatA (jahA neraiyANaM) nAnA samAna (e rasiMga bho ! jIvANaM saMvuDa joNiyANaM, viyaDajoNiyANaM saMvuDaviyahAjoNiyANa ajo
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 9 sU.0 3 yonivizepanirUpaNam - saMvRtavivRtayonikAnAm ayonikAnAJca katarekatarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, 'vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH saMvRtavivRtayonikAH, vivRtayonikA asaMkhyeyaguNAH, ayonikAH anantaguNAH, saMvRtayonikAH anantaguNAH // sU0 3 // TIkA-atha punarapi vizeSarUpeNa jJAnArtha prakArAntareNa yonireva prarUpayitumAha-'kaivi. hANaM bhaMte ! joNI paNNatA?' he bhadanta ! kati vidhA khalu yoniH prajJaptA ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA-saMvuDAjoNI, viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI' tadyathA-saMvRtA yoniH, vivRtA yoniH, saMvRtavivRtA yoniH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! ki saMbuDA joNI, viyaDA joNI, saMvuDaviyaDAjoNI ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiM saMvRtA-AcchAditA antarhitA ityarthaH yoni bhavati ? joNiyANaM ajoNiyANa tha) he bhagavan ! ina saMvRtayonikoM vivRtayonikoM, saMvRtta vivRtayonikoM aura ayonikoM meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA cA. visemAhiyA vA?) alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyanA !) he gautama ! (samvatthovA jIvA saMbuDavithaDajoNiyA) saba se kama jIva saMvRtavivRtayonika kahe, haiM (viyaDajoNiyA asaMkhijaguNA) vivRtayonika asaMkhyAtaguNA haiM (ajoNiyA-apaMtaguNA) ayonika anantaguNA haiM (saMvuDajoNiyA aNaMtaguNA) saMvRtayonika anantaguNA haiN| .. TIkArtha-aba prakArAntara se punaH yoniyoM ko samajhAne ke lie kahate haiMzrIgautamasvAmI-he bhagavan ! yoniyAM kitane prakAra kI kahI haiM ? bhagavAnhe gautama ! yoniyAM tIna prakAra kI kahI haiM, ve isa prakAra-saMvRtayoni, vivRtayoni aura 'saMvRta vivRtayoni ! gautamasvAmI he bhagavan ! nAraka jIvoM kI NiyANa ya) bhagavan mA savRtta yoni, vivRttAni, savRtta vitta yoni mane bhayAnimA (kayare kayarehito) ay anAthI (appA vA pahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 25 ghA, tujhya mathA vizeSAdhi cha ? ___(goyamA / ) gautama / (savvayogA jIvA saMvuDaviyaDajoNiyA) mAthI mAchA 04 saMvRtta vitta sani cha (viyaDajoNiyA asaMkhijjaguNA) vivRtta yoni masabhyAta. mA cha (ajoNiyA aNaMtaguNA) meyoni mananta cha (saMvuDajoNiyA aNaMtaguNA) savRtta cenika anantagaNuM che TIkAtha-have prakArAntare pharI enine samajAvavA mATe kahe che ' zrI gautamasvAmI -he bhagavan! caniye keTalA prakAranI kahelI che?' - zrI bhagavAna - nile traNa prakAranI tI che, te A prakAre -saMvRttani, vivRtta ni, ane saMvRtta vivRtta ni zrI gautamasvAmI - he bhagavan! nAraka jIvanI'zuM saMvRta arthAt AcAdita yoni
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 prajJApanAsUtra kiM vA vivRtA anAcchAditA vahirupalakSyamANA, yoni bhavati ? kiMvA saMvRtavivRtA - kiJcidanupalakSyamANA kiJcidupalakSyamANA ca yoni bhavati ? bhagavAn Aha - 'goyamA' he gautama! 'saMbuDajoNI, no viyaDajoNI, no saMbuDaviyaDajoNI, nairayikANAM saMvRtA yoni bhavati, no vivRtA yonirbhavati, no saMvRtavivRtA yoni bhavati, tathA ca nairayikotpattisthAnAnAM narakaniSkuTAnAM saMvRtagavAkSasadRzatvAt nairayikANAM saMvRtaiva yoni bhavati, tatrotpannAH santo nairayikAH pravarddhamAnamUrtayastebhyaH patanti, zItebhya uSNeSu, uSNebhyaH zIteSu 'evaM jAva caNassa ikAiyANaM' evam - nairayikANAmiva yAvat-asurakumArAdi bhavanapati pRthivI kAyikAkAyikatejaHkAyikavAyukAyikavanaspatikAyikAnAM saMvRtA yoni bhavati, no vivRtA, no vA saMvRtavivRtA yoni bhavatItyarthaH, ekendriyANAmapi yoniH spaSTamanupalakSyamANatvAt saMvRtaiva yoni bhavati, 'iMdiyANaM pucchA' gautamaH pRcchati - dvIndriyANAM kiM saMvRtA yoniH 2 kiM kyA saMvRta arthAt AcchAdita yoni hotI hai, yA vivRta arthAt khulI huI yA bAhara se spaSTa pratIta hone vAlI yoni hotI hai ? athavA saMvRtavivRta arthAt donoM prakAra kI yoni hotI hai ? bhagavAn he gautama! nArakoM kI saMvRtayoni hotI hai, vivRta nahIM hotI aura na saMvRtavivRta hotI hai / nArakoM ke utpattisthAna narakaniSkuTa AcchAdita gavAkSa ke samAna hote haiM, ataeva unakI yoni saMvRta hI kahI hai / una sthAnoM meM utpanna hue nAraka zarIra se vRddhi ko prApta ho kara zIta se uSNa aura uSNa se zIta sthAnoM meM girate haiM / isI prakAra vanaspatikAyikoM taka samajhanA cAhie, tAtparya yaha hai ki asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyikoM, aSkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM tathA vanaspatikAyikoM kI yoni nArakoM ke samAna saMvRta hI hotI hai / vivRta athavA saMvRta vivRta yoni nahI hotI / ekendriyoM kI yoni bhI spaSTa pratIta na hone ke kAraNa saMvRta hI hotI hai / hAya che agara vivRtta arthAt khulelI mahArathI spaSTa jaNAtI ceni heAya che, athavA savRtta vivRtta arthAt banne prakAranI ceni hAya che? zrI bhagavAn .-huM gautama! nArakAnI savRtta ceAni haiAya che, vivRtta nathI hAtI ane na saMvRtta-vivRtta heAya che, nArakanA utpatti sthAna naraka niSkuTa AcchAdita jALIyAnA samAna hoya che. tethI ja tenI ceni savRtta ja kahI che. e sthAnAmA utpanna thayelA nArakA zarIrathI vRddhine pAmIne zItathI uSNu ane uSNathI zIta sthAneAmAM paDe che. eja prakAre vanaspatikAyikA sudhI samajavuM joIe. tAtparya e che ke asurakumAra Adi bhavanapatiyA, pRthvIkAyikA, aSThAyikA, tejaskAyikA, vAyukAyikA tathA vanaspati kAyikAnI ceni nArakeAnI samAna saMvRtta ja heAya che. vivRtta athavA saMvRtta ceAni nathI hAtI. ekendriyAnI ceAni paNu spaSTa pratIta na thavAne kAraNe saMvRtta ja hAya che,
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 9 sU0 3 yonivizeSanirUpaNam vA vivRtA yoniH ? kiM vA saMvRta vivRtAyoni bhavati ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'no saMvuDajoNI, viyaDajoNI, no saMvuDa viyaDajoNI' dvIndriyANAM no saMvRtAyoni bhavati, api tu vivRtA yoni bhavati, no vA saMvRtavivRtA yoni bhavati, tepAmutpatti sthAnasya jalAzayAdeH spaSTaM samupalabhyamAnatvAt , 'evaM jAva cauridiyANaM' evam-dvIndriyANAmiva yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAM vivRtA yoni bhavati, no saMvRtA yoni bhavati no vA saMvRtavivRtA yoni bhavati, tepAmapi utpattisthAnasya jalAzayAdeH spaSTamevopalayamAnatvAt , 'samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM samucchimamaNussANa ya evaM ceva' saMmUchima paJcendriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca evaJcaiva-dvIndriyANAmiva vivRtaiva yoni bhavati, na saMvRtA yoni bhavati, no vA saMvRtavivRtA yoni bhavati, 'gambhavatiyapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM gambhavakkaMtiyamaNussANa ya no saMvuDAjoNI, no viyaDA joNI, saMvuDaviyaDAjoNI' garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikAnAM garbhavyutkrAntikamanuSyANAJca no saMvRtAyoni bhavati, no vA vivRtA yoni bhavati, api tu saMvRtavivRtA yoni bhavati, garbhasya saMvRtavivRtarUpatvAt , garbhasya hi antaH svarUpato'nupalabhyatvAt vahirudaravRddhayAdinopalakSyamAna__zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! dIndriyoM kI yoni kyA saMvRta hotI hai, vivRta hotI haiH athavA saMvRta vivRta hotI hai ? - bhagavAn-he gautama ! hIndriyoM kI yoni saMvRta nahIM hotI, kintu vivRta hotI hai, saMvRna vivRta nahIM hotI, kyoM ki unake utpattisthAna jalAzaya Adi spaSTa dikhAI dete haiN| isI prakAra arthAt dvIndriyoM kI yoni bhI vivRta hotI hai, saMvRta nahIM aura saMvRtavivRta bhI nahIM hotii| unake utpattisthAna jalAzaya Adi bhI spaSTa pratIta hote haiM / saMmUrchima paMcendriya tiryacoM aura saMmUrchima manuSyoM kI yoni bhI vivRta hI hotI hai, saMvRta yA saMvRtavivRta nahIM hotI / garbhaja paMcendriya tiryacoM aura garbhaja manuSyoM kI yoni saMvRta nahI hotI, vivRta bhI nahI hotI, kintu saMvRtavivRta hI hotI hai, kyoM ki garbhaja - zrI gautamasvAmI - he bhagavana' dvIndriyanI yoni zuM saMvRtta hoya che. vivRtta hoya che athavA saMvRtta vivRtta hoya che ? zrI bhagavAna -he gautama! hIndriyanI ni saMvRtta nathI hotI paNa vivRtta hoya che, savRtta vivRtta nathI hotI, kemake temanA utpatti sthAna jalAzaya Adi spaSTa dekhAI che. eja prakAre arthAta kIndriyoni samAna ja trIddhi ane caturindriyanI ni paNa vivRtta hoya che, saMvRtta nahi ane saMvRtta vivRtta paNa nathI thatI temanA utpatti sthAna jalAzaya Adi paNa spaSTa pratIta thAya che. sAmUIima paMcendriya tiryo ane samarNima manuSyanI ceni paNa vivRtta hoya che. saMvRtta agara saMvRtta vikRta nathI thatI. garbhaja paMcendriya tiryo ane garbhaja manuSyanI ni saMvRta nathI thatI, vivRta paNa nathI hotI
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre tvAt, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairavikANAM saMvRtaiva yoniH pratipAditA tathaiva saMvRtaivayoniH pratipattavyA no vivRtA no vA saMvRtavivRtA yoni rityAzayaH, gautamaH pRcchati 'eesi NaM bhaMte! jIvANaM saMbuDajoNiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khala jIvAnAM saMvRtayonikAnAm 'viyaDajoNiyANaM saMbuDaviyaDa'joNiyANaM ajoNiyANaya' vivRtayonikAnAM saMvRtavivRtayonikAnAm ayonikAnAJca madhye 'kare karehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA saMbuDaviyaDajoNiyA sarvastokAH jIvAH saMvRtavivRvayonikA bhavanti, garbhavyutkrAntikapaJcandriyatiryagyonikamanuSyANAmeva saMvRtavivRtayonikatvAt 'viyaDajoNiyA asaMkhijjaguNA' vivRtayonikA : asaMkhyeyaguNA bhavanti dvIndriyAdi caturindriyaparyantAnAM saMvRtavivRtarUpa hotA hai / vaha andara rahane para svarUpa se pratIta nahIM hotA magara udara ke baDhane Adi se bAhara se dikhAI detA hai / vAnavyantara devoM, jyotiSka devoM aura vaimAnika devoM kI yoni nArakoM ke samAna saMvRta hI samajhanA cAhie, vivRta yA saMvRtavivRta nahIM / zrIgautamasvAmI - he bhagavan ! ina pUrvokta saMvRttayonika, vidyutayonika aura saMvRtavivRtayonika tathA ayonika jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? 80 bhagavAn - he gautama! saba se kama jIva saMvRtavivRtayonika haiM, kyoMki garbhaja pacendriya tiryaca aura garbhaja manuSya hI saMvRtavivRnayonika hote haiM saMtayoniko kI apekSA vivRtayonika asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki dIndriya, trIndriya, caturindriya, saMmUmi paMcendriya tirthaca aura saMmUrchima manuSya vivRta pazu saMdyuta vidyuta ja hAya che, kemake gaja savRta vivRta rUpa hoya che te andara hAya tyAre svarUpathI pratIta nathI thatA pazu uparanA vadhavA AdithI bahAra dekhA de che. vAnabhyantara dhruvA, jyeAtiSTha devA ane vaimAnika devAnI ceni nAkAnA samAna saMvRta ja samajavI joIe, vidyuta agara saMvRta vidyuta nahi zrI gautamaravAsI -he bhagavan! e pUrvokta savrata ceAnika, vidyuta ceAnika ane saMvRta vidyuta caiAnika tathA 'ayeAnika jIveAmAM kANu keAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn -he gautama ! khadhAthI echA jIva sa MvRta vivRta sainika che, kemake gaja pacendriya tiyaMca ane gaOja manuSya ja saMvRta vidyuta caiAnika hAya che, saMvRta ceAnikAnI apekSAe vidyuta ceAnika asaMkhyAtagaNA che, kemake dvIndriya, trIndriya, caturi ndriya, samUmi pAMcendriya tiyA~ca ane samRmi manuSya vistRta ceAnika hAya che,
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 9 sU. 3 manuSyayonivizeSanirUpaNam saMmUcchimapaJcandriyatiryagyonikAnAM saMmUcchimamanuSyANAJca vivRtayonikatvAt , tebhyo'pi'ajoNiyA aNaMtaguNA' ayonikA anantaguNA bhavanti siddhAnAmayonikAnAmanantatvAt , tebhyo'pi-'saMvuDajoNiyA aNataguNA' saMvRtayonikA anantaguNA bhavanti, vanaspatInAM saMvRtayonikatvAt te pAca siddhebhyo'pyanantaguNatvAt // sU0 3 // manuSyayoni vizepavaktavyatA mUlam-kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihA joNI paNNattA taM jahA-kummuNNayA, saMkhAvattA, vaMsIpattA, kummuNNayANaM joNI uttamapurisamAUNaM, kummuNNayAeNaM joNIe uttamapurisAgabhevakamaMti, taM jahA-arahaMtA, cakavaTTI, baladevA, vAsudevA, saMkhAvattA NaM joNI itthI rayaNassa, saMkhAvattAe joNIe bahave jIvA ya poggalA ya vakamaMti, viu. kamaMti, cayaMti, uvacayaMti, no ceva NaM NipphajaMti, vaMsIpattANaM joNI pihujagasta, vaMsIpattAe NaM jogIe pihujaNe ganbhe vakamaMti, iti paNNavaNAe navamaM joNIpadaM samattaM // sU0 4 // chAyA-katividhAH khalu bhadanta ! yoniH prajJaptAH ? gautama ! trividhA yoniH prajJaptAH, tadyathA-kUrmonnatA, zavAvartA, vaMzIpatrA, kUrmonnatA khallu yoniH uttamapuruSamAtRNAM kUrmonnayonika hote haiM / vivRta yonikoM kI apekSA ayonika anantaguNA adhika haiM, kyoM ki siddha jIva ayonika haiM aura ve ananta haiN| ayonikoM kI apekSA saMvRtayonika anantaguNA haiM, kyoM ki vanaspatikAyika saMvRtayonika haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNA adhika haiM |suu03|| manuSyayonivizeSavaktavyatA ___ zabdArtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ?) bhagavan ! yoni kitane prakAra kI hai ? (goyamA! tivihA joNI paNNattA) gautama ! tIna prakAra kI yoni kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (kumunnayA) kUrmonnatA (saMkhAvattA) shNkhaavivRta cenikanI apekSAe anika anantaraNa adhika che kemake siddha jIva anika che ane teo ananta che, anikonI apekSAe sa vRta cenika anantagaNA che, kemake vanaspatikAyika sa vRta yonika che ane teo siddhothI paNa anantagaNu che 3 che manuSya ane vizeSa vaktavyatA zahAtha-(kaivihA NaM bhaMte ! joNI paNNatA ?) 8 lagavan / yoni DeTasA pr4|2nii cha ? (goyamA / tivihA joNI paNNattA ?) ke gautama | ] 42nI yoni 4hI che (taM jahA) te mA hAre (kumunnayA) bhannatA (saMkhAvattA) 2 pApatA (vaMsIpattA) vazIpatrA (kumuNNayA pra0 11
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre tAyAM khalu yonau uttamapurupAH garbhe'vakrAmanti tadyathA-arhantaH, cakravartinaH, baladevAH, vAmadevAH, zaGkAvartA khalu yoniH strI ratnasya, zavAvartAyAM yonau bahavo jIvAzcapudgalAzcAvakramante vyutkrAmanti, cIyante, upacIyante, no caiva khalu niSpadyante, vaMzIpatrA khala yoniH pitajanasya, vaMgIpatrAyAM khalu yonau pitRjanA garbhe'vakramante, iti prajJApanAyAM navamaM yonipadaM samAptam // suu04|| varttA (vaMsIpattA) vaMgIpatrA (kumuNNayA NaM joNI uttamapurisamAUNaM) kUrmonnatA yoni uttama puruSoM kI mAtAoM kI hotI hai / (kummuNNayAe NaM joNIe) kUrmo. nnatA yoni meM (uttamapurisA gambhe vakamaMti) uttama puruSa garbha meM janma lete haiN| (taM jahA) ve isa prakAra (arahanA) arhanta (cakkabaddI) cakravartI (baladevA) baladeva (vAsudevA) vAsudeva / ___ (saMkhAvattA NaM joNI) zaMkhava yoni (itthIrayaNassa) strIratna kI hotI hai (saMkhAvattAe joNIe) zaMkhAvartA yoni meM (yahave jIvA ya poggalA ya) bahuta jIva aura pudgala (vakamaMti) Ate haiM (viukkamaMti) paidA hote haiM (cayaMti) cita hote haiM / (uvacayaMti) upacita hote haiM (no ceva NaM Nipphajjati) kintu niSpanna nahIM hote / (vaMsIpattA NaM joNI) vaMzIpatrA yoni (pitu jaNassa) pRthakrUjanoM kI mAtAoM kI hotI hai (vaMsIpattAe NaM joNIe) vaMzIpatrA yoni meM (pihu jaNe gambhe vakamaMti) pRthak jana garbha meM Ate haiN| iha paNNavaNAe navamaM joNipadaM samattaM // prajJApanA meM navama yonipada samApta // NaM joNI uttamapurisamAUNa) mennitA yoni uttama 53dhAnI- bhAtAsAnI DAya che (kummaNNayAeNaM jogIe) bhanniA yonimA (uttamapurisA ganbhe vakkamaMti) uttama 535 balamA nma se che (taM jahA) tethe| 21 pra412 (arahatA) mata (cakkavaTTI) yavatI (baladevA) pasava (vAsudevA) vAsudeva (saMkhAvattANa joNI) zAvatA yoni (itthI rayaNassa) strI ratnanI hAya che (saMkhAvattAe joNIe) zabhApatA yonimA (bahave jIvAya pogalAya) dha 1 bhane pula (vakkamati) mA che (viukkamaMti) peh| thAya che (cayaMti) yita thAya che (uvacayatti) 65[yata thAya che (no ceva NaM NipphajaMti) parantu niSpanna nathI thatA (vaMsIpattA Na noNI) vazI patrA yoni (pihujaNassa) pRtha nAnI bhAtAsAnI DAya che (vaMsI pattAeNaM joNIe) vazI patrA yonimA (pihujaNe ganbhe vakkamati) pRtha5 1 mA mAve che ___ ii paNNavaNAe navamaM joNipayaM samattaM che prajJApanAmA navamu nipada samApta che
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 9 sU. 3 manuSyayonivizepanirUpaNam TIkA-atha manuSyayonivizepavaktavyatAM prarUpayitumAha-'kaivihANaM bhaMte ! joNI paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhA khalu yoniH prajJaptA ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'tivihA joNI paNNattA' trividhA yoniH prajJaptA, 'taM jahA-kummuNayA, saMkhAvattA sIpattA' tadyathA-karmonnatA, zaGkhAvA, vaMzIpatrA ca tatra kUrmapRSThamivonnatA kUrmonnatA, zaMkhasyevAva? yasyAH sA zahvAvartA, saMyukta vaMzIpatradvayAkAratvAt vaMzIpatrA yoniriti bhAvaH, tatra-'kummuNNayANaM joNI uttamapurisamAUNaM' kUrmonnatA khalu yoniH uttamapuruSamAtRNAM bhavati, 'kummuNNayAe NaM joNIe uttamapurisA gambhe vakkamaMti' kUrmonnatAyAM yonau uttamapuruSAH garbhe'vakramante-avataranti, 'taM jahA-arahaMtA, cakkavaTTI baladevA, vAsudevA' tadyathA-arhanta:-jinendrAH, cakravartinaH, valadevAH, vAsudevAH, 'saMkhAvattANaM joNI itthIrayaNassa' zaGkhAvartA khalu yoniH strIratnasya bhavati, 'saMkhAvattAe joNIe bahave jIvA ya, poggalA ya vakkamaMti, viukkamati cayaMti, uvacayaMti, no ceva NaM Niphajjati' zaGkAvartAyAM yonau bahavo ___TIkArtha-aba manuSya kI vizeSa yoniyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! yoniyoM kitane prakAra kI kahI gaI haiM ? ___ bhagavan-he gautama ! tIna prakAra kI yoniyAM kahI gaI haiM, ve isa prakAra-kUrmonnatA, zaMkhAvA aura vaMzIpatrA / jo yoni kachue kI pITha jaisI UMcI ho vaha kUrmonnatA yoni kahalAtI hai| jisake Avarta zaMkha ke samAna hoM, vaha zaMkhAvartI / do vaMzIpatroM ke samAna AkAra vAlIyoni ko vaMzIpatrA kahate haiN| ina tIna prakAra kI yoniyoM meM se kUrmonnatA yoni uttama puruSoM kI mAtAoM kI hotI hai / kUrmonnata yoni meM uttama puruSa garbha meM Ate haiM, jaise-arihanta, (tIrthakara) cakravartI, baladeva aura vAsudeva / zaMkhAvartIyoni cakravartI kI paTa. rAnI kI-strIratna kI hotI hai zaMkhAva" / yoni meM bahuta-se jIva aura pudgala Ate haiM, garbha rUpa se utpanna hote haiM, sAmAnya rUpa se vRddhi ko prApta TIkAtha- have manuSyanI vizeSa niyanu nirUpaNa karAya che - zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan nio keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna .-he gautama! traNa prakAranI ceniye kahelI che, teo A prakAre kRnatA, za khAva ane vaMzIpatrA, je eni kAcabAnI pIThanI jema pheMcI hoya te kurmonnatA ni kahevAya che. jenA Avarta zaMkhanA samAna hoya te zaMkhAvartA, be vaMzI patrenA samAna AkAravALI jenine vazIpatro kahe che. A traNa prakArano niye mAMthI karmonanatA ceni uttama purUSenI mAtAonI hoya che. kUrmonnatA nimA uttama purUSa garbhamAM Ave che, jemake-arihanta (tIrthakara) cakravartI, baladeva ane vAsudeva. zakhAvata nI cakavananI paTarANanI-strI ratnanI hoya che. zaMkhAvartAyenimA ghaNA jIve ane pudgala Ave che, garbharUpathI utpanna thAya che, sAmAnya rUpathI vRddhine prApta
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre jIvAzca pudgalAzcAvakramante, Agacchanti, vyutkrAmanti garbhatayotpadyante, tathA cIyante sAmAnyena cayaM prApnuvanti, upacIyante-vizeSeNopacayamAyAnti, kintu no ceva khalu niSpadyante, atipravalakAmAnalasaMtApena vinAzaprApteriti vRddhavyavahAraH, 'vaMsIpattA NaM joNI pihujaNassa' vaMzIpatrA khalu yoniH pRthujanasya bahujIvajananyA bhavati, 'vaMsIpattAe NaM joNIe pihujaNe gambhe vakkamaMti' vaMzIpatrAyAM khalu yonau pRthujana' vahujIvajanA garbhe'vakramate, iti 'paNNavaNAe navamaM joNIpadaM samattaM' prajJApanAyAM navamaM yonipadaM samAptam / / sU0 4 // // navamaM yonipadaM samAptam // dazamaM caramAcaramapadam mUlam-kai gaMbhaMte ! puDhavIo paNNattAo? goyamA! aTapuDhavIo paNNattAo, taM jahA-rayaNappabhA, sakarappabhA, vAluyappabhA, paMkappabhA, dhUmappabhA, tamappabhA, tamatamappabhA, IsIpabbhArA, imANaM rayaNappabhA. puDhavI kiM caramA, acaramA, caramAiM acaramAiM caramaMtapaesA acaramaMtapaesA? goyamA! imANaM rayaNappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no caramAiM no acaramAiM, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA acaramaM caramANi ya caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya, evaM jAva ahe sattamA puDhavI, sohammAI jAva aNuttara NANaM, evaM ceva IsIpabhArA vi, evaM ceva logevi, evaM cetra alogevi // sU0 1 // chAyA-kati khalu bhadanta ! pRthivyaH prajJaptAH ? gautama ! aSTa pRthivyaH prajJaptAH, tadyathAratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paGkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA, tamatamaprabhA, IpatprAgbhArA, hote haiM, magara unakI niSpatti nahIM hotii| vRddha AcAryo ke kathana ke anusAra isakA kAraNa yaha hai ki atyanta tIvra kAmarUpI agni ke saMtApa se ve vinAza ko prApta ho jAte haiM / vaMgIpatrA yoni sAmAnya jIvoM kI mAtAoM kI hotI hai| isa yoni meM sAdhAraNa jIva garbha meM Ate haiN| navama yonipada samApta // thAya che ane vizeSa rUpathI paNa vRddhine prApta thAya che. paNa temanI niSpatti nathI thatI. vRddha AcAryonA kathanAnusAra enuM kAraNa e che ke atyanta tIvra kAma rUpI agninA saMtApathI te vinAzane prApta thaI jAya che. vaMzIpatrA yoni sAmAnya jInI mAtAonI hoya che. e nimAM sAdhAraNa jIva garbhamA Ave che. navama ceni pada samAsa
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 9 sU 4 cairamAcaramatvanirUpaNam iyaM khalu bhadanta ! ratnaprabhApRthivI kiM caramA ? acaramA, caramANi, acaramANi, casmAnta pradezAH acaramAntapradezAH ? gautama ! iyaM khalu ratnaprabhA pRthivI no caramA, no acaramA, no caramANi, no acaramANi, no caramAntapradezAH, no acaramAntapradezAH, niyamAt acaramam , caramANi ca caramAntapradezAca, acaramAntapradezAzca evaM yAvat adhaH saptamIpRthivI, 10 caramAcarama pad zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo ?) bhagavan ! pRthiviyAM kitanI kahI gaI haiM ? (goyamA ! aTTa puDhavIo paNNattAo ) gautama ! ATha pRthiviyAM kahI gaI haiN| (taM jahA) ve isa prakAra (rayaNappabhA) ratnaprabhA (sakarappabhA) zarkarappabhA (vAlayappabhA) vAlukAprabhA (paMkappabhA) paMkaprabhA (dhUmappabhA) dhUmaprabhA (tamappabhA) tamaHprabhA (tamatamappabhA) tamastamaHprabhA (IsIpaJbhArA) ISata prArabhArA (imA NaM bhate ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA) bhagavan ! yaha ratnapramA pRthivI kyA carama hai| (acaramA) acarama hai / (caramAI) caramAiM hai (acaramAI) acaramAiM-acaramANi hai (caramaMta padesA) caramAntapradezA hai (acarakhaMtapaesA) acaramAntapradezA hai (goyamA ! imANaM rayaNappabhA puDhavI) gautama ! yaha ratnaprabhA pRthivI (no caramA no acaramA) na caramA hai, na acaramA hai (no caramAti) na caramANi (no acaramAti) na acaramANi hai (no caramaMtapadesA na acaramaMtapadesA) na caramAntapradezA hai, na AcaramAntapradezA hai (niyamA) niyamA se (acarama) acarama hai (caramANi ya) bahuvacanAnta carama hai (caramaMtapadesA ya (10) ya2bhAyarama 54 zahAtha-(kaiNaM bhaMte ! puDhavIo paNNattAo) mApan ! pRthvI hI 49sI che ? (goyamA / aDha puDhavIo paNNattAo) 3 gautama ! mA pRthvImA 4ii cha (taM jahA) tg| mA praare cha (rayaNappabhA) ratnaprabhA (sakarappabhA) 242mA (vAlu pApabhA) paa|| pramA (paMkApabhA) 54mA (dhUmappabhA) dhUmapramA (tamappabhA) tabha pralA (tama tamappabhA) tamastamapramA (IsI panbhArA) 75t prasAra (imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA) he bhagavan / 2 // 2tnamA pRthivI zu. yama cha ? (acaramA) anyarama cha (caramAI) yaramA cha (acaramAiM) anya2mA-masya2mA che (caramAMtapadesA) 22mAnta prdesh|| che (acaramaMtapaekhA) ayaramAMta pr|| cha ? (goyamA | imANaM rayaNappabhA puDhavI) 3 gautama ! // 2tnamA yI (no caramA no acaramA) nathI yaramA hai nathI mayaramA (no caramAti) na yamAna (no acaramAti) bhayaramANiye nathI (no caramaMtapadesA, no acaramaMtapadesA) 22mAnta pradezAnayI, mayaramAnta prazAnathI (niyamA) niyamathI (acaramaM) ayama cha (caramANi ya) madhupayanAnta 252ma che (caramaMtapadesA ya acaramaMtapadesA ya) 22mAnta pradeza mane mayaramAta azA
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre saudharmAdIni yAvat anuttaravimAnAni, evaJcaiva ISatprAgbhArApi evaJcaiva loko'pi, evaJcaiva aloko'pi // sU0 1 // TIkA-navamapade prANinAM yoniprarUpaNaM kRtaM samprati dazame pade ratnaprabhAdyutpAtakSetrasya caramAcaramavibhAgaprarUpaNaM kartumAha-'kaiNaM bhaMte ! puDhavIo paNNatAo' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati-kiyatyaH, pRthivyaH prajJaptAH prarUpitAH santi ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aTTha puDhavIo paNNattAo' aSTau pRthivyaH prajJaptAH, taM jahA-rayaNappabhA, sakarappabhA, vAluyappabhA, paMkappamA, dhUmappabhA, tamappamA tamatamappabhA, IsIpabbhArA' tadyathA-ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paGkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA, tamastamaHprabhA, IpatprArabhArA, tatraratnaprabhAdi saptapRthivyaH prAgeva prarUpitAH prasiddhAzca, IpatprAgbhArA tu paJcacatvAriMzadyojanaacaramaMtapadesA ya) caramAntapradezA aura acaramAntapradezA hai (evaM jAca ahe sattamA puDhavI) isI prakAra nIce kI sAtavIM pRthvI taka kahanA (sohammAI jAva aNuttaravimANANaM) saudharma se lekara anuttaravimAnoM taka (evaM ceva IsIpabhAsa vi) isI prakAra ISatprArabhAra pRthivI bhI (evaM ceva loge vi) isI prakAra loka bhI (evaM ceca aloge vi) isI prakAra aloka bhI khnaa| TIkAthai-navama pada meM prANiyAM kI yoniyoM kI prarUpaNA kI gaI hai. isa dazama pada meM ratnaprabhA Adi utpattikSetroM ke carama acarama vibhAga kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! pRthiviyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthiviyAM ATha kahI gaI haiM, unake nAma ye haiM-1 ratnaprabhA 2 zarkarAprabhA 3 vAlukAprabhA 4 paMkaprabhA 5 dhUmaprabhA 6 tamaHprabhA 7 tamastamAprabhA aura 8 ISatprArabhAra pRthivI / inameM se ratnaprabhA Adi sAta pRthviyoM kA nirUpaNa pahale kiyA jA cukA haiM aura ve prasiddha bhI haiM / paiMtAlIsalAkha yojana lambI cha (evaM jAva ahe sattamA puDhavI) me prabhArI nIyanI sAtabhA pRthvI sudhI he (sohammAI jAva aNuttara vimANANaM) sodhabhathI mAralI2 anuttara vimAna sudhI (evaM ceva IsI pabhArA vi) se prAre patprAdAra pRthvI paY (evaM ceva loge vi) se prAyo pA (evaM ceva aloge vi) se sAre 34 55 43 / / TIkArtha-navama padamAM prANinI peninI prarUpaNa karAI che. A dazamapadamAM ratnaprabhA Adi utpatti kSetronA carama acarama vibhAganI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che -pRthvI keTalI kahI che? zrI jotabhasvAbhI-3 gItama! pRthivIyo 205 4aa cha, tamanA nAma // cha :-(1) 2tnaprabhA (2) 42 // pramA, (3) pAbuAmA, (4) 54malA (5) dhUmaprabhA (6) tama:pramA (7) tamastama prabhA ane (8) ISa~AbhAra pRthvI. temAMthI ratnaprabhA Adi sAta pRthi
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ 87 prameyavodhinI TIkA pada 9 sU. 4 caramAcaramatvanirUpaNam lakSAyAmaviSkambhapramANA zuddhasphaTikasakAzA siddhazilA ucyate, arthakAntapakSamavalamvya gautamaH pRcchati-'imANa bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI kiM caramA, acaramA, caramAI, acaramAI, caramaMtapaesA avaramaMtapaesA?' he bhadanta ! iyaM khalu ratnaprabhA pRthivI ekAntena kiM caramA vyapadizyate ? kiM vA acaramA vyapadizyate ? kiM vA caramANi ? kiM vA acaramANi ? kiM vA caramAntapradezAH ki vA acaramAntapradezA ? tatracaramaM nAma antimaM paryantavartItyarthaH, tacca sApekSaM bhavati, anyApekSayA tasya satyAt , yathA pUrvazarIrApekSayA caramazarIramiti vyahiyate, acaramam tadbhinnam tadapi sApekSaM tasya caramApekSayA satvAt , yathA antimazarIrApekSayA cauDI, zuddha sphaTika maNi ke samAna siddha zilA ISatprAgbhAra pRthvI kahalAtI hai| ekAnta pakSa kA Azraya karake zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavana ! yaha ratnaprabhA pRthivI kyA carabhA hai ? kyA acaramA hai ? kyA caramANi (carama kA bahuvacanarUpa) hai ? kyA acaramANi (acarama kA bahuvacana rUpa hai ? kyA caramAnta pradeza rUpa hai ? kyA acaramAntapradezarUpa hai ? carama kA artha hai-antima arthAtU anta meM sthita / yaha 'carama' pada sApekSa hai, arthAt dusare kI apekSA rakhatA hai| koI pahale ho to usase kisI dUsare ko 'carama' kahA jA sakatA hai, jaise pUrva bhavoM kI apekSA antima bhava ko caramabhava kahate haiN| jisase pahale kucha na ho use carama nahIM kaha skte| 'acarama' pada kA artha hai jo carama arthAta antavartI na ho arthAt madhya meM ho / yaha pada bhI sApekSa hai, kyoM ki jaba koI anta meM ho tabhI usakI apekSA bIca vAle ko 'acarama' kahA jAtA hai / jisake Age-pIche dUsarA koI na ho use 'acarama' arthAt madhyavartI vinuM nirUpaNa pahelAM karI didheluM che ane teo prasiddha paNa che pastAlIsa lAkha jana lAbI pahoLI, zuddha phaTika maNinA samAna siddha zIlA IvAgyAra pRthvI kahevAya che. ekAnta praznane Azraya karIne gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana! A rana prabhA pRthvI zuM caramAM che? acaramAM che? zu caramANi (caramanuM bahuvayana rUpa che zuM acaramANi (acaramanuM bahuvacananu rU5) che? zuM aramAnta pradeza rUpa che? zu acaramAnta pradeza rUpa che? caramane artha che antima arthAta antamAM sthita A carama pada sApekSa che, arthAta bIjAnI apekSA rAkhe che keI pahelA hoya te tenAthI koI bIjAne carama kahevAya che, jemake pUrva bhavanI apekSAe atima bhavane carama bhava kahe che. jenI pahelA kaI na hoya tene carama nathI kahetA. acarama padane artha che je carama arthAt antavatI na hoya arthAt madhyamAM hAya A pada paNa sApekSa che. kema ke-jyAre keI anatamAM hoya tyAre tenI apekSAe vacamAM rahelane "carama kahevAya che. jenA AgaLa pAchaLa bIjA keI na hoya tene
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre " madhyamazarIram - acaramazarIramityucyate, tadevaM rItyA 'caramA ? acaramA ?' iti ekavacanAntena prazno bodhyaH atha bahuvacanAntena praznastu - 'caramANi ? acaramANi ?' ityAkAro bodhyaH, ete ca catvAraH praznAstathAvidhaikatva pariNAma viziSTadravyaviSayakAH pratipAditAH, pradezAnadhikRtya praznadvayantu-'caramAntapradezAH ? acaramAntapradezAH ? iti vodhyam, tatra caramANyeva antaHtitvAt antAzcaramAntAstatpradezAzca caramAntapradezAH ucyante, acaramameva kasyApyapekSayAantavartitvAd antaH acaramAntastapradezAH acaramAntatpradezAH kathyante iti praznAzayaH, tatraivaM ratnaprabhAdipRthivIy ekAntapakSamAzritya pratyekaM kRtAnAM paNNAM pakSANAM bhagavAn nirAkaraNaM karoti - 'goyamA / ' he gautama ! 'imANaM rayaNappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no caramAI, no acaramAI, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA' iyaM khala ratnaprabhA pRthivI dravya'yA bIca meM sthita bhI nahI kaha skte| jaise carama zarIra kI apekSA usase pahalevAle madhyama zarIra ko acarama zarIra kahA jA sakatA hai / isa prakAra ye do prazna eka vacana ke AdhAra para kie gae hai / isI prakAra do prazna bahuvacana cho lekara kiye jAte haiM, jaise- kyA yaha ratnaprabhA pRthvI 'caramANi' arthAt bahuta caramarUpa hai athavA 'acaramANi' arthAt vahuta acarama- madhyavarttIrUpa hai ? ye cAra prazna samagra ratnaprabhA pRthvI ko eka dravyamAna kara kiye gaye haiM / aba do prazna usake pradezoM ko lakSya karake kiye jAte haiM - he bhagavan ! kyA ratnaprabhA pRthvI caramAnta bahuta pradeza rUpa hai, athavA acaramAnta bahuta pradeza rUpa hai ? arthAt kyA anta ke pradeza ratnaprabhA pRthvI hai ? kyA madhya ke pradezoM ko ratnaprabhA bhUmi kahate haiM ? ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM ekAnta pakSa kA azraya karake hI yaha prazna kie gae haiM, bhagavAn unakA nirAkaraNa karate haiM - he gautama ! yaha ratnaprabhA 'aracama' arthAt madhyavartI a2 vacamAM sthita paNa nathI kahevAtA. jemake carama zarIranI apekSAe tenAthI AgaLavALA madhyama zarIrane acarama zarIra kahevAya che. A rIte A be prazno eka vacananA AdhAra para karyAM che. eja prakAre e prazna mahuvacanane laine karAya che, jemake-zuM A ratnapramA pRthvI 'caramANi' arthAt ghaNA ja carama rUpa che athavA acaramANi'arthAt ghaNA ja acarama-madhyavatI rUpa che? A cAra prazno samagra ratna prabhA pRthvIne eka dravya mAnIne karAelA che. huve e prazno temanA pradezAne lakSyamA rAkhIne karAya che huM bhagavan ! zuM ratnaprabhA pRthvI caramAnta ghaNA pradeza rUpa che, athavA acaramanta ghaNA pradeza rUpa che ? arthAt zu antane pradeza ratnaprabhA pRthvI che? zuM madhyanA pradezane ratnaprabhA bhUmi kahe che ? ratnaprabhA pRthvInA viSayamAM ekAnta pakSanA Azraya karIne ja A prazna karAyeleA che! zrI bhagavAna temanuM nirAkaraNa kare che OM gautama ! A ratnaprabhA pRthvI caramA 88
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam 89 tvena ekarUpatayA akhaNDarUpatayA ca vivakSitatvena no caramA saMbhavati, caramatvasya sApekSatayA atrAnyasyApekSaNIyasyAbhAvAt tvayA kevalAyA eva ratnaprabhAyAstadanyanirapekSAyAH pRSTatvAt, nApi acaramA saMbhavati, uktayukteH, acaramatvasyApi sApekSatayA atrAnyasyApekSaNIyasya abhAvAt, tathA ceyaM ratnaprabhA pRthivI na caramA - antimA nApi acaramA madhyamA, bhavati, apekSaNIyasya tadanyasyAvivakSitatvAt, ata eva no caramAH saMbhavanti caramatvavyapadezasyaivA saMbhavena tadviSayakavahuvacanAsaMbhavAt, arthAt yadA tasyA ekatvaviziSTacaramatvavyapadezo'pi nopapadyate tadA kimuta vaktavyaM vahuvacanatvaviziSTacarasatvavyapadeza iti ? no vA acaramaH 'pRthvI caramA nahIM hai, kyoMki vaha dravya kI apekSA eka aura akhaNDa rUpa hai / use carama nahIM kahA jA sakatA, kyoM ki caramatva sApekSa hai, arthAt koI usase pahale ho to use usakI apekSA carama kahA jAya / magara koI aisA dUsarA hai nahIM kyoM ki ratnaprabhA pRthvI eka aura akhaNDa hai / gautama ! tumane to anya nirapekSa akelI ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM hI prazna kiyA hai / ataeva use 'carama nahIM kaha sakate / ratnaprabhA pRthvI ko pUrvokta yukti ke anusAra acarama bhI nahI kahA jA sakatA, arthAt acaramatva madhyavartIpana bhI kisI dUsare kI apekSA se hotA hai / yahAM koI dUsarA aisA hai nahIM jisakI apekSA ratnaprabhA ko acarama kahA jAya / isa prakAra ratnaprabhA na carama kahI jA sakatI hai aura na acarama / aba rahe bahuvacana meM kie hue do prazna- caramANi aura acaramANi / inakA tAtparya yaha hai ki kyA ratnaprabhA pRthvI aneka carama rUpa hai athavA aneka acarama rUpa hai ? inakA uttara yaha hai ki ratnaprabhA pRthvI na aneka carama hai aura na aneka acarama hai / kyoM ki pahale kahe anusAra jaba ratnaprabhapRthvI ekatvaviziSTa carama nathI, kemake te dravyanI apekSAe eka ane akhaDa rUpa che. tene carama nathI kahI zakAtI, kemake caramatya sApekSa che arthAt keAI tenA paDelA hAya te tene tenI apekSAe carama kahevAya. paNa kAI evA khIjA che nahi, kemake ratnaprabhA pRthvI eka ane akhaMDa che. he gautama ! tame te anya nirapekSa ekalI ratnaprabhA pRthvInA viSayamAM ja prazna karyAM che, tethI ja tene carama nathI kahI zakatA, ratnaprabhA pRthvI pUrvokta yuktinA anusAra carama paNa nathI kahevAtI. arthAt acaramatva (madhyavatI paNu) paNa kAi bIjAnI apekSAe thAya che ahI phaiI bIjI che nahi ke jenI apekSAe ratnaprabhAte acarama kahevAya. e prakAre ratnaprabhA pRthvI nathI carama kahevAtI ke nathI kahevAtI ayarama, have rahyA mahuvacana karelA e prazno-caramANi ane acaramANu. enuM tAtpa e che ke zu ratnaprabhA pRthvI aneka carama rUpa che athavA aneka acarama rUpa ? ene uttara e che ke ratnaprabhA pRthvI na aneka carama che ane na aneka acarama che. kemake pahelA kahyA anusAra jyAre ratnaprabhA pRthvI ekatva viziSTa carama ane acarama nathI teA pra0 12
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanAsUtre saMbhavanti, prAgukta yuktyA'caramatvaM vyapadezasyAsaMbhavena tad viSayaka - bahuvacanasyApyasaMbhavAt, evameva no caramAntapradezAH saMbhavanti, no vA acaramAntapradezAH prAguktarItyA caramatvasyAcaramatvasya cAsaMbhavena tatpradezakalpanAyA apyasaMbhavAt, athaivaM tarhi kiM svarUpA sA ityapekSAyAmAha - 'niyamAcaramaM caramANi ya, caramaMtapaesAya, acaramaM parasAya' niyamAd niyamato' carama caramAthetyevaM saMbhavati, tasyAyamabhiprAyaH - yadA asyAH ratnaprabhApRthivyA akhaNDarUpa* tayA vivakSitAyAH pipRcchipA vartate tadA pUrvoktA paSNAmapi bhaGgAnAmekatamenApi bhana vyapadezo na yujyate prAguktayukteH yadA tu asaMkhyeya pradezAvagADhatayA'nekAvayavavibhAgAtmaaura acarama nahI hai to bahutva viziSTa carama - acarasa bhI kaise ho sakatI hai tAtparya yaha nikalA ki ratnaprabhA pRthivI na eka carama dravya hai, na eka acarama dravya hai, na bahuta carama dravya hai aura na bahuta acarama dravya hai / isI prakAra ratnaprabhA pRthvI ko na caramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sahate haiM aura na acaramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sakate haiM / kyoM ki jaba ratnaprabhA pRthvI meM caramatva aura acaramatva saMbhava hI nahIM hai to use carama pradeza yA acarama pradeza bhI nahIM kahA jA sakatA hai / aba prazna yaha upasthita hotA hai ki yadi ratnaprabhA pRthvI carama, acarama Adi nahI hai to kyA hai ? use kisa rUpa meM kahanA aura samajhanA cAhie ! isa prazna kA uttara yoM hai - ratnaprabhA pRthvI carama, caramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza hai / isakA Azaya yaha hai-jaba eka akhaNDa rUpa meM vivakSita ratnaprabhA pRthvI ke viSaya meM prazna kiyA jAya to pUrvokta chaha bhaMgoM meM se kisI bhI bhaMga ke dvArA ratnaprabhA pRthvI ko nahIM kahA jA sakatA, magara jaba ise e nikaLyuM ke 90 mahutva viziSTa carama-acarama paNa kevI rAte thaI zake che ? tAra ratnaprabhA pRthvI nathI eka carama dravya ane nathI bahu carama dravya. e prakAre ratnaprabhA pRthvIne camAnta pradezeAnA rUpamA nathI kahI zakAtI. ane acaramAnta pradezanA rUpamA paNa nathI kahI zakAtI, kemake jayAre ratnaprabhA pRthvImAM caramatva ane acaramanA sabhava ja nathI te tene carama pradeza agara acarama pradeza pazu nathI kahI zakatI. have prazna e upasthita thAya che ke jo ratnaprabhA pRthvI carama, acarama Adi nathI te te zu che? ane kayA rUpe rahevAya ane kyA rUpe samajavI joI e ? A praznanA uttara Ama che H-ratnaprabhA pRthvI, carama, cANi, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza che. tenA Azaya A che ke jyAre eka akhaMDa rUpamAM vikSita ratnaprabhA pRthvInA viSayamA prazna karAya te pUrvokta cha bhAgamAMthI kAI paNa bhaga dvArA ratnaprabhA pRthvIne nathI kahI zakAtI, paNa yAre tene asakhyAta pradezeAmAM avagADha ane aneka avayaveAmAM
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatvanirUpaNam katayA vivakSitAyA asyAH pipRcchipA vartate tadA'syAm 'acaramam caramAzca' ityevaM vyapadezaH saMbhavati, evamavasthitAyA asyA yAni prAnteSu vidyamAnAni khaNDAni pratyekaM tathAvidhaviziSTaikatvapariNAmavanti santi tAni caramANi ucyante, yattu ratnaprabhAyA madhye mahata khaNDaM vartate tat tathAvidhaviziSTaikatvapariNAmatvAdekatvena vivakSitamiti 'acaramam' iti vyapadizyate, iyaM ca ratnaprabhA pRthivI tadubhayasamudAyarUpaivAsti, anyathA tadabhAvApatteH, tadevaMrItyA'vayavAvayavirUpatayA prarUpaNe sati 'acaramaM caramANi ca' ityakhaNDaikanirvacanaviSayA prarUpitA, pradezaprarUpaNApekSayA tu 'caramAntapradezAca, acaramAntapradezAca' ityevaM vyapadezo bhavati, tathA ca bAhyakhaNDepu gatAH pradezA zvaramAntapradezAH, madhyakakhaNDagatAH pradezAH acarabhAntapradezA ucyante, etAvatA ekAntapakSadurnayanirAsapradhAnena bhagavatAM nirvacana vAkyena ratnaprabhAdikaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha aura aneka avayavoM meM vibhakta mAnakara prazna kiyA jAya to use 'acarama' aura 'caramANi' kahA jAsakatA hai, kyoMki usake prAnta bhAgoM meM vidyamAna evaM viziSTa ekatva pariNAma vAle jo khaNDa haiM, una __ khaMDoM ko caramANi (aneka carama) kahA jA sakatA hai| aura una prAnta bhAgoM ke madhya meM jo vaDA khaNDa hai, usa samagra ko eka mAna liyA jAya to usa khaNDa kI apekSA se vaha 'acarama' hai / ratnaprabhA pRthvI prAntavatI aneka khaNDoM aura madhyavartI eka mahAkhaNDa kA sammilita rUpa hai / agara aisA na mAnA jAya to phira ratnaprabhA pRthvI kA astitva hI nahIM rhegaa| isa prakAra eka hI pRthvI ko avayava-avayavI rUpa meM vivakSita karane para use 'acarama' aura 'caramANi' kahA jAtA hai, kintu jaya pradezoM kI vivakSA karake vicAra kiyA jAtA hai to use caramAntapradezoM aura acaramAntapradeza rUpa kaha sakate haiM, kyoM ki usake vAhya khaMDoM meM rahe hae pradeza caramAntapradeza kahalAte haiM aura madhya ke eka mahAn khaMDa meM rahe hue pradeza acaramAntapradeza kahalAte haiM / isa prakAra ekAnta durnayakA vibhakta mAnIne prazna karAyate tene "carama ane "caramANi kahI zakAya che, kemake temanA chevaTanA bhAgomAM vidyamAna temaja viziSTa ekatva pariNAmavALo je khaDa che tene caramANi (aneka carama) kahI zakAya che. ane te prAnta bhAgonA vacamAM je moTo khaMDa khaMDa che te AkhAne ekamAnI levAya te te khaMDanI apekSAe te acarama che. ratnaprabhA pRthvI prAnta vatI ane khAna ane madhyamavatI eka mahAkhaMDanuM sa milita rU5 che agara tema na manAya te pachI ratnaprabhAnuM astitva ja nahI rahe. e prakAre eka ja pRthvIne avayava avayavI rUpamAM vivakSita karavAthI tene "acarama ane caramANi, kahevAya che, paraMtu jyAre pradezanI virakSA karIne vicAra karAya che, te tene caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza rUpa kahI zake che, kemake temanA bAhya kha DemAM rahelA pradeza aramAnta pradeza kahevAya che ane madhyanA eka mahAna khaDamAM rahelA pradeza acaramAnta pradeza kahevAya che. e prakAre ekAnta dunayanuM nirAkaraNa karavAvALA bhagavAnanA uttara vAkyathI A
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra vastu avayavAvayavirUpaM vartate, tayozcAvayavAvayavino rbhedAbhedaH kathaJcidvartate ityanekAntapakSaH sthApitaH iti sUcitaM bhavati 'evaM jAva ahe sattamA puDhavI' evam-ratnaprabhA pRthivIvadeva, yAvat-zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, dhUmaprabhA, tamAprabhA, adhaHsaptamI pRthivI cApi ekAntato no caramA, no vA acaramA, no caramANi, no vA acaramANi, no caramAntapradezAH, no vA acaramAntapradezAH iti vyapadezAr2yA prAguktayukte stAsAmapi pratyekamakhaNDaikarUpatayA vivakSitatvAt api tu asaMkhyapradezAvagADhatayA'nekAvayava vibhAgAtmakatvena vivakSAyAm 'acaramam , caramANi, caramAntapradezAzca, acaramAntapradezAca' ityevaM vyapadezAhIM bhavati 'sohammAI jAva aNuttaravimANANaM evaM ceva, IsIpabhArAvi evaM ceva' logevi evaM ceva, alogeSi' saudharmAdIni yAvat-IzAna sanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzuvrAsahasrArAnataprANatAraNAcyuta navanirAkaraNa karane vAle bhagavAn ke uttara vAkya se yaha siddha hotA hai ki ratnaprabhA Adi samasta vastueM avayava-avayavI rUpa haiM aura una avayavoM tathA avayavI meM kathaMcit bheda aura kathaMcit abheda hai / isa anekAntapakSa kI sthApanA huii| ratnaprabhA pRthvI kI jaisI prarUpaNA kI gaI, hai, usI prakAra kI prarUpaNA zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA tathA tasastamaH prabhA kI samajhanI cAhie / arthAt ye pRthviyAM bhI yadi eka akhaNDa rUpa meM vivakSita kI jAeM to caramA bhI nahIM, acaramA bhI nahIM caramANi bhI nahIM, acaramANi bhI nahIM, caramAntapradeza bhI nahIM aura acaramAntapradeza bhI nahI kahI jA sakatI haiM, kintu jaba unake avayavoM kA bheda vivakSita hotA hai aura prAntavartI bhAgoM ko tathA madhya meM vidyamAna eka mahAn khaMDa ko pRthak vivakSita kiyA jAtA hai to unhe acarama, caramANi, caramAntapradeza aura acaralAntapradeza kahA jAsakatA hai| siddha thAya che ke ratnaprabhA Adi samasta vastuo avayava avayavI rUpa che ane te avaya tathA avayavamAM kadAcit bheda ane kadAcit abheda che A anekAnta pakSanI sthApanA thaI. ratnaprabhA pRthvInI jevI prarUpaNuM karAI che, evA prakAranI prarUpaNA zarkarA prabhA, vAlukAprabhA, paMkraprabhA, dhrumaprabhA. tama prabhA ane tamastamAM prabhAnI samajavI joIe. arthAt A pRthvI paNa yadi eka akhaMDarUpamAM vivakSita karAya te caramA paNa nahIM, acaramA paNa nahIM. caramANi paNa nahIM acaramANi paNa nahI, aramAnta pradeza paNa nahIM ane acaramAnta pradeza paNa nathI kahI zAtI, kintu jyAre temanA avaya nA bheda vivakSita thAya che, ane prAntavartI bhAgo tathA madhyamAM vidyamAna eka mahAna khaMDane pRthak vivakSita karAya che te teone carAcaramANi, caramAM ta pradeza ane acamAnta pradeza kahI zakAya che.
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 1 caramAcaramatyanirUpaNam graiveyakapazcAnuttaravimAnAni evaJcaiva-ratnaprabhA pRthivIvadeva pratipAdanIyAni, IpatyAgbhArApisiddha zilA, evaJcaiva-ratnaprabhA pRthivIvadeva avasenA, loko'pi, evaJcaiva-ratnaprabhA pRthivIvadeva vaktavyaH, aloko'pi tathaiva vaktavyaH, zarkarAprabhAdipu tadabhilAparatu-'sakarappabhANaM bhaMte ! puDhavI kiM caramA, acaramA, caramANi, acaramANi, caramaMtapaesA, acarasaMtapaesA ? goyamA ! imANaM sakkarappabhA puDhavI no caramA, no acaramA, no caragAI, no acaramAiM no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA acaramaM caramANiya, caramaMtapaesA ya acaragaMtapaaisAya, ityevarUpo vodhyA, evaM vAlukAprabhAdiSvapi bodhyaH, saudharmakalpe tadabhilApastu'sohamme Na bhaMte ! kappe kiM carame, acarame, caramAI, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! sohamme kappe acarame caramANi ya, caramatapaesA ya, acaramaMtapaelA ya, isI prakAra saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, navagredeyaka aura pAMca aNuttara vimAnoM kI vaktavyatA bhI samajha lenI cAhie / ISatprAgbhAra pRthvI bhI ratnaprabhA pRthvI ke samAna hI kahalenI cAhie / loka aura aloka ke viSaya meM bhI aisA kahanA caahie| magara zarAprabhA Adi ke viSaya meM zabdaprayoga yoM karanA cAhie-"bhagavan ! zarkarAmamA pRthivI kyA caramA, acaramA, caramANi, acaramANi, caramAntapradeza yA acaramAntapradeza hai ? he gautama ! yaha zarkarAmabhA pRthvI na caramA hai, na acaramA hai, na caramANi hai na acamANi hai, na caramAntapradeza hai, na acaramAntapradeza hai / niyama se acarama, caramANi, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza hai| isI prakAra vA lukAprabhA pRthivo Adi ke vizya meM , abhilApa karanA cAhie / saudharma kalpa meM abhilApa isa prakAra karanA cAhibhagavan ! saudharma kalpa kyA carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai, merI prahAre socamI, zAna, sanamAra, bhAu-dra, graha, aids, mahAzu, sahasAra, Anata, prANuta, AraNa, azruta, navagreveyaka, pAca anuttara vimAnanI vakta vyatA paNa samajI levI joIe, ISa~AbhAra pRthvo paNa ratnaprabhAnI samAna ja kahevI joIe. leka ane alekanA viSayamAM paNa ema kahevuM joIe. paNa zarkarA prabhA AdinA viSayamAM zabda prayoga Ama karavuM joIe--ha bhagavad ! zarkarA prabhA pRthvI zuM caramA, acaramAM caramANi, acaramANi, caramAnta pradeza ke acaramAnta pradeza che? he gItama! A zarkarAmabhA pRthvI caramAe nathI, acaramAe nathI, caramANi paNa nathI, acaramANuiM paNa nathI, nathI caramAnta pradeza ke nathI acaramAnta pradeza niyamathI acarama, caramANi, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza che eja prakAre vAlakA prabhA pRthvI AdinA viSayamAM abhilApa kare joIe-he bhagavAna ! saudharma kare che carama che, acarama che. caramANi che, acaramANi che. aramAnta pradeza che, agara aca
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ premApanAstre ityevaMspo'baseyaH, evaM yAvat paJcAnuttaravimAnevapi svayamRhanIyam, evamevepatprArabhArAyAmapi bodhyam , loke tadabhilApastu-'loe NaM bhaMte ! kiM carame, araraye, caramAiM, acaramAI, caramanaparanA, avaramaMtapaemA ? goyamA ! loe acarame caramANi ya, caramaMtapaesA ya, acaramamaMtapaesA ya' ityevaM rUpo'vaseyaH, aloke tadabhilApastu-'aloe NaM bhaMte ! kiM carame, acarame, caramAI, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA ! aloe acarame caramANi ya, caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaelA ya' ityevaMrUpo'vaseyaH, tatra lokaniSkuTepu yAni khaNDAni praviSTAni tAni caramANi bodhyAni, zepamanyatsarvamacaramas , caramakhaNDagatAH prade.. zAzvagmAntapradegAH, acaramakhaNDagatAH pradezAH acaramAntapradezA bodhyAH / / sU0 1 // caramAcaramAdyalpabahutvavaktavyatA mUlam-imIseNaM bhaMte ! rayaNaprabhAe puDhavIe acaramasta ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaetANa ya davaTTayAe, paesaTTayAe, dabaTTapaesaTTayAe, kayare kayarehito appA bA, bahuyA vA, tullAvA, vise sAhiyA vA ? gocamA ! savvatthoza imIle rayaNappabhAe puDhavIe dabaTyAe ege acarame, caramAiM asaMkhijaguNAI, acaramaM caramANiya dovi visesAhiyA, paesaTTayAe savvatthovA imIse rayaNappanAe puDha. vIra caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA asaMkhejaguNA, caramaMtapaesA ya aramaMtapAlA va dovi visesAhiyA, davvaTupaesaTayAe savvatthovA imIle rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime, carimAiM asaMkhejaguNAI, caramAnapradeza hai yA acaramAntapradeza hai ? ityAdi isI prakAra pAMca anuttaravimAnoM taka svayaM samajhalenA cAhie / isI prakAra IpatprArabhAra pRthvI meM bhI kAlenA cAhie / loka ke viSaya meM amilApa isa prakAra karanA cAhiebhagavana ! kyA yaha loka carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai, paramAnnapradeza hai yA acaramAntapradeza hai ? he gautama ! loka acarama hai caramANi hai, canmAnapradeza hai, acaramAntamadeza hai / 10 1 // mAnDa para che vigere. prakAre paga anuttara vimAna sudhI svayaM samajI levuM che. kAja rata bAra pR vInA viSayamAM pa kahevuM joIe. lekanA viSayamAM 15 mA 425 :- san ! zubha yama . anyama cha, che, aramAji che. aramAnDa pradeza che agara aramAnta pradeza che? he gItama! 23. mA . 12.-1 pradeza cha, aramAna pradeza . // sU0 1 //
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravodhanI ThIkA pada 10 sU0 2 caramAcaramAdyalpabahutvanirUpaNam acarimaM carimANiya dovi visesAhiyA, carasaMtapasA asaMkhejaguNA acaramaM tapasA asaMkhijaguNA, caramaMtapaesA ya, acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, evaM 'jAba ahe sattamAe, sohammassa jAva logassa evaM caiva // sU0 2 // chAyA-asyAH khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyA acaramasya ca caramANAJca caramAnta pradezAnAzca, acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArtha pradezArthatayA katare katarebhyo' slpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH dravyArthatayA ekam acaramam acaramANi asaMkhyeyaguNAni, acarama caramANi cadvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH caramAcaramAcarama Adi kA alpabahutva zabdArtha - ( imI se NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe acaramassa ya, caramANa ya, caramamaMtapasANa ya acaramatapaesANa ya) he bhagavan ! isa ratnaprabhA pRthivI ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTTayAe paesaSTRyAe davvaTTapaesaTTayAe) dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA aura dravya - pradeza kI apekSA se (kare kamarehiMto ) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika hai ? ( goyamA ! ) he gautama! (savvatthove) saba se kama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI kA ( davvaTTayAe) dravya kI apekSA (eMge acara me ) eka acara me hai (caramAI asaMkhijjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (a ramaM caramANi ya doSi visesAhiyA) acaramaM aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (esae) pradezoM kI apekSA (savvatthovA) saba se kama ( imIse rynnppcaramAcarama ArkinA alpa bahuv 95 zabdArtha - ( imIseNaM bhaMte / rayaNApabhAe puDhatrIe acaramassa ya, caramANiya, caramaMtapaesANa ya acaramaMtapasANa ya) he bhagavAn ! yA ratnaprabhA pRthvInA ayarama, yarabhASi, tharamAnta ahezau bhane ayarabhAnta pradezobhA ( davvaTTayAe paesaTTayAe davadRpaesaTTayAe) dravyanI apekSA ahezAnI apekSA bhane drazya ahezanI apekSAye ( kayare kayarehiMto ) merA anAtha (ApA vA bahuyA vA tullA cA visemAhiyA vo) maya che, ghaNA che, tujhya athavA vizeSAdhika che ? (goyamA !) he gItabha ! (savvatthove) madhAthI theochA (ImIse rayaNappabhAra puDhavIe) mA ratnalA pRthvInA (davvaTTayAe) dravyanI apekSAye (eMge acarame ) 4 atharabha che (caramAI asaMkhijjaguNAI) yarabhANi asa jyAta jAgA che (acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyA) ayarama ne yarabhANi ganne vizeSAdhiH che (paesaTTayAe) pradezAMnI apekSAye (savvatthovA)
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre ntapradezAH, avaranAntapradezAH, asaMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradegAzca dvaye'pi vizepAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokam asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA ekam acaramam caramANa asaMkhyeyaguNAni, acaramaM caramANi ca iyAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, abarasAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vipAvikAH, evaM yAvad adhaHsaptamyAH, saudharmasya yAvad lokasya evaJcaiva // 20 2 // ___TIkA-atha pUrvokta ratnaprabhAdipu pratyekaM caramAcaramAdigatamalpabahutvaM praspayitumAhabhAga puDadhopa) isTa ratnaprabhA pRthivI ke (caramanapaesA) caramAntapradeza hai (acarasaMtapaesA asaMkhejjaguNA) acaramAnnapradeza asaMkhyAtaguNA hai (caramaMtapadesA ya acaranaMtapadelAya dovi bisesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvayaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savva tyoyA inIle rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime) saba se kama isa ratnaprabhA pRthvI kA eka acara me hai (caralAI asaMkhejjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (acarimaM caramANi ya dovi visesAyiA) acarasa aura caramANi-donoM vizeSAdhika haiM (canasaMpaesA asaMkhejaguNA) caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hai (acaramanapapalA asaMnvijjaguNA) acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapaelA ya acarasaMtapaesAya dodi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza denoM vizeSAdhika hai (evaM jAva ahesattamAe) isI prakAra nicalI sAlI pRthvI taka (sohamnassa jAva logassa evaM ceva) saudharma yAvat loka taka hanI prakAra / TIkArtha-aba ratnaprabhA pRthvI Adi pratyeka ke carama acarama Adi saMbaMdhI yAcI mAchA (imIsa racaNappabhAe puDhabIe) mA 2tnaprabhA pRthvInA (caramaMtapaesA) 22. bhAnta pradeza (acaramaMtapAsA asaMkhejaguNA) ayamAta pradeza adhyAtamA cha (caramaMtapaenAe ya avaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) ya2mAMta prhe| mane aya2bhAnta pradeza manne vizeSAdhi cha (davya?paesaTyAe) 60ya bhane prazAnI mapekSau (savva tyovA inIse rayaNapabhAe puDhavIra go acarime) dhAyA mAchA mA 2tnapamA pRthvInA se sAyama The (caramAiM sajjaguNAi) ya2bhAzu msnnyaatg| che (acarimaM caramANi ya doSi visamAhiyA) bhaya2ma bhane yaramA bhanne vizeSAdhi cha (caramaMtapaesA asaMkhejja guNA) yabhAnta pradeza asbhyaatgaa| che (acaramaMtapaesA asakhijjaguANA) ayaramAnta pradeza manAta che (caramaMtapaemA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) ya2. mAnta pradeza 2 ayabhAnta pradeza manne vizeSAdhi che (evaM jAva ahesattamAe) me pra nAyanI sAtamI pRthvI sudhI (sohanmassa jAva logassa evaM ceva) saudhama yAvat leka sudhI e ja prakAre TIkArya :- have ratnaprabhA pRthvI Adi pratyekanA carama, acarama Adi saMbaMdhI
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 2 caramAcaramAdyalpavahutvanirUpaNam 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe' he bhadanta ! asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'acaramalsa ya carasANa ya caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya' acaramasya ya caramANAJca, caramAntapradezAnAJca, madhye 'dabaTTayAe, paesaTTayAe, davvaTThapaesaTTayAe' dravyArthatayA, pradezAyatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA. vA', katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe davvayAe-ege acarame' sarvebhyo'lpam, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA-drayArthatayA, ekam agharamam bhavati, yato hi tathAvidhaikatvaviziSTaskandhapariNAmapariNatatvAdekara aparamam tasmAtsarvastokaM bhavati, tadapekSayA 'caramAiM asaMkhijjaguNAI caramANi khaNDAni asaMkhyevaguNAni bhavanti, teSAM caraH makhaNDAnAmasaMkhyAtatvAta , atha 'acaramaM caramANi ca' ityetat samuditAni carasANAM tulyAni bhavanti, vizeSAdhikAni vA ? iti jijJAsAyAmAha-'acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyA'alpa bahutva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-gautamasvAmI! prazna karate haiM-he bhagavan ! isa ratnaprabhA pRthvI ke acarama, caramoM, carasAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravya, pradezoM evaM dravya tathA pradezoM se kauna kila kI apekSA alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama isa ratnaprabhA pRthivI kA, dravdha kI apekSA se eka acarama hai| tathAvidha ekatva pariNAma meM pariNata hone ke kAraNa acarama eka hai, ataeva vaha saba se alpa hai| usakI apekSA caramANi arthAt carama khaNDa asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki ve asaMkhyAta haiN| aba prazna yaha hai ki acarama aura caramANi, ye donoM milakara kyo caramoM ke barAbara haiM athavA vizeSAdhika haiM ? isa prazna kA uttara yaha hai-acarama aura caramANi, ye donoM bhI vizeSAdhika haiM ! tAtparya yaha hai ki acarama eka dravya alapa bahatvanuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ! A ratnaprabhA pRthvInA acarama, came caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezomAMthI dravya pradeze temaja dravya pradezathI keNa kenI apekSAe alpa che, ghaNuM che tulya che, athavA vizeSAdhika che ? - zrI bhagavAna "he gautama | badhAthI ochA A ratnaprabhA pRthivInA dravyanI apekSAe eka carama che. tathAvidha ekatva pariNAmamAM pariNata havAne kAraNe acarama eka che, tethI ja te badhAthI ochA che. tenI apekSAe caramANi arthAt caramakhaMDa asaMkhyAta gaNa adhika che, kemake teo asaMkhyAta che. have prazna e che ke acarasa ane caramANi, e bane maLIne zuM caramanA barAbara che athavA vizeSAdhika che ? A praznano uttara e che ke-acarama ane caramANi, e bane paNa vizeSAdhika che. tAtparya e che ke pra0 13
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ praznApanA acaramaM caramANi cetyetaddvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti acaramasyaikadravyasya caramadravyeSu prakSiptatvena caramANAmekenAdhikatvAt vizepAdhikasamudAyo bhavatIti bhAkA, 'paesadvayAe savvatthovA imIse rayaNappabhAe puDhavIe caramaMtapaesA' pradezArthatayA sarvastIkA:-sarvebhyo'lpAH, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAzcaramAntapradezAH bhavanti, caramakhaNDAnAM madhyamakhaNDApekSayA'tisUkSmatvAt tepAmasaMkhyAtaguNAnAmapi ye pradezAH santi teNaM madhyamakhaNDagatapradezApekSayA sarvastokatvaM bodhyam , tebhyaH-'acaramaMtapaesA asaMkhejaguNA' acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekasyApi acaramakhaNDasya caramakhaNDasamudAyApekSayA kSetrato'saMkhyAtaguNatvAt , 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya doSi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH santaH acaramAntapradezebhyo vizepAdhikA bhavanti, caramAntapradezAnAm acaramAntapradezApekSayA asaMkhyeyabhAgapramANatvAt acaramAntapradezeSu caramAntapradeza prakSepe'pi te samuditA acaramAntapradezebhyo vizeSAdhikA eva bhavanti, 'dacaTThapaesaTTayAe ko carama dravyoM meM zAmila kara diyA jAya to caramoM kI saMkhyA eka adhika ho jAtI hai, ata eva unakA samudAya vizeSAdhika hotA hai| pradezoM kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to isa ratnaprabhA pRthivI ke caramAntapradeza saba se kama haiM, kyoMki carama khaMDa, madhyama khaMDoM kI apekSA atyanta sakSama hote haiN| yadyapi ve carama grAMDa asaMkhyAtaguNA haiM phira bhI madhyamakhaMDa ke pradezoM kI apekSA ve sarvastoka haiM / unakI apekSA acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki eka acarama khaNDa, carama viMDoM ke satraha kI apekSA kSetra se asaMkhyAtaguNA hotA hai| caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara bhI acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hote haiM, kyoMki caramAntapradeza, acaramAnmapradezoM kI apekSA asaMkhyAtave bhAga pramAga hote haiM ! acaramAntapradezoM meM caramAntapradeza milA dene para bhI ye acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hI hote haiM / dravya aura acarama eka dravyane carama drAmAM sAmila karI devAmAM Ave te caramonI saMkhyA eka adhika thaI jAya che, tethI ja temano samudAya vizeSAdhika thAya che. pradezanI daSTie vicAra karAya te A ratnaprabha pRthvInA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, kemake carama khaMDa, madhyama khaDonI apekSAe atyanta sUma hoya che ke te caramakhaMDa asaMkhyAta gaNyA che chatAM paNa madhyama khaMDanA pradezanI apekSAe teo staka che. temanI apekSAe acaramAnta pradeza asaMkhyAtagaNa hoya che, kemake eka carama khaMDa, caramakhaDAnA samUhanI apekSAe kSetrathI asa khyAtagaNa hoya che caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza banne maLIne paNa acaramAnta pradezathI vizeSAdhika hoSa che. kemake caramAnta pradeza, acaramAnta pradezanI apekSAe asaMtAnamAM bhAga pramANa hoya che. acaramana dezamAM caramAnta pradeza bheLavI devAthI paNa teo acaramAnta pradezathI vizeSAdhika che. dravya ane pradeza
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ maiodhano TIkA pada 10 sU0 2 caramAcaramAdyalpabahutvanirUpaNam .91 sanvatthovA imI se rayaNappabhAe puDhavIe ege acarime' dravyArtha pradezArthatayA sarvastokam asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA ekam acaramaM bhavati prAguktayukteH, tasmAt 'carimAI asaMkhejjaguNAI' caramANi khaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhya 'acarimaM carimANi ya dovi bisesAhiyA' caramaM caramANi cetyetad dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtaparasA asaMkhejjaguNA' caramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, acaramakhaNDasya asaMkhyAta pradezAvagADhatvepi dravyArthatayA ekatvena, carameSu khaNDeSu pratyekamasaMkhyAtapradezatvAt caramAcaramadravyasamudAyApekSayA caramAntapradezAnAmasaMkhyAtaguNatvaM bodhyam, tebhyo'pi 'acaramaM tapaesA asaMkhijjaguNA' acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'cara - maMtapaesA ya acarasaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAtha acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, ' evaM jAva asattamAeM' evam - ratnaprabhAyAH pRthivyA iva yAvat-zarkarAprabhAyAH, vAlukAprabhAyAH, paGkaprabhAyAH, dhUmaprabhAyAH, tamaH prabhAyAH adhaH pradeza, donoM kI apekSA se, isa ratnaprabhA pRthivI kA pUrvokta yukti ke anusAra acarama eka hai, usakI apekSA caramANi arthAt carama khaMDa asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA acarama aura caramANi donoM hI vizeSAdhika haiM unakI apekSA bhI caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki yadyapi acaramakhaNDa asaMkhyAta - pradezoM meM avagADha hotA hai, magara dravya kI apekSA vaha eka hai, carama khaMDoM meM pratyeka asaMkhyAtapradezI hotA hai, ataH carama aura acarama dravya ke samudAya kI apekSA se caramAntapradezoM ko asaMkhyAtaguNA samajhanA cAhie / unakI apekSA bhI acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA hote haiM / unakI bhI apekSA zramAntapradeza aura acaramAntapradeza- donoM milakara vizeSAdhika haiM / ratnaprabhA prathivI ke saMbaMdha meM carama - acarama kA Azraya karake jo alpa bahutva pratipAdita kiyA gayA hai, vaisA hI zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura tamastamaHprabhA pRthvI kA bhI kahanA cAhie / saudharma, anne apekSAe, A ratnaprabhA pRthvInA pUrvokta yuktinA anusAra acarama eka che, tenI apekSAe caramANu arthAt carama khaMDa asa khyAtagaNu adhika che. temanI apekSAe aMcarama ane caramANiane ja vizeSAdhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza asa khyAtagaNuA che, je ke acaramakhaDa asakhyAta pradezamAM avagADha hAya che, paNa dravyanI apekSAe te eka che, caramaDAmAM pratyeka asaMkhyAta pradezI hoya che, tethI carama ane acarama dravyanA samudAyanI apekSAe caramAnta pradezAne asa`khyAtagaNA samajavA joie temanI apekSAe caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza khanne maLIne vizeSAdhika che. ratnaprabhA pRthvInA samanyamAM carama-acamanA Azraya karIne je rapa, bahutva pratipAdita karAyeluM che, tevuM ja zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, pakaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratApanAnane 'saptamyAH pRthivyA api vaktavyatA vaktavyA, 'sohammassa jAva logassa evaM caya' saudharmasya kalpasya yAvat-IzAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntaramahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyatanava graiveyakapaJcAnuttaravimAnAnAm IpatyAgrabhArAyA lokasya ca acaramasya caramANAM caramAntapradezAnAm acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA cAlpavahunyAdikam , evazcaiva-ratnaprabhAyAH pRthivyA iva vaktavyamityAzayaH / / sU0 2 // alojhAdi caramAcaramagatAlpa bahutvavaktavyatAmUlama-alogassa NaM aMte ! acaramassa ya, caramANaya, caramaMtapaesANa ya, acaranaMtapaesANa ya davaTyAe paesaTyAe davvaTTapaesa. 'TrayAe kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA 'vA ? goyamA! savvatthove alogasla davaTyAe ege acarame caramAiM asaMkhijaguNAI, acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI, paesaTTayAe savvatthovA alogassa carasaMtapaesA, acaramaMtapaesA aNaMta-guNA, carmatapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, davvara paesaTTayAe savvatthove alogassa ege acarame, carasAiM asaMkhejjaguNAI, acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI, caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA, acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMta paesA ya doSi vilesAhiyA, logAlogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya duvvaTayAe paeIzAna, sanatkumAra, sAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, naba graiveyaka, pAMca anuttara vimAna, ISatmAgbhAra evaM loka ke acarala, caramoM, gharamAntapradezoM aura acaramAntapradezoM kA bhI alpaghahatva dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya-pradezoM kI apekSA ratnaprabhA pRthvI ke samAna hI samajhanA caahie| ane tamastamaH prabhA pRthvInA sabaMdhamAM paNa kahevuM joIe. saudharma, IzAna, sanakumAra "mahendra, brahmaleka, lAntaka, mahAzuka sahasAra, Anata prANata. AraNa, acuta, nava greve thaka, pAMca anuttara vimAna, ISa~AbhAra temaja lekanA acarama, carame, caramAnDa pradezo ane acaramAnta pradezanuM paNa a5 bahutva dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya pradezanI apekSAe ratnaprabhA pRthvInA samAna ja samajavuM joIe
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 3 alokAdi caramAcaramagatAlpabahutvanirUpaNam 101 saTrayAe davAesaTrayAe kayare kayarohito appA vA, bahayA vA. . tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove logAlogasla davvaTrayAe egamege acarame, logasta caramAiM asaMkhejjaguNAI, alogassa acaramaM ya caramANi ya dovi visesAhiyAI, paesaTrayAe savvatthovA. logasta caramaMtapaesA, alogassa caramaMtapaesA visesAhiyA, logassaacaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA, alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, logassa ya alogasta ya caramaMtapaesA ya acaramaMtayaesA ya dovi visesAhiyA ! duvvaTupaesaTTayAe savvatthove logAlogassa egamege acarame logassa caramAiM asaMkhejjaguNAI, alogassa caramAiM visesAhiyAI, logassa ya alogasta ya acaramaM caramANiya dovi visesAhiyAI, logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA, alogassa ya caramaMta. paesA visesAhiyA, logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA, alogassa acaramaMtapaesA aNaMtaguNA, logassa ya alogassa ya caramaMtapaesA ya acamatapaesA ya dovi visesAhiyA, savvavvA visesAhiyA, savvapaesA aNaMtaguNA, savapajjavA aNaMtaguNA ||suu03|| chAyA-alokasya khala bhadanta ! acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAca acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA. alokAdi ke caramAcarama kA alpabahutva zabdArtha-(alogassa NaM bhaMte ! acaramassa ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapadesANa ya) he agavan ! aloka ke acarama kA, caramoM kA, caramAntapradezoM kA aura acaramAntabhadezoM kA (danvayAe paesaTTayAe davaTapaesaTTayAe) dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya-pradezoM kI alekAdinA carakhAcaramanu alpa bahutva zahAtha-(alogassa NaM bhaMte / acaramarasa ya caramANaya, caramaMtapaesANaya acaramaMtapadesANa ca) he bhagavana! alekanA acaramanA, caramona, aramAnta pradezanA ane aramAnta prazAnA (davyadvayAe paesadvayoe, davvadrupaesaTTayAe) dravyanI apekSA prazAnI apemArI bhane 05 prazAnI apekSAyI (kayare kavarehito) nAthI (appA vA pahuyA vA
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 prajJApanA vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam alokasya dravyArthatayA ekam acaramam , caramANi asaMkhyeyaguNAni, acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH alokasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezA anantaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokam alokasya ekama acarama, caramANi asaMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezA asaMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH anantaguNA?, caramAntapradezAca apekSA se (kayare kayarehiMto) kola kisase (appA vA cahayA vA, tullA vA. visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthove) sabase kama (alogassa) aloka kA (vvaTThayAe) dravya kI apekSA se (ege acarame) eka acarama hai (caramAiM asaMkhijjaguNAI) caramANi asaMkhyAtaguNA haiM (acaramaM caramANi ya dovi vilesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (sabvatthovA) sava se kama (alogassa caramaMtapaesA) aloka ke caramAntapradeza haiM, (acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) acaramAntapradeza anantaguNA haiM (caramalapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (vvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvatthove) saba se kama (alogassa) aloka kA (ege acarame) eka acarama hai, (caramAI asaMkhejaguNAI) carama asaMkhyAtaguNA haiM, (acarama ya caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiM (caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (acaramaMtapaesA tallA vA visesAhiyA vA ?) ma65, ghag, tukSya mathavA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (sabbatyove) mAthI mAchA (alogassa) mana (davvaTThayAe) dravyanI apekSA (ege acarame) me 2mayarama cha (caramAiM asaMkhijjaguNAI) yaramANa asabhyAtamA cha (acaramaMcaramANi ya dovi visesAhiyAI) ayarama mane ya2bhAgi vizeSAdhi4 cha (paesaTyAe) prazAnI apekSAme (saJcatyotrA) mAthI soch| (alogassa caramaMtaparasA) monA yarabhAta pradeza cha (acaramaMtapaesA aNaMtaguNA) bhayabhAnta pradeza manantagaNa cha. (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) 52mAnta pradeza mane mayaramAnta pradeza manta vizeSAghira cha (dabaTupaesaTTayAe) dra0ya bhane prazAnI apekSAye (sabbatyove) sAthI mAchA (alogassa) masana (ege acarame) me bhaya2ma che (caramAiM asaMkhenjaguNAi) ya2ma asabhyAtamA cha (acaramaM ya caramANi ca dovi visesAhiyAiM) mayarama bhane yaramANi panta bhI vizeSAthi cha (caramaMtapaesA asaMkhenaguNA) 52mAnta pradeza adhyAta!
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 3 alokAdi caramAcaramagatAlpavahutvanirUpaNam 103 acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, lokAlokasya khalu bhadanta ! acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama! sarvastokam lokAlokasya dravyArthatayA ekamekam acarama, lokasya caramANi asaMkhyeyaguNAni, alokasya caramANi vizeSAdhikAni, lokasya ca alokasya ca acaramaM ca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH lokasya caramAntapradezAH, alokasya caramAntapra anaMtaguNA) acaramAntapradeza anantaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura aramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiN| (logAlogassaNaM bhaMte ! acaramasla ya, caramANa ya, caramaMtapaesANa ya, acaramaMtapaesANa ya) he bhagavan ! lokAloka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davaTTayAe) dravya kI apekSA (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (davaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthove) sarva se kama (logAlogassa) lokAloka ke (davvaTTayAe) dravya kI apekSA se (egamege acarame) eka-eka acarama hai (logassa caramAiM asaMkhejjaguNAI) loka ke carama asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa caramAiM visesAhiyAI) aloka ke carama vizeSAdhika haiM, (logassa ya alogassa ya acaramaM ya caramANi ya) loka aura aloka kA acarama aura caramANi (dovi) donoM (vilesAhiyAI) vizeSAdhika haiM (paesaTTayAe samvatthovA logassa carasaMtapadesA) pradezoM kI apekSA se saba se kama loka ke che (acaramaMtapaesA aNataguNA) mayabhAnta pradeza mananta cha (caramata esA ya acaramatapadesA ya dovi visesAhiyA) ya2mAnta pradeza mane mayaramAnta pradeza manna vizeSAdhi cha (logAlogassa Na bhaMte ! acaramassa ya caramANa ya- caramaMtapaesANa. ya, acaramaMtapaesANa ya) bhagavan ! asisanA anya2bha, yaramI, yaramAnta prsh| mana manyamAnta prazAmA (vvayAe) dravyanI apekSAye (paesaTTayAe) prazAnI apekSAye (davvaTrapaesa dRyAe) dra0ya bhane pradezAnI mapekSA (kayare kayare hito) Aya honAthI (appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA) bhakSya, gha, tulya athavA vizeSAdhi4 che ? (goyamA !) u gautama / (savvatthove) mAthI ma (logAlogassa) alesnA (davvaTTayAe) dravyanI apekSAthI (egamege acarame) me 4 bhayarama che (loMgassa caramAiM asaMkhejjaguNAI) son|| 22ma asabhyAta ge| cha (alogassa caramAI visesAhiyAI) mA 52ma vizeSAdhi: (logassa ya alogarasa ya acaramaya caramANi ya) 4 ane mAnA a525 mana yaramANu (dovi) manna (visesAhiyAi) vize me-paesaTTayAe savvatyovA logassa
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 pratApanAstra dezA-vizeSAdhikAH, lokasya acaramAntapradezAH asaMkhyeyaguNAH, alokasya acaramAntapradezA anantaguNAH, lokasya cAlokasya ca carasAntapradezAcAcaramAntapradezAzca haye'pi vizeSAdhikAra, dravyArthapradezArthatayA sarvastokaM lokAlokalya ekAmekam acarama , loisya caramANi asaMkhyeyaguNAni, alokasya caramANi vizepAdhikAni, lokasya cAlokasya cAcaramana caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, lokasya caramAntapradezA asaMkhyeyaguNAH, alokasya ca caramAntapradegA vizepAdhikAH, lokasya acaramAntapradezAH, asaMkhyeyaguNAH, alokasya acaramAntacaramAnna pradeza haiM (alogasta caranaMtapadenA vitesAhiyA) aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM (logassa acara maMtapaNasA asaMkhejjaguNA) loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (alocassa acaramaMtaparasA arNataguNA) aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiM / (logatsa ya alogassa ya caramaMtapadesA ya acarasaMtapadesA ya dovi visesAhiyA) loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (dabvaTThapaesaTTayAe savvatthove logA. logassa egamege acarame) dravya aura pradezoM kI apekSA saba se kama lokaaloka kA eka-eka acarama hai (logassa carabhAiM asaMkhenaguNAI) loka ke carama asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa carapAI visesAhiyAI) aloka ke carasa vizeSAdhika haiM (logassa ya alogassa ya) loka aura aloka kA (acaramaM) acarama (caramANi ya) aura caramANi (dovi visesAhiyAI) donoM vizeSAdhika haiM (logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) loka ke caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM (alogassa ya caramaMtapaesA visesAhiyA) aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM (logassa acaramaMtapadesA asaMkhejjaguNA) loka ke acaramAntapradeza asaMcaramaMtapadesA) prazAnI apekSA pAthI me.chavana ya2mAnta pradeza cha (alogarasa caramaMtapadesA visesAhiyA) bhanI 22mAnta pradeza vizeSAdhi che (logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) nA bhayaramanta pradeza asabhyAtamA cha (alogassa acaramaMtapaesA arNataguNA) monA ayarAnta pradeza anntge| che (logassa ya alogassa ya caramaMtapaDhemA ya acaramaMtapadesA ya dovi visesAhiyA) al bhane mAnA yabhAnta pradeza ane. mayabhAnta pradeza manne vizeSAdhi4 cha (davaTThapaesaTrayAe savva sthove logAlogassa egamege acarame) dravya bhane prazAnI apekSAme madhAthI mAchA - masana me se ayarama cha (logatsa caramAiM akhejaguNAI) nA yarabha asabhyAta gA che (alogassa caramAiM visesAhiyAI) manA 52ma vizeSAdhi che (logarasa ya alogassa ya) sa bhane mAnA (acarana) bhayarama (caramANiya) bhane yamANi (dovi visesAhiyAi) bhanne vizeSAdhina cha (logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) nA yabhA- pradeza adhyAtamA che (alogamsa ya carama tapaesA visesAhiyA) msaan| yabhAnta za vizeSAdhi4 cha (logassa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) vana manyamAnta
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TokA pada 10 sU. 3 alokAdi caramAcaramagatAlpavahutvanirUpaNam 105 pradezAH ananta guNAH, lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAzca acasyAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, sarvadravyANi vizeSAdhikAni, sarvapradezAH ananta guNAH, sarvaparyavAH anantaguNAH // sU0 3 // TImA-athAlokAdezvaramAcaramAdigatamalpabahutvaM prarUpayitumAha-'alogasta NaM bhaMte / acaramarala ya caramANa ya, caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaelANa ya' gautamaH pRcchati-' he bhadanta ! alokasya khalu acaramasya ca cagmANAJca caramAntapradezAnAca acaranAntapradezAnAJca madhye 'davvayAe paesaTTayAra davvaThThapaesaTTayAe' dravyArthatayA, adezArthatayA, dravyArthapradezAyatayA 'jayare kayarehito appA vA, bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA?' katare katarebhyo 'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'gothamA !' he gautama ! ' savvatthove alogassa dabayAe ege acarame' sarvastoka alokasya dravyArthatayA khyAtaguNA haiM (alogassa acaramaMtapaelA aNaMtaguNA) aloka ke acaramAnta pradeza anantaguNA haiM (logassa ya alogasta ya) loka aura aloka ke (caramaMtapaesA ya acarasaMtapaesA ya dovi) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (lavvavyA vilelAhiyA) sarnadravya vizeSAdhika (savvapaesA aNaMtaguNA) samastapradeza anantaguNA (sandA pajjavA aNaMtaguNA) sarva paryAya anantaguNA haiN| ___ TIkArtha-ava aloka Adi ke caramAcarama Adi kA alpa bahutva pralapita karane ke lie kahate haiM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! aloka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya-pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika haiM ? pradeza sadhyAtamA cha (alogassa acaramata paesA aNaMtaguNA) 31 / ayamAnta pradeza mannata che (logassa ya alogassa ya) as mane masena (carama tapaesA ya acaramatapaesAya dovi) 22mAMta ma bhayaramAMta pradeza manne (visesAhiyA) vizeSAdhi: che (savvavvA' visesAhiyA) saba dravya vizeSAdhi4 cha (savva paesA aNaMtaguNA) samasta pradeza ananta ge| cha (savva pajjavA aNaMtaguNA) sarva paryAya manarding che TIkArtha - have alaka AdinA caramAM carama AdinA alapa bahutva prarUpita karavAne mATe kahe che - zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana ! alakanA acarama, cara, caramAnta pradeze ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya pradezenI apekSAe koNa konAthI alpa che, tulya che. athavA vizeSAdhika che? pra0 14
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 106 ekam acaramaM bhavati, tadapekSayA 'caramAI asaMkhijaguNAI' caramANi baNDAni asaMkhyayagaNAni bhavanti, 'acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI acaramaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni bhavanti, 'paesaTTayAe savvatyovA alogassa caramaMtapaesA' pradegAryatayA sarvastokA alokasya caramAntapradezA bhavanti, lokaniSkuTepvevAntasteSAM sad bhAvAt , tebhyo'pi 'acaramaMtapaesA aNaMtaguNA' acaramAntapradezA anantaguNA bhavanti, alokasyAnantatvAt 'carasaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAnnapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, caramAntapradezAnAm acaramAntapradezApekSayA anantabhAgakalpatvAt , tepAmacaramAntapradezeSu niveze'pi te samuditAH acaramAntapradezebhyo vizepAdhikA eva bhavanti, 'dacaTTapaesaTTayAe savvatthove alogassa ege acara meM dravyArthapradezArthatayA sarvastokam alokasya ekam acaramaM bhavati, tadapekSayA 'caramAI asaMkhejaguNAI' caramANi asaMkhyeyaguNAni bhavanti, 'acaramaM ya caramANi ya dovi viselAhiyAI' acaramaJca caramANi ca dvayAnyApi samuditAni vizepAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA asaMkhejaguNA' cara bhagavAn ! uttara dete haiM-gautala ! saba se kama aloka kA dravya kI apekSA acarama hai, isakI apekSA carama khaNDa asaMkhyAtaguNA adhika haiN| acarama aura carama khaNDa donoM mila kara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI dRSTi se saba se kama aloka ke caramAntapradeza haiM, kyoMki niSTapradezoM meM hI unakA sadbhAva hotA hai / ina caramamantapradezoM kI apekSA acaramAntapradeza anantaguNA haiM, kyoM ki aloka ananta hai / caramAntapradeza aura acaramAnta pradeza-donoM mila kara vizeSAdhika haiM, yoni caramAntapradeza, andaralAntapradegoM ke anantaveM bhAga mAtra hote haiM, unheM acarasAnta pradezoM meM sammilita kara dene para bhI ve sada mila kara acaramAnta pradezoM le vizeSAdhika hI hote haiM / dravya aura pradezoM kI dRSTi se saba se kama aloka kA eka acarama hai, usakI apekSA carama khaNDa asaMkhyAtaguNA haiM, acarama aura caramANi (carana khaNDa) donoM milakara vizeSAdhika haiM, unakI zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA alakanA dravyanI apekSAe acarama che, enI apekSAe carama khaDa asa khyAtagaNuM adhika che. acarama ane carama khaDa banne maLIne vizeSAdhika che. pradezanI daSTithI badhAthI ochA alokanA aramAnta * pradeza che, kemake niSkRSTa pradezamAM ja temane sadbhAva hoya che. e caramAnta pradezonI apekSAe acaramAnta pradeza anantagaNa hoya che, kemake aleka ananta che. caramAnta ane acaramAnta pradeza-baMne maLIne vizeSAdhika che, kemake caramAnta pradeza, acaramAnta pradezanI sAthe samilita karI devAthI paNa teo badhA maLIne acaramAnta pradezathI vizeSAdhika ja hoya che. dravya ane pradezanI daSTie badhAthI ochA alekane eka acarama che, enI apekSAe carama khaMDa asaMkhyAtagaNI che, acarama ane caramANi (caramakhaMDa) bane
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ afrat TIkA pada 10 sR. 3 alokAdi caramAcaram gatAtpabahutva nirUpaNam 107 mAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'acaramaMtapaesa anaMtaguNA' acaramAntapradezA anantaguNA bhavanti, 'caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAtha acaramAntapradezAtha dvaye'pi samuditA vizepAdhikA bhavanti, gautamaH pRcchati - 'logAlogassa NaM bhaMte ! acaramasya ya caramANi ya caramaMtaparasANa ya, acaramaMtapasANa ya' he bhadanta ! lokAlokasya khalu acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca madhye 'davvaTTayAe paesaTTayAe dabvaTThapaesadvyAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArtha pradezArthatayA 'kayare kaya rehiMto appA vA bahuyA dA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove logAlogassa davvaTTayAe egamege acarame' sarvastokam sarvebhyo'lpam, lokAlokasya dravyAryatayA ekamekam acarasam acaramakhaNDaM bhavati, ekatvAt, tadapekSayA 'logassa caramAI asaMkhejjaguNAI' lokasya caramANi-caramakhaNDadravyANi, asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tepAmasaMkhyAtatvAt tebhyo'pi - 'alogassa caramAI visesAhiyAI' alokasya caramANi - caramakhaNDAni vizepAdhikAni apekSA bhI caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM aura acaramAntapradeza unase ana ntaguNA haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiN| atitantarat ! prazna karate haiM- bhagavan ! lokAloka ke acarama caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- he gautama ! saba se kama loka aura aloka kA dravya kI apekSA eka - eka acarama arthAt acarama khaMDa hai, kyoMki vaha eka hI hai / usakI apekSA loka ke carama khaMDa dravya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve asaMkhyAta haiM unakI apekSA aloka ke carama khaMDa vizeSAdhika haiM / loka ke maLIne vizeSAdhika che, temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza asa khyAtagaNA che ane acaramAnta pradeza temanAthI anantagaNA che caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza khanne maLIne vizeSAdhika che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-4 bhagavan! leAkAleAkanA acaramA, caramA, caramAnta pradeze ane acaramAnta pradezemA dravyanI apekSAe pradezanI apekSAe tathA dravya ane pradezeAnI apekSAe keNu kAnAthI alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che; he gautama ! khadhAthI ochA lAka ane aleAkanA dravyanI apekSAe eka-eka acarama arthAt acaramakhaMDa che, kemake te eka ja che. tenI apekSAe leAkanA carama khaDa dravya asa khyAtagaNA che. kemake tee asaMkhyAta che, temanI apekSAe alAkanA carama khaDa vizeSAdhika che. leAkanA caramakhaDa vAstavamA che te asa
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 pramApadAnya bhavanti, lokasya caramakhaNDAnAM vastuto'saMkhyeyatve'pi pUrvopadarzitapRthviIsthApanAparikalpanayA tAni aSTau parikalpyante, tadyathA-ekaikaM catasRpu dikSu ekaikaM ca vidikSu iti, yalokasya caramakhaNDAni tu alokasthApanA parikalpanayA dvAdazaparikalpante, tadyathA-eka catasapu din| dve vidikSu iti, dvAdanAnAJcASTabhyo na dviguNatvaM no vA triguNatvaM kintu vizeSAdhikanyameva saMbhavati, tebhyo'pi-alokasya caramakhaNDebhyaH 'logassa ya alogassa ya acarama ya caramANi ya dovi visesAThiyAI logasya cAlokasya ca acaramazca caramANi ceti dRyAnyapi vizepAvikAni bhavanti lokasya caramakhaNDAni pUrvoktaparikalpanayA aSTau ekamacaramakhaNDamiti ubhayasaMmelane nava zatas alokasyApi caragAcaramaskhaNDAni samuditAni trayodazabhavanti, ubhayeSAM saMmelane tu dvAviMzatiH, tasyAzca hAdagabhyo na dviguNitatvaM, no vA triguNitatvaM kintu vizepAdhikatyameveti alokasya caramakhaNDebhyo lokAlokacaramAcaramakhaNDAni samuditAni vizepAdhikAni carama khaMDa haiM to vAstava meM asaMkhyAta parantu pRthvI kI sthApanAisa prakAra kI hai, isa sthApanA kI kalpanA se ve ATha mAne jAte haiM, ve isa prakAra hai-eka eka cAroM dizAoM meM aura eka-eka cAroM vidizAoM meN| aloka ke carama khaMDa aloka kI sthApanA kI parikalpanA ke AdhAra para bAraha mAne jAte haiM, yathA-eka-eka cAroM dizAoM ke aura do-do cAra vidizAoM meN| yaha bAraha kI saMkhyA aSTa lena dugunI hai, na tigunI hai, kintu vizeSAdhika hI kahI jA 'sakatI hai| aloka ke carama khaMDoM kI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake carama khaNDa donoM milakara vizeSAdhika hote haiN| kyoM ki pUrvokta kalpanA ke anusAra loka ke carama khaMDa ATha hai aura acaramakhaMDa eka hai, donoM milakara nau hote haiN| isI prakAra aloka ke bhI carama aura acarama khaMDa mila kara teraha haiM / aura ina donoM ko milA diyA jAya to vAIsa hote haiN| yaha 'ghAIsa saMkhyA, bAraha le dugunI-tigunI Adi nahIM hai, kintu vizeSAdhika hI khyAta paraMtu pRthvInI sthApanA] A rIte karI che. A sthApanAnI kalpanAthI teo A bhanAya chete|| prAre che-ekaeka yAre hizAyamA ane se 22 sAre vizAyamAM, alakanA carama khaMDa elekanI sthApanAnI parikalpanAnA adhAra para bAra manAya che. 'yathA eka eka cAre dizAomAM ane be be cAra vidizAomAM. A bAranI saMkhyA 'AThathI bamaNI che, triguNI nathI; parantu vizeSAdhika ja kahevAya che. alekanA carama khaDAnI apekSAe leka ane aleka acarama ane temanA carama khaMDa bane maLIne vizeSAdhika thAya che. kemake pUrvokta kapanAnA anusAra lekanA carama khaMDa ATha che ane acarama - khaMDa eka che, ane maLIne nava thAya che. e ja rIte alekanA paNa carama ane acarama khaMDa meLavIne tera che. ane te bannene meLavI devAya te bAvIsa thAya che. A bAvIsa saMkhyA bArathI bamaNI ke traNa gaNuM Adi nathI, paNa vizeSAdhika che. A prakAre alekanA
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 3 alokAdi caramAcaramagatAlpayahutvanirUpaNam 106 bhavanti, 'paesaTTayAe sabathovA logassa caramaMtapaesA' pradezArthatayA sarvastokA lokasya caramAntapradezA bhavanti, tatrApTakhaNDasatkAnAmeva pradezAnAM sadbhAvAt , tebhyaH 'alogassa caramaMtapaesA visesAhiyA' alokasya caramAntapradezA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'logasa acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' lokasya acaramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatkSetrasyAtipracuratayA tatpradezAnAmapi atipracuratvAt , tebhyo'pi 'alogassa acaramaMtapa, esA agaMtaguNA' alokasyAcaramAntapradezAH anantaguNA bhavanti, tatkSetrasyAnantaguNatvAta , tebhyo'pi 'logassa ya alogassa ya caramaMtapaesA ya acaramaMvapaesA ya dovi visesAhiyA' lokasya cAlokasya ca carasAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti alokasyAcaramAntapradezo lokasya caramAcaramAntapradezAnAm alokasya caramAntapradezAnAJca prakSepAt tepAJca sarvasaMkhyA'pi asaMkhyeyAnAmanantarAzyapekSayA'pi stokatvameveti teSAM tatra prakSepe'pi alokasyAcaramAntapradezebhyo vizeSAdhikatvameveti bhAvaH / 'dvvttpehai| isa prakAra aloka ke carama khaMDoM se lokAloka ke caramAcarama khaNDa mila kara bhI vizeSAdhika hI hote haiN| ___ pradezoM kI dRSTi se saba se kama loka ke caramAntapradeza haiM, kyoM ki usameM ATha hI pradeza haiM unakI apekSA aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika hai, unase loka ke acarasAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki acaramakSetra bahuta ghaDA hai, isa kAraNa usake pradeza bhI bahuta adhika haiN| unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiM, kyoMki vaha kSetra anantaguNA hai| unakI apekSA bhI loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSA. dhika haiM, kyoMki aloka ke acaramAntapradezoM meM loka ke caramAntapradezoM ko. 'acaramAntapradezoM ko tathA aloka ke caramAnta pradezoM ko milA dene para bhI ve sava asaMkhyAtahI hote haiM aura asaMkhyAta, ananta, kI apekSA kama hI hai, carama khaMDothI kalekanA carAcarama khaMDa maLIne paNa vizeSAdhika ja thAya che. pradezanI daSTie badhAthI ochA leAkanA aramAnta pradeza che, kemake tenAmAM ATha ja pradeza che. temanI apekSAe alekanA aramAnta pradeza vizeSAdhika che. temanAthI lekanA acaramAnta pradeza asaMkhyAtagaNu che, kemake acarama kSetra ghaNuM moTuM che. e kAraNe enA pradeza paNa ghaNuM adhika che, temanI apekSAe alekanA acaramAnta pradeza ananta 'gaNuM che, kemake te kSetra anantagaNu che. emanI apekSAe paNa loka ane alekanA caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza ane vizeSAdhika che, kemake alokanA acaramAnta prade. 'zamAM lekanA caramAnta pradezone acaramAnta pradezone tathA alakanA caramAnta pradezone meLavavAthI paNa teo badhA asaMkhyAta ja thAya che ane asa khyAta, anantanI apekSAe ochA ja che, temane temAM meLavI detA paNa teo alakanA acaramAnta pradezothI vize .. .. ..
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ z prazApAsU sahayAe savvattho ve logAlogassa egamege acara me' dravyArtha pradezArthatayA sarvastokam lokAlokasya ekaikam acaramaM bhavati, prAguktayukteH tasmAda - 'logassa caramAI - asaMkhejjaguNAI' lokasya caramANi- caramakhaNDAni asaMkhyeyaguNAni bhavanti, prAguktayuktestulyatvAt, tebhyo'pi - 'alogassa caramAI visesAhiyAI' alokasya caramANi - caramakhaNDAni vizeSAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'logassa ya alogassa ya acaramaM caramANi ya doSi vise sAhiyAI' lokasya cAlokasya cAcaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizepAvikAni bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi 'logassa caramaMtapaesA asaMkhejjaguNA' lokasya caramAntapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'alogassa ya carasaMtapasA visesAhiyA' alokasya ca caramAntapradezA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'logassa acarasaMtapaesA asaMkhejaguNA' lokasyAcaramAntapradezA asaM khyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'alogassa acaramaMtaparasA anaMtaguNA' alokasyAcarasAntapradezA anantaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi - 'logassa ya alogassa ya ataeva unheM unameM milA dene para bhI ve aloka ke acaramAntapradezoM se vizepAdhika hI hote haiM / dravya aura pradezoM kI dRSTi se alpa bahutva kA vicAra kiyA jAya to saba se kama loka aura aloka kA eka-eka acarama hai, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / unakI apekSA loka ke caramakhaNDa asakhyAtaguNA adhika haiM, isa viSaya meM bhI yukti pahale kaha cuke haiM / unakI apekSA aloka ke carama khaMDa vizeSAdhika hai aura unakI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake carama khaMDa donoM milakara vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pUrvavat samajhalenA cAhie | unakI apekSA loka ke caramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM aura unakI apekSA aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM / unakI apekSA loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNA haiM / unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantaguNA haiM / yukti pahale kahI jA cukI hai / unakI apekSA loka aura aloka SAdhika ja hAya che. dravya ane pradezeAnI dRSTithI alpa mahutranA vicAra karAya teA badhAthI ochA leka ane alekanA eka-eka acarama che, e pahelA kahevAI gayA che. temanI apekSAe leAkanA carama khaMDa asaMkhyAtagaNuA adhika che, e viSayamAM paNa yukti pahelAM kahI didhelI che. temanI apekSAe alAkanA carasa khaDa vizeSAdhika che ane temanI ape kSAe leAka ane alAkanA acarama ane temanA caramakhaMDa anne maLIne vizeSAdhika che, evu' kAraNa pUrvAvat samajI levu joie. emanI apekSAe leAkanA caramAnta pradeza asa`khyAtagaNA che, ane temanI apekSAe alAkanA caramanta pradeza vizeSAdhika che. emanI apekSAe leAkanA acaramAMta pradeza asakhyAtagaNA che. emanI apekSAe alekanA acaramAnta pradeza anantagaNA che. yukti pahelA kahI devAyelI che. temanI "
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU 3 alokrAdi caramAcaramagatAlpavahutvanirUpaNam 111 caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' lokasya cAlokasya ca caramAntapradezAzcAcaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-'savvadavyA visesAhiyA' sarvadravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, tathA ca lokAlokacaramAcaramAntapradezebhyaH sarvadravyANAM vizeSAdhikatvaM bhavati, anantAnantasaMkhyakAnAM jIvAnAm evam paramANvAdInAmanantaparamANvAtmaka skandhaparyantAnAM pratyekAnantasaMkhyAnAM pRthak pRthak dravyatvAt', tebhyo'pi 'savvapaesA aNaMtaguNA' sarvapradezA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'sayapajjavA aNaMtaguNA' sarcaparyavAH anantaguNA bhavanti, pratipradezaM svaparabheda bhinnAnAM paryAyANAmanantatvAt / / sU0 3 // mUlam-paramANupoggale paM bhaMte ! kiM carime 1 acarime 2 avattavae 6, caramAiM 4 acaramAiM 5 avattavkyAiM 6 udAhu carime ya, acarime ya 7, udAhu carame ya acaramAiM 8, udAhu caramAiM acarame ya 9, udAhu carimAiM ca acarasAiM ca 10, paDhamA caubhaMgI ! udAhu carime ya avattavyae ya 11 udAhu carame ya avattavvayAiM ca 12 udAhu caramAiM ca avattadae ya 13, udAhu carasAiMca avattavayAiM ca 14, vIyA caubhaMgI ! udAhu acaribhe ya avattavvae ya 15, udAhu acarame ya avattavyayAiM va 16, udAhu acaramAiM ya avattavvae ya 17, udAha acaramAiM ya avattavvayAiM ca 18, taiyA caubhaMgI ! udAhu carase ya ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiM / unakI , apekSA saba dravya vizeSAdhika haiM, arthAt loka aura aloka ke carama aura acaramapradezoM kI apekSA saba dravya milakara vizeSAdhika haiM, kyoMki anantAnantasaMkhyaka jIva, paramANu, ananta paramANuoM taka ke bane hue skaMdha, saba alaga -alaga bhI ananta-ananta haiM aura ve sabhI dravya haiM / sava dravyoM kI apekSA bhI-saba pradeza anantaguNA haiM aura saba pradezoM kI apekSA sarva paryAya anantaguNA haiM, kyoMki pratyekapradeza ke sva-para paryAya ananta haiM // 03 // apekSAe leka ane alakanA camAnta pradeza ane acaramAnta pradeza bane maLIne vizeSAdhika che, emanI apekSAe badhA dravya vizeSAdhika che, arthAt leka ane alakanA carama ane acarama pradezonI apekSAe badhA dravya maLIne vizeSAdhika che. kemake anantAnaH sa khyaka jIva, paramANuM ananta paramANuo sudhInA banelA sakanda, badhA alagaalaga paNa ananta ananta che ane te badhA dravyonI apekSAe paNa badhA pradeza anantagaNu che ane badhA pradezonI apekSAe sarvaparyAya anantagaNa che, kemake pratyeka pradezanA - 6 spa52. paryAya ananta che. // 20 //
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 prazApanAsUtre acarame ya avattavyae ya 19, udAhu carase ya acarale ya avatavvayAI ca 20 udAhu carase ya aparamAI ya avattavyae ya 21, udAhu carame ya acaramAiM ya avattavcyAI ya 22, udAhu baramAiM va acarame ya avattavyae ya 23, udAhu gharamAiM ya acarame ya avattavcyAI ca 24 udAhu caramAiM ya acaramAiM ya avattabae ya 25, udAhu carasAI ya acaramAiM ya avattavyacAiM ya 26 ee chaThavIsaM sNgaa| goSamA ! para. mANupoggale no carame no acarame, niyamA abantavyae, sesA bhaMgA paDiseheyavvA // sU0 4 // chAyA-paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM caramaH 1 acaramaH 2 avaktavyaH 3 caramANi 4 acaramANi 5 avaktavyAni 6 utAho caramazca acaramazca 7 utAho caramazca acaramANi 8 utAho caramANi acaramazca 9 utAho caramANi ca acaramANi ca 10 prathamA caturmaGgI, utAdo caramazca avaktavyazca 11 utAho caramazca avaktavyAni ca 12 utAho caramANi ca ava paramANu Adi ko caramAcarama vaktavyatA zabdArtha-(paramANupoggale NaM saMte ! kiM carime ?) bhagavan ! paramANu pudgala kyA carama hai ? (acarise) acarama hai ? (avattavyae) avaktavya hai ? (caramAI) caramANi-bahuta caramarUpa hai ? (acaramAI) bahuta acaramarUpa haiM ? (avattavvayAI) bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu) athavA (carime ya acarime ya) carama aura acarama hai ? (udAhu) athavA (carise ya acaramAiM) carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (udAhu caramAI acarame ya) athavA aneka caravarUpa aura eka acarama hai ? (udAhu caramAiM ca acaramAI ca) athavA bahuta carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (paDamA caubhaMgI) pahalI caubhNgii| (udAhu carime ya avattavyae ya) athavA carama aura avaktavya hai, (udAchu paramANu AdinI caramAyarama vaktavyatA zahAtha-(paramANupoggaleNaM bhaMte kiM carime) bAgavan ! 52mA pugasa zuyarama cha 1 (acarime) 252ma cha 1 (avattavvae) Aqxtavya cha ? (caramAI) caramANi-gha! 22ma 35 cha ? (acaramAI) ghAmayarama 35 cha ? (avattavvayAi) gha mavatavya 35 cha ? (udAhu) Athq| (carime ya acarime ya) ya2ma ane sayarama cha 1 (udAhu) athavA (carameva acaramAiM) yama ane 19 // mayama 35 che' (udAha caramAI ca acaramAI ca) athavA gharI yarama bhane 59 // anya 35 cha ? (paDhamA caubhaMgI) paDasI yo lajI (udAhu carimeya avattavvae ya) mayA yarama bhane gavatavya cha (udAhu carime ya
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam * ktavyazca 13 utAho caramANi ca uvaktavyAni ca 14 dvitIyA caturbhaGgI utAho acaramezcaM avaktavyazca 15 utAho acaramazca avaktavyAni ca 16 utAho acaramANi ca avaktavyazca 17 utAho acaramANi ca avaktavyAni ca 18 tRtIyA caturbhaGgI utAho caramazca acaramazca avaktavyazca 19 utAho caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 utAho caramazca acasmANi cai avatavyazca 21 utAho caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 utAho caramANi ce acacarimeya avattavyayAI ca) athavA carama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu caramAI ca avalamvae ya) athavA bahuta caramarUpa aura avattavya hai ? (udAhu caramAI ca avattavyayAI ca) athavA bahuta carama aura bahuta abaktavyarUpa hai ? (vIyAM caubhaMgI) yaha dUsarI caubhNgii| (udAhu acarime ya avattavyae ya) athavA acarama aura avaktavya hai ? (udAhu acarame ya avattavdhayAI ca) athavA acarama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? (udAhu acarimAiM ca avattavyae ya) athavA bahuta acarama aura avaktavya hai ? (udAhu caramAiMca avattavyayAI ca) athavA bahuta carama aura bahuta avartavya - rUpa hai ? (taDyA caubhaMgI) yaha tIsarI caubhaMgI huii| ' (udAhu carame ya acarame ya avattavvae ya) athavA carama, acarama aura avaktavya hai (udAhu carame ya acarame ya avattavvayAI ca) athavA carama, acarasa aura bahuta avaktavyarUpa hai (udAhu carame ca acaramAIca avattavvae ye) athavA carama, bahuta acarama aura avaktavya hai ? (udAhu cara me ya acaramAIca avattavvayAica) athavA carama, bahuta acarama aura bahuta avaktavyarUpa hai? avattavvayAI ca) athavA ya2ma mana ghaya! matavya 35 cha ? (udAhu caramAiM ca avattavvae ya) athavA ! 52ma mana avatavya cha ? (udAhu caramAiM ca avattavvayAI ca) athavA dhae yarama bhane gharI avata0ya 35 cha ? (bIyA caubhaMgI) 2 mA yo mA yo (udAhu acarime ya avattavbae ya) mathavA mAyarama bhane matavya che ? (udAhu acarame ya avattabdhayAI ca) athavA ayama bhana. dhaa| bhavatavya 35 cha ? (udAhu acarimAiM ca avattavyae ya) athavA ghara sayarama bhane bhavatavya cha ? (udAhu caramAiM ca avattavvayAiM ca) mathavA gharI yarama ane, ghAmavatavya 35 cha ? (taiyA caubhaMgI) yAtrIla yI bhAgIya ' (udAhu carame ya acarame ya avattavvae ya) mathavA yarama meyarama. mane sAtavya cha (udAhu carame ya acarame ya avattavvaeyAI ca) athavA arama, mayarama mane ghara mavasaya 35 che (udAhu carame ca acaramAiM ca avattavvae ya) athavA 252ma, sayarama mana avatavya cha? (udAha carame ca acaramAiM ca avattavdae ya) athavA yarama, gha bhayarama bhane 25vatavya cha ? (udAhu caramAiM ca acarame ca avattavbayAI ca) gathavA ghag!
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 114 ramazca avaktavyazca 23 utAho caramANi ca acaramatha avaktavyAni ca 24 utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyazca 25 utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca 26 ete SaDviMzati bhaGgAH ! gautama ! paramANu pudgalo no caramaH, no acaramaH, niyamAd avaktavyaH, zeSA bhaGgAH pratiSeddhavyAH // sU0 4 // TIkA-pUrva ratnaprabhAdikaM caramAcaramabhedataH prarUpitam atha paramANvAdikaM caramAcaramAdibhedataH prarUpayitumAha - paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM carime ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! paramANupudgalaH khalu kiM caramo vartate ? kiM vA 'acarime,' acaramo vartate ! ki (udAhu caramAi' ca acarame ya, avattavvae ya) athavA vahuta carama, acarama aura avaktavya hai (udAhu caramAI' ca acarame ca avattavvayAi' ca) athavA bahuta carama rUpa, acarama aura bahuta avaktavya rUpa hai ? (urAhu caramAI ca acaramAI ca avatavvae ya) athavA bahuta carama, bahuta acarama aura avaktavya hai ? (udo cara - mAIM ca acaramAIM ca avaktavvayAI ca) athavA bahuta carama, bahuta acarama aura bahuta avaktavya rUpa hai ? ( ete chanvIsaM bhaMgA) ye chavvIsa bhaMga haiM / ( goyamA !) he gautama ! (paramANupognale) paramANupudgala (no carame no acarame, niyamA avattavae) carana nahIM, acarama nahIM, niyama se avaktavya hai, (sesA bhaMgA paDise heyavvA) zeSa sagoM kA niSedha karanA cAhie / TIkArtha- pahale ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke carama - acarana Adi ke viSaya meM vicAra kiyA gayA thA, aba paramANupudgala ke carama - acarama Adi kA vicAra kiyA jAtA hai zrIsvAmI ! prazna karate haiM - he bhagavan ! paramANu pudgala (1) kyA carama hai ? (2) athavA kyA abarana hai ? (3) yA kyA avaktavya hai ? ityAdi rUpa carama, acarama ane avaktavya (udAhu caramAI ca acarame ca avattavvayAI ca) athavA ghaNA carama rUpa, acarama rUpa ane ghaNA avaktavya rUpa 1 ( udAhu caramoI ca acaramAI ca avattatrae ya) athavA ghaNA yarabha, dhadA ayarabha bhane avaktavya he ? ( udAhu caramAI ca acaramAI ca avattatrvayAi ca) athavA ghaNA yarabha, ghaNA ayarabha bhane dha vaktavya 35 che ? ( ete chatrIsaM bhaMgA) meM cha0vIsa laga he (goyamA !) De gautama! ( paramANupoggale) parabhAnu yugasa (no carame, no acarame, niyamA avattavvae) yarabha nahi, ayarama nahI niyamadhI vastavya che (sesA bhaMgA paDi seddeyacvA) zeSa lagAnI niSedha 42vA leAye TIkA-pahelA ratnaprabhA Adi bhUmiyAnA carama-acarasa AdinA viSayamAM vicAra karAyA hatA, have paramANu pudgalanA carama-acarama adinA vicAra karAya che-- zrI gautamasvAbhI prazna /re che :- lagavan ! paramANu yuddagasa ( 1 ) zu tharama che ?
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ meyabodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam 115 vA 'avattavyae 3' avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA praznavAkye paDviMzati bhaGgAH saMbhavanti, tatrAdau trINi padAni caramAcaramAvaktavya svarUpANi pratipAditAnyeva, tepAJcaikaikasaMyoge asaMyoge pratyekamekavacanAntAstrayo bhaGgAH-caramo'caramo'vaktavyaH, yo bahuvacanAntAH caramANi acaramANi, avaktavyAni ityekasaMyoge sarve SaTbhaGgAH, dvikasaMyogAstrayastatra caramAcaramapadayoH prathamaH, caramAvaktavyapadayodvitIyaH-acaramAvaktavyapadayostRtIyo bhavati, tepAca trayANAM pratyekasmin catvAro bhaGgAH, tatra prathame dvikasaMyoge caramazvAcaramazca, caramazvAcaramAzca, caramAzcAcaramaJca, caramAzcAcaramAtha, evameva catujhegI caramAvaktavyapadayoH, tathaiva acaramAvaktavyapadayose prazna vAkya meM chabbIsa vikalpa kA saMbhava haiN| unameM se carama, acarama aura avaktavya, ye tIna vikalpa Upara kahe jA cuke haiN| ina tInoM ko pRthak-pRthakU karake, sammilita karake tathA ekavacana meM aura bahuvacana meM prayoga karake Age ke bhaga samajha lene cAhie / jaise ekavacanAnta asaMmilita tIna aMga yoM haiM(1) caramaH (2) acaramaH (3) avaktavyaH, inhIM ke tIna bahuvacanAnta vikalpa isa prakAra hote haiM-(4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni / ye pRthaka -pRthak vivakSA karane para chaha bhaMga hote haiN| do-do ko sAtha milAne se tIna prakAra ke bhaga banate haiM, yathA-carama aura acarama ke saMyoga se prathama dvikasaMyega, carama aura abaktavya ke saMyoga se dUsarA vikasaMyoga aura acarama tathA avaktavya ke saMyoga se tIsarA hikasaMyoga hotA hai / ina tInoM meM se pratyeka ke cAra-cAra bhaMga banate haiM / pahale dikasaMyoga ke cAra bhaMga yo haiMcaramaH aura acaramaH, caramaH acaramAH, caramAH acaramaH caramA acaramAH isI prakAra kI caubhaMgI carama aura avaktavya pada kI samajhanI cAhie tathA acarama (2) athavA zuM acarama che? (3) agara zuM avaktavya che? ItyAdi rUpe prazna vAkyamAM chavIsa vikalpa saMbhave che. temAMthI carama, acarama ane avaktavya, e traNa vikalpa upara kahI gayela chIe. e traNane pRthapha pRthapha karIne bhegA karIne tathA ekavacanamAM ane bahuvacanamAM pravega karIne AgaLanA bhaMga samajI levA joIe. jema ekavacanaant masamalita An mAma cha-(1) ya2. : (2) mAnyaramaH (3) saparatavya: emanA traNa bahuvacanAH vikalpa A rIte thAya che-(4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyani. Ama pRthapha pRthak vivakSA karavAthI cha bhaMga thAya che. e-bene sAthe meLavavAthI traNa prakAranA bhoga bane che. jemake-carama ane acaramanA saMgathI prathamadvika saMga, carama ane avaktavyanA saMgathI bIju kika saMga ane acarama tathA avaktavyanA saMgathI trIjuM kika saMga thAya che. e traNemAMthI pratyekanA cAra cAra bhAga bane che, pahelA dvika saMyoganA cAra bhaMga mAma cha:-carama . mane acarama :, carama : acaramA:, caramA . acarama. , caramAH acaramA,
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ Loca-Cam prazApanAsUtra caturbhaGgIti sarvasaMkhyayA dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAH, trikasaMyoge ekavacanabahuvacanAbhyAmaSTo bhaGgA bhavanti, iti sarvasaMkalanena padaviMzatirbhaGgA bhavanti, tAneva bhaGgAn vizadayamnAha-'caramAiM 4' paramANupudgalaH kiM caramANi ? kiM vA 'acaramAI 5' acaramANi ? kiM vA-'avattavyayAI6' avatavyAni ? ityevamekasaMyoge paDbhaGgAn pratipAdya, dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAn pratipAdayati'udAhu carime ya acarime ya 7' utAho caramazca acaramazca paramANudgalo bhavati ? 'udAhu aura abaktavya padoM ko lekara bhI eka caubhaMgI banA lenI caahie| isa prakAra dvikasaMyoga ke kula bAraha vikalpa hote haiN| tIna saMyogI maga ATha hote haiM / isa prakAra saba ko sammilita karane para 64124826 (chandIsa) bhaMga hote haiN| - * hindI bhASA meM ekavacanAnta rUpa 'carama' aura bahuvacanAnta rUpa bhI .'carama' hI hotA hai / inase eka vacana aura bahuvacana kA spaSTa bheda jJAta nahIM hotA / isa kAraNa spaSTatA ke lie yahA~ aura Age-pIche bhI saMskRtabhASA ke anusAra ekavacana aura bahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai| ___aba inhIM bhaMgoM ko spaSTa karate hue kahate haiM-(4) caramANi arthAt para. mANupudgala kyA bahuta carama rUpa hai ? (5) acaramANi arthAt kyA bahuta acarama rUpa hai ? (6) avaktavyAni kyA paramANupudgala bahuta avaktavya rUpa hai ? ye pRthakU-pRthaka chaha mana hue| __ aba dvikataMyogI bAraha bhaMgoM kA pratipAdana karate haiM-athavA (7) paramANu. pudagala caramaH aura acaramaH hai ? (8) yA paramANu caramaH acaramANi hai arthAt e prakAranI caubhAgI carama ane avaktavya padanI samajavI joIe acarama ane avatavya padene laIne paNa eka cI bhagI banAvI levI joIe. e prakAre kika saMganA kula bAra vikalpa thAya che. traNa sagI bhaga ATha thAya che. e prakAre badhAne joDI devAthI 6412484ra6 ( sa) A1 jaya che. gujarAtImAM caramanA ekavacanAnta ane bahuvacanAH rUpano spaSTa khyAla nathI Avate ethI e kAraNe spaSTatAne mATe ahIM ane AgaLa pAchaLa paNa sa skRta bhASAnA anusAra eka vacana ane bahuvacananA prayoga karAyA che. have e bhagone spaSTa karatA kahe che-() caramANi arthAt paramANu pudgala zuM ghayA 35 hai ? (5) anyamAna arthAt zudhA maya28 35 cha ? (6) avakta dhyAni-zu. 52mA yuddhAsa ghag gavatavya 35 cha ? pRtha6 pRtha5 2 // cha ma yayA. have ki yegI bAra bhagenu pratipAdana kare che-athavA (7) paramANu pudgala gharama : mane acarama . cha? (8) / 52bhA carama : acaramANi cha arthAt 4 ya2bha.
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam 27 carameya acaramAI 8, utAho caramatha acaramANi ca paramANupudgalo bhavati ? ' udAhu caramAI acarame ya 9, utAho caramANi cAcaramazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAI ca acarasAIM ya 10' utAho-caramANi ca acaramANi ca paramANupudgalo bhavati, iti 'paDhamA - cabhaMgI' prathamA caturmaGgI dviksaMyoge uktA, atha dvitIyAmAha 'udAhu carimeya avattavvae ya 11' utAho caramazca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? ' udAhu carame ya avattavvayAI ya 12' utAho caramazca avaktavyAni ca paramANu pudgalo bhavati ? ' udAhu caramAI ya avattavyae ya 13' utAho caramANi ca avaktavyatha paramANupudgalo bhavati ? ' udAhu caramAI ya avattavtrayAI, 14' utAho caramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati, ityevaM 'vIyA caubhaMgI' dvitIyA caturbhaGgI bhavati / atha tRtIyAmAha - ' udAhu acarime ya avattavvae ya 15, utAho acaramazca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati, 'udAhu acarame ya avattanvayAI ya 16, utAho acaramazca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati, 'udAhu acaramAI ca avattavyae ya 17' utAho acaramANi ca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? ' udAhu acaramAI ya avattavyayAI ya 18' utAho acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? ityevaM 'tajhyA caubhaMgI' tRtIyA caturbhaGgI pratipAditA / atha trisaMyoge aSTau bhaGgAn pratipAdayitumAha- 'udAhu carame ya acarame ya avattavtrae ya 19' utAho caramatha acaramazca, eka carama aura bahuta acaramarUpa hai ? (9) athavA caramANi evaM acarama hai ? (10) yA caramANi aura acaramANi hai ? yaha prathama caumaMgI huI / dUsarI cabhaMgI - (11) caramaH avaktavyaH arthAt paramANu kyA carama aura avaktavya hai ? (12) athavA caramaH avaktavyAni hai ? (13) athavA caramANi avaktavya hai ? (14) athavA caramANi aura avaktavyAni hai ? yaha dUsarI cau bhaMgI huI / tIsarI caubhaMgI - (15) acarama : avaktavyaH hai ? (16) athavA caramaH avaktavyAni hai ? (17) athavA acaramANi avaktavya: hai ? (18) athavA acara - mANi - avaktavyAni hai ? yaha tIsarI caubhagI huI / ra fare saMyogI ATha bhaga dikhalAte haiM - (19) athavA caramaH acaramaH ane ghAyA ayarama 35 che ? (8) athavA caramANi tebhana acarama (10) 22 caramANi mane acaramANi che ? mA paDesI thaulagI tha * mIla thaua MgI-(11) carama avaktavyaH arthAt parabhAnu zu yarabha bhane avata che ? ( 12 ) athavA carama avaktavyAni che ? ( 13 ) athavA caramANi avaktavya . (14) athavA caramANi mane avaktavyAni che ? yA mIla caulagI yaha che? trI thaulagI- (15) acaramaH avaktavya che ? (16) athavA caramaH avaktavyAni che ? (17) athavA acaramANi avaktavya : che ? (18) athavA acaramANi avaktavyAniM che ? mA trIjI cau bhagI thaI, -
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazipinAstra avaktavyazva paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu carame ya acarame ya avattavyayAI ya 20' utAhu caramazca acaramaJca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu carame ya acaramAI ca avattavbae ya 21' utAho caramazca, acaramANi ya avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu carame ya acaramAiM ca avattavbayAI ca 22' utAho cAmazca acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acarame ya avattavyae ya 23' utAho caramANi ca acaramazca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAI ca acarame ya avatabbayAI 24' utAho caramANi ca acaramazca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAI acaramAiM ca avattavvae ya 25' utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyazca paramANupudgalo bhavati ? 'udAhu caramAiM ca acaramAiM ca avattavyayAiM ca 26' utAho caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca paramANupudgalo bhavati ? 'ee chabbIseM bhaMgA' ete-uparyuktAH, paiviMzatibhaGgAH saMjAtAH praznavAkye, bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'paramANapoggale no carame no acarame niyamA avattavbae, sesA bhaMgA paDiseheyavyA' paramANupudagalo no caramo bhavati no vA acaramo bhavati, caramatvasya anya sApekSatayA yanyasya avaktavyaH hai ? (20) athavA caramaH acaramaH, avaktavyAni hai ? (21) athavA caramaH acaramAH, avaktavyA hai ? (22) athavA caramaH, acaramANi avaktavyAni hai ? (23) athavA caramANi, acaramaH, avaktavyaH hai ? (24) athavA caramANi acaramaH avaktavyAni hai ? (25) athavA caramANi, acaramANi, avaktavyaH hai ? (26) athavA caramANi, acaramANi, avaktavyAni hai ? isa prakAra prazna vAkya meM chaccIsa bha ga hue| bhagavAn ! uttara dete haiM-gautama ! paramANupudgala na caramaH arthAt eka carama hai, na eka acarama hai, vaha to niyama se eka avaktavya hai ! tAtparya yaha hai ki caramatva dUsare kI apekSA se hotA hai yahAM kisI dUsare kI vivakSA kI nahIM gaI hai| isake atirikta paramANu sAMza (aneka aMzoM vAlA) bhI nahIM a vi sa yogI 218 mamatAve che-(18) athavA caramaH acarama avaktavyaH cha ? (20) mathavA carama , acaramaH avaktavyAni cha ? (21) athavA carama., acaramAH avaktavyaH cha ? (22) athavA carama. acaramaH, avaktavyAni ch| (23) athavA caramANi acaramaH, avaktavyaH cha ? (24) mathavA acaramANi, acaramaH avaktavyAni cha ? (25) mth| carasabhI acaramANi avaktavya cha ? (26) mathavA caramANi, acaramANi, avaktavyAni cha ? A rIte prazna vAkayamAM chavvIsa bhaMga thayA. zrI lagavAn uttara mApe che-gautama ! paramANu pudagala na caramaH arthAt na 4 carama che. te te niyamathI eka avaktavya che. tAtparya e che ke camatva bIjAnI apekSAe thAya che ane ahIM keI bIjAnI vivakSA karelI nathI. taduparAnta paramANu
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 119 prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 4 paramANvAdi caramAcaramanirUpaNam apekSaNIyasyAvivakSitatvenAbhAvAt , nApi sAMzo vartate paramANuyena aMzApekSayA caramatvaM saMbhAvyeta, tasya niravayavatvAt , ataeva paramANupudgalo na caramo, nApyacaramo bhavati tasya niravayavatvena madhyamatvAsaMbhavAt , kintu niyamAta-niyamataH avaktavyo bhavati paramANupudagalaH, caramAcaramavyapadezakAraNAbhAvena caramazabdena acaramazabdena ca vyapadeSTumazakyatvAt , vakta yogyaM vaktavyaM yaddhi caramazabdena acaramazabdena vA svasvanimittarahitatvena vaktumazakya tad avaktavyamityucyate iti bhAvaH sthApanA 1 prathamA vakSyate kintu zeSAstu bhaGgA pratiSeddhavyAH, paramANau tepAmasabhavAt , tathA ca vakSyate-'paramANuMmi ya taiyo' paramANau ca tRtIyo bhaGgo bhavati, tRtIyazca bhaGgaH-avaktavyarUpo vartate, zeSastu paramANoH niravayavatvena pratiSecyAH ityAzayaH // sU0 4 // ___mUlam-dupaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA, goyamA! dupaesie khaMdhe siya carame no acarame siya avattavvae, sesA bhaMgA paDiseheyavvA! tipaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA! tipaesie khaMdhe siya carame, hai, jisase ki usake aMzoM kI apekSA caramatva kI saMbhAvanA kI jA ske| paramANu to niraMza-niravayava hai / ataeva paramANu acarama bhI nahIM hai, kyoM ki niravayava hone se usakA madhyabhAga nahIM hotA / paramANu niyama se avaktavya hotA hai, kyoM ki usameM carama athavA acarama kahane kA koI kAraNa nahIM hai, ataH use na carama kahA jA sakatA hai na acarama kahA jA sakatA hai| jo carama yA acarama zabda se vaktavya-kahane yogya-na ho, vaha avaktavya haiN| taba paramANu niyama se avaktavya bha ga meM hI parigaNita hotA hai to zeSa paccIsa bhaMga kA niSedha samajhalenA cAhie, kyoM ki paramANu meM ve bhaMga saMbhava nahIM haiN| kahA bhI hai-'paramANumi ya tahao' arthAt paramANu meM tIsarA bhaga arthAtU avaktavya bhaMga hI hotA hai |suu0 4 // sAMza (aneka azovALA) paNa che nahi, ke jenAthI tene azenI apekSAe camatvanI apekSAe camatvanI saMbhAvanA karI zakAya. paramANu te nira za-niravayava che. tethI ja paramANu acarama paNa nathI, kemake niravayava hovAthI tene madhyabhAga heta nathI. paramANu niyamathI avaktavya hoya che, kemake emAM carama athavA acarama kahevAnuM koI kAraNa nathI, tethI tene nathI carama kahI zakatA ke nathI acarama kahI zakatA. je carama ane acarama zabdathI kahevA yogya na hoya te avaktavya che. jyAre paramANu niyamathI avaktavya bhaMgamAM ja parigati thAya che te zeSa pacIsa bhaMgeno niSedha samajI levo ledhye, ma 52bhAbhA te lagano samaya nathI. hyu 55 cha,-paramANu mi ya taio arthAta paramANumAM paNa trIjo bhaMga arthAt avaktavya bhaMga ja thAya che. sU0 4
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 prajJApanAsUtre no acarame, siya avatavvae, no carasAiM, no acaramAiM, no avattavvayAI, no carame ya acarase yano carameya acaramAiM, siya gharamAiM ca acarame ya, no carasAiMca acaralAI ca, liyacarale ya aztta bae ya, sesA bhaMgA paDisehecanA! caupaelie NaM saMte ! baMdhe pucchA, goyamA ! caupaesie NaM baMdhe sira carame 1 no acarale 2 liya avatapae 3 no caramAI 4 no acarasAiM 5, no avattavayAI 6, no carame ya acarame ya 7 no carase va acaramAiM ca 8 siya caramAiM acarime ya 9 siya caramAiM ca acaramAiM ca 10 siya carame ya avattavvae ya 11 siya carame ya avattavvayAiM ca 12 no caramAiM ya avattavvae ye 13 no caramAiM ca avatavvayAiM ca 14 no acarame ya avattavyae ya 15 no acarame ya avattavvayAiM ya 16 no acarasAiM ya avattavvae ya 17 no acarimAiM ca avatavvayAiM ca 18 no carame ya acarime ya avattavvae ya 19, no carimeya acarime ya avattavvayAiM ya 20 no carame ya acaramAiM ya avattavyae ya 21, no carase ya acaramAiM ya avattavayAiM ya 22, siya caramAiM ya acarise ya avattavyae ya 23, sesA bhaMgA paDiseheyavvA! paMcapaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA-goyamA ! paMcapaesie khaMdhe siya carame 1 no acarame 2 siya avattavyae 3 no caramAiM 4 No acaramAiM 5, no avattavkyAiM 6 siya carame ya acarame ya 7 no carame ya acaramAiM ya 8, siya caramAiM ya acarame ya 9 siya caramAiM ya acaramAiM ca 10 siya carameya avattavvae ya 11, siya carameya avattavvayAiM ya 12, siya camAI ya avattavyae ya 13 no caramAiM ya avalamvAiM ca 14 no acAme ya avattavvae ya 15, no acarameya avattavvayAI ya 16 no acaramAI ya avattavvae ya 17 no acaramAiM ya avattavvayAiM ya 18 no camme ya acarame ya avattavae ya 19 no carame ya acarame ya avattavvayAiM ya 20, no carameya acaramAI
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 121 ya avattavyae ya 21, no camme ya acaramAiM ya avattazyAiM ya 22, siya caramAiM ya acarame ya avattayae ya 23, liya caramAiM ya acarame ya avattavyayAiM ya 24 / siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavvae ya 25, no caralAiM ya acarasAI ya avatavvayAiM ya 26, ! chappaesie NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! chappaesieNaM baMdhe siya carame 1 no acarame 2, siya avattaThanae 3 no caralAI 4, lo acaramAiM 5 no avatta vayAiM 6 liya carale va acarame va 7 siya carase ya acaramAiM ya 8 liya carasAiMya acarama ya. 9 liya cAmAiM ca acaramAiM ya 10 siya carame ya akttavyae ya 61 siya carakhe va akttavvayAI ya 12 siya caramAiM ya avatambae ya 13 liya caramAiM ya avantavyayAI ya 14 no acarase ya avattavyae ya 15, no acarale ya avasavvayAiM ya 16, no acaramAiM ya avattaThAe ya 17 no acaramAiM ya avattavvayAiM ya 18 siya carame ya acarase ra akttavvae ya 19 no carame ya acarame ya antavyayAI ya 20 no carame ya acaramAiM ya avattavvae ya 21 no carame va acaramAiM ya attabhayAiM ya 22 liya caramAiM ya acarame ya avattavyae ya 23 siya gharamAiMca acarame ya avantavvayAiM ya 24 liya caramAiM ya acaramAiM ya avasaThanae ya 25 siya caramAI ya acaramAiM ye avattavyagaI tha 26, lattapaelieNaM bhaMte khaMdhe pucchA, goyamA ! sattapaelie NaM baMdhe liya carile 1 No acarime 2 siya avattavyae 3 No carimAiM 4 No acarimAiM 5, No avattavvayAiM 6 siya carame ya acarale ya 7liya carase ya acaramAiM ya 8 siya caramAiM ya acarame ya 9 siya caramAiM ya acaramAiM ya 10 siya carame ya avattavyae ya 11 siya carameya avattavyayAI ya 12, siya caramAiM ya avattavyae ya 13 siya gharamAiM ca avattatrayAI ya 14, No acarame ya avattavvae ya 15, No acarame ca avattavayAiM ya 16 No acaramAiM ya pra0 16
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsa avattavvae ya 17 No acaramAiM ya aktaradhvayAiM ya18 siya carame ya acarame ya avattavyae ya 19 siya carame ya acarame ya avatavvayAI ya 20 siya carame ya acaramAiM ya avattavyae ya 21 No carime ya acaramAI ya avattavyayAiM ya 22 siya caramAiM ya acarame ya avattavvae ya 23 siya caramAiM ya acarame ya avattavtrayAiM ya 24 siya caramAiM ya acaramAI ya avattavae ya 25 siya caramAiM ya acaramAiM ya avattavyayAI ya 26 / aTThapaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA, goyamA ! aTTapaesie khaMdhe siya carame 1 no acarale 2 siya avattavyae 3 no caramAI 4 no acaramAiM 5 no abattavyayAiM 6 siya carime ya acarima ya 7 siya carime ya acarimAiM ya 8 siya carimAiM ya acarime ya 9 siya caramAiM ca acaramAiM ca 10 siya carame ya avattavvae ya 11 siya carame ya avattavvayAiM ya 12 siya carasAiM ca avattavyae ya 13 siya caramAiM ya avattavvayAiM ya 14 No acarime ya avattavvae ya 15 No acarime ya avattavvayAiM ya 16 No acarisAI ya avattavyae ya 17 No acarimAiM ya avattavvayAiM ya 18 siya carime ya acarime ya avattavvae ya 19 siya carise ya acarime ya avattavvayAiM ya 20 siya carime ya acarimAiM ya avattavvae ya 21 siya carise ya acarimAiM ya avattavvayAiM ya 22 siya carimAiM ya acarime ya avattavvae ya 23 siya carimAiM ca acarime ya avattavvayAiM ya 24 siya carimAiM ya acarimAiM ya avattavvae ya 25 siya carimAiM ya acarimAiM ya avattavvayAiM ya 26, saMkhejapaesie asaMkhejapaesie aNaMtapaesie khaMdhe jaheva aTupaesie taheva patteyaM bhANiyavvaM ! paramANummi ya taio paDhamo taio ya hoMti dupaese ! paDhamo taio navamo ekArasamo ya tipaese // 1 // paDhamo taio navamo dasamo ekkAraso ya baarsmo| bhaMgA cau. paesie tevIsaimo ya boddhavvo // 2 // paDhamo taio sattama navama
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 123 dasa ikArasa vArasa tersmo| tevIsa cauvvIso paNavIsaimo ya paMcamae // 3 // vicauttha paMca charTI pannarasa solaM ca sattaraTrAraM / vIsakavIsa vAvIsagaM ca vajeja cha mi // 4 // vicauttha paMca chadraM paNNara solaM ca sattaraTAraM / bAbIsaima vihUNA sattapaesaMmi khaMdhammi // 5 // vicauttha paMca chaTuM paNNara solaM ca sattaradvAraM / ee vajjiya bhaMgA sesA sesesu khaMdhesu // sU0 5 // ___ chAyA-dvipradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! dvipradezikaH skandhaH syAt caramaH, no acaramaH, syAdavaktavyaH, zepA bhagAH pratiSeddhavyAH, tripradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! tripradezikaH skandhaH syAt caramaH, no acaramaH, syAdavaktavyaH, no caramANi, no acaramANi no avaktavyAni, no caramazca acaramazca, no caramazca acaramANi dvipradezI Adi kI caramAcaramatA zabdArtha-(duppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! dvipradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (duppaesie khaMdhe) dvipradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai (no acarime) acarama nahIM hai (siya avattavyae) kathaMcitU avaktavya hai (sesA bhaMgA paDiseheyavA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| (tipaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! tripradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA !tipaesie khaMdhe) he gautama ! tripradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai (no acarame) acarama nahIM hai (siya avattavvae) kathaMcit avaktavya hai (no caramAiM) caramANi-bahuta caramarUpa-nahIM hai (no acaramAiM) acaramANi nahIM hai (no avattavvayAI) avaktavyAni nahIM hai (no carase ya acarame ya) carama-acarama nahIM hai (no carameya acaramANi) carama-acaramANi nahIM hai| dvi pradezI AdinI caramAM caramatA zahAtha-(Tuppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) 8 mAvAn ! videzI 24 dhanA viSayamA 27 ? (goyamA ) 3 gautama ! (duppaesie khaMdhe) dvizI 24.5 (siya carame) 4thayit 22ma cha (no acarime) bharabha cha nahi (siya avattavvae) 4thAyit avatavya cha (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa lagAnI niSedha 42ve| naye (tipaesieNaM bhaMte / khaMdhe pucchA 1) lagavan / videzI 24ndhana viSayamA cha? (goyamA! tipaesie khaMghe) gautama! videzI 24.5 (siya carame) 4thayita yarabha cha (no acarime) bhanyarabha nathI (siya avattavvae) 4thayitu bhavatavya cha (no caramAiM) 32. bhA-yA ya25 35-OM nADa (no acaramAI) 2mayamA nathI (no avattavvayAI) maq.
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 pradhApanAsUtra ca, syAt caramau ca acaramazca, no caramANi ca adaramANi ca, syAt caranazca avaktavyazca, zepA bhaGgAH pratiSeddhavyAH, catuSpadezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! catuSpade zikaH zala skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAd avaktavyaH 3 no caramANi, 4 co acaramANi 5 no abaktavyAni 6 no caramazca acaramazca 7 no caramaJca acaramANi ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 no caramANi ca avatavyazca 16 no caramANi ca avaktavyAni (siya caramAI ca avaraseya) kathaMcit gharamANi aura acarama hai (lo caramAI ca acaramAI ca) caramANi aura adharamANi nahIM hai (khiya carane va akttavyae ya) kathaMcit carama aura abaktavya hai (lekhA bhaMgA eDileheyankA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| ___ (cauppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! caupadezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! caupaelie NaM khaMdhe) he gautama ! caupadezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai, (1) (no adarale) acarama nahIM hai, (2) (liya avattavae) kathaMcit avaktavya hai (3) (lo caramAI) gharamANi nahIM hai, (4) (no acaramAi) acaramANi nahIM hai, (5) (no avasabbayAI) avaktavyAni nahIM hai, (6) (no carame ya acarameya) carama aura acarama nahIM hai, (7) (no carame ya acaramAiM ca) carama aura acaramANi nahIM hai, (8) (sitha caramAI acarime ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (liya carambAI ca acaramAI ca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (tiya carane ya akttavdae ya) kathaMxtavyAni nathI (no carame ya acarameya) gharabha bhayarabha nathI (no carameya acaramANi) yarama bhayaramAla nathI (siya caramAiM ca acarameya) 3thayityamAni ganeyarama cha, (no caramAi ca acaramAiMca) yaramA bhane mayamA nathI (siya carase ya avattavbae ya) 4thayit yama mana avatavya cha (sesA bhaMgA paDiseheyabbA) zeSa lagAnI niSedha 42va naye. (caupaesie NaM bhaMte ! khaMghe pucchA ? u lagavan / yo pradezI 24ndhana viSayanA ch| (goyamA cauppaesie Na khaMthe) gautama ! yo pradezI 245 (siya carame) 4tha yit cha ? (no acarame) a52ma nabI 2 (siya avttvr| yathita a54tavya cha, 3 (no caramAI) yabhAra nathI, 4 (no acaramAiM) manyarabhANi nathI, 5 (no avattavbayAI) avakavyAni nathI, 6 (no carameya no acarameya) ya2ma bhane anya25 nayI 7 (no carame ya acara. mAI ca) 22ma bhane anyabhAgi nayI, 8 (siya caramAiM acarimeya) 4yathit 22mANi bhane ayama cha, 8 (siya caramAi ca acaramAiM ca) thayita 22mANi mana bhayaramANi cha, 10 (siya carame ya avattavyae ya) 4thathit 22ma ane matavya cha, 11 (siya gharame ca avattavvayAI ca) dhayit ama ane 2bhavatavyAni cha, 12 (no caramAiM ca
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskaeNndhasya caramAcaramatvanirUpaNam 125 ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 no caramAzca acaramaJca 19 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca avaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni 22 syAt caramo ca acaramazca avaktavyazca 23 zepAH bhaGgAH pratipeddhayAH, paJcapradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gotama ! paJcapradezikaH skandhaH syAta caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH 3 no caramANi 4 no acaramANi 5 no avaktacit carama aura avaktavya hai (11) (siya carameya avattavbayAI ca) kathaMcita carama aura avaktavyAni hai, (12) (no caramAi ca avattae ya) caramaNi aura avaktavya nahIM hai (13) (no caralAI ca avattavvayAiM ca) caramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (14) (no acarameya avattavae ya) acarama aura avaktavya nahIM hai, (15) (no acarame ya avattavvayAI ca) acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (16) (no acaramAI ca avattavyae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (17) (no acarimAiM ca avattavyayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (18) (no carame ya, acarame ya, avattavyae ya) carama, acarama aura avaktavya nahIM hai, (19) (no carame acarame avattavayAI ca) carama, acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (20) (lo carame ya acaramAiM ca avattavyae ya) carama, acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (21) (no gharase ya acaramA ca avattavyayAI ca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (22) (siya caramAiM ca acarime ya avattavyae ya) kathaMcit caramANi acarama aura avaktavya hai, (23) (sesA bhaMgA paDiseheyavvA) zeSa bhaMgoM kA niSedha karanA cAhie / (paMcapaelie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) agavan ! paMcapradezI skaMdha ke viSaya avattavvae ya) ya2mA bhane avatavya nathI, 13 (no caramAI ca avattavbayAI ca) 22bhAlA ma 25vatavyAni nathI jAtA, 14 (no acarame ya avattavvae ya) 25 ya2ma bhane mavatavya nathI, 15 (no acarameya avaktavbayAI ca) mayarama mane matavyAni nathI, 16 (no acaramAiM ca avattavyae ya) bhayarabhAgi bhane avatavya nathI, 17 (no acaramAiM ca avattavvayAI ca) mayaramA bhane matavyAni nathI, 18 (no carameya, acarameya, avattavyae ya) yama, ayarama mana avatavya nathI. 18 (no carame acarame, avattavbayAI ca) 22bha, mane anya25 ma. savatavyAni nathI, 20 (no carameya acaramAiM ca avattavvaeya) 225 2mayarama mane matavya nathI, 21 (no carameya acaramAiM ca avattabvayAi ca) 52ma, bhayaramA bhane matavyAni nathI, 22 (siya caramAiM ca acarimeya av| tavvae ya) thAyit 52mA, mayarama bhane bhaktavya cha, 23 (sesA bhaMgA paDise heyabvA) zeSa niSedha 423 la.
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 prApanAsUrya vyAni 6 syAt caramazca acaramazca 7 no caramaJca acaramANi ca 8 syAt caramau ca acaramazra 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAta caramazva avaktavyau ca 12 syAt caramI ca avaktavyazca 13 no caramANi ca avanavyAni ca 14 no acaramaJca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni 18 no caramazca acaramaca avaktavyazca 19 meM pRcchA ? (goyamA ! paMcapaesie khaMdhe) gautama ! paMcapradezI skaMdha (siya carameM) kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavyae) kathaMcita avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (No acaramAI) acaramANi nahIM, (5) (no avattavyadhAi) avaktavyAni nahIM, (E) (siya carame ya acarame ya) kathaMcitU carama aura acarama hai (7) (no carame ya acaramAIca) carama aura acaramANi nahIM', (8) (siya caramAIca acarame ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) siya caramAIca acaramAIca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattabdhae ya) kathaMcit carama aura ava. ktavya hai, (11) (siya carame ya avattavvayAca) kathaMcit carama aura avakta. vyAni hai / (12) (siya caramAi ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (no caramAica adattavayAIca) caramANi aura avaktavyAni nahIM, (14) (no acarame ya avattavyae ya) acarama aura avaktavya nahIM, (15) (no acarameya avattavvayAIca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (16) (no acaramAIca avattavyae ya) acaramANi aura avaktavya nahI (17) (no (paMcapaesieNaM bhaMte ! khaMghe pucchA ) 3 magavan ! 55 prazI 24ndhana viSayamA 12-ch| ? (goyamA / paMcaparasiega khaMbe) gautama ! 55 praDezI 24ndha (siya carame) 4tha yit 22ma che. (no acarame) aya2ma nathI, 2 (siya avattavyae) 4dhayit avata. 05 che, 3 (no caragAI) yamAya nathI, 4 (No acaramAI) bhayaramA nali, 5 (no ava. ttavvayAi) apatavyAni 5 nathI, 6 (siya carameya acarameya) 4thayit 22ma bhane bhayarama che, 7 (no carame ya acaramAiM ya) ya2ma bhane bhayamAthi nathI, 8 (siya caramAiM ca acarameya) 45 yit 52mA mane bhayarama cha, 6 (siya caramAiM ca acaramAiM ca) 45 yit 52mAthi bhane 4thayit ayamA cha, 10 (siya carameya avattavvae ya) 45 - thit ya2ma bhane 211405 cha, 11 (liya carameya avattavvayAI ca) 4thAyit 52ma bhane bhavatavyAni cha, 12 (siya caramAiM ca avattavvayae ca) 4tha yit 22mANu ane avatavya cha, 13 (no caramAiM ca avattavvayAiM ca) 22mA ma 25140yAni nahI, 14 (no acarameya avattavvaeya) bhayarama mane 24vatavya nathI, 15 (no acarameya avattavvayAI ca) bhayarama bhane bhaktavyAni naDI, 16 (no acaramAI ca avattavvae ya) bhayarabhAgi bhane RAqztavya nathI, 17 (no acaramAI ca avattavbayAI ca) mayaramA mana AqxtuyAni
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAdharamatvanirUpaNam 127 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca akaktavyazca 21 no gharamazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt caramau ca acaramazca avaktavyazca 23 syAt caramau ca acaramazca avaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyazca 25 no caramANi ca acaramANi ca avaktavyAni ca 26 SaTpradezikaH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! pajhadezikaH khalu skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH3 no caramANi acaramAI ca avattavyayAiM ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (18) (no carame ya acarame ya avattavyae ya) carama, acarama, avaktavya nahIM, (19) (no carame ya acarame ya avattavvayAica) carama, acarama aura abaktavyAni nahIM, (20) (no carame ya acaramAIca avattavvae ya) carama, acaramANi aura avaktavya nahIM, (21) (no carameya acaramAiM ca avattavvayAI ca) carama acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAiM ca acarame ya avattavvae ya) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya hai, (23) (siya caramAiM ca, acarame ya, avattavvayAI ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavvae ya) kathaMcit caramANi, acaramANi aura avaktavya hai, (25) (no caramAiM ca acaramAiM ca avattavvayAI ca) caramANi, acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (26) (chappaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) he bhagavan ! SaTUpradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! chappaesie NaM khaMdhe siya carame) he gautama ! SaTpradezI skaMdha kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavyae) kathaMcita avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (no acaramAI) nathI, 18 (no carame ya acarame ya avattavvae ya) yarabha, mayarama. avatavya nathI, 18 (no carame ya acarame ya avattavvayAiM ca) ya2bha, mayarama mana avatavyAni nahI, 20 (no carame ya acaramAiM ca avattavvaeya) ya2ma, ayaramANu mane matavya nahI 21 (no carame ya acaramAiM ca avattavvayAiM ca) ya2bha, bhayaramANa, bhane savatavyAni nahI.22 (siya caramAiM ca acarameya avattavbaeya) 4thayit 52mA, anya2bha, bhane 114tavya che. 23 ' (siya caramAiM ca, acarame ya avattavvayAiM ca) 4thayit 22mAti, manya2ma bhane avatavyAna che, 24 (siya caramAI ca acaramAiM ca avattavbae ya) 4tha yit yaramANa aya2 bhAli mana avatavya cha 25 (no caramAiM ca acaramAiM ca avattavbayAI ca) ya2mAe, acaramANi ane avaktavyAni nathI 26 (chappaesieNaM bhaMte / khaMdhe pucchA ?) De lagavan ! 58 pradezI 24ndhanA viSayamA cha ? (goyamA ! chappaesieNaM khaMdhe siya carame) 3 gautama ! SaTzA 24.5 4thayit yama che. (no acarame) ayarama nathI, 2 (siya avatavvae) 4thAyit avatavya che. 3 (no cara
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre 4 no acaramANi 5 no abaktavyAni 6 syAt caramazca acaramazca 7 syAt caramazca acaramoM ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramaca avaktavyau ca 12 syAt caramau ca avaktavyazca 13 syAt caramo ca avaktavyau ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramazca avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 syAt caramazca acaramazca avaktavyazca 19 no caramazca acaramazca avaktavyAni ca 20 no caramazca acaramANi ca acaramANi nahIM, (5) (no avattavcyAI) adaktavyAni nahIM, (6) (siya carame ya acaro ya) kathaMcit carama aura acarama hai, (7) (liya carase ya acaramAI ca) kathaMcit carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAiM ca acarase ya) kathaMcit gharamANi aura acarama hai, (9) (siya caramAI ca acaramAI ca) kathaMcitU caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya carame ya avattavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai (11) (siya carameya avattavayAiMca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (siya caramAiM ca avattadae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya carabhAI ca avattavcayAI ca) kathaMcit caramANi aura abaktavyAni hai| (14) (no acarameya avattavyaeya) acarama aura avaktavya nahIM, (15) (no acarameya avattavvayAI ca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (18) (no acaralAI ca akttavcae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM. (17) (no acaramAiMca avattavvayAI ca) acaramANi aura abakttavyAni nahIM, (18) (siya karameya acarameya avattavdhae ya) kathaMcita, carasa, acaraja aura avaktavya nahIM (19) (no caraleya acaraleya avatavvayAI ca) carama, acarama mAi) 22bhAla nahI . 4 (no acaramAi) mayaramANa nahI. 5 (no avattavvayAi) 14chatavyAni nahI 6 (no siya carameya acarameya) 43thit 32ma sane ayama cha, 7 (siya carameya acaramAI ca) 4thayit yarama mane bhayaramANui cha, 8 (siya caramAiM ca acameya) 4tha yit ya2bhAYi mane gayarama cha, 8 (siya caramAiM ca acaramAiM ca) 45thit 22mAlie mane mayaramA cha, 10 (siya carameya avattavbae ya) 4tha yit yarama bhane 2014tavya cha, 11 (siya carame ya avattavbayAI ca) 4thAyit ya2ma mane ma4dvyAni cha, 12 (miya caramAiM ca avattavbae ya) 4tha yit 22mANi mana avatavya cha, 13 (siya gharamAiM ca avattavyaeyoI ca) 4tha thit yaramANi mane matavyAni cha, 14 (no acarame ya avattabbae ya) mayarama mane mavatavyAni nathI, 15 (no acarameya ca avattavbae ca) maya2 ane. 2mavatavyAni nathI, 16 (no acaramAiM ca avattavvae ya) bhayaramA bhane matavya nathI, 17 (no acaramAiM ca avattavvayAI ca) anyabhAra maneapatavyAni nathI, 18 (siya carameya acarameya aMvattavvae ya) 4 sthita yama,
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 hipradezAdiskandhasya caramAcaramatyanirUpaNam 129 avaktavyazca 21 no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt caramau ca acaramazca avaktavya zca 23 syAt caramau ca acaramazva vaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyazca 25 smAt caramau ca acaramau ca abaktavyau ca 26 saptapradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! saptapadezika: khala skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAt avaktavyaH 3 to caramANi 4 ko acaramANi 5 no abaktavyAni 6 syAt caramazca acaramazva 7 syAt caramaca acaramau ca 8 syAt caramau ca acaramazca 9 syAt caramau ca acaramau ca aura avarattavyAni nahIM, (20) (no gharamne ya acaramAiM ca avattabdhae ya) carama, acaramANi aura avaktavya nahIM, (21) (no carameya acaramAiMca ava. ttavvayAI ca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAI ca acarameya adhattavyae tha (kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya nahIM, (23) (siya gharamAIca acaraneza avattavayAiMca) kathaMcit caramANi acarama aura avatavyAni hai, (24) (siya caramAiM ca acaramAI ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi, bhacaramANi aura abaktavya hai, (26) (siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavayAI ca) kathaMcita gharamANi acaramANi aura avaktavyAni hai, (26) __ (satta paesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) bhagavan ! sasapradezI skaMdha ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! lattapaelie khaMdhe) gautama ! saptapadezI skaMdha (siya carime) kathaMcilU casma hai, (1) (No acarige) acarama nahIM hai, (2) (siya avattavcae) kacalU avatana hai, (3) (No carimAI) caramANi nahI hai, (4) (No acari mayama, mana avatanya cha. 18 (no cagme pa avattavyayAiM ca) ya2bha, anya2ma mana ma4tavyAni nathI, 20 (to carameya acaramAiM ca avattavbaeya) yama mayarama bhane sava410ya nathI, 21 (no carame ya acaramAiM ca avattavbayAI ca) ya2ma, manyamANi mana sAtavyAni nathI, 22 (siya caramAiM ca acarameya avattavbae ya) 45 yat yaramANi mayama mane ma4ztavya nathI 23 (siya caramAiM ca acarame ya avattavvayAI ca) 4thayit ya2mA ayarama mane 244ztavyAni cha, 24 (siya caramAiM ca acaramAiMca avattavyae ya) 4thathit 22mANi, mayaramANi, mane matavya cha, 25 (siya caramAI -ca acaramAiM ca avattavyayAi ca) 45thit 22mANi mayaramA pani matavyAni che, 26 (sattapaesiNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ?) hai magavan ! sasa pradezI 24ndhana viSayamA ch| ? (goyamA sattapaesie khaMdhe) he gautama / sata pradezI 24ndha (siya carime) 4thAyit yarima che, 1 (No acarame) 25-22ma nathI, 2 (siya avattavvae) 4thAyit matavya cha 3 (No caramAi) yamAya nathI, 4 (No acaramAiMca) ayaramA nathI, 5 (No : avattavvayAi) 21tavyAni nathI, hai (siya carame ya acarame pa) 4thAyit ya2bha mane
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 tarunres 10 syAt caramazca avaktavyazca 11 syAt caramazca avaktavyau ca 12 syAt caramau ca avaktavyazca 13 svAt caramau ca avaktavyau ca 14 no acaramatha avaktavyaztha 15 no acaramazva avaktavyAni ca 16 no acaramANi ca avaktavyazca 17 no acaramANi avaktavyAni ca 18 syAt caramazca acaramazca avaktavyazca 19 syAt caramazca acaramazra avaktavyau ca 20 syAt caramazca acaramau ca avaktavyazca 21 no caramatha acaramANi ca avaktavyAni ca 22 syAt mAI) acaramANa nahIM hai, (5) (No avasavvAI) avaktavyAti nahIM hai, (6) (siya cara se ya acara se ya) kathaMcit carama aura acarama haiM, (7) (siya carame ya acaramAI ca) kathaMcit carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAI ca acarame ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (9) (siya caramAI ca acaramAI ca) kathaMcit caramANi aura acaramANi hai, (10) (siya cara se ya avattavya) kathaMcit carama aura avaktavya hai, (11) (siya carale ya avanttavvayAI ca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (siya caramAI ca avattavvae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya carabhAI ca avatavvayAI ca) kathaMcit caramANi aura avaktavyAni hai, (14) (No acarameya avattavvayAI ya) acarama aura avaktavya nahI hai, (15) (jo acarameya avaktavvAiM ca) acarama aura avaktavyAni nahIM hai, (16) (No acaramAI ca avatavvae ya) acaramANi aura avaktavya nahIM hai, (17) (No acaramAI ca avasavvayAI ca) acaramANi aura avaktavyAni nahIM hai, (18) (siya carame ya acarame ya avaktavvae ya) kathaMcit carama, acarama aura avaktavya hai, (19) (liya carame ya acarame ya avattavvayAI ca) kathaMcit carama, acarama, aura avaktavyAti hai, (20) (siya carame ya acaramAI ca avaktavvae ya) kathaMcit carama, acaramANi aura avaayarabha che, 7 (siya carame ya acaramAI ca) athacit yarabha bhane atharabhANi che, 8 (siya caramAI ca acarame ya) sthayit yarabhANi bhane ayarabha che, 8 (siya caramAI va acaramAI ca) sthagit yarabhANi mane ayarabhANi che, 10 (siya carame ca avattavvae ) athacit yarabha mane vahutavya che. 11 (siya carame ca avattatracAI ca) athathita yarabha ne avatavyAni che. 12 (siya caramAI ca avattavtrayAI va ) 4thagita yarabhANi bhane avatavya che, 13 ( siya caramAI ca avattavvayAI ca) 4tha thit yarabhAzi bhane bhavatavyAni che, 14 ( No acarameya avattavvae ca) ayarabha bhane avatavya nathI. 15 ( No acarame ya avattavvayAI ca) atharabha ane avatavyAni nathI, 16 ( No acaramAI ca avattavyae ya) yarabhASi bhane vyavastavya nadhI. 17 ( No acaramAi ca avaktavvayAI ca) yarabhASi ne avatavyAni nathI 18 (siya carameya acarame ya avattavvae ya) sthagita garabha, ayarama bhane avatavya che 17 (siya gharame ya acarameya avattavvayA ca ) ti rabha, bhayarabha bhane bhavatavyAmi
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 135 caramau ca acarasazca avaktavyazca 23 syAt caramau ca acaramazca avaktavyau ca 24 syAt caramau ca acaramI ca avakAvyazca 25 syAt caramau ca acaramau ca avaktavyau ca 26 aSTa pradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! aSTapradezikaH skandhaH syAt caramaH 1 no acaramaH 2 syAdavaktavyaH 3 no caramANi 4 no acaramANi 5, no avaktavyAni 6, syAt caramazca acaramazca 7 syAt caramazca acaramANi ca 8 syAt caramANi ca acaramazca 9 ktavya hai, (21) (No carime va acaramAIca avattavyayAi ca) carama, acaramANi aura avaktavyAni nahIM, (22) (siya caramAIca acarameya avattavcae ya) kathaMcit caramANi acarasa aura avaktavya hai, (23) (siya caramAi ca acarama ya avattavvayAI ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya caramAIca acaramAI ca avattavyae ya) kathaMcit caramANi, acaramANi aura avaktavya hai, (25) (liya caramAI ca acaramAI ca avattavyayAI ca) kathaMcit caramANi acarabhANi aura avaktavyAni hai, (26) / ' (aTThapaesi NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA ) he bhagavan ! aSTapradezI skaMdha ke viSaya meM.pRcchA ? (goyamA ! aThThapaesie khaMdhe) he gautama ! aSTapradezI skaMdha (siya carame) kathaMcit carama hai, (1) (no acarame) acarama nahIM, (2) (siya avattavvae) kathaMcit avaktavya hai, (3) (no caramAI) caramANi nahIM, (4) (no acaramAI) acaramANi nahIM, (5) (no avattavbayAI) avaktabdha nahIM, (6) (siya carame ya acarime ya) kathaMcit carama aura acarama hai, (7) (siya carime ya acarimAI ca) kathaMcit carama aura acaramANi hai, (8) (siya caramAiM acarame cha. 20 (viya carame ya acaramAIca avattavbae ya) 4 thAyit yarabha bhayarabhAgi mana, matavya che. 21 (No carime ya acaramAi ca avattabdhayAiMca) 22ma, mayaramA bhane Ad0yAni nathI. 22 (siya caramAIca acarame ca avattavbae ya) 4thayit yasamA mayarama ane. 2014tavyAni cha. 23 (siya caramAiM ca acarame ya avattavvayAI ca) 4thayit yarabhAgi bhayarama bhane bhavatavyAni cha. 24 (siya caramAiM ca acaramAi ca avattavvae ya) 4thAyita 22mAthi bhayaramANi mana. 2matavya che. 25 (siya caramAI ca acaramAIca avattavvayAI ca) 4thathityamA mayaramA bhane 214d0yAni che. 26 (aTThapaesiNaM bhaMte / khaMdhe pucchA ?) lagavan / maSTa azI 24ndhana viSayamA 27 // ? (goyamA ! adupaesie khaMdhe) : gautama ! maSTa azI 245 (siya carame) 4. thit 22ma cha. 1 (no acarame) mayarama nayI, 2 (siya avattavvae) 4thAyit matavya che. 3 (no caramAI) 52mA nathI, 4 (no acaramAi) mayaramANa nathI, 5 (no avattavvayAI) 2314tavyAni nathI. 6 (siya carime ya acarime ya) 4thAyit 22ma bhane bhanyama cha, 7 (siya carime ya acarimAiM ca) 4thAyit yama bhane mayaramA cha, 8 (siya
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanAsUtra syAt caramANi ca acaramANi ca 10 syAt caramaJca avaktavyazca 11 rayAt caramaca avakta. vyAni ca 12, syAt caramANi ca avaktavyazca 13 rayAna cazmANi ca avatavyAni ca 14 no acaramazca avaktavyazca 15 no acaramatha avaktavyAni ca 16 no anaramANi ca avakta. vyazca 17 no acaramANi ca avaktavyAni ca 18 smAt caramaJca acaramazca avaktavyazca 10 syAt caramazca acaramazca avaktavyAni va 20 syAt caramaca acaramANi ca avaktavyaca 21 syAt caramazca acaramANi ca akktavyAni ca 20 syAt caramANi ca acarasazca avaktavyazca ya) kathaMcit caramANi aura acarama hai, (2) (siya gharamAI ca ancaramAI ca) __ kathaMcit caramANi aura acaramANa hai, (10) (siya carameya akttavyae ya) kathaMcit carama aura avaktavya hai, (11) (liya gharame va avattavyayAI ca) kathaMcit carama aura avaktavyAni hai, (12) (liya caramAiM ca avattadae ya) kathaMcit caramANi aura avaktavya hai, (13) (siya carimAiM ca avattaccayAI ca) kathaMcit caramANi aura avaktavyAni hai, (14) (jo acarise ya avattavyae ya) acarama aura abaktavya nahIM, (15) (jo acarimeya avattavaghAiM ca) acarama aura avaktavyAni nahIM, (16) (No acaramAI ca avattavae ya), acaramANi aura avaktavya nahIM, (17) (No acarimAiM ca avattavyayAI ca) acaramANi 'aura avaktavyAni nahIM, (18) (siya carime, ya acarime ya avattavcae ya) kathaMcit carama acarama aura avaktabdha hai, (19) (ziya carameya acarimeya avattavvayAI ca) kathaMcit varama, acarama aura avaktavyAni hai, (20) (siya carime ya acarimAiM ca avattavcAe ya) kathaMcit carama, acaramANi aura avaktavya hai, (22) (siya carile ya acarimAiM ca avattavyayAI ca) kacit carama, acaracaramAiM acarame ya) 4thayit yaramA mane ayama cha. 6 (siya caramAI acaramAI ca) 4yathit abhAgi bhane gayaramA che. 10 (siba carame ya avattavvae ya) 4tha bhit 12ma bhane matavya che, 11 (siya carameya avattavbayAI ca) 45yit 22 mine ma14tavyAni che, 12 (siya caramAi ca avattavvae ya) 45thit yarabhAgi bhane bhavata vya che. 13 (siba caramAiM ca avattavvayAi ca) yayit ya2mANa bhane avatavyAni che. 14 (No acarime ya avattavvae ya) mayarama mane mata05 nathI, 15 (No acarime ya avattavyayAI ca) anyarama bhane 2mavatavyAni nathI, 16 (No acarimAI ca avattavvae ya) mayaramAe bhane avatavya nathI, 17 (No acarimAi ca avattavyayAI ca) mayaramA 4 bhane 2514tavyAni nathI, 18 (siya carime acarime ya avattavvae ya) 45 yit ya25, bhayarama bhane 2014tavya cha, 18 (siya carame ya acarimeya avattavyayAiM ca) 4thayit yama ayama ane ApattavyAni cha, 20 (siya carime ya acarimA ca avattavbae ya) 4tha. thita gharabha, ganyamA bhane maqyavya cha, 21 (siya carame ya acarimAiM ca avatta
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TokA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 133 23 syAt caramANi ca avaramatha avaktavyAni ca 24 syAt caramANi ca acaramANi ca avaktavyazva 25 syAt caramANi ca acaramANi cAvaktavyAni ca 26 saMkhyeyapradezikaH asaMkhyeyapradezikaH anantapradezikaH skandho yathaivASTapradezikastathaiva matyekaM bhaNitavyam-paramANau ca tRtIyaH prathamastRtIyazca bhavato dvipradeze / prathamastRtIyo navama ekAdaza trideze // 1 // prathamastRtIyo navamo dazama ekAdazazca dvAdazaH / bhaGgAzcatuppradeze trayoviMzazca voddhavyaH maNi aura avaktavyani hai, (22) (siya carimAI ca acarime ca avattanvae ya) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavya hai, (23) (siya carimAi ca acarame ca avasavvayAI ca) kathaMcit caramANi, acarama aura avaktavyAni hai, (24) (siya carimAi ca acarimAI' ca avaktavvae ya) kathaMcit caramANi aca ramANi aura avaktavya hai, (25) (siya caramAi ca acaramAi ca avattavbayAI ca) kathaMcit caramANi acaramANi aura avaktavyAni hai, (26). ( jaheba aTThapaesie taheba patteyaM bhANivayaM) jaisA aSTapradezI vaisA hI pratyeka kahanA cAhie | saMgrahagAthAoM kA zabdArtha - ( paramANummi ya taio) paramANu meM tIsarA bhaMga (dupa se) pradeza skaMdha meM (paDhamo tahao) prathama aura tIsarA bhaMga (hoti) hote haiM (tipae se ) tripradezI skaMdha meM (paDhamo tahao navamo ekkArasamo ya) prathama, tIsarA, nauvAM aura gyArahavAM (ca upparase) caupradezo meM (paDhamo taio navamo dasama ekkArasamo ya vArasamo tevIsamo bhaMgA) prathama, tRtIya, nauvAM, dasavAM, gyArahavAM bArahavAM aura teIsavAM bhaMga hote haiM (paMcamae) paMcapradezI skaMdha meM T vyayAI' ca) 4thathit tharama, ayaramAthi bhane bhavatavyAni che, 22 (siya caramAIca acarime ca avattavyaeya) stha zrit tharabhASi, atharabha bhane bhavatavya che, 23 (siya cariMmAI-ca acarameya avattavtrayAI ca) 4thathit yarabhASi, anyarama ane bhavavyati che, 24 (siya carimAIM ca acarimAI ca avaktavvara ya) 56 cit tharamAthi, atharamAthi, ane avaktavya che, 25 (siya caramAI ca acaramAI ca bhavattatrvayAI ca) 45 cit yarabhASi acaramANi ane avaktavyAni che, 26 (jaddeva aTThapaesie taddeva patteyaM bhANiyAM) nevu aSTa pradezInu eDesa che. te kathana darekanuM kahevu' joie, saMgraha gayAmonA zabdArtha - ( paramANummiya taio) parabhAzubhAM trIle laMga (dupae se ) dvipradezI andhasAM (paDhamo taio) pdde| mane trIle laga (hoti ) thAya che (tipae se RSyu pradezI smRndhamA (paDhamo taio natramo ekkAra samo ya) prathama, trIle, navamI, ane abhyA. 2bheo, (cauppaese) yAthA pradezabhA (paDhamo taio navamo dasamo ekkArasamo ya bArasamA tevIsamo bhaMgA) prathama, tRtIya, navabheo, dRzamI, azIyArabho bhane mAramA ane tevIsabhA lauMga thAya
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 pratApanAsUtre // 2 // prathamastRtIyaH saptamanavamadazamaikAdazadvAdaza trayodazaH / trayoviMgacaturvizaH pazca ziva paJcamake || 3 || dvicaturthapazcamapaSThaM paJcadazapoDazaJca saptadazASTAdazam / vizaikaviMzadvAviMzazva varjayet SaSThe // 4 // dvicaturthapaJcamaSaSThaM paJcadazapoDazaJca saptadazASTAdazam / dvAviMzaJca vihAya saptapradeze skandhe || 5 || dvicaturthapaJcamapaTaM paJcadazapoDazaJca saptadazASTAdazam / etAn varjayitvA bhaGgAH zeSAH zeSeSu skandheSu // sU0 5 // TIkA-atha dvipradezikAdi skandhAnAM caramAcaramatvA divaktavyatAM prarUpayitumAha- 'dupaesieNaM saMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta / dvipradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM prathama, tRtIya, saptama, navama, dazama, gyArahavAM, bArahavA~, terahavAM, teIsavAM, cauvIsavAM aura paccIsavAM saMga pAye jAte haiM (chami) padmadezI skaMdha meM (vi uttha- paMca-chahaM) dUsare, cauthe, pAMcave, chaThe ko (pannarasa - solaM ca sattarasaGkAraM ) pandrahave, solahaveM, sattarahaveM, aThAraha veM (vIsevakavI sabAvIsagaM ca vajjejja) vIsaveM, ikkIsaveM aura bAIsaveM ko choDakara (sattapade sammi khaMdhammi) saptapradezI skaMdha meM (vi- stha-paMca-chahaM) dUsare, cauthe, pAMcave, chaTe (paNNara-solaM ca satta rahAraM ) pandrahave, solahave, satrahave, aThArahave (vAIsaima) bAIsaveM ke (vihRNA) vinA (lesesu khaMdhesu) zeSa skaMdhoM meM (vi- cauttha - paMca-chahaM) dUsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe (paNNara - solaM ca) pandrahaveM aura solahaveM ( sattaradvAraM) satrahaveM, aThArahaveM, ( ete gaMgA vajjiya) ina maMgoM ko choDa kara (sesA bhaMgA) zeSa bhaMga pAye jAte haiN| TIkArtha- aba DipradezI Adi skaMdhoM ke caramatva - acaramatva Adi kI vaktavyatA prAraMbha kI jAtI hai / zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM- bhagavan ! kyA dvipradezI skaMdha carama (paMcamae) patha pradezI andhamA prathama, tRtIya, saptama, navama, dazabha, azIyArabho, gArabho, terabheo, tevIsabhA, yAvIsabhA bhane parIsabhA laga bhajI Ave che (chaTuMmmi) SaSTha ahezI 24ndhamA (vi cautya-paMca-cha ) mIle, thothe, pAyamo, chaTTho (pannarasa - solaM ca sattarasa aTThAra) pandrabho, sobho, sattarabho, aThArameo (vIsakkavIsavAvIsagaM ca vajjejja) vIsabhA zreSThavIsabhA, yAtrIsamAne choDIne (satta padesamma saMcammi) sasa ahezI andhabhAM (vicauttha - paMca-chahUM) mIle, thotho, pAMyamI, chaTTho (paNNara - solaM ca satarasadvAra) panha2bhA sojhabho, sattarabho, maDhArabho (bAIsaima) mAvIsabhAne (vihUNA ) vinA (sesesu saMghesu) zeSa 24-dhAmA (vi- cauttha - paMca-chahUM) mIle, thotho, pAyamo, chaT / (paNNara - solaM ca ) yaddaramA bhane sosabhA (sattaradvAra) sattarabho bhane maDhArabheo (ete bhaMgA vajjiya) mA lage sivAyanA (sesA bhaMgA) zeSa laga bhajI bhAve TIkA-have dvipradezI Adi kanyAnA caramatva AdinI vaktavyatAnA prArabha rAya -
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 165 vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyA-caramazabdena acaramazabdena ca vyapadeSTumazakyaH ? ityAdi rItyA pUrvoktapaDUviMzati bhaGgaviSayakatayA praSTavyaH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha'gIyamA !' dupaesie khaMdhe siya carame dvipradezikaH skandhaH syAt kadAcit caramo bhavati tayAhi-yadA dvipradezikaH skandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitatayA'vagAho bhavati tadA eko'pi paramANu raparaparamANva pekSayA caramaH, aparo'pi cAparaparamANyapekSayA carama iti tadubhayAtmakasya dvipradezikaskandhasyApi caramatvavyapadezaH saMbhavati, sthApanA2 dvitIyAvakSyate-kintu 'no acarime' dvipradezikaH skandho no acaramo bhavati sarvavyANAmapi kevalAcaramatvavyapadezAsaMbhavena dvipradezikaskandhasyApi kevalAcaramatvavyapadezAbhAvAt , 'siya avattavbae' dvipradezikaH skandhaH syAt-kadAcit avaktavyo bhavati tasyaitra dvipradezikaskandhasya ekasminnevAkAzapradeze'vagAhanAvasthAyAM tathAvidhaikatvapariNAma zAlitayA paramANuvat caramAcaramavyapadeza-hetvabhAvAt na caramazabdena vyapradeSTu zakyaH, vA acarama hai athavA avaktavya arthAt carama aura acarama zabda se nahIM kahA jAne yogya hai ? ityAdi pUrvokta chaccIsa bhaMgoM ko lekara prazna karane caahie| bhagavAn ! uttara dete haiM-gautama ! dvipradezI skaMdha kathaMcit carama hai, kyoMki jaya DipradezI skaMdha do AkAzapradezoM meM samaNi meM sthita hokara avagADha hotA hai, usa samaya eka pradeza dUsare pradeza kI apekSA carama hotA hai aura dUsarA prathama pradeza kI apekSA carama hotA hai| isa kAraNa hi pradezI skaMdha carama kahalAtA hai| usakI sthApanA Age btlaaeNge| kintu vipradezI skaMdha acarama nahIM kahalAtA, kyoM ki sabhI dravyoM meM kevala acaramatva kA vyavahAra saMbhava nahIM hai, ataeva dvipradezI skaMdha ko bhI kevala acarama nahIM kahA jA sktaa| dvipradezI skaMdha kathaMcita avaktavya hai, kyoMki jaba vipradezI skaMdha .. eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, usa samaya vaha vizeSa prakAra ke zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! zuM kripradezI skandha carama che, agara acarama che athavA avaktavya arthAt carama ane acarama zabdathI na kahevAne yogya che ? ItyAdi pUrvokta chavvIsa bhaMgane laIne prazna karavA joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! dvidezI kandha kathaMcit carama che, kemake jyAre ddhipradezI dha be AkAza pradezamAM samarNImAM rahIne avagADha kare che te samaye eka pradezI Aja pradezanI apekSAe carama hoya che ane bIjo pahelA pradezanI apekSAe carama hoya che. e kAraNe kripradezI skandha carama kahevAya che. tenI sthApanA AgaLa batAvAze. kinta dvidezI skandha acarama nathI kahevAtA, kemake badhA dravyamAM viLa acaramano vyavahAra asaMbhavita che, tethI ja kripradezI skandhane paNa kevaLa acarama kahevAtA nathI. DhipradezI skandha kathaMcit avaktavya che, kemake jyAre kripradezI skandha eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che. te samaye te vizeSa prakAranA ekatva pariNa
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 136 pramApanAsUtre nApi adaramazabdeneti tasya avaktavyatA vodhyA, 'sesA bhaMgA paDiseheyavyA' zepAzcatuviMzatiH bhanAH dvipradezike skandhe pratiSeddhavyAH tathA vakSyate-paDhamo taiyo ya hoDa dupaese' dvipradezika sahandhe prathamo bhaGga:-'caramaH' iti, tRtIyo bhagaH-'avaktavyaH' iti ca bhavati, zeSAstu caturvizati bhaGgAH pratiSedhyA ityarthaH, gautamaH pRcchati-'tipaesie NaM bhaMte ! khaMtre pucchA' he bhadanta ! tripradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiMvA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA pUrvoktaH paziti bhAbhilApaH kartavya iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'tithae sie khaMdhe siya carame tripradezikA skandhaH syAt-kadAcit caramo bhavati, yadA hi tripradezikaH-skandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayoragADho bhavati tadA'sau caramatvavyapadezaM labhate, sthApanA 3 tRtIyA ekatvapariNamana se yukta hotA hai, ataeva use carama athavA acarama kahane kA koI hetu nahIM hai, isa kAraNa vaha na carabha kahalAtA hai, na acarama kahalAtA hai / usa samaya vaha avaktavya hai| isa prakAra vipradezI skaMdha meM do bhaMga saMbhava hai, zeSa cauvIsa bhaMgoM kA niSedha karanA cAhie! kahA bhI hai-'paDhamo taio ya hoi dupaese' arthAta dvi pradezI skaMdha meM prathama aura tRtIya, ye do bhaMga pAye jAte haiN| zrIgautamasvAmI ! punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! tripradezI skaMdha kyA carama hai acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi pUrvokta chabbIsa bhaMgoM kA Azraya karake prazna karanA caahie| __ agadAna uttara dete haiM-tripradezI skaMdha ko kathaMcita carama kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba tripradezI skaMdha do AkAzapradezoM meM, jo ki samazreNI meM sthita hoM, avagADha hotA hai, taba vaha carama bhaMga dvArA kahA jA sakatA hai| usakI sthApanA tIsarI Age kahI jaaegii| dvi pradezI skaMdha ke samAna hI usakA manathI yukta thAya che, tethI ja tene carama athavA acarama kahevAne kaI hetu nathI. e kAraNe te na carama kahevAya che na acarama kahevAya che. te samaye te avaktavya che. e prakAre dipradezI skandamAM be bhAgane saMbhava che. zeSa covIsa bhagono niSedha kare naye. 4yu 55y che-paDhamo, taio ya hoi dupaese, arthAt vipradezI 24ndhamA prathama ane tRtIya A be bha ga maLe che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! tripradezI skandha zuM carama che, acarama che, athavA avaktavya che? ItyAdi pUrvokta chavvIsa bhegene Azraya karIne prazna kara joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che-tripradezI skandhane kathaMcit carama kahI zakAya che, kemake jyAre videzI skanya be AkAza pradezomAM, joke samazreNamAM rahela hoya. avagAha thAya che, tyAre te carama bhaMga dvArA kahI zakAya che. tenI sthApanA trIjI AgaLa
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 5 vipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 137 vakSyaye-tad vyapadezazca dvipadezikavadvodhyaH kintu-'no acarame' tripradezikaH skandho no acaramo bhavati dvipradezikaskandhavata , 'siya avatavyae' syAt-kadAcit tripradezikA skandhaH avaktavyo bhavati, yadA hi tripradezisaH skandhaH ekasminnAkAzapradeze'vagAhate tadA paramANuvat caramAcaramavyapadezahetvabhAvAt caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatayA avaktavyo bhavati, atha caturthAdi aSTamabhaGgaparyantaM pratiSedhamAha-'no caramAI tripradezikaH skandho na caramANi vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no acaramAI' no vA acaramANi iti vyapadezaH 'no avattavvayAI' no vA avaktavyAni iti vyapadezaH prAguktayuktaH, 'no carame ya acarame ya' no caramazca acaramazca tripradezikaH skandho bhavati, 'no carame ya acaramAI' no caramazca acaramANi ca tripradezikaH skandhaH, atha tripradezikaskandhe navamabhaGgastu saMbhavati ityAha-'siyacaramAiM ca acarame ya' syAt-kadAcit caramau ca acaramazca tripradezikaH skanyo bhavati, caramatva kahalenA caahie| kintu tripradezI skaMdha, chipradezI skaMdha ke samAna acarama nahIM hotaa| kathaMcita avaktavya bhI hai, kyoMki jaba koI tripradezI skaMdha eka hI AkAza pradeza meM avagAhana karatA hai, taba paramANu ke samAna usameM carama aura acarama kA vyavahAra nahIM ho sakatA, ataeva vaha avaktavya kaha lAtA hai| ava cauthe se AThaveM bhaMga paryanta kA niSedha karate haiM-tripradezI skaMdha 'caramANi' (carama kA bahuvacana, arthAtU bahuta carama) nahIM kahA jA sakatA, isa saMbaMdha meM yukti pahale kahI jA cukI hai| isI prakAra vaha 'acaramANi' aura 'avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA / tripradezI skaMdha 'carama acarama' bhI nahIM, 'carama-acaramANi' bhI nahIM kahA jA sktaa| usameM nauvAM bhaMga saMbhava hai, yaha batalAte haiM-tripradezI skaMdha kathaMcit 'caramANi-acarama' kahA jA sakatA hai / jaba tripradezI skaMdha saptazreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagADha kahevAze. dvipadezI skandhanI jemaja temanuM camatva samajI levuM joIe. kintu tripradeza kalpa, dvidezI skandhanA samAna carama nathI letA. te kathaMcit avaktavya paNa che, kemake jyAre keI tripradezI kanya eka ja AkAza pradezamAM avagAhana kare che. tyAre paramANunA samAna emA carama ane acaramane vyavahAra nathI thaI zakate, tethI ja te avaktavya kahevAya che. Dave yAyAthI mA80 R sudhIna niSedha 42 cha. videzI 24'caramANi' (caramanuM bahuvacana, arthAta ghaNA carama) nathI kahI zakAtA, e bAbatamAM yukti pahelA matAvalI che, merI prahAra ta 'acaramANi' bhane avaktavyAni 5 nayI 4AtA, tripradeza nya 'thara bhayarama' pay nathI, 'carama-acaramANi' 5 nayI 4ii zazta. tamA namA maganA samaya cha, ta mata cha, videzI 245 45 yit 'caramANi, acarama 4ii
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 pratApanAstre tathAhi yadA tripradezikaskandhastriSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu avagAhate tadA Adyantau dvau paramANU paryantavartitayA caramau bhavataH, madhyamastu madhyavartitvena acaramo bhavati atastripradezikaskandho'pi tadrUpatvAt 'caramau ca acaramazca' iti vyapadizyate, sthApanA 4 caturthI vakSyate-dazamastubhaGgastatra na saMghaTate ityAha-'no caramAI ca acaramAI ca' no caramANi ca acaramANi ca iti vyapadezastripradezikaskandhe saMbhavati, skandhasya tripradezikatayA caramAcaramazabdayobahutvahetvabhAvAt ekAdazastu bhaGgaH saMghaTate ityAha-'siya carame ya avatavvae ya' syAt-kadAcit caramazca avaktavyazca tripradezikaH skandhaH samazreNyA vizreNyA cAvagAhate tadA dvayoH paramANvoH samazreNyA vyavasthitatvAt dvipradezavigADha dvipradezikaskandhavaccaramavyapadezahetubhAvAt caramo bhavati, ekasya ca paramANoH vizreNisthatvena caramAcaramazabdAbhyA vaktumazakyatvAt avaktavyo bhavati, sthApanA 5 paJcamI vakSyate 'sesA bhaMgA vaDiseheyavyA' zepA:hotA hai, taba usake Adi aura anta ke do paramANu paryantavartI hone ke kAraNa carama hote haiM aura madhyama paramANu madhyavartI hone ke kAraNa acarama hotA hai, ataH vaha 'caramau-acarama' kahA jAtA hai| isakI sthApanA cauthI Age kahI jaaegii| usameM dazavAM bhaMga 'caramANi-acaramANi' nahIM ghaTita hotA, kyoMki tIna pradezoM vAle skaMdha meM bahuta carama aura bahuta acarama ho nahIM skte| gyArahavAM bhaMga usameM ghaTita hotA hai| vaha yoM hai-'kathaMcitU carama-avaktavya' jaya tripradezI skaMdha samazreNI aura vizreNI meM avagADha hotA hai taba usake do paramANu samazreNI meM sthita hone ke kAraNa, do pradezoM meM avagADha dvipradezI skaMdha ke samAna carasa kahe jA sakate haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hone ke kAraNa carama yA acarama zabdoM dvArA vyavahAra ke yogya na hone se ava. ktavya hotA hai / isakI sthApanA pAMcavIM Age kheNge| zeSa bhaMgoM kA niSedha zakAya che. jyAre tripradezI skandha samazreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre tenA Adi ane antanA be paramANu paryantavatI hovAne kAraNe carama thAya cha. mane madhyama 52bhAra madhyavatI pAne // 22 bhanya2ma thAya che. tethI te 'caramo acarama' upAya che. anI yAthI 2thApanA mAgaNavAze. mAmA zabha 'yaramA acaramANi ghaTIta nathI thato, kemake traNa pradezevALa skandamAM ghaNA carama ane ghaNuM mayaramA 24i nathI. mgiiyaarbh| samasabhA ghaTita thAya che. te mAma che kathacit carama-avaktavya 'nyAre videzI 24ndha sabhazreNI mane vizrezImA avADha thAya cha tyAre tenA be paramANu samazreNImAM sthita hovAne kAraNe be pradezamAM avagADha kripradezI anvanA samAna carama kahI zakAya che, ane eka paramANu vizreNImAM sthita hovAne kAraNe carama agara acarama zabdo dvArA vyavahArane cagya na hovAthI avaktavya bane che. enI sthApanA pAMcamI AgaLa kahevAze. bAkInA bhaMgane niSedha kahe joIe. AgaLa kaheze tripradeza skaMdhamAM prathama, tRtIya, navama ane ekAdaza bhaMga maLI Ave che. tAtparya
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TokA pada 10 sU. 5 vipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 139 uktAvaziSTAH sarve bhaGgAH pratiSeddhavyAH, tathA vakSyate-'paDhamo taio navamo ikkArasamo ya tipaese' prathamastRtIyo navamaH ekAdazazca bhaGgastripradeze bhavati, ayaM bhAvaH-tripradezike.skandhe 'caramaH' iti prathamo bhagaH, 'avaktavyaH' iti tRtIyo bhaGgaH, 'caramau ca acaramazca' iti navamo 'caramazca avaktavyazca' iti ekAdazobhaGgo bhavati, zepA bhaGgAH na saMghaTante iti / gautamaH pRcchati'caupaesieNaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! catuSpradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA paviMzati bhaGgAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caupaesie NaM khaMce siya carame 1' catuSpradezikaH khalu skandhaH, syAt kadAcit-caramo bhavati, tathAhi yadA catuSpradezikaH skandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayoravagAhate tadA caramo bhavati, sthApanA 6 paSThIvakSyate, sacAya caramatvabyapadezaH samazreNyA vyavasthitadvinazAvagADhadvipradezikaskandhavadvodhyA, kintu 'no acarame 2' catuSpradezikaskandho no acaramo bhavati, prAguktayukteH, tRtIyabhaGgastu tatra saMghaTate evetyAha-'siya avattavvae, 3 kahanA caahie| Age kaheMge-'tripradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, navama aura ekAdazama bhaMga pAye jAte haiN| 'tAtparya yaha hai-tripradezI skaMdha meM 'carama' yaha prathama bhaMga, 'avaktavyaH' yaha tIsarA bhaMga, 'caramau-acarama' yaha nauvAM bhaMga aura 'carama-avaktavya' yaha gyArahavAM bhaMga hotA hai, zeSa bhaMga ghaTita nahIM hote| zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! caupradezI skaMdha kyA carama hai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi prakAra se chabbIsoM bhagoM ko lekara - prazna karanA caahie| bhagavAna-uttaradete haiM-caupradezI skaMdha kathaMcit carama hotA hai, kyoM ki jaba vaha samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, taba vaha carama kahalAtA hai| usakI sthApanA chaThI Age kahI jaaegii| usa samaya use acarama nahIM kahA jA sakatA, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhalenI caahie| me tridezI mAM 'carama' se prathama At, avaktavya. 2. zrIna bhaNI mAve "carama acarama e navame bhaMga ane "carama avaktavya e agIyArame bhaMga thAya che. bAkInA bhaMga ghaTita nathI thatA. zrI gautasvAmI prazna kare che he bhagavan! caupradezI anya zuM carama che, acarama che athavA avaktavya che ? ItyAdi prakArathI chavIsa bhaMga laIne prazna kare joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che-capradezI skandha kathaMcit carama thAya che, kemake jyAre te samazreNImAM sthita che AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre te carama kahevAya che. tenI sthApanA chaThThI AgaLa kahevAze. te samaye carama nathI kahevAtA. e viSayamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. trIjo bhaMga temA ghaTIta thAya che arthAta te kathaMcita,
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - 140 , pramApanAsUtra syAt-kadAcit catuSpradezikA skandhaH avaktavyo bhavati, yadA catuSpradezikaH skandha ekasminnAkAnapradeze'vagAhate tadA paramANuvat caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatayA avaktavyoM vodhyaH, sthApanA 7 saptamI vakSyate-parantu-'no caramAI 4' catuppradezikaskandho no caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'no acaramAI 5' no vA 'acaramANi' iti vya. padeSTuM zakyo bhavati, 'no avattavyayAI 6' no 'avaktavyAni' iti vA vyapadizyate 'no carame ya acarame ya 7' no 'caramazca acaramaJca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acaramAI ya 8' no 'caramazca acaramANi ca' iti vA vyapadeSTuM zakyaH prAguktayukteH, kintu navamastu bhagastatra saMghaTate evetyAha-'siya caramAI acarime ya' catuSpadezikaH skandhaH syAvakadAcit , 'caramau ca acaramaJca' iti vyapadeSTuM zakyo bhavati, yadA khalu catuSpadezikaskandhastriSu AkAzapradezeSu vakSyamANASTamasthApanArItyA'vagAhate tadA AdyantapradezAvagADhau dvauM tIsarA bhaMga usameM ghaTita hotA hai, arthAt vaha kathaMcit avaktavya hotA haiM, kyoM ki jaba vaha caupradezI skaMdha eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai taya paramANu ke sadRza use na carama kahA jA sakatA hai, na acarama kahA jA sakatA hai, ataeva vaha avaktavya hai| isakI sthApanA sAtavIM Age kahI jaaegii| magara caupradezI skaMdha ko 'caramANi' nahIM kaha sakate / isa viSaya meM yukti pahale ke hI lamAna samajhanI cAhie, use 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avaktavyAni bhI nahIM kaha sakate / 'carama-acarama bhI use nahIM kahA jA sakatA, 'carama-acaramANi' bhI nahIM kaha sakate / isa viSaya meM yukti pUrvavatU hai / hAM, nauvAM bhaMga usameM ghaTita hotA hai, use kahate haiM-caupradezI skaMdha 'caramau-acarama' hai, kyoM ki jaba koI caupradezI skaMdha tIna AkAzapradezoM meM, Age kahI jAne vAlI AThavIM sthApanA ke anusAra avagADha hotA hai, taba Adi aura antima pradezoM meM avagADha do carama (caramau) hote haiM aura madhya meM avagADha pradeza acavaktavya hoya che, kemake jyAre te catu dezI skandha eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che tyAre paramANunI samAna te nathI carama kahI zakAte, nathI acarama kahI zakAte tethI ja te avaktavya che. enI sthApanA sAtamI AgaLa kahevAze. paNa capradezI skandhane 'caramANi' nayI 4ii zatA. me viSayamA yuti mAjanA rebha' sabhApI-naye. tene bhayaramANa 5 nathI hI Audt. 'avaktavyAni' 5 nayI 4ii zatA. 'tharama-maya28 paNa tene nayI 4DI zata 'carama-acaramANi' 5 nayI 4DI zo bhI mAmatabhA yukti pahelAnI jemaja che, hA navama bhAga emAM ghaTita thAya che, tene kahe che-cI pradezI 245, 'caramo-acarama' che, ma jyAre / yo pradezI 24ndha mAza pradezamAM, AgaLa kahelI AThamI sthApanAnA anusAra avagADha thAya che, tyAre Adi bhane mantima prazAthI avasAda me 22bha (caramau) thAya che. ane madhyamAMmA pradeza
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ prarmayayodhinI TokA pada 10 sU. 5 dvipadezAdiEyA vAmAvarama nigam 141 caramau bhavataH, madhyapradezAvagADhastvacaramo bhavati iti tadubhayAtmakazcatuSpradezikarakandho'pi 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate iti bhAvaH dazamo'pi bhaGgastatra saMghaTate evetyAha'siya caramAiM ca acaramAiM ya 10' catuSpradezikaskandhaH syAt-kadAcit 'caramau ca acaramau ca' iti vyapadizyate tathAhi yahA catuSpradezikaH skandhazcaturdAkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vakSyamANanavamasthApanArItyA'vagAhate tadA AdhantadvipradezAvagADhau dvau paramANU caramau bhavataH, dvau ca paramANU dvayormadhyamayorAkAzapradezaMyoravagADhau acaramau bhavataH iti tadupayAsmakazcatuSpradezika skandho'pi 'caramau ca 'acaramau ca' iti vyapadizyate iti bhAvaH, ekAdazo'pi bhaGgastatra saMghaTate ityAha-'siya carame ya avattavyaeva 11' catuSpradezikA skandhaH syAt-kadAcit 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi-yadA kila catuSpradezikA skandhastriSu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA ca vakSyamANadazama syApanArItyA'gAhate tadA samazreNivyavasthitadvipradezAvagADhAstrayaH paramANayo dvipradezAvagADha dvipradezaskandhavat rama kahalAtA hai / isa prakAra ina donoM svarUpoM vAlA caupradezI skaMdha bhI 'caramau aura acarama' kahA jAtA hai / dazavAM bhaMga bhI caupradezI skaMdha meM ghaTita hotA hai / arthAt caupadezI skaMdha 'caramo-acaramau' kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba vaha samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM Age kahI jAne vAlI nauvIM sthApanA ke anusAra AvagAhana karatA hai, taba Adi aura anta meM avagAha do paramANu 'caramau' (donoM carama) hote haiM aura pIca ke do paramANu 'ancaramau' kaha lAte haiM, ataeva samaya caupradezo skaMdha 'caramau-acaramoM kahA jA sakatA hai| usameM gyArahavAM aMga bhI ghaTita hotA hai, arthAt caupradezIskaMdha kathaMcit 'caramaavaktavya' kahA jAtA hai, kyoM ki jaba koI caupadezodha Age kahI jAne vAlI dazamI sthApanA ke anusAra, samazreNI aura vizreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, taba samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM bhayabha. 4vAya che. me re ye manta 13 // vA yauhezI 24.5 'caramo ane avAja kahevAya che. dazamo bhAga paNa caupradezI skandamAM ghaTita thAya che arthAta yaupradezI 245 'caramau-acaramau' 4aa za cha. bha. nyAre te sabhazreyAma sthita cAra AkAza pradezomAM AgaLa kahevAze te navamI sthApanAnA anusAra avagAhanA kare che. tyAre mA mana antama sadame 52mA 'caramau' (me yarama) hAya cha bhane payasA me 52bhAra 'acaramau' DipAya che. tethI samaya yozI 24dhane yarabhI bhayabhI' 4hI zake che temAM apIAra bhaMga paNa ghaTita thAya che, arthAta cI pradezI skandha kartha ya'carama 'avakta ya' upAya cha, ma byAre aIyoprazI 245 mA upAza te dazamI sthApanAnA anusAra, samazreNI ane vizreNImAM sthita 'traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che. tyAre samagramAM sthita che a.kAza pradezamAM avagATa traNa paramANu
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 prajJApanAsUtre... caramaH, ekazca vizreNisthaH paramANuvat caramAcaramazabdAbhyAM :vaktumazakyatvAt avaktavyo bhavati iti tadubhayAtmakacatuSpradezikaskandho'pi 'caramazca avaktavyazca' itivyapadizyate, evaM dvAdazo'pi bhaGgastatra saMghaTate ityAha-'siya carame ca avattavyayAI ya 12' catuSpradezikA skandhaH, syAt-kadAcit , 'caramazca avaktavyau ca' iti vyapadiSyate, tathAhi yadA khalu catuSpradezikaskandho vakSyamANakAdaza sthApanArItyA11 caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANu samazreNyA vyavasthitayordvayorAkAzapradezayoH vartete dvauca paramANu vizreNyA vyavasthitayoIyorAkAzapradezayostadA sama zreNyA vyavasthitau dvau paramANU dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, vizreNyA vyavasthitau dvau ca paramANU kevalaparamANuriva caramAcaramazabdabhyAM vaktumazakyatvAdavaktavyau bhavataH iti tadubhayAtmakazcatuppradezika skandho'pi 'caramazca avaktavyo meM avagADha tIna paramANu, do pradezoM meM avagADha dipradezI skaMdha ke samAna carama haiM aura vizreNI meM sthita eka paramANu, paramANu ke sadRza, carama-acarama zabdoM dvArA vaktavya na hone ke kAraNa 'avaktavya hotA hai| ataeva caupradezI skaMdha 'carama aura avaktavya' kahA jA sakatA hai| isI prakAra vAravAM bhaMga bhI usameM ghaTita hotA hai / vArahavAM bhaMga hai-kathaMcit 'carama-avaktavyo' arthAt caupradezI skaMdha kathaMcit carama aura avaktavyau hai / java caupradegI skaMdha Age kahI jAne vAlI gyArahavIM sthApanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, taba usake do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM hote haiM aura do paramANu vizreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM hote haiM / isa sthiti meM samazreNI meM sthita do paramANu dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' haiM aura vizreNI meM sthita do paramANu akele paramANu ke samAna carama yA acarama zabdoM se kahane yogya na hone se avaktavya hote haiM, ataeva samagra caupradezI be pradezamAM avagADha kripradezI skandhanA samAna carama che ane vizreNImA sthita eka 52bhA, 52mAranA saramA, ya2bha-manyarama zo dvArA 14tavya na vAna ro 'avata ya' thAya che. tethI 4 coprazI 245 carama bhane avaktavya 4hI zAya che. se prakAre bAramo bhAga paNa temAM ghaTita thAya che. bAramo bhaMga A rIte che. kacit carama avaktavya, arthAt caupradezI skandha kathaMcit carama ane avaktavya che. jyAre cI pradezI skanya AgaLa kahevAze te agIAramI sthApanAnA anusAra cAra AkAza pradezamAM avagAhanA kare che, tyAre tenA be paramANu samazreNImAM rahelA be AkAza pradezomAM thAya che, ane be paramANu vizreNI mAM sthita be AkAza pradezomAM thAya che. A sthitimAM samazreNImAM sthita be paramANu dvi dezAvagADha dvipradezI skandhanA samAna 'carama cha bhane vizreNImA sthita me 52mAra sasA 52mAnI samAna yarama agara acarama zabdathI kahevA gyA na hovAthI avaktavya thAya che. tethI ja samagra cI
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 143 ca' idi vyapadizyate, kintu 'no caramAI ca avattavyae ya 13' catuSpradezika skandho no 'caramANi cAvaktavyazca' vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no caramAI ya avattavyayAI ya 14 ' catuSpradezikaH skandho no 'caramANi ca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, prAguktayuktereva, tathaiva 'no acarameya avatantrae ya 15' catuSpradezikaH skandho no acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, no acarame ya attacvayAI ya 16' no acaramazca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavyae ya 17 no acaramANi ca avaktavyazca iti vA vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavyayAI ya 18' no vA acaramANi ca avaktavyAni ca iti tatra vyapadezo bhavati, 'no carame ya acarime ya avattavyae ya 19' no caramazra acara - 'mazca avaktavyazca' iti vA vyapadezo bhavati, 'nau carime ya acarime ya avattavvayAI ya 201 no vA 'caramatha acaramazca avaktavyAni ca' iti vyapadezo bhavati 'no carame ya acaramAI ya avattanvae ya 21' no caramatha acaramANi ca avaktavyazca, iti vA vyapadezo bhavati, 'no carame ya acaramAIM ca avattavyayAI ca 22' no caramazca acaramANi ca avaktavyAni ca, iti vA vyapadezo bhavati, kintu 'siya caramAI ya acarime ya avattavyae ya 23' catuSpra dezikaH skandhaH, syAt - kadAcit 'cagmau ca acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi - yadAskaMdha 'carama - avaktavya' kahalAtA hai / magara use 'caramANi avaktavya' nahIM kaha sakate, isakA kAraNa pUrvavat hai / use 'caramANi - avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, pUrvokta yukti ke anusAra hI / caupradezI skaMdha 'acarama - avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acarama avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANi-avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANiavaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'carama - acarama - avaktavya' bhI nahIM, 'carama - acarama- avaktavyAni' bhI nahIM, 'carama - acaramANi - avaktavya bhI nahIM, 'carama - acaramANi - avaktavyAni' bhI nahIM kaha skte| hAM, use kathaMcit 'caramau - acarama - avaktavya' kahA jA sakatA hai / vaha isa prakAra jaba koI pradezI 24-6 'carama avaktavyau' uDevAya che. paNa te 'caramANi avaktavya' nathI hevAtA menu rAgu pUrvavat che bhane caramANi - avaktavyAni pazu nathI aDDI zatA pUrveti yuktina anusAra 4 tu pradezI 46 acarama - avaktavya pazu nathI hI zAtA 'acarama avaktavyAni ' pazu nathI hI zatA acaramANi avaktavyAni pazu nathI uDDI zahatA. 'carama -acarama-avaktavya' pazu nahI. 'carama - acarama avaktavya ni' pazu nahI 'carama- acaramANiavatavya pazu nahI. 'carama - acaramANi - avaktavyAni ' pazu nahIM' 'carama acaramANi avakavyAni' paNu nahI rahI zAya, hA tene athacit 'caramau - acarama - avaktavya hI zAya che, te e rIte jyAre keAI caupradezI skandha AgaLa kahevAze te khAramI sthApanAnA anu
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 144 kila catuSpradezikaH skandho vakSyayANa dvAdazasya.panArItyA 12 catueM AkAzapradezeSu avagAhate tAtrayaH paramANavaH samazreNyA vyavasthitepu tripu AkAzapradezeSu vartante, ekaH paramANustu vizreNyA vyavasthite AkAzapradeze vartate tadA samazreNyA vyavasthiteSu tripu paramANupu madhye Adyantau paramANU paryantavartitvAt caramau bhavataH madhyamastvacaramo bhavati, vizreNisthazva caramAcaramazabdAbhyAM vaktumazakyatvAt avaktavyo bhavati, iti tattrayAtmakazcatuppradezika skandho'pi: 'cAsau ca acaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate iti bhAvaH, 'sesA bhaMgA paDise heyavyA' gepAH uktAvaziSTA sarve bhaGgAH pratipeddhavyAH prAguktayukteH, vakSya te ca-'paDhamo taio navamo dasamo IkArasamo ya vArasamo / bhaMgA caTappaese tevIyaiyo ya boddhaco // 1 // prathama statIyo navamo dazama ekAdazazca dvAdazaH / bhagAzcatuSpradeze jyoviMzazca yoddhavyaH // 1 // iti,| gautamaH pRcchati-'paMcapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! paJcapradezikaH khalu skandha kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA caupadezI skaMdha Age kahI jAne vAlI vArahavIM sthapanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se tIna paramANu samazreNI meM rithata tIna AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita AkAzapradeza meM rahatA hai, taba samazreNI meM sthita tIna paramANuoM meM se Adi aura anta ke paramANu paryantavartI hone ke kAraNa carama hote haiM aura bIca kA paramANu acarata hotA hai| vizreNI meM sthita eka paramANu carama athavA acarama kahalAne yogya na hone se avaktavya hotA haiM / isa prakAra samana caumadezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavya' kahalAtA hai / ina aMgoM ke sivAya zeSa sava bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| Age kaheMge-"catuSpradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, navama, dazana, ekAdaza, dvAdaza aura teIsavAM bha ga pAyA jAtA hai|" . zrIgautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! paMcapradezI skaMdha kyA carama sAra cAra AkAza pradezomAM avagAhana kare che ane temanAmAM paNa traNa paramANu samazreNamA sthita traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane eka paramANu vizreNImAM sthita AkAza pradezamAM rahe che, tyAre samazreNImAM sthita traNa paramANuomAMthI Adi ane antanA paramANu paryantavatI hovAne kAraNe carama hoya che ane vacalA paramANu acarama heAya che. vizreNamA sthita eka paramANu carama athavA acarama kahepaayaa yogya na pAyI gavatavya thAya che. ye rIte samaya nyaupradezI 45 'caramauacarama-avaktavya' 4uvAya cha, ma sagAnA sivAya mAhInA yA samAnA niSedha 42 // joIe. AgaLa kaheze-catuSpadezI skandamAM prathama tRtIya navama-dazama ekAdaza dvAdaza ane tevIsa bha ga maLI Ave che" zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! paMca pradezI skandha zuM carama che.
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 145 pavizati bhaGgAlApaH kartavyaH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcapae. sie khaMdhe siya carame ?' paJcapradezikaH skandhaH, syAt-kadAcit 'caramaH' iti vyAdizyate, prAguktayukteH tathAhi yadA kila paJcapradezikaskandho dvayorAkAzapradezayoH samazreNyA vyavasthitayorvakSyamANatrayodazasthApanArItyA'vagAhate tatra trayaH paramANavaH ekasminnAkAzapradeze, dvau ca paramANU dvitIye AkAzapradeze vartete tadA dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramaH' iti vyapadezo bhavati, 'no acarame 2' no acaramaH iti vyapadizyate, kintu 'siya avatAe 3' paJcapradezikaH skandhaH, syAt-kadAcit , 'avaktavyaH' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skandhaH vakSyamANacaturdazasthApanA14 rItyA ekasmin AkAzapradeze'dhagAhate tadA sa kevala paramANuvadavaktavyo bhavati, kintu-'No caramAiM 4' paJcapradezikaH skandho no 'caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukte :, 'No-acaramAiM 5' no vA 'acarahai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi chabbIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! paMcapradezI skaMdha kathaMcit carama kahalAtA hai, kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM, Age kahI jAne vAlI terahavIM sthApanA ke anusAra avagADha hotA hai, tara tIna paramANu eka AkAzapradeza meM avagADha hote haiM, aura do paramANu dUsare AkAzapradeza meM rahate haiM / usa sthiti meM dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' aisA vyapadeza (kathana) hotA hai| use 'acarama' nahIM kahA jA sakatA, magara kathaMcita avaktavya' kahA jA sakatA hai / kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI caudahavIM sthApanA ke anusAra eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, taba vaha paramANu ke samAna 'avaktavya' kahA jAtA hai| use 'caramANi' aisA nahIM kaha sakate, isakA kAraNa pUrvavat samajhanA caahie| use acarama che athavA avaktavya che? ItyAdi chavIsa bhagone laIne prazna kara joIe. zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama ! pa ca pradezI skandha kathaMcit carama kahe. vAya che, kemake jyAre kaI paMca pradezI skandha samazreNImAM sthita che AkAza pradezamAM AgaLa kahevAze te teramI sthApanAnA anusAra avagADha thAya che, tyAre traNa paramANu eka AkAza pradezamAM avagADha thAya che, ane be paramANu bIjA AkAza pradezamAM rahe cha. 2 sthitimA viprazAda vipradezI 24.dhanA samAna 'carama' ko vyapaheza (4thana) thAya che. tene acarama nathI kahI zakAto paNa kartha cihna avaktavya kahI zakAya che. kemake jyAre keI paMca pradezI skandha AgaLa kahevAze te caudamI sthApanAnA anusAra eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre te paramANunA samAna "avaktavya kahevAya che. tane varamALa' ema nathI kahI zakAtuM enuM kAraNa pUrvavatuM, samajavuM joIe tane
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhApanAsUtre mANi' iti vyapadizyate, 'no abattavyayAI 6' no vA 'avaktavyAni' iti vyapadizyate, kintu-'siya carame ya acarame ya 7' paJcapradezikaH skandhaH, syAt-kadAcit , 'caramazva acaramazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANapaJcadazasthApanA15 rItyA paJcasu AkAzapradezeSu avagAhate tadA caramANAM catuNA paramANunAmekasambandhipariNA. matvAdekavarNagandharasasparzatvAccaikatvavyapadeze carama iti vyapadezaH, madhyamastu paramANu madhyavartitvAdacarama iti vyapadizyate iti tadubhayAtmakasya paJcapradezikaskandhasyApi 'cara. mazcAcaramazca' iti vyapadezo bhavati 'no carame ya acaramAiM ya 8' pazcapradezikaH skandho no 'caramazca acaramANi ca' iti vyapadizyate prAguktayukteH, kintu 'siya caramAiM ya acarame ya 9' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau ca acaramaJca' iti vyapadizyate tathAhi yadA kila paJcapradezikaH skandho vakSyamANaSoDazasthApanA16rItyA samazreNyA vyavasthitepu triSu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANa Aye zrAkAzapradeze, dvau caan| AkAzapradeze, ekazca 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate, magara kathaMcita 'carasa-acarama' kahA jA sakatA hai, kyoM ki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI pandrahavI sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karake rahatA hai, taba anta ke cAra paramANu ekasambaddha pariNAmavAle hone ke kAraNa aura eka varNa, gandha, rasa tathA do sparzavAle hone ke kAraNa eka kahalAte hai, ataH unheM 'carama' kahA jAtA hai, magara bIca kA paramANu madhyavartI hone ke kAraNa 'acarama' kahA jAtA hai / isa prakAra ubhayarUpa paMcapradezI skaMdha bhI 'carama-acarasa' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha 'carama-acaramANi' nahIM kahA jA sakatA, isa saMbaMdha meM yukti pUrvavat samajha lenA caahie| use 'kathaMcit caramo-acarama' kaha sakate haiM, kyoM ki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI solahavIM, sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita tIna 'acaramANi' 5Y nayI 4ii zatu, menu ra pUrvavat sabhA 27. tara 'avaktavyAni' 5 nayI 4ii zatu, 55 45 yit 'carama-acarama, hI zaya cha, kemake jyAre kaI paca pradezI skandha AgaLa kahevAze te paMdaramI sthApanAnA anusAra pAca AkAza pradezomAM avagAhana karIne rahe che. tyAre antanA cAra paramANu eka sAddha pariNAmavALA hovAnA kAraNe ane eka varNa gaMdha rasa-sparzavALA huvAna kSaNe me 4vAya cha, yI 4 te 'carama' vAya cha, para kyA 52. bhA madhyavatI pAne 42 'acarama' 4uvAya cha, se mAre saya 35 5nya prazI 24nya pazu 'carama-acarama' 4DevAya che. patha pradeza 24ndha' 'carama-acaramANi nathI kahevAtA. A saMbaMdhamAM yukti pahelA kahyA pramANe samajI levI joIe. tene 4thayit 'caramo-acarama' 4DI zaya cha, ma nyAre 5nya prazA 24ndha mAgaNa kahevAze te seLamI sthApanAnA anusAra samazreNImA sthita traNa AkAza pradezamAM ava
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 147 paramANumadhye AkAzapradeze vartate tadA AdyapradezAvagADhau dvau caramo'ntyapradezAvagADhau dvau ca carama iti catvAraste caramau, madhyamastu paramANumadhyavartitvAdacaramo bhavati tadubhayAtmakaH paJcapradezikaH skandho'pi 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya acaramAI ya 10' paJcapradezikaH skandhaH syAta-kadAcita, caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate, tathAhi-yadA khalu vakSyamANa saptadazasthApanA17rItyA samazreNyA vyavasthiteSu caturyu AkAzapradezeSu paJcapradezAtmakaH skandho'vagAhate tatra trayaH paramANavastripu AkAzapradezeSu vartante, ekasmin AkAzapradeze ca dvau paramANU vartete tadA AdyAkAzapradezavatI paramANuzvaramaH, antyapradezavartinau ca dvau paramANU carama iti tattrayaM caramau, dvau ca madhyavartinau paramANU madhyavartisvAdacaramau bhavataH iti tatsamudAyAtmakaH pazcapradezikaH skandho'pi 'caramau cAcaramau ca' AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do paramANu Adya AkAzapradeza meM, do antima AkAzapradeza meM aura eka paramANu madhya ke AkAzapradeza meM sthita hotA hai, taba AdyapradezAvagADha donoM carama aura antima pradezAvagADha donoM bhI carama, isa prakAra ve cAroM carama kahalAte haiM aura madhya kA paramANu madhyavartI hone se acarama kahalAtA hai| isa prakAra samagra paMcapradezI skaMdha 'caramo-acarama' kahA jAtA hai| '. paMcapradezI skaMdha ko kathaMcit 'caramau-acaramau' bhI kaha sakate haiM, kyoM ki jaba Age kahI jAne vAlI sattarahavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM paMcapradezI skaMdha avagADha hotA hai, aura unameM se tIna paramANu tIna AkAzapradezoM meM rahate haiM aura do paramANu eka akAza meM rahate haiM, tava Adya AkAzapradezavartI do paramANu carama, isa prakAra tIna paramANu caramau' aura madhya ke do paramANu 'acaramau' hote haiM / sava kA samUha bhUta paMcapradezI skandha 'caramo-acaramau' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha kathaMcita crmgADha thAya che, temanAmAthI be be paramANu A AkAza pradezamAM, be atima AkAza pradezamAM ane eka paramANu madhyanA AkAza pradezamAM sthita hoya che, tyAre Adya pradezAvagADha bane carama ane antima pradezAvagADha bane paNa carama, A prakAre te cAre carama kahevAya che ane madhyanA paramANu madhyavartI hovAthI acarama kahevAya che, e prakAre samaya paya azI 24 'caramau-acarama' 4vAya che. 5ya pradezI 24.5 4thAyit 'caramau-acaramau' pADI zaya cha, ma mAgaNa kahevAze te sattaramI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita cAra AkAza pradezamAM paMca pradezI skandha avagADha thAya che, ane temanAmAthI traNa paramANu traNa AkAza pradezamAM rahe che ane be paramANu eka AkAzamAM rahe che. tyAre Adya AkAza pradezavatI paramANa yarama, matima prazatI 2. 52mA 32bha, ye zete ya 52mA, caramau bhane madhyanA
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 prApanAsUtre iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavbae ya 11! paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAdi yadA kila paJcapradezikaH skandho vakSyamANASTAdazasthApanA18rItyA samazreNyA vizreNyA ca triSu AkAgapradezeSu avagAhate tatra dvau dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayorAkAzapradezayota te, ekaH paramANustu vizraNistho. vartate tadA catvAraH paramANavo dvipradezAvagAditvAt dvipradezAvagADha dvipradekiskandhavat 'caramaH' iti, ekazca paramANuH vizreNistho'vaktavyo bhavati iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezikaskandho'pi, caramazthAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattavyayAI ya 12' pazcapradezikaskandhaH, syAt-kadAcit 'caramazca avaktau ca' iti vyapadizyate tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANaikonaviMzasthApanArItyA samazreNyA vizreNyA ca caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayoH dvayorAkAgapradezayorvate te avaktavya' kahA jAtA hai, kyoMki jaba koI paMcapradezI kaMdha Age kahI jAne vAlI aThArahavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI se tIna AkAza pradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do-do paramANu samazreNI meM sthita do AkAza pradezoM meM rahate haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hotA hai, taba cAra paramANu dipradezAvagADha hone se, dvipradezAvagAhI dvipradezI skandha ke samAna 'carama' hai, aura vizreNI meM sthita eka paramANu avaktavya hotA hai / ataeva unakA samUha paMcapradezI skaMdha bhI 'carama-avaktavya' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha 'kathaMcit carama-avaktavyAni' hai, kyoMki jaya paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI unnIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI se cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM aura eka paramANu vizreNI meM the 52bhaa||Y 'acaramau' thAya che. madhAna samUhabhUta 52 azI 24.5 'caramau-acaramau haipAya cha, paya azI 244thayit 22bha-avaktavya upAya cha, ma jyAre 55 praderI skandha AgaLa kahevAze te aDhAramI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNIthI traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che, temAMthI be-be paramANu samazreNImAM sthita be AkAza pradezamAM rahe che ane eka paramANu vizreNImAM sithata thAya che, tyAre cAra 52mAra dviprazAda khApAyI, vizAvAhI vidhI 24ndhanA samAna 'carama' che ane vizreNImA sthita eka paramANu avaktavya thAya che. tethI ja temanA samUha paMca azI 245 5 'carama avaktavya 4vAya che. paMca pradezI skandha kathaMcit carama-avaktavyani che, kemake jyAre paMca pradezI skandha AgaLa kahelI egaNIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNI thI cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che, temAMthI be paramANu samazreNImAM sthita be AkAza pradezomAM
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 141 ekaH paramANurvizreNisthe AkAzapradeze vartate, dvau ca paramANU anyasmin vizreNisthe AkAza pradeze vartate tadA dvau paramANa samazreNi vyavasthita dvipradezAvagADhau dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramaH, eko dvau ca vizreNistha pRthak-pRthagekaikAkAzapradezAvagADhau cAvaktavyo bhavataH-iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezikaH skandho'pi 'caramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ca avattavvae ya 13' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , caramau cAvaktavyazca, iti vyapadizyate, tathAhi yadA khalu paJcapradezikaH skandho vakSyamANaviMzasthApanArItyA paJcastu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU upari samazreNyA vyavasthitayoyorAkAzapradezayoravagADhau vartete, dvau ca paramANU adhastAt samazreNyA vyavasthitayoIyorAkAzapradezayoravagADhI krtete, ekazca paramANuH paryante madhyasame vartate tadA dvau uparitanau sthita AkAzapradeza meM rahatA hai aura do paramANu kisI dUsare vizreNI meM sthita AkAzapradeza meM rahate haiM, taba do paramANu, samazreNI meM sthita dvipradezAvagADha hote haiN| ve DipradezAvagADha dipradezI skaMdha ke samAna 'carama' kahalAte haiM / eka aura do, jo vizreNI meM sthita pRthak-pRthak eka-eka AkAzapradeza meM avagADha hote haiM, ve 'avaktavyo' kahalAte haiM / isa prakAra samagra skaMdha milakara 'carama-avaktavyau kahA jAtA hai| paMcapradezI skaMdha kathaMcit 'caramau-avaktavya' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakAra-jaya paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI vIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se do paramANu Upara samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM, do paramANu nIce samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu anta meM bIcoMbIca meM sthita hotA hai, taba do Upara ke paramANu dvipradezAvagADha dvipradezI rahe che, ane eka paramANu ke vizreNImAM sthita AkAza pradezamAM rahe che. ane be paramANu kaI bIjI vizreNImA sthita AkAza pradezamAM rahe che, tyAre be paramANu, samazreNImAM sthita DhipradezAvagADha thAya che. te kripradezAvagADha kripradezI sekanDanA samAna 'carama' 42vAya che. ye mana meM vizreNImA sthita pRtha6 pRtha5 theye mA412 pradezamA 18 thAya cha, tamA "avaktavyau" 42vAya che.. ye prasAra samaya 245 bhajIna 'carama-avaktavyau 42vAya cha paya pradezI 245 4thayit caramau-abaktavya 5] 4Aya che. te mA zata-nyAre paMca pradezI anya AgaLa kahelI vIsamI sthApanAnA anusAra pAMca AkAza pradezamAM avagAhana kare che. temAMthI be paramANu upara samazreNImAM sthita be AkAza pradezomAM avagADha thAya che. be paramANu nIce samazreNImAM sthita che AkAza pradezamAM avagADha thAya che. ane eka paramANu aMtamAM vacce vacce sthita rahe che. tyAre be UparanA paramANu
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 prajJApanA dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavaccaramaH dvau cAdhastanau paramANU carama iti te catvArazcaramau iti, ekazca kevala paramANUvaccaramAcaramazabdAbhyAmavaktavyo bhavati, iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezika skandho'pi 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'no caramAI ya avattavyayAI ya 14' paJcapradezikaH skandho no 'caramANi ca avaktavyAni ca' iti vyapadizyate, prAguktayukteH, 'no acarame ya avattavyae ya 15' no 'acaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, prAguktayuktereva, 'no acarame ya avattavyayAI ya 16 no 'acaramazcAvaktavyAni ca iti vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavyae ya 17 no acaramANi ca avaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no acaramAI ya avattavbayAI ya 18' no vA 'acaramANi ca avaktavyAni ca iti vyapadizyate, 'no carame ya acarame ya avattavyae ya 19' no 'caramazvAcaramazrAvaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acarame ya avattavyayAiM ya 20' no 'caramadhAcaramazvAvaktavyAni ca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acaramAiM ya avattavyae ya 21' no 'caramazcAvaramANicAvaktavyazca' iti vA vyapadizyate, 'no carame ya acaramAiM ya avattavbayAI ya 22' no vA 'caramazcAcaramANi cAvaktavyAni ca, iti vyapadizyate, kintu-'siya caramAI skaMdha ke samAna 'carama aura nIce ke do paramANu bhI carama, isa prakAra cAra 'caramau' aura eka paramANu, akele paramANu ke samAna avaktavya hone se samagra paMcapradezI skaMdha 'caramo-avaktavya' kahalAtA hai| paMcapradezI skaMdha 'caramANi-avaktavyAni' nahIM kahA jAtA, isakA kAraNa pUrvavat samajhanA caahie| vaha 'acarama-avaktavya' bhI nahIM kahalAtA, isakA kAraNa bhI pUrvavatU samajhanA caahie| use 'acarama-avaktavyAni' bhI nahIM kahate, 'acaramANi-avaktavya' bhI nahIM kaha sakate, 'acaramANi-avaktavyAni' bhInahI kahA jA sakatA, 'carama-acarama-avaktavya' bhI nahIM kahate, 'caramaacarama-avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate, 'carasa-acaramANi-avaktavya bhI nahIM kahA jA sakatA, 'carama-acaramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kaha viprazAvAda videzI 24ndhana samAna 'carama' sane nIyana meM 52bhAva para carama the 413 yAra 'caramau' bhane 4 52bhAzu, mesA 52mAnI samAna avatavya hAvAthI samaya paya azI 245 'caramau avaktavya vAya che. paya pradezI 245 'caramANi-avaktavyAni' nathI pAto, setu 12 pa pUrvavata sabha se le. te 'acarama-avaktavya' . 5 nathI pAtA, menu 121] 5 pUrvavat samalana .'acarama-avaktavyAni' 5 nathI , 'acaramANi-avaktavya' 5 nathI 4DI hAto. ya2ma aya2ma avatavya 59] nayI 4ddpaate| 'carama-acarama avaktavyAni' 5 nathI hI sht| 'carama 'acaramANi-avaktavya' 55 nathI vAtA 22ma bhayarama, matavya pAra nathI pAta 'carama acaramANi-avatavyAni; papa
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 151 ya acarame ya avattabdhae ya 23' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramau cAcaramazvAvaktavyazca iti vyadizyate tathAhi yadA paJcapradezikaH skandho vakSyamANaikaviMza sthApanA21rItyA caturyu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA cApagAhate tatra triSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Aye ekaH paramANuH vartate madhye dvau paramANu ante ekaH paramANuH, caturthe'pi AkAzapradeze vizreNistha ekaH paramANuvartate tadA trayANAmAkAzapradezAnAM madhye AdyantapradezAvagADhI dvau paramANU caramau, madhyapradezavati dvayaNukara madhyavartitva.dacaramaH, vizreNisvazcakaH paramANuH kevalaparamANu-t caramAcaramazabdAbhyAmavaktavyo bhavati iti ta samudAyAtmakaH paJcapradezikaskandho'pi 'caramau cAcaramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya acarame ya avattavyayAI ya 24' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit cAmau cAcaramazcAvaktavyo ca' iti vyapadizyate, tathAhi yd| paJcapradezikaH skanyo vakSyamANa dvAviMzasthApanAsakate, kintu 'kathaMcitU caramANi-acarama-avaktavya' kaha sakate haiM, kyoMki jaba koI paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ikkIsavIM sthApanA ke anusAra cAra AkAzapradezoM meM samazreNI athavA vizreNI se avagAhana karatA haiM, unameM se tIna samazreNI se sthita AkAzapradezoM meM se pahale meM eka paramANu rahatA hai, madhya meM do paramANu rahate haiM, anta meM eka paramANu hotA hai, coMtheM AkAzapradeza meM vizreNI sthita eka paramANu rahatA hai, taba tIna AkAzapradezoM meM Adi aura anta ke pradezoM meM avagADha do paramANu 'caramo' aura madhya pradezavartI dayaNuka madhyavartI hone ke kAraNa 'acarama' kahalAtA hai / vizreNI meM sthita eka paramANu, kevala paramANu ke samAna carama aura acarama zabdoM dvArA vaktavya na hone ke kAraNa avaktavya hotA hai / ina saba kA samudAya paMcapradezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai| __ paMcapradezI skaMdha kathaMcit 'caramo-acarama-avaktavyo' bhI kahA jA sakatA nathI 4DI 4aa 'carama-acaramANi-avaktavyAni nathI 4uvAta, 'carama-acarama-avaktavya 5 nathI hI zAna pAra 4thathit caramANi-acarama-avaktavya 4DI zaya cha, kaimake jyAre koI pa ca pradezI audha AgaLa ThahevAmAM AvanAra ekavIsamI sthApana nAnA anusAra AkAza pradezomAM samazreNI athavA vizreNuthI avagAhana kare che, teo mAMthI traNa samaNathI sthita AkAza pradezamAMthI pahelAmAM eka paramANu rahe che, medhyamAM be paramANa rahe che antamAM eka paramANu hoya che, cethA AkAza pradezamAM vizreNImAM sthita eka paramANu rahe che, tyAre traNa AkAza pradezamAM rapAdi ane antanA pradezomAM savAda me 52mA 22mI, mana madhya prazavatI dvayA madhyAta thavAnA 42o 'acarama kahevAya che. vizreNImAM sthita eka paramANu, kevaLa paramANunA samAna carama ane aca2m zaha dvArA vatanya nAvAne pAraNe 'avaktavya' thAya cha, 2 madhAna samudAya 55 azI 24ndha 'caramau acarama-avaktavya' 43vAya che.
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradApanAstre 22sarItyA paJcasu AkAzapradezeSu samazreNyA vizreNyA cAvagAhate tatra trayaH paramANavaslipa AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vartante, dvau paramANU ca vizreNisthayoyorAkAgapradezayo varte te tadA trayANAmA kAzapradezAnAM madhye Ayantapradezavartinau dvau paramANU caramau, madhyazca paramANuracaramaH, dvau ca vizreNisthau avaktavyau bhavataH iti tatsamudAyAtmakaH paJcapradezika skandho'pi 'caramau cAcaramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca acaramAiM ca avattavyae ya 25' paJcapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paJcapradezikaH skanyo vakSyamANatrayoviMzasthApanA23rItyA samazreNyA vizreNyA ca paJcasu AkAzapradezeSu avagAhate, natra catvAraH paramANavazcaturyu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu vartante ekazca paramANurvizreNistho vartate tadA cturnnaamaakaashnhai| vaha isa prakAra-java paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI bAIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM samazreNI aura vizreNI se avagAhana karatA hai, unameM se tIna paramANu samazreNI meM sthita nIna AkAza pradezoM meM avagAha hote haiM aura do paramANu vizreNI meM sthita do AkAza pradezoM meM avagADha hote haiM, taba AkAzapradezoM meM se Adi-anta pradezavartI do paramANu 'caramau' kahalAte haiM aura madhyakA paramANu 'acarama' kahalAtA hai aura vizreNI meM sthita do pANu 'avaktavyo' hote haiM / isa prakAra inakA samudAya vaha paMcapradezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavyo' aisA kahA jAtA hai| paMcapradezI skaMdha kavacitU, 'caramau-acaramau-avaktavya' bhI kahalAtA hai| jaba paMcapradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI teIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI meM sthita pAMca AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se cAra paramANu samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hotA hai / taba una cAra meM se Adi-anta paye azI 24.5 4yayit caramau acarama-avaktavyau 5 hI zAya che. te mA pramANe-jyAre paMca pradeza skaMdha AgaLa kahevAmAM AvanAra bAvIsamI sthApanAnA anusAra pAMca AkAza pradezomAM samazreNI ane vizreNathI avagAhana kare che. temAMthI traNa paramANu samaNImAM rahelA traNa AkAza pradezamAM avagADha thAya che. ane be paramANu vizreNImAM rahela be AkAza pradezamAM avagADha thAya che. tyAre AkAza pradezomAMthI Adi ane aMtanA pradezavatI be paramANu rAma kahevAya che, ane vacaluM paramANuM 'acarama' 49vAya cha, bhane [vazreNImA 223 me 52mA 'avaktavyau DAya che. yA rIte sAnA samudAya 35 te 5ya pradezI 245 'caramau acarama avaktavyau' se prabhArI 43vAya che. 52 pradezI 245 4thAyit 'caramau-acaramau-avaktavya' 5 4hI zaya che, nyAre paMca pradezI AgaLa kahevAmAM AvanAra tevIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNamAM sthita pAca AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane temAMthI cAra paramANu
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TokA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatyanirUpaNam 153 dezAnAM madhye Aghantakartinau dvau paramANU caramau, dvau ca madhyavartinau acaramau, ekaH paramANuvizreNiyo'vaktavyo bhavati iti tatsamudAyAtmakapaJcapradezika skandho'pi 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'no caramAiM ya acaramAI ya avattavyayAI ya 26' paJcapradezikaH skandho no caramANi cAcaramANi cAvaktavyAni ca' iti vyapadizyate prAmuktayukteH, gautamaH pRcchati-'chappaesie NaM bhaMte ! pucchA' he-bhadanta ! paTpradezikaH khalu skandhaH kiM caramo yati ? kiM vA aparamo bhavati ? kiMvA avaktavyo bhavati ? ityAdi rItyA patizatibhaGgAlApaHkartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'chappaesie NaM khaMdhe siya carame1' panadezikA khala skandhaH syAt-kadAcit 'caramaH' iti vyapadizyate tathAhi-yadA paTTapradezikaH skandho vakSyamANacaturvizasthApanArItyA samazreNyA vyavasthitayoyorAkAzapradezayoravagAhate tatra trayaH paramANava ekasmin AkAzapradeze vartante trayazcAparake do paramANu 'caramau' madhya ke do 'acaramau' haiM aura vizreNI meM sthita eka paramANu avaktavya hai| isa prakAra unakA samudAya paMcapradezI skaMdha 'caramoacaramo-avaktavya' kahA jAtA hai| magara paMcapradezI skaMdha ko 'caramANiacaramANi-avaktavyAni' nahIM kaha sakate, isa viSaya meM yukti pahale ke samAna samajhanI caahie| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! SaTpradezI skaMdha kyA carama hai ? thA acarama hai ? athavA avaktavya hai ? ityAdi chancIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA cAhie ! - bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! SaTUpradezI skaMdha kathaMcit carama kahalAtA hai| jaba SaTUpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI caubIsavI sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se tIna paramANu eka AkAzapradeza meM aura tIna paramANu dUsare AkAzapradeza meM sthita samazreNamAM sthita cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che ane eka paramANu vizreNImAM sthata thAya che, tyAre te yAbhAthI mAha mantana me 52mA 'caramau' che. madhyanA meM 'acaramau' che mana vizreNImA sthita me4 52mAra avatavya cha. me 42 temanA samudAya payazI 245 'caramau-acaramauM-avaktavya pAya che. paNa yAyapradezI 24dhana caramANi, acaramANi, avaktavyAni nathI 4DI zo 2 viSayamA yurita paDesAnI samAna samajavI joIe. zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavan! SaTra pradezI audha zuM carama che? acarama che ? athavA avaktavya che? ItyAdi chavIsa bhage che laIye prazna karavo joIe. zrI bhagavAna uttare Ape che-he gautama! SaSTra pradezI skandha kathaMcit carama kahevAya che. jyAre SaTuM pradezI skandha AgaLa kahevAmAM AvanArI covIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita che AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane temAMthI traNa paramANu pra020
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 mahApAsU sminnapi AkAzapradeze vartante yadA dvipradezAvagADha dvipradeza skandhavaccaramo bhavati 'no acaime 2' paJcapradezika skandhoM no acaramo bhavati, caramarahitasya kevalasyAcaramasyAsaMbhavAt prAntAbhAve madhyasya vaktumazakyatvAt 'siya avattavyae 3' paJcamadezikaH skandhaH syAtkadAcit bhavaktavyo bhavati, tathAhi yadA khalu padmadezikaH skandho vakSyamANapaJcaviMzasthApanA25rItyA ekasmin AkAzapradeze'vagAhate tadA kevala paramANuvaccaramAcarama zabdAbhyAM vaktumazakyatvAdavaktavyA bhavati 'no caramAI 4' paTpradezikaH skandho no 'caramANi' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'no acaramAI 5' to 'acaramANi' iti vA vyapadizyate 'no avattavvayAI 6' novA 'avaktavyAni ' iti vyapadizyate kintu - 'siya carameya acarame ya 7 SaTpradezikaH skandhaH syAt kadAcit, 'caramatha acaramatha' iti vyapadizyate, tathAhi yadA SaTpradezikaH skandho vakSyamANa paTUviMzasthApanA 26rItyA paJcasu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu avagAhate tatra hau paramANu madhyapradeze vartete, ekaikaH zeSeSu tadA teSa hote haiM, taba vaha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama' kahalAnA hai| magara chapradezI skaMdha 'acarama' nahI kahA jA sakatA, kyoMki carama ke binA kevala acarama kA honA saMbhava nahIM hai, kyoMki anta ke vinA madhya nahIM ho sakatA | paMcapradezI skaMdha kathaMcit avaktavya kahA jAtA hai, kyoMki jaba Age kahI jAne vAlI paccIsavIM sthApanA ke anusAra eka hI AkAzapradeza meM avagADha hotA hai, taba kevala paramANu ke samAna carama aura acarama zabdoM dvArA kahane yogya na hone se use 'avaktavya' kahate haiM / magara SaTTapradezI skaMdha ko 'caramANi' athavA 'acaramANi' athavA 'avaktavyAni' nahIM kaha sakate / vaha kathaMcit 'caramaacarama' kahA jA sakatA hai, kyoMki jaba SaTpradezI skaMdha Age batalAI huI chavvIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita pAMca AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, aura unameM se do pradeza madhya meM hote haiM aura eka-eka zeSa eka AkAza pradezamAM ane traNa paramANu khIjA AkAza pradezamA sthita thAya che, tyAre te dvidvezI sndhanA samAna 'carama' havAya che, yAgu cha pradezI sundha 'acarama' nathI DI zakA kemake caramanA vinA kevaLa acaramanuM Devu' saMbhava nathI, kemake antanA vinA madhyama nathI thaI zakatA pa'capradezI skandha kathAcit avaktavya kahevAya che kemake jyAre AgaLa kahevAze te paccIsamI sthApanAnA anusAra eka ja AkAza pradezamAM avagADha thAya che, tyAre kevaLa paramANunA samAna carama ane acarama zabdo dvArA kahevA cegya hovAthI tene "avaktavya' he pazu SaTpradezI sundhane 'caramANi' athavA 'acaramANi' bhmathavA 'avaktavyAni' nathI mhI zAMtA te sthathita 'carama acarama' hI zAya che, kemake jyAre SaT pradezI skandha AgaLa khatAvavAmAM AvanArI chavIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita pAca AkAza pradezamA avagADha thAya che, ane teemAthI e pradeza
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ * pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam .155 caturNA paramANUnAmekasambandhipariNAmapariNatatvAt eka varNagaMdharasasparzatvAccaikatvavyapadeza, ekatvavyapadezAccacarama iti, madhyavartinau dvau paramANUtvekatvapariNAmapariNatatvAdacarama iti tadubhayAtmaka SaTpadezika skandho'pi 'caramazca acaramazca' iti vyapadizyate, 'siya carameya acaramAI ya.8 paTanadezikA skandhaH syAt-kadAcita "caramazca acaramau ca" iti vyapadika zyate, tathAhi yadA papradezikaH skandho vakSyamANasaptaviMzasthApanA27rItyA SaTmuAkAza-- -pradezeSu samazreNyA ekAdhikamavagAhate tadA paryantavartinaH samazreNyA'vasthitAzcatvAraH paramANa vaH prAguktayuktyA caramaH, madhyavartinau dvau paramANu acaramau iti tadubhayAtmaka paradezikA skandho'pi 'caramazvAcaramau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca acarame ya 9' SaTpradeziMkaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paTpadepradezoM meM, taba ve cAra paramANu eka sambandhI pariNamana meM pariNata hone ke kAraNa tathA eka-varNa, gaMdha, rasa evaM sparza vAle hone se eka hI kahalAte haiM aura isa kAraNa unameM ekatva kA vyavahAra hone se 'carama' hai| madhyavartI do paramANu "ekatva pariNAma-pariNata hone ke kAraNa 'acarama' hai, isa prakAra donoM kA 'samUharUpa SaTUpradezI skaMdha bhI 'carama-acarama' kahalAtA hai| SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'carama-acaramau' kahalAtA hai, kyoMki jaba koI SaT dezI skaMdha Age batalAI jAne vAlI sattAIsavIM sthApanA ke anusAra chaha AkAzapradezoM meM samazreNI le ekAdhika avagAhana karatA hai tava samazreNI meM sthita cAra paramANu pahale kahe anusAra 'carama' aura madhyavartI do paramANu 'aca'ramA' kahalAte haiN| donoM kA samUha SaTumadezI skaMdha bhI 'carama-acaramau' kahA jAtA hai| _ 'SaTpradezI skaMdha 'caramau-acarama' bhI kahalAtA hai / jaba paTUpradezI- skaMdha Age kahI jAne vAlI aTThAIsaMvIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM sthita tIna "madhyamA hoya che ane eka-eka zeSa pradezamAM hoya che. tyAre te cAra paramANu eka sambandhI pariNamanamAM pariNata thavAne kAraNe tathA eka varNa, gaMdha, rasa temaja sparza vALA hovAthI eka ja kahevAya che ane e kAraNe teomAM ekatvano vyavahAra hovAthI 'carama' che. madhyavatI 52mA 4.5 pariNAma pariNata pAna 42 'acarama che. bhI rIte mnnn| samUDa 35 SaT pradezI 245 5 'carama, acarama' upAya che. SaTpradezI 24.5 4thayit carama-acarasau, 4upAya cha, ubha nyAre 4 5 ssttpradezI abdha AgaLa batAvAze te satyAvIsamI sthApanAnA anusAra cha AkAza pradezamAM samazreNIthI ekAdhika avagAhanA kare che, tyAre samazreNImAM sthita cAra paramANu pahelA 4hyA mAnusAra 'carama' ana madhyavatI me 52mA 'acaramau' 4upAya che. mannA samUha pa zI 24--5-carama-acaramau upAya che.
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ pranApanAsUtre / zikaH skandho vakSyamANASTAviMza sthApanA rItyA samazreNyA vyavasthiteSu tripu AkAgapradezeSu 'avagAhate tatra ekaikasmin AkAzapradeze dvau dvau paramANu vartete tadA''dyapradezavartinI dvau paramANU caramaH, dvau cAntyapradezavartinau carama iti caramau, dvau tu madhyapradezavartinI acarama iti tatsamudAyAtmaka papradezikaskandho'pi 'caramau cAcaramaJca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI ya acaramAI ya10' paTmadezikaH skandhaH syAt-kadAcit caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paTpradezikaH skandho vakSyayANakonatriMzasthApanArItyA samazreNyA vyavasthiteSu 'caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatrAye pradeze dvau paramANU dvitIye pradeze dvau paramANU tRtIye pradeze ekaH paramANuzcaturthe ca pradeze ekastadA''dyapradezavartinI dvau paramANU caramaH, antyapradezavartI caikaH paramANuzcaramaH, iti caramau, dvau ca parasANU dvitIyapradezavartinI acaramaH, tRtIyapradezavartiparamANuzcaiko'carama iti acaramAvapi dvau saMjAtau iti tatsamudAyAtmaka papradezikapradezoM meM avagAhana karatA hai, aura eka-eka AkAzapradeza meM do-do paramANu rahate haiM, tava Adha pradeza meM rahe hue do paramANu 'carama' aura antima pradeza meM *sthita do paramANu bhI 'carama,' yoM donoM milakara 'caramau' kahalAe tathA madhyavartI do pradeza 'acarama' kahalAe / samagra skaMdha 'caramo-acarama' khlaayaa| SaTpradezI skaMdha 'caramo-acaramau' bhI kacit kahA jA sakatA hai| vaha isa prakArajaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAnevAlI unatIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI meM avasthita cAra AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se Adyapradeza meM do paramANu, dvitIya pradeza meM do paramANu, tIsare pradeza meM eka aura cauthe pradeza meM eka paramANu hotA hai, taba Adyapradeza meM sthita do paramANu carama aura antima pradeza meM sthita eka paramANu bhI carama kahA jAtA hai| yoM do "carama 'caramau' hue, dUsare pradeza meM sthita do paramANu 'acarama' haiM, tIsare pradeza papraDezI 24ndha 'carama-acaramau' 55 upAya che. nyAre SaTzI 24.mAgaNa kahevAmAM AvanAra aThayAvIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM sthita traNa pradezamAM - avagAhana kare che, ane eka-eka AkAza prakAzamAM be be paramANu rahe che, tyAre Agha prazabhA raDesA me 52mA 'carama' mane mantima pradezamA sthita me paramAra pazu 'carama' sama manne majIne 'caramau' uvAyA tathA madhyavatI me pradeza 'acarama' upAyA, samaya 245 'caramau, acarama' pAyA. pazI 24.5 'caramau-acaramau pazu 4thayitvAza che. te // 4aarejyAre kaMI SaNvadezI skandha AgaLa kahevAze te ogaNatrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM avasthita cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che, ane teomAthI AdyapradezamAM be paramANu dvitIya pradezamAM be paramANu trIjA pradezamAM eka ane cethA pradezamAM eka 'paramANu hoya che. tyAre Adya pradezamAM sthita be paramANu carama, ane antima pradezamAM sthita me4 52mA 5 ya25 42vAya che. ma bhanna 32ma 'caramau' thayA. mAtra praha
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 157 skandho'pi 'caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate, 'siya carame ya avattAe ya 11 paTpradezika: skandhaH syAt-kadAcit 'caramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathA yadA paTpradezikaH skandho vakSyamANatriMzasthApanArItyA samazreNyA vizreNyA ca vyavasthiteSu viSvAkAzapradezeSu avagAhate tatrAye pradeze dvau, dvau ca samazreNyA vyavasthite dvitIye pradeze vartete, dvau tu vizreNisthe tRtIye pradeze vartete tadA dvipradezAvagADhAzcatvAraH paramANavaH samazreNivyavasthita dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, dvau tu vizreNistha pradezAvagADhau kevalaparamANuvadavaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka padapradezika skandho'pi 'caramazvAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'siya carame ya avattavvayAiM ca 12' SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate tathAhi-yadA paTpradezikaH skandho vakSyamANaikatriMzasthApanArItyA31 samazreNyA meM rahA huA paramANu bhI acarama hai / yo do acarama 'acaramau' hue| ataeva una saba kA samudAya SaTpradezI skaMdha bhI 'caramau-acaramau' kahA jAtA hai| SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba vaha Age kahI jAne vAlI tIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura prathama pradeza meM do, samazreNI meM sthita dvitIya pradeza meM do aura vizreNI meM sthita tIsare pradeza meM do paramANu rahate haiM, taba do pradezoM meM avagADha cAra paramANu, samazreNI meM avasthita evaM dvipradezAvagADha dvipradezI skaMdha ke samAna 'carama, vizreNI meM sthita pradeza meM avagADha do kevala paramANu ke samAna 'avaktavya' kahalAte haiN| unakA samUha SaTpradezI skaMdha bhI 'carama-avaktavya' kahA jAtA hai| SapradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavyo' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakAra-jaba koI SaTUpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ekatIsavIM sthApanA ke zamA sthita be paramANu acarama che trIjA pradezamAM rahela eka paramANu paNa acarama che sama meM bhayarama-acaramauM thayA. tethI / temA mdhaane| samudAya SaTzI 45 55 'caramau-acaramau 4upAya che. pAzI 245 4thayit 'carama-avaktanya 43vAya che, ma nyAre te mAgaNa kahevAnArI trIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI ane vizreNImAM sthita traNa AkAza pradezamAM avagAhana kare che ane prathama pradezamAM be samagraNImA sthita dvitIya pradezamAM be ane vizreNImAM sthita trIjA pradezamAM be paramANu rahe che, tyAre be pradezomAM avagADha cAra paramANu samazreNImAM avasthita temaja dvidezAvagADha kripradezI skalpanA samAna rana be vizreNImAM rita pradezamAM avagADha be kevaLa paramANunA samAna matavya pAya the. temanA samUha SaT pradezI 245 5 'carama avaktavya' DivAya che. paTU pradezI 24.45thit 'carama-avaktavyo, paNa upAya hai. te yA prasAra lyAre koI pradezI skandha AgaLa kahevA nIce ekatrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 prajJApanAstra ho utaritanau paramANU carasaH, dvau cAdhastanI paramANU carama iti caramo, dvau cAvaktavyA iti tatsamudAyAtmaka padapradezikarakanyo'pi 'caramI cAvaktavyo ca' iti vyapadizyate, kintu'no acarame ya atrattavyae ya 15' paTpradezikA skandho no 'acaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate prAguttAyukteH, 'no acaraye ya avattavbayAI ya 16 no 'acaramazcAvaktavyAni ca' iti vyapadizyate, 'no avaramAI ya avatavyae ya 17' no acaramANi cAvaktavyazca' iti vA vyapadizyata, 'no acaramAI ca avattavbayAI ya 18 no vA 'acaramANi cAvaktavyAni ca' iti vyapadizyate, parantu 'siya carame ya acarame ya avattavyae ya 19' paTanadezikA skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazvAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate tathAhi yadA paTanade. zikA skandho vakSyamANacatustriMzasthApanArItyA34 ekaparikSepeNa vizreNisthaikAdhikam paTsvAkAzapradezeSu avagAhate tadA ekaveSTakAzcatvAraH paramANavaH prAguktayukterekazvaramaH, eko'caramo madhyavartI eko'vaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka padpradezikaH skandho'pi 'caramacAlAte haiM, nIce ke donoM paramANu bhI 'carama' kahalAte haiM / yoM donoM carama mila. kara 'caramau' kahalAe aura do 'avaktavyau haiN| ina sabakA samudAyarUpa SaTpadezI skaMdha bhI 'caramo-avaktavyo' kahA jAtA haiN| SaTpradezI skaMdha pUrvokta yukti ke anusAra 'acarama-avaktavya' nahIM kahA jA lakatA, 'acarama-avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANiavaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, 'acaramANi-avaktavyAni' bhI nahIM kahA jA sakatA, kintu vaha 'carama-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai / vaha isa prakAra-jaba koI SaTUpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI cautIsavIM sthApanA ke anusAra eka parikSepa se vizreNistha ekAdhika chaha AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, taba eka ko gherane vAle cAra paramANu pUrvokta yukti ke anusAra 'carama' che, ane eka paramANu bannenI Upara vizreNImAM rahe che. tyAre uparanA be paramANu 'carama,' upAya che, nIyana manne 52mA 5 'carama' upAya che. me manna yama bhajIna 'caramau' vaay|| mane me matabhyo cha. ye dhAnA samudAya 35 SaT azA 24.5 5 'caramau, avaktavyo vAya che. SaTpradezI 245 pUrva yutinA anusAra 'acarama-avaktavya' nathI 41 4Ata 'acaramaavaktavyAni 5 nathI 4ii zatA, 'acaramANi avaktavya para nathI 42pAtA, 'acaramANi avaktavyAni' 5 nayI 4ii zatA, 5 te 'carama-acarama avaktavya 4vAya che. te // prakAre-jyAre koI paN pradezI anya AgaLa kahevAze te cetarIsamI sthApanAnA anusAra eka parikSepathI vizreNistha ekAdhika cha AkAza pradezamAM avagAhana kare che. tyAre sate 32vAvANA yA2 52mA pUrvarita yutinA anusAra 'carama' che, me, 'acarama'
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavAdhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya casmAcaramatvanirUpaNam 161 caramazvAvaktavyazva' iti vyapadizyate, 'no cazme ya acaraye ya avattavyayAI ya 20' no 'caramazvAcaramazvAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, ayazca viMzatitamaH 'caramazcAcaramavAvaktavyau ca' iti bhaGgo vakSyamANa paJcatriMzasthApanArItyA35 saptapradezikasyaiva skandhasya upapadyate no paTpradezikasyeti bhAvaH, 'no carame ya acaramAiM ya avattavyae ya 21 no vA paTpradezikA skandhaH 'camarazcAcaramo cAyakavyazca' iti vyapadizyate, vakSyamANa patrizasthApanArItyA 36 ayaM bhaGgaH saptapradezikasyaiva natu paTanadezikasya skandhasyeti bhAvaH, 'no carame ya acaramAiM avattavyayAiM ya 22' no vA 'caramazcAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, vakSyamANa saptatriMzasthApanArItyA 37 ayaM bhagaH saptapradezikasyaiva no phTrapradezikasyeti, 'siya caramAI ca acarame ca avattavyae ya 23' paTnadezizikaH skandhaH syAt-kadAcit, 'caramau cAcaramazca avaktavyazca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paTbhadezikaH skandho haiM, eka 'acarama' aura madhyavartI eka avaktavya hotA hai| inakA samUha SaTUpradezI skaMdha 'carama-acarasa-avaktavya' kahA jA sakatA hai| yaha vIsavAM bhaMga Age kahI jAne vAlI paiMtIsavIM sthApanA ke anusAra saptapradezI skaMdha meM hI ghaTita hotA hai, SaTpradezI skaMdha leM nahIM / SaTUpradezI skaMdha 'carama-acaramo avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA, yaha bhaMga bhI Age kahI jAne vAlI chattIsavIM sthApanA ke anusAra saptapradezI skaMdha meM hI bana sakatA hai, SaTpradezI skaMdha meM nahIM 'carama-acaramo-avaktavyo' bhI SaTpradezI skaMdha nahIM kahA jA sktaa| yaha saMga Age kahI jAne vAlI seMtIsavIM sthApanA ke anusAra avagADha aSTapradezI bhaMga meM hI saMgata ho sakatA hai, paTapradezI meM nahIM / SaTUpradezI skaMdha kathaMcit 'caranI-acarama-avaktavya' kahA jA sakatA hai| vaha isa prakAra jaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI aDatIsavIM sthApanA ke anubhane madhyavatI me avaktavya thAya che. tebhne| samUha SaT pradeza 2445 'carama-acarama avaktavya 49pAya che. SaTzI 45 'carama acarama avaktavyo' nathI 4ii Ald, mAvAsamA 1 AvanArI pAMtrIsamI sthApanAnA anusAra sata pradeza skandamAM ja ghaTita thAya che. SaTra pradezI dhamAM nahI. SaTpradezI 4carama-acaramau-avaktavya 5 nathI hI zAtA, mA bhaMga paNa AgaLa kahevAze te chatrIsamI sthApanAnA anusAra saptapradezI skandamAM ja banI zake cha. SaT pradezI 24ndha nahIM carama-acaramau-avaktavyau' nA paTa pradezI 24ndha nathI hI zotA. A bhaMga AgaLa kahevAtI sADatrIsamI sthApanA anusAra avagADha aSTa pradezI bhaMgamAM 1 saMgata yaza cha SaTrapradezImA nahI SaTzI 245 4thAyit carama-acarama-avaktavya kahI zakAya che. te A prakAre jyAre pheI Sa pradezI Dhadha AgaLa kahevAtI ADatrIsamI ma 21
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra 'vizreNyA ca caturyu AkAgapradezeSu avagAhate tatrAdhe pradeze dvau paramANa, dvau ca samazreNi vyavasthite dvitIye pradeze vartete, ekazca paramANustataH paramupari tRtIye pradeze, ekazca paramANuradhastAt caturthe pradeze vartate tadA catvAraH paramANavo dvipradezAvagADhAH samazreNivyavasthita dvipradezAvagADha dvipradezikaskandhavat caramaH, dvau tu vizreNistha pradezadvayAvagADhau avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka paTAdezikaskandho'pi 'caramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya cara'mAI ca avattavyae ya 13' SaTpradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramI cAvaktavyazca' ' iti vyapadizyate tathAhi yadA paTpradezikaH skandho vakSyamANa dvAtriMzasthApanArItyA32 samazreNyA vizreNyA ca paJcamu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau paramANU samazreNyA vyavasthitayoyo rAkAzapradezayozta te, dvau ca paramANU tayoreva samazreNi vyavasthitayorAkAza pradezayoradhaanusAra samazreNI aura vizreNI se cAra AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, unameM se prathama pradeza meM do paramANu, sasazreNI meM sthita dUsare pradeza meM paramANU unake Upara tIsare pradeza meM eka paramANu aura tIsare pradeza se nIce ke caturtha pradeza meM eka paramANu avagADha hotA hai, taba do pradezoM meM avagADhaM cAra paramANu, samazreNI meM sthita dvipradezAvagADha vipradezI skaMdha ke samAna 'carama,' evaM vizreNI meM sthita do pradezoM meM avAgADha do paramANu 'avaktavyo' kahalAte haiN| isa prakAra saba kA samUharUpa SahmadezI skaMdha bhI 'carama-avaktavyau' kahA jAtA hai| SaTpradezI skaMdha kadAcit 'caramo-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba koI SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI battIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI evaM vizreNI se pAMca AkAzaMpradezoM meM avagAhana karatA hai, aura unameM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM, do paramANu unhAM ke nIce samazreNI meM sthita AkAzapradeza meM nIce rahate haiM aura do ane vizreNIthI cAra AkAza pradezamAM avagAhana kare che. temAMthI prathama pradezamAM be paramANu samazreNImAM sthita bIjA pradezamAM be paramANu temanA upara trIjA pradezamAM eka paramANa ane trIjA pradezanI nIcenA cothA pradezamAM eka paramANu avagADha thAya che. tyAre e pradezamAM cAra paramANu, samazreNImA sthita dvipradezavagADha dvidezI skandhanA samAna 'carama tebhara vizreNImA sthita meM pradezamA 28 me 52mA 'avaktavyau' havAya cha. se prAre pradhAna samU9 35 SaT pradezI 245 5 'carama-avaktavyau 43vAya che. paTU azI 24.5 4thAyit 'caramo-avaktavyau 5 4pAya cha, ma nyAre / pa pradeza kanya AgaLa kahevAze te batrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNImAM temaja vizreNIthI pAMca AkAza pradezamAM avagAhana kare che, ane temAMthI be paramANu sama zreNImAM rahela be AkAza pradezamAM rahe che, be paramANu temanI ja nIce samazreNImAM sthita AkAza pradezamAM nIce rahe che. ane be paramANu bane zreNIonA madhya bhAgamAM
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 159 3 stAt vartete, dvau ca zreNidvaya madhyabhAgasamazreNisthe caikasmin AkAzapradeze vartete tadA dvau paramANU dvipradezAvagADha pradezikaskandhavaduparitana dvipradezAvagADhau caramaH, dvau cAdyastana, dvipradezAvagADhau carama iti caramau dvau caikapradezAvagADhauM paramANuvadavaktavyaH iti tatsamudAyAH tmaka paTpradezikaskandho'pi - 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya caramAI caM avatavayAI ya 14' SaTpradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramau cAvaktavyau ca' iti vyapa dizyate / tathAhi yadA paTpradezikaH skandho vakSyamANatrayastriMzasthApanArItyA 33 samazreNyA, vizreNyA ca paTTTvAkAzapradezeSu avagAhate tatra dvauM paramANU samazreNyA vyavasthitayo dvayorAkAzapradezayoH vartete, dvau ca paramANU tayoreva samazreNivyavasthitayorAkAzapradezayoradhastAt vartete, ekazca paramANu' zreNidvayamadhyabhAgasamazreNisye pradeze, ekastu uparitanayordvayorvizreNisthe tadA paramANu donoM zreNiyoM ke madhya bhAga meM samazreNI meM sthita eka AkAzapradeza meM rahate haiM, taba do paramANu, do pradezoM meM avagADha dvipradezI skaMdha ke sadRza, ke do pradezoM meM jo avagADha haiM, ve 'carama' kahalAte haiM aura jo nIce ke do 'pradezoM meM avagAr3ha haiM, ve bhI carama kahalAte haiM, isa prakAra donoM carama 'caramau ' hue aura eka pradezAvagADha do paramANu, kevala paramANu ke samAna 'avaktavya' haiM / ataeva unakA samUha SaTpadezI skaMdha bhI 'caramau - avaktavya' kahalAtA hai / Upara dezI skaMdha 'caramau - avaktavyau' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakAra - jaba koI SaT pradeza- skaMdha Age batalAI jAne vAlI tetIsavIM sthApanA ke anusAra samazreNI evaM vizreNi se chaha AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, una meM se do paramANu samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM rahate haiM, do paramANu unhIM samazreNi meM sthita AkAzapradezoM ke nIce rahate haiM, eka paramANu donoM zreNiyoM ke madhyabhAga kI samazreNI meM sthita pradeza meM rahatA haiM, aura eka paramANu donoM ke Upara vizreNi meM rahatA hai, taba Upara ke do paramANu 'carama' khsamrazreNImA sthita eka AkAza pradezamAM rahe che. tyAre e paramANu e pradezeAmAM avaiimaaddh dvipradezI 24ndhanA sadRza aparanA me pradezosa ? bhavagADha che te 'carama' vAyu che ane je nIcenA e pradezamAM avagADha che teo paNa carma kahevAya che. e prakAre ant 52bha 'carasau' thayA sane 4 pradezAvagADha me paramANu, devaNa paramANunA samAna 'avakRtavya che. tethI 4 temanI samRddha SaTpadezI 21 pa 'caramau - avaktavya' vAya . SaTyadezI 24n6 'caramau-avaktavya' havAya he te yA rIte nyAre ardha paTU pradeza skandhu AgaLa bhutAvelI tetrIsamI sthApanAnA anusAra samazreNI temaja vizreNIthI chae AkAza pradezamAM avagAhana kare che. teemAthI e paramANu 'samazreNImAM sthita e AkAza pradezomAM rahe che, e paramANu teja samazreNImA sthita AkAza pradezanI nIce rahe che, eka paramANu ane zreNIonA madhya bhAganI samazreNImAM sthita pradezamAM rahe
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 prApanA vakSyamANApTArniza sthapanArItyA caturyu AkAzapradezeSu avagAhate tatra dvau dvau paramANU dvayoM rAkAzapradezayorvate te, ekaH paramANustayoreva samazreNisthe tRtIye AkAzapradeze vartate, ekaca vizreNisthe AkAzapradeze tadA AdhapradezAvagADhI dvau paramANU caramaH, tRtIyapradezAvagAdava carama iti dvau caramau, dvitIyapradezAvagAhI ho paramANu madhyavartitvAt acaramaH, vizreNi sthastu ekaH paramANuravaktavyaH iti tatsamudAyAtmaka paTpradezika skandho'pi 'caramau cAcaraMmazcAvaktavyazca iti-vyapadizyate / 'siya caramAI ya acarameya avattadhvayAI ya 24' para padezikaH skandhaH syAt- kadAcit caramau cAcaramazca avaktavyo ca' iti vyapadizyate tayAhi yadI paTapradezika skandho vakSyamANaikonacatvAriMzasthApanArItyA 39 samazreNyA vizreNyA ca paJcamaiM AkAzapradezeSu bhavagAhate tatra triSu AkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Adhe pradeze sAra cAra AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, unameM se do-do paramANu do AkAzapradezoM meM rahate haiM, eka paramANu unhIM kI samaNi meM sthita tIsare AkAzapradeza meM rahatA hai aura eka paramANu vizreNistha AkAzapradeza meM rahatA hai, taba prathama pradeza meM avagADha do paramANu 'carama' kahe jAte haiM, tIsare pradeza aMvagADha eka paramANu bhI 'carama' kahalAtA hai, isa prakAra donoM carama 'caramau' kahavAe, dUsare pradeza meM avagADhaM do paramANu madhyavartI hone se 'acarama' aura vizreNistha eka paramANuM 'avaktavya' kahalAtA hai| sabakA samudAyarUpa padapradezI skaMdha 'caramo-acarama-avaktavya' kahA jAtA hai| - SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'caramau-acarama-avaktavyo' bhI kahA jAtA hai / vaha isa prakAra-jaba padmadezI skaMdha Age kahI jAne vAlI unacAlIsavIM sthApanA ke anusAra samaNi aura vizreNi se pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai aura unameM se samaNi meM sthita tIna AkAzapradezoM meM se prathama sthApanAnA anusAra cAra AkAza pradezamAM avagADha thAya che, temAMthI be-be paramANu be AkAza pradezamAM rahe che, eka paramANu teonI samazreNImAM sthita trIjA AkAza pradezamAM rahe che ane eka paramANu vizreNIstha AkAza pradezamAM rahe che. tyAre prathama pradezamAM avagaar me 52mA 'carama' upAya cha, trIta pradezamA 25 me 52mA 'carama' upAya che se prAre panne 'carama-caramau, vAya, bhAta pradezamai Aq18 me52bhAra bhadhyaktI vAthI acarama ane vizreNistha 4 52bhA 'avaktavya 49vAya che. mdhaan| sahAya 35 SaTUprazA. 24.5 "caramau-acarama-avaktavya" 4DevAya . .'pahezI 24.3 4thayit 'caramau-acarama-avaktavyau" 55 upAya che. te mA hAre tyAre SaNvadezI skanya AgaLa kahevAnArI ogaNa cAlIsamI sthApanAnA anusAra saMmazreNI ane vizreNIthI pAMca AkAza pradezomAM avagAhana kare che ane temAMthI samazreNImAM thita traNa AkAza pradezamAMthI prathama pradezamAM eka paramANu, bIjA pradezamAM eka para
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam .. 163 ekaH paramANuH dvitIye pradeze ekaH paramANuH, tRtIye pradeze dvau paramANa, dvayorvizreNisthayo. rekaikaH paramANurvate te tadA Adyanta pradezAvagADhI caramo madhyapradezAvagADho'caramaH, vizreNistha pradezadvayAvagADhau dvau paramANU avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka SaTpradezika skandho'pi 'caramau cAcaramazcAvaktavyauca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ca acaramAiM ya avattavvae ya.25' paTa pradezika skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAcaramau ca avaktavyazca' iti vyapadizyate tayAhi-yadA sa skandhaH paJcasu pradezeSu vakSyamANa catvAriMza sthApanArItyA 40 samazreNyA cAvagAhate tatra caturvAkAzapradezeSu samazreNyA vyavasthiteSu Adyapradezatraye ekaikaH paramANuH, caturthe dvau paramANU paJca me vizreNisthe ekaH paramANustadA Aghantapradezavartinau dvau paramANU caramauM, madhyapradezavartinau dvau acaramau, vizreNistha ekaH paramANuravaktavya iti tatsamudAyApradeza meM eka paramANu, dUsare pradeza meM eka paramANu, tIsare pradeza meM do paramANu aura vizreNisthita pradezoM meM eka-eka paramANu rahatA hai, taba Adi aura anta ke pradezoM meM avagADha paramANu 'caramo' madhya ke pradeza meM avagADha 'acarama' aura vizreNi meM sthita do pradezoM meM avagADha paramANu 'avaktavyo' kahalAte haiN| ina sabakA piNDa SaTpadezI skaMdha bhI 'caramo-acarama-avaktavyo' kahA jAtA hai| SaTapradezI skaMdha kathaMcit 'caramo-acaramo-avaktavya' bhI kahA jAtA hai, kyoMki jaba vaha Age kahI jAne vAlI cAlIsavIM sthApanA ke anusAra pAMca pradezoM meM avagADha hotA hai aura unameM se samaNi meM sthita cAra AkAzapradezoM meM se pahale ke tIna pradezoM meM eka-eka paramANu hotA hai, cauthe pradeza meM do paramANu hote haiM aura vizreNi meM sthita pAMcaveM pradeza meM eka paramANu hotA hai, tava Adi aura anta ke pradezoM meM rahe hue do paramANu 'caramau' kahalAne madhya ke pradezoM meM sthita do paramANu 'acaramo' kahalAte haiM aura vizreNisthita eka paramANu 'avaktavya' kahalAtA hai| isa prakAra saba kA samudAya vaha SaTpradezI skaMdha 'caramau-acaramo-avaktavya' kahA jAtA hai| mArA trIjA pradezamAM be paramANu ane vizreNe sthita pradezamAM eka-eka paramANa rahe cha, tyAre mA bhane mantana pradezamA aqADha 52mAra 'caramau,' madhyana zamA mA 'acarama' bhane vizreeflvi sthita meM pradezamai Aqld 52bhA 'avaktavyau IpAya cha. ye dhAnapi paTUpradezI 45 5 'caramau-acarama-avaktavyau' upAya hai. SaTrapradezI 24ndha sthAyit 'caramau-acaramau-avaktavya' 54 4hI. 24ya cha, bho jyAre te AgaLa kahevAnArI cAlIsamI sthApanAnA anusAra pAMca pradezomAM avagADha thAya che ane temanAmAMthI samazreNImAM sthita cAra AkAza pradezamAMthI pahelAnA traNa pradezamAM eka-eka paramANu hoya che. cothA pradezamAM be paramANu hoya che ane vizreNImAM sthita pAMcamA pradezamAM eka paramANu hoya che, tyAre Adi ane antanA pradezamAM rahelA be paramANa , 'caramau' 43vAya cha, madhyanA pradezamA sthita me 52bhA 'avaktavya' upAya cha, meM
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 prajJApanAstra tmaka paT pradezika skandho'pi tathaiva vyapadizyate 'siya caramAI ya acaramAI ya avattavyayAI ya 26' paTAdezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau ca acaramau ca avaktavyau ca' iti vyapadizyate, tathAhi yadA paTa pradezAtmakaH skandho vakSyamANaikacatvAriMzasthApanA 41 rItyA samazreNyA vizreNyA ca paTasu AkAzapradezeSu anagAhate tadA dvau paramANu AdyantapradezAvagADhau caramau, dvau ca paramANU madhyapradezAvagADhau acaramau, dvau ca paramANu vizreNisthapradezadvayAvagADhau avaktavyau iti tatsamudAyAtmaka padpradezika skandho'pi 'caramau cAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, atha pUrvokta paTpradezika skandha paryantAnAM parasANyAdInAm aGkAtparataH sthApanAH draSTavyAH-tatra eka bahutve paDbhagAH 6-caramam 1 acaramam 2 avaktavyam 3, caramANi 4, acaramANi 5, avaktavyAni, dvikasaMyoge dvAdaza bhaGgAH-12 tatra caramAcaramayozcaturbhaGgI-caramam avaramam 1 caramam acaramANi 2, caramANi acaramam cara SaTpradezI skaMdha kathaMcit 'caramau-acaramau-avaktavyo' kahA jAtA hai| vaha isa prakAra-java SaTpradezI skaMdha Age kahI jAne vAlI ekatAlasavIM sthApanA ke anusAra samaNi aura vizreNi meM sthita chaha pradezoM meM avagA hotA hai, tava Adi aura anta meM avagADha do paramANu caramau kahalAte haiM, madhya meM sthita do paramANu acaramI hote haiM aura viNi ke do pradezoM meM avagADha do paramANu avaktavyau hote haiN| isa prakAra ina saba kA samUharUpa SaTbhadezI skaMdha bhI 'caramo -acaramo-avaktavyo' kahalAtA hai| ___ava paramANu se lekara chahapradezI kaMdha taka kI sthApanAeM aMkoM ke anukrama se dikhalAI jAtI hai / unameM ekavacana aura bahuvacana se chaha bhaMga hote haiM-(1) carama (2) acarama (3) avaktabdha (4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni / do-do ko milAne se bAraha saMga hote haiM, unameM carama-acarama kI mayAnA samudAya te SaTzI 21.5 caramau-acaramau-avaktavya 43vAya che. paTa pradezI 245 4thayit 'caramau-acaramau-avaktavyau' upAya che. te // prAre jyAre pradezI DhaMdha AgaLa kahevAnArI ektAlIsamI sthApanAnA anusAra samazreNi ane vizreNimAM sthita cha pradezamAM avagADha thAya che, tyAre Adi ane antamAM avagADha be paramANu caramI kahevAya che, maramAM rahelA be paramANu acaramI hoya che ane vizreNInA be pradezamAM avagADha be paramANu avaktavya thAya che. e prakAre e badhAne samUha rUpa paT pradezI 24.5 5 'caramau,-acaramau-avaktavyau' upAya che. have paramANuthI laIne cha pradezI skanyanI sthApanAo aMkenA anukramathI dekhADAya cha. temAbhA me kyana mane pahuvayanathI cha ma1 thAya cha-(1) carama (2) acarama (3) aghaktavya (4) caramANi (5) acaramANi (6) avaktavyAni 2-bhejavAthI mAra Hin . pAya cha, tesomA 22 2552manI yaula gAya cha (1) carama acarama (2) carama acara
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 165 mANi acaramANi 4, atha caramAvaktabyayozcaturbhaGgI-1 caramam avaktavyam caramam avaktavyAni 2, caramANi avaktavyam 3, caramANi avaktavyAni, atha acarasAvaktavyozcaturbhaGgIacaramam avaktavyam 1, dhacaramam avaktavyAni 2, acaramANi avaktavyam 3, acaramANi avaktavyAni 4, atha trikasaMyoge aSTau bhaGgAH-caramam acaramam avaktavyam 1, caramama acarama avaktavyAni 2 caramam acaramam avaktavyam 3, caramam acaramANi avaktavyAni 4 caramANi acaramam avaktavyam 5, caramANi acaramam avaktavyAni 6, caramANi acaramANi avaktavyam 7 caramANi acaramANi avaktavyAni 8 iti sarve 26 paDaviMzati bhaGgA bhavanti, atha sthApanAH-1-02-00 3-04-000 5-00 0 6-0000 7-: : 8-0000 9-0000 10-0000 11-000 12- . 0 . deg 13-00000 14-0000015-00 16-00000 17-00000 18-0000 . 19 caubhaMgI yAM haiM-(1) carama-acarama (2) carama-acaramANi (3) caramANi-acarama (4) caramANi-acaramANi, carama-avaktavya kI caubhaMgI-(1) caramaavaktavya (2) carama-avaktavyAni (3) caramANi-avaktavya (4) caramANi-avaktavyAni, acarama-avaktavya kI cauraMgI-(1) acarama-avaktavya (2) acaramaavaktavyAni (3) acaramoNi-avaktavya (4) acaramANi-avaktavyAni / trika saMyoga ke ATha aMga-(1) carama-acarama-avaktavya (2) carasa-acarama-avaktavyAni (3) carama-acaramANi-avaktavya (4) carama-acaramANi-avaktavyAni . (5) caramANi-acarama-avaktavya (6) caramANi-acarama-avaktavyAni / (7) caramANi-acaramANi-avaktavya (8) caramANi-acaramANi-avaktavyAni |ye saba milakara chabbIsa bhaMga haiM / sthApanAeM isa prakAra haiM-1-02-003-040005-0 6.00007-: 8.00009-0000 10-0000 11-000 mANi (3) caramANi acarama (4) caramANi acaramANi, 22ma avatavyanI yI nA-1) yarama-mavatavya (2) yarama avatavyAni (3) caramANi avaktavya (4) caramANi avaktavyAni. ayarama mavatavyanI nyolI (1) mAnya2ma paratavya (2) mayarama bhavatavyAni. (3) acaramANi avaktavya (4) acaramANi avaktavyAni. trika sa roganA ATha saMga(1) 22ma-mayarabha-mavatavya (2) 22bha-ayarabha avatavyAni (3) ya2ma-mayaramANa ma. tavya (4) 22ma mayaramANu-matavyAAna (5) ya2bhA-mayarama-mata05 (6) yaramANi bhanyarabha-mavatavyAni (7) 22mArA-mayaramA-mavatavya (8) yaramANi-mayaramANi avaktavyani e badhA maLIne chavvIsa bha ga che sthApanAyA yA zata cha-1-02-003-04-000 5-deg 8 -00007-28 8000006-0000 10-000 11-0000 13-00000 14-00000 15-000
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0 premApanAsUtra 00 020-: : 0 21-0 000 0 22 000 23-0000 deg 24.000,000 25-: : : 26-0 : 0 27 0 : : 0 28 000000 29 000000 30-00 00 0 0 31-00 00 : 32-: : 0 0 330 : 34 0 : : 35 36-00 00037-00 00 380000 0 39 00000 40 deg 380000 : 39 0000 : 40 0 000deg 41 0000 ___ gautamaH pRcchati-'sattapaesie NaM saMte ! khaMdhe pucchA' he bhadanta ! saptapradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati 1.ityAdi rItyA paDUviMzati saGgAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'sattapaesie NaM baMdhe siya carime 15 saptapradezikaH khalu skandhaH syAta-kadAcit caramo bhavati sthApanA-: :deg ayaM bhaGgaH SaTpradezaka skandhavadeva vodhyaH, 'no acarime 21 12.000deg 13.00000 1400000 15. 00 16-00000 17-00000 18-00000 19-00000 20-:00 21-00000 22-000 : .2300000 24-000000 25- 26-00 0 27-00000 28-00 0000 29-000000 30-00000 0 31-0000 : 32-0 00 33-8 8 34-0 : 35-0 36-00 0037-000 38-0000 39-0000 : 40-000 : 0 41-0000 gautama prazna karate haiM-heM bhagavan ! saptapradezI skaMdha kyA carama hai ? kyA acarama hai ? athavA kyA avaktavya hai ? isa prakAra pUrvokta chanvIsa bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| __bhagavAnU uttara dete haiM-he. gautama ! sAta pradezo skaMdha kathaMcit 'carama' hotA hai / sthApanA-: :: deg yaha bhaMga SaTpradezI skaMdha ke samAna hI samajha lenA 16-00000 17-00000 18-00000 16-00 : 0 20-: : 0 21-0000 22 -000 23-00000 24-000000 25.0 :: 29-0:00 27-0 :0 -28-000000 28-000000 30- deg deg deg deg . 0 31-00000 32-0.00 33-:: : 34-0 : 35-0 : 3-00 000 37-0:00 380000: 36-0000 40-0000 41-00000 zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! sasapradezI skandha zuM carama che? zuM acarama che ? athavA zuM avaktavya che? A prakAre pUrvokta chavIsa bhaMgane laIne prazna kare joIe zrI bhagavAn uttara mApe che- gautama sAta prahepI 24ndha 4tha thita 'carama' chAya che, raghApanA- 8 8 8 9 A bhaMga pradezI azvanA samAna ja samajI levuM joIe
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 5 vipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 167 noM acaramo bhavati prAguktakyuteH, 'siya avattavvaeM 3' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit avaktavyo bhavati sthApanA-: :: ayamapi bhaGgaH pUrvavadevayodhyaH 'No ceramAI 4, no caramANi iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'No acaramAI 5' no vA 'acaramANi' iti __ vyapadizyate 'No avattavvayAI 6 no vA avaktavyAni iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'siya carame ya acarame 7' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit , 'caramazcAcaramaJca' iti vyapadizyate, sthApanA 00 0 'siya carame ya acaramAI ya 8' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau ca' iti vyapadizyate sthApanA-00000 ayamapi bhaGgA paTpradezikavadeva vodhyaH, 'siya caramAiM ca acarame ya 9' saptapradezikaH skandhaH syAt-kadAcin 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate, sthApanA-:: : ayamapi bhaGgaH SaTpradezika skandhavaMdevAvaseyaH, 'siya caramAiM ca acaramAI ya10' saptapradezikA skandhaH syAva-kadAcita 'caramau cAcaramau ca' iti vyapadizyate sthApanA-: :: . 'siya carame ya avattavbae ye cAhie / pUrvakathita yukti ke anusAra saptapradezI skaMdha ko 'acarama' nahIM kaha saMkate / vaha kathaMcit 'avaktavya' hotA hai, sthApanA-: isa bhaMga ko bhI pahale ke hI samAna samajhanA caahie| yaha skaMdha 'caramANi' nahIM kahA jA sakatA, isa viSaya kI yukti pahale kaha cuke haiN| ise "acaramANi' bhI nahIM kaha sakate, 'avaktavyAni bhI nahIM kaha sakate / saptapradezI skaMdha kathaMcit 'carama-acarama' kahA jA sakatA hai / sthApanA yoM hai- 0 0 0 0 use ko cit 'carama-acaramau' kahA jA sakatA hai| usakI sthApanA yoM hai- 0 0 0 0 isa bhaMga ko bhI SaTpradezI ke samAna samajhanA cAhie / yaha saptapradezI skaMdha 'caramo-acarama' kahA jA sakatA hai, sthApanA yoM hai-: 0 0 ise bhI SaTapradezI skaMdha ke samAna samajhanA cAhie / saptapradezI skaMdha kathaMcit 'caramoacaramo' kahA jAtA hai, usakI sthApanA yo hai-: : : 0 saptapradezI skaMdha pUthita yutinA manusAra sata pradezI 24ndhana 'acarama' nathI hI zatA. te 4thayit 'avaktavya' thAya cha, sthApanA-: 8 mA lagane para paDasAnA samAna smjavA joIe. A attara nathI kahI zakAto e viSayanI yukti pahelA kahI didhelI che. tene acaramANi paNa nathI kahI zakatA. avaktavyAni paNa nathI kahI zakatAsata pradezI audhakarthathit 'carama'acarama 4hI zaya che. sthApanA mAma cha00 00 tene 4 yat 'carama acaramau hI zakAya che tenI sthApanA A pramANe che- $ 00 A bhaMgane paNa SaTvadezInA samAna samarava . mA sasapradezI 24 'caramau acaramo, hI za4Aya cha tenI sthApanA mAma cha-88 80 sasazI 24ndha 4thAyit carama avaktavya 4upAya cha, sthApanA mAma - cha...:80 sasapradezI - YthAyit 'carama avaktavyau 4upAya che. tena sthApanA
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 prajJApanAsUtre 0 0 0 0 O 11' saptapradezikaH skandhaH 'syAt - kadAcit 'caramayA vaktavyatha' iti vyapadizyate, sthApanA: 0 'liya carameya avattathyayAI ya' saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit caramathAvaktavyau ca iti vyapadizyate sthApanA - 0 : : : 'siya caramAI ya avattavyae ya 13 ' saptapradezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA - 'siya caramAI ya avattavbayAI pa14' saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA - : : : * 'no carame ya avattaccae ya 15' no caramathAvaktavyazca' iti vyapadizyate ' No acarameya avatavvayAI ya 16' no acaramazcAvarunyau ca' iti vyapadizyate, 'No acaramAI ya bhavattaccae ya 17' no acaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'No acaramAI ya avattavvayAI 18' no acaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate ' siya carame ya acarame ya avatantrae ya 19 saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramathAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA - : " siya carame ya acarame yabhavattatrayAI ya 20' saptapradezikaH skandhaH syAt kadAcit - 'caramazrAcaramA vaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA - 0 0 'siya carameya acarimAI ya avattabdhae ya 21' saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramazrAcaramau cAvaktavyazca' iti 0 0 0 O 0 0 0 O 0 0 0 kathaMcit 'carama - avaktavya' kahalAtA hai, sthApanA ya hai* sapta pradezI skaMdha kathaMcit 'carama-avaktavya' kahalAtA hai, usakI sthApanA isa prakAra hai:: use kathaMcit 'carasau - avaktavya' kaha sakate haiM / sthApanA isa prakAra hai- : : : * use kathaMcit 'caramau - avaktavyau' bhI kahA jA sakatA hai / sthApanA yoM hai- : : saptapradezI skaMdha 'acarama - avaktavya' nahIM kahA jA sakatA / 'acarama- avaktavyau' bhI nahIM kahA jA sakatA / 'acaramau - avaktavya' bhI nahIM kahA jA sakatA / 'acaramau - avaktavyoM' bhI nahIM kahA jAtA / hAM, kathaMcit 'carama - anvarasa - avaktavya' kahA jA sakatA hai / usakI sthApanA yoM hai : saptapradezI skaMdha 'carama - acarama-avaktavyau' kahA jA sakatA hai, sthApanA isa prakAra hai 0 0 * use 'carama - acaramau avaktavya'- bhI O 0 O o 0 0 yA apure che-0 : : tene 4thayin 'caramau avaktavya, pazu uhI zAya che, sthApanA A rIte che: : tene 4thathita 'caramau avaktavyau pazu hI zAya che tenI sthApanA Ama che :: sapta pradezI 2406 'carama - avaktavya. nathI hI zAto acarama - avaktavyau nathI hI zAto. 'acaramau - avaktavya bhe| nathI hI zamatA. acaramau - avaktavyau pazu nathI hI zatAzrit carama - acarama - avaktavya hI zAya che, tenI sthApanA Ama ke saptapradezI 24ndha 'carama - acarama - avaktavyau uhI zAya che sthApanA bhAzete hai-0 0 tene carama - agharamau - avaktavyau yA uDI zAya che sthApanA 2
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 10 sU. 5 dvipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam O } vyapadizyate sthApanA 00 00 'No cariye ya acarimAI ya avattavvayAI ya 22' sapta pradezikaH skandho no 'caramathAcaramau cAvaktavyau ya' iti vyapadizyate prAguktayukteH, 'siya caramAI ya acarameya avattavyae ya 23' syAt - kadAcit saptapradezikaH skandhazvaramau cAcaramazyAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA - 'siya caramAI ya acara me ya avatavyA ya 24' saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcita 'caramau cAcaramazrAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA - 0 'siya caramAI ya acaramAI ya avattavvae ya 25 ' saptapradezikaH skandhaH syAt - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 -aca kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate sthApanA - : : : 'siya caramAI ya acaramAI ya avattavvayAI 26' saptapradezikaH skandhaH syAt - kadAcit 'caramau cAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate sthApanA - 000 : atredamavaseyam-yataH saptapradezikaH skandha ekasminnAkAzapradeze'vagAhate evameva dvayorAkAza pradezayoravagAhate, evaM triSvapi caturSu api paJcasvapi paTsvapi saptasvapi cAvagAhate tata eva kahA jA sakatA hai, sthApanA isa prakAra haisata pradezI skaMdha 'carama- acaramau-avaktavyau' nahIM kahA jAtA hai| use kathaMcit 'caramaurama-avaktavya' kaha sakate haiM, usakI sthApanA yoM hai- : : : pradeza skaMdha ko kathaMcit 'caramau - acarama - avaktavyau' kahA jA sakatA hai, usakI sthApanA isa prakAra hai- ::: use 'caramau - acaramau - avaktavya' bhI kahA jA sakatA hai / sthApanA isa prakAra hai- : : use 'caramau - acaramau - avaktavyau' bhI kahate haiM | usakI sthApanA isa prakAra haitAtparya yaha hai ki koI saptapradezI skaMdha AkAza ke eka pradeza meM rahatA hai, koI do AkAzapradezoM meM rahatA hai, isI prakAra koI tIna meM, cAra meM, pAMca meM, chaha meM aura koI sAta pradezoM meM bhI rahatA hai / isI kAraNa pUrvokta bhaMga usameM saMbhava hote haiM / o o O 0 O * : : 0 0 o o 0 o o 169 0 are che -0000 saptapradezI sundha carama acaramau avaktavyau. nathI uhI zAtA tebhane o o athathita "caramau acarama avaktavya 4 hI zahIye chIje tenI sthApanA grAma che-- saptapradezI andhane thathita 'caramau acarama avaktavyau uhI zAya che, tenI sthApanA A zete - : : : tene caramau acaramau - avaktavya pazu aDI zAya che. tenI sthApanA bhA rIte che-: : : tena 'caramau - acaramau - avakanyau / he che tenI sthApanA bhA aThAre che -0000 : tAtparya e che ke keAI sasapradezIskandha AkAzanA eka pradezamAM rahe che, keAI e AkAza pradezamAM rahe che, e prakAre kAi traNamAM, cAramA, pAMcamA, chamAM ane koi saptapradeze.mAM paNa rahe che. eja kAraNe pUrvokta bhaMga temAM saMbhavita thAya che. 0 22
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 prajJApanA kAraNAt uktA bhaGgAH saMbhavanti iti, gautamaH pRcchati-'aTTapaesie NaM bhaMte ! khaMghe pucchA' he bhadanta ! aSTapradezikaH khalu skandhaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? kiM vA avaktavyo bhavati ? ityAdirItyA paDUviMzati bhaGgAlApaH kartavyaH iti pRcchA, bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'aTThapaesie khaMdhe siya carame 1' aSTapradezikaH skandhaH syAt kadAcit , 'caramaH' iti vyapadizyate paTpradezikaH saptapradezika skandhayat , 'no acarame 2' no acaramaH iti vyapadizyate, 'siya avattavvae 3' aSTapradezikaH skandhaH syAtkadAcit 'avaktavyaH' iti vyapadizyate, 'no caramAI 4 no 'caramANi' iti vyapadizyate, 'no acaramAI 5' no 'acaramANi' iti vA vyapadizyate, no avattavyayAI 6 no 'avaktavyAni' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarime ya 7' aSTapradezikaH skandhaH syAtkadAcit 'caramazcAcaramazca' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarimAI ya 8' aSTapradezikA skandhaH syAt-kadAcit 'caramazcAcaramau ca' iti vyapadizyate 'siya carimAiM ca acarime ya 9' aSTapradezikaH skandhaH syAt kadAcit 'caramau cAcaramazca' iti vyapadizyate 'siya caramAiM ya acaramAI ya 10' syAt-kadAcit 'caramau cAcaramauca' iti vyapadizyate, 'siya gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! aSTapradezI skaMdha kyA carama hai, acarama hai athavA avaktavya hai ? ityAdi chandIla bhaMgoM ko lekara prazna karanA caahie| ___ bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! aSTapradezI skaMdha kathaMcit 'carama' kahA jAtA hai, jaise laptapradezI skaMdha / use 'acarala' nahIM kahA jA sakatA / vaha kathaMcitU avaktavya kahA jAtA hai / use 'caramANi' nahIM kaha sakate, 'acaramANi' bhI nahIM kaha sakate / 'avaktavyAni' bhI nahIM kaha sakate / aSTapradezI skaMdha ko kathaMcit 'carama-acarama' kahA jA sakatA hai| use 'carama-acaramau' kahA jA sakatA hai, kathaMcit 'caramo-acarama' bhI kahA jA sakatA hai| kathaMcitU'caramo-acaramau' bhI kahate haiN| kathaMcit 'carama-avaktavya' bhI kaha sakate haiN| - zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ! aSTapradezI skandha zuM carama che. acarama che? athavA avaktavya che? ItyAdi chavIsa bhAgone laIne prazna karavA joIe. __zrI mAvAn utta2 mAghe che-De gautama ! aSTapradezI 245 4thAyit 'carama' 47 24Aya cha, rebha sata pradezI 245. mena 'acarama nathI 4ii zAta te 4thayit bhavaxtavya 4upAya che, 'caramANi' nathI 4Ata 'acaramANi' 5e nayI 44ii zatA. 'avaktavyAni para nathI hI tA. maSTa pradezI andhana 4thayit 'carama-acarama, hI zaya che. tene 'carama-acaramau' hI 24ya cha, 4thAyit 'caramau-acarama' 5 4DI zaya 2. 4yit 'caramau-acaramau' hI 4Aya cha, 4thayit 'carama-avaktavya' 5] DI za ze. bhArita 'carama-savaktalyau' bhaSya hI zAya , yAyita 'gharamau avatanyau' Hey
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 5 vipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 176 carame ya avattavyae ya 11' syAt-kadAcit 'caramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carame ye avattavayAiM ya 12' syAt kadAcit 'caramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siyaM caramAI ya avattavvae ya 13' syAt kadAcit 'caramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carimAiM ya avattavvayAI ya 14' syAt kadAcit 'caramau cAvakkavyau ca' iti vyapadizyate, 'No acarime ya avattavyae ya 15' no 'acaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'No acarime ya avattavvayAI ya 16' no 'acaramazcAvaktavyau ca' iti vA vyapadizyate, 'No acarimAiM ya avattavyae ya 17 no vA, acaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'No acarimAI ya avattavvayAiM ya 18 no acaramau cAvaktavyau ca' iti vA vyapadizyate, 'siya carima ya acarime ya avattavvara ya 19' syAt-kadAcit 'caramazcAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carime ya acarime ya avattavyayAI ya20' syAt kadAcit 'caramazcAcaramazcAvaktavyau ca': iti vyapadizyate 'siya carime ya acarimAiM ya avattavvae ya 21' syAt-kadAcit 'caramacAcaramau cAvaktavyazca' iti vyapadizyate 'siya carime ya acarimAiM ya 22' syAt kadAcit 'caramazcAcaramau cAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, 'siya caramAiM ya acarime ya avattavvae ya 23' syAt kadAcit 'caramau cAcaramazcAvaktavyazca' iti vyapadizyate, 'siya carimAiM ya acarime ya avattavvayAiya 24' syAt-kadAcit 'caramau cAcaramazcAvaktavyau ca' iti vyapadizyate, siya carimAI ya acarimAiM ca avattavvae ya 25' syAt-kadAcit 'caramau cAkathaMcitU 'carama-avaktavyau' bhI kaha sakate haiM / kathaMcit 'caramau-avaktavya bhI kahate haiM / kathaMcit 'caramo-avaktavyau' bhI kahA jA sakatA hai| use 'acarama-avaktavya nahIM kahA jA sakatA, 'acarama avaktavyo' bhI nahIM kahA jA sakatA, isI prakAra 'acaramau-avaktavya' evaM 'acaramau-avaktavyo' bhI nahIM kahA jA sakatA / use kathaMcitU 'carama-acarama-avaktavya' kahA jA sakatA hai / kathaMcit 'carama-acarama-avaktavyo' kahA jA sakatA hai| kathaMcita 'carama -acaramau-avaktavdha' bhI kahA jA sakatA hai| kathaMcit 'carama-acaramau-avaktavyo,' 'caramau-acarama-avaktavya' tathA 'caramo-acarama-avaktavyau' tathA 'caramo-acaramau-avaktavya' kathaMcit 'caramau-acaramau-avaktavyau' bhI kahA jA sakatA hai| hI ,zAya che. te2 acarama-avaktavya nathI 4DI zastal 'acarama-avaktavyau' para nathI DepAtA. me04 54Are 'acaramau-avaktavya tama acaramau-avaktavyoM para nathI hI Azlat. te 4thayit 'carama-acarama-avaktavya 4hI zaya che. 4thAyit 'carama-acarama avaktavyau 4ii 24ya che. 4thayitU 'carama-acaramo avaktavya 54] 44ii zahAya che. 45 thit 'carama-acaramau-avaktavyo, 'curamau-acarama-avaktavya, tathA 'carama-acaramau-ava. ktavyau tathA'caramau-acaramo-avakttavyau 4DI zaya che.
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre caramau cAvaktavyazca iti vyapadizyate, 'siya carimAI ya acarimAI ya aba tavyayAI ya 26' syAt kadAcit 'caramI cAcaramau cAbaktavyau ca' iti vyapadizyate aSTapradezikaH skandhaH iti bhAvaH / 'saMkhejjapaesie asaMkhejapaesie arNataparasie khaMdhe jaheba apaesie tadeva patteyaM bhANiyavyaM' saMkhyeyapradezikA, asaMkhyeyapradezikaH anantapradezikaH skandho yathaivASTapradezika skandha uktastathaiva pratyeka bhaNitavyaH, 'atha sarvepI saMgrahagAthA Aha-"paramANummi ya taio paDhamo taio ya hoMti dupaese / paDhamo taio navamo ekkArasamo va tipaese // 1 // paramANau ca tRtIyaH, prathamastRtIyazca bhavato dvipradeze / prathama stRtIyo navama ekAdazazca tripradeze / / 1 / / 'paDhamo taio navamo dasamo ekAraso ra vAtsamo ! bhaMgA cauppaese tevIsaimo ya boddhabbo // 2 // prathamastRtIyo namo dazama ekAdazazca dvaadshH| magAzcatuSpradeze trayoviMzazca boddhavyaH ||2|| paDhamo taio sattamanabadasa ikkAravAra terasamo / tevIsa cauvvIso paNavIsaimo ya paMcamae // 3 // prathamasvatIyaH saptamanavama dazamaikAdaza dvaadshtryodshH| jyoviMzacaturdiza paJcaviMzazca __saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI kaMdha kI prarUpaNA aSTapradezI skaMdha ke samAna hI kaha lenA cAhie / aba ukta sabhI kA saMgraha karane vAlI gAthAeM kahate haiM paramANu meM pUrvokta chabbIsa bhaMgoM meM se tIsarA bhaMga pAyA jAtA hai / dvipradezI skaMdha meM prathama aura tRtIya bhaMga pAye jAte haiM / tripradezI skaMdha meM prathama, tRtIya, nauvAM aura gyArahavAM bhaMga pArA jAtA hai // 1 // caupradezI skaMdha meM prathama, tIsarA, nauvAM, dazA, gyArahavAM, bArahavAM aura teIsavAM bhaMga pAyA jAtA hai // 2 // paMcapradezI skaMdha meM prathama, tIsarA, sAtavAM, nauvAM, dazA, gyArahavAM, bArahavAM, terahavAM, teIsavAM, cauvIlakAM aura paccIsavAM bhaMga pAyA jAtA hai // 3 // - sakhyAta pradezI, asaMkhyAta pradeza ane ananta pradezI kanyanI prarUpaNuM aSTha pradezI skandhanI samAnaja kahevI joIe. have kahelA badhAne sa huM karavAvALI gAthAo baI cha. paramANumAM pUrvokta chavIsa bhaMgamAthI trIjo bhAga maLI Ave che. kripradezI skandamAM , prathama ane tRtIya bha ga maLI Ave che. tripradezI anyamAM prathama-tRtIya-navamo ane agIyAramo bhaMga maLI Ave che ke 1 . yaupradezI 24nyamA prathama, nIma, navamI, zamI, mAyArabhI, bhAbhI, terI, bhaMga maLI Ave che 2 ! __paMya azI 24ndhamA prathama,tRtIya, sAtamI, navamI, zamI, mAyAmI, mAramA terame, tevIsame vIsame ane pacIsame bhAga prApta thAya che. te 3 che
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU . 5 vipradezAdiskandhasya caramAcaramatvanirUpaNam 176 paJcamako // 3 // bicauttha paMcamuTuM pannarasa sola ca sattarahAraM / vIsekkavIsa vAvIsagaM ca vajjejachaTTammi // 4 // dvicaturthapaJcapaSThaM paJcadazapoDazazca saptadazASTAdazam / vizaikaviMzadvAviMzaJcavarjayet SaSThe // 4 // vicauttha paMcachaTuM paNNara solaM ca sattaradvAraM / vAvIsaima vihUNa sattapaesaMmi khaMdhammi / / 5 / / dvicaturthapaJcamapaSThaM paJcadazapoDazazca saptadazASTAdazam / dvAvizaM vihAya saptapradeze skandhe // 5 // bicauttha paMcamuTuM paNNara solaM ca sattaradvAraM / eevajjiya. bhagA sesA sesesu khaMdhesu // 6 // hicaturthapaJcamaSaSThaM paJcadazaMSoDazaM ca saptadazASTAdazam / etAn varjayitvA bhaGgA. zeSAH zeSeSu skanveSu / iti vispaSTam / / sU0 5 / / saMsthAnavaktavyatA* mUlam-kaiNaM bhaMte ! saMThANA paNNattA, goyamA ! paMca saMThANA paNNattA, taM jahA-parimaMDale, va?, taMse, cauraMse, Ayae ya, parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA ? asaMkhejjA ? aNaMtA ? goyamA! no saMkhijjA, no asaMkhijjA, aNaMtA, evaM jAva AyayA, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejjapaesie, asaMkhejapaesie, aNaMtapaesie ? goyamA! siya saMkhejapaesie, siya asaMkhejapaelie, siya aNaMtapaesie, evaM jAva Ayae, parisaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaelie ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA! saMkhejjapaelogADhe no asaMkhejapaesogADhe no aNaMtapaelogADhe, evaM jAva Ayae, ' SaTpadezI skaMdha meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahavAM, solahavAM, sattarahvAM, aThArahavAM, vIsavAM, ikkIsavAM tathA vAIsavAM bhaMga ko choDakara zeSa bhaMga pAye jAte haiN||4|| . sAtapradezI skaMdha meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahavAM solahavAM, sattarahavAM, aThArahavAM aura vAIsavAM bhaMga choDakara zeSa aMga pAye jAte haiM // 5 // zeSa aSTapradezI Adi skaMdhoM meM dUsarA, cauthA, pAMcavAM, chaThA, pandrahayAM, solahavAM aura sattarahavAM aThArahavAM bhaMga ko choDakara zeSa bhaMgapAye jAte haiN||6|| - ghaTaprazI 24ndhamA, bhAta, yA pAyabhI, chaTo, 542mI, sAgamA, sattaramA aDhArame, vIsamo, ekavIsa tathA bAvIsamAM bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che. 4 sAta pradezI bhAM mIla, yAthI, pAyabhI, cho, 542bhI, sAsabhA, sattarabhI, ane bAvIsamAM bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che 5 che * zeSa aSTa pradezI vigere skomAM bIjA, cothA, pAMcamAM chaTaThA, 5 daramA, selamAM ane sattaramA, aDhAramA bhaMga sivAya zeSa bhaMga prApta thAya che dara che
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 prajJApanAsUtre parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie kiM saMkhejjapaesogADhe asaM khejjaeesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA! siya saMkhejapaesogADhe, liya asaMkhejapaesogADhe, no aNaMlapaesogADhe, evaM jAva Ayae / parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie kiM saMkhejapaesogADhe asaMkhejapaesogADhe aNaMtapaelogADhe ? goyamA ! liya saMkhejapaesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaelie kiM saMkhejapaesogADhe, asaMkhejapaesogADhe. aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejapaesogADhe siya asaMkhejapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe, evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAiM acaramAiM, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ? goyamA! parimaMDaleNaM saMThANe saMkhejapaelie saMkhejjapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM no acaramAiM no gharamaMtapaesA, no acaramaMtapaesA, niyamA. acaramaM, caramANi ya caramaMtapaesA ya acaramalapaesA ya, evaM jAva Ayae. parimaMDaleNaM aMte ! saMThANe asaMkhejapapalie saMkhejapaesogADhe kiM carame, acarase, caramAI, acaramAiM, caramaMtapaesA, avaramaMtapaesA ? pucchA, goyamA! asaMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe jahA saMkhejapaesie evaM jAva Ayae, parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie asaMkhejapaesogADhe kiM carame acarame pucchA ? goyamA! asaMkhejjapaesie asaMkhejapaesogADhe no carame jahA saMkhejjapaelogADhe evaM jAva aaye| parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhejapaesogADhe kiM. carame, acarame pucchA ? goyamA ! taheva jAva Ayae, aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesogADhe evaM jAva Ayae, parimaMDalassa NaM bhaMte! saMThANassa saMkhejapaesiyasta saMkhejapaesogADhassa acarimassa ya carimANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMta
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 175 prameyayodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam paesANa ya davaTyAe paesaTTayAe davaTThapaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bayA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove parimaMDalasaMThANassa saMkhejapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa davaTTayAe ege acarime, carimAiM saMkhejjaguNAI, acaramaM caramANi ya do'vi visesAhiyAI, paesaTTayAe savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapaesiyasta saMkhejjapaesogADhassa caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA saMkhejaguNA, caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do'vi visesAhiyA, davvaTupaesaTrayAe savvatthove parimaMDalasla saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejapaelogADhassa ege acarime, carimAiM saMkhejaguNAI, acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAiM, carapaMtapaesA saMkhejjaguNA, acarimaMta. paesA saMkhejjaguNA, carisaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA, evaM vahRtaMsa cauraMsAyaesu vi joeyavvaM / parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejapaesiyasta saMkhejapaesogADhassa acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya davaTTayAe paesaTTayAe davaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, vise. sAhiyA vA ? goyamA ! samvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhajapaesogADhassa davaTayAe ege acarase, caramAiM saMkhejaguNAI, acaramaM ca caramANi ya dovi viselAhiyAI, paesaTrayAe savvatthovA parimaMDalasaMThANassa asaMkhejapaesiyasta saMkhejapaesogADhassa caramaMtapaesA acaramaMtapaesA saMkhijaguNA, carasaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do vi visesAhiyA, dabaTupaesaTTayAe savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyasta saMkhejjapaesogADhassa davaTTayAe ege acarime, carabhAiM saMkhejjaguNAI, acaramaM ca caramANi ya do vivisesAhiyAI, caramaMtapaesA saMkhejaguNA, acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA, caramaMtapaesA ya acarasaMtapaesA ya do vi visesAhiyA, evaM jAva aaye|
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 raterres parimaMDala NaM aMte ! saMThANassa asaMkhe napaeliyassa asaMkhenapaeso gADhasta acaramaharU caramANa ya carasaMtapaesANa ya acaramaMtaparasANa ya davvaTTayAe paTTayAe duvvaTupae saTyAe kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyalA ! jahA rayaNappabhAe appAbahuyaM tava niravasesaM bhaNiyavvaM evaM jAva Ayae, parimaMDalassa paNaM bhaMte / saMThANassa aNatapaesiyassa saMkhejapae sogADhasta acarimassa ya caramANa ya carasaMtaparasANa ya acaramaMtapasANa ya davvaTuyAe paesaTTayAe davbaTTapasaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyasA ! jahA saMkhejjapaeso gADhassa, navaraM saMka meNaM anaMtaguNA, evaM jAva Ayae / parimaMDalassa NaM bhaMte / saMThANassa aNatapaesiyasta asaMkhejjapaesogADhassa acaramassa ya jahA rayaNa bhAe, navaraM saMkame aNaMtaguNA, evaM jAva Ayae // sU0 6 // chAyA-kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni prajJaptAni ? gautama ! paJca saMsthAnAni prajJaptAni, tadyathA- parimaNDalam, vRttam, tryasram, canurasram, AyataM ca, parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAna vaktavyatA zabdArtha - ( ka NaM bhaMte ! saMThANA paNNattA ?) he bhagavan ! saMsthAna kitane kahehaiM ? (gomA ! paMca saMThANA paNNattA) he gautama ! pAMca saMsthAna kahe haiM ? (taM jahA) ve isa prakAra (parimaMDale) parimaMDala (baTTe) vRtta (taMse) tryatra - tikonA (cauraMse) caukora (Ayate ya) aura Ayata - lambA (parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejA asaMkhejA, anaMtA ?) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta ananta haiM ? (gomA ! no saMkhijA, to asaMkhijjA, anaMtA) he gautama ! saMkhyAta sasthAna vaktavyatA zabdArtha - (kaNaM bhaMte ! saMThANA paNNattA 1) he bhagavan / saMsthAna DeTA hyA che ? !paMca saMThANA paNNattA) he gautama! pAMya saMsthAna hyA che (taM jahA ) tethe bhI (parimaMDale) paribhausa ( vaTTe) vRtta (taMse) triaNu-yasa (caura se ) tuShIe (Aya mane AAyata (sAMgA) (parimaMlANaM bhaMte! maMThANA kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNatA ?) he bhagavAn ! paribha usa 'bhyAta ho? yA hai ? ananta hai ? (goyamA ! to saMkhijjA, no asaM khijjA - "
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam saMsthAnAni ki saMkhyeyAni, asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni, no asaM. khyeyAni, anantAni evaM yAvad AyatAni parimaNDalam khalu bhadanta ! saMsthAnam kiM saMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezikam anantapradezikam ? gautama ! syAt saMkhyeyapradezikam , syAd asaMkhyeyapradezikam syAd anantapradezikam, evaM yAvat Ayatam, parimaNDalaM khalu bhaMdanta ! saMsthAna saMkhyeyapradezikas ki saMkhyeyapradezAvagADhas, asaMkhyeyAdezAvagADham anantapradezAvagAham ? gautama ! saMkhyeyapradezAvagAham, no asaMkhyeyapradezAvavADhas, no anantapradezAvagAnahIM, asaMkhyAta nahIM, ananta haiM (evaM jAva AyatA) isI prakAra Ayata taka / __ (parimaMDalA gaM bhaMte ! saMThANA ki saMkhejjA, asaMkhejjA, aNaMtA?) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, ananta haiM ? (goyamA! no saMkhijjA, no asaMkhijjA, aNaMtA) he gautama ! saMkhyAta nahIM asaMkhyAta nahIM, ananta hai (evaM jAva AyatA) isI prakAra Ayata tk| ___(parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kiM saMkhejjapaelie, asakhejapaesie, aNaMtapaesie) he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAtapradezI hai, asaMkhyAtapradezI hai yA anantapradezI hai ? (goyamA ! siya saMkhejjapaelie) kathaMcitU saMkhyAtaH pradezI (siya asaMkhejapaesie) kathaMcit asaMkhyAtapradezI (siya aNaMtapaesie) kathaMcita ananta pradezI hai (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata taka khnaa| (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMvejapaelie kiM saMkhejjapaesogADhe) he bhaMgavan ! saMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (asaMkhejjapaesogADhe) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (aNaMta paesogADhe) ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (goyamA ! saMkhejjapaesogADhe, agaMtA) gautama / sabhyAta nathI, asabhyAta nathI, mana ta cha (evaM jAva AyatA) eja rIte Ayata sudhI (parimaDalega bhate / saMThANe kiM saMkhejjapaesie asaMkhejjapaesie aNaMtapaersie) I bhagavana parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradeza che, asaMkhyAta pradeza che agara ananta 'pradezI cha ? (goymaa| siya saMkhejjapaesie) 4tha thit sabhyAta azI (siya asaMkhejjapaMesie) 4thAyit asabhyAta pradezI (siya aNatapaesie) 4thAyit mananta pradezI (evaM jAva Ayate) se prahAre 2Ayata sudhI 4 (parimaDaleNaM mate / saThANe saMkhejjapaesie ki saMkhejapaesogADhe) bhagavAn / sabhyAta pradezI paribha 43 saMsthAna zu sabhyAta pradezamA magaDha thAya che? (asaMjjaepasogADhe asa jyAta pradezamA mAda thAya cha ? (aNaMtapaesogADhe) mananta 023
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 prajJApanAsUtra ham, evaM yAvat Ayatam, parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam kiM saMkhyeyapradezAvagADham asaMkhyeyapradezAvagAham, anantapradezAvagADham ? gautama ! syAt saMkhyeyapradezAvagADham , syAt asaMkhyeyapradezAvagADham no anantapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalaM khalu bhavanta ! saMsthAnam anantapradezikas kim saMkhyeyapradezAvagADham , asaMkhyeyapradezAvagAham ? anaMtapradezAvagADham gautama ! syAt saMkhyeyapradezAvagADham / no asaMkhejjapaezogADe, no aNaMtapaesogADhe) he gautama ! saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha nahIM hotA, evaM anantapradezoM meM bhI avagADha nahIM hotA (evaM jAva Ayate) ilI prakAra Ayata saMsthAna taka (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaelie ki saMkhejapaesogADhe, asaMkhejapaesogADhe, aNaMtapaesogADhe) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai ? yA ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (goyamA! siya saMkhejjapaesogADhe, siya asaMkhejjapaelogADhe, no aNaMtapaesogADhe) he gautama ! kadAcit saMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcit alaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai-kintu anantapradezoM meM avamAna nahIM hotA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaelie ki saMkhejjapaesogADhe, asaMkhejjapaelogADhe, aNaMtapaesogADhe ?) he sagavan ! anantapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagAha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, yA ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? (goyamA ! siya saMkheja prazAmA aqd thAya cha 1 (goyamA / saMkhejjapaesogADhe, no asaMkhejjapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe) he gautama | sabhyAta pradezamA ma thAya cha, masabhyAta pradezamA A1 nathI yatA, manAta pradezobhA bATa nayI yatA (evaM jAva Ayate) se prAre Ayata saMsthAna sudhI (parimaMDaleNa bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie, kiM saMkhejjapaeso gADhe, asaMkhejapaesogADhe aNaMtapaesogADhe) he mAvan ! asabhyAta azI paribha usa saMsthAna zu saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che? asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che? agara ananta prazAbhAM mavAda thAya che ? (goyamA / siya sakhejapaesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) gautama ! hAthit sabhyAta pradezamA sa41 thAya cha 4Ayit asabhyAtapradezamA ma thAya che. &intu mananta prazAbhA avasAda yatA nathI (evaM jAva Ayate) mera 2 mAyata saMsthAna sudhI (parimaMDaleNa bhaMte / saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejapaesogADhe, asejapaesogADhe, aNataparasogADhe 1) helAvan / mana-1 azI paribhasa saMsthAna zuM saMkhyAtapradezamAM avagADha thAya che. asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che. bhAra ananta pradezamA asAda yAyo ? (gocamA / mica saMvi-japAsogATe, siya
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 179 prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam syAt asaMkhyeyapradezAvagAham , no anantapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam saMkhyeyapradezikam sakhyeyapradezAvagADham kiM caramam , acaramam , caramANi, acaramANi, caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH ? gautama ! parimaNDalaM khala saMsthAnaM saMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham no caramam , no acaramam no caramANi no acaramANi, no caramAntapradezAH, no acaramAntapradezA !, niyamAt acaramaM caramANi ca caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca, evaM yAvad Ayatas , parimaNDalaM khalu bhadanta ! paesogADhe, siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogADhe) gautama ! kadAcit saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcit asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, ananta pradezoM se avagADha nahIM hotA (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata tk| ___ (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapaesie saMkhejjapaesogA ki carame, acarame, caramAiM, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA?) he bhagavat ! saMkhyAta pradezI aura saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai ? acarama hai ? caramANi hai ? acaramANi hai ? carAntapradeza hai ? acaramAntapradeza hai ? (goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe saMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM, no acaramAiM, no caramaMtapaesA, no acaramaMtapaesA) he gautama ! saMkhyAta pradezI aura saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nahIM, acarama nahIM, caramANi nahIM, acaramANi nahIM, caramAnta pradeza nahIM, acaramAnta pradeza nahIM (niyamA) niyama se (acaramaM caramANi ya acarama aura aMcaramANi hai (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya) caramAnta pradeza asaMkhijjapaesogADhe no aNaMtapaesogADhe) 3 gautama! 46yit sajyAta pradezamA savAra thAya che, kadAcit asaMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che, ananta pradezamAM avagADha yatA nathI (evaM jAva Ayate) se prAre bhAyAta sudhii| . . (parimaMDale NaM bhaMte saMThANe saMkhejjapaesie, saMkhejjapaesogADhe, kiM carame, acarame, gharamAiM, acaramAI, caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ?) sAvan ! sadhyAta azI bhane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala sa sthAna zuM carama che? acarama che? caramANi cha 1 sayaramA cha ? ya2mAnta pradeza cha ? anyamAnta pradeza cha ? (goyamA / parimaMDale NaM saMThANe saMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe no carame, no acarame, no caramAiM, no acaramAiM no caramaMtapaeso no acaramaMtapaesA) 3 gautama | saMdhyAta azI / bhane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nahIM caramANi nahIM. acaramANi nahI, 22mAnta azI nahI mayaramAntapradezI 5 nathI (niyamA) niyamayI (acaramaM caramANi ya) mAyarama mana. saramAya cha (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya) ya2bhAnta pradeza
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 prakAenAstra saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagAham kim caramas , acarama, pRcchA, gautama ! asaMkhyeyapradezikam saMkhyeyapradezAvagADham yathA saMkhyeyapradezikam , evaM yAvad Ayatam , parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADham ki acaramam acaramam, pRcchA gautama ! asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADham no caramam yathA saMkhyeyapradezAvagADham , evaM yAvad Ayanam , parimaNDalaM khalu-saMsthAnam anantapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADham kiM caramam , acaramas pRcchA, gautama ! tathaiva yAvad aura acaramAntapradeza haiM (evaMjAva Ayate) aizAhI Ayata saMsthAna taka jaannaa| (parimaMDale gaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie saMkhejapaesogAve kiM gharame, acarame, carabhAI, acaramADa, cAmarUpaesA acaramaMtapaesA ? pucchA) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI, laMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai, acarama hai, caramANi hai, acaramANi hai' carasAnta pradeza hai, acaramAntapradeza hai ? prazna (goyamA ! asaMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie) he gautama ! asaMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagAha parimaMDala saMsthAna saMkhyAtapradezI ke samAna (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata tk| _ (parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, pucchA ?) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai ? acarma hai ? prazna (goyamA ! asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaelogADhe no carame) he gautama ! asaMkhyAtapradezI, asaM. khyAtapradezoM meM adagADha parisaMDala saMsthAna carama nahIM (jahA saMkhejjapaesogADhe) jaise saMkhyAtapradezAvagADha (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka / mana mayaramAnta praheza cha (evaM jAva ayate) ra pramANe mAyata saMsthAna sudhI lApA (parimaMDale gaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejapaesie saMkhejapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAI acaramAI caramaMtapaesA acaramaMtapaesA ? pucchA) 3 bhagavan ! masabhyAta pradazI, saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaDala sa sthAna zuM carama che ? acarama che, samAna cha, ayaramAvi cha, yasamAnta pradeza cha, ayaramAnta pradeza cha ? prazna (goyamA ! asaMkhejjaepasie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie) : gotama ! asaNyAta azI sabhyAta prazomA avADha paribha 38 sasthAna sabhyAta prazInA samAna (evaM jAva Ayate) ye 4Are bhAyata sudhI (parimaMDale NaM bhate ! saMThANe asaMkhajjapaesie asaMkhejjapaemogADhe kiM carame, acarame, pacchA lagavan ! yasa cyAta azI tabhaY masa dhyAta zobhA mA paribhAsa saMsthAna zu. 22ma che ? bhanyarabha cha ? prazna (goyamA / asaMkhejapaesie asaMkhejjaparasogADhe no carame) 3 gautama asabhyAta pradezI, masajyAta pradezamA sasAda parabha36 saMsthAna yama nathI (jahA saMkhejapaesogADhe) 2bha sabhyAta pravezAsA (evaM jAva Ayate) e prakAre Ayata saMsthAna sudhI
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam Ayatam , anantapradezikam asaMkhyeyapradezAvagAnam yathA saMkhyeyapradezAvagADham , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAJca,acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAgADhasya dravyArthatayA __(parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhejjapaesogADhe) he bhagavan ! ananta pradezI saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna (kiM carame, acarame, pucchA ?) kyA carama hai, acarama hai, prazna (goyamA ! taheva jAva Ayate) he gotama ! isI prakAra yAvat Ayala saMsthAna (aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogAr3he jahA saMkhejjapaesogADhe) asaMkhyAtapradezoM meM abagADha anantapradezI saMkhyAta pradezAvagADha ke samAna (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata taka / . (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapapasogADhasta acarimassa ya carimANa ya caranaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) he bhagavan ! saMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha acarama, caramau, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se (vvaTTayAe) dravya kI apekSA se (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA se (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?) alpa. yahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! samvatthove parimaMDalasaMThANasma saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa dadhvaTThayAe ege acarime) he gautama ! (parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe ANaMtapaesie saMkhejjaparasogADhe) 3 nagavan ! ananta azI sabhyAta pradezobhA mA parimasa sa sthAna (kiMcarame, acarame, pucchA ? zuyarama cha, manyarabha che, prazna ? (goyamo ! taheva jAva Ayate) gautama ! 01 prahAra yAvat mAyata saMsthAna (maNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesogADhe) sa. cyAta pradezamA ma mananta zI saNyAta prazAnA samAna (evaM jAva Ayate) eja rIte Ayata sudhI (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjaparasoMgADhassa acarimassa vA carimANa ra caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) 3 bhagavan ! sadhyAta pradezI sadhyAta pradezamAM avagADha acarama, carame, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezo bhAMthI (dabaTTayAe) dravyanI apekSAthI (paesaTTayAe) prazAnI apekSAthI (davvadupaesadrayAe) dravya ane. prazAnI apekSAthI (kayare kayare hito) nAthI (appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 2585, ghI, tulya, maga vizeSAdhi4 che.
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 ' prazopanAsUtra ekam acarasa, caramANi saMkhyeyaguNAni, acarasaM caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyazuNAH caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvayepi vizeSAdhikA, dravyArthapradezArthatayA sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya ekam acaramam, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH caramAsaMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya se eka acarama labale kama hai (carimAiM saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM (acaramaM caramANi ya do vi vikhesAhiyAI) acarama aura acaramANi donoM vizeSAdhika haiM (padelaTTayAe) pradezoM kI apekSA (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapaesogADhasla carabhaMtapaesA) saMkhyAtapradezI, saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM (acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acarabhaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTTapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyasta saMkhejjapaesogADhassa ege acarime) saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAlapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA eka acarama hai (caramAiM saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAta guNA haiM (acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (caramaMtapa ___ (goyamA ! savvatthove parimaMDalasaMThANassa saMkhejjapaesiyasa saMkhejjapaesogADhassa davvadayAe ege acarime) gautama / sajyAta pradezI, sabhyAta pradezamA avasAda paribhasa sasthAnanA dravyathI me4 mayarama sauthI mech| cha (caramAiM saMkhejjaguNAI) yara bhAthi sadhyAtaguNA adhi4 cha (acaramaM caramANi ya dovi visesAhiyAI) mayarama bhane yamA manna vizeSAdhi4 cha (paesaTTayAe) prazAnI apekSAya (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhijjapaesiyasa saMkhijjapaesogADhassa caramaMtapaeso) sadhyAta azI, saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che. (acaramaMtaparasA saMkhejjaguNA) mayaramAnta pradeza sajyAta cha (caramaMtapaesAya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) ya2mAnta pradeza mane bhayabhAnta pradeza mantra vizeSAghi cha (dabaTupaesadvayAe) dravya bhane prazAnI apekSA 2 (savvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyarasa saMkhejjaepasogADhassa ege acarime) sabhyAta pradezI tamana sabhyAta pradezobhA mA paribha3 saMsthAna se mayarama cha (caramAiM saMkhijjaguNAI) 52mANa sadhyAtaguNI che (acaramaM ca gharamANi ya do vi visesAhiyAI) aya2ma mAne yaramA bhanne
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyapodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnanirUpaNam ntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, evaM vRttavyastracaturastrAyateSvapi yojayi. tavyam, parimaNDalasya khala bhadanta ! saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya caramANAzca, caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAzca dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA bA ? gautama ! sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyAesA saMkhejjaguNA) caramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (acarimaMtapaesA saMkhejjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA hai (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAnta pradeza aura acaramAnta pradeza donoM vizeSAdhika haiM (evaM vaTTa-taMsa-cauraMsAyaesu vi joeyavvaM) isI prakAra vRtta, trikoNa, catuSkoNa, Ayata meM bhI yojanA kara lenI caahie| __(parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa) he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI, saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke (acaramassa caramANa ya) acarama aura caramANa (caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) caramAnta pradezoM aura acarasAnta pradezoM meM (davvaTTayAe, paesaTTayAe, davaTThapaesaTTayAe) dravya, pradeza aura dravya pradeza kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa vvayAe ege acarame) he gautama ! asaMkhNatapradezI saMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna - vizeSAdhi cha (caramaMtapaesA saMbajjaguNA) yabhAnta pradeza sabhyatA cha (acaramaMtapaesA asaMkhejjaguNA) bhayaramA-tapradeza sanyAtamA che (caramaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) yabhAnta pradeza bhane anyamAnta pradeza manna vizeSAdhi che (evaM vaTTa-taMsa caurasAyaesu-vi joeyavvaM) 20 mAre vRtta-nihAe yatumhI mAyatamA 55 yona! 4ii devI naye (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyasa saMkhejjapaesogADhassa) he bhagavAn ! jyAta uzI, sabhyAta pradezamA ma 52ma usa sasthAnanA (acaramassa caramANaya) mayarama. mane ya2mAra (caramatapaesANa ya acaramatapaesANa ya) 22maantprdesh| bhane ayamAntapradezamA (davaDhayAe, paesaTTayAe, davvadupaesaTTayAe) dravya, pradeza mana dravya pravezanI apekSAthI (kayare kayarehito) AsanAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyAvA ?) 265, ghA, tuya athavA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA ! savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyasa saMkhajjapaeso gADhassa dabaTTayAe ege acarame) gautama / asabhyAta pradezI, sayAta pradezamA sapATa paribha3 sathAnanA havyathI me manya2ma pAthI mAchache (caramA saMkhejjaguNAI)
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanA rthatayA ekam acarama, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikaraya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH, caramAntapradezAzca acaramAntaprade. zAzca dvaye'pi vizeSAdhikAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyArthatayA ekam acaramama, caramANi saMkhyeyaguNAni, acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi vizeSAdhikAni, caramAntapradezAH saMkhyecaguNAH, acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNAH caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi vizepAdhikAH evaM yAvat kA dravya se eka acarama sabase kama hai (caramAI saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAta guNA hai (acamaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) acarama aura caramANiM donoM vizeSAdhika haiM (paesaTTayAe savvatyovA parimaMDalasaMThANassa asaMkhejjapaesiyasma saMkhejjapaesogADhassa caramaMtapaesA) asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna pradezoM kI apekSA sava se kama caramAntapradeza haiM (acaramaMtapaesA saMkhijjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (davvaTThapaesacyAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (savvatthove) saba se kama (parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyalsa saMkhajapaesogADhassa) asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna kA (davvayAe) dravya se (ege acarime) eka acarama hai (caramAI saMkhejjaguNAI) caramANi saMkhyAtaguNA haiM (acaramaM ca caramANi ya doSi disesAhiyAI) aca. ramaM aura caramANi donoM vizeSAdhika haiM (caramaMtapaesA saMkhejaguNA) caramAntapradeza saMkhyAtaguNA haiM (acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA) acaramAntapradeza saMkhyAtayaramANa sadhyAtamA cha (acaramaM ca caramANiya do vi visesAhiyoI) aya2 sana 22bhAri bhanne vizeSAdhi4 cha (savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejapaesiyasa saMkhajapapasogADhassa caramaMtapaesA) asabhyAta azI sadhyAta prazAmA agAda paribhasa saMsthAnanA prazAnI apekSA mAthI soch| ya2mAnta pradeza cha (acaramaMtapapasA saMkhibjaguNA) bhayabhAnta pradeza sabhyAtA che (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesA ya do vi visesAhiyA) ya2bhAnta pradeza bhara mayaramAnta pradeza manna vizeSAdhi4 cha (davvaTupae. saTTayAe)dravya bhane pradezAnI apekSAye (savvatthove) madhAthI mAchA (parimaMDalassa saMThANassa ase khajjapaesieyassa saMkhejjapaesogADhassa) asabhyAta pradezI sacyAta pradezamA mAda paribhasa sasthAnanA (baTTayAe) dravyathI (ege acarime) me bhayarama cha (caramAiM saMkhejja guNAI) ya2mA sabhyAta cha (acarama ca caramANi ya dovi visesAhiyAI) meyarabha mana 22mApyUi manne vizeSAdhi cha (caramatapaesA saMkhejjaguNA) yamAnta pradeza
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnanirUpaNam Ayatam, parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAJca dravyArthatayA pradezAyatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA? gautama ! yathA ratnaprabhAyAH alpavahutvaM tathaiva niravazepaM bhaNitavyam , evaM yAvat Ayatam , parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAva gADhasya acaramasya guNA haiM (caramaMtapaesA ya acarabhanapaesA ya doSi vilelAhiyA) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM (evaM jAva Ayate) isI prakAra yAvatta Ayata saMsthAna / *. (parimaMDalasla NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhijjapaeliyassa asaMkhejjapaeso. gADhassa acarasassa caramANa ya caramaMtapaesANaya acaramaMtapaesANa ya) bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADa parimaMDala saMsthAna ke aca. rama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (caTThayAe paesaTTayAe bvaTThapaesaTTayAe) dravya se, pradezoM se tathA dravya aura pradezoM se (kayare kayarehito) kona kisase (appAvA, baDyA vA, tullA kA, dikhesAhiyA vA?) alpa, bahata, tulya athavA vizepAdhika haiM ? (goyanA ! jahA rayaNappabhAe appA bahuyaM taheva niravasesaM bhANiyanva) gautama ! jaise ratnaprabhA kA alpavahatva kahA vaisA hI sampUrNa kahanA cAhie (evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka / - (parimaMDalasta NaM bhaMte ! saMTANassa aNaMtapaesiyasta saMkhejjapaesogADhassa) he bhagavan ! saMkhyAnapradezoM meM avagADha anantapradezI parimaMDala saMsthAna ke (acasabhyAta cha (acaramantapaesA saMkhajjaguNA) mayaramAnta pradeza sabhyAta cha (caramaMtapaesA ya acaramaMtapaesAya dovi visesAhiyA) ya2mAnta pradeza mana manyamAnta pradeza bhanne vizeSAdhi che (evaM jAva Ayate) se 4Are yAvat mAyata saMsthAna (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANasa saMkhejjapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANa ya acamatapaesANa ya) he bhagavan asaNyAta azA temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA acarama, caramANa caramAna prahazA bhane ayaramA-1 prazAmA (dacaTyAe paesaTrayAe, davvaTupaesaTTayAe) dravyathA, prazAthI tathA dravya bhane zAthI (kayare kayare hito) nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) ma85, dhae); dukhya matha vizeSAdhita cha ? (goyamA / jahA rayaNappabhAe appA bahavaM taheva niravasesa bhANiyavvaM) he gautama ! 2 2tnaprasAnu ma65 matva yu cha te4 sapUSNu 43 naye (evaM jAva Ayate) eja prakAre Ayata sa sthAna sudhI (parimaMDalarasaNaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyasa saMkhejapaesogADhassa) mAvA!
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre ca.caramANAJca caramAntapradezAnAJca acazmAntapadezAnAJca dravyArthatayA pradezArthacayA dravyArthapradezArtha tayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA bA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! yathA saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya navaraM saMkRme khalu anantaguNAH, evaM yAvat Ayatam parimaNDalasya khalu bhadanta ! saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya acaramasya ca caramANAJca- caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAJca yathA ratnaprabhAyAH, navaraM saMkrame anantaguNAH, evaM yAvad Ayatam // sU0 // 6 // rimassa ya caramANa ya carasaMtapaelANa ya acarasaMtaparasANa ya) acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM (davvaTThayAe, paesaTTayAe, davyadrupaesaTTayAe) dravya se, pradezoM se, dravya-pradezoM se (kayare kayarahito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyalA ! jahA saMkhejjapaesiyarasa saMkhejapaesogADhassa) gautama ! jaisI saMkhyAta pradezoM se avagADha saMkhyAtapradezI kI vaktavyatA kahI vaisI jananA (navaraM) vizeSa (saMkameNaM) saMkramaNa se (aNaMtaguNA) anantaguNA haiM(evaM jAva Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna taka / (parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANasla arNatapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa) bhagavan ! anantapradezI, asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke (acaramassa) acaramakA (ya) aura caramAnta Adi kA alpavahutva (jahA rayaNa. ppabhAe) jaise ratnaprabhA kA (navaraM) vizeSa (saMkame agaMlaguNA) saMkrama meM anantaguNA (evaM jAba Ayate) isI prakAra Ayata saMsthAna tk| sadhyAta pradezamA mAda mananta pradezI paribhasa sa sthAnanA (acarimassa ya caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya) ayarama, yamAyu, 22mAnta azA sane bhayaramAnta pradezamA (davvaTThayAe paesaTTayAe davvaTTapaesaTTayAe) dravyathI, prazAthI, dravya prazAthI (kayare kayare hito) hai| jonAthI (appA vA, vahuyA vA tullA vA vise. sAhiyA vA ?) 185, ghanA, tujhya, athavA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA / jahA saMkhejapaesogADhassa) hu gautama ! 2vI sacyAta pradezamA avad sadhyAta prazInI vatavyatA 4hI cha tekI 1 lapI (navara) vizeSa (sa kameNa) sa4. bhAthI (aNataguNA) ananta cha (evaM jAva Ayate) se prahAre bhAyata saMsthAna sudhI. (parimaMDalassa NaM bhate ! saMThANassa aMNatapaesiyassa asaM khejjapaesogADhassa) 3 HIvan ana tazI asabhyAta prazAmA agATa paribhasa saMsthAnanA (acaramassa) bhanya2. bhAntanu (ca) bhane yabhAnta mAhanu hamahutva (jahA rayaNappabhAe) 2 pramANe 2naprabhAnu 4thana dhyu che. te prabhA (navara) vizeSa (saMkame aNaMtaguNA) samamA manatagayA Kaa . (eva jAva Ayate) mekara mamApya yAvata mAyata saMsthAna saMdhI samAra
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnanirUpaNam Ta TIkA-pUrva dvipradezikAdi skandhAnAM caramAcaramAdivaktavyatA prarUpitAH, skandhAnAJca parimaNDalavRttAcanyatamasaMsthAnavasvasya niyatatvAt saMsthAnavaktavyatAM prarUpayitumAha- 'kaNa bhaMte ! saMThANA paNNattA ?" he mahanta ! kati kiyanti khalu saMsthAnAni - AkAzaH prajJaptAni - prarUpitAni santi ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMca saMThANA paNNattA' paJcaprakArANi saMsthAnAni prajJaptAni, 'taM jahA' parimaMDale, vaTTe, tase, cauraMse, Ayae ya' tadyathA - parimaNDa - lam-golAkAraH, vRttam-vartulam, tryatram - trikoNam, tisro'strayo'smin iti tryasamitivyutpatteH, AyataJca dIrgham, gautamaH pRcchati - 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA, asaMkhejjA atA ? 'he bhadanta ! parimaNDalAni khalu saMsthAnAni kiM saMkhyeyAni bhavanti ? asaMkhyeyAni bhavanti ? kiMvA anantAni bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA' parimaNDalAtmaka saMsthAnAni no saMkhyeyAni bhavanti, TIkArtha - isase pUrva dvipradezI Adi skaMdhoM ke carama, acarama Adi kI vaktavyatA kA nirUpaNa kiyA gayA hai, kintu jo bhI skaMdha hote haiM, ve parimaMDala, vRtta Adi meM se kisI na kisI saMsthAna ke dhAraka hote haiM, isa kAraNa yahA~ saMsthAnoM kI vaktavyatA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai zrI gautamakhAmI prazna karate haiM - he bhagavAn ! saMsthAna kitane kahe haiM ? 'bhagavAn he gautama ! saMsthAna pAMca prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM- (1) parimaMDala - golAkAra (2) vRtta - vartula (3) vyasra - ( tikonA ) (4) caturasra - cauM kora aura (5) Ayata dIrghalambA / gautama - he bhagavan ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? 2 bhagavAn - gautama ! parimaMDala saMsthAna na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu TIkA - anAthI pUrva dvipradezI mAdi skandhAnA carama acarama AdinI vaktavyU tAnuM nirUpaNa karAyu che, kintu je keMI paNa skandha hAya che, te parimala, vRtta AdimAMthI kAI ne kAI sasthAnanA dhAraka hAya che, e kAraNe ahIM saMsthAnAnI vastuvyatAnuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan saMsthAna keTalA kahyA che, zrI bhagavAn *-De gautama ! sa sthAna pAMca prakAranA kahyAM che, te A prakAre che-(1) paribhaDasa (goNAra) (2) vRtta-vartula (3) gyatra - triSu (4) yaturasa, bhane AAyatadIrgha (sAMpu) zrI gautamasvAmI: he bhagavan! parimala saMsthAna zuM sakhyAta che, asaMkhyAta che athavA ananta che? zrI bhagavAna :-ke gautama ! parimala sasthAna sakhyAte nathI ane asa`khyAt
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 pramApanAsUtra no vA asaMkhyeyAni bhavanti, api tu anantAni bhavanti ? 'evaM jAva AyayA' evam-parimaNDaloktarItyA, yAvat-vRttAni vyastrANi, caturastrANi AyatAni ca saMsthAnAni no saMkhyeyAni bhavanti, no.vA asaMkhyeyAni bhavanti, api tu anantAni bhavanti, gautamaH pRJcati 'parimaMDale NaM maMte ! saMThANe kiM saMkhejapaesie asaMkhenjayaesie arNatapaesie ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnaM kiM saMkhyeyapradezikaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyapradezikaM bhavati ? kiMvA anantapradezikaM bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'siya saMkhejjapae sie, siya asaMkhejjapaesie, siya aNaMtapaesie'parimaNDalAtmaka saMsthAnaM syAt-kadAcit saMdhyeyaprade: zikaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezikaM bhavati,syAt-kadAcit anantapradezikaM bhavati 'evaM jAva Ayae' evam-parimaNDalasaMsthAnoktarItyA yAvat vRttam-jyasram - caturasram Ayatazca saMsthAnamapi syAt-kadAcit saMkhyeyapradezikaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezika bhavati,syAt-kadAcit anantapradezikaM bhavati, gautamaH pRcchati-'parimaDale gaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapaesie ki saMkhejjapaesogADhe, asaMkhejapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnaM saMkhyeyapradezikaM kiM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyaananta haiM / isI prakAra vRtta, trikoNa, catuSkoNa, aura Ayata saMsthAnoM ke saMbaMdha meM samajhalenA caahie| ve bhI saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM kintu ananta haiM / gautama-bhagavana ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAtapradezI hai yA asaMkhyAtapradezI hai yA anantamadezI hai ? bhagavAna-gautama ! parimaMDala saMsthAna kadAcitU saMkhyAtapradezI kadAcit asaMkhyAtapradezI aura kadAcit anantapradezI hotA hai / Ayata saMsthAna taka pratyeka saMsthAna isI prakAra hai| -- gautama-he bhagavan ! jo parimaMDala saMsthAna saMkhyAtapradezI hai, vaha kyA AkAza ke saMkhyAtapadezoM meM avagADha hotA hai ? kyA asaMkhyAtapradezoM meM paNa nathI paraMtu ananta che. e pramANe vRtta, vikeNa, catuSkoNa ane Ayata saMsthAnA saMbaMdhamAM samajI levuM joIe. teo paNa saMkhyAta agara asaMkhyAta nathI kintu ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana | parimaMDala saMsthAna zu saMkhyAta pradeza che athavA asaMkhyAta pradeza che athavA ananta pradeza che? * zrI bhagavAna -he gautama ! parimaMDala saMsthAna kadAcit sAta pradezI, kadAcit asaMkhyAta pradeza ane kadAcit ananta pradezI hoya che Ayata saMsthAna sudhI pratyeka saMsthAna e ja prakAre che. * zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! je parimaMDala saMsthAna saMkhyAta pradezI che, te zuM AkAzanA saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che? zuM asaMkhyAta pradezamAM
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnaMnirUpaNam pradezAvagADhaM bhavati ? kiM vA anantapradezAvagADhaM bhavati ? bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! 'saMkhejjapa sogADhe no asaMkhejjapa esogADhe, no aNatapaesogADhe' saMkhyeyapradezikaM parimaNDalasaMsthAnaM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, no asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, no vA anantapradezAvagADhaM bhavati saMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya pradezAnAM saMkhyeyamAtratvAt asaMkhyeyeSu ananteSu vA pradezeSu avagAhanA'saMbhavAt 'evaM jAva Ayae' evam - saMkhyeyapradezikaparimaMDalasaMsthAnoktarItyA yAvat-saMkhyeyapradekazisya vRttasya, tryastrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya saMkhyeyapradezAvagADhatvameva saMbhavati, no asaMkhyeyapradezAvagADhatvam no vA anantapradezAvagADhatvaM prAguktayukteH, gautamaH pRcchati - 'parimaMDale NaM bhaMte ! ThANe asaMkhejjapaesie kiM saMkhejjapae sogADhe asaMkhejjaparasogADe ' aNataparasogADhe' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyeyamadezikam kiM saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati ? kiMvA avagADha hotA hai ? athavA anantapradezoM meM avagADha hotA hai ? bhagavAn - he gautama! saMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna saMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM athavA anantapradezoM meM avagADha nahIM hotA / kyoM ki saMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna ke pradeza saMkhyAta hI hote haiM, ataevaM asaMkhyAta athavA anantapradezoM meM usakA avagAhana honA saMbhava nahIM hai / isI prakAra Ayata saMsthAna taka saba ke viSaya meM samajhanA cAhie, arthAt saMkhyAtapradezI vRttasaMsthAna, vyastra saMsthAna, caturasrasaMsthAna aura Ayata saMsthAna bhI saMkhyAta AkAzapradezoM meM hI avagADha hote haiM, asaMkhyAta athavA ananta pradezoM meM nahIM / gavAmI - he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM alagAva hotA hai, asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai athavA ananta pradezoM meM avagADha hotA hai ? avagADha thAya che? athavA ananta pradezeAmA avagADha thAya che? zrI bhagavAna :-he gautama ! saMkhyAta pradezI parimaMDala saMsthAna saMkhyAta AkAza pradezAmAM avagADha thAya che. asakhyAta pradezomA athavA ananta pradezAmAM avagADha nathI thatA, kemake sakhyAta pradezI parima`Dala saMsthAnanA pradeza sa`khyAta ja hAya che. tethI ja asakhyAta athavA ananta pradezamAM temane avagAha thavA saMbhavita nathI e ja prakAre Ayata saMsthAna sudhI badhAnA viSayamAM samajavu joie. arthAt saMkhyAta pradezI vRtta sasthAna, vyasaMsa sthAna, caturasa sasthAna ane Ayata sa MsthAna paNa saMkhyAta AkAza pradezamAM ja avagADha thAya che, asa khyAta athavA ananta pradezAmAM nahIM. zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! asakhyAta pradezI parima Dala saMsthAna zu' saMkhyAta pradezemAM avagADha thAya che, asaMkhyAt pradezamAM avagADha thAya che athavA
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ prezApanAsa asaMkhyAtanadezAvagADhaM bhavati kiM vA anantapradezAnagAheM bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya saMkhejapaesogADhe siya asaMkhejjapaesogADhe, no aNaMtapaesogA de' asaMkhyeyapradezikaM parimaNDalasaMsthAna, syAt kadAcit, saMkhyeyapradezAvagAhaM bhavati, syAt-kadAcit asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, kintu no anantapradezAvagADhaM bhavati, asaMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya saMkhyeyeSu asaMkhyeyeSu vA pradezeSu avagAhane virodhAbhAvAt tadubhayatraivAvagADhatvaM saMbhavati, no anantapradezeSu avagADhatvaM saMbhavati asaMkhyeyapradezikasya parimaNDalasaMsthAnasya ananteSu pradezeSu avagAhanevirodhAt, 'evaM jAva Ayae' evam-asaMkhyeyapradezikaparimaNDala saMsthAnoktarItyA, yAvat-asaMkhyeyapradezikasya vRttasya vyasasya caturasrasya Ayatasya ca saMsthAnasya syAt-kadAcit saMkhyeyapradezAvagADhatvaM bhavati, syAt kadAcit asaMkhyeyapradezAva gADhatvaM bhavati, no anantapradezAragADhatvaM saMbhavati iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe, aNaMtapaesogADhe ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam anantapradezikaM ki saMkhyeyapradezAvagAdaM bhavati ? kiM vA asaMkhyeyapradezAvagAhaM bhavati ? kiM vA anantapradezAvagADhaM bhavati ? bhagavAn Aha__ bhagavAna he gautama ! kadAcit saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai, kadAcitU asaMkhyAna pradezoM meM avagADha hotA hai magara anaMtapradezoM meM avagADha nahIM hotA, kyoM ki asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kA saMkhyAta athavA asaMkhyAta pradezoM meM avagAha honA viruddha nahIM hai, magara anantapradezoM meM avagAha honA viruddha hai| isI prakAra Ayata paryanta sabhI asaMkhyAtapradezI saMsthAnoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! anantapradezI parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai yA asaMkhyAtapradezoM meM abagADha hotA hai athavA anantapradezoM meM avagADha hotA hai ? ' bhagavAn-he gautama ! kadAcitU saMkhyAtapradezoM meM avagADha hotA hai, kdaaananta pradezomAM avagADha thAya che ? * zrI bhagavAna -he gautama! kadAcit saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, kadAcihna asaMkhyAtapradezamAM avagADha thAya che paNa ananta pradezomAM avagADha nathI thatA. kemake asaMkhyAta pradeza parima Dala sa sthAnanuM saMkhyAta athavA asaMkhyAta pradezomAM avagAha te virUddha nathI, paNa ananta pradezamAM avagAha tha virUddha che, eja prakAre Ayata paryanta badhA asaMkhyAta pradezI saMsthAnA viSayamAM samajI javuM joIe. - zrI gautamasvAmI -he bhagavAn ! ananta pradezI parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che agara asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che athavA ananta pradezomAM avagADha thAya che? zrI bhagavAna he gautama! kadAcit saMkhyAta pradezamAM avagAha thAya che, kadAcita
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam goyamA !' he gautama ! 'siya saMkhejjapaesogADhe siya asaMkhejjapaesogADhe no aNaMtapaesogAde' anantapradezika parimaNDalasaMsthAna, syAt-kadAcit saMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, syAt-kadAcit , asaMkhyeyapradezAvagADhaM bhavati, kintu no anantapradezAvagAdaM bhavati, anantapradezikasyApi parimaNDala saMsthAnasya virodhAdeva anantapradezAvagADhatvaM na saMbhavati, yato lokasyApi asaMkhyeyapradezAtmakatvameva, lokAdanyatra ca pudgalAnAM gatyabhAvAt, ataeva anantapradezikamapi parImaNDalasaMsthAnaM saMkhyeyeSu asaMkhyeyeSu caiva pradezeSu avagAhate no anantapradezeSu iti bhAvaH, 'evaM jAva Ayae' evam-anantapradezikaparimaNDalasaMsthAnokta. rItyA, yAvat-anantapradezikasya vRttasya vyasrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya syAt-kadAcit , saMkhyeyapradezAvagADhatvaM bhavati, syA-kadAcit asaMkhyeyapradezAvagADhatyaM bhavati no anantapradezAvagADhatvaM saMbhavatIti bhAvaH / prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, caramAI acaramAI cit asaMkhyAtapradezoM meM avAgADha hotA hai, magara ananta pradezoM meM avagADha nahIM hotaa| anantapradezI parimaMDala saMsthAna bhI virodha ke kAraNa ananta AkAzapradezoM meM avagADha nahIM ho sakatA, kyoM ki samagra lokAkAza ke bhI pradeza asaMkhyAta hI haiM aura lokAkAza ke bAhara pudgaloM kI gati yA sthiti ho nahIM sktii| ataH anantapradezI parimaMDala saMsthAna yA to saMkhyAtapradezoM meM avagAhana karatA hai yA asaMkhyAta pradezoM meM, anantapradezoM meM usakA avagAha saMbhava nahIM hai| anantapradezI parimaMDala saMsthAna ke hI sammAna vRtta, cyastra, caturasra aura Ayata saMsthAna bhI samajha lene cAhie, arthAt anantapradezI yastra Adi saMsthAna bhI saMkhghAta yA asaMkhyAta AkAzapradezoM meM avagAhana karate haiM, anantapradezoM meM nhiiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! saMkhyAtapradegI tathA saMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA 'carama' kahalAtA hai ? kyA 'acarama' kahalAtA asaMkhyAta pradezamAM avagaDha thAya che paNa ananta pradezamAM avagADha nathI thatA. ananta pradezI parimaMDala saMsthAna paNa virodhanA kAraNe ananta AkAza pradezomAM arvagADha nathI thaI zakatA, kemake samartha kAkAzanA paNa pradeza asa khyAta ja che ane kAkAzanA bahAra pagalenI gati agara sthiti thaI zakatI nathI. tethI ananta pradezI parimaMDala saM sthAna agarato saMkhyAta pradezomAM avagAhana kare che, agara asaMkhyAta pradezamAM. ananta pradezamAM tenuM avagAhana saMbhavita nathI. ananta pradezI parimaMDala saMsthAnanA samAna ja vRtta, vyastra, caturasa, ane Ayata sa sthAna paNa samajI levuM joIe, arthAta ananta pradezI vyastra Adi saMsthAna paNa saMkhyAta agara asa khyAta AkAza pradezomAM avagAhana kare che, ananta pradezomAM nahIM. zrI gautamasvAmI bhagavana saMkhyAta pradezo tathA AkAza pradezomAM avagADha parimala
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 prajApanAsatre caramaMtapaesA, acaramaMtapaesA ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAna saMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM kiM caramaM bhavati, kiM vA 'acaramam' iti vyapadizyate, kiM vA caramANi iti vyapadizyate ? kiM vA 'acaramANi' iti vyapadizyate ? kiM vA 'caramAntapradezAH' iti vyapadi. zyate ? kiM vA 'acaramAntapradezA:' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'parimaDale NaM saThANe sakhejjapaemie saMkhejjapaesogADhe' parimaNDalaM khalu saMsthAna saMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM 'no carame no acarame' no 'caramam' iti vyapadizyate, no vA 'acaramam' iti vyapadizyate 'no caramAI' no 'caramANi' iti vA vyapadizyate, 'no, acaramAI' no 'acaramANi' iti vA vyapadizyate, 'no caramaMtapaesA' no 'caramAntapradezAH' iti vyapadizyate 'no acaramaMtapaesA' no vA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadizyate ratnaprabhApRthivIvat , kintu 'niyamaM acarama, caramANi ya' niyamAd-niyamataH 'acaramam caramANi ca' iti dhyapadizyate anekAvayavavibhAgAtmakatvasya vivakSitatvAt , pradezavivakSAyAntu 'caramaMtapaeMsA ya acaramaMtapapasA ya' caramAntapradezAzva, acaramAntapradezAzca' iti vyapadizyate, "evaM jAva Ayae' evam-saMkhyeyapradezika saMkhyeyapradezAvagADhaparimaNDalasaMsthAnoktarItyA, yAvathai ? kyA 'caramANi' kahalAtA hai ? kyA 'acaramANi' kahalAtA hai ? athavA kyA 'caramAntapradeza' kahalAtA hai ? yA 'acaramAntapradeza' kahalAtA hai ? bhagavAna-gautama ! saMkhyAtapradezI aura sakhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna 'carama' nahIM kahalAtA, 'acarama' bhI nahIM kahalAtA, 'caramANi' bhI nahIM kahalAtA, 'acaramANi' bhI nahIM kahalAtA, na 'caramAntapradeza' kahalAtA hai aura na 'acaramAntapradeza' kahalAtA hai, ratnaprabhA pRthvI ke samAna, niyama se 'acaramam aura caramANi' kahalAtA hai, kyoM ki aneka avayavaavibhAgAtmakarUpa meM usakI vivakSA kI gaI hai / agara pradezoM kI vivakSA kI jAya to caramAntapradeza aura acaramAntapradeza kahalAtA hai| Ayata saMsthAna taka isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta pradezoM saMsthAna zuM carama kahevAya che acarama kahevAya che? zuM caramANi kahevAya che ? acaramANi kahevAya che? athavA zuM caramAnta pradeza kahevAya che? agarate acaramAnta pradeza kahevAya che? zrI bhagavAn he gautama! saMkhyAta pradeza ane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna carama nathI kahevAtA acarama paNa nathI kahevAtA, caramANi paNa nathI kahevAtAM acaramANi paNa nathI kahevAtA, nathI caramAnta pradeza kahevAtA ane nathI acaramAnta pradeza kahevAto ratnaprabhA pRthvInA samAna niyamathI acarama ane caramANi kahevAya che, kemake aneka avayava avibhAgAtmaka rUpamAM enI virakSA karelI che. agara pradezanI vivakSA karAyo caramAnta pradeza ane acarabhAta pradeza kahevAya che. Ayata saMsthAna sudhI eja prakAre samajI levuM joIe arthAt saMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 193 prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya vRttasya vyavasya caturastrasya Ayatasya ca saMsthAna. syApi no caramatvavyapadezaH no vA acarastyavyapadezaH, no 'caramANi' iti vA vyapadezA, no 'adharamANi' iti vA vyapadezaH, no 'caramAntapradezA' iti vA vyapadezaH, no vA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadezo bhavati, kintu anekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acarama ca caramANi ca' iti vyapadezo bhavati, pradezavirakSAyAntu 'carasAntapradezAzca acaramAntapadezAzca' iti vyapadezo bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'parimaDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhe. jjapaesie saMkhejjapaesogADhe kiM carame, acarame, pucchA ?' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM kiM 'caramam' iti vyapadizyate ? kiM vA 'acaramama ?' iti kiM vA 'caramANi' iti ? kiM vA 'caramAntapradezAH' iti ? kiM vA 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! asaMkhejapaesae saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie' asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasthAnaM yathA saMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasaMsthAna meM avagADha parimaMDala saMsthAna kI hI bhAMti vRtta vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna bhI carasa, acarama, caramANi, acaramANi, caramAntapradeza aura acaramA. ntapradeza nahIM kahA jA sakatA, kintu avayavoM ke avibhAgAtmakatva kI vivakSA kI jAya to 'acarama aura caramANi' kahA jA sakatA hai aura yadi pradezoM kI vivakSA kI jAya to 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kaha sakate haiN| __ gautamasvAmI he lagavAn ! saMkhyAtapradezoM meM avagADha asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kyA carasa hai athavA acarama hai ? caramANi hai athavA acaramANi hai ? caramAntapradeza hai athavA avaramAntapradeza hai| bhagavAn-he gautama ! saMkhyAtapradegoM meM avAgADha asaMkhyAtapradezI parimaMDala saMsthAna kI vaktavyatA vaisI hI samajhanA cAhie jaisI saMkhyAtapradezI pradezamAM avagADha parimaDala saMsthAnanI ja jema vRtta, vyasa, caturasa ane Ayata saMsthAna paNa carama-acarama-caramANi-acaramANi-caramAnata pradeza ane acaramAnta pradeza nathI kahevAtA paraMtu avayanA avibhAMgAtmakanI vivakSA karAya acarama ane caramANi kahI zakAya che, ane yadi pradezanI vivakSA karAya te caramAnta pradeza ane acamAnta pradeza kahI zakAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavAna ! saMkhyAta pradezamAM avagADha asaMkhyAta pradeza parimaMDala sa sthAna zuM carama che athavA acarama che? caramANi che athavA acamANi che? aramAnta pradeza che, athavA acaramAnta pradeza che? zrI bhagavAna - gautama! saMkhyAta pradezamAM avagADha asaMkhyAta pradezI pari. maMDala saMsthAnanI vaktavyatA tevIja samajavI joIe jevI saMkhyAta pradezI temaja - pra0 25
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ - pratApanAsUtre caramAdivipaye bhaNitaM tathaiva bhaNitavyam iti bhAvaH 'evaM jAva Ayae' evaM-saMkhyeyapradezAvagADhAsaMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnoktarItyaiva, yAvat-asaMkhyeyapradezikaM saMkhyeyapradezAvagADhaM vRttaM, vyasram , caturasram AyatazcApi saMsthAna caramAdiviSaye saMkhyeyapradezika saMkhyeyapradezAvagADha parimaNDala saMsthAnavadevAvaseyam , gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe kiM carame pucchA' he bhadanta ! parimaNDalaM khalu saMsthAnam asaMkhyesapradezikam asaMkhyeyapradezAvagAheM kiM carama bhavati ? kiM yA 'acaramam' iti, kiM vA 'caramANi' iti ? kiM vA 'acaramANi' iti, kiM vA 'caramAntapradezAH' iti, kiM vA 'acaramAntapradezAH' iti vyapadizyate ? iti pRcchA bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'asaM. khejjapaesie asaMkhejjapaesogADhe no carame jahA saMkhejjapaesogADhe' asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDalasaMsthAna yathA saMkhyeyapradezAvagADha parimaNDasaMsthAna bhaNitaM tathaiva no 'caramam' no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' no 'caramAntapradezA' no evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kI kahI gaI hai| isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajhalenA cAhie, arthAtU asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta pradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, caturastra aura AyatasaMsthAna ko bhI carama Adike viSayameM saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezo meM avagADha parimaMDala saMsthAnake samAna hI kaha lenA caahie| / gautamasvAmI-he bhagavAn ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAta pradezoM meM 'avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai yA acarama hai ? caramANi hai yA acaramANi hai ? caramAntapradeza hai yA acarabhAntapradeza hai ? bhagavAn-gautama ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDa saMsthAna kA kathana saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna samajhanA cAhie, arthAt vaha carama, acarama, caramANi, acaramANi, crmaantsaMdhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanI kahelI che. e ja prakAre Ayata sa sthAna sudhI samajI levuM joIe. arthAt asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADhavRtta vyasa caMdurasa ane Ayata saMsthAnane paNa carama AdinA viSayamAM saMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala sasthAnanA samAnaja hI levuM joIe zrI gautamasvAmI -he bhagavad ! asaMkhyAta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAna zuM carama che agara acarama che? caramaNi che agara acaramANi che? aramAnta pradeza che agara acaramAnta pradeza che? | zrI bhagavAn -he gautama! asaMkhyAta pradeza temaja asaMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala sasthAnanuM kathana saMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnanA samAna samajavuM joIe, arthAt te carama, acarama, caramANi, acaramANi, aramAnta pradeza
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 195 prameyayodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate api tu niyamAd niyamataH anekAvayavA vibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaM ca caramANi ca' iti vyapadizyate pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAca, acaramAntapradezAzca' iti vyapadizyate, 'evaM jAva Ayae' evam-asaMkhpeyapradezikA saMkhyeyapradezAvagADhaparimaNDalasaMsthAnoktarItyA, yAvat-asaMkhyeyapradezikam asaMkhyeyapradezAvagADhaM vRttaM, vyasram , caturasram , AyataJcApi saMsthAnaM saMkhyeyapradezAvagADhaM saMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnavadeva 'no 'caramam' no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' no 'cara: mAntapradezAH' no 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate api tu niyamato'nekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaM ca caramANi ca' iti vyapadizyate, pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca' iti vyapadizyate / gautamaH pRcchati-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhijjapaesogADhe kiM carame pucchA' he bhadanta ! parimaNDalaM khala saMsthAnam anantapradezikam saMkhyeyapradezAcagADhaM ki 'caramam' iti ? kiM vA 'acaramam' iti? kiM vA 'caramANi' iti kiM vA 'acaramANi' iti ? kiM vA 'caramAntapradezAH' iti ? kiM vA 'acaramAntapradezAH, iti vyapadizyate ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! pradeza athavA acaramAntapradeza nahIM kahA jA sakatA , api tu niyama se aneka avayavAvibhAgAtmakatva kI vivakSA se 'acarama-caramANi' kahalAtA hai| pradezoM kI vivakSA karane para 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kahA jAtA hai| isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajhanA cAhie, arthAt asaMkhyAtapradezI aura asaMkhyAtapradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna hI vRtta, vyastra, caturasra, aura Ayata saMsthAna kI vaktavyatA bhI samajha lenI caahie| gautama-bhagavan ! anantapradezI aura saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kyA carama hai yA acarama hai ? caramANi hai athavA acaramANi hai ? cara. mAntapradeza hai athavA acaramAntapradeza hai ? bhagavAn-he gautama ! jaise saMkhyAtapradezI aura asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyA acaramAnta pradeza nathI kahI zakAtA, paNa niyamathI aneka avayavAvibhAgAtmakatvanI vivikSAthI acaramaM-caramANi kahevAya che. pradezanI vivakSA karatAM aramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza hevAya che. e ja prakAre Ayata sa sthAna sudhI samajI levuM joIe arthAta asa khyAta pradeza ane asaMkhyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnA samAna ja vRtta,vyasa, caturasa ane Ayata sa sthAnanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe, zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ananta pradeza ane saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAna zu carama che agara acarama che? caramaNi che athavA acaramANi che? aramAnta pradeza che athavA acaramAnta pradeza che? zrI bhagavAna --he gautama! jevu sakhyAta pradeza ane asaMkhyAta pradezI temaja
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 prazApanAstra 'taheva jAva Ayae' tathaiva-pUrvokta saMkhyeyapradezAvagADhAsaMkhyeyapradezAvagADha saMkhyeyAsaMkhyeyapradezikaparimaNDalasaMsthAnavadeva anantapradezikaM saMkhyeyapradezAdagADha parimaNDalaM yAvat vRttam , tryasam , caturasram , AyataJcApi saMsthAnaM no 'carama' no 'acaramam' no 'caramANi' no 'acaramANi' 'no caramAntapradezAH,' no 'acaramAntapradezAH' iti vA vyapadizyate, api tu niyamato'nekAvayavAvibhAgAtmakatvavivakSAyAm 'acaramaJca caramANi ca' iti vyapadizyate, pradezavivakSAyAntu 'caramAntapradezAzca acarasAntapradezAzca' iti vyapadizyate, 'aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejapaesogADhe' anantapradezikaM parimaNDalasaMsthAnam asaMkhyeyapradezAvagADhaM yathA saMkhyeyapradezAvagADhaM parimaNDala saMsthAna saNitaM tathaiva bhaNitavyam , 'evaM jAva Ayae' evam-anantapradezikAsaMkhyayapradezAvagAha parimaNDalasaMsthAnoktarItyaiva, yAvat-anantapradezikam asaMkhyeyapradezAvamA vRttaM, vyasram , caturastram , AyataJcApi saMsthAna caramAcaramAdi viSaye'vaseyam / gautamaH pRcchati-'parimaMDalasta NaM bhaMte ! saMThANasta saMkhejatapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDalasaMsthAna ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie / isI prakAra anantapradezo evaM saMkhyAlapradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna ko bhI samajhalenA cAhie / arthAt unheM bhI carama, acarama, caramANi, acaramANi, caralAntapradeza aura acaramAntapradeza nahIM kahA jA sakatA, kintu niyama se aneka avayavoM ke avibhAgAtmakatva kI vivakSA se 'acarama-caramANi' kahA jA sakatA hai| pradezoM kI vivakSA se 'caramAntapradeza aura acaramAntapradeza' kaha sakate haiN| anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagADha parisaMDala saMsthAna kA kathana anantapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha parimaMDala saMsthAna ke samAna samajhanA caahie| isI prakAra Ayata saMsthAna taka sabhI kI vaktavyatA kaha lenI caahie| saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA viSayamAM kaheluM che, te ja prakAre 'ananta pradezI temaja sa khyAta pradezAvagADha parimaMDala saMsthAnanA saMbanyamA paNa kahevuM joIe. eja prakAre ananta pradezI temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha vRtta, vyasa, caturaa, ane Ayata sa sthAnane paNa samajI levuM joIe arthAt temane paNa carama acarama, caramANi, acaramANi, caramAnta pradeza ane aramAnta pradeza nathI kahI zakAtA, kintu niyamathI aneka avayanA avibhAgAtmakatvanI vivakSAthIacarama, caramANi kahI zakAya che. pradezanI vivakSAthI caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza kahI zakAya che. ananta pradeza temaja asaMkhyAta dezAvagADha parimaMDala saM sthAnanuM kathana ananta pradezI temaja saMkhyAta pradezAvagADha parimaMDalanA samAna samajavuM joIe. e ja prakAre Athata saMsthAna sudhI badhAnI vaktavyatA kahevI joIe.
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnanirUpaNam 197 paMesiyassa saMkhejjapaesogAdassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya sakhyeyapradezAvagADhasya 'acarimassa ya carimANa ya caramaMtapasANa ya acaramaM tapasANa ya' acaramasya ca caramANAzca caramAntapradezAnAzca acaramAntapradezAnAJca madhye 'davvaTTayAe paesaTTayAe davvadvayaesaTTayAe kamare kayarerhito appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesA hiyA vA ?' dravyArtha tayA, pradezArthatayA, dravyArtha pradezArthatayA katarekatarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'saccatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapa esiyassa saMkhejjapaesogADhassa davbaTTayAe ege acarime ' sarvasTokam - sarvebhyo'lpam parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyArthatayA ekam ekatvaviziSTam acaramam bhavati, tadapekSayA 'carimAI saMkhejja - guNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti sarvAtmanA parimaNDalasaMsthAnasya saMkhyeyapradezAtmakatvAt tadapekSayA 'acaramaM caramANi ya do'vi visesAhiyAI' acaramaM caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti, 'paesahayAe savvatthovA parimaMDalasta rAMThANassa saMkhijjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa carasaMtapaesA' pradezArthatayA sarvastokAH parimaNDalasya , gautama - he bhagavan ! saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagADha ke acarama, ramANa, caramAntapradeza aura acarajAntapradeza meM se dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA dravya aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn - he gautama! saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya kI apekSA eka 'acarama' saba se kama hai / usakI 'apekSA 'caramANi' saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki samagrarUpa se parimaMDala saMsthAna saMkhyAta pradezAtmaka hotA hai / usakI apekSA acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiM / pradezoM kI apekSA, saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAta" pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM, unakI zrI gautamasvAmI-he bhagavan / saTMkhyAta pradezI temaja sakhyAta pradezAvagADhanA acarama, caramANu, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe pradeceAnI apekSAe tathA dravya ane pradezAnI apekSAe kANu kAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn :-De gautama ! saMkhyAta pradezI temaja sakhyAta pradezeAmAM avagADha parima'Dela saMsthAnanA dravyanI apekSAe eka agarama badhAthI e che. tenI apekSAe caramANi saMkhyAtagaNA adhika che, kemake samagra rUpamAM parimaMDala sa MsthAna saMkhyAta pradezAtmaka heAya che. tenI apekSAe acarama ane caramANu anne maLI vizeSAdhika che, pradezAnI apekSAe sakhyAta pradezI temaja sakhyAta pradezamAM avagADha parima'Dala sasthA
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 prajJApanates saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezA bhavanti tebhyo'pi 'acaramaM tapasA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezAH AdimadhyabhAgAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'caramaMtapasA ya acaramaMtapaesA ya dosvi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditA vizepAdhikA bhavanti, 'davvadvapae saTTayAe savvatyoce parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa ege acarime' dravyArtha pradezArthatayA sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya ekam acaramaM bhavati tebhyaH 'carimAI saMkhejjaguNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI' acaramazca caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizepAdhikAni bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapasA saMkhejjaguNA' caramAntapradezA: saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezA: saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'carisaMtapasA ya acaramaM tapasA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acara mAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, evaM vaTTataM sacauraMsAya emuvi joe apekSA acaramAlapradeza arthAt Adi aura madhya ke pradeza saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA bhI caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiM / dravya evaM pradeza kI apekSA saMkhyAtapradezI tathA saMkhyAtapradezoM meM avagADha parima Dala saMsthAna kA eka acarama saba se kama hai, usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA bhI acarama aura caramANi donoM mila kara vizeSAdhika hote haiN| unase caramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika haiM aura caramAntapradezoM se acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA hote haiM aura acaramAnta pradezoM kI apekSA caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiM / isI prakAra vRtta, yatra, caturasra aura Ayata saMsthAnoM ke alpabahutva kI nanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, temanI apekSAe acaramAnta pradeza athot Adi ane dhyanA pradeza sa khyAtagaNA adhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza ane maLIne vizeSAdhika che. dravya eva' pradezanI apekSAe saMkhyAta pradezI tathA sakhyAta pradezeAmAM avagADha. parrima Dala sa sthAnane eka acarama badhAthI ochA che, tenI apekSAe caramANi sakhyAta gaNA adhika che, temanI apekSAe pazu acarama ane caramANu ane maLIne vizeSAdhika haiAya che. temanAthI caramAnta prakreTA sakhyAtagaNA adhika che, ane caramAnta pradeze thI acaramAnta pradezasa khyAtagaNuA hAya che ane acaramAnta pradezAnI apekSAe caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza anai maLIne vizeSAdhika che. [ eja rIte vRtta, zvasa, caturasa, ane Ayata saMsthAnAnA alpa ahutvanI cAjanA
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 199 prameyadhodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam yavvaM' evam-parimaNDala saMsthAnoktarItyA, 'vRttavyasra caturasrAyateSvapi yojayitavyama-alpa bahutvAbhilApaH kartavyaH / gautamaH pRcchati-'parimaDalassa NaM bhate ! saMThANassa asakhejjapaesiyarasa saMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya 'acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya' acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAptapradezAnAzca madhye 'davvaTTayAe paesaTTayAe davahapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA cA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove parimaDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejapaesogADhassa dabaTTayAe ege acarame' sarvastokaM parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya dravyArthatayA ekama acaramaM bhavati, tasmAt 'caramAI saMkhejjaguNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'acaramaM ca caramANi ya dovi visesAhiyAI' acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi sammuditAni vizeSAdhikAni bhavanti, 'paesaTTayAe savvatthovA parimaMDalassa saMThANassa asakhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa caramaMtapaesA' pradezArthatathA sarvastokAH parimaNDalasya saMsthAnasya yojanA kara lenI caahie| gautama svAmI he bhagavAn ! asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravyakI apekSA, pradezoM ko apekSA tathA dravya pradezoM kI apekSA kauna-kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? __bhagavAn-he gautama ! asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA dravya kI apekSA eka acarama saba se kama hai| usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA bhI acarama aura caramANi donoM mila kara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtapradezI evaM maMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDa saMsthAna ke caramAntapradeza saba se kama haiM, karI levI joIe * zrI gautamasvAmI - he bhagavad ! asaMkhyAta pradezI temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA acarama, caramaNi, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe, pradezanI apekSAe tathA dravya pradezonI apekSAe keNa kenAthI alpa, ghaNA tulya athavA vizeSAdhika che? * zrI bhagavAna he gautama! asaMkhyAta pradezI temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaDala sasthAnanA dravyanI apekSAe eka acarama badhAthI ocho che. tenI apekSAe caramANi saMkhyAtagaNa adhika che. temanI apekSAe paNa acarama ane caramANi bane
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra asaM ye papradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAntapradezA bhavanti, tebhyaH 'acaramaMtapaesA saMkhijaguNA' acaramAntapradezAH saMkhyeyazuNA bhavanti, tebhyo'pi 'caramaMtapaesA.ya acaramaMtapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, 'dabaTTapaesaTTayAe sabathove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyarasa saMkhejjapaesogADhassa ege acarime' dravyArthapradezArthatayA sarvastokam parimaNDalasya saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya. ekam acaramaM bhavati tadapekSayA 'caramAI saMkhejjaguNAI' caramANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, tebhyopi 'acaramaM ca caramAI ca dovi visesAhiyAI acaramaJca caramANi ca dvayAnyapi samuditAni vizeSAdhikAni bhavanti tebhyo'pi 'caramaMtapaesA saMkhejjaguNA' caramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, Thebhyopi 'acaramaMtapaesA saMkhejjaguNA' acaramAntapradezAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyopi-'caramaMtapaesA ya acamatapaesA ya dovi visesAhiyA' caramAntapradezAzca acaramAntapradezAzca dvaye'pi samuditAH vizeSAdhikA bhavanti, "evaM jAva Ayae' evaM-pUrvoktarItyaiva yAvat-vRttasya tyasrasya caturassasya Ayatasya cApi saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya unakI apekSA acaramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika hai / unakI apekSA bhI caramAnta pradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiN| dravya aura pradeza, donoM kI apekSA asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDalasaMsthAna kA eka acarama saba se kama hai, usakI apekSA caramANi saMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiN| unakI apekSA bhI caramAntapradeza saMkhyAtaguNA adhika hai, aura unakI apekSA bhI acaramAnta pradeza saMkhyAta guNA adhika haiN| unakI apekSA caramAntapradeza aura acaramAntapadeza donoM milakara vizeSAdhika haiN| isI prakAra asaMkhyAtapradeza evaM sakhyAta pradezoM meM avagADha vRtta, vyasra, catu maLIne vizeSAdhika che. pradezanI apekSAe asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezomAM , avagADha parimaMDala saMsthAnanA caramAnta pradeza badhAthI ochA che, temanI apekSAe acaramAnta pradeza asaMkhyAta gaNuM adhika che, temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza banne maLIne vizeSAdhika che, dravya ane pradeza bannenI apekSAe asaMkhyAta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnane eka acarama badhAthI eche che, tenI apekSAe caramANi saMkhyAtagaNa adhika che, temanI ape. kSAe acarama ane caramANi bane maLIne vizeSAdhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza saMkhyAtagaNa adhika che ane temanI apekSAe paNa acaramAnta pradeza saMkhyAtagaNa adhika che. temanI apekSAe paNa caramAnta pradeza ane acaramAnta pradeza bane maLIne vizeSAdhika che. eja prakAre asaMkhyAta pradezI tema ja saMkhyAta pradeza mAM
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 6 saMsthAnanirUpaNam acaramasya caramANAJca caragAntapradezAnAJca acarasAntapradezAnAJca madhye dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA alpavahutvamavaseyam , gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM maMte ! saMThANassa asaMkhejjapaesiyasa asaMkhejjapaesogADhalsa' he bhadanta ! parimaNDalasya khala saMsthAnasya asaMkhyeyapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya 'acaramassa caramANa ya caramaMtapaesANaya acaramanapaesANa ya' acaramasya caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAca madhye "davvayAe paesaTTayAe dayaTTapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA "kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, viseyAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA bahumA vA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahA rayaNappabhAe appA vahuyaM taheva niravasesaMbhANiyanvaM' yathA ratnaprabhAyAH pRthivyAH alpa bahutvaM pratipAditaM tathaiva asakhyeyapradezikasya asaMkhyeyapadezAragADhasya parimaNDalasaMsthAnasyApi caramAcaramAdi viSaye'lpabahutvam nirakzeSas savais , bhaNitavyam-pratipAdanIyam; 'evaM jAva Ayae' evam-asaMkhyeyapradezikAsaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasya rasra aura Ayata saMsthAna kA bhI dravya le, pradezoM se tathA dravya-pradezoM se alpa bahutva samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, carasAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? .. bhagavAn-he gautama ! jaisA ratnaprabhA pRthivI ke alpa bahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai, vaisA hI asaMkhyAtapradezI aura asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke carama-acarama Adi ke viSaya meM sampUrNa alpabahutva kaha lenA cAhie / isI prakAra Ayata saMsthAna taka samajhanA cAhie, arthAt asaM. avagADha vRtta, vyasa, caturastra ane Ayata saMsthAnanuM paNa dravyathI pradezathI tathA dravya pradezathI a5-mahatva samajI levuM joIe. 5 - zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! asaMkhyAta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA acarama, caramANu, caramAntapradeza ane acaramAnta pradezamAM dravyanI apekSAe, pradezonI apekSAe tathA dravya temaja pradezanI apekSAe ke tenAthI alpa, ghaNA, tulya athA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama! jevuM ratnaprabhA pRthvInA alpa bahatvanuM nirUpaNa karAceluM che, tevuM ja asaMkhyAta pradeza ane asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA carama-acarama AdinA viSayamAM saMpUrNa alpa bahutva kahI levuM joIe, eja prakAre Ayata saMsthAna sudhI samajavuM joIe arthAt asaMkhyAta pradezI temaja pra0 23
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakSApanAsUtre pUrvopadarzitarItyA, yAvat-vRttasya vyavasya caturasrasya AyatasyApi saMsthAnasya caramAcaramAdi viSaye alpavahutvaM pratipattavyam ! gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyarasa saMkhejjapaesogADharasa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAvagAhasya 'acarimasta carimANa ya caragatapaesANa ya acaramaMtapaesANa ya' acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAJca acaramAntapradezAnAzca madhye 'dabaTTayAe paesaTTayAe dabaTTapaesaTTayAe' dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezAryatayA 'kayare kayarehito appA cA, vahuyA vA, tullA bA, bisesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA saMkheja. paesiyassa saMkhejjapaesogADhassa' yathA saMkhyeyapradezikasaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDala. saMsthAnasya caramAcaramAdi viSaye alpa bahutvaM pratipAditaM tathaiva anantapradezikasyApi saMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasyAlpabahutvaM pratipAdanIyam kintu-'navaraM saMkame NaM aNaMtaguNA' navaraM pUrvApekSayA vizeSastu saMkrame khalu anantaguNA bhavanti, ayaM bhAvaH kSetraprarUkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagAha parimaMDala saMsthAna ke samAna hI vRtta, vyastra, caturastra aura Ayata saMsthAna kA carama-acarasa Adi saMbaMdhI alpa-bahutva samajha lenA cAhie / gautamasvAmI-he bhagavan ! anantaradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se, dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA aura drava tathA pradezoM kI apekSA kona kisale alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai| / bhagavAn-gautama ! jaise saMkhyAtapradezI aura saMkhyAtapradezoM meM avagAu~ parimaMDala saMsthAna kA caraNa-acarama Adi saMbaMdhI alpabahutva nirUpita kiyA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA bhI alpabahutva samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki saMkrama meM asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMsthAnanA samAna ja vRtta, vyasa, caturasa ane Ayata sa sthAnane carama-acarama Adi saMbaMdhI alpa mahatva samajI levuM joIe. "! zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ananta pradeza temaja saMkhyAta pradezomAM avagaDha parimaMDala sa sthAnanA acarama caramANu, caramAta pradeza ane acaramAnta pradezamAMthI dravyanI apekSAe pradezonI apekSAe ane dravya tathA pradezanI apekSAe koNa kenAthI alpa, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna he gautama! jevuM saMkhyAta pradeza ane saMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala saMrathAnanA carama-acarama adi saMbaMdha alpa bahutva nirUpita karAyuM che. teja prakAre ananta pradeza temaja saMkhyAta pradezomAM avagADha parimaMDala saMsthAnanuM paNa alpa bahutva samajavuM joIe. vizeSatA e che ke saMkramamAM anantagaNa che, arthAt
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 10 sU. 6 saMsthAnanirUpaNam paNato yadA dravyagrarUpaNaM prati saMkramaNaparivartanaM bhavati tadA tAni caramANi anantaguNAni bhavanti iti bodhyam , tadabhilApastu 'sambatthove ege acarame, caramAI khetao asaMkhejjaguNAI dacao aNaMtaguNAI, avaramaM carakhANi ya dovi visesAhiyAI' iti bodhyaH "evaM jAva Ayae' evam-pUrvoktarItyA yAvat-vRttasya vyatrasya caturastrasya Ayatasya ca saMsthAnasya anantapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya caramAcaramAdiviSaye'lpabahutvaM saMkhyeyapradezikasya saMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasya pratipAditaM tathaiva pratipAdayitavyam ! gautamaH pRcchati-'parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa aNaMtapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa' he bhadanta ! parimaNDalasya khalu saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya 'acaramassa ya pucchA' acaramasya ca caramANAJca caramAntapradezAnAm acaramAntapradezAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA bA, vahukA vA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'jahA rayaNappabhAe' yathA ratnaprabhAyAH pRthivyAzvaramAcaramAdiviSaye alpa bahutvaM bhaNitaM tathaiva anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya parimaNDalasaMsthAnasyApi anantaguNA haiM, arthAt jaba kSetraprarUpaNA se dravya kI prarUpaNA saMbaMdhI saMkramaNa -parivartana hotA hai, taba 'caramANi' anantaguNA hote haiM / usakA kathana isa prakAra haiM-saba se kama eka acarama hai, caramANi kSetra se saMkhyAtaguNA aura dravya se anantaguNA haiM / acarama aura caramANi donoM milakara vizeSAdhika haiM / isI prakAra anantapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagADha vRtta, vyastra, catu: rana aura Ayata saMsthAna ke carama-acarama Adi ke viSaya meM alpa-bahatva samajhanA caahie| 'gautamasvAmI-he bhagavan ! anantapradezI aura asaMkhyAtapradezoM meM avagADhe parimaMDala saMsthAna ke acarama, caramANa, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn gautama ! jaise ratnaprabhA pRthvI ke carama-acarama Adi ke viSaya jyAre kSetra prarUpaNAthI dravyanI prarUpaNA saMbadhI samaNa-parivartana thAya che tyAre "cara mANi anantagaNuM hoya che. tenuM kathana A rIte che-badhAthI ochu eka acarama che, caramANi kSetrathI saMkhyAtagaNuM ane dravyathI anantagaNu che acarama ane caramANi bane maLIne vizeSAdhika che eja prakAre ananta pradeza temaja saMkhyAta pradezamAM avagADha vRtta cusa, caturastra ane Ayata sa sthAnanA carama-acarama AdinA viSayamAM paNa a5 bahatva samajI levuM joIe. - zrI gautamasvAmI he bhagavan ! ananta pradezI ane asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaDala saMsthAnanA acarama, caramANu, caramAnta pradeza ane acaramAnta pradezamAM kaNa kenAthI ala5, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna che gautama ! jevuM ratnaprabhA pRthvInA carama-acarama AdinA viSa
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 pratapinA caramAcaramAdi viSaye 'lpabahutvaM pratipattavyam, kintu 'navaraM saMkameNaMtaguNA' navaram - pUrvA pekSayA vizeSastu saMkrame parivartane anantaguNAni bhavanti iti vaktavyam, tadamilApastu pUrvokarItyA'vaseyaH, ' evaM jAva Ayae' evam - anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya pari maNDalasaMsthAnasyoktarItyaiva yAvat - vRtasya tryatrasya caturasrasya Ayatasya cApi saMsthAnasya anantapradezikasya asaMkhyeyapradezAvagADhasya caramA diviSaye'lpabahutvaM bodhyam // sU0 6 // jIvAdi caramAcaramavaktavyatA mUlam - jIve NaM saMte ! gai varameNaM kiM carame acarame ! goyamA ! siya carame, siya acarame, neraiyANaM bhaMte ! gai carameNaM kiM carime acarime ? goyamA ! siya carame liya avarase, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte! gai carameNaM kiM carimA, acarimA ? goyanA ! carimA vi, arimA vi, evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA, neraie bhaMte | ThiI carameNaM kiM carame acarame ? goyamA ! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! ThiI carameNaM kiM caramA, avaramA ? goyamA ! caramA vi, avaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemA meM alpa - bahutva kahA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM asaMkhyAta pradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna ke carama, acarama Adi ke viSaya meM bhI alpa bahutva samajha lenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki saMkrama meM 'anantaguNA haiM, aisA kahanA cAhie / usakA uccAraNa pahale kahe anusAra hai / jaisA anantapradezI 'evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha parimaMDala saMsthAna kA alpabahutva kahA, vaisA hI vRtta, tryatra, caturasra aura Ayata saMsthAna - anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezoM meM avagADha- kA bhI caramAdi viSayaka alpabahutva jAnanA cAhie vizeSatA yaha hai ki yahAM kSetra se asaMkhyAtaguNA kahanA cAhiye / sU03|||| camAM alpa bahutva kahelu che, teja rIte ananta pradezI temaja asaMkhyAta pradezamAM avagADha parimaMDala sa sthAnanA carama, acarama AdinA viSayamAM paNa alpa bahu samajI levu' joI e vizeSatA AA che ke sakramamAM anantagaNuA khebha ''hevu leI the. tenu, uccAraNa pahelA kahyA anusAra che. jevu ananta pradezI temaja asakhyAta pradezomAM avagADha parima Dala sa sthAnanuM alpa bahutva kahyuM tevuM ja Ayata sasthAnanu ananta pradezI temaja asakhyAta pradezomAM apa mahatva jANavuM joIe. // sU. huM 5 vRtta, gyusa, catusra, ane avagADha caramAdi viSayaka
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 205 ziyA neraiegaM bhaMte / bhavacarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemAjie, neraiyANaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA acaramA ? gomA ! caramAvi acaramAvi, evaM jAva egiMdiyavajjA, niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte! ANApANucarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! si carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte! ANApANucarameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraierNa bhaMte! AhAra carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA siya carame siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte! AhAracarameNaM kiM caramA acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jaoNba vemANiyA, nerai e bhaMte 1 bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte! bhAva carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraieNaM bhaMte / vaNNa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA / siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva bemANie, neraiyANaM bhaMte! vaNNa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! carimA vi acerimA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANiyA, neraievaM bhaMte! gaMdha carameNaM kiM carame acarame ? goyamA ! siya carame liya acarame, evaM niraMtaraM jAva bemAnie, neraiyANaM bhaMte! gaMdha carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA, neraieNaM bhaMte ! 2 rasa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA / siya carame, siya acarame,
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 pramApanAsUna evaM niraMtaraM jAva kemANie, neraiyANaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaramA vi, evaM niraMtaraM jAva vemANivA, neraieNaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM carame, acarame ? goyamA ! siya carame, siya acarame, evaM niraMtaraM jAva vemANie, neraiyANaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM caramA, acaramA ? goyamA ! caramA vi, acaH ramA vi, evaM jAva vesANiyA, saMgahaNi gAhA-gai Thii bhave ya bhAsA ANapANucarame ya boddhvvaa| AhAra bhAva carame vapaNarase gaMdhe phAse ya // 1 // dasamaM caramAcaramapadaM samattaM ||suu0 7 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! gaticarayeNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, nairayikaH khalu bhadanta ! gaticarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evam nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! gaticarameNaM kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad jIvAdi ke caramAcarama kI avaktavyatA zabdArtha-(jove gaMbhaMte !) he bhagavan jIva (gaticarameNaM) gaticarama se (kiM carame acarame ?) kyA carama hai yA acarama hai ? (goyamA) he gautama / (siya carame, sitha acarame) kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vebhANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraie NaM bhaMte ! gati carameNaM kiM carame, acarime) he bhagavan ! nairayika gati carama se kyA carama hai yA acarama hai ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! kacit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carimA aca. - chAvAdi caramAcaramanI vaktavyatA zahAtha-(jIve NaM bhaMte) he mAn! 71 (gati caramega) gati ya2bhathI (kiM carame acarame 1) zu bha cha 2012 aya25 che 1 (goyamA!) gautama! (siya carame, siya acarame) 4thayit yarama, 4Ayit ayama che (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me zate ni2-12 bhAna payata (neraieNa bhaMte ! gati carameMga kiM carime, acarime 1) De sAvan ! nayi gati 22mayI zu yama che magara bhayarabha cha ? (goyamA siya carame, siya acarameM) u gautama ! 4thayit yarabha, 4thayit ayama te (evaM niraMtaraM jAva vemANie) senA prabhAra satata vaimAni4 paryanta (neraiyANaM bhaje ! gati carameNa kiM caramA acarimA ?) 8 Holpan / nA24 gati yamayI zuyama / 2 mayarama cha ? (goyamA !' carimA vi aca
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 207 dhaimAnikAH, nairayikaH khala bhadanta ! sthiticarameNa kiM caramaH, acarama: ? gautama ! syAt caramaH syAt acaramaH evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! sthiticarameNa kiM caramAH, acaramAH 1 gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvada vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! bhavacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhavacarameNa kiM caramAH, rimA?) he bhagavan ! nAraka gati carama se kyA carama haiM yA acarama haiM ? goMyamA! carimA vi acarimA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama haiM / (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM taka / __(neraie NaM bhaMte ! Thii carameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nAraka sthiticarama se kyA carama hai yA acarama ! (goyamA ! siya carame siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcitU acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! ThiicarameNaM kiM carimA, acaMrimA) he bhagavan ! nAraka sthiti carama se carama haiM yA acarama hai ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI, acarama bhI (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| " (nerahae NaM bhaMte ! bhava carameNaM kiM carame, acarame ?) bhagavan ! nAraka bhava. carama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) ke gautama / kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnikataka (neraiMyA NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA, acaramA ?) 'rimA vi gautama ! ya2ma by cha / bhayarama 54'che (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA "eja prakAre satata vaimAnike sudhI :: (neraieNaM bhaMte ! Thii carameNaM kiM carame-acarame ?) 8 lagavan ! nA24 sthiti yarama thI zu': ya2bha' che magara bhanyarabha ? (goyamA ! siya carame, siya acarime) 3 gautama ! '4thAyit yarabha, 4thayita manyarabha che' (evaM , niraMtaraM jAva vemANie) se prAre satata vaimAnikI sudhI (neraiyANaM bhaMte / Thii carameNaM kiM carimA, acarimA ?) 3 mAvan ! nA24 sthitithI ,yama cha magara bhayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama / yama 56 cha bhanyama para (evaM nirataraM jAva vemANiyA) prahAre satata vaimAnikI sudhI ' / (raMiyANaM bhaMte bhava. carameNaM kiM ,carame, acarame, 1) bhagavan / nA24 mapa ya2bhayo yarama che agara bhayarama cha 1 (goyamA siya carame, siya acarame) gautama! 4thAyit yama thAyit manyama che 1- (evaM niraMtara jAva vemANie) me re nirantara vaimAni sudhI (neraiyANaM bhaMte / bhavacaramegaM kiM caramA, acaramA ?) he bhagavan / nayi bha5 yarabhathI ya2ma cha 1 athavA bhayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama !
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 prApamA avaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikA khala bhadanta ! bhApA carameNa kiM caramaH acarama: ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramA evaM nintaraM yAvada vaimAnikAH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhASA carameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM yAvad ekendriyavarjAH, nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! AnaprANacarameNa kiM caramaH acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! AnaprANahe bhagavan ! nairayika bhava-carama se carama haiM athavA acamma haiM ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI acarama bhI evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka / __(nerahae NaM bhaMte | bhAsA carameNaM kiM carame acarame ?) he bhagavan ! nAraka bhASA carama se kyA carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! kathaMcit carama, kathaMcitU acarama haiM (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA, acaramA ?) he bhagavan ! nAraka bhASAcarama se carasa haiM yA acarama ? (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI, acarama bhI (evaM jAva egidiyavajjA, niraMtaraM jAva vemANiyA) isI prakAra yAvat ekendriyoM ko choDa kara nirantara vaimAnikoM tk| (neraieNaM bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM carame, acarame !) he bhagavan ! nAraka kyA zvAsocchvAsa-carama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acara) gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte.! ANApANu 22ma 55 sayama pAya' (evaM niraMtaraM jAva- vemANiyA) me nirata2 paimaani| sudhI (naraieNaM bhaMte | bhAsA carameNaM kiM carameM aMvarame ?) 3, magan / nA24 mA 22mathI zu yama cha bhAra bhayarama ? (goyamA / siya carame, siya acarame) gautama ! athAyit 52ma, 4thAyit bhayabha che: (evaM niraMtara jAva vemANie) 4 -542 satata vaimAniH sudhA (neraiyANaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM caramA, acaramA) he bhagavan ! nA24 bhASA yamaMtrI yara cha 2512 ayarama ? (goyamA / caramA vi acaramA vi) 3'gautamaH! ya2bha pay, bhayarama 5 (evaM jAva - egidiyavajjA nira tara jAva vemANiyA) ko prAre yAvata sandriyo sivAya nirata2 vaimaani| sudhA : ', ..... . .. - (neraieNaM bhaMte / ANApANu 'carameNaM kiM carame,' acarame ?) mAvana nA26 zu vAsA27pAsa yamayI 12ma ma2 bhayarama cha 1, (evaM niraMtara jAva vemANie) me hAre satata vaimAnio sudhI. (neraiyANaM bhaMte ! ANApANu carameNaM kiM caramA acaramA?)
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prabodhinI TokA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAvarama nirUpaNam CALE 6 'carameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM niraMtaraM yAvad baimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! AhAracarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt ..caramaH syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! AhAracarameNa kiM caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad - vaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! bhAvacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, . syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! bhAvacarameNa kiM carameNaM kiM caramA acaramA !) bhagavan ! nAraka zvAsocchavAsa carama se kyA carama haiM yA acarama haiM ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama! carama bhI haiM, acarama bhI haiM ( evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka / (neraie NaM bhate ! AhAracarameNaM kiM carame, acarame 2 ) he bhagavan ! nAraka AhAra se carama kyA carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acara me) gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai, ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! AhAracarameNaM kiM varamA acaramA ?) bhagavan ! nAraka AhAra carama se kyA carama haiM yA acarama 1 ' (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! carama bhI, acarama haiM ( evaM niraMtara jAva vaimANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka / 209 (neraie NaM aMte! bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ?) he bhagavan ! nAraka bhAva - carama se kyA carama hai yA acarama ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) kathaMcit carama hai, kathaMcit acarama hai ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhaMte ! bhAva carasegaM kiM caramA, acaramA ?) he bhagavan ! nA24 zvAsoschavAsa tharabhathI zu yarabha che agara ayarabha che ? (goyamA ! caramA va acaramA vi) se gItam / zrarabha yA che ayarabha yAzu che ( evaM niraMtara jAva mANiyA ) me prAre niraMtara vaimaani| sudhI (raNaM bhaMte ! AhAra carameNaM kiM carame, acarame 1) he bhagavan nA24 bhADAra yarabhathI 4- tharabha che agara anyarabha ? (goyamA ! siya carame siya acarame) he gautama! thayit 'zarabha thAyit atharabha ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie) se prahAre nirantara vaibhAni / sudhI (neraiyANaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM caramA acaramA 1) he bhagavan ! nAra AhAra yarabhathI 'zu tharama che magara atharabha (goyamA ! caramA vi acaramA vi) he gautama! rabha pa ayarabha pazu che (evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA ) mena prahAre niraMtara vaibhaani| sudhI (neraiyANaM bhaMte ! bhAva carameNaM kiM, carame acarame 1) he bhagavan ! nArabhAva - tharabhathI zurabhAgara ayarabha che ? (goyamA ! siya carameM siya acarame ) 4thati rabha che, thati atharabha che ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie) yena prahAre nirantara vaibhAni paryanta nirayANaM bhaMte / bhAva gharameNaM kiM paramA, acaramA ?) he bhagavan ! nAra4 zubhASa sara ma0 27
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 prajJApanAstra api acaramA api, evaM yAvad vaimAnikAH, saMgrahaNI gAthA-gati sthiti bhavazva bhAvAAnaprANacaramazca boddhavyAH / AhArabhAvacaramo varNaraso gandhasparzazca // 1 // iti dazamaM caramAcaramapadam samAptam // sU0 7 // TIkA-pUrvaM parimaNDalAdi saMsthAnAni caramAcaramAdi vibhAgapUrvakaM prarUpitAni, aya jIvAdIna caramAcaramavibhAgapUrvakaM prarUpayitumAha 'jIve NaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carame, acarame ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! jIvaH khalu gaticarayeNa-gatirutpattistatparyAyarUpaM caramaM gaticaramaM, tena utpattiparyAyarUpa carayeNetyarthaH kiM 'caramaH' iti vyapadizyate 1 ki vA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-goyayA !' he gautama ! 'siya carame siya ramA ?) he bhagavan ! nairayika sparza-carama le caraNa haiM yA acarama haiM ? (goyamA ! caramA ci, acaramA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI hai (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM tk| - (saMgahaNigAhA) saMgrahaNIgAthA-gati, sthiti, lava, bhASA, zvAsocchvAsa, AhAra, bhAva, varNa, gaMdha, rasa aura sparza se carama-acarama kI vktvytaa| ||crmpd samApta // TIkArtha-isase pUrva carama Adi vibhAga pUrvaka parimaMDalasaMsthAna Adi kA vicAra kiyA gayA thA, aba jIvAdi kI caramA carama vibhAga pUrvaka prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI ! prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva kyA gati carama se carama hai athavA acarama hai ? arthAt gati paryAya rUpa carama kI apekSA vicAra kiyA jAya to jIva carabha hai yA acarama hai ? bhagavAn-he gautama ! gati carama kI apekSA se vicAra karane para koI jIva sudhI (neraiyANaM bhaMte / phosa carameNaM kiM caramA, acaramA ?) bhagavan ! 12yi sparza yamayI 12ma cha bhA2 mayara cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) 3 gautama ! zarabha pay che bhanyarama para che (evaM jAva vaimANiyA) me 42 vaibhAni sudhI (saMgahaNi gAhA) saya gAthA-gati, sthiti, ma, sASA, vasovAsa, AhAra, bhAva, varNa, gaMdha, rasa ane sparzathI carama acaranI vaktavyatA che carama pada samApta , TIkArya -AnAthI pahelAM carama Adi vibhAga pUrvaka parimaMDala saMsthAna Adine vicAra karyo hate have jIvAdinI caramAcarama vibhAga pUrvaka prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! jIva zuM gati caramathI carama che athavA acarama che? arthAt gati paryAya rUpa caramanI apekSAe vicAra karAya te jIva . carama che agara te acarama che? * zrI bhagavAna he gautama! gati caramanI apekSAe vicAra karavAthI keI jIva
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam acarame' utpatti paryAyarUpa carameNa syAt-kadAcit kazcid jIvaH caramo bhavati, syAtkadAcita kazcijjIvaH acaramo bhavati, tatra yaH khalu jIvaH pRcchAsamaye sAmarthyAt manuSyagatirUpaparyAye vartamAnastadanantaraM na kamapi gatiparyAyaM prApsyati api ta mukta eva bhaviSyati sa gati caramo vyapadizyate tadanyastu agati caramo vyapadizyate iti bhAvaH, gautamaH gati carama bhI hotA hai, koI gati-acarama hotA hai| prazna ke samaya jo jIva manuSyagati meM vidyamAna hai aura usake bAda phira kabhI kisI gati meM utpanna nahIM hogA, kintu mukti prApta kara legA, isa prakAra jisa jIva kI vaha manuSyagati carama arthAta antima hai, vaha jIva gati carama hai, jo jIva pRcchA kAlika gati ke pazcAt punaHkisI gati meM utpanna hoMge-vahI gati jinakI antima nahIM hai, ve gati-acarama haiN| tAtparya yaha hai ki tadabhavamokSagAmI jIva gati carama hai, zeSa gati-acarama haiN| yahAM itanA dhyAna meM rakhanA cAhie ki sAmAnyataH gati carama manuSya hI ho sakatA hai, kyoM ki manuSyagati se hI mukti prApta hotI hai| vizeSa kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to jo jIva jisa gati meM antima vAra hai, vaha usa gati kI apekSA gati carama hai / yathA-pRcchA ke samaya koI jIva nArakagati meM maujUda hai kintu naraka se nikalane ke pazcAta phira kabhI narakagati meM utpanna nahIM hogA, to use narakagati carama kaha sakate haiM, kintu use sAmAnyataH gati carama nahIM kaha sakate, kyoM ki naraka gati se nikalane para use kisI dUsarI gati meM janma lenA hI par3atA hai / ataeva sAmAnyataH gati gharama manuSya hI hotA hai| Age ke praznottaroM se yaha bAta spaSTa ho jaaegii| gati carama paNa hoya che, keI gati-acarama hoya che. praznanA samaye je jIva manuSya gatimAM vidyamAna che ane tenA pachI pharI paNa TheI gatimAM utpanna nathI thatuM, paNa mukti prApta karI leze. e prakAre je jIvanI manuSya gati carama arthAt antima che. te jIva gati carama che, je jIva pRcchakalika gatinA pachI pharI kaI gatimAM utpanna thaze teja gati jemanI antima nathI, te gati-acarama che tAtparya e che ke taddabhava mokSa gAmI jIva gati carama che. zeSagati-acarama che. ahiM ATaluM dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke sAmAnyataH gati carama manuSya ja hoI zake che, kemake manuSya gatithI ja sakti prApta thAya chevizeSa dRSTithI vicAra karAya te jIva je gatimAM atimavAra che, te e gatinI apekSAe gati carama che. yathA-pRcchAnA samaye kaI jIva naraka gatimAM hayAta che paraMtu narakamAMthI nikaLyA pachI pharI kayAreya naraka gatimAM utpanna thaze nahi, te tene naraka gati carama kahI zakAya che, paraMtu tene sAmAnyataH gati carama nathI kahI zakAte, kemake nAraka gatithI nikaLatA tene bIjI kaI gatimAM janma le ja paDe che. tethI ja sAmAnya paNe gati carama manuSya ja hoya che. AgaLanA praznottarathI A vAta 258 1 .
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ '210 prajJApanAsUtre caramAH, acaramAH ? gautama ! caramA api acaramA api, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikA:, nairayikaH khalu bhadanta / varNacarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH syAt "arcaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikAH khalu bhadanta ! varNacarameNa kiM cazmA', 'acaramAH ? gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvada vaimAnikAH, nairayikaH "khala bhadanta ! gandhanarameNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH syAt acaramaH, 'evaM nirantara' yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! gandhacarameNa ki caramAH, acaramAH ? 'gautama ! caramA api, acaramA api evam nirantaraM yAvad vaimAnikAH, nairayikaH khalu 9 'bhagavan ! nAraka kyA bhAva carama se carama haiM yA acarama hai ? (gocamA ! caramA 'vi acaramA vi) gautama ! carama bhI haiM, avazya bhI haiM (evaM niraMtaraM jAva vemA ' "NiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM taka / " ( neraiyA NaM bhate ! daNNacarameNaM kiM carase, acarame ?) he bhagavan ! nAraka 'varNa- carama se carama hai yA acarama ! ( goyamA ! siya carame, siya acara me) "gautama ! kathaMcit carama, kathaMcit acarama hai ( evaM niraMtaraM jAca vaimANie) isI * prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA NaM bhate ! vaNNacarameNaM kiM caramA, 'acaramA ?) he bhagavan ! nAraka kyA varNa- carasa se carama hai yA acarama ? (goyamA ! carimA vi, acarimA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM ( evaM niraMtara ' jAva demANiyA) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka | { 4 (neraie NaM bhate ! gaMdha carameNaM kiM carame, acara se ?) he bhagavAn ! nAraka gaMdhacarama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! liya carame, siya acara me ?) he gautama ! kathaMcit carama hai, kayaMcita acarama hai ( evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI 1 - bhathI yarabha che agara ayarabha che ? (gocanA ! caramA vi acaramA vi) he gautama ! tharabha pAlu che, ayarabha yAzu hai ( evaM niraMtaraM jAva vaimANiyA) se ahAre satata vaimAnio sudhI (neraieNaM bhaMte ! caNNa carameNaM kiM carame, acarame 1) he bhagavan / nA24 va 2bhathI tharabha che agara yarabha che ? (goyamA / siya carame, siya acara me) he gautama / sthathit yaraMbha, atha thit ayarama che ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie) mena prahAre nirantara "vaibhAni4 sudhI (neraiyANaM bhaMte / vaNNa carameNaM kiM caramA, acaramA ? ) he bhagavan ! nAra " 'varSA' tharabhathI yarabha hai agara atharabha hai? (goyamA ! caramA vi, acaramA vi) . jItabha ! yarabhaya che, ayarabha pazu che (evaM niraMtaraM nAva vaimANiyA) bhena are nirntara vaimAnikA sudhI - ( naraieNaM bhaMte! kiM gaMdha carameNaM kiM carame, acarame 1) nA24 gaMdha tharabhathI yarabha agara yarabhaM ? (goyamA ! siya carame siya acarame 1) he gautama! thayit tharabha 4thayitu atharabha che ( evaM niraMtaraM jAva vaimANie ) 4 akSare nirantara 'vaibhAniH sudhI
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam bhadanta ! rasacarayeNa kiM caramaH, acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikA, nairayikAH khalu bhadanta ! rasacarameNa kiM caramAH, acaramAH ?. gautama ! caramA api, acaramA api, evaM nirantaraM yAvad dvaimAnikAH, nairayikaH khalu bhadanta ! sparzacarameNa kiM caramaH acaramaH ? gautama ! syAt caramaH, syAt acaramaH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikaH, nairayikAH khalu bhadanta ! sparzacarameNa kiM caramAH, acazmAH ? gautama ! caramA prakAra nirantara vaimAnika taka (nerajhyA NaM aMte ! gaMdhacarameNaM kiM caramA aca. ramA) he bhagavan nAraka gaMdha carama se carama hai yA acarama haiM ?) (goyamA! caramA vi acaramA vi) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM (evaM niraMtara jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM taka / . . (neraie NaM bhaMte ! rasa carameNaM kiM carale, acarame ?) bhagavan ! nAraka rasa. -carama se carama hai yA acarama ! (goyamA ! siya carame, siya acarame) gautmH| kathaMcitU carama, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra lagAtAra vaimAnika taka (neraiyA NaM bhale ! rasa carameNaM kiM caramA, acaramA,1). he bhagavan ! nAraka rasa-carama se carama haiM yA acarama ? (goyamA ! caramA vi __ acaramA vi)) he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM, (evaM niraMtaraM, jAva vemANiyA) isI prakAra lagAtAra vaimAnikoM tk| ':' (neraie NaM bhaMte ! phAla carameNaM kiM carase, acarase ?) he bhagavan ! nAraka sparza carama se carama hai yA acarama ? (goyamA ! liya cazme, siya acarame) he gautama ! kathaMcita carana, kathaMcit acarama hai (evaM niraMtaraM jAva vemANie) isI prakAra nirantara vaimAnika taka (neraiyA bhaMte ! phAla carameNaM kiM caramA, aca(neraiyANaM bhaMte / gaMdha carameNaM kiM caramA, acaramA) bhagavan ! nA24 ga yaramathI 22ma che mAra bhayarama cha ? (goyamA ! caramA vi acaramA vi) gautama ! yarama pay cha, maya2ma 5 cha (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) 20 prazAre avirata vaimAnikI sudhI (neraiyANaM bhaMte / rasa carameNaM kiM carame, acarame) 3 magan / nA24 2sa-yaramathI yama cha magara bhayarama cha ? (goyamA ! siya carame, siya acarame) he gautama ! 4thAyit yama thayit mayarama cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) me prasAre mavirata vaibhAni sudhI (naraiyANaM bhaMte ! rasa carameNaM ki caramA, acaramA 1) bhagavan ! nA24 2 22mathI yabha cha, magara bhayarabha cha 1 (goyamA / caramA vi acaramA vi) 3 gautama ! yarama pANu che, mayarama para che ? (evaM niraMtaraM jAva vemANiyA) se prAre mavirata vaimAni sudhI niraieNaM bhaMte ! phAsa carameNaM kiM carame, acarame) 3 bhagavan ! nA24 25 22, bhathI 22ma cha magara bhayarama ? (goyamA ! siya carame siya acarame) hai gautama ! 4yayit 22, 4thayita maya2ma cha (evaM niraMtaraM jAva vemANie) se are avirata vaimAnika
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214. prazApanAstre pRcchati-'neraieNaM bhaMte ! gaticarameNaM kiM carime, acarime ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu gaticarameNa-sAmarthyAt upasthitatvAm prastutatvAca narakagatiparyAyarUpeNa carameNa prarUpyamANaH kiM 'caramaH' iti vyapadizyate ? kiM vA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha'goyamA!' he gautama ! 'siya carame, siya acarage' syAt-kadAcim kazcit nairayiko narakagatiparyAyarUpeNa carameNa prarUpyamAnaH 'caramaH' iti vyapadizyate, syAt-kadAcit kazcida nairayikaH 'acaramaH' iti vyapadizyate, tatra yo nairayiko narakagatiparyAyAduddhRto na punarapi narakagatiparyAyamavApsyati sa 'gati caramaH' iti vyapadizyate, tadanyastu agati caramaH' iti vyapadizyate iti bhAvaH, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-nairayikoktarItyA caturviMzati. daNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAdi-ekendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantara jyotiSka vaimAniko'pi svasvagatipayaryA____ gautamasvAmI punaHprazna karate haiM-he bhagavan ! nairayika jIva kyA gati carama se carama hotA hai athavA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nairayika gati carame se carama aura koI acarama hotA hai| tAtparya yaha hai ki jo nAraka pRcchA kAla meM naraka gati meM vartamAna hai, magara vahAM se udvartana hone ke pazcAt phira kabhI narakagati meM utpanna na hogA, vaha nAraka gati carama arthAt narakagati carama kahA jAtA hai| kyoM ki vartamAna kAlika narakagati hI usakI antima hai / magara jo nAraka naraka se nikala kara evaM anya kisI gati meM utpanna ho kara punaH narakagati meM utpanna hogA, vaha gati-acarama yA narakagati-acarama kahalAtA hai| nAraka ke saMbaMdha meM carama-acarama kI jo vyAkhyA kI gaI hai, vahI vaimAnika taka samajhanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthatIkAyika Adi ekendriya, vika lendriya, paMcendriyatithaMca, manuSya, vAnacyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI zrI gautamasvAmI puna prazna kare che- he bhagavan! mairayika jIva zuM gati caramathI carama hoya che athavA acarama hoya che ? zrI bhagavAna - he gautama! keI narayika gati caramathI carama ane koI acarama hoya che. tAtparya e che ke je nAraka pRcchAkALamAM naraka gatimAM vartamAna che, paNa tyAMthI udvartana thayA pachI pharI kyAreya naraka gatimAM utpanna thaze nahIM, te naraka gati carama arthAt naraka gati carama kahevAya che, kemake, vartamAna kALanI nAraka gati ja tenI antima che. paNa je nAraka narakathI nikaLIne temaja bIjI gatimAM utpanna thaIne punaH naraka gatimAM utpanna thaze, te gati acarama agara naraka gati acarama kahevAya che. nArakanA sabandhamAM carama-acaramanI je vyAkhyA karelI che. teja vaimAnika sudhI samajavI joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vilendriya, pacendriya
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU07 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam cirUpa carameNa prarUpyamANaH syAt-kadAcit kazcit 'gaticaramaH' iti vyapadizyate, syAvakadAcit kazcit-'agaticaramaH" iti vyapadizyate, tatra yaH khalu yadgatiparyAyAduddhRtaH san na punarapi tadgatiparyAyamanubhaviSyati sa 'caramaH' iti vyapadizyate, tadanyastu 'acaramaH' "iti vyapadizyate iti bhAvaH, atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! gati carameNaM kiM carimA, acarimA ?' he bhadanta ! narayikAH khalu gaticarameNa gatiparyAyarUpa 'gharameNa prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' gautama ! 'carimA vi, acarimA vi' gatiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA: syAta-kadAcita keciMd nairayikAzvaramA bhavanti, syAt-kadAcit kecid nairayikAH acaramA bhavanti tatra apane-apane gatiparyAya rUpa carama se kadAcit carama aura kadAcit acarama hote haiM, arthAta jo jIva jisa gati paryAya se nikala kara punaH usameM utpanna hone vAlA nahIM hai, vaha usa gati kI apekSA gati carama hai aura jo punaHusameM 'utpanna hogA vaha usa gati kI apekSA se gati-acarama hai / aba yahI prazna bahutva kI vivakSA se doharAyA jAtA hai| " gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA gati carama se carama haiM yA acarama haiM ? ... bhagavAn-he gautama ! gati paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA karane para koI nAraka carama bhI hote haiM aura koI acarama bhI hote hai / isa uttara kA abhiprAya spaSTa hai, arthAt pRcchA ke samaya bahuta se nAraka aise haiM jo "antima vAra narakagati kA anubhava kara rahe haiM, vahAM se nikalane ke pazcAt ve kebhI davArA naraka meM nahIM jAeMge, ve gati carama kahe gae haiN| bahuta-se nAraka 'aise bhI haiM jo narakagati se eka vAra chUTa kara punaH kabhI naraka meM utpanna hoNge| ' tiyaca, manuSya, vAnantara, tiSka ane vaimAnika paNa pitApitAnA gati paryAya rUpa caramathI kadAcit carama, ane kadAcita acarama hoya che, ' arthAta je jIva je gati paryAyathI nikaLIne pharIthI temAM utpanna thavAvALo nathI. te te gatinI apekSAe gaticarama che ane je pharI temAM utpanna thaze te te gatinI ape. kakSAe gaticarama che. have teja prazna bahutvanI vivakSAe bevaDAvAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bahuta nAraka zuM gati caramathI carama che agara mayarama cha / " zrI bhagavAna-he gautama ! gati paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNa karavAthI keI nAraka carama paNa hoya che ane koI acarama paNa hoya che. A uttara abhiprAya spaSTa che, arthAt pRcchAnA samaye ghaNA badhA nAraka evA che je antima vAra "narakagatino anubhava karI rahela che. tyAMthI nikaLyA pachI kyAreya bIjI vAra narakamAM jaze nahIM, teo gati carama kahelA che. ghaNA nAraka evA paNa che je naragatithI eka vAra
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 . . prathApanA pRcchA samaye ye kecana nairayikAsteSAM madhye'vazyaM kecana narakagatiparyAyarUpeNa carameNa 'caranAH tadanye tu acaramA iti vyapadizyate, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahutva viniSTa nairayikoktarItyA, caturviMzati daNDakakrameNa, nirantaram avyavadhAnena, yAvad bahutvaviziSTa bhavanaeti pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriya tiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotipkavaimAnikA api svasvagatiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH syAt-kadAcita kecit 'caramAH' iti, syAt-kadAcit kecid 'acaramAH' iti vyapadizyate, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! ThiI carameNaM kiM carame, acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khala sthiticarameNa-sthitiH-AyuHkarmAnubhavalakSaNA tatparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM 'carama:' iti vyapadizyate ? kiMvA 'acaramaH' iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-'goyamo!' he gautama ! 'siya carame, siya acarame' AyuHkarmAnubhavalakSaNa sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANo nairayikaH syAt-kadAcit kazcit 'caramo' bhavati syAt-kadAcit kazcit 'acaramo' bhavati, tatra yaHpunarapi narakamAgatya sthiti carama samayaM prApsyati sa acaramaH, tadanyastu ve narakagati acarama kahe gae haiN| . isI prakAra caubIsoM daMDakoM ke krama se lagAtAra vaimAnikoM taka samajha lenA caahie| ' gautama-he bhagavan ! nAraka jIva sthiti arthAt Ayu karma ke anubhava rUpa Ayu paryAya ke carama kI apekSA se carama hai athavA acarama hai ? bhagavAn-he gautama ! sthiti paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA karane para nAraka jIva koI carama hotA hai, koI acarama hotA hai / tAtparya yaha hai ki pRcchA ke samaya jo nAraka jima sthiti (Ayu) kA anubhava kara rahA hai vaha sthiti agara usakI antima hai, phira kabhI use vaha sthiti prApta nahIM hogI, to vaha nAraka sthiti se carama kahalAtA hai| yadi bhaviSyata meM phira kabhI use usa sthiti kA anubhava karanA paDegA to vaha sthiti-acarama hai| TIne pharI kyAreya narakamAM utpanna thaze te nArake gati acarama kahelA che. e ja prakAre covIse daDonA kamakarI avirata vimAnike sudhI samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI- he bhagavana nAraka jIva sthiti arthAta AvuM karmanA anubhava rUpa Ayu paryAyanA caramanI apekSAe carama che athavA acarama che ? zrI bhagavAna gautama ! sthiti paryAya rU5 caramanI apekSAe prarUpaNa karavAthI nAraka jIva keI carama hoya che, keI acarama hoya che, tAtparya e che ke pRchAnA samaye je nAraka je sthiti (Ayu) ne anubhava karI rahela che, te sthiti agara tenI atima che pharI kayAreya tene te sthiti prApta thaze nahIM te te nAraka sthitie karI carama kahevAya che. yadi bhaviSyamAM pharI kyAreya tene te sthitine anubhava kare paDaze te te sthiti-acarama che.
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 217 prameyayodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam caramaH iti bhAvaH, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-ekatva-viziSTa nairayikoktarItyA, caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, yAvad bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriH yavikalendriyapaJcendriyati yonika manuSyayAnavyantara jyoyiSka vaimAniko'pi sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH syAt kadAcit kazcit caramo bhavati syAt-kadAcit kazcit acaramo bhavati, prAgaktayuttestulyatvAt , atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! ThiI caraNaM kiM caramA acaramA ?' he bhadanta nairayikAH khalu sthiti carameNa-sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM 'caramAH' iti vyapadizyante ? kiM vA 'acaramA' iti vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' sthitiparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH syAt kadAcit kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAda-dAcit kecit 'acaramAH' iti vyapadizyante prAguktayukteH 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahutvaviziSTa nairayikokta rItyA caturvizati daNDamakrameNa, nirantaram - avyavadhAnena sthitiparyAyarUpa carameNa prarUpyamANAH, yAvad bhavanapatipRthivI kAyikAye kendriyavikalendriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAna jaise eka nAraka ke viSaya meM sthiticarama-acarama kI prarUpaNA kI gaI, usI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaca, manupya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika taka cauvIsoM daMDakoM ke viSaya, meM eka vacana ke anusAra kahanA cAhie arthAt unheM bhI isI prakAra carama aura acaraya samajhanA cAhie / aba yahI prazna bahuvacana ko aMgIkAra karake kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-bhagavan ! kyA bahuta nAraka sthiti carama se carama haiM athavA acarama haiM ? bhagavAna gautama ! sthiti paryAya rUpa carama kI apekSA se nAraka jIva carama bhI haiM aura koI-koI acarama bhI haiM / isakA spaSTIkaraNa pUrvavat hI - jema eka nArakanA viSayamAM sthiti carama-acaramanI prarUpaNa karAI eja prakAre bhavanapati pragvIkAyika Adi ekendriya, vikasendriya, pa cendriya tiryaMca manuSya vAnavyantara, tiSka ane vaimAnika sudhI cauvIse daMDakonA viSayamAM eka vacananA anusAra kahevuM jaIe.. arthAt temane paNa eja prakAre carama ane acarama samajavAM joIe have eja prazna bahuvacanathI agIkAra karIne karAya che zrI gautamasvAmI - he bhagavan! zuM ghaNuM nAraka sthiti caramathI carama che athavA acarama che ? zrI bhagavAna -he gautama sthiti paryAya rUpa caramanI apekSAthI nAraka jIva carama paNa che ane kaI kaI acarama paNa che. enuM spaSTIkaraNa parvavat samajI levuM joIe. pra028
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsadhe vyantarajyotipkavaimAnikAH api syAt-udAcit kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAt-kadAcit kecit 'acaramAH' iti vyapadizyante, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM carame, acarase ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu bhakcarameNa bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH ki caramo bhavati, kiMvA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya caraNe, siya acarame' bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo nairayikaH syAtkadAcit kazciccaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcit 'acaramo' bhavati, gati caramavadavaseyam , 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-ekatvaviziSTanairayikasya bhavaparyAya caramatvoktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena bhavaparyAyarUpa caramatvena prarUpyamANaH yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAghekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt-kadAcita kazcit 'acaramo bhavati,' gautamaH pRcchati 'neraiyA NaM bhaMte ! bhavacarameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta / nairayikAH khalu bhavacarameNa-bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramAH bhavanti ? samajha lenA cAhie / isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka kaha lenA cahie, arthAt pUrvokta caubIsoM daNDakoM ke jIvoM ke viSaya meM carama-acarama kI vya. vasthA pUrvavat hI samajhanA caahie| . gautama-he bhagavan ! nAraka jIva bhava-carama kI apekSA kyA carama hai athavA acarama hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! bhavaparyAya rUpa carama kI apekSA se koI nAraka carama aura koI acarasa hotA hai| isakA spaSTIkaraNa gati carama ke samAna hI jAna lenA cAhie / vaimAnikoM taka isI prakAra kaha lenA cAhie / arthAt pRcchAkAla meM jisa nAraka, ekendriya, vikalendriya, tiryaca paMcendriya manuSya yAvat vaimAnika kA vaha vartamAna bhava antima hai, vaha bhava carama hai aura jisakA vaha bhava 'aMntima nahIM hai, vaha bhava-acarasa hai| eja prakAre nirantara vimAnike sudhI kahevuM joie arthAt pUrvokta covIse daMDakanA enA viSayamAM carama-acaramanI vyavasthA pUrvavat ja samajavI joIe. '* zrI gautamasvAmI - he bhagavan! nAraka jIva bhavacaramanI apekSAe zuM carama che athavA acarama che? * zrI bhagavAnahe gautama ! bhavaparyAya rUpa caramanI apekSAe koI nAraka carama ane keI acarama hoya che enuM spaSTIkaraNa gati caramanA samAnaja jANI levuM joIe vaimAnika sudhI A rIte kahevuM joIe. arthAt pracchA kALamAM nAraka ekendriya, vikalaeNndriya tiryaMca paMcendriya manuSya yAvata vaimAnikone te vartamAna bhava antima che. tebhava carama che ane jene te bhava atima nathI te bhava acarama che.
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' bhavaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH syAt-kadAcit kecit 'caramAH' iti vyapadizyante, syAt-kadAcit kecid 'acaramAH' iti vyapadizyante iti nairayika gati caramavaMda vaseyam , 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-vahutva viziSTa nairayikANAM bhavaparyAyarUpa caramatvoktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram -avyavadhAnena, bhavaparyAyarUpacaramatvena prarUpyamANAH yAvad-bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendripaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotipkavaimAnikA api padAcit kecit caramA bhavanti, kadAcita kecita acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraieNaM bhaMte ! bhAsA carameNaM kiM carame acarame ? he bhadanta ! nairayikA khalu bhApAcarameNa-caramabhApayA bhApAparyAyarUpa carameNa prarUpyamANa ki caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ?, bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya carame siya aparame' nairayikaH khalu caramabhApayA, syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati syAt___ gotamasvAmI-he bhagavana ! bahuta nAraka bhava paryAya rUpa carama se kyA carama haiM athavA acarama haiM ? bhagavan-he gautama ! carama bhI haiM, acarama bhI haiM / arthAt vahuta-se 'nAraka aise bhI haiM jo vartamAna nAraka bhava ke pazcAt punaH nAraka bhava meM utpanna nahIM hoge, ve bhava carama haiN| vahata-se nAraka aise bhI haiM jo bhaviSya meM punaH nAraka 'bhava meM utpanna hoMge, ve bhava-acarama haiN| nArakoM ke saMbaMdha meM jo kathana kiyA gayA hai, vahI bhavanapati, pRthvI-kAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, tiryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| unameM bhI nArakoM ke samAna koI carama haiM, koI acarama haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva bhASAcarama se arthAt carama bhASA kI apekSA se carama hai yA acarama hai ? zrI gautamasvAmI - he bhagavan! ghaNA nAraka bhava paryAya rUpa caramathI zu carama che athavA acarama che? - zrI bhagavAna-he gItama! carama paNa che, acarama paNa che. arthAt ghaNA nArake evA paNa che je vartamAna nAraka bhavanI pachI pharIthI narakabhavamAM utpanna thaze nahi. te bhava carama che. ghaNuM nAraka evA paNa che je bhaviSyamAM pharI nAraka bhavamAM utpanna thaze teo bhava acarama che. nArakanA saMbaMdhamAM je kathana karAyuM che, teja bhavana vAsI. pRthvI kAyika Adi ekendri, vilendri, tiryaMca pacendriya, vAnantare, tike ane vaimAnikanA viSayamAM paNa samajavuM joIe. teomAM paNa nArakenA samAna kaI carama che, keI acarama che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva bhASA caramathI arthAt carama bhASAnI apekSAe carama che agara acarama che?
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 prayApanAstre kadAcit kazcit acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-nairayikasya caramabhApo ktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa, nirantaram-avyavadhAnena, caramabhASayA prarUpyamANo yAvad: bhavanapati pRthivokAyikAye kendriyavikalendriyapazcendriyari yagyonikamanuSyavAnavyantarajyoti kavaimAniko'pi syAt-kadAcit kazcit 'caramo' navati, syAt-kadAcit kazcid 'acaramo' bhavati, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! bhAsA caramegaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu bhApAcarameNa caramayA bhApayA prarUpyamANAH ki caramA bhavanti ? kiM vA aca. rasAH bhavanti ? tathA ca ye pRcchA samaye nairayikAH bhavanti te svakAlakrameNa caramAM bhASAM prAptavantastayA caramabhApayA kiM caramA vyapadizyante ? kiM vA acaramA vyapadizyante ? iti praznAzayaH, bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' caramayA bhAeyA prarUpyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA vyapadizyante, kadAcit kecita 'acaramA' vyapadizyante 'evaM jAya egidiya vajjA niraMtaraM jAva vemA. NiyA' evam-uparyuktarItyA caramayA bhApayA prarUpyamANa: yAvad bhavanapati prabhRtayaH, eke __ bhagavAna-he gautama ! nAraka carasa bhASA se koI carama aura koI acarama hotA hai / nAraka jIva ke bhASo carama aura bhASA-acarama ke samAna cauvIsoM daMDakoM ke jIva ko arthAt bhavanapati Adi ko bhI bhASA carama aura bhASAacarama samajha lenA cAhie / yahI prazna bahuvacana kI apekSA se prastuta kiyA jAtA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA carama bhASA se carama haiM athavA acarama haiM ? pRcchA ke samaya jo nAraka haiM, ve apane kAla krama se carama bhASA ko prApta hue ho, ve bhASA carama kahalAte haiM aura unase jo bhinna haiM ve bhASAacarama kahe jAte haiN| ___bhagavAna-he gautama ! bhASA carana kI apekSA se prarUpita kiye jAne vAle nArakoM meM koI bhApA carama bhI hote haiM, koI bhASA acarama bhI hote haiN| isI zrI bhagavAna --he gautama ! nAraka bhASAthI keI carama ane koI acarama hoya che nAraka jIvanA mAthA parama ane bhASA acaramanA samAna covIse daMDakenA jIvane arthAta bhavanapati Adine paNa bhASA garama ane bhASA acarama samajI levA joIe. eja prazna bahuvacananI apekSAthI prastuta karAya che zrI gautama svAmI-he bhagavan! ghaNu nArake zuM carama bhASAthI carama che athavA acarama che? pRchAnA samaye je nArada che teo potAnA kAla kame carama bhASAne prApta cala heya, teo bhASA carama kahevAya che ane temanAthI je bhinna che te bhASA-acarama kahevAya che ? zrI bhagavAna he gautama! bhASA caramanI apekSAe prarUpita karAyela nArakamAM kaI bhASa carama pa heya che. kaI bhASA acarama paNa hoya che. e ja prakAre vimAnike sudhI
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 221 ndriyavarjAH-pRthivIkAyikAyekendriyavarjitAH, teSAM pRthivIkAyikAyekendriyANAM bhASArUpa. vacanAbhAvAt tadrahitA ityarthaH, nirantaram-avyavadhAnena yAvat-caturviMzatidaNDakakrameNa vika. lendriyapaJcendriyatiryajyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH api kadAcit kecita caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! ANA. pANu carameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu AnaprANacarameNa zvAsocchvAsarUpAnaprANAtmakaparyAyarUparacameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiM vA 'acaramo' bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'siya carame siya acarame' AnaprANaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt kadAcit kazcit acaramo bhavati, 'evaM nirataraM jAva vemANie' evam-nairayikasyAnaprANaparyAyarUpa caramoktirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa nirantaram-avyavadhAnena AnaprANaparyAyarUpacaramatvena prarUpyamANo yAvat bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaiprakAra vaimAnikoM taka kahanA cAhie, kintu ekendriya jIvoM ko choDa denA cAhie, kyoM ki pRthvIkAyika Adi ekendriyajIvoM ko jihnavendriya prApta nahIM hotI ataeva ve bhASA rahita hote haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva AnaprANa arthAtU zvAsocchvAsa paryAya rUpa carama kI apekSA se kyA AnaprANa carama hotA hai-athavA AnaprANa-acarama hotA hai ? __ bhagavan-he gautama ! anaprANa paryAya rUpa carama se koI nAraka carama hotA hai, koI acarama, hotA hai / vaimAnikoM taka caubasoM daMDa koM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / tAtparya yaha hai ki pRcchA ke samaya koI nAraka aisA hotA hai jo usa bhava meM antima zvAsocchvAsa le rahA hotA hai, vaha AnaprANa carama kahalAtA hai, unase bhinna jo haiM ve AnaprANa-acarama kahalAte haiN| donoM prakAra ke nArakoM kA sadabhAva hone se bhagavAn ne pharmAyA hai ki koI nAraka kahevuM. joIe paraMtu ekendriya jIvonA sivAya. kemake pRthvIkAyika A keriya jIne jihA indriya prApta nathI thatI, tethI ja teo bhASA rahita hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva Ana prANa athaoNt zvAsaravAsa paryAya rUpa caramanI apekSAe zu Ana prANa carama hoya che athavA ane prANa acarama hoya che? | zrI bhagavAna-he gautama ! Ana prANa paryAya rU5 caramathI keI nAraka carama hoya che, koI acarama hoya che. vaimAnika sudhI covIse daDakanA viSayA eja prakAre kahevuM joIe tAtparya e che ke pRcchAnA samaye keI nAraka evA hoya che ke je te bhavamAM atizvA chuvAsa laIne rahe che. te Ana prANa carama kahevAya che, temAM je bhinna che teo Ana prANa acarama kahevAya che ane prakAranA nArakene sadUbhAva hovAthI bhagavAne pharamAvyuM che ke keI nAraka zvAsevAsa carama paNa hoya che, kaI zvAsepzavAsa
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ rahyuM prajJApanAstre mAniko'pi kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati tatra pUrvokta gatiparyAyacaramoktirItyA yo nairayikAdiH svasvAnaprANarUpe paryAye vartamAnastadanantaraM na kamapi AnaprANaparyAya mavApsyati sa AnaprANaparyAya caramo vyapadizyate tadabhimnastu 'aracama.' iti vyapadizyate iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! ANApANucarameNaM kiM caramA acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu AnaprANacarameNa-zvAsocchvAsAtmakAnaprANaparyAyarUpa carameNa prarUpyamANAH kiM caramA vyapadizyante ? kiM vA acaramA vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramAvi acaramAvi' AnaprANaparyAyarUpa carameNa prarU. pyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA bhavanti kadAcit kecit acaramA bhavanti prAgu. tAticaramayuktestulyatvAt 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-pUrvoktarItyaiva nirantaram avyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa, AnaprANaparyAyarUpacarayeNa prarUpyamANAH yAvat-bhavanapatipRthikAyikAyekendriyavikalendriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH api kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, prAguktagati zvAsocchavAsa carama bhI hotA hai, koI zvAsocchvAsa-acarama bhI hotA hai| yahI prazna bahuvacana ke rUpa meM upasthita kiyA gayA haiN| . gautamasvAmI he bhagavan ! vahuta nAraka jIva AnaNa carama kI apekSA se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiM / arthAt AnaprANa paryAya rUpa carama kI apekSA se prarUpaNA kI jAya to bahuta-se nAraka AnaprANa carama hote haiM aura bahuta-se AnaprANa-acarama bhI hote haiM / jo antima zvAsocchvAsa le rahe hoM, ve AnaprANa carama aura jo antima zvAsocchvAsa na le rahe hoM, ve AnaprANa-acarama samajhane cAhie / nArakoM ke samAna hI bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI AnaprANacarama aura acarama samajhalenA cAhie / acarama paNa hoya che. A ja prazna bahuvacananA rUpamAM upasthita karela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNuM nAraka jIva Ane prANa caramanI apekSAe carama hoya che athavA acarama hoya che ? zrI bhagavat he gautama! carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. arthAta Ana prANa paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNA karAya te ghaNuM nArake Ana prANa carama hoya che ane ghaNA Ana-prANa-acarama paNa hoya che. jeo antima zvAsavAsa laI rahyA che, teo Ana prANu carama ane je antima zvAse zvAsa nathI laI rahyA teo Ana prANu acarama samajavA joIe. nArakanI jemaja bhavanapati, pRthvIkAyika
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 223 caramavat , gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! AhAracarameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu AhAra carameNa-AhAraparyAyarUpa carameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? ki vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya acarame' AhAra paryAyarUpacara meNa prarUpyamANo nairayikaH syAt-kadAcit, kazcit caramo bhavati, syAt kadAcit kazcid acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA nirantaram-avyavadhAnena caturviMzati daNDakakrameNa AhAraparyAyacarameNa prarUpyamANo yAvad bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimA. niko'pi kadAcit kazcid caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAguktagaticaramavata , gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! AhAra carameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu AhAracarameNa AhAraparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramAH iti vyapadizyante ? kiM vA acaramA iti vyapadizyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama! 'caramA vi, acaramA vi' AhAraparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH kadAcita gautamasvAmI-he bhagavAn ! koI eka nAraka kyA Ahora carama se carama hotA hai athavA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai| isI prakAra cauvIsoM daMDakoM ko lekara eka vacana meM prarUpaNo karanI cAhie / yahI prazna bahuvacana ko lekara prastuta kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA AhAra carama kI apekSA carama haiM athavA acarama haiM ? / bhagavAn-he gautama ! AhAra paryAya rUpa carama kI apekSA prarUpaNA karane para koI nAraka AhAra carasa hote haiM, koI AhAra-acarama hote haiN| isI prakAra Adi ekendri, vilendri. paMcendritiye, manuSyo, vAtavyantare, tika ane vaimAnikone paNa Ana prANu carama ane acarama samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! koI eka nAraka zuM ahAra caramathI carama hoya athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! kaI nAraka carama hoya che, keI acarama hoya che. e ja prakAre evI daMDakene laIne eka vacanamAM prarUpaNA karavI joIe. eja prazna bahuvacanane laIne prastuta karAya che - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ghaNA nArake zuM AhAra caramanI apekSAe carama che athavA acarama che? - zrI bhagavAna-he gItama! AhAra paryAya rUpa caramanI apekSAe prarUpaNA karavAthI koI nAraka AhAra carama thAya che. keI AhAra acarama thAya che. e ja prakAre ana
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ raracha prahApanAstre keSit caramA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, prAguktagati caramavat , 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-bahutvaviziSTanairayikAhArapAyarUpa caramoktirItyA, nirantaram avyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa, yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyakendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api kadAcit kecid AhAra paryAyarUpa carameNa caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA bhavanti, praaguktyukteH| gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! bhAvacarameNaM kiM carame, acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu bhAvacarameNa bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH kiM caramaH iti vyapadizyate ? kiM vA acaramaH iti vyapadizyate ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'siya carame, siya acarame' bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo narayikaH syAt-kadAcit kazcit caramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyukta nairayika bhAvaparyAya caramauktirItyA nirantaram avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANo yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriya'vikalendriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi kadAcit kazcida lagAtAra vaimAnikoM taka cauvIloM daMDakoM ko lekara prarUpaNA samajha lenI cAhie, arthAt nArakoM ke samAna hI bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vika lendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI AhAra carama kI apekSA carama aura acarama kahanA cAhie / spaSTI karaNa pUrvavat samajhanA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! eka nAraka jIva bhAva carama se arthAt bhAvaparyAya rUpa carama se kNa carama hotA hai ? athavA acarasa hotA hai? bhagavAna-he gautama ! koI carama hotA hai, koI acarama hotA hai| jo nAraka jisa audayika bhAva-paryAya kA antimavAra anubhava kara rahA hai, bhaviSya meM punaH kabhI anubhava nahIM karegA, vaha usa bhAva kI apekSA bhAva carama kahalAtA hai| usase jo bhinna ho vaha bhAva-acarama kahA jAtA hai| koI nAraka bhAva. varata vimAnike sudhI covIse daMDakene laIne prarUpaNuM samajI levA joIe, arthAt nAra nI samAna bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendriya, pa cendriyatiyA mana, vanavyantara, tithya ane vaimakene paNa AhAra caramanI apekSAe carama ane acarama kahevA joIe. spaSTIkaraNa pUrvavat samajI levuM joIe zrI gautamasvAmI- he bhagavAna! eka nAraka chava zvAsocchavAsa arthAt bhava paryAya rUpa caramathI zuM carama heAya che ? athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! keI carama hoya che, keI acarama hoya che je nAraka je audayika Adi bhAva paryAyane antima vAra anubhava karI rahela che. bhaviSyamAM pharI kayAreya anubhava karaze nahi te e bhAvanI apekSAe bhAva carama kahevAya che, tenAthI je
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 225, caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! bhAva' carameNaM kiM caramA, acaramA ?', he bhadanta ! nairayikAH khalu bhAvacarameNa-bhAvaparyAyarUMpa. carameNa audayikAdi bhAvacarameNetyarthaH prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' bhAvaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANA nairayikAH kadAcit kecit caramA api bhavanti, kadAcit kecid acaramA api bhavanti, prAmuktayukteH, 'eva niraMtaraM jAva vemANiyA' evam- uparyuktarItyA nirantaram-avyadhAnena caturviMzatidaNDakakameNa prarUpyamANA yAvat-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikale. ndriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api bhAvaparyAyarUpacarameNa kadAcit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecit acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-neraie NaM bhaMte ! vaNNacarameNaM kiM carase acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu varNacarayeNa-varNaparyAparUpa carameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiMvA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA, he gautama ! 'siya carame siya acarame' varNaparyAyarUpa carameNa syAt kadAcit kazcid nairayikazvaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati prAguktagati caramavat , carama hotA hai, koI bhAva-acarana hotA hai| hai / isI prakAra vaimAnika Adi cauvIsoM daMDakoM ke viSaya meM kathana kara lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavana ! bahuta nArakajIva bhAvacarama kI apekSA se kyA carama hote haiM athavA acarasa hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! audArika Adi bhAvoM kI apekSA nirUpita kiye jAne vAle nAraka koI carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiM / isa viSaya kI yukti pUrvavat samajhanI caahie| nArakoM ke samAna hI vaimAnikoM taka caubIsoM daMDakoM ke jIvoM ke viSaya meM isI prakAra kahanA caahie| ' gautamasvAmI-he bhagavan ! koI eka nAraka varNa paryAya rUpa carama kI apekSA se carama hotA hai yA acarasa hotA hai ? bhinna hoya te acarama kahevAya che. keI nAraka bhAva carama hoya che keI bhAva acara hoya che. e ja prakAre vimAnika Adi covIse daMDakanA viSayamAM kathana karI levuM joIe. ( zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ghaNA nAraka jIva bhAva caramanI apekSAe zuM carama hoya che athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna--dayika Adi bhAvanI apekSAe nirUpita karAyelA nAraka keI carama hoya che. koI acarama paNa hoya che. A viSayanI pUrvavat yukti samajI levI joIe, nArakenA samAnaja vaimAnika sudhI covIse daMDakenA jIvanA viSayamAM Aja rIte kahevuM joIe. * zrI gautamasvAmI-he bhagavana! kaI eka nAraka varNa paryAya rUpa caramanI apesAe carama thAya che agara acarama che?
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAsUtre 'evaM NiraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi varNaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcit acaramo bhavati, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! vaNNacarameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu varNacarameNa-varNaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANAH kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'carimA vi acarimA vi' varNaparyAyarUpacarameNa nairayikAH kadAcit kecit caramA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA, nirantaram bhagavAn-he gautama ! varNa paryAya rUpa carama kI apekSA koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai / spaSTI karaNa gati carama ke sadRza hI samajha lenA cAhie aura lagAtAra vaimAnikoM taka cauvIsoM daMDakoM ko lekara isI prakAra prarUpaNA karanI cAhie / arthAt jaile nAraka jIva varNa carama kI apekSA carama bhI hai aura acarama bhI, isI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva bhI varNa carama kI apekSA koI carama aura koI acarama hotA hai / bahuvacana ko lekara yahI prazna upasthita kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA bahuta nAraka jIva varNa carama se carama haiM athavA acarama haiM ? . bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiM, arthAt koI nAraka varNa paryAya rUpa carama kI apekSA carama haiM, koI acarama haiM / vaimAnikoM taka isI prakAra kaha lenA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthivIkAyika Adi - 1 zrI bhagavAna he gItama! paryAya rUpa caramanI apekSAe kaI nAraka carama thAya che keI acarama thAya che, spaSTIkaraNa gati caramanA sadaza ja samajI levuM joIe ane nirantara vaimAnike sudhI covIse daMDakene laIne e pramANe prarUpaNA karavI joIe arthAt jema nAraka jIva varNa caramanI apekSAe carama paNa che ane acarama paNa che, e ja prakAre bhavanapati, pRthvIkAyika, Adi, ekendriya, vilendriya, pa cendriyatiryaMca manuSya, vinavyaMtara, tiSka ane vimAnika devapaNa varNa caramanI apekSAe kaI carama ane keI acarama hoya che. bahuvacanane laIne eja prazna upasthita karAya che- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zuM ghaNuM nAraka jIva varNa caramathI carama che athavA acarama che ? zrI bhagavAna he gautama carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. arthAta keI nAraka varNa paryAya rUpa caramanI apekSAe carama che. koI acarama che. vaimAnike sudhI e ja prakAre kahevuM joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya vikalendriya
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 10 ru0 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 227 avyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api varNaparyAyarUpacarameNa kadA. cit kecit caramA bhavanti, kadAcit kecit acaramA bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! gaMdhacarame NaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu gandha carameNa-gandhaparyAyarUpacarameNa prarUpyamANaH kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? bhagavAn Aha-'goyamA! he gautama ! 'siya carase siya acarame' gandhaparyAyarUpacarameNa syAt-kadAcit kazcit nairayikazvaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati, prAguktagati caramavat , evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam - uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvata-bhavanapatipRthivIkAyikAdhekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAna. vyantarajyotiSkavaimAniko'pi gandhaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadA. cit kazcid acaramo bhavati, gautamaH pRcchati-'nerayikAH khalu gandhacarameNa-gandhaparyAyarUpa carameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI nArakoM ke samAna koI varNa carama hote haiM, koI varNa-acarama bhI hote haiN| / ' gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva gandhaparyAya rUpa carama se kyA carama hotA hai yA acarama hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama gandhaparyAya kI apekSA carama hotA hai, koI acarama hotA hai / vyAkhyA gati carama Adi kI bhAMti samajha lenI cAhie / isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka kahanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiyeMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika-ina cauvIsoM daMDakoM ke viSaya meM nAraka ke samAna hI gandha carama evaM gandha-acarama kA kathana karanA caahie| paMcendritiya ca, manuSya, vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa nArakanI samAna varNa carama hoya che keI varNa acarama paNa hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva gabdha paryAya rU5 caramathI zuM acarama hoya che agara carama hoya che? zrI bhagavAna he gautama keI nAraka carama gabdha paryAyanI apekSAe carama hoya che. keI acarama hoya che. vyAkhyA gati carama AdinI jema samajI levI joIe. eja prakAre nirantara vaimAnike sudhI kahevuM joIe. arthAt bhavanapati, pRthvIkAcika Adi ekendriya, vilendriya, paMcendriyatiyaca, manuSya, vAnavantara, jyotiSka ane vaimAnika e covIse daMDakanA viSayamAM nArakanI jemaja gaLyu acaramanuM kathana karavuM joIe,
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 prajApanAsUtra 'caramAvi acaramAvi' gandhaparyAyalpa carameNa kadAcit kecid nairapikAtharamA api bhavanti, kadAcit kecit acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvat-bhavanapati pRthivIkAyikAdhekendriya vikalendriyapaJcendriyaniyaMgyonijhamanuSyavAnavyantarajyotipvaimAnikA api gandhaparyAyarUpacarameNa kadAcit kecid caramA bhavanti, kadAcit kecid avaramA bhavanti, gautamaH pRcchati 'neraie NaM bhaMte ! rasacarameNaM kiM carame acarame ?' he bhadanta ! nairayiyaH khalu rasacara meNa rasa. paryAyarupacarameNa kiM caramo bhavati ? kiM vA atraramo rAvati ? bhagavAn Aha-'goyamA / ' he gautama ! 'siya carame, siya acarama' rasaparyAyarUpacarayeNa syAt-kadAcit kazcid nairayikazvaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikA acaramo bhavati prAmuktayukteH, 'evaM niraMtaraM jAva vemANie' evam-uparyuktarItyA, nirantaram , avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantara gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka jova kyA gandha carama se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAnU-he gautama ! koI carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiN| isI prakAra cauvIloM daMDakoM ko lekara bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, 'paMcendriya tirthacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| - gautamasvAmI-he bhagavan ! eka nAraka rasaparyAya rUpa carama kI apekSA se 'carama hotA hai yA acarama hotA hai ? ... bhagavAn-he gautama ! rasa-carama kI apekSA koI nAraka carama hotA hai aura koI acarama hotA hai / yukti pahale ke samAna samajhanA cAhie / nAraka ke samAna vaimAnika taka cauvIsa daMDakoM ko lekara isI prakAra kahanA cAhie, 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ghaNuM nAraka chava zuM gandha caramathI carama thAya che 'mathA bhayarama thAya cha? zrI bhagavA-he gautama! keI carama paNa thAya che, koI acarama paNa thAya che. eja prakAre vIse daDakene laIne bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendri paMcendriya tirya, manuSya, vAnavyantare, tiSka ane vaimAnikenA viSayamAM paNa samajavuM joIe. - zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! eka nAraka rasa paryAya rU5 caramanI apekSAe ( carama thAya che agara acarama thAya che ? - zrI bhagavAna - gautama ! rasa caramanI apekSAe koI nAraka carama thAya che ane keI acarama thAya che, yukti pahelAnI samAna samajavI joIe. nArakanA samAna mAnika
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdicaramAcaramanirUpaNam 229 vyantarajyotiSkavaimAniko'pi kadAcit kazcit rasaparyAyarUpacarameNa caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAyuktayukteH, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! rasacarameNaM kiM caramA, acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu rasacarameNa-rasaparyAyarUpacarameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramAvi acaramAvi rasaparyAyarUpa carameNa kadAcit kecit nairayikAzcaramA api bhavanti, kadAcita kecita acaramA api bhavanti, 'evaM niraMtaraM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-anyavadhAnena caturvizatidaNDakakrameNa yAvad-bhavanapati prabhRtivaimAnikAntA api rasaparyAyacarameNa kadAcid kecit caramA bhavanti, kadAcit kecid acaramA api bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhaMte ! phAsacarameNaM ki carame acarame ?' he bhadanta ! nairayikA khalu sparzacarameNa-sparzaparyAyarUpacarameNa kiM caramo bhavati ? kiM vA acaramo bhavati ? bhagaarthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tica, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikadeva ko bhI carama aura acarama kahanA caahie| . gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka rasacarama se kyA carama hote haiM, athavA acarama hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! rasa paryAya rUpa carama se koI nAraka carama bhI hote haiM, koI acarama bhI hote haiM / vaimAnikoM taka isI prakAra kahanA cAhie, arthAta bhavanapatiyoM se lekara vaimAnikoM taka sabhI daMDakoM ke koI jIva rasa paryAya se carama aura koI acarama hote haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! sparza carama arthAt sparza paryAya rUpa carama kI . apekSA se nAraka jIva carama hotA hai yA acarama ? ' sudhI vIse daDakene laine eja prakAre kahevuM joIe, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika, "Adi ekendriya, vikasendriya, paMcendriyatiryaca, manuSya, vAnavyantara, tiSka ane vaimAnika devane paNa carama ane acarama kahevA joIe. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! ghaNu nAraka rasa caramathI zuM carama hoya che, athavA acarama hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! rasa paryAya rUpa caramathI keI nAraka carama paNa thAya che keI acarama paNa hoya che. vimAnike sudhI eja prakAre kahevuM joIe, arthAta bhavanapatithI laI vimAnike sudhI badhA daMDakanA keI jIva rasa paryAyathI carama ane kaI acarama thAya che. zrI gautamasvAmI bhagavAna ! sparza carama arthAt sparza paryAya rU5 caramanI apekSAe nAraka jIva carama thAya che agara acarama?
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 prazApanAstre vAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'siya carame siya acarame' sparzaparyAyarUpacarameNa syAtkadAcit kazcit nairayikazcaramo bhavati, syAt-kadAcit kazcid nairayikaH acaramo bhavati, 'evaM niraMtaraM jAva ve mANie' evam-uparyuktarItyA, nirantaram-avyavadhAnena caturviMzatidaNDakakrameNa yovad-bhavanapati pRthivIkAyikAdhekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi sparzaparyAyarUpacarameNa kadAcit kazcit caramo bhavati, kadAcit kazcid acaramo bhavati, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! phAsacarameNaM kiM caramA acaramA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu sparzacarameNa sparzaparyAyarUpa carameNa kiM caramA bhavanti ? kiM vA acaramA bhavanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'caramA vi acaramA vi' sparzaparyAyarUpa carameNa kadAcit kecid nairayikA caramA api bhavanti kadAcit kecid acaramA api bhavanti, 'evaM jAva vemANiyA' evam-uparyuktarItyA yAvad-bhavanapati pRthivI kAyikAyekendriya vikalendriyapaJcendriyakiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotikavaimAnikA api kadAcit kecit sparzaparyAyarUpacarameNa caramA bhavanti kadAcit kecid acaramAbhavanti prAguktagaticaramAdivat / atha pUrvoktaparyAyarUpacaramANAM saMgraha gAthAmAha-saMgahaNi * bhagavAn-he gautama ! koI nAraka carama hotA hai, koI acarama hotA hai / vaimAnikoM taka isI prakAra kahanA cAhie, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika, ina cauvIsoM daMDakoM meM koI sparzacarama hotA hai, aura koI sparza -acarama hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka kyA sparza carama se carama hote haiM athavA acarama hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! carama bhI hote haiM, acarama bhI hote haiN| jaise nAraka sparza carama se carama hote haiM aura acarama bhI, isI prakAra bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiyeca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, zrI bhagavAna-he gautama ! keI nAraka carama hoya che, keI acarama hoya che. mAniko sudhI eja prakAre kahevuM joIe, arthAt bhavanapati, pRthvIkAyika, Adi ekendriya, vikasendriya, pacendriyatiyaca, manuSya, vanavyantara, tiSka ane vaimAnika A covIse daMDanA keI jIva sparza carama hoya che ane keI sparza acarama hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNu nArake zuM sparza caramathI carama hoya che " matha! mayarama hAya che ? zrI bhagavAna che gautama ! carama paNa hoya che, acarama paNa hoya che. jema nAraka 'sparza caramathI carama thAya che ane acarama paNa thAya che. e ja prakAre bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vanavyantara tiSTha
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 10 sU. 7 jIvAdivaramAcaramanirUpaNam gAhA - 'gaiThi bhave ya bhAsA ANApANu carame ya boddhavyA / AhAra bhAvacarame vaNNarase gaMdhaphAse ya // 1 // saMgrahaNI gAthA-chAyA - gatisthiti bhavazca bhASA AnaprANacaramazca boddhavyAH / AhArabhAva caramo varNaraso gandhasparzazca // 1 // ukto'rthaH, // 07 // 'dasamaM caramapadaM samattaM ' 231 iti zrI vizvavikhyAta - jagavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhApAkalita - lalitakalA pAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharma divAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamaM caramapadaM samAptam // 10 // jyotiSka aura vaimAnikoM meM se bhI kisI ko sparzacarama aura kisI ko sparza - acarama samajhanA cAhie / spaSTIkaraNa gati carama Adi ke samAna hI jAnanA cAhie / jana gati Adi paryAyoM ke AdhAra se nAraka Adi ke caramatva - acaramatva kI prarUpaNA kI gaI hai, unakA nAmollekha karane vAlI eka gAthA isa prakAra hai - (1) gati (2) sthiti (3) bhava (4) bhASA (5) AnaprANa (6) AhAra (7) bhAva (8) varNa (9) rasa (10) gaMdha (11) sparza, unakI apekSA caramatva-acaramatva kA vicAra hai | sU0 7|| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyavodhini vyAkhyA meM dasavAM caramapada samApta // 10 // ane vaimAnikamAMthI paNa koIne sparzI carama ane koine sparzI acarama samajavA joI e spaSTIkaraNa gati carama AdinA samAnaja jANavuM joI e. je gati Adi paryaMcAnA AdhAre nAraka AdinA caramatva-acaramatvanI prarUpaNA karAI che temanA nAmeAllekha karavAvALI eka gAthA A rIte che-(1) gati (ra) sthiti (3) ava (4) bhASA (4) sAnaprANu (1) AhAra (7) bhAva (8) varSA (8) rasa (10) gaMdha (11) sparzI emanI apekSAe caramatna acaramatvanA vicAra che. sU. chA zrI jainAcAya jainadhama divAkara pUjaya zrI ghAsIlAla gativiracIta prajJApanA sUtranI prameyaeAdhinI vyAkhyAmAM dasamuM caramapada samAsa 510nA
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAvare ekAdazaM ApApadam mUlam-se gUNaM bhaMte ! maNNAmIti ohAriNI bhAsA, ciMtemIti ohAriNI bhAsA / aha maNNAmIti odhAriNI AsA, aha ciMtemIti odhAriNI bhAsA / taha maNNAsIti odhAriNI bhAsA, taha ciMtenIti ohAriNI bhAlA ? haMtA goyamA ! magNAmIti odhAriNI bhAsA, ciMtemIti odhAriNI bhAsA, aha mapaNAmIti odhAriNI, aha ciMtemIti odhAriNI bhAsA, taha maMNNAmIti odhAriNI bhAsA, taha ciMtemIti odhAriNI bhAsA, ohAriNINaM bhaMte ! bhAlA kiM saccA, mosA, saccAmosA, asaccA mosA ? goyamA ! siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai-odhAriNINaM bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA ? goyasA ! ArAhiNI saccA, virAhiNI mosA, ArAhaNavirAhiNI saccAmosA, jANeva ArAhiNI, Neva virAhiNI, vArAhaNavirAhaNI, sA asaccA molA NA cautthI bhAsA. se teNa?NaM goyamA! evaM vuccai-ohArININa bhAlA siya saccA, siya mosA, liya saccAmosA, siya asaccAmosA ||suu0 1 // chAyA-tat nanaM bhadanta ! manye iti avadhAraNI bhASA, cintayAmIti avadhAraNI bhApA, atha manye iti avadhAraNI bhASA, atha cintayAmIti avadhAraNI bhApA, tathA manye iti ava gyArahavAM bhASApad zabdArtha-(se) atha (NUNaM) nizcaya (maNNAmi) mAnatA hUM (iti) isa prakAra (ohAriNI bhAsA) bhASA bodha kA kAraNa hai (ciMtemIti ohAriNI bhAsA) cintana karatA hU~ ki bhASA bodha kA kAraNa hai (aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA) maiM mAnUM ki bhASA avadhAraNa karane vAlI-bodha kA kAraNa hai ? (aha agIyAramuM bhASA pada Avai-(se) atha (NUNa) nizcaya (maNNAmi) bhAnu chu (iti) // 4 // 2 (ohAriNI bhAsA) bhASA mAdhana 42 che (ciMtemIti ohAriNI bhAsA) yintana 43 chu, bhASA modhanu 432 cha (aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA) hu bhAnu chu maa| avadhAraNa 42vAvANI-sAdhanu 4 / 25 cha 1 (aha ciMtemi odhAriNI bhAsA) yintana 43 bhASA
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhayabodhinI TIkA pada 11 sU0 1 bhASApadanirUpaNam 233 dhAraNI bhASA, tathA cintayAmIti avadharANI bhASA ? hanta, gautama ! manye iti avadhAraNI. bhASA, cintayAmIti avadhAraNI bhASA, atha sanye iti avadhAraNI bhASA, atha cintayAmIti avadhAraNI bhASA, tathA manye iti avadhAraNI bhApA, tathA cintayAmIti avadhAraNI bhApA, avadhAraNI khalu bhadanta ! bhApA kiM satyA, mRSA, satyAmRpA, asatyAmRpA ? gautama ! syAt satyA, sthAt mRpA, syAt satyAmRpA, syAt asatyAbhUSA, tat kenAthana bhadanta ! ciMtemi odhAriNI mAsA) meM cintana karU kiM bhASA avadhAriNI hai ? (taha) tathA-usI prakAra (maNNAsIti odhAriNI bhAsA) mAnatA hUM ki bhASA ava. dhAriNI hai (taha ciMtemIti ohAriNIbhAsA) usI prakAra cintana karatA hUM ki bhASA avadhAriNI hai (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhASA avadhAriNI hai, ailA tuma mAnate ho (ciMtegIti odhAriNI bhAsA) bhASA avadhAriNo hai, aisA tuma socate ho (aha maNNAmIti odhAriNI bhAlA) mAno ki bhASA avadhAriNI hai (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) cintana karo ki bhASA avadhAriNI hai taha (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) pUrNa rUpa se mAno ki bhASA avadhAriNI hai (taha ciMtemIti odhAriNI bhAsA) pUrNa rUpa se soco ki bhASA avadhAriNI hai| ___ (ohAriNI NaM bhaMte ! bhAsA) he bhagavan ! avadhAriNI bhASA (kiM saccA, mosA, saccAmosA, asaccAmosA ?) kyA satya hai, asatya hai, satyAmRSAmizrA-hai athavA asatyA-mRSA-anubhaya hai ? (goyamA) he gautama ! (siya saccA) satya bhI hotI hai (siya mosA) (mRSA bhI hotI hai (siya saccAmosA) satyAmRSA bhI hotI hai (siya asaccAmosA) asatyAmRSA bhI hotI hai| avadhArI cha ? (taha) tathA me prAre (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhAnu chu| bhASA avadhAraNA cha (taha ciMtemIti ohAriNI bhAsA) me4 4.2 yintana 43chu hai bhASA avadhAriNI cha (haMtA) hai| (goyamA / ) he gautm| (maNNAmIti odhAriNI bhAsA) bhASA avadhAriNI che, mesa tame mAnA ch| (citemIti odhAriNI bhAsA) sASA macAriNI che, ye tame viyaa| ch| (ahamaNNAmIti odhAriNI bhAsA) mAnA hai bhASA mAriNI che (ciMtemIti odhAriNI bhAsA) yintana 42 / bhASA 2qyArI cha (taha maNNAmIti odhAriNIbhAsA) pU 32 mAnA hai lASA avadhAriNI cha (taha ciMtemIti odhAriNI bhAsA) pUrNa 3 viyaa| bhASA avadhAraNI che / (ohAriNINaM bhaMte ! bhAsA) hai bhagavan ! avadhAriNI bhASA (kiM saccA, mosA, saccAmosA, asaccAmosA') zu satya cha, sasatya cha, satyAbhUSA bhitra cha, athavA masatyabhUSA manuna cha 1 (goyamA ) 3 gautama / (siya saccA) satya 54 DAya cha (siya mosA) bhRSa! 55 DAya cha (siya saccA mosA) satyAbhUSA 595 DAya che (siya asaccA mosA) asatya bhRSa55 DAya cha ma0 30
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhApanAstre evamucyate-avadhAraNI khalu bhASA, syAt satyA, syAt mRpA, syAt satyAmRpA, syAt asa. tyAmRpA ? gautama ! ArAdhinI satyA, virAdhinI mRpA, ArAdhanavirAdhinI satyomapA, yA naivArAdhinI, naiva virAdhinI naiva ArAdhanavidhilI sA asatyAmRpA nAma caturthIbhApA, tat tenArthena gautama ! evaThucyate-ArAdhinI khalu bhASA syAt satyA, syAt mRpA, syAt satyAmRpA, syAt asanyAmRpA // sU0 1 // TIkA-pUrva dazamapade prANinA mupapAtakSenasya ratnaprasAdezvaramAcarasavaktavyatA prarUpitA, (se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai) he bhagavan ! kisa hetule aisA kahA jAtA hai kiM (odhAriNI paM bhAsA liya saccA, liya mosA, sira saccAmolA, siya asaccAmosA ?) avadhAriNI sApA lattha bhI, asatya bhI, satyAbhUSA bhI, asatyAbhUSA bhI hotI hai ? (goyalA ! ArAhiNA laccA) he gautama ! ArAdhinI bhASA satya hai (virAhiNI mohA) virAdhinI mAthA alatya hai (ArAhaNa virAhiNI saccAmolA) ArAdhilI-virAdhinI bhASA satyatA hai (jA) jo (va ArAhiNI, va dirAhiNI) na AparAdhilI ho, ma birAdhinI ho (sA asaccAmosA NAmaM cautthI sAlA) vaha asatyApA nAnaka cauthI sASA hai (se teNaDhe. NaM goyamA ! evaM buccai) he gautama ! isa hetu aisA kahA jAtA hai ki (ohAriNI bhAsA sitha laccA, siya nokSA, litha sacAmosA, siya alacAmosA) avadhAriNI sApA satya bhI, asatya bho, latyAvA bhI aura asa. tyAmRSA bhI hotI hai // 1 // TIkArtha-isase pUrva dazama pada meM prANiyoM ke upapAtakSetra ratnaprabhA Adi ke caramatva-acaramatva kI vaktavyatA nahIM hai, aba gyArahaveM pada meM satya, kRSA, (se keNadeNaM saMte / evaM buccai) 8 lagan / hetuthI se vAya che (odhAriNINaM bhAsA siba saccA siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmoso ?) avadhAraNI lApa) satya , satya pay, satyAbhUSA 55, mstyaabhR5| 6 thAya che (goyamA ! ArAhiNIM saccA) zrItama ! mArAdhinI lA! satya cha (virAhiNI mosA) dadhinI sASA asatya cha (ArAhaNavirAhiNI saccA mosA) bhArAdhinI-vidhinI sASA satyA bhUSA cha (jA) le (Neva ArAhiNI, Neva virAhiNI) nathI sAdhinI , nayI vidhinI (sA asaccA mosA NAmaM cautthI bhAsA) te asatyA bhRSA nAma yAthI lApA che (se teNa dveNaM goyamA ! evaM buccai) 8 gautama / methI me 4Aya che / (ahAriNI bhAsA siya saccA, siya mosA, siya saccA morasa, siya asaccA mosA) sAriNamApA satya paNa asatya paNuM, satyAmRSApaNa ane asatyamRSA paNa thAya che 1 che TIkArya-anAthI pahelA dazamA padamAM prANiyonA upapAta kSetra ratnaprabhA AdinA carama-acaratva vi. vaktagyatA kahI, have agIyAramA padamAM satya RSA samRSA,
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 235 prameyadodhinI TIkA pada 11 0 1 bhApApadanirUpaNam atha ekAdaze pade satyA 1 gRpA 2 satyApTapAI asatyAmRpA4 ityevaM bhASAparyAptAnAM satyAdi bhASA vibhAgapradarzanArthasAha-'se guNaM bhaMte ! maNNAmIti ohAriNI bhAsA ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! tat-atha, nUnam nizcitam , manye-azvodhAmi yat kila avadhAraNI-avabodhavIjasvarUza khalu bhApA bhavatIti ? tanAvagamyate'rtho'nayeti karaNavyutpattyA avadhAraNI zabdasya avabodhavIjamarthaH, bhApyate iti varmavyutpattyA bhASAzabdasya tadyogyatayA pariNAma prApta nisRjyamAnadravyasaMdhAtarUpo'rthaH, tathA ca amevaM manye yadutAvazyamavadhAraNI bhApA bhavatIti bhAvaH, na khalvetan sakRt anAlocyaitra manye api tu yuktidvAreNApi vicArayAmi ityAha-'ciMtemIti ohAriNI bhAsA-' cintayAmi-yuktyA nizcinomi, yata khalu avadhAraNI bhApA bhavatIti, ityevaM svAbhiprAyaM bhagavate Avedha praratutArtha vinizcayArtha prathamAbhiprAyeNa bhagavantaM pRcchati gautamaH-'ahamaNAmIti odhAriNI bhAsA ?' atha-bhagavAn ! evamahaM manye-mananaM kuryAm-yat ki avadhAraNI bhASA bhavatIti ? atha dvitIyAbhiprAyeNa pRcchatisatyabhUSA, aura asatyapA isa prakAra cAra taraha bhASA kI paryApti se paryApta jIvoM kI bhASA kA vibhAga pradarzita karane ke lie kahate haiM- gautamasvAmI bhASA ke lambandha meM apanA abhiprAya prakaTa karate hue kahate haiM-he bhagavan ! meM mAnatA hUM ki bhASA avadharaNI hai, arthAt bhASA ke dvArA padArtha kA avadhAraNa hotA hai athavA sASA avodha kA kAraNa haiM, jo bhASI jAya yA polI jAya vaha thApA / sANA ke yogya dravyoM ko grahaNa karake use bhASA ke rUpa meM pariNata karake tyAge jAne vAle dravya samUha ko bhASA kahate haiN| tAtparya yaha hai ki meM aisA mAnatA hUM aura vinA soca-vicAra kie nahIM varana yukti ke dvArA aisA vicAra karatA hUM ki bhASA avadhAriNI hai| isa prakAra bhagavAn ke samakSa apanA abhiprAya prakaTa karake usakI satyatA ko nizcita karane ke lie gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA meM ane asatyamRSA e prakAre cAra prakAranI bhASAnI paryAtithI paryApta jIvonI bhASAne vibhAga pradarita karavA mATe kahe che zrI gautamasvAma-bhASAnA sambandhamAM potAne abhiprAya pragaTa karatA kahe che-he bhagavad ! huM mAnu chu ke bhASA avadhAriNI che, arthAt bhASA dvArA padArthanu avadhAraNa thAya che athavA bhASA avabodhanuM kAraNa che. je bhASI jAya agara belI zakAya te bhASA (belI) bhASAne ya dravyanuM grahaNa karIne tene bhASAnA rUpamAM pariNuta karIne tyAga karAtA dravya samUhane bhASA kahe che. tAtparya e che ke huM ema mAnuM chuM ane kaI paNa vicAra karyA sivAya nahi. paNa yukti dvArA e vicAra karuM chuM ke bhASA avadhAriNI che. - e rIte bhagavAnanI samakSa potAne abhiprAya pragaTa karIne tenI satyatAno nizcaya karavA mATe gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavan! zuM huM ema mAnuM ke bhASA avana
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 prajJApanAsUtre 'aha ciMtemIti odhAraNI bhASA ? - atha bhagavan ! evamahaM cintayAmi - cintanaM kuryAm ? yat khalu avadhAraNI bhASA bhavatIti anavadyametadityAzayaH, atha yathA pRcchA samayAtpUrve mananaM cintanaM vA kRtavAn tathaivAdhunA pRcchA samaye'pi manana cintanaM vA karomi nAnyatheti bhagavato jJAnena paricAyayituM pRcchati - 'vaha maNNAmIti odhAriNI bhAsA ?' tathA - evamahaM manye vinizcinomi, yatkhalu avadhAraNI bhASA bhavatIti ? yathApUrvamahaM jJAtavAn tathaivAhamadhunApi manye yatkila avadhAraNI bhASeyam, tathA ca mama nAdhunA tana-mananasya pUrvamananasya ca kazcid vizepo'stIti bhAvaH, dvitIyAbhiprAyeNAha - 'taha ciMtemIti ohAriNI bhAsA ?' tathA cintayAmi yaduta avadhAraNI bhASA bhavatIti ? tathA ca yathA pUrva khalvahaM cintitavAn tathaivAdhunA'pi cintayAmi yaduta avadhAraNI bhASeti / tat kiM yuktametaditi praznAbhiprAyaH / bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' he gautama ! inta - satya * metat, yathA tvayA pRSThaM tathaiva vartate ityarthaH, tadeva vizadayannAha - 'maNNAmIti odhAriNI mAsA' - manye ahamapi avadhAraNI bhASeti tvaM manyase yat kila avadhAraNI bhASeti, tadahaM aisA mAnUM ki bhASA avadhAraNI hai ? kyA meM aisA cintana karUM ki bhASA avadhAraNI hai ? arthAt kyA merA isa prakAra mAnanA aura socanA nirdoSa 'hai ? he bhagavAn ! maiM jaise pahale mAnatA aura vicAratA thA ki bhASA avadhAraNI hai, usI prakAra aba bhI mAnatA aura vicAra karatA hUM ki bhASA avadhAraNI hai ? tAtparya yaha hai ki mere isa samaya ke aura pUrvakAlika manana meM koI antara nahIM hai, tathA jisa prakAra pahale yukti pUrvaka socatA thA ki bhASA avadhAraNI hai, vaisA hI aba bhI socatA hUM / isa prakAra mere pUrvakAlika evaM varttamAnakAlika cintana meM koI antara nahIM hai / he bhagavan ! kyA merA yaha manana aura cintana yukta hai ? bhagavAn kahate haiM-hAM, gautama ! tumhArA manana- cintana satya hai / tuma mAnate dhAriNI che? zuM huM evu cintana kar bhASA avadhAriNI che ? arthAt zuM mArUM e prakAranu mAnavuM ane vicAvuM nirdoSa che? he bhagavAna! hu pahelA evu mAnatA ane vicAratA hatA ke bhASA avadhAraNI che. eja prakAre atyAre paNu mAnu chuM ane vicAra karU chu ke bhASA adhAriNI che? tApa e che ke mArA A samayanA ane pUrNAMkAlika mananamAM koI antara nathI tathA je prakAre pahelA yuktipUrvaka vicAratA hetA ke bhASA avadyAriNI che, temaja atyAre paNa vicArU chu A rIte mArA pUrvakALanA temaja vartamAna kALanA cintanamA kaMI aMtara nathI. huM bhagavan! zu mArUM A manana ane cintana ceAgya che? zrI bhagavAn~kahe che--hA gautama 1 tamArU manana cintana satya che. tame mAnA che bhASA vadhAriNI che, e dAtA huM. kevaLajJAnathI jANu chu. tame vicAra che ke
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam 237 kevalajJAnena jAnAmItyAzayaH, evam-'ciMtemIti odhAriNI bhAsA'-cintayAmi ahamapi avadhAraNI bhASeti, tathA ca tvaM cintayasi yat kila avadhAraNI bhASeti tadahaM kevalajJAnena vedmi atha-'maNNAmIti' ityAdInAM kriyApadAnAM prAkRtazailyA chAndasatvAcca yuSmadarthe'pi prayogeNa pUrvavAkyAthai samarthayamAna Aha-'aha maNNAmIti odhAriNI bhAsA-' atha-UrdhvamanantaramityarthaH tvaM niHsandehaM manyastra-yaduta avadhAraNI khala bhASA bhavatIti, 'aha citemIti odhAriNI bhAsA'-atha-anantaram tvaM cintaya niHsandehaM vibhAvaya-yat kila aka dhAraNI bhApA bhavatIti tathA ahamapi kevalajJAnena cintayAmIti atyantamidaM samIcInaM niravadyaJceti bhAvaH, 'taha maNNAmIti odhAriNI bhAsA'-tathA pUrvavadeva tvam avikalaM paripUrNa manyastra yadata avadhAraNI kila bhASA bhavatIti, tathA ca yathA tvaM pUrva mananaM kRtavAn tathaiva adhunA'pi matsaMmatatvAta sarva manyasva, evam 'taha ciMtemIti-odhAriNI bhAsA'-tathA avikalaM paripUrNa tvaM cintaya yaduta avadhAraNI bhApA bhavatIti, evaJca yathA tvaM pUrva cinti. tavAn tathaivedAnImapi matsaMmatatvAt sarva vibhAvaya na manAgapi zaGkAmakArSIriti bhAvaH, ho ki bhASA avadhAraNI hai, yaha bhI maiM apane kevalajJAna se jAnatA huuN| prAkRtabhASA kI zailI ke kAraNa aura Apa prayoga hone se 'maNNAmi' ityAdi0 kriyApada madhyama puruSa meM, 'tuma' isa artha meM bhI prayukta hote haiM, ataH pUrva vAkya ke artha kA samarthana karate hue bhagavAn kahate haiM-isake pazcAtU bhI tuma mAno ki bhASA avadhAraNI hai, tuma nissandeha hokara cintana karo ki bhASA avadhAriNI hai| maiM bhI kevalajJAna ke dvArA aisA hI jAnatA huuN| yaha jAnanA aura socanA atyanta samIcIna aura nirdoSa hai / ataeva tuma prarvavata hI pUrI taraha mAno aura soco ki bhASA avadhAraNI hai| isameM tanika bhI zaMkA mata kro| . isa kathana se yaha nizcita ho gayA ki bhASA avadhAraNI hai, arthAtU ava. yodha kA vIja hai, artha ke nizciya karane kA kAraNa hai| aba prazna yaha upasthita bhASA avadhAriNI che. e huM paNa mArA kevalajJAnathI jANu chuM, prAkRta bhASAnI zailIna the tabha0 mA prayoga pAthI 'maNNAmi' tyA yA pada madhyama purUSamA "tame e arthamA paNa prayukta thAya che, tethI pUrva vAkyanA arthanuM samarthana karatA bhagavAna kahe che-enA pachI paNa tame mAneke bhASA avadhAriNI che, tame nisaMdeha thaIne cintana kare ke bhASA avadhAriNI che, huM paNa kevaLajJAna dvArA evuM ja jANu chu A jANavuM ane vicAravuM atyanta samIcIna ane nirdoSa che. tethI ja tame pUrvavatu ja sArI rIte mAne ane vicAre ke bhASA avadhAriNI che. temAM jarA paNa zakA na kara - A kathanathI e nizcita thaI gayuM ke bhASA avadhapariNI che arthAta avabodhanuM bIja che arthanA nizcaya karavAnuM kAraNa che. have prazna e upasthita thAya che ke avadhA
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra8 prApanAune tadevaM bhApA avadhAraNI-avabodhavIjarUpeti nirNItam , athedAnImabaMdhAraNI bhASeyaM ki satyA ? uta sRpe tyAdi nirNayArtha gautamaH pRcchati-'ohAriNI NaM bhaMte ! bhAsA ki saccA, mosA, saccA mosA, asaccA mosA ?' he bhadanta ! avadhAraNI khalu avabodhavIjabhUtA bhApA ki satyA bhavati ? utAho upA-mithyArUpA bhavati ? athavA satyAmRpA bhavati ? athavA asatyAmRpA bhavati ?, tatra sadbhyo-bhagavadAjJAsamyagArAdhakatayA paramaziSTebhyo munibhyo hitA-aihikAsupmikalokArAdhakatvena mokSaprApikA satyA, athavA satsu sAdhvI satyA, yadavA sadbhyo-mokSapadanApakatayA paramazobhane yo mUlottaraguNelyo hitA satyA, teSu sAdhvI vA satyA, athavA sadasyo-bhagavadupadiSTebhyo vidyamAna jIvAdipadArthebhyo hitA satyA, teSu yathAvasthitavastutattvaprarUpaNena sAdhvI vA satyeti, tadviparItasvarUpA mRpA-mithyAbhUtA, tadu. hotA hai ki avadhAraNI bhASA satya hai, asatya hai, satyAbhUSA (ubhayarUpamizrita) hai, athavA alatyASA hai arthAt anulaya rUpa hai, 'jile satya bhIna kahA jA sake aura vRSA bhI na kahA jA ske| sat-puruSoM arthAt bhagavAn kI AjJA ke Atadhaka hone ke kAraNa parama ziSTa janoM ke lie jo hitakara ho arthAt ihaloka-paraloka kI ArAdhanA meM sahAyaka hone se mokSa zapta karAne vAlI ho, vaha bhASA satya kahalAtI hai| athavA sajjanoM ke lie jo sAdhvI ho arthAt bhalI ho vaha bhASA satya kahalAtI hai / athavA sat arthAt mokSa pada kI prApti kA kAraNa hone se atizaya zobhana mUlaguNoM aura uttara guNoM ke lie jo hinakA ho vaha satyabhASA athavA sat arthAt bhagavAn ke dvArA upadiSTa vidhamAna jIvAdi padArtho ke lie jo hitakara ho, arthAt unakI vAstavika prarUpaNA karane vAlI ho, vaha bhASA satya kahalAtI hai| jo bhASA satyabhASA se viparIta svarUpa vAlI ho arthAt mithyA riNI bhASA satya che, asatya che, satyA mRSA che (ubhayarUpa) mizra che, athavA asatyA mRSA che arthAt anubhaya rUpa che. jene satya paNa na kahevAya ane mRSA paNa na kahI zakAya sa-purU arthAt bhagavAnanI ajJAnA Azaka hovAne kAraNe parama ziSTajanane mATe je hina kara heya atha-Iha leka, paralakanI ArAdhanAmAM sahAyaka hovAthI mokSa prApta karAvavA vALI hoya te bhASA kahevAya che athavA sajanane mATe je sAva heya arthAta bhalI hoya te satya bhASA kahevAya che. athavA sat arthAta mokSapadane prAptinuM kAraNa hovAthI atizaya zobhana kula guNa ane uttara guNane mATe je hiSkara heya te satya bhASA. athavA sat arthAta bhagavAnanA dvArA upadiSTa vidyamAna chavAdi padArthone mATe je hitakara heya arthAt temanI vAstavika prarUpaNa karavAvALI hoya, te bhASA satya kahevAya che. je bhASA satya bhASAthI viparIta svarUpavALI hoya arthAt misyA hoya te mRSA
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhinI TIkA pada 11 0 1 bhASApadanirUpaNam bhayasvabhAvA ca satyAnRpA, yAtu prAguktAsu tisRSvapi bhASAsu anadhikRtA tallakSaNAyogAttatrAnantarbhAvita bhavati sA AmantraNAjJApanAdiviSayA asatyA mRSA bhASA ucyate ityarthaH tathAcoktam-"saccAhiyA sayAmiha saMto muNayo guNA payatthA vA / tavvivarIyA mosA mIsA jA tadubhaya sahAvA " ||1|| aNahi gayAM jA tIsa vi sociya kevalo asaccamusA " chAyA - satyAhitA satAmiha santo sunayo guNAH prazastA vA / tadviparItA mRSA, mizrA yA tadubhaya sahA vA // 1 // aaaaar yA tisRSvapi zabdoccAyA kevalamasatyA sRpeti, 239 bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccAmosA'- syAd-kadAcit satyA bhASA bhavati, syAt - kadAcit mRpA bhASA bhavati, ho, vaha mRSA bhASA hai / jo milI-julI ho arthAt jisameM kucha aMza satya aura kucha aMza asatya ho, vaha satyasRSA kahalAtI hai / jo bhASA ina tInoM prakAra kI bhASA meM samAviSTa na ho sake, arthAta jise satya, asatya yA ubhayarUpa na kahA jA sake- jisameM tInoM meM se kisI bhI bhASA kA lakSaNa ghaTita na ho, vaha asatyAnRSA bhASA hai| isa bhASA kA viSaya amaMtraNa karanA, AjJA denA Adi hotA hai / kahA bhI hai / 'jo satoM - bhaloM ke lie hitakara ho, vaha satyabhASA hai / sat kA artha hai muni, guNa athavA jovAdi padArtha / isase jo viparIta ho vaha bhASA mRSA, aura jo donoM prakAra kI ho, vaha mizrabhASA kahalAtI hai || 1 || aura jo ukta tInoM prakAra kI bhASA meM parigaNita na kI jA sake, kevala zabda rUpa hI ho, vaha asatyAmRSA bhASA hai / ' bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! avadhAriNI bhASA kadAcit satya hotI hai, kadAcita mithyA - mRSA hotI hai, kadAcit satyA - mRSA - ubhayarUpa hotI hai bhASA che. je maLatI-bhaLatI hAya arthAt jemAM kaika aza satyane koI aMza asatya hoya te satyAmRSA kahevAya che. je bhASA A traNeya prakAronI bhASAmAM samAviSTa na hoI zake, arthAt jaine satya, asatya agara ubhaya rUpa na kahI zakAya jemAM traNemAthI DhAI paNa bhASAnuM lakSaNa ghI na zake, te asatyA mRSA bhASA che. A bhASAnA viSaya Ama traNa karavuM AjJAdevI Adi hAya che. kahyuM paNa che-- je santA--bhalAne mATe hitakara haiAya te satya bhASA che. satranA aM che muni, guNu athavA jIvAdi padArtha, tenAthI je viparIta hoya te mRSA bhASA ane je banne prakAranI hAya te mizra bhASA kahevAya che // 1 // ane je ukta traNe prakAranI bhASAomAM parigaNita na karI zakAya, kevaLa zabda rUpa hAya te asatyA mRSA che zrI bhagavAn uttara Ape che-ke gautama! avadhAraNI bhASA dAcit satya hAya che, kadAcit mithyAmRSA haiAya che, kadAcita satyAmRSA ubhaya rUpa hAya che ane TThAcit asatyA mRSA haiAya che.
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAsatra syAt-kadAcit satyAmRpA bhASA bhavati, syAt-kadAcit asatyAmRpA bhavati, ukArya gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-odhAriNI NaM bhAsA siya saccA, siya mogA, siya saccA mosA, siya asaccA mosA ?' he bhadanta / tat-atha, kenAryena-kathaM tAvat , evamuktarItyA ucyate yat-avadhAraNI khalu bhASA syAta satyA, syAta mRpA, syAta satyAmRpA, syAt asatyAmRpA bhavatIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ArAhiNI saccA'ArAdhanI bhASA satyA bhavati, tathAhi-ArAdhyate mokSamArgo'nayA ityArAdhanItivyutpattyA yA sarvajJAjJAnusAreNa bhASyate astyAtmA sadasannityAnityAdyanekarma kalApAligita ityAdi rItyA sA yathAvasthitavastupratipAdikA bhASA satyocyate, ArAdhanItvAt , 'virAhiNI mosA'-virAdhanI bhASA mRpA ucyate, virAdhyate mokSamArgo'nayeti dirApanIti vyutpatyA vastupratiSThApanabuddhayA sarvajJAnAprAti kUlyena yA bhApyate yathA nAmni AtmA, ekAntanityo aura kadAcit asatyAmRSA hotI hai| gautamasvAmI isakA kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA hai ki avadhAraNI bhASA satya, mRpA, satyAmRSA aura asatyAmRpA bhI hotI hai ? bhagavAnhe gautama ! jo bhASA ArAdhanI hotI hai, vaha satya hotI hai| jisake dvArA mokSa mArga kI ArAdhanA ho arthAt jo sarvajJa kI AjJA ke anusAra bolI jAya, vaha bhASA ArAdhano kahalAtI hai, jaise-AtmA svarUpa se sat hai, pararUpa se asat hai, dravyArthikanaya se nitya aura paryAyArthikanaya se anitya hai, ityAdi aneka dharmoM ke samUha se yukta hai| isa prakAra se yathArtha vastu kA pratipAdana karane vAlI bhASA satya kahalAtI hai / jisase mokSamArga kI virAdhanA ho vaha virAdhanI bhASA asatya hotI hai| vaha ayathArtha vastu ko siddha karane ke lie sarvajJa bhagavAn kI AjJA ke pratikUla bolI jAtI hai, jaise-AtmA kA astitva nahIM hai athavA AtmA ekAnta nitya hai, ityaadi| jo bhASA zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUche che-bhagavAn ! zA hetue evuM kahyuM che ke avadhAkiNI bhASA satya, muSa, satyAmRSA ane asatyA mRSA paNa thAya che? zrI bhagavAna he gautama! je bhASA rAdhinI hoya che te satya hoya che. jenA dvArA mokSa mArganI ArAdhanA thAya arthAt je sarvasanI AjJA anusAra belAya te bhASA ArAdhanI kahevAya che. jema AtmA svarUpe satya che. pararUpe asat che, dravyArthika nayathI nitya ane paryAyArthika nayathI anitya che. ItyAdi aneka dharmanA samUhathI yukta che. e prakArathI yathArtha vastunuM pratipAdana karavAvALI bhASA satya kahevAya che. jenAthI mekSa mArganI virAdhanA thAya te virAdhanAnI bhASA asatya hoya che. te ayathArtha vastune siddha karavA mATe sarvajJa bhagavAnanI AjJAnI pratikUla kahevAya che, jema AtmAnuM astitva nathI athavA AtmA ekAnta nitya che. ItyAdi je bhASA satya hovA chatAM parapIDA janaka
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU. 1 bhASApadanirUpaNam vA'stItyAdisatyApi parapIDotpAdikA sA viparItavastvabhidhAnAt parapIDAkAraNatvAdvA mokSavirAdhakatvAd virAdhanI, virAdhanItvAcca mRpA ityucyate, 'ArAhaNavirahiNI saccA mosA'-ArAdhanavirAdhanI satyAmRpA, yA punaH kasmiMzcinnagare grAme vA dazasu dArakeSu utpanneSu , evamucyate yadasmin nagare adya viMzatiH dArakA utpannAH, iti, sA paristhUla vyavahAranayena ArAdhanavirAdhanI bhavati, iyazca dazAnAM bArakANAM yadutpatti stAvatA aMzena saMvAdanasambhavAdArAdhanI, viMzatiH na pUryate ityetAvatA aMzena visaMvAdasambhavAd girAdhanI ca bhavati, ArA. dhanI cAsau vigadhanI ceti ArAdhanavirAdhanI, ArAdhana virAdhanItyAcca satyAmRpA ityucyte| 'jA Neca ArAhaNI va vizahiNI, NevArAhaNavigahiNI sA asaccA mosA NAmaM cautthI bhAsA'-yA naiva ArAdhanI, naiva virAdhanI, naivArAdhanavirAdhanI sA asatyAmRSA nAma caturthI bhASA, yA puna na~vArAdhanI bhavati tallakSaNa saMgamAbhAvAt , nApi virAdhanI bhavati viparIta satya hone para bhI para pIDAjanaka hotI hai, vaha viparIta vastu kA kathana karane ke kAraNa athavA dUsare ko pIDA utpanna karane ke kAraNa mokSa kI virAdhaka hone se virAdhanI kahalAtI hai aura virAdhanI hone se vRSA hai| jo bhASA AMzikarUpa meM ArAdhanI aura AMzikarUpa meM virAdhanI ho, vaha satyamRSA arthAt mizra bhASA kahalAtI hai, jaise kisI grAma yA nagara meM daza vAlakoM kA janma hone para kahanA ki-Aja yahAM bIsa bAlaka janme haiN| daza vAlakoM kA jo janma huA, itane aMza meM yaha bhASA saMvAdanI hai aura pUre vIsa cAlakoM kA janma na hone le visaMvAda hone ke kAraNa virAdhanI hai| isa prakAra ArAdhana-virAdhanI hone se vaha satyanupA kahalAtI hai| jo bhASA ArAdhanI bhI na ho, virAdhanI bhI na ho aura arAdhana virAdhanI bhI na kahI jA sake, vaha asatyaSTaSA, nAyaka cauthI bhASA hai / tAtparya yaha hai ki jisameM ArAdhanI bhASA kA lakSaNa ghaTita na ho, jo ayathArtha padArtha kA hoya che, te viparIta vastunuM kathana karavAnA kAraNe athavA bIjAne pIDA utpanna karavAne kAraNe mekSanI virAdhaka hovAthI virodhI kahevAya che ane virAdhanI hovAthI mRSA che. je bhASA AMzika rUpamAM AradhanI ane Azika rUpamAM virAdhanI hoya te satyAbhUSA arthAt mizra bhASA kahevAya che-jema kaI gAma ke zaheramAM daza bALakane janma thatA kahe ke Aja ahIM vIsa bALako jamyA che. daza bALakane janma thayo eTalA aMzamAM A bhASA saMvAdanI che ane purAM vIsa bALakano janma na thavAthI visaMvAda hovAnA kAraNe virAdhanI che. A prakAre ArAdhana virAdhanI hovAthI te satyAmRSA kahevAya che. - je bhASA ArAdhanI paNa na haya, virAdhanI paNa na hoya ane ArAdhana virAdhanI paNa na kahI zakAya te asatyA mRSA nAmaka cothI bhASA che. tAtparya e che ke jemAM ArAdhanI bhASAnuM lakSaNa ghaTita na thAya, je ayathArtha padArthanuM kathana karavAvALI athavA
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 - pramApanA vastvabhidhAnAbhAvAt , parapIDAjanakatvAbhAvAcca, nApi ArAdhanavirAdhanI saMbhavati ekadezAparadezAbhyAM saMvAdavisaMvAdAbhAvAt , yadhA-he mune! pratikramaNaM kuru, sthaNDilAni pratyupekSasvetyAdivyavahArAntargatA AmantriNyAdi svarUpA bhavati athavA vihAraM kRtvA grAmamamIpe samA gataH san vadati-grAmaH Agata iti, sA asatyA mRpA nAma caturthI bhApA vyavahiyate iti bhAvaH / prakRtamupasaMharamnAha 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai ohAriNI NaM bhAsA miya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asaccA mosA' he gautama ! tat-atha, tenArthena evamucyate avadhAraNI khalu bhASA syAt-kadAcit satyA, syAt-kadAcit mRpA, rayA-kadAcit satyAmRpA, syAt-kadAcit asatyA mRpA ceti vyapadizyate // sU0 1 // // bhASA vizeSa vaktavyatA // mUlam-aha bhaMte ! gAo siyA pasU pakkhI pANavaNI NaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ? hatA, goyamA! jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNadaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA kathana karane vAlI athavA parapIDA janaka na hone se virAdhanI bhI na kahI jA sake, sAtha hI jisameM eka deza se saMvAda aura eka deza se visaMvAda na hone se ArAdhana-virAdhanI kA arthAt miabhApA kA lakSaNa bhI na pAyA jAya, vaha asatyAmRSA nAmaka cauthI bhASA hai, jaise-he muni ! pratikramaNa karo, spaMDila kA pratilekhanA karo ityAdi vyavahAra ke antargata bhASA, AmaMtraNa Adi karane vAlI bhASA athavA vihAra karake grAma ke samIpa Ane para kahanA ki grAma A gayA ! ise anubhayabhASA athavA vyavahAra bhASA bhI kahate haiN| __ aba prakRta viSaya kA upasaMhAra karate haiM-he gautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki avadhAraNI bhASA kadAcit satya, kadAcit asatya, kadAcit satyAmRSA aura kadAcit asatyAmRSA hotI hai // 1 // parapIDAjanaka na hovAthI virAdhanI paNa na kahI zakAya, sAthe ja jemAM eka dezathI saMvAda ane eka dezathI visa vAda na hovAthI ArAdhana virAdhamanI arthAt mizra bhASAnuM lakSaNa paNa na hoya, te asatyA mRSA nAmaka cethI bhASA che jema- he muni! pratikramaNa kare, stha DilanuM pratilekhana karo. ItyAdi vyavahAranA antargata bhASA, AmaMtraNa Adi karavAvALI bhASA athavA vihAra karIne gAmanA samIpa AvatA kahevuM ke gAma AvI gayuM ! tene anubhaya bhASA athavA vyavahAra bhASA paNa kahe che have pradyuta viSayane upasaMhAra kare che-he gautama! A kAraNathI evuM kahevAya che ke avadhAraNa bhASA kadAcit satya, kadAcit asatya, kadAcit satya mRSA ane kadAcita asatyAmRSA bane che ke 1 |
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhApApadanirUpaNam 243 mosaa| aha aMte ! jA ya itthI vaU, jA ya purisavaU, jA ya NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAlA Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya itthIvaU, jAya punavaU, jA ya NapuMsagavaU paNNavaNINaM esA bhAlA, na esA bhAsA mosaa| aha bhaMte ! jA ya isthiANamaNI jA ya puma ANavaNI, jA ya napuMsaga ANamaNI paNNavaNINaM esA sAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya itthiANavaNI jA ya pumaANadaNI, jAyaNapuMsaga ANavaNI paNNavaNINaM esA sAlA na esA bhAsA molaa| aha bhaMte ! jA ya itthi paNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI, jA ca NapuMlagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na elA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jA ya isthipaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI, jA ya NasagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA sosaa| aha bhaMte ! jA jAtIti isthivaU, jAtIti pumavaU, jAtIti NapuMsagavaU paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! jAtIti isthivaU, jAIti pumavaU jAtIti NapuMsagavaU paNNavaNINaM esA mAsA, na esA bhAlA mosA, aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI jAiti punaANaNI, jAtIti NapuMsagANamaNI, eNNavaNINaM esA bhAlA, na elA bhAlA mosA ? haMtA, goyamA! jAtIti ithiANamaNI jAtIti pumaANavaNI, jAtIti NapuMsagANamaNI pANavaNINaM esA bhAsA, Na esA.bhAsA losA, aha bhaMte jAtIti itthipaNNavaNI jAtIti pumapaNavaNI, jAtIti NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA. Na esA bhAsA bhosA ? haMtA, goyamA ! jAtIti itthipaNavRNI jAIti pumavaNNavaNI, jAIti NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA molA ||suu0 2 // chAyA-atha bhadanta ! gAvo mRgAH pazavaH pakSiNaH, prajJApanI khalu epA bhASA na epA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! yA ca gAvo mRgAH pazavaH pakSiNaH prajJApanI khalu epA bhASA,
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre na epA bhASA mRpA, atha bhadanta ! yA ca strIvAka yA ca puruSavAk, yA khalu napuMsakavAka prajJApanI khalu eSA bhASA, na epA mApA sRpA ? hanta, gautama ! yA ca strIvAka, yA ca puMvAk bhASAvizeSa-vaktavyatA zaSArtha-(aha) atha (bhaMte) bhagavan ! (gA bho) gAya (siyA) mRga (passU) pazu (pakssI) pakSI (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA) yaha ApA tRSA nahIM hai ? (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (jA ye gAo miyA parasa pakkhI paNNavaNI NaM elA bhAsA) jo gAya, mRga, pazu, pakSI, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA yAlA molA) yaha ASA vRSA nahIM hai| (aha aMte ! jAya itthIvaU) aba bhagavAn yaha jo strIvacana hai, (jA ya purisavaU) jo puruSavacana hai (jA ya napuMsagavaU) jo napuMsaka bacana hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAlA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyasA !) hAM gautama ! (jAya itthIvaU, jA ya pumavaU, jAya napuM. sagavaU) jo strIvacana hai, jo puruSavacana hai, jo lapuMsakavacana hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| - (aha bhaMte ! jA ya itthi ANasaNI, jAya pumaANavaNI, jAya napuMsaga ANamaNI, paNNavaNI gaM esA bhAsA) atha bhagavan ! jo strI AjJApanI, puruSaAjJApanI, napuMsaka-AjJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA 1 bhASA vizeSa vaktavyatA zA -(aha) 2matha (bhaMte) meM samapan / (gAvo) Aya (miyA) bhR| (rasU) pazu * (pakkhI) pakSI (paNNavaNINaM esA bhAsA) 0 mApA prajJApanI cha ? (Na esA bhAsA mosA) mA lApA bhRSA nathI (haMtA) / (goyamA) gautama ! (jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNINaM esA bhAsA) 2 ||y, bhRga, pazu, pakSI, 2 // sASA prajJApanI che (Na esA * bhAsA mosA) mA lASAbhUSA nathI a (aha bhaMte ! jA itthI vaU) have. bhagavan ! sAre strI kyana cha (jA ya purisa vaU) 2 535 vayana che, (jA ya napuMsaga vaU )2 nasa4 vayana che, (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA mAprajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) 20 sASA mRSA nathI ? (haMtA goyamA ) 0 gautama / (jA ya itthIvaU, jA ya pumavaU, jA ya napuMsagavaU) rekhI kyana cha, 2 pu35vayana cha, napusa yayana cha (paNNavaNINaM esA bhAso) mA lASA prajJApanA cha (na esA bhAsA mosA) mA mASA bhUSA nathI (aha bhaMte / jA ya itthI ANamaNI, jA ya puma ANamaNI, jA ya napuMsaga oNamaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA) bhaya se lagavan ! 2 zrI jJAnI, 535 yAjJAyanI, nathusa mAnAyanI, se bhASA prajJAyanI cha (Na esA bhAsA mosA) mA mA bhRSA nathI (haMtA
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam 246 yA ca napuMsakavAk, prajJApanI khalu epA bhASA, na eSA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA ca stryAjJApanI yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu epA bhASA, na eSA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! yA ca syAjJApanI, yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA na eSA bhApA mRpA, atha bhadanta ! yA ca strIprajJApanI, yA ca puMprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJAenI, prajJApanI khalu epA bhASA, na epA mApA mRpA ? hanta, gautama ! yA ca strIprajJApanI, yA ca puMprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJApanI, prajJApanI khalu eSA sApA, na epA bhASA mRSA, atha bhadanta ! yA jAtiriti strIvAk, jAtiriti puMvAk, jAtiriti napuMsakavAk, prajJApanI khalu epA mApA, na epA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! mosA) yaha bhASA vRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA !) hAM gautama ! (jAya itthi ANa. vaNI, jA ya pumaANavaNo, jAya napuMsaga-ANavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo strI-AjJApanI, jo puruSa-AjJApanI, jo napuMsaka-AjJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte !jA ya itthi paNNavaNI, jAya pumapaNNavaNI, jAya napuMsaga paNNavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?) bhagavan ! jo strI prajJApanI hai, jo puruSa prajJApanI hai, jo napuMsakaprajJApanI hai, yaha bhApA prajJApanI hai? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? haMta goyamA !) hA~ gautama! jA ya itthipaNNavaNI, jAya pumapaNNavaNI, jAya napuMsagapaNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo strI prajJApanI hai, purupa prajJApanI hai, napusakaprajJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte !) aba bhagavan ! (jA jAyIti itthIvaU, jAtI punavaU jAtIti 'NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) jo jAti meM strIvacana hai, jAti meM prANa (goyamA / ) hai| gautama / (jA ya itthi ANamaNI, jA ya puma ANavaNI, jA ya napu saga Aga vaNI paNNavaNINaM esA bhAsA) khI mAjJApanA, 535 mAjJApanI, 2 nasa4 mAjJA panI cha, te bhASA prajJApanI cha (Na esA bhAsA mosA) mA laSA bhRSA nathI. (aha bhaMte ! jA ya itthI paNNavaNI, jA ya puma paNNavaNI, jA ya napuMsaga paNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA) bhagavanna khI prajJApanI che,2535 prajJApanI 2 nasa4 ajJApanI cha ? mA bhASA mRSA nayA ? (haMtA goyamA !) / gautama / (jA ya itthI-paNNavaNI, jA ya puma paNNavaNI, jA ya napu saga paNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA) strI prajJApanI che purUSa prajJApanI che, napuMsaka prajJApanI che e bhASA prajJApanI che (T - esA bhAsA mosA) mA sASA bhUSA nathI. (aha bhaMte / ) ve bhagavan ! (jA jAyIti itthI vaU, jAtIi, puma vaU jAtIti, NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) 2 lAtamA sI payana cha, timai y35payana
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre jAniriti strIvAk, jAtiriti puMcAk, jAtiriti napuMsakavAka, prajJApanI khalu epA bhASA, na epA bhASA mRpA, atha bhadanta ! yA jAtiriti stryAjJApanI, jAtiriti pumAjJApanI, jAtiriti napuMsakAjJApanI, prajJApanI khalu epA bhApA, na epA bhApA mRpA ? inta, gautama ! jAtiriti stryAjJApanI, jAtiriti pumAjJApanI, jAtiriti napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu epA bhApA, na epA bhApA mRpA, atha bhadanta ! jAtiriti strIprajJApanI, jAtiriti puMprajJApanI, jAtiriti napuMsakaprajJApanI, prajJApanI khalu epA bhApA, na epA bhASA mRpA ? inta, vacana hai, jAti meM napuMsakavacana hai, yaha bhaSA prajJApanI hai ? (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! jAtIti ithivaU, jAIti pumavaU, jAtIti Napu sagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM gautama ! jo jAti __ meM strIvacana hai, jAti meM puruSavacana hai, jAti meM napuMsaka vacana hai, yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA mosA) yaha bhASA vRSA nahIM haiN| (aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI, joitti pumaANavaNI, jAtIti NapusagANamaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) ava bhagavan ! jAti meM jo strI-AjJApanI hai, jAti meM puruSaAjJApanI hai, jAti meM napusaka-AjJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai (na esA bhAsA molA ?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA !) hAM gautama ! (jAtIti itthi ANamaNI) jAti meM jo strI AjJApanI hai (jAtIti pumaANavaNI) jAti meM jo puruSa-AjJApanI hai (jAtIti NapuMsaga ANamaNI) jAti meM jo napuMsaka AjJApanI hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha bhaMte ! jAtIti itthipaNNavaNI) atha bhagavana ! jAti meM jo strIprajJApanI hai| (jAtIti punapaNNavaNI) jAti meM jo puruSa prajJApanI hai (jAtIti tibhA na sa vayana cha, me bhASA prajJApanI cha ? (na esA bhAsA mosA) se lApA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA jAtIti ithivaU, jAIti pumavaU, jAtIti NapuMsagavaU, paNNa vaNINaM esA bhAsA) 3 gotama ! 2 gatimA strI vanyana cha, natimA 535 vayana cha, natibhA napusa4 panyana che, me mApA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) - sASA bhUSA nayA (aha bhaMte / jA jAtIi ithiyANamaNI, jAitti puma ANamaNI, jAtIti NapuMsagANa maNI, paNNadaNINa esA bhAsA) adhunA lagavan ! jatibhA zrI-prajJApanI cha, jatibhA 2 335 mAjJApanI , hAtamA 2 napuMsa4 mAjJApanI che, me mASA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA ?) meM mApA bhRSA nathI (haMtA goyamA / ) / gautama / (jAtIti itthi ANavaNI) pratibhA 2 strI-mAjJApanI cha (jAtIti puma ANivaNI) onldwi 2 535-mAjJApanI cha jAtIti Napu saga ANavaNI) jAtamA 2 nasa mAjJAyanI cha (paNNavaNI NaM esA bhAsA) mA mApAprajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) mA bhUSA nathI. (aha bhaMte ! jAtIti isthi paNNavaNI) maya pazavan ! natimA 2 khI prajJApanI cha
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 0 2 bhASApadanirUpaNam 247 gautama ! jAtiriti strIprajJApanI, jAtiriti puMprajJApanI, jAtiriti napuMsakaprajJApanI prajJApanI khalu eSA bhASA na epA bhASA mRSA // sU0 2 || TIkA-pUrva yathAvasthita vastutattvAbhidhAnyA bhApAyA ArAdhanItvAt satyatvaM prarUpitam, tadviSaye gautamaH punaH pRcchati - 'aha bhaMte ! gAo miyA pazca pakkhI paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esI bhAsA mosA ? he bhadanta ! atha gAvaH prasiddhAH, mRgA api prasiddhAH, pazavaH - ajA dayospi prasiddhAH, pakSiNo'pi kAkAdayaH prasiddhA evetirItyA prajJApanI - prajJApyate'rtho'nayeti prajJApanI - arthapratipAdikA prarUpaNI yA khalu eSA bhASA kiM satyA vyapadizyate ? naiSA bhASA mRpA vyapadizyate 1 ayamabhiprAyaH - gAvaH, iti bhASA gojAtimabhidhatte jAtau ca puMsagapaNNavaNI) jAti meM jo napuMsakaprajJApanI hai (paNNavaNI NaM esA bhAsA ) yaha bhASA prajJApanI hai ( na esA bhAsA mosA ?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA gomA ! jAtIti itthi paNNavaNI, jAIti pumapaNNavaNI, jAIti NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM gautama ! jAti meM jo strIprajJApanI hai, jAti meM puruSaprajJApanI hai, jAti meM jo napuMsakaprajJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai ( na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai / TIkArtha- pahale vAstavika vastusvarUpa kA abhidhAna karane vAlI bhASA ArAdhanI hone se satya hai, aisI prarUpaNA kI gaI thI, aba usake viSaya meM gautama ! punaH prazna karate haiM / 1 he bhagavan ! 'gAo' gAyeM 'miyA' arthAt mRga, 'pas' arthAt pazu, 'pakkhI' arthAt pakSI, isa prakAra prajJApanI arthAt prarUpaNIyA athavA artha kA pratipAdana karane vAlI yaha bhASA kyA satya kahalAtI hai ? isa bhASA ko mRSA ( mithyA ) nahIM kahate ? prazna kA Azaya yaha hai ki 'gAo' (gAvaH - gAye ) yaha bhASA (jAtIti puma paNNavaNI) bhatimAM ne pu3Sa prajJAyanI che (jatIti napuMsaga paNNavaNI) bhatibhAM napuMsaha ajJAnI che ? (paNNavaNINaM esA bhosA) bhI bhASA ajJApanI che (na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA ! jAtIti itthi paNNavaNI, joIti puma paNNavaNI, jAI ti NapuMsaga paNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA ) | gautama ! latiyAM ne khI ajJAna panI che, jAtimAM purUSa prajJApanI che, jAtimAM je napuMsaka prajJApanI che, te bhASA prajJAdhnii che (na esA bhAsA mosA) me bhASA bhUSA nathI. TIkA pahelAM vAstavika svarUpanuM abhidhAna karavAvALI bhASA ArAdhanI hAvAthI satya che, evI prarUpaNA karAI hatI, have tenI khAkhatamAM gautama svAmaaupharI prazna kare che helagavan ! (gAo) gaaye| (miyA) arthAt bhRga (pasa) arthAt pazu (pakkhi ) arthAt pakSI e rIte prajJApanI arthAt prarUpIyA athavA anuM pratipAdana karavAvALI A bhASA zu' satya kahevAya che? e bhASAne mRSA nathI kahetA ? praznanA Azaya e che ke 1
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 mahApanAsUtra strIvAk-strIliGgAbhidhAyinI zAlA mAlA latetyAdi svarUpA bhApA, yA ca purupavAk-ghaTaH - paTa ityAdi svarUpA bhApA, yA ca napuMsamavAk-dhanaM vanamityAdi svarUpA bhASA ki prajJApanIyaM bhApA bhavati ? naipA mApA mRSeti tathA ca zAlA ghaTa dhanAdayaH zabdA yathAkramaM strIpunapusakaliGgAbhidhAyakA vartante kintu 'stana kezavatInArI lomazaH puruSaH smRtaH / ubhayorantaraM yacca tadabhAve napuMsakam // ityAdilaukikaliGgalakSaNAbhAvAt kathamiya prajJApanI bhASA sambhavatIti praznaH, bhagavAnAi-haMtA, goyasA!' he gautama ! inna-satyametat, gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! yaha jo strIvAcaka bhASA hai, jaise zAlA, mAlA, latA Adi jo puruSa vAcaka bhASA hai, jaise ghaTa paTa Adi, aura yaha jo napuMsakavAcaka bhASA hai, jaise dhanam , vanam Adi, yaha bhASA kyA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yara hai ki zAlA Adi zabda strIliMga kahe jAte hai, ghaTa Adi zabda puliMga kahe jAte haiM, dhana Adizabda napuMsaka kahalAte haiM, kintu ina zabdoM meM na to strIliMga pAyA jAtA hai, na puliMga aura napuMsakaliMga hI dekhA jAtA hai| jaise kahA hai jisake baDe-baDe stana aura keza ho, use strI samajhanA cAhie jisake sabhI aMgoM meM roSa hoM use puruSa kahate haiN| jisameM strI aura puruSa-donoM ke lakSaNa ghaTita na hoM, use napuMsaka jAnanA caahie|' tAtparya yaha hai ki zAlA, mAlA Adi zabdoM meM strI ke ukta lakSaNa nahIM hote / ghaTa, paTa Adi zabdoM meM puruSa kA lakSaNa nahIM pAyA jAtA / dhana Adi napuMsakaliMgI kahalAne vAle zabdoM meM napuMsaka kA lakSaNa nahIM hotA / aisI sthiti meM kisI zabda ko strIliMga, kisI ko puliMga aura kisI ko napuMsaka liMga kahanA kyA vAstava meM satya hai ? aisA kahanA kyA mithyA nahIM hai ? zrI gautamasvAmI puna. prazna kare che...he bhagavana! A je strI vAcaka bhASA che, rema zAlA, mAlA, latA mA, 2 35vAya bhASA cha, ma ghaTa , paTaH 2mA bhane mAre nasa pAya4 mASA cha, remA dhanam, vanam Ahiye bhASA zu-pratApanI cha e bhASA mRSA nathI ? tAtparya e che ke zAlA Adi zabda strIliMga kahevAya che ghaTa Adi 24 pu4i pAya che, dhanaM Adi zabda nasa4 4vAya cha, paY 20 zomA nathI strI nathI puliMga ane nathI napuMsakali ga jovAmAM AvatuM jema kahyuM che-"jenA moTA moTA stana ane keza hoya tene strI samajavI joIe jenA badhA agamAM rema hoya tene purUSa kahe che. jemAM strI ane purUSa bannenA lakSaNa ghaTatA hoya, tene napuMsaka jaNUvA joIe. tAtparya e che ke zAlA mAlA Adi zabdamAM strInA ukta lakSaNa nathI hotA ghaTa, paTa Adi zabdomAM purUSanA lakSaNa nathI maLatAM dhana Adi napuMsaka kahevarAvanArA DhAmAM napuMsakanA lakSaNa nathI hatAM. evI sthitimAM kaI zabdane strIli ga keI ne aMtiga ane keIne napuMsakaliMga kahevuM te vAstavamAM satya che? evuM kahevu zuM mithyA nathI ?
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam 'jA ya itthIvaU jA ya pumavaU jA ya NapuMsagavaU paNadaNI NaM esA bhAsA na esA bhAsA mosA'-yA ca strIvAkU-strIliGgapratipAdikA khaTvAlatetyAdilakSaNA, yA ca puMzakU puMlliGgapratipAdikA-ghaTaH paTa ityAdilakSaNA, yA ca napuMsakavAk-kuDaya kANDamityAdilakSaNA bhApA vartate sA epA prajJApanI khalu bhApA bhavati nepA mApA sRpA avati, zabdapravRttiprarUpaNe pUrvoktAni 'stanakezavatI nArI'-ityAdi strayAdilakSaNAni strIliGgAdi zabdAbhidheyAni 'bhavanti kintu abhidheyadharmAH iyamayamidaM zabdavyavasthA hetavo zurUpadezapAramparyagamyAH strIligAdi zabdAbhidheyAH, bhavanti, tepAmabhidheyadharmANAM tattvato lokavyavahArasiddhatvAt, tathA coktam-"iyamayamidamiti zabdavyavasthAheturabhidheyadharmaH upadezagamyaH strI punapuMsakatvAni" iti, ataH zAbdavyavahArApekSayA yathAvasthitArthapratipAdanAt prajJApanIyaM khalu bhASA bhavati, duSTa vivakSayA anuccAritattvAt parapIDAjanakatvAbhAvAcca naiSA mRpeti bhAvaH / ___ bhagavAn uttara dete haiM-he gautana ! hAM, yaha bhASA satya hai, mRSA nahIM hai| yaha jo strIvacana hai, jaise khaTyA, latA Adi, yaha jo puruSa vacana hai, jaise ghaTa, paTa Adi aura yaha jo napuMsakavacana hai, jaise kuDyam, kANDam Adi, yaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai / jaba kisI zabda kA prayoga kiyA jAtA hai, to vaha zabda pUrvokta strI, puruSa yA napusaka ke lakSaNoM kA bAcaka nahIM hotaa| ye vibhinna liMgoM ke zabda 'iyam, ayam tathA idam' zabdoM kI vyavasthA ke kAraNa hote haiM aura guru ke upadeza kI paramparA se jAnA jAtA hai ki kauna zabda strIliMgI, kauna puliMgI aura kauna napusakaliMgI hai| unake abhidheya dharma vastutaH lokavyavahAra le siddha hote haiM / kahA bhI hai-'iyamamidamiti zabdavyavasthA hetu rabhidheya dharmaH upadezagamyaH strInapusakatvAni' isakA Azaya Upara A gayA hai / isa prakAra zAbdika vyavahAra kI apekSA se yathArtha vastu kA pratipAdana karane ke kAraNa yaha ASA prajJApanI hai| isakA prayoga na to kisI 1 zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! hA A bhASA satya che, mRSA nathI A je strIvacana che, jemake khavA, latA Adi, A je purUSavacana che jema ghaTa paTa Adi ane Aje napuMsaka vacana che, jema kuDayama Adi- e bhASA prajJApanI che. mRSA nathI. jyAre koI zabdano pravega karAya che te te zabda pUrvokta strI purUSa agara napuMsakanA sakSaeAnA pAya nathI thatA. vilina lagAnA zaha 'iyam, 'ayam' tathA idaM zabdonI vyavasthAne kAraNe thAya che ane gurUnA upadezanI para parAthI samajAya che ke kya zabda strIliMgI, kaNa puligI ane koNa napuMsakaliMgI che. temanA abhidheya dhama 1stuta: vyavahArathI siddha thAya che. 4 5 cha iyamadamidamiti zabdavyavasthA hetu rabhidheyadharmaH upadezagamya skhIpunapuMsakatvAni" tenI 2 // 252 mAvI gayo che. 2 zata zAbdika vyavahAranI apekSAe yathArtha vastunuM pratipAdana karavAnA kAraNe A bhASA prajJA
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 prajJApanAsUtre triliGgA api arthA vAcyA bhavanti, liGgaprayasyApi sattA bhAva sAmAnyapadairjAtau vyavahAra saMbhavAt, evameva mRga pazu pakSiSvapi vijJeyam, kintu naite gavAdizabdA striliGgAbhidhAyakAH sanni tathApratIterabhAvAt api tu puMlliGgA eveti saMzayAt kimiyaM prajJApanI ? kiM vA neti, bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' he gautama! hanta - satyam, 'jA ya gAo miyA pasU pakkhI paNNavaNI Na esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' - yAca gAvo mRgAH pazavaH, pakSiNaH, ityevaM rItyA uccAryamANA bhASA prajJApanI khalu epA tadartha kathanAya prarUpaNIyA bhavati yathA vathitArthapratipAdakatvena satyatvAt kiJca jAtyabhidhAyikeyaM bhASA vartate, jAtizca triliGgA gojAti kA pratipAdana karatI hai aura jAti meM tInoM liMgoM vAle padArtha sammilita hote haiM, kyoM ki strI gau, puruSa gau aura napuMsaka gau, ina tInoM kA 'go' jAti meM samAveza hone se jAtivAcaka sAmAnyapada tInoM liMga vAloM kA bodhaka hotA hai / isI prakAra 'mRga' yaha jAti vAcaka zabda strImRga, puruSa - yuga aura napuMsakamRga, tInoM kA vAcaka hotA hai / pazu aura pakSI zabdoM ko bhI isI prakAra triliMga kA vAcaka samajhanA cAhie / isa prakAra ye zabda tInoM liMgoM ke padArthoM ke bAcaka to haiM, magara svayaM triliMga nahIM haiM sirpha puliMga haiM / ataeva yaha AzaMkA utpanna honA svAbhAvika hai ki kyA eka hI puliMga zabda tInoM liMgoM vAle padArtha kA vAcaka hokara bhI satya mAnA jA sakatA hai ? kyoM ise mithyA bhASA nahIM samajhanA cAhie ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama, hAM, yaha jo gAvaH, mRgAH pazavaH, pakSiNaH, isa prakAra uccAraNa kI jAne vAlI bhASA hai, yaha bhASA prajJApanI hai, arthAta usa artha kA kathana karane ke lie prayoga karane yogya hai / vaha yathArtha vastu kA (gAo gAva') gaaye| the bhASA samagra golatinu pratipAdana 4re che bhane mAlatibhAMtra liMgAvALA padmAsa'milita haiAya che, kemake strI gAya, ane purUSa gAya, ane napusaka gau e traNenA gAjAtimAM samAveza hAvAthI jAti vAcaka sAmAnya pada traNe liMgavALAnA khAdhaka thAya che eja prakAre mRga e jAti vAcaka zabda srI mRga, puSa mRga, ane napuMsaka mRga e traNenA vAcaka ane che. pazu ane pakSI zabdane paNa trIliMganA vAcaka samajavA joIe e rIte e zabdo traNe ligeAnA padArthanA vAcaka che. paNa svayaMtriliMga nathI. phakta puliM'ga che. tethIja A AzaMkA utpanna thavI svAbhAvika che ke zu' eka ja puliMga zabda traNe ligAvALA padArtha vAcaka manIne satya mAnI zakAya che? kema ene mithyA bhASA nahI samajavI joI e ? zrI bhagavAn uttara yAye che-he gautama! hA thA ? gAvaH mRgA. pazavaH pakSiNaH the rIte uccAraNa karAtI bhASA che, e bhASA prajJApanI che, arthAt e anu` kathana karavAne 1
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - prameyabodhinI TIkA pada 11 20 2 bhASApadanirUpaNam thasamavetA bhavati, tato jAtyabhidhAnena triliGgA api yathAsaMbhavaM vizeSA uktA bhavantIti , yathAvasthitArthapratipAdanAd iyaM prajJApanI bhavati bhApati, evameva gavAdizabdAnAM pulliGgatve.. 'pi zabde eva liGga vyavasthA darzanAt kAcicchande lakSaNakzAt strItvaM kvacit puMstvaM kvaci-. nnapuMsakatvaM vA sambhavet, paramArthastu sarvo'pi jAti zavda siliGgAnapi arthAn tattadezakAla, prastAvA disAmarthyavazAtpratipAdayati, iti na ko'pi doSaH naveyaM bhASA parapIDotpAdikA. bhavati no vA vipratAraNAdi dopadaSTa vivakSayA pratipAdikA, ato na gRSA, api tu prajJApanI: satyA bhavati, iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA ya itthIvaU jA ya purisavaU, jA ya NapuMsagayaU paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA caH kathana karane vAlI hone se satya hai / tAtparya yaha hai ki yaha bhASA jAti vAcaka hai aura jAti meM tInoM liMgoM vAloM kA samAveza hotA hai, ataeva jAti kA. kathana karane se usa jAti ke antargata sabhI vizeSoM kA sAmAnya rUpa se bodha hotA hai| ataeva yathArtha vastu svarUpa kI pratipAdaka hone ke kAraNa yaha bhASA: prajJApanI hai, mithyA nahIM hai / zabda meM vyAkaraNa zAstra ke anusAra liMgavya.. vasthA dekhI jAtI hai / koI zabda strIliMga, koI puliMga aura koI napuMsakaliMga hotA hai, kintu zabda kisI bhI liMga kA kyoM na ho, yadi vaha jAti vAcaka hai to vaha usa jAti ke antargata tInoM liMgoM vAle arthoM kA bodhaka hotA hai / deza, kAla aura prasaMga Adi sAmarthya ke anusAra usake triliMga saMbaMdhI arthoM kA vAcaka hone meM koI vAdhA nahIM hai / yaha bhASA na to para ko pIDA utpanna karane vAlI hai aura na kisI ko dhokhA dene Adi kisI dUSita uddezya se bolI gaI hai, isa kAraNa yaha bhASA mRSA nahIM kahI jA sktii| yaha prajJApanI hai, satya hai| mATe prayoga karavA yogya che. te yathArtha vastunuM kathana karavAvALI havAthI satya che. tAtparya e che ke A bhASA jAtivAcaka che ane jAtimAM traNe liMgavALAne samAveza thAya che. tethI ja jAtinuM kathana karavAthI te jAtinA antargata badhA vizeSane sAmAnya rUpathI baMdha thAya che. tethI ja yathArtha vastusvarUpanI pratipAdaka hevAnA kAraNe A bhASA prajJApanI che, mithyA nathI. zabdamAM vyAkaraNa zAstranA anusAra liMga vyavasthA jovAmAM Ave che. keI zabda strI liMga, keI puliMga ane keI napuMsakaliMga hoya che, paNa zabda koI paNa liMgane kema na hoya, je te jAtivAcaka hoya che te te jAtimAM atargata traNe liMgavALA arthone bedhaka thAya che. deza, kALa, ane prasaMga Adi sAmarthyanA anusAra tene traNaliMga sabaMdhI arthonA vAcaka havAmAM kaI bAdhA nathI, A bhASA bIjAne pIDA utpana karanArI nathI ane keIne ThagavAvALI paNa nathI, tema keI dUSita uddezyathI belavAmAM AvI nathI. e kAraNe A bhASA mUSA nathI kahI zakAtI A prajJApanI che, satya che. pra0 12
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 655 prajJAnAso ___ gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA ya itthi ANavaNI, jA ya pumaANavaNI, jA ya napuMsagaANavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA Na emA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA ca stryAjJApanI-AjJApyate-AjJAkaraNe prayujyate anayeti AjJApanI striyA AjJApanI striyA AdezadAyinIti bhAvaH, yA ca pumAjJApanI napuMsakAjJApanI bhASA bhavati sA khalu kiM prajJApanI satyA epA bhASA bhavati ? no epA mApA mRpA bhanati ? ayaM bhAvaH-satyA bhASA prajJApanI bhavati iyaM ca bhApA AjJAkaraNa kriyAyuktAbhidhAyinI varta ne AjJApyamAnazca stryA"distathA sampAdayennaveti saMzaya iti, yathA zrAvakaH zrAvikAM prati vadati-'ubhayakAlaM sAmAyikaM pratikramaNaM kuru' ityAdirUpA bhApA, evaM zrAvakaH purupaM putrAdikaM prativadati 'yathA samayaM dharmAgadhanaM kuru' ityAdirUpA bhASA, tathA zrAvakaH kazcinnapuMsakaM prati vadati-yathAkAlaM duSita abhiprAya se kiyA jAtA hai aura na isase kisI ko pIDA utpanna hotI hai, ataeva yaha bhASA vRSA arthAt mithyA nahIM hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! yaha jo bhASA strI AjJApanI hai arthAt jisa bhASA se kisI strI ko koI Adeza diyA jAtA hai, yaha jI bhASA puruSa-AjJApanI hai athavA yaha jo bhASA napuMsaka-AjJopanI hai, kyA yaha bhASA prajJApanI-satya hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki satya bhASA hI prajJApanI hotI hai, magara yaha AjJApanI bhASA to sirpha AjJA dene meM prayukta hotI hai / jise AjJA dI jAtI hai, vaha usa AjJA ke anusAra 'kriyA karegA hI, yaha nahIM kahA jA sakatA-kadAcit kare, kadAcitU na bhI kare jaise koI zrAvaka zrAdikA se kahatA hai-prAtaH aura sAyaM donoM samaya sAmA yika pratikramaNa karo' athavA zrAvaka apane putra se kahatA hai-'yathA samaya dharma kI ArAdhanA karo, athavA zrAvaka kisI napuMsaka se kahatA hai-'yathAsamaya jIva - panI che. tene prayoga na koI dUSita abhiprAya karAya che ane enAthI koIne pIDA utpanna thatI tethIja A bhASA mRSA arthAt mithyA nathI. " zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che-he bhagavAn ! A je bhASA strI AjJApanI che arthAt je bhASAthI keI strIne koI Adeza apAya che, A je bhASA purUSa prajJApanI che athavA je A bhASA napuMsaka prajJApanI che, zuM te bhASA prajJApanI satya che? zuM te bhASA mRSA nathI ? tAtparya e che ke satya bhASA ja prajJApanI thAya che, paNa A AjJApanI bhASA te phakta AjJA devAmAM prayukta thAya che. jene AjJA apAya che, te e 'AjJA anusAra kriyA karaze ja, e nathI kahI zakAtu-kadAcita kare, kadAcit na paNa -kare. jema ke zrAvaka-zrAvikAne kahe che-savAra ane sAje bane samaya sAmAyika prati'kaMmaNa kare, athavA zrAvaka pitAnA putrane kahe che-"yathA samaya dharmanI ArAdhanA kare. athavA zrAvaka koI napuMsakane kahe che-yathA samaya jIva AjIva Adi tanuM ciMtana
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 20 2 bhApApadanirUpaNam ripha jIvAjIvAdisvarUvaM cintaya' ityAdi rUpA bhASA vodhyA, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyametat , 'jA ya ithiANavaNI, jA ya pumaANavaNI, jA ya NapuMsagaANavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA'-yA ca stryAjJApanI, yA ca pumAjJApanI, yA ca napuMsakAjJApanI bhApA bhavati sA khalu epA prajJApanI bhApA, nepA bhApA mRpA bhavati, tathAhi-AjJApanI bhASA dvidhA-paralokAbAdhinI, tadanyA ca tatra yA svaparA. nugrahavuddhayA zaThatAM vinaiva pAralaukikaphalasiddhaye svIkRtaihikAlambanaprayojanAvivakSitakAryaprasAdhanasAmarthyazAlinI vinayayuktasvyAdi vineyajanavipayA bhavati sA paralokAyAdhinI iyameva munInAM prajJApanI bhApA paralokAbAdhanAt, tadanyA cetaravipayA, sA ca svaparasaMkleza ajIva Adi tattvAM kA cintana kiyA kro|' aisI AjJA dene para, jise AjJA dI gaI hai, vaha yadi AjJAnusAra kriyA na kare to AjJA dene vAle kI vaha bhASA kyA prajJApanI arthAt satya kahalAegI athavA mRSA kahalAegI ? / __ bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama, jo bhApA strI-AjJApanI hai, jo bhASA puruSa-AjJApanI hai aura jo bhASA napuMsaka-AjJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai, vaha mRSA bhASA nahIM hai / AjJApano bhASA do prakAra kI hotI hai-paraloka vAdhInI aura usase bhinna, jo paraloka sambandhI bAdhA utpanna na kare / inameM se jo bhASA sva-para ke anugraha kI buddhi se, vinA kisI zaThatA ke, pAralaukika phala kI siddhi ke lie, yaha loka saMbaMdhI Alambana viSayaka, kisI ' viziSTa kArya ko siddha karane ke sAmarthya vAlI, vinaya yukta strI yA ziSyAdi janoM ke prati bolI jAtI hai, yaha bhASA paraloka vadhikA nahIM hotii| yahI munijanoM kI prajJApanI bhASA hai, kyoM ki vaha pAralaukika bAdhA utpanna nahIM krtii| isase bhinna prakAra kI jo bhASA hotI hai, vaha sva-para ko saMkleza utpanna karatI hai, ataeva mRSA hai / yaha bhASA munivarga ke lie aprajJApanIhotI karyA kare evI AjJA devAthI, jene AjJA apAI che te je ajJAnusAra kiyA na kare te AjJA denArAnI te bhASA zuM prajJApanI arthAt satya kahevAze athavA mRSA kahevAze ? zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama ! je bhASA strI AjJApanI che, je bhASA purUSa AjJApanI che ane je bhASA napuMsaka AjJApanI che. te bhASA prajJApanI che, te mRSA bhASA nathI. AjJApanI bhASA be jAtanI hoya che-paraloka bAdhinI ane enAthI bhinna je paraleka saMbandhI bAdhA utpanna na kare. teomAthI je bhASA sva-paranA anugrahanI buddhi vagara kaI zaThatA e paralaukika phaLanI siddhine mATe, Ihaleka sa baMdhI Ala bana viSayaka, keI viziSTa kAryane siddha karavAnA sAmarthyavALI vinayayukta, strI agara zikhyAdi janane pratye bolAya che, te bhASA paraleka bAdhaka thatI nathI. Aja munijanenI prajJApanI bhASA che, kemake te pAralaukika bAdhA utpanna nathI karatI. enAthI bhinna prakAranI
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 aMjApanAsana jananAt mRpA bhavati, ityaprajJApanI munisamudAyasya bhavati, tathAcoktam 'aviNIyamANavaMto kilissaI bhAsaI musaM taha ya / ghaMTAlohaM nAuM ko kaDakaraNe pabattejjA' / avinItamAjJApayan klizyati bhApate mRpA tathA ca / ghaNTAlohaM ca jJAtvA kaH kaTakaraNe pravarteta ? ' // 1 // iti, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA ya itthi paNNavaNI, jA ya pumapaNNavaNI, jA ya NapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA ca strIprajJApanI-strIlakSaNAbhidhAyinI bhASA, yA ca puMprajJApanI-purupalakSaNAbhidhAyinI bhApA, yA ca napuMsakaprajJApanI-napuMsakalakSaNAbhidhAyinI bhApA bhavati, sA kiM prajJApanI khalu epA bhASA bhavati ? naiyA bhASA mRSA ? ayaM bhAvaH-khaSTvA ghaTavanAdayaH strIlidgAdayaH zabdAH zAbdabodhavyavahAravalAdanyatrApi pravartante khaSTvAdyartheSu, na ca tatra 'stana kezavatI nArI' ityAdi hai| kahA bhI hai-'jo avinIta ko AjJA detA hai, vaha svayaM kleza kA bhAjana ghanatA hai aura RSA bhASaNa karatA hai / kyoM ki ghaMTA loha ko jAna kara kaune caTAI banAne meM pravRtta hotA hai ? // 1 // gautamasvAmI phira prazna karate haiM-he bhagavan ! yaha jo strIprAjJapanI bhASA hai arthAtU strI ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai, yaha jo puruSa prajJApanI arthAt puruSa ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai aura yaha jo napusakaprajJApanI bhASA arthAt napusaka ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai, yaha bhASA kyA prajJApanI arthAt satya bhASA hai ? kyA yaha bhASA mRSA bhASA nahIM hai| tAtparya yaha haikhaTUvA (strIliga) ghaTaH (puliMga) vana (napuMsakaliMga) Adi vibhinna liMgoM ke zabda haiM, ve zabdika vyavahAra ke bala se anyatra bhI prayukta hote haiM, jaise khaTvA, (khATa) meM viziSTa stana aura keza Adi strI ke lakSaNa ghaTita nahIM je bhASA heya che, te svaparane kaleza utpanna kare che, tethI mRSA che. e bhASA muni varganA mATe ajJApanI bane che. kahyuM paNa che je koI avinItane AjJA Ape che te pite kalezanuM pAtra bane che ane mRSA bhASaNa kare che. kemake-gheTA-lehane samajIne kahyuM sAdaDI banAvavAmAM pravRtti kare che ? | 1 zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che-he bhagavan! Aje strI prajJApanI bhASA che arthAt strIne lakSaNa batAvavALI bhASA che. Aje purUSa prajJApanI arthAt purUSanA lakSaNa batAnArI bhASA che, ane Aje napusaka prajJApanI bhASA arthAta napuMsakanAlakSaNa batAvanArI bhASA che, e bhASA zu prajJApanI arthAt satyabhASA che? zuM A bhASA mRSA nathI ? tAtparya se che 4-mtt|| (sIlal) ghaTa. (pulisa) vanaM (nasa ) mA minna ligenA zabdo che, teo zAbdika vyavahAranA baLe anyatra paNa prayukta thAya che. jema khavA (palaMga)mAM viziSTa stana ane keza Adi strInA lakSaNa ghaTita nathI thatA, te
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam pUrvoktAni scyAdilakSaNAni saMgacchante tasmAt kimiyamavyApakatvAt scyAdilakSaNAbhidhAyinI bhASA vaktavyA? naveti ? saMzayaH, iti, bhagavAnAha-'haMtA, gIyamA !' he gautama ! inta-satyametat, 'jA ya itthipaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI jA yaNapuMsagapaNNavaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA-yA ca strIprajJApanI, yA ca puruSaprajJApanI, yA ca napuMsakaprajJApanI bhASA bhavati, sA khala epA bhASA prajJApanI bhASA bhavati, naipA bhASA mRSeti, ayaM bhAvaH-strIprabhRtilakSaNaM dvividham-zAbdavyavahAranugataM vedAnugataM ca, tatra yadA zAbdavyavahArAzritaM pratipipAdayipitaM bhavati tadA evaM na vaktavyam avyApakatvAt tasmAta tadadhikRtyeyaM prajJApanI bhavati, tadA tu vedAnugataM pratipipAdayipitaM bhavati tadApi yathAvasthitAryAbhidhAyitvAt prajJApanyeva bhavati na mRSeti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! jA hote, phira bhI 'khaTvA' yaha strIliMga zabda khaTvA kA vAcaka hotA hai| aisI sthiti meM avyApaka hone ke kAraNa strI lakSaNa Adi kA kathana karane vAlI bhASA bolanA cAhie yA nahIM bolanA cAhie ? yaha saMzaya utpanna hotA hai| . bhagavAn uttara dete haiM-hAM, gautama ! jo bhASA strI prajJApanI hai, jo puruSa prajJApanI hai aura jo napuMsaka prajJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai / tAtparya yaha hai-strI Adi ke lakSaNa do prakAra ke hote haiM-eka zAbdika vyavahAra ke anusAra, dUsare veda ke anusAra / inameM se jaba zAbdika vyavahAra ke Azrita kara pratipAdana karanA iSTa ho taba aisA nahIM bolanA cAhie, kyoM ki aisA bolanA avyApaka hai / ataeva usakI apekSA se yaha prajJApanI bhASA hai| kintu java veda (ramaNa karane kI abhilASA) ke anurUpa pratipAdana karanA iSTa hotA hai taba bhI yaha bhASA vAstavika artha kA nirUpaNa karane vAlI hone se prajJApanI hI hotI hai, mRSA nahIM hotii| "kharva e strI liMga zabda khaTvAne vAcaka thAya che. AvI sthitimAM e avyApaka hovAne kAraNe strI lakSaNa AdinuM kathana karavAvALI bhASA bolavI joIe. agara na bolavI joIe? e saMzaya utpanna thAya che. zrI bhagavAna uttara Ape che-hA, gautama ! je bhASA strI prajJApanI che, je purUSa prajJApanI che, ane je napuMsaka prajJApanI che, te bhASA prajJApanI che mRSA nathI. tAtparya e che ke-strI AdinA lakSaNa be prakAranA hoya che-eka zAbdika vyavahAranA anusAra, bIjuM vedanA anasAra. temAMthI jyAre zAbdika vyavahArAzrita pratipAdana karavuM ISTa hoya tyAre ema na bolavuM joIe, kemake ema bolavuM te avyApaka che. tethI ja tenI ape. lAe A prajJApanI bhASA che. kintu jyAre veda (ramaNa karavAnI abhilASA)nA anurUpa pratipAdana karavuM ISTa hoya che, tyAre paNa A bhASA vAstavika arthanuM nirUpaNa karanArI prajJApanI ja bane che mRSA nathI thatI.
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 prazApanAstre jAyIti itthivaU, jAtItipumavaU, jAtItiNasagavaU paNNavaNI NaM emA, bhAsA, Na esA bhAsA moyA?' he bhadanta ! atha yA jAtiriti jAtAvityarthaH strIvAk-strIvacanaM satteti, yA jAtiriti-jAtau vAk-puvacanaM-bhAvaH iti, yA ca jAtiriti jAtI napuMsakavAksAmAnyamiti prajJApanI bhavati sA khalu epA bhASA prajJApanI, nepA bhASA mRSeti ? tathA ca jAtipadena sAmAnyagrahaNAt, sAmAnyasya ca na liDgasaMkhyAbhyAM sambandhI bhavati api tu vastunAmeva lidgasaMkhyAbhyAM sambandhasyAnyatIthikarabhyupagamAt tasmAt yadi kevalaM jAtI autsargikamekavacanaM napuMsakaliGgaJcopapadyate na triliGgatA saMbhavati, yadi ca triliGgAbhidhAyakA api zabdAH pravartante tadA saMzayaH-kimepA bhApA prajJApanI ? utaneti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! he gautama ! inta-satyam , 'jAtIti itthi vaU jAIti pumavaU jAtIti NapuM____ gautamasvAmI punaHprazna karate haiM-bhagavan ! jAti (sAmAnya) ke artha meM jo strIvacana hai arthAt strIliMga zabda hai, jaise 'sattA' jAti ke artha meM jo puMliMga zabda hai, jaise 'bhAvaH' aura jAti ke artha meM jo napuMsakavacana hai, jaise 'sAmAnyam' yaha bhASA prajJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA sRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki yahAM 'jAti' kA artha sAmAnya hai / sAmAnya kA na liMga ke sAtha koI saMbaMdha hai aura na saMkhyA arthAt eka vacana, bahuvacana Adi ke sAtha saMbaMdha hai| anyatIrthikoM ne vastuoM kA hI liMga aura saMkhyA ke sAtha sambandha svIkAra kiyA hai / ataeva yadi kevala jAti meM utsarga se eka vacana aura napuMsakaliMga saMgata ho to usameM triliMgatA kA saMbhava nahIM hai magara jAti vAcaka zabda to tInoM liMgoM meM prayukta hote haiM, jaise ki Upara sattA, bhAvaH aura sAmAnya ye zabda batalAe jA cuke haiN| aiso sthiti meM saMzaya utpanna hotA hai ki isa prakAra kI bhASA prajJApanI hai athavA nahIM? - zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che- he bhagavan! jAti (sAmAnya)nA arthamAM je strI vacana che arthAta strIliga zabda che, jema "sattA jAtinA arthamAM jevuM liMga zabda cha bha bhAvaH bhane tin| ma mA 2 nasa4 kyana che. rebha 'sAmAnyam' mA lA! prajJApanI hoya che? zuM te bhaSA mRSA nathI ? tAtparya e che ke ahIM jAtine artha sAmAnya chesAmAnya artha liMganI sAthe keI saMbandha nathI hota ane saMkhyAnI sAthe paNa saMbaMdha nathI eTale eka vacana AdinI sAthe) anyatIthakoe vastune ja liMga ane saMkhyAnI sAthe sambandha svIkAra karyA che. tethI ja yadi kevaLa jAtimAM utsargathI eka vacana ane napuMsakaliMga saMgata hoya te temAM triliMgane saMbhava nathI hete. paraMtu jAtivAcaka zabda triliMgamAM prayukta thAya che, jemake Upara sattA, bhAva: ane sAmAnya e zabda batAvelA che, evI sthitimAM saMzaya utpanna thAya che ke AvA AvA prakAranI bhASA prApanI che ke nahI ?
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramayabodhinI TIkA pada 11 sU0 2 bhASApadanirUpaNam sagavaU, paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA'-jAtiriti-jAtAvityarthaH yA strIvAk, jAtiriti-jAtAvityarthaH puMvAk-puruSavacanam , jAtiriti-jAtAvityarthaH napuMsakavAk pratipAditA sA prajJApanI khalu epA bhASA bhavati, na epA bhASA mRpA bhavati tathAhijAtipadena sAmAnyagrahaNAt , sAmAnyaM ca na parikalpitamekamanavayavamakriyaM saMbhavati tasya pramANavAdhitatvAt api tu samAnapariNAma eva sAmAnyam , vastuna eva samAnaH pariNAmo yaH sa eca sAmAnyamiti vacanaprAmANyAt , samAnapariNAmasya cAnekadharmAtmakatayA dharmANAM parasparaM dharmiNo'pi cAnyonyAjuvedhAbhyupagamAt jAterapi triliGgatvaM saMbhavati iti prajJApanI epA bhASA bhavati naipA mRpA bhASeti bhAvaH, gautamaH pRcchani-'aha bhaMte ! jA jAtIi itthiyANamaNI jAitti pumaANavaNI jAtIti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA na esA bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama !jAti kA yAcaka jo strIvacana hai, arthAt strIliMga zabda hai (jaise sattA) jAti kA vAcaka jo puruSa vacana hai, arthAt puliMga zabda hai (jase bhAvaH) aura jAti kA vAcaka jo napuMsaka vacana hai arthAt napuMsakaliMga zabda hai (jaile 'sAmAnya' athavA 'sattva' yaha bhASA prajJApanI hai / yaha bhASA mRSA nahIM hai / kyoM ki yahAM 'jAti' pada le sAmAnya ko grahaNa kiyA gayA hai aura vaha dUsaroM kI mAnyatA ke anusAra ekAnta rUpa se eka, niravayava aura niSkriya nahIM hai, kyoM ki aisA mAnanA pramANa se yAdhita haiM / vAstava meM vastu kA sahaza pariNamana hI sAmAnya hai / 'vastu kA hI samAna pariNAma sAmAnya hai, isa vacana kI pramANatA ke anusAra samAna pariNamana hI sAmAnya hai| samAna pariNAma aneka dharmAtmaka hotA hai, aura dharma Apasa meM bhI kathaMcit abhinna hote haiM aura dhamoM se bhI kathaMcit abhinna hote haiN| ataeva jAti meM bhI viliMgatA kA saMbhava hai| isa kAraNa yaha bhASA prajJApanI hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai| zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama! jAtivAcaka je strI vacana che, arthAt zrI liMga zabda che (jemake sattA) jAtivAcaka je purUSa vacana che. arthAt puliMga zabda che (jemake bhAva) ane jAtivAcaka je napuMsaka vacana che arthAt napuMsakaliMga zabda che (ma 'sAmAnya' athavA 'satva' mA mASA prajJApanI che. 2mA ! bhRSA nathI bhI jAtipadathI sAmAnya grahaNa kareluM che ane te bIjAonI mAnyatAnA anusAra ekAnta rUpathI eka niravayava ane niSkriya nathI) kemake evuM mAnavuM pramANuthI bAdhita che. vAstavamAM vastunA saMdaza pariNamana ja sAmAnya che. vastunuM ja samAna pariNAma sAmAnya che. A vacananI pramANutAnA anusAra samAna pariNAma aneka dharmAtmaka thAya che, ane dharma ApasamAM paNa kathaMcita abhinna thAya che ane dhamIthI paNa katha ti abhinna thAya che. tethI ja jAtimAM paNa triliMgatAno saMbhava che. e kAraNe e bhASA prajJApanI che. e bhASA mRSA nathI, pra0 33
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ paTa estarea bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha yA bhASA jAtiriti - jAtimadhikRtya stryAjJApanI - striyA AjJApanI bhavati yathA iyaM vaizyA zUdrA vA evaM kuryAditi, evaM jAtiriti-jAtimadhikRtya pumAjJApanI - puMsa AjJApanI bhavati yaza azuko brAhmaNaH kSatriyAdi vA evaM kuryAditi, evaM jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsakAjJApanI napuMsakasyAjJApanI bhavati epA bhASA kiM prajJA panI bhavati ? naiSA bhapA sRSeti ? ayamabhiprAyaH- AjJApanI bhASA AjJAkaraNa kriyAzA likhyAdyabhidhAyinI bhavati stryAdizrAjJApyamAnastayA kuryAnaveti saMzayAt kimiyaM prajJApanI bhASA kiM vA tadanyA ? iti, bhagavAnAha - 'haMdA, goyamA !' he gautama ! hanta satyam, 'jAtIti itthi ANamaNI, jAtIti pumaANamabhI jAtIti puMsavANasaNI, paNNavaNINaM esA bhAsA, paNa esA bhAsA mosA' jAtiriti-jAtimadhikRtya stryAjJApanI, jAdiriti-jAtimadhikRtya pumAjJApanI jAtiriti-jAdimadhitya napuMskAjJApanI bhASA prajJApanI khala epA bhASA bhavati, gautamasvAmI punaH prata karate haiM-he bhagavan ! jo bhASA jAti kI apekSA strI - AjJApanI hotI hai, jaise-yaha vaizyA athavA zRhA aisA kare / ' jo bhASA jAti kI apekSA se puruSa - AjJApanI hotI hai, jaise- 'amuka brAhmaNa yA kSatriya aisA kare / ' isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA se napuMsaka AjJApanI hotI hai, yaha bhASA kyA prajJApanI hai ? yaha bhASA kyA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki AjJApanI bhASA vaha kahalAtI hai jisake dvArA kisI strI Adi ko koI AjJA dI jaay| magara jile AjJA dI jAtI hai vaha usa AjJA ke anusAra kiyA kare hI, yaha nizcita nahIM hai / agara na kare to vaha AjJApanI bhASA prajJApanI kahI jAya yA grupA kahI jAya ? ukta saMjaya kA nivAraNa karate hue bhagavAn kahate haiM-hAM gautama ! jAti kI apekSA se strI- AjJApanI jo bhASA hai, yA puruSa - AjJApanI bhASA hai athavA napusaka- AjJApanI bhASA hai, vaha bhASA prajJApatI hai, sRSA nahIM hai zrI gautamasvAmI puna* prazna kare che he bhagavan! je bhASA jAtinI apekSAe strI prajJApanI thAya che. jemake A vaizyA athavA zudrA ema kare, je bhASA jAtinI ape kSAe purUSa prajJApanI thAya che, jemake amuka brAhmaNu agara kSatriya Ama kare e ja prakAre je bhASA jAtinI apekSAe napusaka-mAjJApanI thAya che, e bhASA zu' prajJApanI che ? e bhASA zuM sRSA nathI ? tAtpa e che ke jenA dvArA keI strI Adine kaI AjJA pAya. paNa jene AjJA apAya che te e AjJA anusAra kriyA kare ja evA nizcaya nathI hAte. paNu na karatA te AjJApanI bhASA prajJApanI kahevAya agara te| tRSA kahevAya? ukta saMzayanuM nivArachu karI rahela bhagavAna he dehA gautama! jAtinI ape kSAe zrI AjJApanI je bhASA che, agara purUSa AjJApanI IMathavA napu saka AjJApanI bhASA che, te bhASA prajJApanI che, mRSA nathI. tApya e che ke paraleAka sandhI khAdhA
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 2 bhASApadanirUpaNam ra na eSA bhASA mRpA bhavati tathAhi - paralokAvAdhanIrUpA AjJApanI sA bhASA vyapadizyate yA straparAnugrahabuddhyA vivakSitArthakaraNasAmarthyazAli vinIta stryAdivineyajanaviSayA bhavati yathA amuke ? brahmaNe ? zramaNe ? zubhaM nakSatramadyavartate iti amukamaGgaM zrutaskandhaJca paThetyAdi sA prajJApanyeva bhavati doparahitatvAt tadanyA tu svaparapIDAjanana hetutvAnmRpA bhavati, ityaprajJApanIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'aha bhaMte ! jAtIti itthipaNNavaNI jAtIti pumapaNNavaNI jAtIti puMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA ?' - he bhadanta ! atha yA bhASA jAtiriti - jAtimadhikRtya strIprajJApanI striyAH strIrUpasya pratipAdikA bhavati yathA strIsvabhAvAt tucchA gauravavAhalyAnvitA capalendriyA adhIrA ca bhavatIti, tathA coktam- 'tucchA gauravabahulA caliMdiyA dubbalA ya dhIIe' ityAdi, chAyA - tucchA gauravabahulA calendriyA durbalA ca dhRtyA, ityAdi, tAtparya yaha hai ki paraloka saMbaMdhI ghAdhA na pahuMcAne vAlI AjJApanI bhASA vaha kahalAtI hai jo apane aura para ke anugraha kI buddhi se, kisI kArya ko karane meM samartha vinIta strI Adi vineya janoM ke lie bolI jAtI hai, jaise ' he brAhmaNI ! sAdhvI ! Aja zubha nakSatra haiM, tuma amuka aMga kA yA amuka taskandha kA adhyayana karo / ' aisI AjJApanI bhASA prajJApanI hai, kyoM ki yaha nirdoSa hai / jo bhASA AjJApatI to ho sagara pUrvokta se viparIta, ho, arthAt sva-para ko pIDA utpanna karane kA kAraNa ho, vaha bhASA vRSA hai - aprajJApanI hai / gautamasvAmI punaH prana karate haiM- bhagavan ! jo bhASA jAti kI apekSA se strIprajJApanI ho arthAt strI ke svarUpa kA pratipAdana karane vAlI ho, jaisestrI svabhAva se tuccha hotI hai, usameM abhimAna kI bahulatA hotI hai, usakI indriyAM caMcala hotI haiM aura dhairya se rahita hotI hai, ityAdi / kahA bhI haiM- 'strI tuccha ahaMkAra kI bahulatA vAlI, indriyoM se capala aura dhairya kI dRSTi na pahoMcADanArI AjJApanI bhASA te kahevAya che. je potAnA ane pArakAnA anugrahanI muddhithI koi kAryaM karavAmAM samatha vinIta strI Adi vineya jAne mATe khelAya che, jemake huM brAhmaNI ! sAdhvI ! Aja zubha nakSatra che, tame amuka aMganuM' agara amuka zrutaskandhanuM adhyayana kare. AjJApanI bhASA prajJapanI ja che, kemake te nirdoSa che, je bhASA AjJApanI teA che paNa pUrvoktathI viparIta che, arthAt svaparane pIDA utpanna karavAnuM kAraNa haiAya te bhASA mRSA che. aprajJApanI che. zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! je bhASA jAtinI apekSAe strI prajJApatI hAya arthAt strInA svarUpanuM pratipAdana karavAvALI hAya, jema, strI svabhAvathI tuccha hAya che, temAM abhimAnanI mahulatA hoya che. tenI indriye caMcaLa hoya che. ane dhaiya vagaranI hAya che, vagere. kahyuM paNu che tuccha, ahaMkAranI bahulatA vALI indri
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ de pratApanA evaM yA bhASA jAtiridi - jAtimadhikRtya prajJApanI-puMsaH puMlakSaNasya prajJApanI - abhidhAyinI purupasvarUpaprarUpikA bhavati yathA puruSaH svabhAvAt gambhIrAzayo bhavati atyadhikAyAmapi ApattauM na klIvatvaM bhajate na vA dhairya jahati ityAdi, yA ca bhASA jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsaka prajJApanI - napuMsakajAtinirUpikA bhavati yathA napuMsakaH svabhAvAt aurat aafa refrasohavaDavAnalajvAlAjaTilakalApadahyamAnazcetyAdi, sA epA khalu ki prajJApanI bhASA bhavati, naipA bhASA sRpA ?, ayamAzasaH - yadyapi jAtiguNAH pUrvoktasvarUpA bhavanti tathApi kvacit kadAcit tadvaiparItyamapi dadRzyate yathA kAcid vanitA gambhIrAzayA dhIrA prakRSTasatvA ca puruSo'pi kazcit tucchaprakRtikaJcapalendriyo lezamAtrAyAmapi vipattau klIvatvaM bhajate, napuMsako'pi kazcit kiJcinmauhAnako dRDhasalacopalakSyate ata eva saMzayAt kimepA prajJApanI bhASA ? kiMvA tadanyeti ? bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !" he se durbala hotI hai / isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA puruSa ke svarUpa ke pratipAdana karanevAlI hotI hai, jaise puruSa svabhAvataH gaMbhIra Azaya vAlA hotA hai, ati adhika Apatti A paDane para bhI kAtara nahIM hotA, na dhairya kA parityAga karatA hai, ityAdi / isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA se napuMsaka ke svarUpa kA pratipAdana karane vAlI hotI hai, jaise- 'napuMsaka svabhAva se klIva hotA hai aura vaha moha rUpI vaDavAnala kI jvAlAoM ke samUha se jalatA rahatA hai' ityAdi / isa prakAra kI bhASA kyA majJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? tAtparya yaha hai ki yadyapi jAti ke guNa dahI hote haiM jo Upara kahe gae haiM, phira bhI kahIM kisI meM anyathA bhAva bhI dekhA jAtA hai, jaise koI strI bhI gaMbhIra Azaya vAlI, aura utkRSTa sattvazAlinI hotI hai, jaba ki koI koI puruSa bhI prakRti se tuccha, capalendriya aura tanika-sI Apatti Ane para kAtara hone vAle dekhe jAte haiM / koI napuMsaka bhI-kama moha cethI capaLa ane dhairyanI dRSTie dukhaLa hAya che. eja prakAre je bhASA jAtinI ape kSAe purUSanA svarUpanu pratipAdana karavAvALI hAya che, jema, purUSa svabhAvataH gaMbhIra AzayavALA hAya che, atiadhika Apatti AvI paDatAM paNa kAyara thatA nathI dhanA parityAga karate nathI. ityAdi. e prakAre je bhASAnI apekSAe napusakanuM pratipAdana karavAvALI heAya che, jema napusaka svabhAve kIma hAya che ane te meha rUpI vaDavAnaLanI javALAonA samUhathI maLatA rahe che, ityAdi. e prakAranI gu bhASA prajJApanI hAya ae? zuM A bhASA mRSA nathI ? tAtparya e che ke yadyapi jAtinA guNa teja hAya che je Upara kahelA che, chatAM paNa kayAMya koimAM anyathA bhAva paNa dekhAya che, jema phrAya strI gabhIra AzayavALo dhIra ane utkRSTa satvazAlinI hAya che, jyAre kAi kAi purUSa paNu prakRtithI tuccha, capalendriya ane jarA jeTalI Apatti AvatAM kAyara thatA jovAmA Ave
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpagam gautama ! inta-satyam 'jatIti itthi paNNavaNI jAIti pusapaNNavaNI jAIti NapuMsagapaNNavaNI paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA'-jAtiriti-jAtimadhikRtya strIpajJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya puMprajJApanI, jAtiriti-jAtimadhikRtya napuMsakaprajJApanI bhApA prajJApanI khalu epA bhApA bhavati, nepA bhASA mRSA bhavati, tathAhi-jAtiguNanirUpaNaM vAhulyApekSayA bhavati no samastavyaktyapekSayA ata eva jAtiguNAn nirUpayanto nirmalabuddhayaH prAyaH zabda samuccArayanti-prAyeNedaM draSTavya mityeva mucyate, ataH kvacit kadAcita jAtiguNavaiparItye'pi doSAbhAvAt prajJApanyeva eSA bhASA, na mRSeti bhAvaH ||suu0 2 // bhASA vizeSavaktavyatA - mUlam "aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati buyamANA ahamese buyAmIti ? goyamA ! no iNaDhe samaTe, NapaNastha saNiNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai AhAraM AhAremANe vAlA aura sattvavAna hotA hai / ataeva yaha saMzaya utpanna hotA hai ki pUrvokta prakAra kI bhASA ko prajJApanI samajhA jAya yA mRSA samajhA jAya ? / bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! yaha jo strI prajJApanI bhASA hai, jo puruSa prajJApanI bhASA hai athavA jo napuMsaka prajJApanI bhASA hai, yaha bhASA prajJApanI arthAta satya hai, yaha bhASA vRSA nahIM hai| tAtparya yaha hai ki jAtigugoM kA nirUpaNa pahalatA kI apekSA se hotA hai, eka-eka vyakti kI apekSA se nahIM hotaa| yahI kAraNa hai ki jaba kisI samaya jAti ke guNoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai to nirmala buddhi prarUpaNa kartA prAyaH prAyaH zabda kA prayoga karate haiN| ve kahate haiM-prAyaH aisA samajhanA cAhie / ataeva kadAcit kilI vyakti meM jAtIya guNa kI viparItatA pAI jAya to bhI koI doSa na hone se vaha bhASA prajJApanI hI hai, use mRSA nahIM kahA jA sakatA ||suu0 2 // che. keI napusaka paNa ochA mehavALe ane sattAna hoya che. tethI ja e saMzaya utpanna thAya che ke pUrvokta prakAranI bhASAne prajJApanI samajanI agarato mRSA samajavI ? zrI bhagavAna uttara Ape che-hA gautama ! A je strI prajJApanI che, je purUSa prajJApanI bhASA che athavA je napuMsaka prajJApanI bhASA che, e bhASA prajJApanI arthAt satya che, e bhASA mRSA thatI nathI. tAtparya e che ke jAtiguNonuM nirUpaNa bahulatAnI apekSAe thAya che, eka eka vyaktinI apekSAe nathI thatu. eja kAraNa che ke jyAM koI samagra jAtinA guNonuM nirUpaNa karAya che te nirmaLa buddhi prarUpaNa kartA prAya. zabdane praga kare che-teo kahe che prAyaH evuM samajavuM joIe. tethIja kaMI vakhata koI vyaktimAM jAtIya guNanI viparItatA maLI Ave te paNa kaI deSa na thavAthI ja te bhASA " mApanI ja che, te mRSA nathI kahI zakAtI. e sUtra 2
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 prezApanAsUtre ahamese AhAramAhAremitti ? goSamA! no iNaTe sasaTe, NapaNastha sapiNaNo, aha bhaMte! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai ayaM me ammA piyaro ? goyamA! No iNaTe samaTe NapaNattha saNiNo, aha bhaMte! saMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANati ayaM me atirAulo ayaM me airAuletti ? goyamA ! No iNaTe samaDhe, NaNNattha saNiNo, aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai ayaM se bhaTTidArae ayaM me bhaTidAriyatti ? goyamA ! No iNaTe samaTe, NapaNattha saNiNo aha bhaMte ! use goNe khare ghoDae ae elate jANai vuSamANe ahamese vuyAmi ? goyamA ! No iNaTe samaTe, NaNNadha sahiNaNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati AhAraM AhAremANe ahamese AhAresi ? goyamA ! jo iNTe sasaTe jAva NaNNastha sapiNaNo, aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANai, ayaM me ammApiyaro ! goyamA No iNaTe samaTe, jAna saNiNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai, ayaM me atirAuletti ? goyamA ! jo iNaTe samaDhe jAva NaNNattha sapiNaNo, aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai ayaM me mahidArae ayaM me bhaTTidAriyatti ? gosalA ! No iNaTe lamaTU jAva NapaNattha saNiNo" ||suu0 3 // . chAyA-aya bhadanta ! mandakumArako nA, mandakumArikA vA jAnAti bruvANA ahametada bravImIti ? gautama ! nAyamarthaH samartha, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako cA, bhASA vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(aha) atha (bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) he bhagavan ! mandakumAra arthAt abodha bAlaka athavA abodha bAlikA (jANati) jAnatI hai (vyamANA) volatI huI (ahamele vuyAmIti) meM yaha bolatI hUM, aisA (goyamA! nI iNahe samaDhe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (NaNNattha saNiNo) bhASA vizeSa vaktavyatA hAtha-(aha) atha (bhate ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) 3 mApan / mamAra arthAta mAya mAsa, mayA mAliza (jANati) naye cha (buthamANA) mAratIyahI (ahamese vayAmIti) hu mA mA chuge (goyamA ! no iNadve sama?) he gItama ! 24 artha samartha nayI (gaNatya saNNiNo) samInA sipaay|
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 90 3 bhASApadanirUpaNam 263 mandakumArikA vA jAnAti AhAram AharantI ahametad AharAmIti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra sajJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA mandakumArikA vA jAnAti-imau meM ambApitarau ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA, mandakumArikA vA jAnAti idaM me svAmikulam , idaM me svAmikulam ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! mandakumArako vA mandakumArikA vA jAnAti-ayaM me bhartRdArakA saMjJI ke sivAya (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA) he bhagavan maMdakumAra yA mandakumArikA (jANai) jAnate haiM (AhAraM AhAremANe) AhAra karate hue (ahamese AhAramAharemitti) maiM isa AhAra ko karatA huuN| (goyanA !) he gautama ! (No iNaTe lamaThe) yaha artha samartha nahIM hai| (NaNNattha saMpiNaNo) saMjJI ke sivAya (aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANati) atha he bhagavan ! mandakumAra yA mandakumArikA jAnatI hai (ayaM me ammApiyaro) ye mere mAtApitA haiM ? (goyamA! No iNaDhe sama?) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai(gaNNattha saNiNo) saMjJI ko choDakara ' (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati) atha he bhagavan ! abodha bAlaka athavA abodha bAlikA jAnatI hai (athaM se atirAulo) yaha mere svAmI kA ghara hai (ayaM me airAuletti) yaha mere svAmI kA ghara hai, aisA (goyamA! no iNaTe samaDhe) gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (NaNNattha saNiNo) saMjJI ko choDakara / . (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati) he bhagavan ! abodha (aha bhaMte / maMdakumArae vA maMdakumAriyA) De lAvan / mahamuddhiAbhAra 2 sumArikA (jANai) sabha9 cha / (AhAra AhAremANe) mA 2 42tA 21 (ahamese AhAramAharemitti) IsA prazna maah|2 43 chu.1 (goyamA ) 3 gautama / (No iNane samaTe) mA atha maza2 natha, (gaNNattha saNNiNo) sajJAna choDIna (aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANati) matha bhagavan / bhanchumAra 2 bhanhamArI to cha (ayaM me ammA piyaro) / bhaa| mAtApitA cha (goyamA ! No iNadve samaTe) gItama! 2 // atha samatha nayI (NaNNattha saNNiNo) saMjJAna choDIna (aha bhaMte ! maMdakumArae vA, kumAriyA vA jaNati) matha 3 bhagavan bhanbhAra mAra bhanchubhAriza ta cha (ayaM me ati rAulo) mA bhaa| svAbhAnu 32 che (ayaM me airA'uletti) mA bhaa| svAmInu gha2 che. sama (goyamA ! no iNadve sama8) OM gautama ! 2 // martha samartha nathI (NaNNattha saNNiNo) sajIne ch|ddiine (aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jaNati) he bhagavan ! mayA mANa
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 satara 1 2 " ayaM ne bhartRdArakA iti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH atha bhadanta ! ulTo gauNaH kharo vaTakaH, ajaH eDako jAnAti bruvANaH ahametad bravImi ? gautama / nAyamarthaH samarthaH, nAnyatra saMjJinaH atha bhadanta / uSTro yAvad eDako jAnAti AhAram aharan ahametad ArAmi ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yAvad nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro gauNaH kharaH ghoTakaH ajaH eDako jAnAti imau me ambApitarau ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, cAlaka athavA avodha bAlikA jAnatI hai (ayaM me bhaTTidArae, ayaM me bhahidAra yatti) yaha mere svAmI kA putra hai, yaha mere svAnI kI putrI hai ? (goyamA ! No haNa sama, NabhNattha saNiNo ) gautama ! yaha artha samartha nahIM, saMjJI ko choDa kara (aha aMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elate) he bhagavan ! UMTa, baila, gadhA, ghor3A, karA, bheDa ko (jAti) jAnatA hai (buyamANe) volatA huA (ahamese vyAmi) maiM yaha bolatA hUM (gomA ! No iNaDe samadve) gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (paNatthasaNNiNo ) saMjJI ko choDa kara / (aha bhaMte ! uTTe jAca elate jANati AhAraM AhAremANe bhagavan ! UMTa yAvat bheDa jAnatA hai AhAra karatA huA (aha mese AhAremi ) maiM yaha khAtA hUM (goyamANo iTTe samaTThe jAva NaNNattha saNNiNo) he gautama ! yaha artha samartha nahIM, saMjJI ko choDa kara (aha bhaMte ! uhade khare ghoDae ae elae jANati-ayaM me aMmApiyAro) bhagavat ! UTa, gadhA, ghoDA, bakarA, bheDa jAnatA hai ki yaha mere mAnA- pitA ? (gomA ! No iTThe samahe, jAva NaNNattha saNaNo ) he gautama! yaha artha athavA mamodha mAsi ye hai (ayaM me bhaTTidArae, acaM bhaTTidArayatti ) yA abhArA svAmInA putra che, A bhArA svAbhInI putrI che ? (goyamA ! No iNaTTe samaTThe, gautama ! me artha samartha nadhI, (NaNNattha saNNiNo ) sajJI sivAya (ahabhaMte! uTTe goNe, khare ghoTae ae elate ) he bhagavan ! UTa, jajaha, gadheDu, ghoDo, madhureza. gheTA (jANati) lo che (vuyamANe) mosatA thA ( ahamese buyAmi) humA jo chu (goyamA | No iNaTTe samaTTe) he gautama! A artha samartha nathI (paNNattha saNNiNo ) sannIne cheDIne (aha maMte ! uTTe nAva elate jANati AhAra AhAremANe) he bhagavan ! aTa yAvat aze naze dve AhAra 42rI raDesa ( ahamese AhAremi) hu~ mA bhArI chu (goyamA ! No iNaTTe samaTTe jAva NaNNattha saNNiNo ) he gautama / AA artha samartha nathI saMjJI sivAya (aha bhaMte ! uTTe khare ghoDae ae elae jANati - ayaM me ammA piyaro) De bhagavan ! ja Ta, gadhADA, mo, SaD lo che hai yA bhArA bhAtA - pitA che ? (goyamA ! No iTTe samaTTe jAva NaNNattha saNNiNo ) he gautama! yA artha samartha nathI, saMjJI sivAya 1
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ trafat TIkA pada 11 sU. 3 bhASApadanirUpaNam 265 yAvat nAnyatra saMjJinaH, atha bhadanta ! uSTro yAvad eDako jAnAti idaM me svAmikulamiti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yAvad nAnyatra saMjJinaH atha bhadanta ! uSTro yAvad eDako jAnAti ayaM me bhartR dArakA, ayaM se nartudvArikA iti ? gautama ! nAyamarthaH samartho yAvat nAnyatra saMjJinaH // sU0 3 // TIkA-pUrva bhASA grarUpitA, tatprastAvAda thApA viSayameva kiJcid vaiziSTacaM pratipAdayituM prathamaM bhASAdvaividhyaM prarUpayannAha - dvividhA khalu bhASA bhavati - ekA samyagupayuktasya saMyatasya, dvitIyA anupayukasyAsaMyatasya tatra yaH pUrvAparAnusandhAnapATavazAlI zrutajJAnena arthAn samartha nahIM sivAya saMjJI ke / (aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati- ayaM se atirAuletti ?) bhagavan ! UMTa yAvat bheDa jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA ghara hai ? (golA ! No iNDe samaTThe jANaNNattha RNNiNo ) ( gautama ! yaha artha samartha nahIM, yAvat saMjJI ko choDa kara / (aha bhaMte ! uTTe jAva elae jAjati-ayaM me bhaTTidArae, ayaM me bhaTTi - dAriyatti ?) he bhagavan ! UMTa yAvat bheDa jAnatA hai - yaha mere svAmI kA putra hai, yaha mere svAmI ko putrI hai ? (goyamA ! No NaTThe samaTThe jAva NaNNastha saSNiNo) gautama ! yaha artha samartha nahIM, yAvat saMjJI ko choDa kara / TIkArtha- pahale bhASA kA nirUpaNa kiyA, atha prakaraNa ko lekara bhASA ke viSaya meM hI kucha vizeSa vAtoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-bhASA do prakAra kI hotI hai - samyaka prakAra se upayukta arthAt upayoga vAle saMghamI kI bhASA, dUsarI anupayukta arthAt upayoga zUnya asaMyata jana kI bhASA / jo pUrvAparasaMbaMdha ko samajha kara evaM zrutajJAna ke dvArA arthoM kA vicAra karake bolatA hai, (aha bhaMce ! uTTe jAva elae jANati ayaM me atirAuletti) he bhagavan | aeNTa yAvat 13 bhAge che hai yA bhArAsvAmInu ghara che ? (goyamA / jo iNaTTe samaTTe jAva Natthi snnLo) huM gautama ! A atha sama nathI sannI sivAya ( aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati ayaM me bhaTTidArae ayaM me bhaTTidAriyatti ) De bhagavan ! U~ Ta yAvat varU jANe che--A mArA svAmInA putra che. A mArA svAmInI putrI che ? (goyamA ! No iNaTThe samaTThe jAva NaNNattha saNNiNo) he gautama! | artha sama nathI, yAvat saMjJI sivAya TIkA-pahelA bhASAnuM nirUpaNa karyuM, have prakaraNane laine bhASAnA viSayamAM kAMIka vizeSa vAtAnI prarUpaNA karAya chebhASA e prakAranI hAya che--samyakU prakArathI upayukta arthAt upayegavALA sayamInI bhASA, maujI anupayukta, arthAt upayAga zunya asayata mANusanI bhASA, je pUrvApara-sabandhane samajIne temaja zrutajJAnanA dvArA anA pra0 34
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 pramApanAsUtre paryAlocya vrate sa samyagupayukto vyapadizyate, sa khalu evaM jAnAti-dhahametad bravImIti, yaH punaH karaNApATavena vAtAdinopahattacaitanyatvena yA pUrvAparAnupandhAna vikalo yathA kathacid manasA parikalpya parikalpya te so'lupayutto vyaparizte sa salyevamapi na jAnAtiahametad bravImi, iti, vAlakAdayo'pi ca vANA dIyante, ataeva saMzayAno gautamaHkimete kumArAdayo bAlanti 'yad vayametad pa iti ?' ki yA na jAnanti ? iti pRcchati'aha bhaMte ! maMdakumArae vA, maMdakumAriyA vA jANai buyamANA ahamese grAmIti ? he bhadanta ! atha sandakumArako vA-uttAnazayo navajAtagizuH ativAlaH, mandakumArikA vA uttAnazayA nava jAtA bAlikA vANA-ApasANA-bhASAmAyogyAna pudgalAnAdAya bhASAtvena 'pariNamayya uccArayantI kimevaM jAnAti-yavahametad bravImIti ? bhagavAnAda-'goyamA !' he gautama ! 'No iNahe samajhe' lAyasarthaH samartha:-yuktyopapannaH, navat samyagityarthaH, sa khalu vaha samyak prakAra se upayukta kahalAtA hai| vaha jAnanA hai ki maiM yaha bola rahA huuN| kintu jo indriyoM kI apaTanA ke kAraNa athavA vAla Adi ke dvArA caitanya kA upaghAta ho jAne ke kAraNa Age-pIche kAsanbandha nahIM joDa sakatA, jo jaise-taise mana se kalpanA kara-karake bolatA hai, vaha alupayukta kahalAtA hai / vaha aisA bhI nahIM jAnatA ki- yaha bola rahA hU? bAlaka Adi bhI bolate dekhe jAte haiM / ataH saMzayada karate hue gautamasvAmI prazna karate haiM kyA ye kumAra Adi jAnate haiM ki hama yaha bola rahe haiM ? athavA nahIM jAnate haiM ? yahI Age kahA jAtA hai-he bhagavana ! manTa kulAra arthAt sarala Azaya vAlA navajAta zizu yA abodha baccA yA isI prakAra kI ayodha yAlikA jaya bolatI hai arthAt jhApA ke zegya pugaloM ko grahaNa karake evaM unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karake naccAraNa karatI hai, taba kyA use mAlUma rahatA hai ki maiM yaha bola rahA hUM yA bola rahI haiM? vicAra karIne bele che, te samyak prakArathI upayukta kahevAya che. te jANe che ke huM A balI rahyo chuM. kintu je IndriyenI apaTutAnA kAraNe athavA bAla Adi dvArA catanyano upaghAta thaI javAne kAraNe AgaLa pAchaLane sambandha nathI joI zakatA, je jevA tevA manathI kalpanA karI karIne bele che, te anupayukta kahevAya che te ema paNa nathI jANatA ke huM Ama khelI rahyo chuM. bAlaka vigerene paNa belatA joIe chIe. tethI saMzaya karatA zrI gautama, prazna kare che-zuM kumAra vigere jANe che ke ame A bolI rahyA chIe? agara nathI jANatA? e ja AgaLa kahevAya chehe bhagavan! mandrakumAra arthAta sarala AzayavALA navajAta zizu agara abe bALaka agara evI jAtanI adha bAlikA jyAre bele che arthAt bhASAne gya pagalene grahaNa karIne tene bhASA rUpamAM pariNata karIne uracAraNa kare che, tyAre zuM ene mAluma rahe che ke huM A balI rahela che, agara belI rahelI chuM ?
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 3 bhApApadanirUpaNam 7i mandakumAro yadyapi manaH paryAptyA paryApto bhAti tasyAdyatve'pi manaHkaraNamapaTuvartate mana: karaNasyApATavAcca kSayopazamasyApi mandatvam savati, zratajJAnAvaraNasya kSayopazamaH prAyomanaHkaraNapATavasavalabya rAMjAyate loke tayeva darzanAt , tasmAd mandakumArako mandakumArikA vA vANA na jAnAti-yadahametad bravImI te, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha'NaNNattha saNiNo'-nAnyatra saMjJinaH, ana anyatra zabdasya parivarjanArthakatayA saMjJino'nyatrasaMjinam - avadhijJAninaM jAtismaraM sAmAnyena viziSTamanaHpATavazAlinaM vA varjayitvA saMjJino'nya ityarthaH na jAnAti, saMjJI punaH pUrvoktasvarUpo jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati 'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai AhAraM AhAremANe ahamese AhAramAhA bhagavAna uttara dete haiM-gautana ? yaha artha samartha nahIM, arthAt yaha bAta yukti saMgata nahIM hai / yadyapi yaha manda kumAra manaH paryApti se paryApta hai, magara aba bhI usakA mana apara hai aura mana kI apaDatA ke kAraNa usakA kSayopazama bhI maMda hI hotA hai| zrutajJAnAvaraNa karma kA kSayopazama prAyaH mana rUpa __ karaNa kI paTutA ke Azraya se utpanna hotA hai| loka meM aisA hI dekhA jAtA hai / ataeva manda kumAra yA manda kumArikA ko bolate samaya yaha nahIM jJAta hotA ki mai yaha volatA hUM thA bolato hU / kyA kisI bhI bAlaka-bAlikA ko aisA jJAna nahIM hotA ? isa prazna kA uttara diyA gayA hai 'NaNNattha saNNiNo' / yahAM anyatra zabda kA artha hai-sivAya yA choDakara / yahAM saMjJA kA artha hai avadhijJAnI athavA jAtismaraNa vAlA yA mana ko viziSTa paTutA vaalaa| tAtparya yaha hA ki saMjJI jIva ko choDa kara kisI sI mandakumAra yA kumArikA ko yaha mAlUla nahIM hotA ki maiM yaha bola rahA huuN| hAM pUrvokta saMjJI ko jJAta rahatA hai ki maiM yaha bola rahA huuN| zrI bhagavana uttara Ape che-A artha samartha nathI, arthAt A vAta yukti saMgata nathI. jo ke te mandakumAra mana paryAptithI paryApta che. paNa jyAre paNa enuM mana apaTuM che, ane mananI apaTutAnA kAraNe tene kSacopazama paNa maMda ja thAya che. zrutajJAnA varaNa kamane kSayapazama prAyaH manarUpa karaNanI paTutAnA AzayathI utpanna thAya che. lekamAM evuM ja jovAmAM Ave che. tethIja mandakumAra agara mandakumArikAne belatA samaye e nathI samajAtuM ke huM A boluM chuM agarato belI rahI chuM zuM kaI paNa bAlaka oulesne me nathI thI ye prazna uttara sApesA cha-'NaNNattha saNNiNo' mahI anyatra zabdano artha che-sivAya agara tyajIne ahIM saMjJIne artha che avadhijJAnI athavA jAti maraNavALA agara mananI viziSTa paTutAvAlA. tAtparya e che ke saMjJI jIvane choDIne kaI paNa mandakumAra agara kumArikAne ema mAluma nathI thatuM ke huM A belI rahyo chuM ke belI rahI chuM. hA! pUrvokta saMjJIne jJAna rahe che ke huM A bolI rahyo chuM.
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 aMjApanAne remitti ?' he bhadanda ! atha sandakumArako vA-uttAnazayo vAlakA, mandakumArikA vA-uttAna. zayA bAlikA AhAram AharantI ki jAnAti-yadahametamAhAramAhArAmIti ? bhagavAnAha'goyamA ! No iNaDhe sama?' he gautama ! nAyamarthaH samartha:-yuktyopapannaH saMbhavati, na samyagetadityarthaH, prAguktayukte stulyatvAt , atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNatya saNNiNo'-nAnyatra saMjJina:-avadhijJAninaH jAtismaraNAt sAmAnyena viziSTamanaHpATavazAlino vA bhinno na jAnAti saMjJItu yathoktasvarUpo jAnAtyevetyAzayaH, gautamaH pRcchati'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai ayaM se almApiyaro? he bhadanta ! mandakumArako vA, mandakumAritA vA kiM jAnAti-yadimau se ambApitaro vartete iti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe-nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapano bhavati, naitatsamya gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! abodha bAlaka athavA avodha vAlikA AhAra karatI huI kyA jAnatI hai ki maiM yaha AhAra kara rahI haiM? bhagavAn-gautamasvAmI! yaha artha samartha nahIM, arthAtU aisA nahIM hai| isa viSaya meM bhI pUrvokta yukti ho lamajhanA cAhie / magara kyA sabhI nahIM jAnate haiM ? isakA uttara dene ke lie kahA hai-saMjJI ko choDa kara / arthAt jo avadhi jJAnI hai, jise jAtismaraNa jJAna hai athavA jisakA mana viziSTa paTu hai, use / choDakara dUsare nahI jAnate / saMjJI to pUrvokta dAta ko jAnatA hI hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA manda kumAra athavA manda kumArikA jAnatI hai ki yaha mere mAtA-pitA haiM ? bhagavAlU-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha vAta saMgata nahIM hai| isa viSaya meM bhI vahI yukti samajha lenI cAhie jo pahale kahI gaI hai| to kyA sabhI ko yaha mAlUma nahIM hotA ki mere yaha mAtA-pitA haiM ? isa kA zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavad ! amedha bAlaka athavA baMdha bAlikA AhAra karatA zuM jANe che ke huM A AhAra karuM chuM ke karI rahI chuM ? zrI bhagavAna-he gautama! A athe samartha nathI, arthAt evuM nathI. e bAbatamAM paNa pUrvokta cukti ja samajavI joIe. paraMtu zuM badhA nathI jANatA? tene uttara ApavA mATe kahyuM che-saMsI sivAya ! arthAt je avadhijJAnI che, jene jAti maraNa jJAna che athavA jenuM mana viziSTa paTuM che, temanA sivAya bIjA nathI jANatA sarI te pUrvokta vAtane jANeja che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! zuM mandakumAra athavA mandakumArikA jANe che ke A mArA mAtA-pitA che? zrI bhagava-he gautama! e artha samartha nathI. arthAt e vAta saMgata nathI. e viSayamAM paNa teja yukti samajI levI joIe je pahelA kahelI che. te zuM badhAne
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam gityarthaH, prAguktayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo' nAnyatra saMjJinaH avadhijJAnino jAtismaraNAd vA sAmAnyena viziSTamanaHpATavopetAdvA'nyo na jAnAti, saMjJIpunaH prAguktalakSaNo jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai ayaM me atirAulo, ayaM me airAule ti?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA mandakumArikA vA kiM jAnAti-etad se svAmikulam ? etad meM svAmikulaM vartate iti ? atirAulazabdaH svAmikulavAcako dezIyo bodhyaH, bhagavAnAha-'goyamA!" he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH, naitat samyamityAzayaH, prAguktayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'NAttha samiNoM-nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM varjayitvA tadanyo na jAnAti, saMjJo tu jAnAtyeveti bhaavH| gautamaH diyA gayA hai -saMjJI ko choDa kara jo avadhijJAnI haiM, jinheM jAnismaraNa jJAna hai athavA sAmAnyataH jinakA mana atyanta paDa hai, ve to yaha jAnate haiM, kintu unake sivAya anya ko mAlUma nahIM hotA ki ye mere mAtA-pitA haiN| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA bhanda kumAra athavA manda kumArI jAnate haiM ki yaha mere svAmI kA ghara hai, yaha mere svAmI kA ghara hai ? mUla sUtra meM 'atirAula' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| yaha zabda dezya prAkRta hai aura isakA artha hai-svAmI kA kula arthAt ghara / ___ bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha zata saMgata nahIM hai| isakA kAraNa pahale hI batalAyA jA cukA hai| to kyA sabhI ko aisA jJAna nahIM hotA ? isakA uttara hai-saMjI ko choDa kara / saMjJI kA artha pahale batalAyA jA cukA hai / saMjJI yaha bAta jAnatA hai, usake sivAya anya ko yaha jJAna nahIM hotA ki yaha mere svAmI kA kula hai / e mAluma nathI thatuM ke A amArA mAtA-pitA che? tene uttara Apela che sa ii sivAya je avadhijJAnI che, jeone jAtismaNa jJAna che athavA sAmAnya paNe jemanA mana atyanta paTuM che, teo te e jANe che, kiMtu temanA sivAya anyane mAluma nathI thatuM ke A mArA mAtA pitA che. [, zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavana! zuM maMdakumAra athavA mandakumArI gaNe cha / mA bhaa| svAmInu ghara cha ? bhUla sUtramA 'atirAula, shbdn| prayoga 43 che. A zabda prAkRta che ane tene artha che svAmInuM kuLa arthAt ghara. - zrI bhagavAnU-he gautama! a artha samartha nathI. arthAt A vAta saMgata nathI enuM kAraNa pahelA ja batAvI didheluM che. te zuM badhAne evuM jJAna nathI thatuM? tene uttara che saMjJIne cheDIne saMsIne artha pahelA batAvI didhela che. saMjJI e vAta jANe che. tenA sivAya anyane e nathI samajAtuM ke A mArA svAmInuM kula che.
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 zApanAstre pRcchati-'aha saMte ! maMdakumArae vA maMyakumAriyA vA jANai ayaM me ahidArae, ayaM me bhaTTidAriyatti ?' he bhadanta ! atha mandakumArako vA, mandakumArikA vA kiM jAnAti ayaM me bhartRdArako vartate, ayaM me bhartadArako vartate iti ? bhartA svAmI tasya dArakaH putro bhartRdArakaH, bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe sama?' nAyamartha samarthaH- yuktyopapanno bhavati, prAguktayukteH / atha tarhi kiM na ko'pi jAnAtItyata Aha-'NaNNattha saNiNo' nAnyatra saMjJina:-avadhijJAnino'nyo na jAnAti saMjJI punarjAnAtyevetyAzayaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANai vuyamANe ahamese yuyAmi ?' he bhadanta ! atha uSTro gauH khara:-gardabhaH, dhoTaka:-azvaH, ajaH, eDakA-mepaH bruvANaH kiM jAnAti-yad ahametad bravImIti ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'No igaTe samahe'nAyamarthaH samartha-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM na ko'pi jAnAti ? ityata-Aha-'NaNNattha saNiNo'-nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM vihAya tadanyo gautamasvAmI he bhagavan ! bhandakumAra athavA bhanda kumArikA kyA yaha jAnatI hai ki yaha merA bhadAraka arthAt svAmI kA putra hai ? yaha merI bhartRdArikA hai ? bhagavAn-he gautama! yaha artha samartha nahIM, arthAtU use yaha nahIM mAlUma hotaa| isakA kAraNa batalAyA jA cukA hai| kyA koI bhI nahIM jAnatA hai ? isakA uttara dete haiM-saMjJI ko choDa kara arthAt sike saMjJI kumAra yA kumArikA ko hI yaha jJAna hotA hai ki yaha mere svAmI kA putra yA putrI hai / gautama-he bhagavan ! UMTa, gau, gardabha, ghoDA, bakarA yA meDhA jaba bolatA hai to kyA use yaha mAlUma hotA hai ki mai yaha bola rahA hUM? / __bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt vaha nahIM jAnatA ki maiM yaha bola rahA huuN| to kyA koI bhI UMTa Adi nahIM jAnatA? isakA uttara hai-saMjJI ko choDa kara / arthAt koI viziSTa jJAnavAna UMTa hI aisA jAna zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mandrakumAra athavA mandakumArikA zu e jANe che ke A mAre bhadAraka arthAt svAmIne putra che? A mArI bhaOdArika che? zrI bhagavAna-he gautama! e artha samartha nathI, arthAt tene e nathI mAluma thatuM enuM kAraNa batAvI didheluM che. zuM kaI paNa nathI jANatuM ? tene uttara Ape che-saMjJI sivAya arthAt kevaLa saMjJIkumAra agara kumArikAne ja e jJAna thAya che ke amArA svAmIne putra ke putrI che. zrI gautamasvAmI-ubhagavan ! 82, gAya, ga, gha, 5422, 12 meMDhA (1) be le che te zu tene e mAluma paDe che ke huM A belI rahyo chuM ? zrI bhagavAna-he gautama! e artha samartha nathI arthAt te nathI jANatA ke huM A balI rahela chuM. te zuM DeI UMTa Adi nathI jANatA ? te tene uttara che-sazInA sivAya
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 271 prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam na jAnAti, saMjJI tu avadhijJAnitvAd jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANai AhAraM AhAremANe ahamese AhAremi ?' he bhadanta ! atha uSTro yAvad-gauH, kharaH, ghoTakaH, ajaH, eDakaH kiM jAnAti-AhAram Aharan ahametad AharAmIti ? bhagavAnAi-'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe sama?'-nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH / atha tarhi kiM na ko'pi jAnAtItyAha-'NaNNastha saNiNo' nAnyatra saMjJinaH, saMjinam-avadhijJAninaM varjayitvA tadanyo na jAnAti, saMjJI tu-avadhi. jJAnI jAnAtyeveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANai-ayaM me ammApiyaro?' he bhadanta ! atha uSTro gauH kharo ghoTakaH, ajaH, eDakA kiM jAnAti-imau me ambApitarau vartete iti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! No iNaDhe sama?'-nAyamarthaH samarthaH- yuktyopapannaH saMbhavati prAguktayukteH, atha tAI ki na ko'pi jAnAtItyata Aha-'gaNNattha saNiNo'-nAnyatra saMjJinaH-saMjJinam-avadhijJAninaM sakatA hai sabhI nahIM jaante|| gautamasvAmI-he bhagavan ! UMTa, gau, gardabha, ghoDA, bakarA, yA meDhA AhAra karate samaya kyA yaha jAnate haiM ki maiM yaha AhAra kara rahA hUM? ___ bhagavAn-gautama ! yaha artha samartha nahIM hai ! isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA caahie| to kyA koI bhI UMTa Adi aisA nahIM jAnatA hai ? isakA uttara hai-lirpha saMjJI ko choDa kara / kevala saMjJI arthAt viziSTa jJAnavAn UMTa Adi hI aisA jAna sakatA hai, pratyeka nhiiN| __gautama ! he bhagavan ! UMTa, gau, gadhA, ghoDA, bakarA athavA bheDhA kyA yaha jAnatA hai ki mere mAtA-pitA haiM ? . - bhagavAn-he gautama ! saMjJI UMTa Adi ko choDa kara, yaha artha samartha nahIM arthAt koI viziSTa jJAnavAna UMTa Adi ja evuM jANI zake che. pratyeka nathI jANatA zrI gautamasvAmI prazna kare che ke he bhagavana ! UMTa gAya, gagheDA ghaDA bakarA ke gheTA zuM e jANe che? ke huM A AhAra karI rahyo chuM ? A praznano uttara ApatAM prabhutrI kahe che ke he gautama ! Ama kahevuM te barAbara nathI. tenuM kAraNa pahelAM kahyA pramANe ja samajI levuM joIe. te zuM kaI paNa UMTa vigere ema nathI samajatA? tene uttara e che ke kevaLa saMsI prANI zivAya koI jANatA nathI. kevaLa saMjJI arthAta vizeSa prakAranA jJAnavALA UMTa vigere ja evuM jANI - zahe che 124 nahI. zrI gautamasvAmI-3 bhagavan ! 2, gAya, Ila, 31, 5421 athavA TAMzu jANe che ke A mArA mAtApitA che ? zrI bhagavAna gautama! saMjJI UMTa Adi sivAya e artha samartha nathI. arthAta
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 prajJApanAstre jAtihamaraM vA sAmAnyato viziSTayana pATavazAlinaM vA varjayitvA tadanyo na jAnAti, avadhijJAnI saMjItu jAnAtyevetyAzayaH gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe jAra elae jANai. ayaM me atirAuletti ?' he bhadanta ! atha uSTro yAvad-gauH, kharaH, ghoTakA-anaH, anaH, eDakA-mepaH kiM jAnAti-idaM me svAminulaM vartate ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No iNaDhe samaDhe'-nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM na ko'pi jAnAti ? ityata Aha-'NaNNattha sagiNo' nAnyatra saMjinaH saMjina:-avavijJAninaH anyatra-tadanya ityarthaH, na jAnAti, avadhijJAnI saMjItu jAnAtyeveti bhAvaH / gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! uTTe jAba elae jANai ayaM me bhaTidArae, ayaM me bhahitAriyatti ?' he bhadanta ! atha uNTro yAvat-gauH, kharaH, ghoTakA, ajaH, eDakaH kiM jAnAti-ayaM me bhartRdArakA, iyaM me bhartRdA rikA'sti, iti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautana ! No haNaDhe hai, arthAt sAmAnya UMTa Adi yaha nahIM jAnate ki ye mere mAtA-pitA haiN| isakA kAraNa pahale kahe anusAra jAnanA caahie| gautamasvAmI-he lagavan ! UM yAvat meDhA kyA yaha jAnate haiM ki yaha mere svAmI kA ghara hai ? / bhagavAn gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt UM. Adi yaha nahIM jAnate ki yaha mere svAnI kA ghara hai| to kyA koI bhI UMTa Adi nahIM jAnanA isakA uttara hai-saMjJI ko choDa kara arthAt koI avadhi jJAnI, jAnismaraNajAnI thA viziSTa kSayopazana vAlA UMTa hI jAna sakatA hai ki yaha mere svAmI kA ghara hai / laya ko aisA jJAna nahIM hotaa| mautanaszAnI-hai bhagavan ! UMTa, gau, gardana, ghoDA, bakarA aura leDA kyA yaha jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA putra hai ? yaha mere svAmI kI putrI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha bAta cuktisAmAnya UTa vigere e nathI jANatA ke A mArA mAtA-pitA che. enuM kAraNa pahelAM kahyA pramANe jANavuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana UMTa cAvat meDhA zuM e jANe che, ke amArA svAmInuM ghara che? zrI bhagavAna gautama ! A artha samartha nathI, arthAt UMTa Adi e nathI jANatA ke A mArA svAmInuM ghara che. te zuM kaI paNa UMTa vigere nathI jANatuM ? ene uttara che-saMsIne choDIne arthAt kaI avadhijJAnI, jAtismaraNa jJAnI agara viziSTa pazama vALA UMTa ja jANI zake che ke A mArA svAmInuM ghara che. zrI gautabhasvAbhI-De sApa ! e2, gAya, ga, gha, 542 // mana me Dhazume jANe che ke A mArA svAmIne putra che? A mArA svAmInI putrI che? zrI bhagavAna gautama! A artha samartha nathI, arthAt A vAta yukti sAgata
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 3 bhASApadanirUpaNam 273 samaDe' nAyamarthaH samartha:-yuktyopapannaH saMbhavati, prAguktayukteH, atha tarhi kiM sarvo'pi na jAnAtItyata Aha-'paNNattha saNiNo' nAnyatra saMjJinaH, saMjJinam-avadhijJAninaM jAtismaraM vA sAmAnyena viziSTa manaH pATavazAlinaM vA vihAya tadanyo na jAnAti, saMjJI punaravadhijJAnI tu jAnAtyeveti bhAvaH / atroSTrAdayo'tizaizarAvasthAH parigrahItavyAH, no jaraThAvasthAH, jara. ThAvasthAyAM parijJAnasaMbhavAt / / sU0 3 // vAvizeSavaktavyatA mUlam-aha bhaMte maNusse mahise Ase itthI sIhe vagdhe vige dIvie acche taracche parassare rAsase siyAle virAle suNae kolasuNae kokaMtie sasae cittae cillalae je zavanne sahappagArA savvA sA egavaU ? haMtA, goyamA ! maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA lA egavaU, aha bhaMte ! aNussA jAva cillalagA je yAvanne tahappagArA savvA sA bahuvaU ? haMtA goyamA ! maNussA jAva cillalagA satrA sA bahuvaU / aha aNte| agussI mahisI valavA hatthigiyA sIhI vagdhI vigI dIkyiA acchI taracchI parassarA rAsabhI, saMgata nahIM hai / yukti pUrvavat samajha lenA caahie| to kyA koI bhI UMTa Adi aisA nahIM jAnatA hai ? isakA uttara yaha hai ki-saMjJI ke sivAya, arthAtU koI avadhi jJAnI, jAti-smaraNajJAnI athavA viziSTa mAnasika paTutA vAlA hI aisA jAna sakatA hai-sava nhiiN| yahAM dhyAna rakhane kI bAta yaha hai ki yadyapi pradezoM meM sAmAnya rUpa se uSTra Adi kA ullekha kiyA gayA hai, tathApi unakA abhiprAya zaizava avasthA vAle UMTa Adi hI samajhanA cAhie, paripakva umra vAle nahIM, kyoM ki paripakkha umra vAloM ko ukta prakAra kA jJAna honA saMbhava hai // 3 // nathI. yukti pUrvavat samajI levI joIe. te zuM keI paNa UMTa Adi evuM nathI jANatA ? ene uttara e che ke-sannInA sivAya arthAt koI avadhijJAnI, jAti maraNa jJAnI athavA viziSTa mAnasika paTutAvALA ja evuM jANI zake che-adhA nahIM. ahIM dhyAna rAkhavAnI vAta e che ke yadyapi praznomAM sAmAnya rUpathI uSTra Adine ullekha kare che, tathApi emane abhiprAya zezava avasthAvALA UMTa Adi ja samajavA joIe, paripakava ummaravALA nahIM, kemake paripakava ummaravALAone ukta prakAranuM jJAna ya saba cha. // 3 // pra025
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 prajJApanAsUtre siyAlI virAlI suziyA kolasuNiyA kotiyA sasiyA cittiyA cillaliyA je yAvanne tahappagArA savvA lA itthira U ? haMtA, goyasA! maNustI jAva cillaligA je yAvanle tahappagArA lA sA ithivaU, aha bhaMte ! saNase jAba cillalae je sAvanne tahappagArA savvA sA pumavaU ? haMtA, gothamA ! maNuste mahise jAba cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA pubhavaU, aha maMte ! kaMlaM kasoyaM parimaMDalaM selaM thUbhaM jAlaM thAlaM tAraM havaM acchieghnaM kuMDe eu dukhai dahiM NavaNItaM, asaNaM savaNaM avaNaM kinANaM chataM cAmaraM siMgAraM aMgaNaM giraMgaNaM AbharaNaM rayaNaM je yAvanne sahapazArA tavvaM taM NapuMsagaraU / hatA, goyamA ! kaMsaM jAra rayaNaM je sAvanne tahappagArA taM savyaM NapuMsagaU / aha bhaMte ! puDhavI ithivaU, Autti pumavaja, dhaSiNatti NapuMlaganaU, paNNavaNINaesA bhAsA, Na esA sAlA lolA ? hatA, goyamA ! puDhavi tti isthivaU; Autti pumavaU, dhaSiNati NapulAU pANavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA sosaa| aha bhaMte ! puDhabIti ithibhANataNI Autti pusaANavaNI, dhapiNatti NapuMsagANamaNI pANavaNINaM esA sAsA Na esA bhAsA mosA? haMtA, goyamA ! puDhavitti itthiANasaNI Autti pumANamaNI dhaNetti NapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA AlA, Na elA mAtA mosaa| aha bhaMte ! puDhavItti itthi paNNavaNI, Auti purupaNNavaNI dhaNetti NapuM sagapaNNavaNI ArAhaNI NaM elA mAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA ! puDhanIti itthi paNNavaNI, Autti pusapaNNAvaNI, dhaNetti NapuMsagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, na elA bhAsA mosA, iccevaM bhaMte ! itthivayaNaM vA pugnavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA vayamANe papaNavaNINaM esA bhAlA Na elA bhAlA mosA ? haMtA, goyamA! isthivaraNaM vA, pumavayaNaM vA, NapuMsagatrayaNaM vA, vayamANe paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA suu04||
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 0 4 vacanavizepanirUpaNam 275 . 'chAyA-atha bhadanta ! manuSyo, mahiSaH, azvaH, hastI, siMhaH, vyAghraH, vRkaH, dvIpI, RkSaH, tarakSaH, parAzaraH, rAsabhaH zaNAla:, viDAla:, zunakaH, kolazunakaH, kokantikaH, zazakaH, citrakA, cillalakaH, ye'pi cAnye tathAprakArAH, sarvA sA ekavAka ? hanta, gautama ! manuSyo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH savA sA ekavAk, atha bhadanta ! manuSyAH yAvat cillala kA ye'pi cAnye tathAprakArakAH sarvA sA bahuvAk ? hanta, gautama ! manuSyA vacanavizeSa kI barU vytaa| __ zabdArtha-(aha) atha (saMte) bhagavan ! (maNuste) manuSyaH-manuSya (mahise) mahiSA-bhaisA (Ase) azva:-azva (hatthI) hasto-hAthI (lohe) siMhAsiMha (vagdhe) vyAghA-vAgha (vige) vRkSA-bheDiyA (dIvie) dvIpI-chIpaka (acche) RkSA-rIcha (taracche) tarakSA-tarakSa (parassare) zaraH-DA (rAsabhe) rAsabhA-gadhA (siyAle) zRgAlaH-sidhAra virAle (viDAlaH-vilAva) suNae (zunakaH-kuttA) (kolasuNae) kolazunakA-zikArI kuttA (kokkaMtie) kokantikI-lomaDI (sasae) zazakA-kharagoza (cittae) citrakA-cittA (cillalae) cillalaka:jaMgalI jantuvizeSa (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra ke jo anya haiM (savvA) saba (sA) vaha (egavaU ?) eka vacana haiM ? (haMtA) hAM (goyamA) he gautama ! (maNusse jAba cillalae je yAvanne tahappaNArA savA sA egavaU) manuSyaH yAvat cillalakA tathA isI prakAra ke jo anya hai, vaha saba ekavacana haiN| __(aha) atha (bhaMte) bhagavan ! (aNustA) manuSyAH -bahuta manuSya (jAva) yAvat (cillalagA) cillalakAH (je sAvanne tahappagArA) jo isI prakAra ke anya haiM (savvA sA bahuvaU) vaha saba bahuvacana haiM ? (haMtA goyasA!) hAM, gautama ! (maNu vacana vizeSanI vakanyatA zahAtha-(aha) matha (bhaMte / ) 3 sAvan ! (maNurase) manuSya (mahise)= (Ase) sava (hatthI) hAthI (sIhe) (saMha (vagghe) vAgha vige (vRkaH 13) (dIvie) dIpI (acche) 27 (taracche) ta22 (parassare praashr.)-meN| (rAsabhe) TEM (siyAle) ziyANa (virAle) misA (suNae-zunaka) tre| (kolasuNae-kolazunakaH) zirI put| (kokkatie) bamaDI (sasara-zazaka) zazazu (cittae-citraka) yItte (cillalae) galI tuvizeSa (je yAvanne tahappagArA) me nAre bhI che (sanA) madhA (sA) te (egavaU ?) me kyana cha ? (haMtA) / (goyamA ) gautama ! (maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA ega vaU bhanuSya: yAvat cillala kaH tathA se pr4|2naare ganya cha, te mayA se kyana cha (aha) matha (bhaMte / ) bhagavan (maNussA manuSyA') dh| manuSya (jAva) yAvat (cillalagA) vilsasI (je yAvanne tahApagArA) 2 me 2nA mIta che (savvA sA bahu paU) te yA gAyana cha ? (haMtA goyamA !) gItama! (maNussA jAva cillagA) manuSyo:
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 propanAsUtra yAvat cillalakAH, sarvA sA bahubAk, atha bhadanta ! mAnupI mahipI vaDavA hastinI, siMhI vyAghrI vRkkI dvIpinI RkSI tarakSI parAgarA rAsabhI gRgAlI viDAlI zunakI kolazunakI kokantikI zazakI citrakI cillalakI ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA strIvAk, atha bhadanta ! manuSyo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH sarkA sA puMvAk ? inta, ssA jAva cillalagA) anuSyAH yAvat cillalakAH (lavzAmA bahuvaU) vaha saba bahuvacana haiM? (aha bhaMte !) atha lagavan ! (maNulsI) mAnuSI (mahilI) mahiSI-bhaiMsa (ghalavA) vaDavA-ghoDI (hatthiNiyA) hallinI-hathinI (sIhI) siMhI (vagghI) vyAghI (vigI) vRkI-bheDilI (dIviyA) dIpinI (acchI) (RkSI-rIchanI) (taracchI) tarakSI (paraslarA) parAzarA (rAsabhI) (rAlabhI-gadhI) (siyAlI) zRgAlI-siyAranI) (virAlI) (viDAlI-zillI) (suNiyA) zunakI-kutiyA (kola sugiyA) kolazunakI (kokkaMtiyA) kokantikA-lomaDI (saliyA) zazakI-(cittiya) citrakI-citI (cillaliyA) cillalikA (je yAvanne tahappagArA) anya isI prakAra ke jo haiM (savvAsA itthivaja) vaha saba strI vacana haiM ? (haMtA, goyamA ! maNussI jAva cillaligAo je yAvanne tahappagArA savvA sA itthivau) hAM, gautama ! mAnuSI yAvat cillalikA aura anya jo isI prakAra ke haiM, ve saba strIvacana haiN| (aha bhaMte ! maNusle jAva cillalae) he bhagavan ! manuSya yAvat cillalaka (je yAvanne tahappagArA) thAvat isI prakAra ke jo anya haiM (savvA sA pumavaU) yApat visaH (savvA sA bahuvaU) te yA mAyana cha (aha bhaMte / ) atha 8 mA (maNussI) bhAnuSI (mahisI) mahiSA-sesa (valavA) 1718 ghaDI (hatthiNiyA) yI (sIhI) siMha (bagghI) pAey (vigI) TI-13 strI (dIviyA) bIpInI (acchI) 24! (taracchI) tarakSI (parassarA) 52 / 12 / (rAsabhI) strI rAma gadhehI (siyAlI) siyANI (virAlI) masADI (suniyA) tarI (kolasuNicA) dazunahI (kokkaMtiyA) at amI (sasiyA) zazI (cittiyA) yotI (cillaliyA) [Asleel (je yAvanne tahappagArA) mIta me tana cha (savvA sA itthivaU) te mayA strI kyana cha ? (haMtA goyamA ! maNussI jAva cillaligAo je yAvanne tahappagArA savvA sA ithivaU) / gautama ! bhAnuSI yAvat sisi bhane anya 2 saya 42 // , te badhA strI vacana che. (aha bhaMte ! maNusse jAva cillalae) bhagavan ! manuSya yAvat yi (je yAvanne tahappagArA) the nAre bhanya cha (savvA sA pumavaU) te mayA pu35 kyana cha 1 (haMtA
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 lU0 4 vacanavizeSanirUpaNam gautama ! manuSyo mahipo yAvat cillalako ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvAsA puMvAk, adha bhadanta ! kasaM, kaMsokaM parimaNDalam , zailaM stUpaM jAlaM sthAlaM tAraM rUpam akSi, parvakuNDaM padma dugdhaM dadhi navanItam , azanaM zayanaM bhavanaM vimAnaM chatraM cAmaraM bhRGgAraM niraJjanam AbharaNam , ratnaM ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvAM sA napuMsakavAk ? hanta, gautama ! kasaM yAvada ratnaM ye'pi cAnye tathAprakArAH sarvA sA napuMsakavAka , atha bhadanta ! pRthivI iti strIcAkU, Apa itivAku dhAnyamiti-napuMsakavAkU, prajJApanI khalu eSA bhASA, naipA bhASA mRpA ? ta, ve sava puruSavacana haiM ? (haMtA goyamA ! maNusle mahile jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA lA pumavaU) hAM, gautama matuvya, mahiSa yAvat cillalaka tathA isI prakAra ke jo anya haiM, ve saba puruSavacana-puliMga haiN|| ___ (aha) atha (bhaMte!) he bhagavan ! (kaMsa) kAMsyam-kAMsA (kaMso) kaMsokakasola (parimaMDalaM) parimaMDala (sela) zailam (thUbhaM) stUpam (jAlaM) jAlam (thAlaM) sthAlam (tAraM) tAlam (rUvaM) rUpam (acchi) akSi-netra (pavvaM) parva-pora (kuMDa) kuNDam (pauma) padmam (duddhaM) dugdham (dahi) dadhi (javaNItaM) navanItam-makkhana (asaNaM) azanam (sayaNaM) zayanam (bhava gaM) bhavanam (vimANaM) vimAnam (chattaM) chatram (cAmaraM) cAmaram (bhiMgAraM) bhaMgAram (aMgaNa) aGganam NiraMgaNa) niraMjanam (AbharaNaM) AbharaNam (rayaNaM) ratnam (je yAvanne tahappagArA) anya johasI prakAra ke haiM (savvaM taM napuMsagavaU ?) vaha saba napuMsakavacana haiM ? (haMtA) hAM (goyamA) gautama ! (kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savvaM NapuMsagavaU) kAMsyam yAvat ratnam tathA anya jo isI prakAra ke haiM, ve saba napuMsakavacana haiM! (aha) atha (bhaMte !) he bhagavan ! (puDhavI ithivau) pRthvI strIvacana-strIgoyamA ! maNusse mahise jAva cillalae je yAvanne taha pagArA savvA sA pumavaU) / gautama ! manuSya yAvat cilalaka tathA eja prakAre je bIjA che te badhA puruSavacana-pulliga che (aha bhaMte / ) bhagavan ! (kaMsa) 12yam Asu (kaMsoya) sAsa (parimaMDalaM) paribha usa (selaM) Na (thUbham) stU5 (jAlaM) Ma (thAlaM) sthAsa (tAra) dia (rUpa) 35 (acchI) mAya nema (pavvaM) 5 pA2 (kuDa) ma (paumaM) 5 (duddha) iMdha (darhi) dahI (gavaNItaM) bhAmara (asagaM) azanam (sayaNaM) zayanam (bhavaNaM) savanam (vimANa) vimAnam (chattaM) chanama (cAmara) AR2 (bhiMgAra) bhRgAra (aMgaNaM) wing (NiraMgaNaM) nirana (AbharaNaM) mAsarazum (rayaNaM) 2tnam (je cAvanne tahappagArA) jIta re gevI tanA che (savvaM taM napuMsagavaU) te madhA napusa4 payana cha ? (haMtA) 6. (goyamA ) gautama ! (kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savvaM NapusagAvaU) asya yAvat 2tna tathA mInAra AvA prakAranA che, te badhA napuMsaka vacana che (aha) maya (bhaMte !) 3 lApan ! (puDhaviisthivaU) pRthvI sAyana-zrI bi
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 prathApanAsa gautama ! pRthivI iti strIvAk, Apa iti puMvAk, dhAnyamiti napuMsakavAk, prajJApanI khalu epA bhApA, naipA bhASA mRpA, atha bhadanta ! pRthivIti jyAjJApanI, Apa iti pumAjJApanI, dhAnyamiti napuMsakAjJApanI prajJApanI khalu epA bhASA, naipA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! pRthivIti liMga hai (Autti pumavaU) Apa puruSavacana hai (dhaNitti napuMsagavaja) dhAnyaM yaha napuMsakavacana hai (paNNavaNINaM esA bhAsA?) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA?) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! puDhavitti itthivaU, Autti pumavaU, dhaNitti NapuMsagavaU paNNavaNI NaM esA bhAsA) hAM, gautama ! pRthvI zrIvacana hai, Apa puruSavacana hai, dhAnya napuMsakavacala hai, yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| (aha saMte ! puDhavitti ithiANamaNo) he bhagavan ! 'pRthvI) yaha strI-AjJApanI (Autti pumaANamaNI) 'ApaH' yaha puruSa-AjJApanI (dhaNitti napuMsagANamaNI) 'dhAnya' yaha napuMsaka-AjJApanI (paNgavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA ! hAM, gautama ! (puDhavitti itthi ANamaNI) pRthvI yaha strI AjJApanI (Autti puma ANamaNI) Apa yaha puruSa-AjJApanI (dhaNNitti napuMsagANamaNI) dhAnya yaha napuMsaka-AjJApanI (paNNavaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA mosA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| ___ (aha) atha (bhaMte !) he bhagavan ! (puDhavoti isthi paNNavaNI) pRthvI yaha strI prajJApanI (Autti pumapaNNavaNI) Apa: yaha puruSa-prajJApanI (dhaNNetti NapuMsaga(AuttipumavaU) mA5 535 kyana (dhaNNitti napu sagavaU) dhAnyo nasa4 payana cha (paNNavaNINaM esA bhAsA ?) mA mASA prajJAyanI cha ? (Na esA bhAsA mosA ?) 2 mASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamA | puDhavitti isthivaU, Autti pumaU, dhaNNitti NapuMsagavaU paNNa vaNI NaM eso bhAsA) / gautama! pRthvIya strIvayana che, Apa 531 vayana che, dhAnya nasa4 vayana che, 2! mApA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) mA sASA bhRSA nathI (abhaMte | puDhavitti ityi ANamaNI) lagavana ! pRthvI se bhI mAjJApanI (Autti puma ANamaNI) mA5 zye 535 mAjJApanI che (dhaNNitti napu sagANamaNI) dhAnya se napuMsa mAjJApanI (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA mApA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhRSA nathI ? (haMtA goyamA ) DA gautama! (puDhavitti itthi ANamaNi) pRthvI se strI mAzApanI (Autti pumaANamaNI) mA5: the 535 mAjJApanI che (dhaNNetti napuMsagANamaNI) dhAnya se napuMsa-mAnI (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA lApA prajJApanI che (na esA bhAsA mosA) 2. sASA bhUSA nathI. (aha) atha (bhaMte !) lagavAna (puDhavItti ithi paNNavaNI) pRthvI se strI prajJAyanI cha (Autti puma paNNavaNI) bhApa: se 535 prajJApanI (dhaNNetti Napu sagApaNNavaNI) dhAnya
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 20 4 vacanavizevanirUpaNam styAjJApanI, Apa iti pumAjJApanI dhAnyamiti napuMsakAjJApanI prajJApanI khala epA bhASA, naiSA bhApA mRpA, atha bhadanta ! pRthivI iti strIprajJApanI Apa iti puprajJApanI, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanI ArAdhanI khalu epA bhASA naipA bhASA mRSA ? hanta, gautama ! pRthivI iti strIprajJApanI, Apa iti puMprajJApanI, dhAnyamiti napusakaprajJApanI ArAdhanI khalu eSA bhASA, naimA bhApA mRpA, ityevaM bhadanta ! strIvacanaM vA puvacanaM vA napusakavacanaM yA bruvANA prajJApanI khalu epA bhASA, naiSA bhApA mRSA ? hanta, gautama ! strIvacanaM vA, puM vacanaM vA napuMsakavacanaM vA bruvANA prajJApanI khalu epA bhASA naiSA bhASA mRSA // sU0 4 // paNNavaNI) dhAnya yaha napuMsaka-prajJApanI (ArAhaNI NaM esA bhAlA ?) yaha bhASA ArAdhanI hai ? (Na esA bhAsA molA ?) yaha bhASA bhUSA nahIM hai ? (haMtA) hAM (goyamA !) he gautama ! (puDhacIti itthi paNNavaNI) pRthvI yaha strI prajJApanI (Autti pummapaNNavaNI) ApaH yaha puruSa prajJApanI (dhaNNetti napuMsagapaNNavaNI) dhAnya yaha napuMsaka prajJApanI (ArAhaNI NaM esA bhAsA) yaha bhASA ArAdhanI 'hai (na esA bhAsA solA) yaha bhASA mRSA nahIM hai (icceva) isa prakAra (bhaMte!) he bhagavan ! ithivayaNaM vA) strIvacana-strIliMga (pumavayaNaM vA) athavA puruSavacana-puliMga (napuMsagavayaNaM vA) athavA napuMsakavacana-napuMsakaliMga (vayamANe) yolatA huA (paNNavaNINaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na essA bhAsA mosA ?) yaha bhASA bhRSA nahIM hai ? (haMtA goyamA!) hAM gautama ! (itthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA) strIvacana, puruSavacana yA napusaka vacana (vayamANe) bolatA haA (paNNavaNo NaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAso mosA) yaha bhASA vRSA nahIM hai| TIkArtha-aba zrI gotamasvAmI ekavacana Adi se viziSTa bhASA saMbaMdhI se nasa4 prajJApanI (ArAhaNINaM esA bhAso ?) - sASA mArAdhanI cha ? (Na esA bhAsA mosA ?) mA bhASA bhRSA nathI ? (haMtA) / (goyamA !) gautama ! (puDhavItti itthi paNNavaNI) pRthvIsa strI prajJApanI (Autti puma paNNavaNI) 25. se 535 prajJApanI (dhaNNetti NapuMsagapaNNavaNI) dhAnya se nasa4 prajJApanI (ArAhaNINaM esA bhAsA) 20 lA! 2|2raadhnii cha (na esA bhAsA mosA) 25 lASA bhRSA nathI (iccevaM) se prAre (bhaMte !) mApana (itthi vayaNaM vA) strI cayana nIti (pumavayaNaM vA) athavA pu35vayana-yle (vayamANe) mesato (paNNavaNINa esA bhAsA) mA mASA prajJApanI che ? (Na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI ? (haMtA goyamo !) hai| gautama ! (isthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA, NapuMsagavayaNaM vA) strIvayana, pu35vayana, agara nadhupayana (vayamANe) moTI 22sa (paNNavaNI esA bhAsA) mA bhASA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) // sASA bhUSA nathI TIkArtha- have gautamasvAmI ekavacana AdithI viziSTa bhASA samabadhI saMdehanuM
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 mahApanA TIkA-athaikavacanAdi viziSTa bhASAviSayakasandehanirAkaragArtha gautamaH pRcchati'aha bhaMte ! aNusse mahise Ase hatthI sIhe bagghe vige dIlie acche taracche parassare rAsabhe siyAle virAle suNa e kolasuNae kovatie sasae cittae cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU ?' he bhadanta ! atha manuSyAH, mahipaH, azvaH, hastI, siMhaH, vyAghraH, vRkaH zazAdanaH / bheDiyA) iti bhASAprasiddhaH, dvIpI-citrakavizeSaH, RkSa:-bhallUkaH, tarakSA-vyA ghrajAtivizeSaH, parAzaraH-zaramapadavAcyaH, parassaro vA gaNDaH 'gaiMDA' iti bhApAprasiddhaH, rAsasa:-gardabhaH, zagAla:-kroSTA, viDAla:-mArjAraH, zunaka:-zvA, kolazunaka:-mRgayA kuzalaH zvA, kokantikA-lukaDI padavAcyaH pazuvizeSaH, zazakaH prasiddhaH, citrakA-(citA) iti bhASA prasiddhaH, cillalakA-AraNyakA-pazuvizeSaH, ye'pi cAnye tathAprakArA:-ekavacana ntAH dAH sandi kim sarvA sA e svAk ekatvapratipAdikA bhASA vartate ? ayamabhiprAya:-pratyekaM vastu dharmadharma samudAyAtmakaM bhavati dharmAzca prativastu anantA bhavanti, manuH Sya ityAdhuktau ca sakalaM vastu dharmadharmisamudAyAtmakaM paripUrNa pratIyate, ekasmiMzcArthe ekavacanaM sandeha kA nivAraNa karane ke lie prazna karate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! (maNusse, mahile, Ale, hatthI, sIhe, baradhe, vige, dIvie, acche, taracche, parassare, rAsabhe, siyAle, vihAle, suNae, kolasuNae, kokkatie, lasae, cittae, cillalae, tathA isI prakAra ke anya jo zabda haiM, ve saba kyA eka vacana haiM ? arthAt isa prakAra kI sAdhA kyA ekatva kA pratipAdana karane vAlI bhASA hai ! tAtparya yaha hai-dhoM aura dharmoM ke samUha ko varatu kahate haiN| pratyeka vastu meM ananta dharma pAye jAte haiN| 'manuSya' isa prakAra kahane para dha! evaM dharmI kA samUha rUpa sampUrNa vastu kA bodha hotA hai| magara eka vacana kA prayoga eka vastu ke lie aura bahuvacana kA prayoga bahuta vastuoM ke lie hotA hai ! yahAM 'manuSya' isa prakAra eka vacana kA prayoga karane para bhI manuSyagata ananta dharmoM kA bodha hotA hai| loka meM bhI ekavacana ke dvArA nivAraNa karavAnA mATe prazna kare che- bhagavad ! manuSya, pADA gheDA, hAthI, siMha, vAgha, vibhapima, 527, ta227, 52252, rAsana, siyAsa, virAsa, su, sasu, keka tio, sasaka, cittao cillala. temaja e prakAranA anya je zabda che teo badhA zuM eka vacana che? arthAta e prakAranI bhASA zuM ekatvanuM pratipAdana karavAvALI bhASA che? tAtparya e che dhama ane dhamInA samUhane vastu kahe che. pratyeka vastumAM ananta dharma maLI Ave che. mANasa e rIte kahevAthI dharmo temaja dhamInA samUhanA rUpa sapUrNa vastune baMdha thAya che. paNa eka vacanane pravega eka vastunA mATe ane bahu vacanane prayoga ghaNI vastuo mATe thAya che ahIM "manuSya e rIte ekavacanane prayoga karavAthI paNa manuSyagata ananta dharmone baMdha thAya che. lekamAM paNa eka vacana dvArA
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 4 vacanavizeSanirUpaNam dRzyate bahupu puna bahuvacanaM dRzyate prakRte ca bahavo dharmA abhidhIyante loke caikavacanAntenApi vyavahAro dRzyate tat kathamekavacanAntaprayoga upapadyate ? iti, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyametat , 'maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA savvA sA egavaU' manuSyo yAtrata-mahipo'zvo hastI siMho vRko dvIpI RkSastarakSaH parAgaro rAsabhaH zugAlo viDAlaH zunarUH kolazunakaH kokantikaH zagakaH citrakaH cillalakaH, ye'pi tathA prakArAH zabdAH santi sarvA sA ekavAi-ekatvapratipAdikA vANI vartate, tathAhi-zabda pravRtte vivakSAdhInatvAta , vivakSA ca vaktastattatprayojanavazAt kadAcit kvacit kathaJcita saMbhavatItyaniyatA, yathA eka eva puruSo yadA'yaM me pitA iti putreNa vivakSyate tadA pitA vyavahAra hotA hai| aisI sthiti meM ekavacanAnta prayoga samIcIna kaise kahA jA sakatA hai ? manuSya, mahiSa, azva Adi zabdoM kA artha Upara likhe zabdArtha ke anusAra samajha lenA caahie| zrI bhagavAn prazna kA uttara dete haiM-he gautama ! satya hai / 'maNusse se lekara 'cillalae' paryanta arthAt mahipa, azva, hastI, siha, vyAghra, vRka, hIpI, RkSa, tarakSa, parAzara, rAsasa, zrRmAla, viDAla, zunaka, kolazunaka, kokantika, zazaka, citraka, cillalaka, tathA isI prakAra ke jo anya zabda haiM, vaha saba ekatvavAcaka bhASA hai| zabdoM kI pravRtti vivakSA ke adhIna hai aura vivakSA vaktA ke vibhinna prayojanoM ke anusAra kabhI aura kahIM kaisI hotI hai, kabhIkahIM anya prakAra kI hotI hai| isa prakAra vivakSA niyata nahIM hotI udAharaNArtha-kisI eka hI vyakti ko usakA putra pitA ke rUpa meM vivakSita karatA hai taba vaha vyakti pitA kahalAtA hai| vahI putra jaba use apane vyavahAra thAya che evI sthitimAM eka vacanAnta prayAga samIcIna kevI rIte kahI zakAya? manuSya, mahiSa, azva, adi zabdanA artha Upara lakhela zabdArthanA anusAra samajI levA joIe. zrI bhagavAn prazna uttara Ape - gautama | sAyuche. 'maNusse' thI zAlIna 'cillalae' paya-ta arthAta mahiSa, mazva, istI, si, vyAdha, 4, dIpI, 36, tarakSa, 52122, 2rAsana, zAdI, OSIM, zuna, zuna,nti4, zaza, tri4, BARR4, tathA e jAtanA je anya zabda che, te badhA eka vAcaka bhASA che zabdanI pravRtti vivakSAne AdhIna che ane vivekSA vaktAnA vibhinna prayojanA anusAra kyAreka ane kaI ThekANe kavA thAya che, kyAreka kaI jagyAe anya prakAranI thAya che. e prakAre vivakSA niyata nathI hotI, udAharaNa jemake ke eka ja vyaktine tene putra pitAnA rUpamAM vivakSita kare che, tyAre te vyakti pitA kahevAya che, te ja putra jyAre tenI potAnA adhyApakanA
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ | 282 prazApanA , ityabhidhIyate sa eva yadA tenaiva putreNa svasvAdhyApakatvena vivakSyate tadA sa punarupAdhyAyo vyapadizyate tathaiva prakRte'pi yadA gauNIbhUtadharmAdharmI mukhyatvena vivakSyate tadA dharmiNa ekatvAt ekavacanaM bhavati dharmAtha dharmiNi avarbhUtA bhavantIti paripUrNa vastupratIti rbhavati tvamityAdivat yathA punarapradhAnIbhUtadharmiNo vaidupyaparopakAritvamahodArAdayo dharmAH mukhyatvena vivakSyante tadA dharmANAM bahutvAdekasminnapi dharmiNi bahuvacanaM bhavati yUyamityAdivat, manuSya ityAdAvapradhAnIbhUtadharmA dharmI mukhyatvena vivakSita iti sarvA'pi evaM jAtIyakA ekatvapratipAdikA vA bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'aha / maNussA jAtra cilla lagA je yAvanne taha pagArA saccA sA bahuvaU ? he sadanta ! atha manuSyAH yAvat - mahipAH, adhyApaka ke rUpa meM vivakSita karatA hai to vahI vyakti upAdhyAya kahalAtA hai / isI prakAra yahAM para bhI jaba dharmo ko gauNa karake dharmI kI pradhAna rUpa se vivakSA kI jAtI hai, kyoMki dharma eka hI hotA hai, ataeva dharmI kI vivakSA se ekavacana hotA hai / usa samaya savvasta dharma, dharmI meM hI antargata ho jAte haiM / isa kAraNa sampUrNa vastu kI pratIti hotI hai / kiMtu jaya dharmI kI gauNarUpa meM vicakSA kI jAtI hai aura vidvattA, paropakAritva, mahodAratA Adi dharma pradhAna rUpa meM vivakSita kiye jAte haiM, usa samaya kyoMki dharma bahuta hote haiM, ataeva dharmI eka hone para bhI bahuvacana kA prayoga hotA hai / saMkSepa meM Azaya yaha hai ki jaba dharmo se dharmoM ko abhinna mAnakara ekatva kI vivakSA kI jAtI hai, taba ekavacana kA prayoga hotA hai aura jaba dharmI ko gauNa karake aneka dharmo kI vivakSA kI jAtI hai, taba bahuvacana kA prayoga hotA hai / isa prakAra ananta dharmAtmaka vastu bhI dharmI ke eka hone ke kAraNa ekacacana dvArA pratipAdita kI jA sakatI hai / rUpamA vivakSita kare che te te vyakti upAdhyAya kahevAya che. eja prakAre ahI' paNa jyAre dharmone gauNu karIne dharmInI pradhAnatA rUpe vikSA karAya che, te samaye dhI eka ja hAya che, tethI ja dharmInI vivAe ekavacana thAya che te samaye samatadharma dharmImAM ja antaCta thaI jAya che. te karaNe sa pUrNa vastunI pratIti thAya che. kintu jyAre dharmInI gauNu rUpamAM vikSA karAya che ane vidvattA paropakAritva, maheAdAratA Adi dhama pradhAnarUpamA vivakSita karAya che, e samaye dhama ghaNA hAya che, tethI ja dhI eka heAvA chatA khahuvacananA prayAga thAya che. sa kSepamAM zaya e che ke jyAre dharmAMthI dhI ne abhinna mAnIne ekatvanI vikSA karAya che. tyAre ekavacananA prayAga thAya che ane jyAre dharmone gauNu karIne aneka dharmonI vivakSA karAya che, tyAre bahu. vacananA pratyega thAya che. eja prakAre ananta dharmAMtmaka vastu paNa dharmInA eka hAvAnA kAraNe eka vacana dvAA pratipAdita kSarI zakAya che.
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ teafdhanI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizeSanirUpaNam 283 adhA hastinaH siMhA vyAghrA vRkAH, dvIpinaH, RkSAH tarakSA: parAzarAH, rAsabhA, zRgAlAH, viDAlAH zunakAH kolazunakAH kokantikAH zazakA: cillalakA:, ye'pi cAnye tathAprakArakAH bahuvacanAntAH zabdAH santi kathaM sarvA sA bahuvA - bahutvapratipAdikAvANI bhavati ? tathAhi - manuSyAdi zabdAnAM jAtivAcakatvAt jAtezva sAmAnyarUpatvAt sAmAnyasya caikatvAt 'ekaM nityaM niravayavasakriyaM sarvagaM ca sAmAnyamiti vacanAt katha maMtra bahuvacanam ? kintu vahuvacanenApi vyavahAro dRzyate ityubhayathA saMzayaH, iti praznAzayaH / bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !" he gautama ! hanta, - satyametat, 'maNussA jAva cillalagA savvA sA bahuvaU' - manuSyA yAvat-mahipAH, azza, hastinaH siMhAH, vyAghrAH, vRkAH, dvIpinaH, sutrAH, tarakSAH, parAzarAH, rAsabhAH, gUgAlAH, viDALAH, zunakAH, kolazunakAH, kokantikAH, zazakAH, citrakAra, cillarakAH ye'pi cAnye tathAprakArakAH - bahuvacanAntAH zabdAH santi sarvA sA bahuvA bahutvapratipAdikA dANI bhavati, tathAhi manuSyAdizabdAnAM " zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM - he bhagavan ! 'manussA' (manuSyAH) yAvat 'cillalagA' (cillalakAH) tathA isI prakAra ke jo anya bahuvacanAnta zabda haiM, vaha saba kyA bahutva kI pratipAdaka vANI hai ? tAtparya yaha hai ki manuSya Adi pUrvokta zabda jAti ke vAcaka hai aura jAti kA artha hai sAmAnya / sAmAnya eka hotA hai / kahA bhI hai- sAmAnya eka hai, nitya hai, farara hai, kriyArahita hai aura sarvavyApI hai| aisI sthiti meM jAti vAcaka zabda yahuvacanAnta kisa prakAra ho sakate haiM ? kintu ina zabdoM kA bahuvacana meM bhI prayoga dekhA hai, yahI saMzaya kA kAraNa hai / bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! hAM 'manussA' yAvat 'cillalagA' ye bahuvacanAnta zabda jo haiM, so bahutva ko pratipAdana karanevAlI vANI hai / isa kA kAraNa yoM hai - yaha ThIka hai ki pUrvokta 'manussA' Adi zabda jAti ke vAcaka haiM, zrI gautamasvAmI punaH prazna 42 che-he bhagavan ! maNussA H (manuSyAH) yAvat 'cillalagA' (cillalakAH) tathA sevA aAranA ne anya bahuvacanAnta zabda che, te madhI zu mahutvanI pratipAdakavANI che ? tAtparya e che ke manuSya Adi pUrvokta zabda jAti vAcaka che ane jAtine artha che sAmAnya ! sAmAnya eka DAya che kahyu paNa che sAmAnya eka che, nitya che niravayava che kriyArahita che ane sarvavyApI che. evI sthitimA jAtivAcaka zabda bahuvacanAnta keve prakAra thaI zake che? kintu e zabdane mahuvacanamA paNa joyA che, eja saMzaya che. zrI lagavAn uttara Aye che-he gautama! DA, 'maNussA' yAvat 'cillalagA' me mahuvacanAnta je zabda che te khaDutvanuM pratipAdana karanArI vANI che, tenuM kAraNu Ama
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 zApanA , " jAtivAcakatve'pi jAte : samAnapariNAmatvAt samAnapariNAmasya cAsamAnapariNAmAvinA bhAvitvAt asamAnapariNAmasaMcalitasyaiva samAnapariNAmasva mukhyatvena vivakSAyAm asamAnapariNAmasya prativyaktibhinnatvena tadabhidhAne bahuvacanopapattiH ghaTA ityAdivat samAnapariNAmasyaiva mukhyatvena vivakSAyAntu asamAnapariNAmasya gauNatvena sarvatrApi samAnapariNAmasya ekatvAt tadabhidhAne ekavacanopapattiH, sarvo'pi vaTaH pRthuvRdhnodrAdyAkAraH, ityAdivat, prakRte'pi manuSyA ityAdAva samAnapariNAmasambalitasyaiva samAnapariNAmatya mukhyatvena vivakSitatvAt tasya cAnekatyamAvAd bahuvacanamupapadyate iti bhAvaH gautamaH pRcchati - 'aha bhaMte ! mastI mahisI vA hasthiNiyA sIhI kadhI vigI dIdivA acchI taracchI parassarA kintu jAti sadRza pariNAma rUpa hotI hai aura sadRza pariNAma visadRza pari nAma kA avinAbhAvI hotA hai / isa prakAra visadRza pariStama se yukta sadRza pariNAma kI hI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai / disaharA pariNAma pratyeka vyakti (vizeSa) meM bhinna hotA hai, ataeva usakA jaba kathana kiyA jAtA hai tava bahuvacana kA prayoga saMgata hI hai, 'ghaTAH' ityadi bahuvacana ke samAna / jaba kevala sadRza pariNAma kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai aura visadRza pari NAma ko gauNa kara diyA jAtA hai, taba sadRza pariNAma kyoMki eka hotA hai, ataeva usakA pratipAdana karane meM eka vacana kA prayoga bhI saMgata hai / jaise 'sava ghaTa pRthuvunodarAkAra' arthAt moTe aura gola peTa vAlA hotA hai / ' isa prakAra 'maNussA' (manuSyAH) ityAdi prayogoM meM asamAna pariNAma se yukta samAna kI hI mukhya rUpa se vivakSA kI gaI hai aura asamAna pariNAma aneka hotA hai, ataeva bahuvacana kA prayoga ucita hI hai / che-se hI ho ! yUrvosta 'maNussA' Adi zabda latinA pAyA hai, hintu lati sadRza pariNAma haiAya che ane sadaza pariNAma visadeza pariNuAmanA avinAbhAvI hAya che. e prakAre videza pariNAmathI yukta sadaza pariNAmanI ja pradhAnatArthI vivakSA karAya che. visadeza pariNAma pratyeka vyakti (vizeSa)mAM bhinna hoya che, tethI ja tenu jyAre kathana 4rAya he tyAre mahuvayanako prayoga sagata thAya che. 'ghaTA ityAdi' mahuvananI nema jyAre kevaLa saddeza pariNAmanI pradhAnatAthI vivakSA karAya che ane visaTaza pariNAmAne pariNAma eka haiya che, tethI ja tenu' pratipAdana saMgata hai. prema 'dhA ghaDA 'pRthuvunodarAkAraH' bhoTA gauNu karI devAya che. tyAre sadeza 42vAbhA zreSTha vayanA prayoga ya ane geALa peTavALA hAya chaeN. the prAre 'maNussA' (manuSyAH) pariNAmanI ja mukhya rUpathI vivakSA tethIja mahuvacananA pravega ucita che, tyAhi prayogobhAM asamAna pariyA bhadhIyukta samAna karela che ane samAna pariNAma aneka hAya che,
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 4 vacanavizepanirUpaNam rAsabhI siyAlI virAlI muNiyA kolasuNiyA kokkaMtiyA saliyA cittiyA cillaliyA je yAvanne tahappagArA savvA sA itthivaU ?' he bhadanta ! atha mAnupI mahipI vaDavA-azvA, hastinI siMhI vyAghrI vRkI dvIpinI RkSI tarakSI, parAzarA-zaramA, rAsabhI-gardabhI, zaMgAlI, viDAlI, zunakI, kolazunakI, kokantikA, zazakI, citrakI, cillalikA ityAMdayo ye'pi cAnye tathAprakArakAH-AvantA DIbantA vA zabdAH santi kiM sarvA sA strIvA strItvapratipAdikA vANI bhavati ? tathA caikasminneva vastuni vyaktipadArthavastupadavyapadezena yathA iyaM vyaktiH, ayaM padArthaH, iMdaM vastu' ityevaM triligatvasya sadbhAvena zavaTarUpe vastuni vyavasthite kathameka strIliGgamAtrAbhidhAyI zabdaH zavala vastu vRtti triliGgAbhidhAyI saMbhavati? __gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! (aNussI) mAnupI, (mahisI) mahiSI-bhaiMsa, (valavA) vaDavA-ghoDI, (hatpiNiyA) hastino-hAthinI, (sohI) siMhI-siMhanI, (vagghI) vyAghrI, (vigI) vRkI-bheDino, (dIviyA) dIpinI, (acchI) RkSI-rIchanI, (taracchI) tarakSI, (parassarA) parAzarA-zarabhA, (rAsabhI) sabhI-gadhI, (siyAlI) zagAlI-siyAlo, (cirAlI) bilADI-billI, (suNiyAM) zunakI-kuttI (kolasuNiyA) kolazunakI-zikArI kutiyA, (kokkatiyA) kokantikA-lomaDI, (lasiyA) zazakI-kharagozanI (cittiyA) citrakIcItI, (cillaliyA) cillalikA tathA isI prakAra ke jo anya 'A' evaM 'I' antavAle zabda haiM, ve kyA strIvacana hai arthAt strItva kI pratipAdaka bhASA hai ? tAtparya yaha hai ki eka hI vastu vyakti, padArtha aura vastu zabdoM dvArA vyavahRta hotI dekhI jAtI hai, jaise iyaM vyaktiH, ayaM padArthaH, idaM vastu / yahAM vyakti zabda strIliMga hai, padArtha zabda pulliMga hai, vastu zanda napusakaliMga hai| isa prakAra eka kI vAcya ko tIno ligoM ke pratipAdaka vacanoM dvArA kahA jAtA hai| aisI sthiti meM sirpha eka strIliMga mAtra kA pratipAdaka zabda, tInoM liMgoM ke zrI gautabhasvAmI zrI prazna 43 hai- lagavan ! (maNussI) bhAnuSI (mahisI) mahilA sa (balavA) 4341-2ii (hanthiNiyA) | sIhI) siDayu (vagghI) pAe (vigI 'ghRkI-134 (dIviyA) dvApAna (acchI) 'RkSI' se cha! (taracchI) tarakSI (parassarA) 'parAzarA'-2.2mA (rAsabhI) gADI (siyAlI)-siyA (viyAlI) (masADI (suNiyA)-utarI (kolasuniyA) 0 tarI (kokkaMtiyA) ti:l-ai431 (sasiyA) zazakSA (cittiyA) 'citrakI-yotI (cillaliyA) Pieelist tathA ta prAranA 2 manya 'A' temana ' antavALA zabdo che teo zuM strIvacana che arthAt strItvanI pratipAdaka bhASA che? tAtparya e. che ke eka ja vastu vyakti, padArtha ane vastu zabdo dvArA vyavahuta thatI jovAya che, jema (iyaM vyakti ayaM padArthaH idaM vastu) mI vyast Ava alle che. 5 za6 pulisa che, vadhu zabda napuMsaka liMga che. e prakAre eka ja vAcyane traNe liMgenA pratipAThaka
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 - - pramApanAsUtre narasiMhe kevalaH siMhazabdo vA tadubhayAbhidhAyI bhavati, kintu tadabhidhAyitayA'pi loke vyavahAro dRzyate ityubhayathA saMzayAt kathaM sarvA sA evaM prakArA strIliGgaviziSTArthapratipAdikA vAg bhavati.? iti praznAzayaH, bhagavAnAha-'hatA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam , 'maNussI jAva cillaliyA je yAvanne tahappagArA savyA sA isthivaU ?' mAnupI yAvatmahipI vaDavA hastinI sihI vyAghrI vRkI dvIpinI, RkSI tarakSI parAgarA rAsabhI, zagAlI viDAlI zunikA kolazunikA kokantikA zazakI citrakI cillalakI ye'pi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi sarvA sA strIvAkU-strItvaviziSTArthapratipAdikA vANI bhavati tathAhi zavalarUpasya vastunaH sattve'pi yena dharmeNa viziSTaH pratipAdAyitumipTo bhavati sa taM pradhAnIkRtya tena viziSTaM tirohitazepadharmANaM dharmiNaM pratipAdayati' itinyAyena yathA kasyacit puruSatve zAstrajJAtRtve mahodAratve janakatve adhyApakatve yugapad vyavasthite'pi putrastamAgapratipAdya vastu kA vAcaka kisa prakAra ho sakatA hai ? 'narasiMha meM kevala siMha zabda athavA kevala nara zabda donoM kA vAcaka nahIM ho sktaa| magara pUrvokta strIliMga ke zabda loka meM apane-apane vAcya ke vAcaka dekhe jAte haiM, ataeva saMzaya utpanna hotA hai ki isa prakAra ke sabhI vacana kyA strItva ke pratipAdaka haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! hAM pUrvokta zabda strIvacana hai, arthAta 'maNassI' se lekara 'cillaligA' taka ke tathA isI prakAra ke jo anya zabda hai. ve strItva viziSTa arya ke pratipAdaka hai| isakA kAraNa yaha hai-yadyapi pratyeka vastu aneka dharmAtmaka hai, tathApi jisa dharma se viziSTa vastu kA pratipAdana karanA abhISTa hotA hai, vaha ule pradhAna karake, usI se viziSTa dharmoM kA pratipAdana karatA hai| usake sivAya jo zeSa dharma hai unheM gauNa karake avivakSita kara diyA jAtA hai, jaise kisI puruSa meM puruSatva bhI hai, zAstrajJAtRtva bhI vAka dvArA kahevAya che. AvI sthitimAM phakta eka strIliga mAtrano pratipAdaka zabda jo timI dvArA pratipAya paratuna pAya4 vI rIta 27 / che ? 'narasiha'mA akTo siMha zabda athavA kevaLa nara zabda banenA vAcaka nathI thaI zakatA, paNa pUrvokta strIliMganA zabda lekamAM pitapatAnA vAnA vAcaka jovAmAM Ave che, tethI ja saMzaya utpanna thAya che ke e prakAranA badhA vacana zu strItvanA pratipAdaka che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! he pUrvokta zabda strIvacana che arthAta 'maNassI' thI bhAra bhI 'cillaligA' sudhInA, tathA se prAre re mIta ho cha, tes| sTIva viziSTa arthanA pratipAdaka che. tenuM kAraNa e che-yadyapi pratyeka vastu aneka dharmAtmaka che tathApi, je dharmathI viziSTa vastunuM pratipAdana karavuM aniSTa hoya che, tene pradhAne karIne, tenAthI viziSTa dharmonuM pratipAdana kare che. tenA sivAya je zeSa dharma che tene gauNa karIne avikSita karI devAya che. jema ke purUSamA purUSatva paNa che.
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 11 sU. 4 vacanavizeSanirUpaNam cchantaM vilokaya pitA AgacchatIti bravIti, ziSyaH punarupAdhyAya iti brUte tathaiva prakRte'pi mAnuSI prabhRtInAM sarvAsAM triliGgakatvAtmakatve'pi yonimRdutvAdhIratvacapalatvAdilakSaNastrItvasyaivAtra prAdhAnyena pravipAdayitu miSTatvAt tena viziSTaM tirohitazeSadharmANaM dharmiNaM pradhAnIkRtya pratipAdanatvAt sarvA sA mAnupI prabhRti strIvAk strItvapratipAdikA bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! maNusse jAva cillalae je yAvanne tahappagArA sanyA sA pumavaU ?' he bhadanta ! atha manuSyo yAvat-mahipaH azvo siMho vyAghro vRkaH dvIpI RkSA, tarakSaH, parAzaro rAsabhaH, zRgAlo viDAlaH zunakaH kolazunakaH, kokantikaH zazakazcitrakazcillalako ye'pi cAnye tathAprakArakAH zabdAH santi kiM sarvA sA vAk pulliGgArthapratipAdikA vANI vartate ? prAguktarItyA saMzayAtpraznaH, bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he hai, atyanta udAratA bhI hai, janakatva bhI hai, adhyAyakatva bhI hai| usameM ye sabhI dharma ekasAtha rahe hue haiN| phira bhI jaba usakA putra use AtA devatA hai to kahatA hai-pitAjI A rahe haiM / usakA ziSya kahatA hai-upAdhyAya A rahe haiN| isI prakAra prakRta meM mAnuSI Adi sabhI-yadyapi niliMgAtmaka hai, tathApi yoni, mRdutA, adhIratA, capalatA Adi strIlakSaNoM kI hI pradhAnatA se vivakSA hone ke kAraNa, unase viziSTa dharmoM ko pradhAna karake pratipAdana hone se mAnuSI Adi bhASA strIvAkU arthAt strItva kA pratipAdana karanevAlI bhASA kahalAtI hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'maNusse' yAvat 'cillalae' arthAt 'manupya' se lagAkara 'cillalaka' taka ke zabda arthAt mahiSa, azva, hastI, siMha, vyAghra, vRka, DIpI, RkSa, tarakSa, parAzara, zRgAla, viDAla, zunaka, kolazunaka, kokantika, zazaka, citraka aura cillalaka, zabda tathA isI prakAra zAstrajJAtu paNa che. atyanta udAratA paNa che, janakatva paNa che, adhyApakatva paNa che, temAM A badhA dharma eka sAthe rahelA che. te paNa jyAre tene putra tene Avate jove che te kahe che-pitAjI AvI rahyA che. tenA ziSya kahe che-upAdhyAya avi rahelA che. e prakAre kRtama mApI Adi badhA yadyapi triliMgAtmaka che. tathApi yoni mRdutA, adhIratA capalatA Adi strIlakSaNonI ja pradhAnatAthI vivakSA thavAne kAraNe, temanAthI viziSTa dhamIne pradhAne karIne pratipAdana thavAthI mAnuSI Adi bhASA strIvApha arthAt strItvanuM pratipAdana karavAvALI bhASA kahevAya che. zrI gautabhasvAmI punaH prazna 42 cha-3 lagavan 'maNusse' yAvat 'cillalae' bhanuSyathA bhA2 lAne 'cillalaka sudhInA za6 arthAt mahiSa, pA), hAthI, siDa, pA, 14, hAthI, *kSa, tarasa, 52222, rAsasa, Pa, MEL31, zuna4, zuna4, dis, zazA, citraka ane cilalaka. zabda tathA eja prakAranA anya je che, te badhA purUSavA che? arthAt puliMga pratipAdaka bhASA che? emAM saMzayanuM kAraNa pUrvavata samajavuM joIe.
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ A 288 azApanAma gautama ! inta-satyam , 'maNusse mahise jAra cillalae je yAvanne tahappagArA sancA sA pumara' manuSyo mahipo yAvat adhyo istI siMho vyAghro dvIpI RkSaH tarakSaH parAzaraH-- zarama', rAsabhaH zRgAlo viDAlaH zunakaH kolazunakaH kontikaH zazakazcitrakazcillalako ye'pi cAnye tathAprakArakAH zabdAH santi, sarvA sA puMvAk-puMstvaviziSTArthapratipAdikA vANI vartate prAguktarItyottarapakSAzayaH svayamUhanIyaH, tadA caitepAmuktayuktyA liGgatrayayukta. sve'pi prAdhAnyena puMstvasyaiva vivakSitatvAt , gautamaH pRcchati-'zraha bhane ! kasaM kaMsoyaM parimaMDalaM yUyaM jAlaM tAra svaM acchipavvaM kuMDaM paumaM duddha dahi NavaNIyaM asaNaM sayaNaM vimANaM chanaM cAmaraM bhiMgAra aMgaNaM NiraMgaNaM AbhagNa rayaNaM je yAvanne tahappaNArA savyaM taM NapuMsagavaU?' he bhadanta ! adra kaMsaM-pAtram , kaMsolam , parimaNDalam zelam , stUpam , jAlam , sthAlam , tAla , rUpam , akSi-netram , parva, kuNDam , padmam , dugdham , dadhi, navanItam haiyadgavInam , aganam-bhojanam , zayanam , bhavanam , vimAnam , chatram , cAmaram , bhRGgAram-pAtra vizeSaH, aGgaNam , niraJganam , AbharaNam , ratnam ye'pi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi kiM sarva tat napuMsaka vacanaM bhavati ? prAguktarItyA atrApi saMzayAt praznaH, bhagavAnAha. ke anya jo haiM, kyA ve sabhI purupa vAka hai ? arthAt pulliMga pratipAdaka bhASA hai ? isameM saMzaya kA kAraNa pUrvavat samajhanA cAhie / bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! hAM, manuSya se lekara cillalaka taka ke pUrvokta zabda tathA isI prakAra ke anya zabda jo bhI hai, ve satra vAka arthAta puruSatva viziSTa artha ke pratipAdaka hai, yahAM uttara-pakSa kA Azaya pahale ke samAna hI samajha lenA cAhie, ataH yadyapi ve triliMgAtmaka hai phira bhI pradhAna rUpa se puMstva kI hI vivakSA hone se unheM pulliA mAnA jAtA hai|| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kaMsaM, kaMloyaM, parimaMDalaM, selaM, thUbha, jAlaM, thAlaM, tAraM, svaM, acchi, paJcaM, kuMDaM, paumaM, duddha, dahiM NavapItaM. asaNaM, sayaNaM, bhavaNaM, vimANaM, chattaM, cAmaraM, bhiMgAraM, agaNaM, niraMgaNaM. AbharaNaM, rayaNa, ye zabda tathA isI prakAra ke anya sabhI zabda kyA napuMsakatracana zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama, hA manuSyathI AraMbhI cilalaka sudhInA pave kta zabda tathA e prakAranA anya zabda je paNa che. te badhA puvApha arthAta puruSatva viziSTa arthanA pratipAdaka che. ahi uttara pakSano Azaya pahelAnA jeja samajevo. joIe. tethI yadyapi te triliMgAtmaka che te paNa pradhAnarUpe purUvanI ja vivakSA hevAthI temane puliMga manAya che zrI gItabhasvAmI puna: prazna 4re 2-3 sapan / 'kaMsaM, kaMsoya parimaNDalaM, selaM, yuga, joThaM, thAlaM, tAraM, rUsa, acchi, paJcaM, kuMDaM, paumaM, duddha, dahi, NavaNItaM, asaNaM, sayaNaM, bhavaNaM, vimANaM, chatta, cAmaraM, bhiMgAraM, aMgaNaM, niraMgaNaM, AbharagaM, rayagaM' mA
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ tratfuni TokA pada 11 su. 4 vacanavizeSanirUpaNa 282 'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta - satyam 'kaMsaM jAva rayaNaM je yAvanne tahappagArA taM savva NapuMsagavaU' kaMsam, yAvat-kasolam, parimaNDalam, zailam, stUpam jAlam, sthAlam tAlam rUpam, akSi, parva, kuNDam, padmam, dugdham, dadhi, navanItam, azanam zayanam bhavanam vimAnam, chatraM cAramam, bhRGgAras, aGgaNam, niraganam, AbharaNam, ratnam, yespi cAnye tathA prakArakAH zabdAH santi sarvaM tat napuMsakavacanaM bhavati prAguktarItyA eteSAM triliGgAtmakasvespi prakRte napuMsakatvasyaiva dharmasya prAdhAnyena vivakSitatvena tena viziSTaM tirohita zeSaliGgaM dharmiNaM pratipAdayatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'aha saMte ! puDhavItti itthivaU, Autti pumaU, dhaNi tti puMsagavaDa paNNavaNINaM esA mAsA Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! atha pRthivI iti strIvAk- strIliGga viziSTArtha pratipAdikA vANI, Apa iti puMvAk hai ? arthAt kyA napuMsakaliMga ke vAcaka hai ? pUrvokta prakAra ke yahAM bhI saMzaya hone ke kAraNa prazna utpanna hotA hai / bhagavAn - hAM, gautama ! kaMsaM se lekara rayaNaM taka ke zabda arthAt kAMsyam, kasolam, parimaNDalam, zailam, stRpam, jAlam, sthAlam, tAlam, rUpam, akSi, parva, kuNDam, padmam, dugdham, dadhi, navanItam, azanam, zayanam, bhavanam vimAnas, chatra, cAmaraM, bhRMgAraM, aGgaNam, niraMjanam, AbharaNam, ratnam, ye zabda tathA isI prakAra ke anya sabhI zabda napuMsaka vacana hai / pUrvokta prakAra se yadyapi ye triliMgAtmaka haiM, tathApi prakRta meM napuMsakatva dharma kI hI pradhAna rUpa se vivakSA karane ke kAraNa tathA dUsare dharmo ko gauNa kara dene ke kAraNa, inheM napusaka vacana kahA jAtA hai / gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'pRthvI' yaha strIvacana arthAt strIliMga vAle artha ko pratipAdana karanevAlI bhASA hai ? 'Apa' (jala) yaha pulliMga zabdo thA evI jAtanA anya badhA zabda zuM napuMsaka vacana che? arthAt zuM napu*saka liM'ganA vAcaka che ? pUrvokta prakAranA ahIM' paNa sazaya thavAnA karaNe prazna utpanna thAya che. zrI labhavAn-hA gautama | kasaM thI saI ne rayaNa sudhInA zabda arthAt kAMsyam, kaMsola, parimaMDala, zailam, stUpam, jAlam, sthAlam, tAlam, rUpaM, akSi. parva, kuNDama, padmam, dugdham, dadhi, navanItam, azanam, zayanam, bhavanaM, vimAnam chatram, cAmaraM, bhRMgAraM, ana Nam, niraMganaM, AbharaNam, ratnam, ma zabdo tathA me prAranA anya adhA zaNDo napuMsa4 vacana che, pUrvokta prakArathI yadyapi e traNe ligAtmaka che, tathApi prakRtamAM napusakatva dharmanI pradhAnatA rUpe vivakSA karavAnA kAraNe, tathA khIjA dharmone gauNu karI devAnA kAraNe temane napusaka vacanathI kahelA che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che--he bhagavan ! 'pRthvI' e stravacana arthAt strI sivANA arthane pratiyAhana harAvAjI bhASA che, 'Apa' (43) me yusiga viziSTa pra0 37
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ pulliGga viziSTArthapratipAdikA vANI, dhAnyamiti napuMsakavAk-napuMsakaliGga viziSTArthapratipAdikA cANI vartate iti kiyepA prajJApanI satyA khalu bhASA bhavati ? nepAbhApA mRpA bhava. tIti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ? puDhavitti ithivaja, Autti pumavaU, vaNitti NapuMsagavaU, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhansA mosA' he bhadanta ! hanta-satyam , pRthivI iti strIvAk-strIliGgaviziSTArthapratipAdikA vANI, Apa iti vAk-purilana viziSTArthapratipAdikA vANI, dhAnyamiti napuMsakanA-napuMsakaliGgaviziSTArthapratipAdikA vANI epA prajJApanI satyA khalu mApA bhavati, nepA sApA mRpA bhavati, satyArthapratipAdakatyAta , navaram 'AU' Apa ityasya prAkRtalakSaNazAt pulliGgatvaM bodhyam , saMskRte tu strItvameva vartate, gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! puDhavI ti ithi ANamaNI, Au ti pumANamaNI, dhaNNetti NapuMsagANamaNI paNNavaNI NaM elA bhAsA, Na esA bhAsA mosA?' he bhavanta ! atha pRthivI iti bhASA rUcyAjJApanI-AjJApyate'nayA sA AjJApanI striyAH-strIliGgasyAjJApanI, Apa iti viziSTa artha kI pratipAdaka bhASA hai ? 'dhAnyam' yaha napuMsakaliMga se viziSTa artha kA pratipAdana karane vAlI bhASA hai? kyA yaha bhASA prajJApanI arthAtU satya bhASA hai ? yaha bhASA sRSA nahIM hai ? ____ bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! 'pRthvI' yaha slIvAk arthAt strIliMga viziSTa artha kA pratipAdana karanevAlI bhApA hai 'Apa' yaha puMbAka hai arthAt pulliga artha kA pratipAdana karanevAlI bhASA hai / 'dhAnyam' yaha napuMsakatva viziSTa artha kA pratipAdana karanevAlI sApA hai| yaha bhASA prajJApanI arthAtU satya hai, yaha bhASA vRdhA nahIM hai, kyoMki yaha satya artha kA pratipAdana karatI hai| yahAM yaha dhyAna rakhanA cAhie ki 'AU (ApaH arthAt jala) zabda prAkRta vyAkaraNa ke anusAra pulliMga hai saMskRta bhASA ke anusAra to vaha strIliMga hI hai| ___ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! 'pRthivI' yaha bhASA kyA athAnA pratipAdi bhASA hai ? 'dhAnyam' se nadhusa liyA viziSTa manu pratipAdana karanArI bhASA che? zuM A bhASA prajJApanI arthAt satya bhASA che? A bhASA mRSA nathI? zrI bhagavAna uttara Ape che-ha, gautama "pRthvI e strIvApha arthAta strIliga viziSTa manu pratipAina 42nArI bhASA cha, 'Apa.' 21 yuvA arthAt pudi viziSTa marthana pratipAdana 42vI lASA che. 'dhAnyam' se nadhusavA che. arthAt npuskatva viziSTa arthanuM pratipAdana karavAvALI bhASA che A bhASA prajJApanI arthAt satya che, A mRSA bhASA nathI, kemake A satya arthanuM pratipAdana kare che ____ mahA se dhyAna rAma ne 'AU' (Apa) arthAt pANI v4 prAkRta vyAkaraNanA anusAra puliMga che, saMskRta bhASAnA anusAra te strIliMga ja che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che- he bhagavan! pRthvI, e bhASA zu strI AjJA
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU. 4 vacanavizepanirUpaNa 291 bhASA pumAjJApanI-puMsa:-puMlliGgasya AjJApanI-pratipAdikA, dhAnyamiti bhASA napuMsakAjJApanI kiM prajJApanI khalu epA bhASA bhavati ? naipA mApA mRpA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! puDhavitti itthi ANamaNo, Au ti ma ANamaNI, dhaNetti gapuMsagANamaNI paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA' he gautama ! hanta, satyam , pRthivI iti vAk khyAjJApanI, Apa iti vAk pumAjJApanI, dhAnyamiti napuMsakAjJApanIvAk prajJApanI satyA khalu epA bhASA bhavati, nepA bhASA mRpA-mithyArUpA bhavati, ukta sthalatraye'pi kramazaH prAdhAnyena strIliGgapuMlliGganapuMsakaliGgAnAmeva vivakSitatvena tadviziSTAnAmeva tirohitAnyadharmANAM pRthivI-apU -dhAnyarUpadharmiNAM pratipAdakatvAt , gautamaH pRcchati-'aha bhaMte ! puDhavIti itthi paNNavaNI, Au ti pumapaNNavaNI eNNatti NapuMsagapaNNaraNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' he bhadanta ! atha pRthivI iti strIprajJApanI-strIliGgaviziSTArthapratipAdikA, Apa iti puMprajJApanI-puMlliGga viziSTArthapratipAdikA, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanI-napuMsakaliGgavizistrI-AjJApanI bhASA hai, arthAt strIliMga kI AjJApanI hai, 'Apa' yaha bhASA puM-AjJApanI arthAt pulliA kI pratipAdaka bhASA hai, "dhAnyam' yaha napusakAjJApanI bhASA hai, so kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? bhagavAnU-hAM gautama ! 'pRthivI' yaha strI-AjJApanI bhApA, 'Apa:' yaha puruSa-AjJApanI bhASA aura 'dhAnyam' yaha napuMlaka AjJApanI prajJApanI hai-satya hai| yaha bhASA vRSA nahIM hai, kyoMki ukta tInoM sthAnoM para kramazaH strIliMga. puliMga aura napuMsakaliMga kI hI vivakSA hone se, unhIM se viziSTa tathA anya dhoM ko gauNa karake, pRthivI, ap aura dhAnya rUpa dharmoM kA yaha bhASA pratipAdana karatI hai| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-'pRthivI' yaha strI prajJApanI bhASA, 'Apa' yaha pulligaviziSTa artha kA pratipAdana karane vAlI bhASA aura 'dhAnyam' yaha napuMsaka prajJApanI bhASA kyA ArAdhanI bhASA hai ? jisa ke dvArA mokSamArga panI bhASA hai, arthAt strIsinI mAjJApanI che Apa.' the mApA pu mAjJApanI marthAt ginI pratipA64 sASA cha, 'dhAnyam' se nasApanI sASA che, to zuta bhASA prajJApanI che? e zuM mRSA bhASA nathI? zrI bhagavAn- gotama ! 'pRthvI' se strI mAjJApanI lASA, 'Apa.' se 35 mAjJApanI bhASA mane 'dhAnyam' se nae sa4 mAjJApanI lApA prajApanI lASA cha-satya bhASA che A bhASA mRSA nathI. kemake ukta traNe sthAna para kramazaH strIliMga puliMga ane napuMsakaliMganI ja vivakSA hovAthI, teothI viziSTa tathA anya dharmone gauNa karIne pRthvI, ApU ane dhAnya rUpa dharmanuM A bhASA pratipAdana kare che. zrI. gautamasvAmI punaH prazna 42 cha-'pRthvI' se sI mAjJAyanI lASA 'Apa' se Yen viziSTa manu pratipAdana 42vApAjI bhASA bhane 'dhAnyam' the nasaprajJA
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratApanAsUtre STArthapratipAdikA vAk kim ArAdhanI-ArAdhyate mokSamArgo'nayA iti ArAdhanI khalu satyA epA bhApA bhavati ? naipA bhApA mRpA bhAti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! puDhavIti itthi paNNavaNI Autti pumapaNNa NI dhaNNeti napuMsagapaNNavaNI ArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' he gautama ! inta-satyam , pRthivI iti strIprajJApanI-strIliGgatvaprarUpaNI Apa iti puMprajJApanI, dhAnyamiti napuMsakaprajJApanIvAk ArAdhanI satyA khalu epA bhASA bhavati, naipA bhASA mRpA-virAdhanI bhavati, satyArthapratipAdakatvena zAbdavyavahArApekSayA yathAvasthita vastu-prarUpaNAt , gautamaH pRcchati-'icce bhaMte ! itthivayaNaM vA pumavayaNaM vA NapuMsagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! iti-evam -pUrvopadarzitaprakAreNa anyadapi strIvacanaM vA e'vacanaM vA napuMsakavacanaM vA bruvANAvAkU kiM prajJApanI khalu epA bhASA bhavati ? naipA bhApA mRpA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA ! itthivayaNaM vA, pumavayaNaM vA NapuMsagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, ArAdhA jAya use ArAdhanI kahate haiM / to kyA yaha bhApA ArAdhanI hai ? yaha bhASA kRSA nahIM hai ? bhagavAn uttara dete haiM-hAM gautama ! 'pRthivI' yaha strIprajJApanI, 'Apa:' yaha puruSaprajJApanI aura 'dhAnyam' yaha napuMsaka prajJApanI bhASA ArAdhanI-satya bhASA hai| yaha bhASA mRSA nahIM hai| kyoMki yaha bhASA zAbdika vyavahAra kI apekSA se satya vastusvarUpa kA pratipAdana karanevAlI hai| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! pUrvokta prakAra se anya bhI strIvacana puruSavacana aura napu sakavacana kA pratipAdana karanevAlI bhASA kyA prajJApanI bhASA hai ? vaha mRSA nahIM hai? bhagavAn-hA~, gautama ! strIvacana, puruSavacana aura napuMsakavacana, jo pUrvokta se bhinna haiM, unakA pratipAdana karanevAlI bhASA prajJApanI bhASA hai| vaha mRSA panI bhASA zuM ArAdhanI bhASA che? jenA dvArA mokSamArga ArAdhAya tene ArAdhanI kahe che. to zu A bhASA ArAdhanI che? A bhASA mRSA nathI? zrI lagavAn utta2 mA che / gautama | 'pRthvI' 2 // strI prajJApanI, ApaH' meM 535 prajJApanI mane 'dhAnyam' se napusa ajJApanI lApA mArAdhanI-satya bhASA che. // bhASA mRpA nathI. kemake A bhASA zAbdika vyavahAranI apekSAe satya vastu svarUpanuM pratipAdana karavAvALI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pUrvokta prakArathI bIjI paNa stravacana, purUSavacana ane napusaka vacananuM pratipAdana karavAvALI bhASA zuM prajJApanI bhASA che? te mRSA nathI ? zrI bhagavAna -hA, gItama! strIvacana purUSa vacana ane napuMsaka vacana, je pUrvoktathI jina che. temanuM pratipAdana karavAvALI bhASA prajJApanI bhASA che. te mRSAbhASA nathI. temAM
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhApAkAraNAdinirUpaNam 293 Na esA bhAsA mosA' he gautama ! hanta satyam , strIvacanaM kA, puvacanaM vA napuMsakavacanaM vA uktA danyadapi kimapi zabdarUpaM bruvANA vAk prajJApanI khalu epA bhApA bhavati, naipA bhASA mRpA bhavati, zAbdavyavahArAnusAreNa dopAbhAvAt , vastu sarUpaviparItabhASaNenaiva dopAna , yathAvasthitavastu svarUpAnusAreNa bhApaNe tu na dopaH ko'pi saMbhavatIti bhAvaH ||suu0 4 // ||bhaassaakaarnnaadi vaktavyatA / / mUlam-bhAsA NaM bhaMte ! kimAdIyA, kiM pavahA, kiM saMThiyA, kiM pajjavasiyA ? goyamA ! bhAsA NaM jIvAdIyA sarIrappabhavA vajasaMThiyA logaMtapajjavasiyA paNNattA-bhAsA kao ya pabhavai, kaihi va samaehi bhAsatI bhAsaM bhAsA kaippagArA kati vA bhAsA aNumayA u / 1 / sarIrappabhavA bhAsA dohi ya samaehi bhAsatI bhaasN| bhAsA cauppagArA doNi ya bhAsA aNumatA u // 2 // katirihA NaM bhaMte ! bhAsA paNNattA ? goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA, taM jahA pajattiyA ca apajattiyA ya, pajattiyA NaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNatA ? goyamA ! duvihA papaNattA, taM jahA saccA mosA ya, saccA NaM bhaMte ! bhAsA panjattiyA kati. vihA paNNattA, goyamA ! dasavihA paNNattA, taM jahA-jaNavaya saccA sammayasaccAra ThavaNalacA3 nAmasaccA: rUbasacA5 paDuccasaccA6 kvahArasaccA7 bhAvasaJcATa jogasaJcA9 ovammasanyA10 jaNavaya1 saMmata2 ThavaNA3 nAme4 rUve5 paDucca sacce ya 6 / bahAra7 sAvaTa joge9 dusame ovamma sacce ya 10 // 1 // mosA NaM bhaMte! bhAsA panjattiyA kativihA papaNattA ? goyamA ! dasavihA paNattA, taM jahA-kohaNistiyA? mANanilliyA2 mAyAnistimA3 lohanisliyA4 pejaNistiyA5 dosapissiyA6, hAsaNissiyA7 bhayaNisliyA8 akkhAiyANissiyA9 bhASA nahIM hai / usa meM zAbdika vyavahAra ke anusAra koI doSa nahIM hai / doSa to tabhI hotA hai jaba vastu ke svarUpa se viruddha kathana kiyA jAya / jaisA vastu svarUpa hai, vaisA hI kahA jAya to usa meM koI dopa nahIM ho sakatA ||suu0 4 // zAbdika vyavahAranA anusAra keI deSa nathI. deva te tyAre thAya che jyAre vastunA varUpathI viruddha kathanaka rAya. jevuM vastu svarUpa che tevuM ja kahevAya che temAM keI deva nathI thaI zakate. ke 4 |
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra uvaghAiyaNistiyA10-'kohe bhANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya / hAsabhae akkhAiya uvaghAiya NistiyA dalamA // 1 // apajjattiyA NaM bhaMte ! kAvihA bhAsA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNatA, taM jahAsaccA mosA, asaccA mosA ya, saccA mosA NaM aMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNatA ? goyamA ! dasavihA paNNatA, taM jahAuppaNamistiyA1 vigayamistiyAra uppaNNavigatamissiyA3 jIva missiyA4 ajIvamistiyA5 jIvAjIvamissiyA6 aNaMtamissiyA7 parittamissiyA8 addhAmissiyA9 addhaddhAmissiyA10 asacA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajattiyA kaivihA paNNatA ? goyamA! duvAlasavihA papaNattA, taM jahA-AmaMtiNi1 ANamaNIra jAyaNI3 taha pucchaNI ya 4 paNNavaNI 5 / paJcakkhANI6 bhAsA bhAsA icchANulobhA ya 7 // 1 // agabhiggahiyA bhAsATa bhAlA ya abhiggahami voddhavA9, saMsayakaraNI bhAsA10 vogaDa11 ayogaDA ceva12 // 2 // ||tuu0 5 // chAyA-bhASA khalu bhadanta ! kimAdikA kiM prabhavA, kiM saMsthitA, ki paryavasitA ? gautama ! bhASA khalu jIvAdikA zarIraprabhavA vajrasaMsthitA lokAntaryavasitA prajJaptA 'bhASA bhASA ke kAraNa Adi kA vicAra zabdArtha-(bhAsA NaM) bhASA (bhaMte !) he bhagavan ! (kimAdIyA) kyA Adi vAlI hai-bhASA kA mUla kAraNa kyA hai ?) (kiM pavahA) bhASA kA prabhava kyA hai ? (kiM saMThiyA) kisa AkAra kI hai ? (kiM pajjavasiyA) kyA anta hai ? (goyamA !) he gautama ! (bhAsA NaM) bhASA (jIvAdIyA) jIva Adi vAlI haibhASA kA mUla kAraNa jIva hai (sarIrappabhavA) zarIra prabhava hai (vajjasaMThiyA) vana ke AkAra kI hai (logaMtapajjavasiyA) loka ke anta meM usakA anta hai bhASAnA kAraNe Adine vicAra zahAtha-(bhAsANaM) maa| (bhaMte) bhagavan / (kimAdiyA) zu mAtAjI cha athavA ta bhASAnu bhUNa 42 zucha 1 (kiM pavahA) bhaassaan| prasava zu cha ? (ki saMThiyA) zu sAranI cha ? (kiM pajjavasiyA) zu santa cha ? (goyamA ) 3 gautm| (bhAsANaM) lA! (jIvAdiyA) pAhANI che-bhASAnu' bhUNa 71 42 cha (sarIrappabhavA) zarIra sapa che (vajasaMThiyA) panA 242pANI che (logaMtapajjavasiyA) nA santamA terA
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 s. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam kutazca prabhavati ? katibhirvA samayaiH bhASAM bhASate ? bhASA kati prakArA, kati vA bhASA anumatA tu // 1 // zarIraprabhavA bhApA dvAbhyAM ca samayAbhyAM bhApate bhASAm / bhASA catuSpakArikA dve ca bhASe anumate tu // 2 // katividhA khalu bhadanta ! bhASA prajJaptA ? gautama ! dvividhA bhASA prajJaptA, tadyathA-paryAptikA ca aparyAptikA ca, paryAptikA khalu bhadanta ! bhASA katividhA prajJaptA, gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-satyA mRpA ca, satyA khalu bhadanta ! bhASA paryAptikA kati vidhA (paNNattA) kahI hai - (bhAsA kao ya pabhavati) bhASA kahAM se udbhUta hotI hai ? (katihi va samaehi bhAsatI bhAsaM) kitane samayoM meM bhASA bolI jAtI hai ? (bhAsA kati. ppagArA) bhASA kitane prakAra ko hai ? (kati vA bhAsA aNumayA u) kitanI bhASAeM anumata haiM ? // 1 // (sarIrappabhavA bhAsA) bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai (dohi ya sama. ehiM bhAsatI bhAsaM) do samayoM meM bhASA ko bolatA hai (mAsA cauppagorA) bhASA cAra prakAra kI hai (doNi ya bhAsA aNumatA u) kintu do bhASAeM bolane ke lie anumata hai // 2 // (kativihA NaM bhaMte ! bhAsA paNNattA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI bhASA kahI hai ? (goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI bhASA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (pajjattiyA ya apajjattiyA ya) paryApti kA aura aparyApti kA (pajjattiyA gaM bhaMte ! bhAsA katicihA paNNattA) he bhagavan ! paryApti kI bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvihA paNNatA) he gautama ! do prakAra kI kahI hai (taM jahA) baha isa prakAra (saccA manta cha (paNNattA) 4hI che (bhAsA kao ya pabhavati) bhASA yAMthI bhUta thAya che ? (katihiva samae hi bhAsatI bhAsaM) DeTA sabhayomA mASA mosAya cha ? (bhAsA katippagArA) bhASA 86 42nI cha ? (kati vA bhAsA aNumayAu) 2ii lASAmA anumata cha ? // 1 // / (sarIrapabhavA bhAsA) maapaan| ma zarIrathI thAya cha ? (dohiya samaehiM bhAtI bhAsaM) me samayamA mApA mAle cha (bhAsA cauppagArA) bhASA yA prA2nI che (doNNiya bhAsA * aNumatA u) 52ntu me bhASAmA mAsA mATe manumata cha // 2 // (kativihANaM bhaMte ! bhAsA paNNattA!) lApan / 3812nI bhASA 47? cha ? (goyamA ! duvihA bhAsA paNNattA) gautama! me pr4|2nii bhASA hI cha (taM jahA) te / prAre (pajjattiyA ya apajjattiyA ya) paryA imane mryaasi| (pajjattiyANaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNattA ?) 8 san ! 5 mApA // 42nI 44ii cha ? (goyamA! .. duvihA paNNattA) gautama ! meM prA2nI hI che (taM jahA) te 20 mAre (saccA mosA
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 pratApanAstre prajJaptA ? gautama ! dazavidhA prajJamA tadyathA-janapadasatyA 1 sammata satyA2 sthApanA satyA3 nAma satyA4 rUpasatyA5 pratItya satyA6 vyavahAra satyA7 bhAvasatyA 8 yogasatyA 9 aupabhyasatyA 10 janapadam 1 saMmatam 2 sthApanA 3 nAma 4 rUpam 5 pratItya satyam 6 ca / vyavahAraH 7 AvaH 9 yogo dazamam aupamyasatyaJca 10 // mRpA khalu bhadanta ! bhApA paryAptA katividhA prajJaptA ? gautama ! dazavidhA prajJaptA, tadyathA-krodhaniHsRtAH1 mAnaniHsRtA 2 mAyAniHsRtA 3 lobhaniHsRtA 4 premaniHsRtA 5 dveSanistA 6 hAsyaniHsRtA 7 bhayaniHmosA ya) satya aura mRSA (saccA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! satya paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! dasavihA paNNattA) he gautama ! dasa prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (jaNavaya saccA) janapada satya (sammaya rUccA) sammata satya (ThavaNa saccA) sthApanA satya (NAma saccA) nAma satya (ruva saccA) rUpasatya (paDucca laccA) pratItya-ApekSika satya (vavahAra saccA) vyavahAra satya (bhAva. saccA) bhAva satya (joga saccA) yoga satya (ovamma saccA) upamA satya / __(jaNavaya-saMmata-ThavaNA) janapada satya, sammata satya, sthApanA satya (nAme khve paDucca sacce ya) nAmasatya, rUpasatya, aura pratItyasatya (vavahAra-bhAvajoge) vyavahAra satya, bhAvasatya, yogasatya (dasame ovamma sacce ya) aura dazamA aupasyasatya // 1 // (mosA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! mRSA paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA! dasavihA eNNattA) he gautama ! dasa prakAra kI kahI hai (ta jahA) vaha isa prakAra (koNissiyA) krodha ya) satya mana bhRSA (saccANaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNattA 1) bhagavan / "satya pati mAyA 412nI 4hI cha 1 (goyamA / dasa vihA paNNattA) gautama / heza 542nI cha (taM jahA) te 2mA 4Are (z2aNavayasaccA) 0 56 satya (sammayasaccA) samata satya (ThavaNa saccA) sthApanA satya (nAma saccA) nAma satya (ruva saccA) 25 satya (paDucca saccA) pratItya-apekSita satya (vavahAra saccA) vyavahAra satya (bhAva saccA) mA satya (joga saccA) yA satya (ovamma saccA) 64bhA satya (jaNavaya saMmataThavaNA) panapa satya, sammata satya, sthApanA satya (nAme ruve paDucca sacceya) nAma satya, 35 satya mana pratItya satya (vavahAra-bhAva-joge) vy09|2 satya, lAvasatya yAgasatya (dasame ovamma sacceya) mana zamA mo5bhya satya // 1 // (mosANaM maMte ! bhAsA pajjattiyA kati vihA paNNattA ?) ke mApana ! bhRSApati mAyA hai| prA2nI hI cha ? (goyamA | dasavihA paNNattA) 3 gautama ! 42 pratI kI che (taM jahA) a mA hAre (kohaNissiyA) dhiyI niNelA (mANaNirisayA) bhAnathI
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 297 prameyayodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam sUtA 8 AkhyAyikAni sUtA 9 aupaghAtikAniHstA 19-'krodho mAnaM mAyA lobhA, prema sathaiva dvepazca / hAsyaM bhayam AkhyAyikam aupaghAtiyaniHsatA dazamI // 2 // aparyAptikA khalu bhadanta ! katividhA bhApA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA ? tadyathA-satyAmRSA, asatyAmRSA ca / satyA mRpA khalu bhadanta ! bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? gautama ! daza vidhA prajJaptA, se nikalI huI (mANanisliyA) mAna se nikalI huI (mAyAnissiyA) sAyA se nikalI haI (lohanissiyA) lobha se nikalI haI (dosanissiyA) dveSa se nikalI huI (hAlaNissiyA) hAsya se nikalI huI (bhayaNissiyA) bhaya se nikalI huI (akkhAiyA NissiyA) kahAnI se nikalI huI (uvaghAiyaNissiyA) upaghAta se nikalI huI ___(kohe bhANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya) krodha, mAna, mAyA, lobha, mema, tathA dveSa (hAsa bhae akkhAiya uvaghAiya NisliyA dasamA) hAsya, bhaye, AkhyAyikA aura dazavIM upaghAta se nikalI huI bhASA // 1 // (apajjattiyA Na bhaMte ! kaibihA bhAlA paNNatA ?) he bhagavan ! aparyApti kA bhApA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama! do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saccA molA) satyA bhUSA (asa. ccA mosA ya) aura asatyA mRSA (saccA mosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNattA ?) he bhagavan ! satyA sRSA aparyApti kA bhASA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! dusavihA paNNatA) he gautama ! daza prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra nisI (mAyA NissIyA) bhAyAthI nisI (lohanissiyA) somayI nigeTI (pejja nissiyA) premathA nixNesI (dosa nissiyA) deSathA niNeyA (hAsaNissiyA) DAyathA niNesI (bhayaNissiyA) ayathI ni4NesI (akkhAiyA NissiyA) vAtAthI niNesI (uvaghAiya NissiyA upaghAtathI nikaLelI (kohe mANe mAyA lobhe pijje taheva dose ya) chodha, bhAna, mAyA, sAla, prema tathA deSa (hAsabhaye akkhAiya uvadhAya Nissiya dasamA) hAsya, laya, maadhyaayi| mana zamI upaghAtathI nikaLelI bhASA che 1 che (apajjattiyA NaM bhaMte / kaivihA bhAsA paNNattA) hai sAvan ! amitA bhASA 2842nI 4ii cha ? (gocamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me 542nI hI cha (taM jahA) te 20 prAre (saccA mosA) satya bhUSA (asaccA mosA ya) bhane asatyA bhUSA (saccAma sANaM bhaMte / bhAsA apajjattiyA kativihA pgnntt| 1) 3 masalan ! satyA bhUSA 55yAti4 mA 486 anI 4ii che 1 (goyamA dasavihA paNNattA) gautama ! 62 2nI hI che (ta' jahA) te mA 4Are (uppaNNamissayA) utpanna mizra (vigaya ma0 38 ..
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ praasaa tadyathA-utpannamizritA 1 vigatamizritA 2 utpannavigatamizritA 3 jIvamizritA 4 ajIvamizritA 5 jIvAjIvamizritA 6 anantamizritA7 pratyekamizritA8 addhamizritA9 addhAddhA mizritA10 asatyA mRpA khalu bhadanta ! bhApA aparyAptikA kati vidhA prajJatA ? gItama! dvAdazavidhA prajJaptA, tadyathA-AmantraNI 1 AjJApanI 2 yAcanI 3 pRcchanI 4 ca prajJApanI 5 pratyAkhyAnI 6 bhASA bhASA icchAnulomA ca 7 // 11 // anabhigRhItA bhASA 8 mApA ca abhigRhItA 9 voddhavyA / saMzayakaraNI bhApA 10 vyAkRtA 11 avyAkRtA caiva 12 ||2||suu0 5 // (uppaNNamissiyA) utpanna mizra (vigamissiyA) vigata-mRta mitra (uppaNNavigayamissiyA) utpannavigata lina (jIvamisliyA) jIvamitra (ajIvamissiyA) ajIvamina (jIvAjIvamissiyA) jIvAjIvaniya (aNaMtamissiyA anantamizra (parittamissiyA) pratyekamitra (advAmisliyA) advAmizra (advadvAmissiyA) kAla ke eka deza se mizra (asaccA molA NaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kAvihA paNNattA ?) he bhagaghan ! asatyA tRSA aparyAptikA bhASA zitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvAlasavihA paNNatA) he gautama ! bAraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (AnaMtaNi) saMbodhana ApA (AgamaNI) AjJApanI (jAvaNI) yAcanI (taha) tathA (pucchaNI) pRcchanI (ya) aura (paNNavaNI) prajJApalI (paccakkhANi) pratyAkhyAnI (bhAsA) bhASA (icchANulomA) icchANuloma // 1 // . (aNabhiggahiyA bhAlA) anabhigRhItA bhASA (bhAsA ya abhiggahami voddhayA) aura abhigraha meM bhASA jAnanI cAhie (saMlayakaraNI) saMzayakariNI (vogar3a) vyAkRtA-spaSTa artha vAlI (anyogaDA ceva) aura avyAkRtA-aspaSTa artha vAlI // 2 // missiyA) vigata-bhUta mizra (uppaNNavigayamissiyA) utpanna nid mizra (jIvamissi yA) 04 mitha (ajIva missiyA) ma0 mizra (jIvAjIvamissiyA) va mizra (aNaMtamissiyA) ananta mizra (paritta missiyA) pratye4 mizra (addhAmissiyA) saddhA-mizra (addhaddhA missiyA) NanA mehezathI mizra (asaccAmosANaM bhaMte / bhAsA apajjattiyA kaivihA paNNatA?) 3 bhagavan ! asatyA bhUSA-aparyAsita mASA 48mA prA2nI 4ii cha ? (goyamA! duvAlasavihA paNNatA) hai gautama! mA2 542nI hI cha (taM jahA) te mA prAre (AmataNi) samAdhana lASA (ANamaNI) pAnApanI (jAyaNI) yAyanI (taha) tathA (pucchaNi) 27nI (ya) mana (paNNavaNI) prajJApanI (paccakkhANi) pratyAbhyAnI (bhAsA) lASA (icchANu lomA) chAtu soma // 1 // (aNabhiggahiyA bhAsA) manalihItA lASA (bhAsAya abhiggahaMmi boddhavvA) bhane abhigrahamAM bhASA jANavI joIe __ (saMsayakaraNI) saMzaya riNI (vogaDa) vyAkRtA-2578 . athavAjI (avyogaDA ceva) ane alpatA-achabda AvALI che 2 |
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 5 bhApAkAraNAdinirUpaNam TIkA-pUrva bhASA viSayaka sarve saMzayAH nirAkRtAH, atha sAmAnyena bhApAyAH kAraNAdi prarUpayitumAha-'bhAsANaM bhaMte ! kimAdIyA ki pavahA ki saMThiyA ki pajjavasiyA ? gautamaH pRcchati-he bhadanta ! bhASA khalu avabodhakAraNabhUtA, kimAdikA-upAdAnakAraNAtiriktatvena kimAdiH-mUlabhUtaM kAraNaM yasyAH sA kimAdikA bhavati ? evaM kiM prabhavA-kasmAta prabhavaH-utpattiryasyAH sA kiM prabhavA bhavati ? mUlabhUte kAraNe satyapi kasmAtpunaH kAraNAntarAd bhApA utpadyate ityAzayaH, tathA kiM saMsthitA kena saMsthAnena AkAreNa saMsthitA bhavati ? kasyeva AkAro'syA iti bhAvaH, evaM kiM paryavasitA-kasmin sthAne paryavasitAparyavasAvaM-samAptiM gatA bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'bhAsANaM jIvAdIyA, sarIrappabhavA, vajasaMThiyA, logaMtapajjavasiyA paNNattA' bhASA khalu avabodhavIjabhUtA, jIvA. dikA-jIva Adi:-mUlabhUtaM kAraNaM yasyAH sA jIvAdikA bhavati jIvasyoccAraNaprayatna vinA bodhavIjabhUtAyA bhApAyA asaMbhavAt, tathAcoktam-'tivihaMmi sarIraMmi jIvapaesA havaMti jIvassa / jehi u geNDai gahaNaM to bhAsai bhAsao bhAsaM // 1 // trividhe zarIre (audArikavaikriyAhArakeSu) jIvapradezA bhavanti jIvasya (saMvaddhA iti jJApanAya) yaistu gRhNAti . TIkArtha-isase pahale bhASA saMbaMdhI saMzayoM kA nivAraNa vicArAyA thaa| ava sAmAnya rUpa se bhASA ke kAraNa Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai- gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! avabodha kI kAraNabhUta bhASA kI Adi kyA hai ? arthAt upAdAna kAraNa ke atirikta usakA mUla kAraNa kyA hai ? usakA prabhatra arthAt utpAda kisase hotA haiM ? arthAt mUla kAraNa ke hone para bhI dUsare kisa kAraNa se bhASA utpanna hotI hai ? bhASA kA saMsthAna arthAt AcAra kyA hai ? bhASA kA anta kahAM hotA hai ? - bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! avayodha kI bIja bhASA kA mUla kAraNa jIva hai, kyoM ki jIva ke uccAraNa-prayatla ke vinA-bodha-bIja bhASA kI utpatti honA saMbhava nahIM hai| kahA bhI hai audArika, vaikriyaka aura AhAraka, TIkArtha- enA pahelA bhASA sambandhI sa zonuM nivAraNa karyuM hatuM have sAmAnya rUpathI bhASAnA kAraNa AdinI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ? avadhanA kAraNabhUta bhASAnuM Adi zuM che? arthAt upAdAna kAraNanA sivAya tenuM mULa kAraNa zuM che? tene prabhava arthAt utpAdazAnAthI thAya che, arthAt mULa kAraNanA thavA chatAM paNa bIjA zA kAraNe bhASA -utpanna thAya chebhASAnuM sasthAna arthAta AkAra zuM che? bhASAne anya kyAM thAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! avabodhanuM bIja bhASAnuM mUla kAraNa jIva che, kemake jIvanA uccAraNa prayatana sivAya badha bIja bhASAnI utpatti thavI saMbhava nathI. kahyuM paNa chedArika, vikriyaka ane AhAraka e traNe zarIramAM jIvathI sambaddha pradeza "
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre grahaNaM (bhApA drayam ) tato bhApate bhApako (grAhaka eva) bhApAm (bhASaNa samaya eva bhApAtva jnyaapnaay)||1|| iti, atha 'kiM pabhavA' ityasya prarUpaNamAha-zarIraprabhavA-zarIrebhya:-audArikavaikriyAhArakebhyaH prabhavaH-utpatti yasyAH sA zarIraprabhavA bhApA bhavati, audArikAdi traya zarIra sAmarthyAdeva bhASA dravyasya nirgamanAt , atha 'kiM saMThiyA' ityasya prarUpaNamAhavajra saMsthitA-vajrasyeva saMsthAnena saMsthitA-vajrasaMsthitA vajrAkArA bhASA bhavatI tyarthaH, bhApA dravyANAM jIvaprayatnavizeyoccaritAnAM sakalalokAbhivyApakatayA lokasya ca vajrA. kArasaMsthitatvena bhASApi vajrasaMsthitA bhavatIti vyapadizyate, atha-'ki pajjavasiyA' ityasya nirvavacanamAha-'lokAntaparyavasitA-samApti gatA bhApA prajJaptA anyatIrthakRddhi rmayA ina tIna zarIroM meM jIva se sambaddha pradeza hote haiM, jinake dvArA jIva grahaNa arthAtU bhASAdravya ko grahaNa karatA hai| tatpazcAla vaha grahaNa karane vAlA jIva usa bhASA ko bhASatA hai-bolatA hai (lASaNa ke samaya hI bhASA bhASA kahalAtI hai, yaha batalAne ke lie yahAM bhASA ko bolatA hai, aisA kahA hai // 1 // ___ aba batalAte haiM ki bhASA kA prabhAva kyA hai ? bhASA kI utpatti audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra se hotI hai| kyoM ki inhIM tIna zarIroM ke sAmarthya se bhASAdravya kA nirgama hotA hai| __ bhASA kA AkAra kyA hai ? isakA uttara yaha hai ki bhASA kA saMsthAna arthAt AkAra vajra ke sahaza hotA hai| jIva ke viziSTa prayatna ke dvArA uccArita bhASA ke dravya sampUrNa loka meM vyApta ho jAte haiM aura loka vajra ke AkAra kA hai, ataeva bhASA bhI bajAkAra kahI gaI hai| __bhASA kA paryavasAna kahAM hai ? isa prazna kA uttara yaha hai ki bhASA kA anta lokAnta meM hotA hai, arthAt jahA~ loka kA anta hai vahIM bhASA kA anta hoya che, jenA dvArA jIva grahaNa arthAta bhASA dravyane grahaNa kare che. tatpazcAt te grahaNa karavAvALA jIva te bhASAne bele che. bhASaNanA samaye ja bhASA kahevAya che, e batAvavA mATe ahIM bhASAne bole che, ema kahyuM che ke 1 | - have batAve che ke bhASAno prabhAva zuM che? bhASAnI utpatti audArika, vaikiya ane AhAraka zarIrathI thAya che kemake A traNa zarIranA sAmarthyathI bhASA dravyanuM nirgamana thAya che. bhASAno AkAra zuM che? tene uttara e che ke bhASAnuM sthAna arthAt AkAra vajanA sadaza heya che. jIvanA viziSTa prayatna dvArA uccArita bhASAnA dravya saMpUrNa lekamAM vyApta thaI jAya che ane loka vajanA AkAranA che. tethI ja bhASA paNa vajAr 4sI che. bhASAnuM paryavasAna kyAM che? e praznano uttara e che ke bhASAne anna lekItamAM thAya che arthAt jyAM tene anta che, tyAMja bhASAne aMta thAya che. evuM meM
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramocinI TIkA pada 11 sU0 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 301 ceti zeSaH, bhASAdravyANAM lokAntAtparato gatyupaSTambhakadharmAstikAyAbhAvena gamanAsaMbhavAt, punaH prakArAntareNa tadeva prarUpayannAha - ' bhAsA kaoya pabhavati, katihiva samahi bhAsatI bhAsaM / bhAsA katipagArA kati vA bhAsA aNumayAu || 1 || ' bhASA kuto - yogAt prabhavati ? kiM kAyayogAt ? kiM vA vAgyogAd bhASA utpadyate ? tathA katibhiH samayaiH bhASA bhASate ? kiyadbhiH samayaiH jIvaprayatna vizepanisRjyamAnadravya saMghAtasvarUpA bhASA bhavati ? iti bhAvaH, tathA bhASA katiprakArA - kiyadbhedA bhavati ? kati vA bhASA sAdhujanAnAM vaktumanumatA anujJAtA vartate ? atrottaramAha - 'sarIrappabhavA bhAsA dohiya samaehiM bhAsatI AsaM / bhAsA uppagArA doNi ya bhAsA aNumatAu || 2 || zarIraprabhavA - zarIrebhyaH - zarIrayogebhyaH audArikAdi fear zarIrayogebhyaH prabhavaH - utpatti yasyAH sA zarIraprabhavA kAyayogaprabhavA bhASA bhavati, kAyayogena bhASA prAyogyAn pudgalAn gRhItvA bhASAtvena pariNamayya vAgyogena hotA hai / aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne prarUpaNa kiyA hai / lokAnta se Age gati sahAyaka dharmAstikAya kA sadbhAva na hone ke kAraNa bhASAdravyoM kA gamana nahIM hotA / ava prakArAntara se isI viSaya kA kathana kiyA jAtA hai bhASA kisase arthAt kisa yoga se utpanna hotI hai ? kyA kAyayoga se utpanna hotI hai athavA vacanayoga se utpanna hotI hai ? kinane samayoM meM bhASA bolatA hai ? arthAt jIva ke prayatna-vizeSa ke dvArA tyAge jAne vAle dravya samUha rUpa bhASA kitane samaya meM bolI jAtI hai ? bhASA ke kitane prakAra haiM aura unameM se kitane prakAra kI bhASA ko bolane kI bhagavAn kI anumati hai ? bhagavAn uttara dete haiM-bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai, arthAt audArika Adi tIna zarIroM ke yogoM se bhASA kI utpatti hotI hai, arthAt bhASA kI utpatti kA kAraNa kAyayoga hai / jIva kAyayoga ke dvArA bhASA ke yogya tathA anya tIrthaMkarAe prarUpaNa karyuM che. leAkAntathI AgaLa gati sadgAyaka dharmAstikAyanA sAva na heAvanA kAraNe bhASA dravyenu gamana nathI thatu. have prakArAntarathI eja viSayanu kathana karAya che. bhASA zenAthI arthAt kayA ceAgathI utpanna thAya che? zu kAya ceAgathI utpanna thAya che athavA vacanayAgathI utpanna thAya che? keTalA samayamA bhASA khelAya che? arthAt jIvanA prayatna vizeSa dvArA tyajAtA dravya samUha rUpa bhASA keTalA samayeAmAM khelI zakAya che ? bhASAnA keTalA prakAra che? ane temA keTalA prakAranI bhASA kheAlavAnI bhagavAnanI anumati che? zrI bhagavAn uttara Ape che-bhASAnA uddabhava zarIrathI thAya che, arthAt audArika Adi traNu zarIrAnA ceAgAthI bhASAnI utpatti thAya che, arthAt bhASAnI utpattinuM kAraNa kAyayeAga che, jIva kAyayeAga dvArA bhASAnA cAgya puddagalAne grahaNa kare che, pachI tenejI
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 prajJApanAsUce uccArayati tadanantaraM kAyayogavalAd bhApotpAdo bhavati ataH zarIrayogaprabhavetyuktam , tathA coktam-'givhaiya kAieNaM nissaraitaha vAieNa jogeNaM' iti,-gRhNAti ca kAyikena niHsajati tathA vAcikena yogeneti, atha 'kaihiva samaehiM bhAsAI bhAsaM' ityasya prarUpaNamAha-'dvAbhyAM samayAbhyAM bhApAM bhApate jIvaH, tathA ca ekena samayena bhASA prAyogyAna pudgalAn gRhNAti dvitIye samaye bhApAtvena pariNamayya niHsajatIti bhAvaH, atha-'bhAsA kaippagArA' ityasya prarUpaNamAha-'bhApA satyA mRpAdi bhedAccatuH prakArA bhavati te ca satyAdayo bhedAH pUrvameva prarUpitAH, atha 'kai vA bhAsA aNumayA ya' ityasya prarUpaNamAha-dve ca bhASe-satyA' satyA mRpArUpe sAdhRjanAnAM kRte anumate anujJAte ca ye mRpA satyAmRSe rUpe bhApe vartate te sAdhUnAM kRte nAnumate ityarthaH, tayoryathAvasthitavastusvarUpapratipAdanaparatvAbhAvepudgaloM ko grahaNa karatA hai, phira unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karatA hai aura phira vacanayoga ke dvArA unakA uccAraNa karatA hai| tadanantara kAyayoga ke bala se bhASA kI utpatti hotI hai| isa kAraNa bhASA kA prabhava zarIrayoga kahA gayA hai| kahA bhI hai-'jIva kAyikayoga se bhASA dravyoM ko grahaNa karatA aura vAcika yoga se unako nikAlatA hai|' bhASA kitane samayoM meM bolI jAtI hai ? isa prazna kA uttara diyA jAtA hai-jIva do samayoM meM bhASA bolatA hai / vaha eka samaya meM bhASA ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura dUsare samaya meM unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karake tyAgatA hai| bhASA kitane prakAra kI hai ? isa prazna kA uttara yoM hai satya, asatya, ubhaya aura anubhaya ke bheda se bhASA cAra prakAra kI hai| inakA svarUpa pahale kahA jA cukA hai| bhagavAna ne kitane prakAra kI bhASA bolane kI anumati dI hai ? isakA bhASAnA rUpamAM pariNata kare che ane pachI vacana ega dvArA tenuM uccAraNa kare che. tadanacra kAganA baLathI bhASAnI utpatti thAya che. e kAraNe bhASAne prabhava zarIra coga kahela che. kahyuM paNa che-jIva kAyiogathI bhASA dravyane grahaNa karIne vAcikagathI temane bahAra kADhe che. bhASA keTalA samayamAM bolAya che? e praznane uttara apAya che- jIva be samacamAM bhASA bole che. te eka samayamAM bhASAne gya pudgalene grahaNa kare che ane bIjA samayamAM temane bhASAnA rUpamAM pariNata karIne tyAge che bhASA keTalA prakAranI che? e praznano uttara Ama che-satya asatya ubhaya ane anubhayanA bhedathI bhASA cAra prakAranI che. tenuM svarUpa pahelA kaheluM che. lAgavAne keTalA prakAranI bhASA belavAnI anumati Apela che tene uttara bhagavAna
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 khU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 303 nA'yathArthapratipAdanaparatayA mokSavirodhitvAt , gautamaH pRcchati-'kaivihANaM bhaMte ! bhAsA paNNatA ?' he gautama ! katividhA khalu bhApA prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'duvihA bhAsA paNNattA' dvividhA bhApA prajJaptA, 'taM jahA-panjattiyA ya apajjattiyA ya' tadyathA-paryAptikA ca aparyAptikA ca, paryAptA eva paryAptikA, evam aparyAptikA. 'pi, tava paryAptA khalu bhASA pratiniyatarUpatayA yA'vadhArayituM zakyA bhavati sA'vaseyA, sA ca satyA mRpA ca bodhyA, tayorubhayorapi pratiniyatarUpatayA'va dhArayituM (nizcetuM ) zakya. tvAda, aparyAptA puna rbhApA-yA mizratayA mizrapratiSedhAtmakatayA vA na pratiniyata rUpatayA. 'vadhArayituM zakyA bhavati sA'vaseyA, sA ca satyA mRpA asatyA mRpA ca vodhyA, tayo rubhayorapi pratiniyatarUpeNAvadhArayitu mazakyatvAt , gautamaH pRcchati-pajjattiyANaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNNatA ?' he bhadanta ! paryAptA khalu bhASA-uparyuktasvarUpA katividhA uttara dete haiM-do prakAra kI bhASA bolane kI bhagavAn ne anumati dI hai-satya bhASA aura anubhaya bhASA arthAt vyavahAra bhASA / mRSA bhASA aura ubhaya arthAt mizrabhASA bolane kI anumati nahIM dI gaI hai, kyoMki donoM bhASAeM yathArtha vastusvarUpa kA pratipAdana nahIM karatIM, parantu ayathArtha vastu svarUpa kA pratipAdana karatI haiM, ataeva ve mokSa se viruddha haiN| gautamasvAmI-punaH prazna karate haiM-bhagavan ! bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! do prakAra kI bhASA kahI gaI hai-paryAptikA aura aparyAptikA / jo bhASA pratiniyata rUpa meM samajhI jA sake, vaha paryAsikA bhASA kahalAtI hai| aisI paryAptikA bhASA satya aura mRSA-donoM prakAra kI hotI hai, kyoM ki donoM prakAra kI bhASA pratiniyata rUpa se avadhArita kI jA sakatI hai| aparyAptA bhASA vaha hai jo mizrita rUpa hone ke kAraNa athavA mizrita-pratiSedha rUpa hone ke kAraNa pratiniyata rUpa meM avadhArita na kI jA Ape che-be prakAranI bhASA belavAnI bhagavAne anumati Apela che satya bhASA ane anubhaya bhASA arthAt vyavahAra bhASA, mRSAbhASA ane ubhaya arthAt mizra bhASA bolavAnI anumati nathI ApI, kemake e banne bhASAo yathArtha vastu svarUpanuM pratipAdana nathI karatI paraMtu ayathArtha vastu svarUpanuM pratipAdana kare che tethI ja te mokSathI virUddha che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan ! bhASA keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama be prakAranI bhASA kahelI che-paryAmikA ane aparyANikA. je bhASA pratiniyata rUpamAM samajI zakAya te paryAsikA bhASA kahevAya che evI paryAsika bhASA satya ane mRSA banne prakAranI hoya che, kemake banne prakAranI bhASA pratiniyata rUpathI avadhArita karI zakAya che. aparyApta bhASA te che je mizrita levAnA kAraNe athavA mizrita pratiSedha rUpa hevAne kAraNe matiniyata 1pamAM avazvAmita
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayApanAsUtra 304 prajJaptA ? bhagavAnAha--'goramA!' he gautama ! 'dunihA paNNattA' paryAptA bhASA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-saccA mosA ya tadyathA-satyA paryAptA mRpA paryAptA ca, prAguktayukteH, atha satyAbhedAragamAya gautamaH pRcchati-'saccA NaM bhaMte ! bhAsA panjattiyA kativitA paNNatA?' he bhadanta ! satyA khalu bhASA paryAptA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' satyA paryAptA bhApA dazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-jaNavayasaccA ?' tadyathA-janapadasatyA bhASA bhavati yA taMtaM janapadaM dezamAzritya iSTArthapratipAdakatayA vyavahArahetukhAt satyA bhavati sA janapadasatyA vyapadizyate 'sammayasaccAra' sammatasatyA bhASA bhavati yA sakalalorasamma-yA satyatvena pratItA, yathA zaivAlakumudakamalAdInAM paGkajenivartRtva samAne'pi lokAH kamalameda paGkajapadena gRhNanti na zaivAladikamiti kamale paGka zake, arthAt jile satya athavA asatya kI koTi meM na rakkhA jA ske| gautamasvAmI-bhagavan ! paryAptA bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAna-he gautama ! paryAptA bhASA do prakAra kI hai-satyabhApA aura mRSAbhASA gautamasvAmI-bhagavan ! satya paryAptA bhASA ke kitane bheda haiM ? , bhagavAl-he gautama ! satya paryAptA sASA daza prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra (1) janapadasatyabhASA-jo vibhinna janapadoM (pradezoM) meM iSTa artha kA pratipAdana karane vAlI hone ke kAraNa vyavahAra kA hetu hone se satya mAnI jAtI hai, vaha janapadasatya bhASA kahalAtI hai| (2) sammatalatyabhASA-jo samasta loka meM sammata hone ke kAraNa satya samajhI jAtI hai| jaise zaivAla (sevAra) kumuda (candravikAsI kamala) aura kamala (sUryavikAsI kamala) ye saba kIcaDa meM hI utpanna hote haiM, magara 'paMkaja' arthAt kIcaDa meM utpanna hone vAlA) zabda se loga 'kamala' artha hI samajhate haiM, zaivAla na karI zakAya. arthAt jene satya athavA asatyanI TimAM na rAkhI zakAya. zrI gautamasvAmI-De bhagavad ! paryApta bhASA keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna gautama paryApta bhASA be prakAranI che satya bhASA ane mRSA bhASA zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! satya paryApta bhASAnA keTalA bheda che? zrI bhagavAna he gautama ! satya paryApta bhASA daza prakAranI kahI che te A prakAre- (1) panapa satya bhASA-re vibhinna pakSamA (pradezamA) chaSTa manu prtipAdana karanArI hevAne kAraNe vyavahArane hetu hovAthI satya manAya che, te janapada satya bhASA kahevAya che. - (2) sammata satya bhASA-je samasta lekamAM sammata hovAne kAraNe satya samajAya che. jema zevALa, kumuda (cavikasI kamaLa) ane kamaLa (sUryavikasI kamaLa) A badhA kAdavamAM ja utpanna thAya che, paNa paMkaja' (arthAt kAdavamAM utpana thanAra) zabdathI
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 305, jamiti bhASA sammatasatyA vyapadizyate, 'ThavaNasaccA3' sthApanA satyA bhASA bhavati yA tathA vidhamakAdivinyAsaM mudrAvinyAsaM copalabhya vyavahiyate yathA ekAdi saMkhyAyAH parato vindudvayavinyAsamupalabhya zatamiti bhApate, vindutrayavinyAsamupalabhya sahasamiti bhASate, evaM tathAvidhaM muMdrAvinyAsamupalabhya mRttikAdiSu mApo'yaM kApiNo'yamiti bhApate sA sthApanA satyA vyapadizyate, vyAvahArikadRSTayaiva sthApanA satyA bhASA'vaseyA na tu pAramArthika dRSTayA, paramAyatastu sthApanAyA asatkalpatmAt ityanyatra prarUpita tathA 'nAmasaccA 4' nAmasatyA-nAmataHsatyA nAsa satyA bhASA bhavati, yathA kullamadIpayanapi kuladIpaka ityucyate, 'rUbasaccA 5' / rUpasatyA-rUpataH satyA rUpasatyA bhASA bhavati yathA kapaTena gRhItaAdi ko na koI paMkaja kahatA hai, na samajhatA hai| ataeca kamala ko paMkaja kahanA sammata satya bhASA hai| ___ (3) sthApanAsatya-vizeSa prakAra ke aMkoM kI mudrA kI racanA ko dekhakara jisa bhASA kA vyavahAra kiyA jAtA hai, vaha sthApanAsatyabhASA hai / jaise-eka saMkhyA ke Age do cindu racarakhI huI dekhakara loga 'sau' kahate haiM, tIna bindu dekha kara hajAra kahane lagate haiN| isI prakAra vizeSa prakAra kI mudrA ko dekhakara mRttikA Adi meM yaha bhAva hai athavA yaha 'karSApaNa hai' ailA kahate haiN| yaha sthApanA satyabhASA hai| sthApanA satya ko kevala vyAvahArika dRSTi se hI satya bhASA samajhanA cAhie, pAramArthika dRSTi se nahIM / pAramArthika dRSTi se sthApanA asat ke samAna hai, isa bAta kI prarUpaNA anyatra kI jA cukI hai| - (4) nAma satya-jo bhASA nAma le satya hai, vaha nAlasatya kahalAtI hai| jaise koI vyakti apane kula ko dIpita nahIM karatA phira bhI kuladIpaka kahalAtA hai| loka kamaLa artha ja samaje che. zevALa Adine kaI pakaja kahetu nI. samajatu nathI. tethI ja kamaLane pakaja kahevuM sammata satya bhASA che. . (3) sthApanA satya-vizeSa prakAranA akenI mudrAnI racanAne joIne je bhASAne vyavahAra karAya che, te sthApanA satya bhASA che. jema--eka saMkhyAnI AgaLa be bindu mUkelA joIne leka se" kahe che, traNa binduo dekhIne hajAra kahevA lAge che, eja prakAre vizeSa prA2nI mudrAne ne bhRtti| vigairebhA ( 5 cha) athavA ! 'kArSApaNa' . che. tema kahe che. A sthApanA satya bhASA che sthApanA satyane kevaLa vyavahArika daSTithI ja satya bhASA samajavI joIe pAramArthika dRSTithI nahIM. pAramArthika dRSTithI sthApanA asanA samAna che tenI prarUpaNa anyatra karavAmAM AvI gayelI che. (4) nAmasatya-je bhASA nAmathI satya che, te nAma satya kahevAya che, jema keI vyakti potAnA kuLane nathI ujALatI chatAM paNa kuLadIpa kahevAya che. ma0 39
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prazApanAsUtre zramaNarUpe zramaNo'yamiti vyapadezaH evam 'paJca saccA 6' pratItya satyA thApA bhavati yA pratItya vasvantara mAzritya satyA svati yastvandarApelyA yA satyA bhavatItyarthaH, yathA tarjanyA aGgupThikAmAzritya dIrghatvyapa degaH, madhyamAmAzritya havalayapadezazca tatraikasyAmeva tarjanyAM kathaM dIryasahasvakharUpaparasparaviraddhadharmayasamAvezo bhavatIti na saMzetavyam bhinnabhinnanimittApekSA parasparaviruddhadharmayApi samAvezasaMbhavena virodhAsaMbhavAt , ekasminneva puruSe ApekSikapitRtvapunatyarUpaviraddhadharsayasamAvegadarzanAt , yadi tAmevAinguSThikAM madhyamAM vAzritya dIrghatvaM hUsvatvaJca pratipAbesa tadA virozaH saMbhavet , ekanimittakasyaiva parasparavinddhadharmayasya samAvezAsaMbhavaH, na tu bhinnanisittakasyeti bhAvaH tathA (5) rUpalatya-jo bhASA rUpa se satya ho vaha rUpa latya / jaise kisIne kapaTa pUrvaka sAdhu kA veSa dhAraNa kara rakhA ho, ule lAdhu khnaa|| (6) pratItya satya-jo kisI anya vastu kI apekSA le satya ho vaha pratItya ho vaha pratItyalatya bhASA zahalAtI hai, jaile aMgUThe ko apekSA se tarjanI uMgalI ko lambI kahanA athavA madhyamA (calI) uMgalI kI apekSA se tarjanI ko choTI kahanA / isa prakAra kA sandeha nahIM karanA cAhie ki eka hI tarjanI uMgalI ko lambI aura choTI donoM prakAra kI kaise kaha sakate haiM ? kyoM ki bhinna-bhinna apekSAoM eka hI dastu meM paraspara virodhI aneka dharmoM kA samAveza ho sakatA hai| usameM kisI prakAra kA virodha nahIM hai / eka hI puruSa apane putra kI apekSA pitA kahalAtA hai aura pitA kI apekSA le putra bhI kaha lAtA hai / hAM, virodha to taba hotA hai jaba eka hI apekSA le athavA nirapekSa bhAva se kisI vastu meM virodhI dharma svIkAra kie jaaeN| eka aMgUThe kI apekSA se hI tarjanI ko lambI aura choTI kahane meM virodha hai / akelI madhyamA uMgalI (5) rUpasatya-je bhASA rUpathI satya che te rUpa satya jemake keIe kapaTapUrvaka sAdhuno veSa dhAraNa karI rAkhyuM hoya, tene sAdhu kahe (6) pratItyasatya-je keI bIjI vastunI apekSAe satya hoya te pratItya satya bhASA kahevAya che-jema aMgUThAnI apekSAe tarjanI AgaLIne lAbI kahevI. athavA madhyamAM (vacalI AMgaLInI apekSAe tarjanIne nAnI kahevI e prakArano saMdeha na karavo joIe ke tarjanI AMgaLIne lAMbI TukI banne prakAranI kema kahI zakAya? kemake bhinna bhinna apekSAothI eka ja vastumAM paraspara virodhI aneka dharmone samAveza thaI zake che. temAM kaI prakArano virodha nathI. eka ja purUSa potAnA putranI apekSAe pitA kahevAya che ane pitAnI apekSAe putra paNa kahevAya che. hA! virodha che tyAre thAya jyAre eka ja pezAe athavA nirapekSa bhAvathI kaI vastumAM virethI dharma svIkAra karAya. eka aMgUThAnI apekSAe tarjanI ne lAMbI ane TUMkI kahevAmAM virodha che ekalI madhyamAM
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 307 'vavahArasaccA 7 / vyavahArasatyA bhASA bhavati tatra vyavahAro-lokavivikSA, vyavahArataH satyA vyavahArasatyA, yathA kaliGgo yudhyate, maJcAH krozanti, gaurvAhIkaH, grAmo dagdhaH, ityAdau kaliGga dezavAsipuruSakartRke yodhane puruSAdinA saha kaliGgasyAbhedavivakSayA 'kaliGgo yudhyate' iti prayujyate, maJcastha puruSakartRke Akrozane maJcastha purupAdinA saha macAnAmabhedavivakSayA 'maJcAH krozanti' iti ucyate, evaM govAhIkAdiSvapi avagantavyam, tathAvidhalokavyavahArApekSayA sAdhujanasyApi tathA bruvANasya bhASA vyavahArasatyA bhavati, evam 'bhAvasaccA8' bhAvasatyA bhASA bhavati, tatra bhAvoM varNAdi bhavataH satyA bhAvasatyA, tathA ca yo bhAvo yasminnutkaTo vartate tena bhAvena yA satyA bhASA bhavati sA bhAvasatyA bhavati, paJcakI apekSA bhI laMbI-choTI kahanA viruddha haiM, kintu bhinna-bhinna apekSAoM se eka hI vastu meM paraspara viruddha dharmoM ko svIkAra karane meM koI virodha nahIM hotA / (7) vyavahAra satya - vyavahAra se arthAt lokavivakSA se jo satya ho vaha vyavahAra satya bhASA kahalAtI hai, jaise kaliMga yuddha kara rahA haiM, mAMce Akroza karate haiM, gauvAhIka hai, gAMva jala gayA, ityAdi / kaliMga deza ke nivAsI puruSa yuddha karate haiM, magara kaliMga ke puruSoM ko aura kaliMga deza ko abhinna mAna kara aisA kahA jAtA hai ki kaliMga yuddha karatA hai / mAMce para baiThe puruSa Akroza karate haiM- zora macAte haiM, nagara mAMce para baiThe puruSoM ko mAMce se abhinna mAna kara loka meM aisA vyavahAra kiyA jAtA hai ki mAMce Akroza karate haiM / isI prakAra govAhIka Adi meM bhI samajha lenA cAhie / isa prakAra ke lokavyavahAra ko dhyAna meM rakhakara sAdhujana bhI isa prakAra kI bhASA kA prayoga karate haiM / yaha bhASA vyavahArasatya kahalAtI hai / (8) bhAvasatya-bhAva se arthAt varNa Adi se jo bhASA satya ho vaha bhAva AMgaLInI apekSA e paNa lAkhI-Tu'kI kahevI te virUddha che, kintu bhinnabhinna ape kSAethI eka ja vastumAM paraspara virUddha dharmanA svIkAra karavAmAM koI virodha nathI thatA. (7) vyavahAra satya-vyavahArathI arthAt leka vivakSAthI je satya haiAya te vyavahAra satya bhASA kahevAya che, jema-kaliMga yuddha karI rahela che, khATaleA koza kare che, baLada vAhIka che, gAma maLI gayu, ItyAdi, kaliMgadeza nivAsI purUSa yuddha kare che, paNa kaliMganA purUSone ane kaliMga dezane abhinna mAnIne evuM kahevAya che ke, kaliMga yuddha kare che. khATalApara beThelA purUSa Akoza kare che-zera macAve che. paNa khATale beThelAM purUSane khATalAthI abhinnamAnIne lekamAM Ave vyavahAra karAya che ke khATale Akoza kare che. e rIte gAvAhika vigeremAM paNa samajI levu' joI e. A prakAranA leAkavyavahArane dhyAnamAM rAkhIne sajjana paNa AvA prakAranI bhASAne prayAga kare che. A bhASA vyavahAra satya kahevAya (8) bhAvasatya-bhAvathI arthAt va AdithI je bhASA satya haiAya te bhAva satya
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 08 pracApanAsUtre varNasaMbhave satyapi balAkAH zuklA ityucyane, tathA 'jogasaccA9' yogasatyA bhASA bhavati, tatra yogaH sambandha stasmAt satyA - yogasatyA, yathA chajayogAda vivakSita-zabdavyavahArakAle chatrAbhAve'pi chanayogasya saMbhavAt chatrIti prayujyate, evaM daNDayogAd daNDIti prayujyate, tathA - ' ovamma saccA 101 aupamya satyA bhApA bhavati, yathA 'gosavazI gavayaH' ityAdI gavaye gosAdRzyarUpaupamyAt satyA bhASA bhavati, atha zipyajanAnugrahAya saMgrahaNIM gAthA mAha'jaNavaya 1 saMmata 2 ThavaNa 3 nAme4 rUve 5 paDucca sacce 6 ya / vavahAra7 bhAva8 jIge9 dalame ovamma sacce ya 10' // janapadaH saMmataM, sthApanA, nAma, rUpam, pratItya satyA ca / vyavahAra bhAva yogo dazamI aupamya satyA ca mApA bhavati / satya bhASA kahalAtI hai / jo bhAva jisa padArtha meM adhikatA se pAyA jAtA hai, usI ke AdhAra para bhASA kA prayoga dekhA jAtA hai| aisI bhASA bhAvasatya kahalAtI hai, jaise pAMcoM varNa hone para bhI balAkA (caguloM kI paMkti) ko zveta kahanA / (9) yogasatyA - yoga kA artha hai sambandha | usase jo bhASA satya ho vaha yogasatya bhASA kahalAtI hai / jaise chatra ke yoga se kisI ko chatrI kahanA, bhale hI kisI samaya chatra kA yoga usameM na pAyA jAya / isI prakAra kisI ko daMDa ke yoga se daMDI kahanA / (10) aupamyasatya - jo bhASA upamA se satya mAnI jAya / jaise- gavaya ( rojha) gau ke samAna hotA hai / isa prakAra kI upamA para Azrita bhASA aupamyasatya kahalAtI hai / ava ziSya janoM ke anugraha ke lie saMgrahaNI gAthA kahate haiM - (1) janapadasatya (2) sammatasatya (3) sthApana satya (4) nAmasatya (5) rUpasatya (6) pratI - bhASA kahevAya che. je bhAva je padArthamA adhikatA meLave che, tenA AdhAra para parabhASAne prayAga jaNAya che. evI bhASA bhAvasatya kahevAya che jema pAce r geheAvA chatAM khalAkA (agalAnI pa kti) ne zveta kahevA (E) yogasatya-yogano artha che sambandha tenAthI je bhASA satya haiAya te ceAgastylaassaa ahevAya che. nema-chatranA yogathI artha ne 'chatrI' 'hevA, ase ardha vamate chatrane cega temAM na heAya. eja rIte koIne daDanA ceAgathI IMDI kahevA. (10) aupabhyasatya-ne lApA upabhAMthI satya bhanAya ne bhare - gavaya (zaJa) gAyanA sabhAna haiAya che. A prakAranI upamA para Azrita bhASA aupamyasatya kahevAya che. have ziSyajaneAnA anugrahamATe saMgrahaNI gAthA kahe che (1) 4nayadRbhRtya (2) sambhatasatya (3) sthApanAsatya ( 4 ) nAsasatya (4) 35satya (1) pratInyasatya (7) vyavahArasatya (8) lAvasatya (Ga) yeogasatya (10) ane aurabhyasatya
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 309 gautamaH pRcchati - 'mosA NaM bhaMte ! bhASA pajjattiyA katividyA paNNattA ?' he bhadanta ! mRSA khalu bhASA paryAptikA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' mRpA bhASA paryAptikA dazavidhA prajJaptA 'taM jahA -kohaNissiyA ?' tadyathA'krodhaniHsRtA-krodhAnniHsRtA - vinirgatA bhASA krodhaniHsRtA mRpA ityucyate, tatra krodhAbhibhUto jano visaMvAdanadhiyA parAvabodhAya yatsatyamasatya vA bhApate tatsarva mRpA bhASA'vaseyA tasya duSTAzayatvAt kadAcid dhuNAkSaranyAyena satsatyabhASaNe'pi AzayadopaduSTatvAd mRSAtvamevAvaseyam, evam - 'mANanissiyA 2' mAnaniHsRtA bhApA mRSA bhavati, yathA pUrvamananubhUtaizvaryo'pi janaH svAtmotkarSa prakhyApanAya anubhUtaM mayA tadAnImaizvaryamityAdi bhASate tadIyA tyasatya (7) vyavahArasatya (8) bhAvasatya (9) yogasatya aura (10) aupamyasatya, yaha dasa prakAra kI satya bhASA hai | gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! paryAptikA mRSA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn - he gautama! vaha bhI daza prakAra kI kahI gaI hai| ve daza prakAra yoM haiM(1) krodhanisRtA - arthAt krodha se nikalI huI yA krodha ke Aveza meM bolI jAne vAlI bhASA krodhanissRtA kahalAtI hai / krodha ke vazIbhUta huA manuSya visaMvAdana kI buddhi se jo bhI satya yA asatya bolatA hai, vaha saba mRSA bhASA samajhanA cAhie, kyoMki usakA Azaya dUSita hotA hai / dhuNAkSara nyAya se vaha kadAcit satya bhASaNa kare to bhI Azaya kI dUSitatA ke kAraNa usakI bhASA SA hI hai / (2) mAnanina - jo bhASA mAnapUrvaka bolI jAya vaha mAnanisRta kahalAtI hai / jisane pahale kabhI aizvarya kA anubhava nahIM kiyA vaha manuSya agara apanA baDappana prakaTa karane ke lie kahatA hai- 'maiM ne usa samaya aizvarya kA upabhoga kiyA A daza prakAranI satyabhASA che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! paryAsikA mRSA bhASA keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna ke gautama ! te paNu daza prakAranI kahelI che te daza prakAra Ama che(1) kronisatA arthAt kodhathI nIkaLelI agara krodhanA AvezamAM khelelI bhASA kronitA kahevAya che. krodhane vaza thayelA mANasa visaMvAdanI vRddhithI je satya agara asatya khele che, te khaMdhI mRSA bhASA samajavI joIe, kemake tenA Azaya kRSita thAya che. ghuNAkSara nyAyathI te kadAcit satyabhASaNa kare te pazu AzayanI dUSitatAnA kAraNe tenI bhASA mRSA ja che. (2) mAnanivruta-je bhASA mAnapUrvaka kheAlAya kayAreya azvaya nA anubhava na karyAM hAya te mANusa mAnanita kahevAya che jeNe pahelA agara potAnI moTAI pragaTa karavA
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 praznApanAce bhApA mAnaniHsRtA mRpA bhavati, tathA-'mAyAnissiyA3' mAyAniHsRtA bhApA mRpA bhavati tathA ca yat parapratAraNAbhiprAyeNa satyamasatyaM vA bhApate tad mAyayoccAritaM vacanaM mithyA vyapadizyate, evam-'lohanissiyA4' lobhaniHsRtA bhApA mRpA bhavati, tathA ca yallobhavazIbhUtaH san kUpatulAdi nirmAya yathArthapramANamidaM tulAdi vartate ityevaM bhApate tat lobhenoccAritaM mithyA vyapadizyate, evam-'pejaNissiyA' premaniHsRtA sApA mRpA bhavati yathA kazcid atyadhikasnehavazAd dAsastavAmityAdi vrate tadIyA sA bhASA premNo nirgatatvAt mRpA vyapadizyate, tathA 'dosanissiyA6' dvepaniHsRtA-dvepAnirgatA bhApA mRpA bhavati thA' to usakI mAnakaSAya se bolI gaI yaha bhASA bhUSA hai| (3) mAyAnisRta-sAyA arthAt chala-kapaTa se nikalI bhASA mAyAnisRta mRSA bhASA hai / tAtparya yaha hai ki dUsare ko Thagane ke abhiprAya se jo bhI saca jhUTha bolA jAtA hai, vaha laya mAyA se bolA huA vacana mithyA hai| (4) lobhanisRta-loma ke vaza bolo gaI bhASA bhI mRSA hai| lobha ke vazIbhUta huA koI manuSya jhUThA tola-mApa Adi gaDha kara yadi kahatA hai ki yaha tola-mApa barAvara hai to usakA yaha lobhaprerita vacana mithyA hai|| (5) premanistA-prema arthAt rAga ke kAraNa bolI jAne vAlI bhASA bhI mRSA ginI jAtI hai| jaise atyadhika sleha ke vazIbhUta ho kara koI kahatA hai-'maiM tumhArA dAsa huuN| yaha bhASA rAga ke kAraNa nikalI huI hone se mRSA kahalAtI hai| (6) dveSanista-dveSa ke kAraNa bolI gaI bhASAM bhI mithyA hai| jaise koI vizeSa Aveza ke vazIbhUta hokara tIrthakara Adi kI bhI-nindA karatA hai| mATe kahe che-"meM te samaye ezvaryane upayoga karyo hato, te tenI mAnakaSAyathI bolelI e bhASA mRSA che. (3) bhAyAnista-marthAt 71458thI nIlI mAya! bhAyAnista-bhASA bhRSA cha. tAtparya e che ke bIjAne ThagavAnA abhiprAyathI je kAI sAcu jUhu balIde che, te badhuM mAyAthI belAyela vacana mithyA che. (4) lebhaniruta-lejanA vize bolavAmAM AvelI bhASA paNa mRSA che. lebhane vaza thayela ke manuSya jUThI tola-mApa rAkhIne kahe che ke A tolamApa barAbara che te tenuM te lebhaprerita vacana mithyA che. | (5) premanisRta-prema arthAt rAganA kAraNe belAelI bhASA paNa mRSA gaNAya che. jema atyadhika snehane vaza thaIne keI kahe che huM tamAro dAsa chuM A bhASA rAgane kAraNe nIkaLela haIne mRSA kahevAya che. (2) hepaniRtaSanA kAraNe bolelI bhASA paNa mithyA che. jema ke vizeSa Avezane vaza thaIne tIka niMdA kare che tenI te vANI bhASA dveSathI nIkaLI hovAne kAraNe bhUSA upAya che.
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 20 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam yathA AvezavazAla yaHkazcit tIrthadAdInAmapi nindA bhApate tadIyA sA bhASA dvepAniHmRtatvAt - mRSA vyapadizyate, evam-'hAsaNissiyA7' hAsyaniHsRtA-hAsyavazAt nirgatA bhASA mRpA bhavati yathA parihAsavazAt kazcidanRtabhASaNaM kurute tadIyA sA bhAsA mRSA vyapadizyate, evam-'bhayaNissiyA8' bhayaniHsRtA-bhayAnnirgatA bhASA mRSA bhavati yathA yaH kazciccaurAdibhyo bhItaH san ayuktaM bhApate tadIyA sA bhApA bhayanirgatatvAd mRpA vyapadizyate, tathA 'akkhAiyA NissiyA9' AkhyAyikAniHsRtA bhASA mRpA bhavati yathA yAkazcit kathAkhyAnavazAdanRtaM bhApate tadIyA sA bhASA AkhyAnakavazAda nirgatatvAda vRSA vyapadi. zyate, evam-'uvaghAiyaNissiyA10' aupaghAtikaniHsRtA upaghAtavazAnirgatA bhASA mRSA bhavati yathA yAkazcida upaghAtazzAt taskarastvamityAdi bhApate tadIyA sA bhASA upaghAtanirgatatvAdR mRpA vyapadizyate, arthatAsAmapi mRpA bhASANAM saMgrahaNI gAthAmAha-kohe mANe isa kI bhASA DeSa se nikalI hone ke kAraNa mRSA kahalAtI hai| (7) hAsthanitA-haMsI-majAka meM bolI jAne vAlI bhASA bhI asatya hai, ataH yadi koI parihAsa ke vazIbhUta hokara asatya bhASaNa karatA hai to usakI bhASA mRSA hai| - (8) bhayanistA-bhaya se nikalI bhASA bhI asatya hotI hai| koI coroM Adi se Dara kara ayukta bhASaNa karatA hai to isa kI bhApA bhayanirgata hone se mRSA kahalAtI hai| - (9) AkhyAyikAnista- jo koI kathA-kahAnI kahatA huA asatya bhASaNa karatA hai, usakI bhASA AkhyAyikA nisRta kahalAtI hai aura aisI bhASA asatya hai| (10) aupaghAtikanismRtA-upaghAta ke kAraNa nikalI huI bhASA mRSA kahalAtI haiM / 'tU cora hai' isa prakAra kI bhASA upaghAtanisRta hone se mRSA hai| ina mithyA bhASAoM kI saMgrahaNI gAthA kahate haiM-(1) krodha (2) mAna (3) (7) hAsyanimratA-mazkarImAM belAelI bhASA paNa asatya hoya che, tethI yadi keI parihAsane vaza thaIne asatya bhASaNa kare che te tenI bhASA mRSA che. (8) bhayanimratA-bhayathI nIkaLelI bhASA paNa asatya hoya che. keIcAro vigerethI DarIne ayukta bhASaNa kare che, te tenI bhASA bhayanirgata hevAthI mRSA kahevAya che (9) AkhyAyikA nita-je kaI kathA hANI karatA asatya bhASaNa kare che, tenI bhASA AkhyAyikAnivRta kahevAya che ane evI belI asatya che. (10) bhopAti: nistA-yAtanA 42 nANesI bhASA bhUSA 42vAya che. 'tu cAra che e prakAranI bhASA upaghAta nisRta hovAthI mRSA che. ___ mithyA sApAyAnI sI // 4 cha-(1) aSa (2) mAyA (3) mAnana
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 prazApanAsane mAyA lobhe pijje taheva dose ya / hAsabhae akkhAiya uvadhAiya NissiyA dasamA // 1 // krodho, mAnaM, mAyA, lobhaH prema tathaiva dveSazca / hAsyaM bhayam AkhyAyikA upaghAtaniHmRtA dazamI // 1 // gautamaH pRcchati-'apajjattiyA Na bhaMte ! kAvihA bhAsA paNNattA ?' he bhadanta ! aparyAptikA khalu bhApA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' aparyAptA bhASA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-saccA mosA asaccA mosA ya2' tadyathA-satyAmRpA, asatyAmRpA ca, gautamaH pRcchati-'saccA mosA gaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNattA ?' he bhadanta ! satyA mRSA khalu bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dasavihA paNNattA' aparyAptA satyA mRpA bhASA dazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-uppaNNamissiyA 1' tadyathA-utpannamizritA ?, 'vigatamissiyAra' vigatamizritA2 'uppaNNavigaramissiyA 3' utpanna vigatamizrittA, 'jIvamissiyA4' mAyA (4) lobha (5) prema (rAga) (6) dveSa (7) hAsya (8) bhaya (9) AkhyAyikA aura (10) aupaghAtika, inase nikalI huI bhASA mRSA bhASA hai| // 10 // _ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! aparyAptikA bhASA ke kitane bheda hai ? .. ___ bhagavAna-he gautama ! aparyAptikA bhASA do prakAra kI kahI gaI hai-eka satyAmRSA arthAt ubhayarUpa (mizra) bhASA, dUsarI asatyAcA arthAt vyavahAra bhASA jise na satya aura na asatya meM hI ginA jAtA hai| ise anubhaya bhApA bhI kahate haiN| gautamasthAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! satyAbhUSA aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? __ bhagavAna-he gautama ! satyAmRSA aparyAptikA bhASA dasa prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-(1) utpannamizritA (2) vigatamizritA (3) utpanna vigata(4) sola (5) prema (6) dve5 (7) hAsya (8) maya () AdhyAyi4mana (10) mau5ghAtika, emanAthI nIkaLelI bhASA mRSA che 1 zrI gautamasvAmI puna prazna kare che-he bhagavan ! aparyAptika bhASAnA keTalA bheda che? zrI bhagavAna he gautama! apatika bhASA be prakAranI kahelI che-eka satyA mRSA bhASA arthAt ubhaya rUpa (mizra) bhASA bIjI asatya mRSA arthAt vyavahAra bhASA je na satyama ke na asatyamAM gaNAya che. tene anubhaya bhASA paNa kahe che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAn ! satyA mRSA aparyAsikA bhASA keTalA prakAranI kahelI che ? zrI bhagavAna-he gautama ! satyAgruSA aparyAsikA bhASA daza prakAranI kahelI che, te A prahAra cha :-(1) apana mizritA (2) gita mizritA (3) utpanna vita mizritA (4)
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam 313 jIvamizritA 4, 'ajIvamissiyA 5, ajIvamizritA5, 'jIvAjIva missiyA6' jIvAjIva: mizritAda, 'aNaMtamissiyA7, anantamizritA, 'parittamissiyA' pratyeka mizritA8, 'addhamissiyA9' addhAmizritA9 'addhaddhA missiyA 10' addhAddhAmizritA 10, tatra anutpannaiH saha saMkhyApUraNArtham utpannA mizritA yatra sA utpannamizritA satyA mRpA bhASA bhavati, yathA kasmiMzcinnagare gAme vA nyUneSu adhikeSu vA zizuSu utpanneSu adyAsmin nagare dazazizava utpannA ityAdi bhASA utpannamizritA satyA mRpA vyapadizyate 1 evam avigataiH saha saMkhyA - pUraNArtha vigatA:- mRtA, mizritA yatra sA vigatamizritA satyA mRpA bhASA bhavati, yathA pUrvoktarItyaiva kutracit sthAne nyuneSu adhikeSu vA vRddheSu mRteSu adyAsmina nagare dvAdaza vRddhA mizritA (4) jIvamizritA (5) ajIvamizritA (6) jIvAjIvamizritA (7) anantamizritA (8) pratyekamizritA (9) addhAmizritA aura (10) addhaddhAmizritA / inakA svarUpa isa prakAra hai (1) utpannamizritA - anutpannoM ke sAtha saMkhyA kI pUrti ke lie jisa meM utpannoM ko milA diyA jAya, vaha utpannamizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai / yathA- kisI grAma yA nagara meM kama yA adhika zizuoM kA janma hone para bhI aisA kahanA ki Aja isa nagara meM daza bAlakoM kA janma huA haiM / ityAdi prakAra kI bhASA utpannamizritA satyAnRSA bhASA kahalAtI hai / (2) vigatamizritA - vigata kA artha hai mRna aura jo jo mRta na ho vaha 'avigata hai / anitoM ke sAtha, saMkhyA kI pUrti ke hetu jisa meM vigata arthAt mRtakoM ko milA diyA jAya, vaha bhASA vigatamizritA satyAmRSA kahalAtI hai / jaise pahale kI hI bhAMti kisI grAma yA nagarAdi meM nyUna yA adhika vRddha janoM mizritA (5) alava bhizritA (ha) vAkuna mizritA (7) ananta bhizritA (8) atyeSTha mizritA (E) addhAbhizritA (16) bhane saddhaddhA mizritA. temanuM svarUpa A rIte che- (1) utpannamizrittA-anutpannAnI sAthe, sakhyAnI pUrtine mATe jemAM utpanna meLavI devAya, te utpanna mizritA bhASA satyA mRSA kahevAya che. jema keAI gAma nagaramAM echA ke vadhAre mALAnA janma thavA chatAM paNa ema kahevu. ke--Aja A nagaramA daza khALakeAnA janma thayA che. AvA prakAranI mRSA bhASA kahevAya che. bhASA utpanna mizritA satyA (2) vigata mizritA-vigatanA artha che mRta ane je mRta na heAya te avigata che. avigatAnI sAthe saMkhyAnI pUrtinA hetu jemAM vigata arthAt vigatA ne meLavI devAya te bhASA vigata mizritA satyamRSA kahevAya che. jema pahelAnI jema koi gAma ke nagarAdimAM nyUna agara adhika, vRddha janAnA maraNanAM ema kahevu ke-Aja mA nagaramAM maM0 40 uzelovat'sia
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ majJApanAsaM vigatA:-mRtA ityAdi bhASA vigatamizritA satyA mRpA vyapadizyate2 tathA janmano maraNasya ca kRtaniyatapariNAmasya visaMvAdenAbhidhAne pati utpanna vigatamizritA satvA mRpA bhASA bhavati, utpannAnAM mRtAnAJca niyatasaMkhAkAnAmanyaiH saha mizritatvAt3 tathA pracurANAM katipayAnAJca mRtAnAM zaGkAdInAmekasmin rAzau dRSTe sati 'mahAn jIvarAzirayam' ityevaM bhApA jIvamizritA satyA pRpA bhavati, asyA bhASAyAH jIvatsu satyatvAt mRteSu mRpAtvAt satyA mRpAtvaM bodhyam4, evam-pracuraSu mRteSu katipayeSu jIvatsu ekatra sthAne rAzI kRtya sthApiH teSu zaGkAdipu 'mahAn mRto jIvarAzirayam' ityevaM bhASA ajIvamizritA satyA mRpA bhavati, asyA api mRteSu satyatvAt jIvatsu mRSAtvAt satyA mRpAtvaM vyapadizyate 5, tathA tasminneva ke marane para aisA kahanA ki Aja isa nagara meM bAraha bUDhe mara gae ! yaha bhASA vigatamizrA satyAbhUSA lASA kahalAnI hai| __(3) utpannavigatamizritA-janma aura maraNa donoM kI saMkhyA niyata hone para bhI usa meM gaDa baDa karake kahatA utpanna vigatasibhitA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| kyoMki utpanloM aura kRtoM kI saMkhyA to niyata hai, magara usameM auroM ko milA diyA jAtA hai| (4) jIvamizritA-tathA zaMkhoM kI ailI rAzi ho jisa meM bahuta se jIvita ho aura kucha mRta hoM, usa eka rAzi ko dekha kara kahanA ki 'kitanI baDI jIvarAzi hai' yaha bhI mizritA satyApRSA bhASA hai, kyoMki yaha bhASA jIvita zaMkhoM kI apekSA se satya hai aura kRta zaMkhoM kI apekSA se mRSA hai| isa prakAra yaha jIva mizritA bhASA hai| (5) ajIvamizritA-bahuta se skRtakoM aura katipaya jIvitoM kI eka rAzi ko huI ho, ese zaMkhoM Adi ko dekhakara kahanA ki 'kitanI baDI mRtakoM kI rAzi hai| isa prakAra kI bhASA ajIva mizritA satyAnapA bhASA kahalAtI hai| 12 gharaDAo marI gayA. A bhASA vigata mizritA satyAmRSA bhASA kahevAya che. (3) utpanna vigata mizritA-janma ane maraNa bannenI saMkhyA niyata hoya tyAre paNa temAM gaDabaDa karIne kahevuM te utpanna vigata mizrita satyA mRSA bhASA kahevAya che kemake utpanna ane mRtenI saMkhyA te nakakI che paNa temAM bIjI kahevAya che. (4) jIvamizritA tathA zaMkhano e samUha hoya ke jemAM ghaNuM jIvita hoya ane keTalAka mRta hoya tevA eka samUhane jaIne kahevuM ke keTale mATe jIva samUha che A paNa mizritA satyA mRSA bhASA che, kemake A bhASA jIvita zaMkhanI apekSAe satya che ane mRta zaMkhonI apekSAe mRSA che. A rIte A jIva mizritA bhASA che. . (5) ajIta mizritA-ghaNA mRtake ane keTalAka jIvitono eka samUha karyo hoya evA zaMkha vigerene joIne kahevuM ke keTalo bheTo mRtakone samUha che. A prakAranI
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 70 5 bhApAkAraNaladinirUpaNam 315 rAzau etAvanto'tra jIvanti etAvantazcAtra mRtAH santi ityevaM niyamenAvadhAraNaM kurvato bhASA visaMvAde sati jIvAjIvamizritA satyA mRpA bhavati niyatasaMkhyAvadhAraNasya mRpAvAt jIvA. jIvAMze satyatvAcca satyAmRpAtvaM vyapadizyate6 tathA mUlakagRJjanAdikamananta kAyaM tasyaiSa vidyamAnaiH paripANDupatrai ranyena vA kenacit pratyekavanaspatinA mizritaM dRSTvA sarvo'pyeSo' nantakAyika ityevaM bhASA anantamizritA satyA mRpA bhavati7, evaM pratyekavanaspatisaMdhAtam anantakAyikena saha rAzI kRtya saMsthApitaM vilokya 'sarvo'pi pratyekavanaspatirayam ityevaM bhASA pratyeka mizritA satyA mRSA bhavati 8 tathA addhA-kAlo divasAdi mizrito yathA kyoMki yaha bhASA bhI mRtakoM kI apekSA se satya aura jIvitoM kI apekSA se asatya hai| (6) jIvA jIvamizritA-usI pUrvokta rAzi ko dekhakara 'isameM itane mRtaka haiM, itane jIvita haiM, isa prakAra niyata rUpa se nizcita karake, saMkhyA meM visaMvAda hone para bhI colanA jIvAjIvamizritA bhASA hai| yahAM saMkhyA nizcita kahanA mRSA hai, magara jIvoM aura ajIvoM kI vidyamAnatA satya hai, ataeva yaha jIvAjIvamizritA satyAbhUSA hai| . (7) anantamizritA-sUlI gAjara Adi anantakAya kahalAte haiN| usake sAtha kucha pratyekavanaspatikAyika bhI mile hue hoM, aisI sthiti meM yaha kahanA ki-'yaha saba anantakAyika haiM' yaha bhASA anantamizrita satyAmRSA bhASA kahalAtI hai| . (8) pratyekamizritA-pratyekavanaspatikAya kA samUha ananta kAyika ke sAtha Dhera karake rakkhA ho| use dekhakara kahanA ki 'yaha saba pratyeka vanaspati hai| isa prakAra kI bhASA pratyeka mizritA satyAmRSA bhASA hai| bhASA ajIvamizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che. kemake A bhASA paNa mRtakenI apekSAe satya ane jIvitanI apekSAe asatya che. (6) jIvAjIva mizritA-eja pUrvokta samUhane joIne "emAM ATalA mRtaka che, ATalA jIvita che. e prakAre nakakI karIne saMkhyAmAM visaMvAda hovA chatAM kahevuM te jIvA jIva mizritA bhASA che, emAM nakakI sa khyA kahevI te mRSA che, paNa jIve ane ajanI vidyamAnatA satya che, tethI A jIvAjIvamizritA satyA mRSA bhASA che. () anantamizritA-mULA, gAjara Adi anantakAya kahevAya che. temanI sAthe keTalAka pratyeka vanaspatikAyika paNa bhaLelA hoya. AvI sthitimAM te kahe che ke-"AbadhA ananta kAyika che A bhASA ananta mizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che (8) pratyeka mizritA-pratyeka vanaspatikAyano samUha anantakAyikanI sAthe Dhagale , karI rAkhyo hoya tene jaIne kahevuM ke "A badhA pratyeka vanaspati che" A prakAranI bhASA pratyeka mizritA satyA mRSA bhASA che.
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ he prajJApanAsUtre sA'ddhA mizritA satyA mRpA bhavati, yathA kazcit kaJcijjanaM divase satyapi tvarayannAha - uttiSTha rAtriH saMjAtA, rAtrau vA satyAmeva 'uttiSTha ravirudita ityevaM bhASA addhA mizritA satyA mRpA vyapadizyate, tathA addhAddhAdinAdikAlaikadezo mizritA yayA sA addhAddhA mizritA satyA mRSA bhASA bhavati yathA kazcijjanaH kaJcit tvarayan prathamapauruNyAM satyAmevAha-gaccha madhyAhUnaH saMjAta ityevaM bhASA addhAddhA mizritA satyA mRpA vyapadizyate, gautamaH pRcchati - 'asaccA mosA NaM bhaMve ! bhAsA apajjattiyA kaDuvihA paNNattA ?' he bhadanta ! asatyA mRpA pUrvokta satyA mRpA bhinnA khalu bhASA aparyAptikA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' gautama ! 'duvAlasavihA paNNattA' asatyA mRpA bhASA aparyAptA dvAdazavidhA prajJaptA, 'taM (9) addhAmizritA - addhA kA artha hai - kAla | jisa bhASA ke dvArA kAla ko divasa Adi ke sAtha milA diyA jAya, vaha addhAmizrita satyAmRSA bhASA kahalAtI hai / jaise- kucha dina zeSa hone para bhI jaldI karatA huA koI kisI se kahatA hai - jaldI uTho, rAta ho gaI hai / athavA kucha rAtri zeSa hone para bhI kahanA ki- uTho, dina uga AyA hai / (10) addhA mizritA - addhaddhA arthAt dina Adi kAlakA eka aMza / jisa bhASA ke dvArA usakA mizraNa kara diyA jAya vaha addhadvAmizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai / jaise jaldI karatA huA koI pahalA prahara hone para bhI kisI se kahatA hai- jaldI jAo, dopahara ho gii| isa prakAra kI bhASA addhAmizritA satyAmRSA hai / gautamasvAmI punaH prazna karate haiM - he bhagavan ! aparyAtikA asatyA mRSA bhASA arthAt vyavahAra bhASA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! aparyApta asatyAmRSA bhASA bAraha prakAra (9) addhAmizritA-addhAnA a che kAla. je bhASA dvArA kALane divasa AdinI sAthe meLavI devAya, te addhAmizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che. jema-kAIka divasa zeSa rahetA paNa jaldI karavA mATe kAI kAine kahe che 'jaldI uThe rAta paDI gaI athavA gheADI rAtri bAkI rahetA paNa kahevu ke, uMThe divasa UgI gaye che! (10) addhaddhAmizritA--addhA arthAt dina Adi kALanA eka aMza je bhASAnA dvArA tenu' mizraNa karI devAya, te addhaddhA mizritA satyA mRSA bhASA kahevAya che, jemake utAvaLa karatA kAI pahelA prahara thayeA heAvA chatAM paNa kahe che jaldI jAva, khe prahara thaI gayA che. A prakAranI bhASA addhaddhAmizritA satya mRSA bhASAM che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che-he bhagavan ! aparNAMtikA asatyA mRSA bhASA arthAt vyavahAra bhASA keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAn uttara Ape cheDe gautama! aparyApta asatyA mRSA bhASA mAra
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 317 pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam jahA AmaMtaNI1' tadyathA-amantraNI, 'ANamaNI2' AjJApanI, 'jAyaNI3' yAcanI, taha pucchaNI ya 4' tathA pRcchanI ca, paNNavaNI 5' prajJApanI, 'paccakkhANI bhAsA' pratyAkhyAnI bhASA 6 'bhAsA icchANulomA 7 ya' bhASA icchAnulomA ca // 1 // 'aNabhiggahiyA bhAsA8' anabhigRhItA bhASA 'bhAsA ya abhiggaiMmi boddhavyA9' bhASA ca abhigRhItA boddhavyA / 'saMsayakaraNI bhAsA10' saMzayakaraNI bhApA, 'vogaDa'11, vyAkRtA, 'avogaDA ceva121 avyAkRtA caiva // 2 // iti, tatra AmantraNI bhApA-yathA he jinadatta ! ityAdi, iyaM hi pUrvokta satyAdi bhApAtrayalakSaNa zUnyatvAmna satyA bhavati nApi mRSA, no vA satyA mRpA kintu kevalaM vyavahAramAtra pravartakakhAd asatyA mRpA vyapadizyate, evamagre'pi svayamUhanIyam 1 AjJA. panI khalu bhASA-AjJApyate'nayA, iti vyutpatyA parasya kArye pravartanI bhavati, yathA-'idaM kAryaM kuru' ityAdi2, yAcanI bhASA-kasyApi vastuvizeSasya mArgaNAdi rUpA bhavati, yathA kI hai| vaha isa prakAra hai (1) AmaMtraNI (2) AjJApanI (3) yAcanI (4) pRcchanI (5) prajJApanI (6) pratyAkhyAnI (7) icchAnulomA (8) anabhigRhItA (9) abhigRhItA (10) saMzayakaraNI (11) vyAkRtA aura (12) avyAkRtA / inakA sva. rUpa nimnalikhita hai| (1) AmaMtraNI-saMzedhana sUcaka bhASA, jaise-he jinadatta ! ityaadi| yaha bhASA pUrvokta satya asatya aura mizra, ina tInoM prakAra kI bhASAoM ke lakSaNa se vilakSaNa hone ke kAraNa na satya kahalAtI hai, na asatya kahI jAtI hai aura na satyA satya hii| yaha bhASA kevala vyavahAra pravartaka hai, ataeva asatyAmRSA kahalAtI hai| Age bhI isI prakAra samajha lenA caahie| / (2) AjJApanI-jisake dvArA dUsare ko kisI prakAra kI AjJAdI jaay| isa prakAra jo bhASA dUsare ko kisI kArya meM pravRtta karane vAlI ho vaha AjA. panI bhASA hai| jaise-'tuma yaha kro|' 52nI cha ta / prahAre cha-(1) mAmI (2) mAjJAnI (3) yAyanI (4) 2chanI (5) prajJApanI (6) pratyAbhyAnI (7) 42chAnusImA (8) manAlagRhItA (6) migRhItA (10) sazaya 429 (11) vyaakRt| mana (12) 200yAtA (tama 135 nimnazita) (1) mAmI -samAdhana sUya lASA, sabhaDe-3 mahatta! vigere. mA bhASA prati satya, asatya, ane mizra A traNe prakAranI bhASAonA lakSaNathI vilakSa hovAne kAraNe nathI satya kahevAtI, nathI asatya kahevAtI ane nathI satyAsatya. A bhASA kevaLa vyavahAra pravartaka che. tethI ja asatyA mRSA kahevAya che. AgaLa paNa e rIte samajI levuM joIe. () AjJApanI-jenA dvArA bIjAne koI prakAranI AjJA apAya, e prakAranI je bhASA bIjAne keI kAryamAM pravRtta karanArI heya te bhASA ajJApanI bhASA che jemake. 'tame mA 42
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 - prajJApanAstra 'dehi' ityevaM bhASaNam 3 pRcchanI bhASA-anizcitasya saMdigdhasya kasyacidarthasya vinizcayAya tadvidAM savidhe preraNA rUpA bhavati yathA kazcida vijJo janaH kaMcicchadArthamajAnAnastavijJa pRcchati-asya zabdasya ko'rthaH ? iti mAM prativodhya' ityevaM rUpA vodhyA4 prajJApanI bhApA-vinItacchAtrAdijanebhya upadezanarUpA bhavati yathA prANivadhAnivRttAH prANino bhavAntare dIrghAyuSo bhavanti, ityevaM vodhyam tathA coktam -'pANi vahAu niyattA havaMti dIhAuyA arogAya / evamAI paNNattA paNNavaNI vIyarAgehi // 1 // prANivadhAnivRttA bhavanti dIrghAyupo'. rogAzca / evamAyA prajJaptA prajJApanI vItarAgaiH // 1 // iti 5, pratyAkhyAyate'nayeti vyutpattyA (3) yAcanI-kisI se kisI vastu kI yAcanA karane ke lie prayukta kI jAne vAlI bhASA yAcanI kahalAtI hai, jaise-'dIjie' isa prakAra khnaa| (4) pRcchanI-kisI anizcita-saMdigdha bAta ko nizcita karane ke lie usake viziSTa vettA ke samakSa apanI jijJAsA nivedana karane vAlI bhASA pRcchanI bhASA kahalAtI hai, jaise koI ajJa jana kisI zabda kA artha na jAnatA huA kisI vijJa se prazna karatA hai-'isa zabda kA artha kyA hai, mujhe samajhAie' ityaadi| ___ (5) prajJApanI-prajJApanI bhASA vinIta chAtra Adi janoM ke lie upadeza rUpa hotI hai, jaise jo prANI prANivadha ke tyAgI hote haiM, ve bhavAntara meM dIrghajIvI hote haiN| kahA bhI hai-'jo jovavadha se nivRtta hote haiM, ve dIrghAyu aura nIroga hote haiM, ityAdi upadezarUpa bhASA ko vItarAga devoM ne prajJApanI bhASA kahA hai // 1 // (6) pratyAkhyAnI-jisa bhASA ke dvArA pratyAkhyAna prakaTa kiyA jAya vaha pratyAkhyAnI bhASA / kisI vastu kI yAcanA karane para usako dene ke niSedha ke (3) yAcanI-keInI pAse vastunI yAcanA karavA mATe prayukta karAtI bhASA yAcanI hevAya che. rebho, 'bhASA' se zate 4. (4) pracchanI-kaI anizcita-saMdigdha vAtane nizcaya karavA mATe tenA viziSTa jANakAranA samakSa pitAnI jijJAsA nivedana karanArI bhASA pRcchanI bhASA kahevAya che, jemake, keI ajJajana keI zabdano artha na jANato hoI ke vijJane prazna kare che A zabdano artha zo che mane samajAvo vigere (5) prajJApanI-prajJApanI bhASA vinIta Adi chAtrajanene je upadeza rUpa hoya che. je prANI prANavadhane tyAgI hoya che te bhavAntaramAM dI jIvI thAya che. kahyuM paNa che. ra vadhathI nivRtta thAya che, te dIyu ane nirogI hoya che. vigere upadeza 35 bhASAne vItarAga dee prajJApanI bhASA kahI che , 1 che (9) pratyAkhyAnI-je bhASA dvArA pratyAkhyAna pragaTa karAya te pratyAkhyAnI bhASA. kaI vastunI mAgaNI karatA tene devatAnA rUpamAM A bhASAne pravega karAya che. jemake
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 5 bhASAkAraNAdinirUpaNam yAcamAnasya pratiSedhavacanarUpA bhavati yathA-'idaM vastu tubhyaM na dAsyAmi' ityevaM bodhyam 6, icchAnulomA bhASA-icchAyA anulomam AnukUlya mityarthena vakturiSTArthavacanasamarthana rUpA bhavati yathA kazcit kizcitkAryamArabhamANakaJcijjana kiJcitpRcchati tataH sa Aha-bhavAn etaskAryaM karotu mamApi etadabhipratam" ityevaM bodhyam7, anabhigRhItA bhASA pratiniyatA navadhAraNarUpA bhavati tathA bahuSu kAryeSu upasthiteSu kazcit kaJcitpRcchati-kimadhunA karomi ? iti, tataH sa Aha-yatpratibhAsate tatkuru' ityevaM vodhyam8, abhigRhItA bhASA pratiniyatArthAvadhAraNarUpA bhavati yathA-idaM kAryamadhunA kartavyam idaM na kartavyam' ityevaM rUpa meM isa bhASA kA prayoga kiyA jAtA hai, jaise-'yaha vastu maiM tumheM nahIM duuNgaa|' (7) icchAnulomA-jo bhASA icchA ke anukUla ho, arthAt vaktA ke iSTa artha kA samarthana karane vAlI ho, vaha icchAnulomA bhASA kahalAtI hai / jaisekoI kisI kArya ko AraMbha karate samaya kisI se pUchatA hai| jisase pUchatA hai, vaha kahatA hai-'Apa yaha kArya kIjie, isameM merI anumati hai| isa prakAra kI bhASA icchAnu lomA kahalAtI hai| (8) anabhigRhItA-jo bhASA kisI niyata artha kA avadhAraNa na karane vAlI ho, arthAt niyata rUpa na ho, jaise koI kisI se pUchatA hai-bahuta se kArya upasthita haiM, una meM se isa samaya kauna-sA karya karUM ? taba use koI uttara dAtA kahatA hai-'jo ThIka samajho so kro|' isa bhASA se kisI viziSTa kArya kA nirNaya nahIM hotA, ataeva ise anabhigRhItA bhASA kahate haiN| (2) abhigRhItA-jo bhASA kisI niyata artha kA nizcaya karane vAlI ho. jaise-'isa samaya amuka kArya karo, dUsarA koI kArya na karo' isa prakAra kI bhASA abhigRhItA hai| A vastu hu tamane nahI ApuM (7) IcchAnulemA-je bhASA IcchAne anukULa hoya arthAt vaktAnA ISTa arthanuM samarthana karavAvALI hoya te IcchAnulamAM bhASA kahevAya che. jemake, kaI kaI kAryane AraMbha karatI vakhate keIne pUche che. jene pUche che te kahe che "Apa A kArya kare emAM mArI anumatI che, A jAtanI bhASA IcchAnulamAM kahevAya che. (8) anajhihItA-je bhASA kaI cokkasa arthane avadhAraNa na karanArI hoya arthAt niyata na hoya, jemake keI keIne pUche che-ghaNuM kArya upasthita che, temAMthI A vakhate karyuM kArya karU? tyAre tene uttaradAtA kahe che "je ThIka lAge te kare che A bhASAthI kaI viziSTa kAryane nirNaya nathI thatuM, tethI ja tene anabhigRhItA bhASA kahe che. (9) abhigrahItA-je bhASA niyata arthane nizcaya karavAvALI hoya jemake, A - vakhate amuka kAryakaro bIjuM kaMI kArya na kare, A prakAranI bhASA abhigRhItA che
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 prajJApanAsUtre vodhyam9, sazayakaraNI bhASA-anekArthAbhidhAyakatayA parasya saMzayotpAdakarUpA bhavati yathA-'saindhavamAnaya' ityatra saindhava zabdasya lavaNa ghoTakavastra puruSArthakatayA saMzayo pAdakasyaM bhavani10, vyAkRtA bhASA spaSTArthakarUpA bhavati yathA ghaTo'yam 11, avyAkRtA bhASA atinigUDhazabdArtharUpA, avyaktAkSaraprayogarUpA vA bhavati anizcitArthakatvAditi / / sU0 5 // jIvabhASakavaktavyatA mUlam-jIvA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA ? goyamA! jIvA bhAsagA vi abhAlagA vi, se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi ? goyamA ! jIvA duvihA pANatA, taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya, asaMsArasamAvaNNagA ya, tattha NaM je te asaMsArasamA vaNNagA, te NaM siddhA, siddhA NaM abhAsagA, tattha NaM je te saMsArasamA. vaNNagA te duvihA eNNattA, taM jahA-selesI paDivaNNagA ya, aselesI (10) saMzayakaraNI-jo bhASA aneka artho ko prakaTa karane vAlI hone ke kAraNa dUsare ke citta meM saMzaya utpanna kare jaise- saindhava le aao|' saindhava zabda ke aneka artha hote haiM, jaise-namaka, ghoDA, vastrA aura puruSa / ataeva saindhava zabda ko sunakara yaha sazaya utpanna hotA hai ki yaha namaka maMgavAtA hai, yA ghoDA Adi yaha saMzaya karaNI bhASA hai| (11) vyAkRtA-jisa ASA kA artha spaSTa ho, jaise-'yaha ghaDA hai|' (12) avyAkRtA-jisa bhASA kA artha atyanta hI gUDha ho vaha athavA avyakta (aspaSTa) akSaroM kA prayoga karanA avyAkRtA bhApA hai, kyoM ki vaha bhASA hI samajha meM nahIM aatii| yaha bAraha prakAra kI aparyApta asatyAmRSA bhASA hai, jo sAdhujanoM ke lie bhI bolane yogya mAnI gaI hai // 5 // (10) sa zayakaraNI-je bhASA aneka arthone kahenArI hovAne kAraNe bIjAnA cittamAM saMzaya utpanna kare, jemake, "saiva laI A senDava zabdanA aneka artha thAya che, jemake-mIThuM, gheDe, vastra ane purUSa, tethIja sainyava zabdane sAMbhaLIne A saMzaya utpanna thAya che ke A mIThuM maMgAvela che ke ghaDe vigere A sazaya karaNI bhASA che (11) vyAkRtA-2 mApAna artha 250 DAya, rebhaDe, 20 ghaDI che.' (12) avyAkRtA-je bhASAne artha atyanta gUDha hoya te athavA avyakta (aspaSTa) akSarone pravega karanArI atyAkRta bhASA che, kemake te bhASA ja samajamAM nathI AvatI. A bAra prakAranI aparyApta asatyo mRSA bhASA che, je sAdhu purUSane mATe paNa lavA cega mAnelI che ke 5 |
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 6 jIvabhASakanirUpaNam 321 eDivaNNamA ya, tattha NaM je te selesI paDivaNNagA, te NaM abhAsagA, 'tattha NaM je te aselesI paDivaNNagA te duvihA paNNatA, taM jahAegidiyA ya aNegidiyA ya, tattha NaM je te egidiyA te NaM amAsagA, tattha NaM je te aNeniMdiyA te duvihA paNNattA, taM jahA-pamatamA ya, apajjatagA ya, tattha NaM je te apajjattagA te NaM abhAlagA, tattha gaMje te pajattagA te NaM bhAsagA, se eeNatuNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi, abhAlamA vi, neraiyANaM bhaMte ! kiM bhAlagA, abhAlagA? goyamA ! neraiyA sAsagA ki, abhAsagA vi, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai nerajhyA bhAlagA bi, abhAsagA vi ? goyamA neiyA duvihA papaNattA, taM jahA-pajattagA ya aejjattagA ya, tattha NaM je te apajatlagA te gaM abhAsagA, tattha NaM je te pajattagA te NaM sAsagA, le eeNaTreNaM goyamA! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi. evaM egidiyavajANaM niraMtaraM bhANiyavvaM / / suu06|| ___ chAyA-jIvAH khalu bhadanta ! ki bhApakAH, amApakAH ? gautama ! jIvA bhASakA api, amApakA api, tat kenArthana bhadanta ! evamucyate -jIvA bhApakA api, abhApakA api ? - gautama! jIvAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMsArasamApanakAca, asaMsArasamApanakAca, tatra khalu jIva bhASakavaktavyatA . zabdArtha-(jIdA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA?) he bhagavan ! jIva kyA bhApaka haiM yA abhASaka haiM ? (goyamA ! jIvA bhAsagA vi abhAsagAvi) he gautama ! jIva bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM (se keNaDheNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM ? (goyamA! jIvA duvihA paNNattA) he gautama ! jIva bhASaka vaktavyatA zahAtha-(jIvANaM bhaMte ! ki bhAsagA abhAsagA ?) bhagavan ! zumA cha 3 masApa cha? (goyamA / jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi) ke gotama ! 1 mASa4 56 che, masApa pAya hai (se veNadeNaM bhaMte! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi ) 3 bhagavan sh|| tuye sabha upAya cha hai bhASa4 54 cha, malA54 5 cha ? (goyamA ! jIvA duvihA paNNattA) I gautama ! 1 me. prAranA 49dA che (taM jahA) temA mA 29
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 prajJApanAsUtra ye te asaMsArasamApanakAH te khalu siddhAH, siddhAH khalu abhApakAH, tatra khalu ye te saMsArasamApannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-zailezI pratipannakAzca azailezIpratipannakAzca, tatra khalu ye te zailezI pratipannakAste khalu amApakAH, tatra khalu ye te azailezIpratipannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-ekendriyAzca, anekendriyAzca, tatra khalu ye te ekendriyAste khalu abhApakAH, tatra khala ye te anekendriyAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA- paryAptakAzca aparyAptakAca, tatra khalu ye te aparyAptakAste khala abhApakAH, tatra khalu ye te paryAptakAste khalu bhApakAH, tad jIva do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra (saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya) saMsAra samApanna arthAta saMsArI aura asaMsAra samApanna arthAt mukta (tattha NaM je te asaMsArasamAvaNNamA) unameM jo asaMsAra samApanna haiM (teNaM siddhA) ve siddha haiM (siddhANaM abhAsagA) siddha abhASaka haiM (tattha paMje te saMsArasamAvaNNagA) unameM jo saMsArI haiM (te duvihA paNNattA) ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (selesIpaDivaNNagA ya aselesI paDivaNNagA ya) zailezI karaNa ko prApta aura zailezI karaNa ko jo prApta na hoM (tatya NaM je te selelIpaDivaNNagA te NaM abhAsagA) una meM jo zailezIprApta haiN| ve abhASaka haiM (tattha NaM jete aselesI paDivaNNagA te duvihA paNNattA) unameM jo azailezIpratipanna haiM, ve do prakAra ke haiM ( jahA) ve isa prakAra (egidiyA ya aNegiMdiyA ya) ekendriya aura anekendriya (tattha NaM je te egidiyA) unameM jo ekendriya haiM (te NaM abhAlagA) ve abhASaka haiM (tattha NaM je te aNege diyA te duvihA paNNattA) unameM jo anekendriya haiM, ve do prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajattagA ya apajjattagA-ya) paryApta aura aparyApta (tattha NaM je te re (saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya) saMsA2 sabhApanna arthAt saMsA bhane samasAra samApanna arthAt munta (tasthaNaM je te asaMsArasamAvaNNagA) tesomA ase // 2 samApanna cha (teNaM siddhA) tame siddha che (siddhANaM abhAsagA) siddha malASa cha (tatthaNaM je te saMsAramamAvaNNagA) tamosA re saMsArI cha (te duvihA paNNatA) me 42nA 4 // che (taM jahA) te // prAre (selesI paDivaNNagAya, aselesI paDivaNNagA ya) zaileza 42ne pAsa ane zaidezI 424ne 2 prAsa na DAya (tatthaNaM je te selesI paDivaNNagA teNaM abhAsagA) tesomAM-2 zevezI 424ne prAta che te malASa cha (tatthaNaM je te aselesI paDivaNNAgA te duvihA paNNattA) tamAmA 2 mazailezI pratipanna cha, tamA 412nA che (taM jahA) te 20 42 (egidiyA ya aNegiMdiyA ya) ? ndriya bhane bhanendriya (tatyaNaM je te egidiyA) tamAma 2 mendriya cha (taNaM abhAsagA) tasA samA54 che (tatthaNaM je te aNegeM diyA te duvihA paNNatA) tamAmAthI re bhanendriya cha, tamAma prAranA cha (taM jahA) te 2mA prazAre (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta mAne
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 6 jIvabhASakanirUpaNa 323 etenArthena gautama ! evamucyate jIvA bhApakA api, abhApakA api, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM bhASakAH, abhApakAH ? gautama ! nairayikA bhApakA api, abhApakA api. tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-nairayikA bhApakA api, abhApakA api ? gautama ! nairayikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / tatra khalu ye te aparyAptakAste khalu abhApakAH tatra khalu ye te paryAptakAste khalu bhASakAH, tat etenArthena gItana ! evamucyate-nairayikA bhApakA api, abhApakA api, evam ekendriyavarjAnAM nirantaraM bhaNitavyam // sU0 6 // apajjattagAle abhAsaMgA) ina meM jo aparyApta haiM, ve abhASaka haiM 'tattha NaM je te pajjattagAte gaM bhAsagA) unameM jo paryAptaka haiM, ve bhASaka haiM (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-jIvA bhAsagA vi, abhAlagA vi) isa hetu se he gautama ! aisA kahA hai ki jIva bhASaka bhI hote haiM, abhASaka bhI hote haiN| __(neraiyA NaM bhaMte ! kiM bhAsagA, abhAsagA?) he bhagavan ! nAraka kyA bhApaka haiM yA abhApaka ? (goyamA ! nerajhyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) he gautama ! nAraka bhASaka bhI haiM, abhASaka bho (se keNaThe bhaMte ! evaM vuccai-neraDyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA hai ki nAraka bhASaka bhI haiM, abhASaka bhI haiM (goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA) he gautama! nAraka do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya) ve isa prakAra-paryApta aura aparyApta (tattha NaM je te apajjattagA) unameM jo aparyApta haiM (te NaM abhAsagA) ve abhASaka haiM (tattha NaM je te pajjattagA teNaM bhAsagA) unameM jo paryApta haiM, ve bhASaka haiM (se eeNaDhe NaM goyanA ! evaM vuccaI-neraiyA bhAsagA vi, abhAlagA vi) isa hetu se he gautama! aisA kahA jAtA hai ki nAraka sAvaka bhI haiM, amASaka mAsa (tatthaNaM je te apajjattagA teNaM abhAsagA) tamAma 2 ma ta cha, tamA malA54 cha (tatthaNaM je te pajjattagA te NaM bhAsagA) teyAmA ma pati cha, tamA sASa4 cha (se eeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA bhAsagA vi, abhAsagA vi) se hetuthI he gautama ! evuM kahyu che ke jIva bhASaka paNa hoya che, AbhASaka paNa hoya che (naraiyANaM bhaMte / kiM bhAsagA abhAsagA ?) 3 sAvan ! nA24 zulA54 che mAra samASa4 cha ? (goyamA ! neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) he gautama ! nA24 mASa para cha, malA54 5 cha (se keNaTheNaM bhaMte ! eva buccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) // tuthI bhagavan ! ye 4hyu cha , nA24 bhASa: 55 cha, malASa4 594 cha (goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA) OM gautama! nA24 me pra42nA sA che (taM jahA pajjattagA ya apajjattagA ya) te mA 4Are-pAta bhane 25paryAsa (tatthaNaM je te apajjattagA) tamAmAthI remo maryAta cha ( NaM abhAsagA) to malA che (se eeNadveNaM goyamA ! evaM buccai-neraiyA bhAsagA vi, abhAsagA vi) se ututhI gautama ! yu Tu cha hai nA24
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAsUtre TIkA-atha jIvAnAM bhApakatvAdikaM prarUpayitumAha-'jIvANaM kiM bhAsagA, abhAlagA" gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jIvAH khalu ki bhApakA bhavanti ? kiM vA abhApakA bhavanti ? bhagavAnAha, 'goyamA !' he gautama! 'jIvAH bhAsagA vi abhAsagA vi' jIvAH bhApakA api kecana bhavanti, atha cAbhASakA api kecana bhavanti, gautamaH pRcchati 'se keNaTTe NaM bhaMte ! evaM buccai-jIvA bhAsagA vi abhAsagA vi ?' hai bhadanta ! tat-atha, kenAthena kayaM tAvada evam-uktarItyA ucyate yad jIvA bhApakA api bhavanti, atha cAmApakA api bhavanti iti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jIvA duvihA paNNattA' jIvAH dvividhAH prajJaptA, 'taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNNagA ya tadyathA-saMsArasamApanakAzca, asaMsArasamApanakAzca, 'tastha NaM je te asaMsArasamAvaNNagA te NaM siddhA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te asaMsArasamApanakA bhavanti te khalu siddhA vyapadizyante, 'siddhA NaM abhAsagA' siddhAH khalu bhI haiM (evaM egidiyavajjANaM niraMtaraM bhANiyabdha) isa prakAra ekendriyoM ko choDakara nirantara kahanA caahie| TokArtha-aba yaha prarUpaNA kI jAtI hai ki jIva bhASaka arthAt bhASA kA prayoga karane vAle hote haiM athavA abhASaka hote haiM ? ... gaunalasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva bhASaka haiM athavA AbhASaka hote haiM? bhagavAna uttara dete haiM-haiM gautama ! koI-koI jIva bhASaka bhI hote haiM, koI-koI abhASaka bhI hote haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki koI jIva bhASaka aura koI abhASaka hote haiM ? bhagavAl-he gautama ! jIva do prakAra ke hote haiM-saMsArasamApanna arthAt saMsArI aura asaMsArasamApanna / unameM jo asaMsArasamApanna haiM arthAta saMsArasamApanna nahIM haiM, ve siddha hai / siddha jIva abhASaka hote haiM-ve bhASA kA mApa cha, malA5 5 cha (evaM egidiyavajjANaM niraMtaraM bhANiyavva) ye re mandriyA sivAya nirantara kahevuM joIe TIkAI-have te prarUpaNa karAya che ke jIva bhASaka arthAt bhASAne upaga karanAra hoya che athavA abhASaka hoya che? gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! jIva bhASaka hoya che? ke abhASaka hoya che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama! kaI jIva bhASaka paNa hoya che, ane keI abhASaka paNa hoya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana zA kAraNathI evuM kahyuM che ke keI jIva bhAvaka ane keI abhASaka paNa hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva be prakAranA hoya che-saMsAra samApanna arthAta saMsArI ane asa sAra samApana teomAM je asaMsAra samApana che arthAta saMsAra
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 325 pramaithayodhinI TIkA pada 11 sU. 6 jIvabhAvakanirUpaNam abhApakA mAnti, 'tatya NaM je te saMsArasamApanakA bhavanti, te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA selesIpaDiNNagA ya aselesI paDivaNNamA ya' tacathA-zailezIpratipannakAzca, azailezIpratipannakAzca tattha NaM je te selesIpaDivaNNagA te NaM abhAsagA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te zailezIpratipannakA bhavanti te khalu abhApakA bhavanti, 'tattha NaM je te aselesIpaDivanagA te duvikA eNatA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te azailezIpratipannakAH santi, te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA egidiyA ya aNegidiyA ya tadyathA-ekendriyAzca, anekendriyAzca, 'tattha NaM je te egidiyA te NaM alAsagA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te ekendriyAH santi te khalu abhApakA bhavanti, 'tattha NaM je te aNegidiyA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayepAM madhye yete anekendriyAH santi te dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya tadyathA-paryAptakAca, aparyAptakAztha, 'tattha NaM je te apajja tagA te NaM abhAsagA' tatra khallutadubhayepAMmadhye ye te aparyAptakA bhavanti te khalu abhApakA bhavanti, 'tattha NaM je te pajjattagA te NaM bhAsagA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te paryAptakAH santi te khalu bhApakA bhavanti, prayoga nahIM karate, kyoM ki ve zarIra, indriya Adi se rahita hote haiM / jo jIva saMsAra samApanna haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM zailezIpratipanna aura azailezI pratipanna / jo jIva yogoM kA nirodha karake nizcala-nispanda AtmapradezoM vAle ho cuke haiM, ve zailezIpratipanna kahalAte haiM / zailezIkaraNa ko prApta jIva abhA. Saka hote haiN| kintu jo jIva zailezI pratipanna nahIM haiM, unake bhI do bheda haiMekendriya arthAt pRthvIkAcika Adi sthAvara jIva aura anekendriya arthAta do. tIna, cAra athavA pAMcoM indriyoM vAle / jo jIva ekendriya haiM, ve abhASaka haiN| kintu jo dvIndriyAdi anekendriya haiM, unake do bheda haiM-paryApta aura aparyApta / inameM jo aparyApta haiM, ve abhASaka haiM, kyoM ki bhASAparyApti kI pUrNatA ke vinA bhASA kA prayoga kiyA nahIM jA sakatA / kintu unameM jo paryAptaka hai. samApana nathI, teo siddha che. siddha jIva abhASaka hoya che-teo bhASAne praga nathI karatA, kemake teo zarIra, Indriya AdithI rahita hoya che. je jIva saMsAra samApana che, teo be prakAranA hoya che-kaulIzI pratipana ane ezelezI pratipanna. je gene nirodha karIne nizcaya-nispanda AtmapradezevALA thaI cUkyA che, teo zailezI pratipanna kahevAya che. zailezIkaraNane prApta te jIva abhASaka hoya che. kintu je jIva zailezI pratipanna nathI, temanA paNa be bheda che-ekendriya arthAt pRthvIkAyika Adi sthAvara jIva ane anekedriya arthAt che, traNa, cAra athavA pAMca IdrivALA. je jIva endriya che, temanA be bheda che-payAsa ane aparyApta temAM je aparyApta che, teo abhASaka che, kemake bhASA paryAsinI pUrNatA vinA bhASAno prayoga karI zakA nathI. kintu teomAM je paryApta che, teo bhASaka thAya che. upasaMhAra karatA kahe che
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ pheda pratopanAtre prakRtamupasaMharannAha - ' se eeNadveNaM goyamA ! evaM buccai - jIvA bhAsagA vi anAsagA vi' he gautama! tat tasmAtkAraNAt etenArthena uparyuktahetunA, evam uktarItyA ucyate yadjIvAH kecana bhApakA api bhavanti, atha ca kecana jIvA abhASakA api bhavanti, gautamaH pRcchati - 'neraiyA NaM bhaMte! kiM bhAsagA, abhAsagA !' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM bhApa kA bhavanti ? kiMvA abhApakA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA bhAsamA vi abhAsagA vi' nairayikAH kecana bhApakA api bhavanti, atha ca kecana nairayikA abhApakA api bhavanti, gautamastatra kAraNaM pRcchati-se keNadveNaM maMte ! evaM baccai - neraiyA bhAsagA vi, abhAgA vi !' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvad evam - uktarItyA ucyaye yat - - nairayikA bhApakA api bhavanti atha cAbhApakA api bhavanti iti ? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA duvihA paNNattA' nairayikA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA - pajja - ttagA ya apajjattagA ya' tadyathA - paryAptakAJca, aparyAptakAca, 'tattha NaM je se apajattagA te NaM abhAsagA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te aparyAptA nairayikAH santi te khalu abhApakA bhavanti, kintu - 'tattha NaM je te paryAptakA nairayikAH santi te khalu bhApakA bhavanti, prakRta ve bhASaka hote haiM / upasaMhAra karate hue kahate haiM - he gautama ! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki jIva bhASaka bhI hote haiM aura abhASaka bhI hote haiM / gautamasvAmI aba daNDaka krama se sarvaprathama nArakoM ke viSaya meM yahI prazna doharAte haiM - he bhagavan ! nAraka jIva kyA bhASaka hote haiM athavA abhASaka hote haiM ? bhagavAn - he gautama! koI-koI nAraka bhASaka hote haiM aura koI-koI abhASaka bhI hote haiM / gautamasvAmI isakA kAraNa pUchate hue prazna karate haiM kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki koI nAraka bhASaka aura koI abhASaka hote hai ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! nAraka jIva do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta | unameM jo nAraka aparyApta haiM, ve abhASaka hote haiM, kintu jo nAraka gautama ! e hetue evuM kahevu che ke jItra bhASaka paNa heAya che ane abhASaka paNa hoya che. zrI gautamasvAmI have IMDakanA kramathI sa` prathama nArakAnA viSayamAM a ja prazna pharI kare che--he bhagavan ! nAraka jIva chu. bhASaka hAya che athavA abhASaka hAya che ? zrI bhagavAna--hai gautama ! kAi kaiAI nAraka bhASaka haiAya che ane kAI kAi abhASaka paNa hAya che. zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUchatAM prazna kare che he bhagavan ! zA kAraNe ema kahyu che ke kAI nAraka bhASaka che ane kAi abhASaka hAya che ? zrI bhagavAn uttara Ape che--hai gautama! nAraka jIva e prakAranA che paryAptaka ane aparyAptaka, teomAM je nAraka aparyApta che, te abhASaka hAya che, kintu je nAraka
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 6 jIvabhASakanirUpaNam 327 mupasaMhAravyAjenAha-'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA bhAsagA vi abhAsagA vi' he gautama ! tat-tasmAtkAraNAra etenArthena-uparyuktahetunA, evam-uktarItyA ucyate nerayikAH kecana bhASakA api bhavanti kecana abhApakA api bhavanti evaM egidiyajANaM niraMtara bhANiya vva' evam-pUrvoktarItyA ekendriyavarjAnAm-ekendriyAn vihAya dvIndriyAdInAM vaimAnikaparyA ntAnAM nirantaram-avyavadhAnena bhaNitavyat-bhApakatvaJca yathA yogyaM vaktavyamityarthaH ||suu0 6 // ||bhaapaajaatvktvytaa // mukam-kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri bhAsajAyA paNNatA, taM jahA-saJcabhegaM bhAsajjAyaM, vitiyaM mosaM, taiyaM saJcAmosaM, cautthaM asaccAmosaM, jIvANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti mosaM bhAsaM bhAsaMti, saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA! jIvA saccaM pi bhAsaM bhAsaMti,. mosaM pi bhAsaM jhAlaMti, saccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti asaccAmosa pi bhAsaM bhAsaMti, leraiyANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti jAva asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! neraiyANaM saccaM pi bhAsaM bhAsaMti. jAva asaccAlosaM pi bhAsaM bhAsaMti, evaM asurakunArA jAba thaNiyakumArA, veiMdiyateiMdiyacauridiyA ya no saccaM no mosaM no saccAmosaM bhAsaM paryApta haiM, ve bhASaka hote haiN| - aba prakRta upasaMhAra karate hue kahate haiM isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nAraka jIva bhASaka bhI hote haiM aura abhASaka bhI hote haiN| jaise nArakoM ke bhASaka-abhASaka hone kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usI prakAra ekendriyoM ko choDakara dvIndriyoM se lekara vaidhAnika devoM paryanta sabhI ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ekendriyoM ko choDa dene kA kAraNa yaha hai ki ve jihavA indriya se rahita hone ke kAraNa abhASaka ho hote haiM ||suu06|| paryApta che teo bhASaka hoya che. have prakRtano upasaMhAra karatA kahe che-e hetue he gautama! evuM kahevAya che ke nAraka java bhASaka paNa hoya che ane abhASaka paNa hoya che, jevuM nArakonA bhASakaabhASaka thavAnuM nirUpaNa karyuM che, teja prakAre ekendriyethI laIne vaimAnika deva paryanta badhAnA viSayamAM samajI levuM joIe. ekendriyone tyajI devAnuM kAraNa e che ke teo jIllA indriyathI rahita hovAnA kAraNe abhASaka ja hoya che 6 ,
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre bhAsaMli, asaccAmosaM bhAsaM bhAlaMti, paMcidizatirikAlajoNiyANaM te! ki baccaM bhAsaM bhAsaMti ? jAda kiM asaJcAlole bhAlaM jAtaMti ? goyanA / paMciMdiyatirikakhajoNiyA jo saJcaM bhAsaM bhAsaMti ko sosa AsaM sAsaMti, No saccAmolaM sAlaM bhAtaMti, enaM alabAlo lAsaM bhAsaMti, NaNNastha likakhApuSvagaM utta-guNaladdhiM vA pahucca sarcapi bhAsaM bhAsaMni mosaM pi saccAmosaM pi asaJcAlosaM pi bhAsaM sAsaMti saNustA jAba mANiyA, ee jahA jIvA nahA bhANiyavvA sU0 7 // __chAyA-kati khalu bhadanta ! bhApA jAtAni prAmAni ? gautama ! catvAri bhASA jJAtAni prajJatAni tadyathA-satyamekaM bhApAjAtam , dvitIyaM mRpA, tRtIyaM satyAmRpA, caturtham asatyAmRpA, jIvAH, khalu bhadanta ! kiM satyAM bhASAM sApante ? mRpAM bhASAM bhApante, satyAmRpAM, bhApAM bhASante, asatyAmRpAM bhApAM bhApante ? gautana ! jIvA satyAmapi bhApAM bhApante, mRpAmapi bhASAjAtavaktavyatA zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA?) he bhagavAn ! bhASAjAna arthAt bhASA ke prakAra-rUpa kinane kahe haiM ? (godhamA ! cattAri sAsajjAyA paNNattA)he gautama ! cAra bhASAjAta kahe gae haiM (taM jahA saccamegaM bhAsajjAyaM) eka satya bhASA jAta (vitiyaM mosaM) dUsarA mRghAbhApA jAta (taDyaM saccAmosaM) tIsarA satyA mRSA (cautthaM asaccAmosa) cauthA astyaamRssaa| (jIvA NaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan ! jIva kyA satya bhASA bolate haiM ? (mosaM bhAsaM bhAsaMti) mRSA bhASA bolate haiM ? (saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) satyAmRpA bhASA bolate haiM ? (asaccAmosaM bhAsaM sAsaMti ?) asatyAmRpA bhASA bolate haiM ? (bhoyaptA! jIvA saccaMpi bhAsaM bhAsaMti) he bhASA jAta vaktavyatA zahAtha-(kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNattA ?) De lagavan / bhASAta mAt bhASAnA 542-35 4 43i cha ? (goyamA / cattAri bhAsajjAyA paNNattA) gautama / yAra lASA and 4aa che (taM jahA-saccamegaM bhAsajAya) se satya mAnata (vitiya mosaM) mInu bhA bhASA ta (taiyaM saccA mosa) trInusatyA bhUSA (cautthaM asaccA mosaM) cethu jasatyA mRSA ___ (jIvANa maMte / kiM saccaM bhAsaM bhAsanti) lagavan / 01 zu satya mAyA mA cha (mosaM bhAsaM bhAsaMti 1) bhRSA bhASA mA che (saccA mosaM bhAsaM bhAsaMti ) satyA mR55 pA mAse che? (asaccA mosaM bhAsaM bhAsati) asatyA bhUSA mASA mATo ? (o | -----
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 7 bhASAjAtanirUpaNam 329 bhASA bhASante, satyAmupAmapi bhASAM bhASante, asatyAmRpAmapi bhASAM bhApante, nairayikAH khalu bhadanta ! ki satyAM bhASAM bhApante yAvad asatyAmRSAM bhASAM bhApante ? gautama ! nairayikAH khalu satyAmapi bhASA pante yAvad asatyAmRSAmapi bhASAM bhApante, evam anurakkumArA yAvat - stanitakumArAH, dvIndriya trIndriya caturindriyAzca no satyAM no mRSAM to satyAgRpAM bhASAM bhApante, asatyAmRpAM bhASAM bhApante, paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ! ki satyA bhASAM bhASante yAvat kim asatyAnRSAM bhASAM bhASante ? gautama ! paJcendriyatiryagyonikAH the tear bhASA bhI bolate haiM (mosaMpi bhAsaM bhAti) mRSAbhASA bhI bolate haiM (saccAmosaMpi bhAsaM bhAti) satyAmRSA bhI bhASA bolate haiM (asacAmapi bhAsaM bhAti) asatyAmuSA bhI bhASA bolate haiM / (nerayANaM bhane kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan nAraka kyA satya bhASA bolate haiM ? (jAda asaccAsosaMpi bhAsaM bhAsaMti) yAvat asatyAnuSA bhASA - bhI bolate haiM (evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA) isI prakAra asurakumAra yAvat stanitakumAra (iMdiya - teiMdiya - cauriMdiyA ya no sacce, lomo, saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) dvIndriya, trIndriya, caturindriya satya bhASA nahIM volate, vRSA bhASA nahIM bolate, satyamRSA bhASA nahIM bolate (asaccAmosaM bhAsaM bhAti) asatyAvRSA bhASA bolate haiM / no 1 (paMcidiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti ?) he bhagavan ! tica paMcendriya kyA satya bhASA bolate haiM ? (jAva kiM asaccAmose bhAsaM bhAsaMti ?) yAvat kyA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? (goyamA ! paMcidiyatirikkhajoNiyA No saccaM bhAsaM bhAti) he gautama | paMcendriya tiryaca satyabhASA pi bhAsaM bhAsati) he gautama / lava satya bhASA pazu mele che (mosaM vi bhAsaM bhAsati) bhRSA (saccA mosaM pi bhAsaM bhAsaMti) satyA bhRSA bhASA pAthu moTo che (asaccA mokSaM pi bhAsaM bhAsaMti) asatyA bhUSA bhASA yalu moTo che. (ne' iyANaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti) he bhagavan nArI zuddha satya bhASA moTo che ? (jAva accAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti) yAvat asatyA bhRSA bhASA moTo ( evaM asurakumArI jA thaNiyakumArA) mena pramANe asurasubhArathI sardhane yAvat stanitabhAra paryaMta samanyuM (baiMdriya teithiya cauri diyA ya no sacce, no mosaM, no saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) dvIndriya, trIndriya, caturi driya satya bhASA mAlatA nathI, mRSA bhASA khelatA nathI, satyAmaSA paNa gosatA nathI. (asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti) asatyA bhRSA bhASA moTo che. (paMcidiya tirikkhajoNiyANaM bhaMte! kiM sacca bhAsaM bhAsaMti) he bhagavan ! tiryaya yathendriya zu satya lASA moTo che 1 (jAva kiM' asaccAmosa bhAsaM bhAsa ti yAvat zuM asatyA pra0 42
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 prazApanAsatra no satyAM bhASAM bhAyante no mRpAM bhApAM bhApante, no satyAmRpAM bhApA mApante eyAm asa. tyAmRpAM bhApAM bhASante, nAnyatra zikSApUrvakam uttaraguNalabdhi kA pratItya satyAmapi bhASAM bhASante mRpAmapi satyAmRpAmapi asatyAmRpAmapi bhASAM mApase, manuSyA yAvada vaimAnikAH, ete yathA jIvAstathA bhaNitavyAH // sU0 7 // TIkA-aba prakArAntareNa bhApAvaktavyatAmeva prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! bhAsajAyA paNNatA?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! kati khalu-kiyanti tAvada mApA jAtAni-mApAprakArarUpANi prajJazAni-prarUpinAni santi ? etacca pUrvoktasyApi mApAsvarUpasya kizcid nahIM bolate (jo mosaM bhAlaM bhAsaMti) kRpA bhASA nahIM bolane (jo saccAmosaM bhAsaM bhAsaMni) latyAmRpA bhASA nahIM bolate (egaM asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti) eka asatyAbhUSA bhASA bolate haiM (NaNNatva mikvA pudhagaM uttaraguNaladdhiMvA paDucca) sivAya zikSAguNapUrvaka azvA uttara gugalabdhi kI apekSA se (saccaMpi bhAsaM bhAsaMti) satya bhASA bhI bolate haiM (mosaMpi, saccAmosaMpi, asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti) vRSA bhI, satya mRSA bhI aura akhatyasapA bhI bhASA bolate haiM (magussA jAva vemANiyA) manuSyoM se lekara vaimAlikoM taka (ete jahA jIvA tahA mANiyavyA) ye jIvoM kI taraha kahane caahie| TIkArtha-prakArAntarase bhASA kI hI prarUpaNA yahAM kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! bhASA ke prakAra athavA mApA jAta kitane kahe gae haiM ? yadyapi bhASA ke kAroM kA kathana pahale kiyA jA cukA hai, kintu yahA~ punaH jo prazna kiyA gayA hai, vaha kiMcat vizeSatA prakaTa karane ke lie hai bhRSA bhASA mose cha? (goyamA / paMci diyatirikkhajoNiyA No sacca bhAsa bhAsa ti) ke gautama / 5yendriya tiya satya sAyA nathI mAratA (No mosa bhAsaM bhAsaMti) bhRSA bhASA nathI masatA (No saccA mosa bhAsa bhAsa ti) satyA bhUSA mA nathI gosatA (egaM asaccAmosa bhAsaM bhAsati) ye asatyA bhRpA mA mA che (NaNNattha sikkhA putragaM uttara guNaladivA paDucca) sivAya zikSA guNa pUrva 35 ttara guesamdhinI apekSAye (saccaM pi bhAsa bhAsati) satya mApA 5 mA che (mosaM pi saccAmosaM pi, asaccA mosaM pi bhAsaM bha sati) bhUSA paha, satya bhRSA para mana masatya bhUSA pAya mApA mAle cha (maNussA jAva vemANiyA) bhanuSyAthI sa vaimAni sudhI (ete jahA jIvA tahA bhANiyavvA) mevAnI mAnasa TIkAI- prakArAntare ahI bhASAnI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! bhASAnA prakAro keTalA kahyA che? aghapi bhASAnA prakAranuM kathana pahelA karI devAyuM che, paraMtu ahIM pharIthI prazna karAyela che, te kaIka vizeSatA pragaTa karavAne mATe che, tethI punarUkti doSanI AzaMkA na karavI joIe.
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 7 bhASAjAta nirUpaNam 331 3 vaiziSTayAntaraM pratipAdayituM punaruktaM tena punaruktatvaM nAzaGkanIyam, bhagavAnAha 'goyamA ' he gautama ! ' cattAri bhAsajjAyA paNNattA' catvAri bhASA jAtAni bhASAprakArarUpANi prajJaptAni santi, 'taM jahA - saccayegaM bhAsajjAyaM' tadyathA - satyamekam - prathamam bhASA jAtam - bhASA prakArarUpaM bhavati, 'vitiyaM mosa' dvitIyam - bhASAprakArarUpaM mRpA bhavati 'taiyaM saccAmosaM' tRtIyam - bhASAprakArarUpaM satyAmRpA bhavati, 'cautthaM asaccAmosa' caturtham - bhASAprakAra rUpam asatyAmRSA bhavati ityevaM catvAro bhASAbhedAH pUrvoktA evaM punaH pratipAditAH, atha tato vaiziSTyAntaraM pratipAdayati- 'jIvANaM bhaMte! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti, mosaM bhAsaM bhAsaMti, saccA mosaM bhAsaM bhAsavi, asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti ?" gautamaH pRcchati - he bhadanta ! jIvAH khalu kim satyAM bhASAM bhApante ? kiM mRpA bhASAM bhApante kiMvA satyAmRSAM bhASAM bhApante ? kiMvA asatyA mRpAM bhASAM bhASante ? bhagavAnAha - 'goyamA ' he gautama ! 'jIvA saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, mosaM pi bhAsaM bhAsaMti, saccA mosaM pi bhAsaMti asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsati' jInAH kecana satyAmapi bhASA bhASante kecana mRSAmapi bhASAM ataH punarukti doSa kI azaMkA nahIM karanI cAhie ! bhagavAn prazna kA uttara dete haiM- he gautama! cAra bhASA jAta arthAt bhASA ke prakAra rUpa kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM- satya prathama bhASA jAta hai, asatya dUsarA bhASA jAta hai, satyAmRSA tIsarA bhASA jAta hai aura asatyAmRSA cauthA 'bhASA jAta hai / isa prakAra bhASA ke ye cAra bheda vahI haiM jo pUrva meM kahe jA cuke the / aba inake saMbandha meM jo viziSTatA hai, usakA pratipAdana karate haiM gautama svAmI - he bhagavan ! jIva kyA satya bhASA bolate haiM, kyA asatya bhASA bolate haiM, satyamRSA bhASA bolate haiM athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiM / bhagavAn he gautama! koI jIva satya bhASA bhI bolate haiM, asatya bhASA bhI bolate haiM, satyAmRSA bhASA bhI bolate haiM aura asatyAnuSA bhASA bhI bolate haiM / zrI bhagavAn uttara Ape che--ke gautama! cAra bhASA jAta arthAt bhASAnA prakAra- kahelA che, te A prakAre che-satya prathama bhASA che, asatya ji bhASA lata che, satyA mRSA trIjo bhASA jAta che ane satyAmRSA ceAthe bhASA jAta che. e rIte bhASAnA cAra bheda tyAM ja che ke je pahelA kahI didhelA che, have temanI khAkhatamA je viziSTatA che tenuM pratipAdana kare che zrI gautamasvAmI he bhagavan! jIva zuM satya bhASA khele che? zuM amatya bhASA ele che? satyA mRSA bhASA khele che athavA asatyA mRSA bhASA mele che? zrI bhagavAna hai gautama ! koI chatra satya bhASA paNa khele che, asahya bhASA paNa khele che. satyA mRSA bhASA paNa khele che, ane asatyA mRSA bhASA paNa khele che. *eol
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 pratApanAratra bhASante kecana satyAmRpAmapi bhASAM bhASante, kecana asatyAmRpAmapi sApAM bhApante, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccaM bhAsaM bhAsaMti jAva-asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM satyAM bhApAM bhApante ? yAvat-kiMvA gRpAM bhApAM bhApante ? kiM vA satyAyAM bhASAM bhApante ? kiM vA asatyAmRpAM bhASAM bhApante ? bhagavAnAha-'goyamA !! he gautam ! 'neraiyA NaM saccaM pi bhAsaM bhAsaMti jAva-asaccAmosaMpi bhAsaM bhAsaMti' nairayikAH rAlu kecana kadAcana satyAyapi bhApAM bhApate, yAvat-kecana nairayikAH mRpAsApAmapi bhASante, kecana satyAbhUpAmapi bhApAM bhApante, kecana tu asatyAmRpAmapi bhApAM bhASante, 'evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA'-evam-nairapikavadeva asurakumArAH, yAvat-nAgakumArAH, suvarNaamArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArAH api kecana satyAmapi bhApa mApante kevana mRpAmapi bhApAM bhASante, kecana satyAmRpAmapi mApAM bhASante kecana asatyAmRpAmapi bhASAM bhApante, ityarthaH, beiMdiyate iMdiya cauridiyA ya no saccaM no mosaM no saccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' dvIndriya trIndricaturindriyAzca ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! nairayika kyA satya bhASA bolate haiM, asatya bhASA bolate haiM, satyAmRSA bhASA bolate haiM athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? agavAl-he gautama ! koI nairayika kabhI satya bhASA bhI bolate haiM, kabhI koI asatya bhASA bhI bolate haiM, mizra bhASA bhI bolate haiM aura vyavahAra bhASA bhI bolate haiN| ___ jaisA nArakoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra asurakumAroM se lekara stanita kumAroM taka jAnanA cAhie, arthAtU asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agni kumAra, vidyutkumAra, uddhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, aura stanitakumAra bhI kabhI koI satya bhASA bolate haiM, kabhI asatya, kabhI mizra aura kabhI vyavahAra bhASA bolate haiN| hondriya, aura trIndriya, caturindriya jIva na satya bhASA bolate haiM, na asatya zrI gautamasvAmI- he bhagavana ! narayika zu satyA bhASa bele che. asatya bhASA bele che, satyA mRSA bhASA bole che, athavA asatyA mRSA bhASA bole che ! zrIbhagavAna gautama! keInarayika kayAreka satya bhASA paNa bele che, kayAreka kaMI asatya bhASA paNa bele che, mizra bhASA paNa bole che ane vyavahAra bhASA paNa bole che. jevuM nArakonA viSe kaheluM che, te ja prakAre asurakumArethI laIne svanitakumAra sudhI samajavuM joIe, arthAt asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, TIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra paNa kyAreka satya bhASA bele che, kyAreka asatya bhASA, kayAreka mizra, ane kyAreka vyavahAra bhASA bele che. kIndriya, triIya ane caturindriya jIva satya bhASA nathI bolatA. asatya bhASA
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadodhinI TIkA pada 11 sU0 7 bhASAjAtanirUpaNam no satyAM mApAM bhApate no vA sRSAM bhASAM mAphte, no vA satyAmRpAM bhASAM bhApate, api tu 'asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' asatyAmRpAM sApAM ApAte, tathA ca dvitri caturindriyeSu satyA mRpA-satyApArUpa bhApAtrayaniSedho'vaseyasteSAM samyag jJAnaparapratAraNAghabhinAyAbhAvAda, gautamaH pRcchati-paMciyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kiM sacca bhAsaM bhAsaMti jAba ki asacAmosaM bhAsaM bhAsaMti ?' he bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAH khalu kiM satyA bhASAM bhASante ? yAvat-kiM vA mRpAM bhASAM mApante ? kiM vA satyA sRSAM bhApAM bhApante ? kiMvA asatyA sRpA mApAM bhASante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMciMdiyatirakkhajoNiyA No sacca mAsaM sAsaMti, jo mosaM bhAsaM bhAsaMti' paJcandriyatiyagyonikAH no satyAM bhASAM bhASante, 'NI saccA mosaM Asa bhAsaMti' no vA satyAmRpAM bhASAM bhASante kintu-'egaM asaccA mosaM bhAsaM bhAsaMti' ekAm asatyAmRpA bhASAM bhApate, tathA ca paJcendriyatiryagyonizA api na samyagyathAvasthitavastupratipAdanAbhiprAyeNa bhApante, nApi paravaJcanAdhabhiprAyeNa bhASante api tu kopAvasthA vA bhavatu parajighAMsAvasthA vA bhavatu sarvAvasthAsyapi samAnarUpabhASA bolate haiM, na satyAmRSA bhASA bolate haiM, kintu asatyAbhUSA bhASA bolate haiM / isa prakAra dvIndriyoM, zrIndriyoM aura caturindriyoM meM satya, asatya aura mizra ina tIna bhASAoM ke prayoga kA niSedha samajhanA cAhie / isakA kAraNa yaha hai ki unameM na samyagjJAna hotA hai aura na dUsaroM ko Thagane kA abhiprAya hI hotA hai| gautama svAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryaMcayonika kyA satya bhASA colate haiM yAvat kyA asatyAsRSA bhASA bolate haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryaca na satya bhASA bolate haiM, na asatya bhASA bolate haiM, na satyAmRSA bhASA bolate haiM, kintu eka mAtra asatyAmRSA arthAt vyavahAra bhASA bolate haiM, kyoMki paMcendriya titheca na to yathArtha vastu svarUpa kA pratipAdana karane ke abhiprAya le bolate haiM, aura na dUsare ko Thagane paNuM nathI bolatA. satyA mRSA paNa nathI bolatA. kintu asatyA mRSA bole che. e prakAre dvIndri, trIndriye, ane caturindrimAM satya, asatya ane mizra A traNa bhASAenA pragane niSedha samajavuM joIe. tenuM kAraNa e che ke teomAM samyajJAna nathI hotuM ane bIjAne ThagavAne abhiprAya paNa nathI hoto. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! paMcendriya tiryaMca jenika jIva zuM satya bhASA * bele che yAra zuM asatyA mRSA bhASA be le che ? zrI bhagavAna-he gautama! pAMcendriya ti"ca satya bhASA nathI besatAM, asatya bhASA nathI bolatAM, satyAmRSA bhASA paNa navI latA kintu eka mAtra asatyA mRSA arthAt vyavahAra bhASA bole che, kemake pacendriya tiryaMca yathArtha vastunA svarUpanuM prati
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanAnna tayaiva bhASante atastepAmapi bhASA asatyA mRpA rUpaiva bhavati, atha sarvepAmapi paJcandriyatirazvAM kimasatyA rUpaica bhASA bhavati ? ityAkAsAzaM netyAha-'NaNNastha' nAnyatra-zikSAderanyatra na satyAditrikabhApAM bhApante ityarthaH, kintu-'sikkhApudagaM uttaraguNaladdhi vA paDucca saccaM pi bhAsaM bhAsaMti' zukasArikAdayaH paJcandriyatiryagyonikAH zikSApUrvakaM vA saMskAravizepAna-uttaraguNalabdhi vA kutazcitta yAvidhakSayopazamavizepAjAtismaraNarUpAM viziSTavyavahArakogalarUpAM vA labdhi pratItya-Azritya satyAmapi bhApAM bhASante, 'mosaM pi saccA mosaMpi asaccA mosaMpi bhAlaM bhAsati' mRSAmapi bhAyAM bhASante satyAmRpAmapi yA dhokhA dene ke Azaya se hI bolate haiN| kintu cAhe krodhAvasthA ho, cAhe dUsare kA ghAta karane kI icchA kI sthiti ho, ve sabhI avasthAoM meM samAna rUpa se hI volate haiM, ata eva unakI bhASA asatyAmRpA mApA hI hotI hai, jise na to satya kI koTi meM rakhA jA sakatA hai aura na asatya kI hI koTi meM rakkhA jA sakatA hai| to kyA sabhI paMcendriya tirthacoM kI bhASA alatyAmRSA hI hotI hai, athavA isameM koI apavAda bhI hai ? isa prazna kA uttara dene ke lie kahate haiM-zikSA Adi ko chor3a kara ve tIna bhASAoM kA prayoga nahIM karate kintu zuka (totA) aura sArikA (mainA) Adi paMcendriya tiryacoM ko yadi zikSA dI jAya athavA unako vizeSa prakAra kA kSayopazama hone se jAti smaraNa Adi rUpa kisI uttara guNa kI labdhi ho jAya athavA viziSTa vyavahAra kauzala rUpa labdhi kI prApti ho jAya to ve satya bhASA bhI bolate haiM, asatya bhASA bhI bolate haiM satyAmRpA bhASA bhI bolate haiN| __ manuSya yAvat-vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika jIvoM ke samAna pAdana karavAnA abhiprAyathI nathI balatAM, ane bIjAne ThagavAne ke chetaravAnA AzayathI nathI bolatA. paNa cAhe te phodhAvasthA hoya, cAhe bIjAne ghAta karavAnI icchAnI sthiti hoya, teo badhI avasthAomAM samAnarUpathI ja le che. tethI ja temanI bhASA asatyARSA ja hoya che, jene nathI satyanI kaTimAM mUkI zakAtI ane nathI asatyanI keTimAM paNa mUkI zakAtI. te zuM badhAM paMcendriya tiryaMconI bhASA asatyA mRSA ja hoya che, athavA temAM keI apavAda paNa che? A praznano uttara ApavA mATe kahe che zikSA Adine cheDIne teo traNa bhASAone prayoga nathI karatA, kintu zuka (pesTa) ane sArikA (mena) Adi pacendriyane je zikSA apAya athavA temane vizeSa prakAranA kSapazama hovAthI jAti smaraNa Adi rUpa koI uttara guNanI labdhi thaI jAya athavA viziSTa vyavahAra kauzalya rUpa labdhinI prApti thaI jAya te teo satya bhASA paNa bole che, asatya bhASA paNa bele che ane satyA mRSA bhASA paNa bele che. manuSya yAvata-vAnavyantara-tiSka ane vaimAnika jIvanA samAna samajI levA
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam bhApAM bhApake, asatyAmRpAmapi bhApAM bhApante, ityarthaH, 'maNussA jAva vemANiyA' manuSyAH yAvada-vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH 'ee jahA jovA tahA bhANiyavyA' ete-manuSyAdi vaimAnikaparyantAH yathA jIvA:-samuccayajIvAH pratipAditA stathA bhaNitavyAH ||suu0 7 // bhApA dravyagraHNa vaktavyatA / . mUlam--jIve NaM bhaMte ! jAti nAti bhAsattAe giNhai, tAiM kiM DibAI gehai aThiyAiM gehai ? goyasA ! ThiyAiM giNhai no aThiyAi giNhai, jAiM bhaMte ! ThiyAiM girAhai. sAiM kiM dAto giNhai, khettamao giNhai, kAlao giNhai, bhAvao mihai ? goyamA ! davao vi piNhai, khettao vi. kAlo ki, bhAvao vi giNhaha, jAti bhaMte ! dAo gehai, tAI ki egapadesitAI giNhai, dupadesiyAiM jAva alapaesiyAiM gehai ? goyamA ! no egapadesiyAiM geNhai jAva no asaMkhejapaesiyAiM giNhai, arthatapaeliyAI geNhai, jAI khettao gevhai tAI ki egaparasogADhAiM geNhai, dupae logADhAiM gehai, jAva asaMkhejapaesogADhAiM gevhA, jAI kAlo meNhai tAI kiM egalamaya liyAI geNhai dusamyaThiiyAI giNhai jAra asaMkhijasamayaThiiyAI geNhaha ? goyamA ! egasamaThiDyAiM pi geNhai dusamayaThiDyAiM pi geNhai, jAva asaMkhejalamayaThiiyAI pi gehai, jAI bhAvao geNhai tAI kiM vAgamaMtAI geNhai gaMdharSatAI rasamaMtAI phAsamaMtAI geNhai ? goyamA ! vaeNamaMtAI pi, jAva phAlasaMtAI pi geNhai, jAiM bhAvao vaSNamaMtAI pi gehai tAI kiM egavaNNAiM geNhai jAva paMca vaNNAI gaNhai ? goyanA ! gahaNadavAiM paDuncha egavaNNAI pi geNhai, jAva paMca vaSNAI pi meNhai, savagrahaNaM paDucca NiyamA paMcavaNNAiM geNhai, taM jahA-kAlAI nIlAI lohiyAiM hAlidAI sukillAiM, jAiM vaNNao samajhanA cAhie, arthAt sAmAnya jIvoM kI jo baktavyatA kahI hai, vahIM ina devoM ke viSaya meM bhI samajha lenI cAhie // 6 // joIe, arthAt sAmAnya jIvonI je vaktavyanA kahI che, teja A denA viSayamAM paNa samajI levI joIe ke 7 che
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 prajJApanAsUtre kAlAI giNhadda tAI ki egaguNa kAlAI gehada jAya alaguNakAlAI giNhai : goyamA! egaguNa zAlA picihAi jAna aNaMtarASAkAlAI pi geNhai, evaM jAba sukillAI mi / jAiM bhAvao gaMdhAtAI vichahai tAI ki egagaMdhAI giNhai, dugaMdhAI nihaha ? goyanA mahAvvAI paDucca egagaMdhAI pi dugaMdhAI nibhiNhaha, samagahaNaM pahuca nithalAdugaMdhAi giAhai, jAiM gaMdhao sumigaMdhAI giNhai tAI kiM egaNasunnigaMdhAiM giNhai jAva aNaMtaga suvinamadhAI giNDa ? goyalA! egaguNasunbhigaMdhAI pi jAva apaMtapUNasubhigaMdhAI pi gehai. vaM dubhigaMdhAI pi giNhai / jAiM sArao rasapatAiM gehai tAI kiM egarasAiM giNhai jAva kiM paMcaralAiM geNhai ? goyalA! gahaNadavbAI paDucca egarasAI pi giNhai, jAva paMcaralAI pi geNhai, savvagahaNaM paDuna niyamA paMcarasAiM geNhai / jAiM ralao tittarasAiM geNhai tAI kiM egaguNatittaralAI giNhai jA agaMlaguNanittaralAI mihai ? goyamA egaguNatittAI pi gihana jAva aNaMtaguNatittAI pi giNhai, evaM jAva madhuraralo / jAiM bhArao phAlatAiM giNhai, tAI ki egaphAlAI geNhai jAtra aphAsAI giNhai ? goyamA! gahaNadabAI paDucca No egaphAsAiM giNhai, duphAsAI bhiNhai jAtra cauphAsAI geNhAi, yo paMcaphAsAiM geNhai, jAda no aTTaphAsAiM geNhai, samagyahaNaM eDucca niyasA | caupAsAiM gehai, taM jahA-lItaphAsAiM geNhai, usiNaphAsAuM giddhaphAsAI luskhaphAsAI gehai, jAI phAsao sItAI niNhai tAI kiM egaguNa sItAI gei jAva apaMtaguNalotAI geNhai ? goyagA ! egaguNasItAI pi gei, jAra aNaMtaguNalIlAI yahaha, evaM usi milakaravAI jAda aNaMtaguNAI pi piNhai, jAI zaMte ! jAda aNaMtaguNaluskhAiM gehai tAI kiM ghuTAI gemhai apudAiM geNhai ? goyamA ! puTTAiM geNhai apuSTAI no gemhai, jAI bhate! puDhAI meNhai
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam 337 tAI ki ogADhAI geNhai aNogADhAiM gehai ? goyamA! ogADhAI geNhai no aNogADhAiM geNhai, jAiM bhaMte ! ogADhAiM giNhai tAI ki aNaMtarogAr3hAI geNhai paraMparogADhAiM geNhai ? goyamA! aNaMtarogADhAI giNhai, no paraMparogADhAI gairAhA, jAI bhaMte ! aNaMtarogADhAI geNhei tAI bhaMte ! kiM aNUiM gehai vAyarAI geNhai ? goyamA! aNUiM pi geNhai, bAyarAiM pi geNhai, jAiM saMte ! aNUiM geNhai tAI kiM. uI geNhai, ahe geNhai tiriyaM gehai ? goyamA ! uDUM pi geNhaha ahe vi. geNhai tiriyaM pi geNhai, jAI bhaMte ! u pi geNhai, ahe vi geNhai tiriyaM pi gehai, tAI ki Adi geNhaI majjhe geNhai, pajjavasANe geNhai ? goyamA! Adi pi geNhA, majjhe pi geNhai pajavasANe vi geNhai, jAiM bhaMte ! Adi zigeNhai, majhe pi geNhai pajjavasANe vi geNhai tAI ki lavilae giNhai, avisae giNhai ? goyamA / savisae giNhai no avisae giNhai, jAiM bhaMte ! savisae geNhai tAI kiM ANupuTiva geNhai, aNANupurdiva geNhai ? goyamA! ANupurdiva geNhaI No aNANupubbi gehai, / jAiM aMte! ANuvuTiva geNhai tAiM kiM tidisiM geNhai, jAva chadisiM gehai ? goyamA! niyamA! chadisiM gehai ? puTThogADhaaNaM naraaNUya taha vAyare ya urdu mhe| Adi visayANupuci giyayA taha chadisiM ceva ||suu0 8 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApAtvena gRhNAti tAni kiM sthitAni gRNAti, asthitAni gRhaNAti ? gautama ! sthitAni gRhaNAti, no asthitAni gRhaNAti. bhASA dravya grahaNa vaktavyatA zabdArtha-(jIve NaM bhaMte jAti vyAti) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko (bhAsajjAya giNhati) bhASA rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI kiM ThiyAiM gehati, aThiyAI geNhati) kyA ula sthita ko grahaNa karatA hai athavA asthita ko grahaNa bhASA dravya grahaNa vaktavyatA zahAya-jIveNaM bhaMte ! jAti vvAti) 3 mAvan ! 2 dravyora (bhAsattAe gihati) mA535bhA ahe| 42 cha (tAI kiM ThiyAiM geNhati aThiyAI geNhati 1) zute sthitane yaha 42 cha athavA masthitane aDaera 42 cha ? (goyamA ! ThiyAiM miNhati, no pra0 43
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 VApanAsane yAni bhadanta ! sthitAni gRhNAti tAni kim dravyato gRhNAti kSetrato gRNAti, kAlato gRhNAti bhAvato gRNAti ? gautama! dravyato gRNAni kSetrato gRhaNAti, kAlato gRNAti, bhAvato gRNAti, yAni bhavanta ! dravyato gRhaNAti tAli kim ekapradezikAni gRhaNAti dvipradezikAni yAvad anantAdezikAni gRhNAti ? gautama ! no ekapradezikAni gRhaNAti yAvada no asaMkhyeyapradezikAni gRhaNAti, anantapradezikAni gRhNAti, yAni kSetrato gRNAti tAni kim ekapradezAvagAhAni gRhNAti, dvipradezAvagA. karatA hai ? (goyamA ! ThiyAiM mihati no aThiyAI piNhati) gautama ! sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, asthita dravyAM ko nahIM grahaNa kAtA (jAiM bhaMte ThiyAI giNahati) he bhagavan ! jina sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai (tAI kiM vvato giNhati) unako kyA dravya se grahaNa karatA hai (khirAo gihati) kSetra se grahaNa karatA hai (kAlao giNhani) phAlale grahaNa karatA hai / (bhAvao giNhati ?) bhAva se grahaNa karatA hai (goyanA ! svaodi nihati) he gautama ! dravya se bhI grahaNa karatA hai (khettamao vi) kSetra se bhI (kAlo vi) kAla se bhI (bhAvao vigiNhati) bhAva se bhI grahaNa karatA hai| (jAti bhaMte ! cao gehati, tAI ki egapasinAI giNhati, dupadesiyAI jAva aNaMtapaeliyAI gehati ?) he bhagavat ! dravya se jinako grahaNa karatA hai, kyA eka pradeza vAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai kyA dipradezI yAvat anantapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyalA ! no egapadesiyAI geNhati) he gautama ! ekapradezI dravyo ko grahaNa nahIM karatA (jAva no asaMkhejjapaesiyAI giNhai) yAvat asaMkhyAtapradezI dravyoM ko grahaNa nahIM karatA (aNaMtapaesiyAI geNhati) ananlAdezI dravyoM ko grahaNa karatA hai| aThiyAiM giNhati) gautama sthita dra0yane aDa 42 , asthita dravya nathI yaha 42to (jAiM bhaMte ThiyAiM giNhati) lAvAn ! 2 sthita dravya ya 42 cha (tAI kiM vvato giNhati) teyAna zudravyathI yaha 42 cha (khettao gihati) kSetrathI hara 42 che (kAlao giNhati) 4thI yaDaya 42 che (bhAvao giNhati ?) sAthI aDa 43 cha (goyamA ! davao vi giNhati) 3 gIta | dravya thI 5 baDA 42 cha (khetta ovi) kSetrathI 5 (kAlao vi) yI 5 (bhAvao vi giNhati) sAthI 5 aDae re (jAti bhaMte / dabbao geNhati, tAI kiM egapadesiyAI giNhati, dupadesiyAiM jAva aNaMtapaesiyAI geNDati ?) De bhagavan dravyathI ne ghaDaNa 42 che, zu se pradezavANA te dravyene grahaNa kare che, zuM dvidezI yAvat ananta pradeza drone grahaNa kare che? (goyamA ! no egaradesiyAI gehati) gautama / me azI dravyane yaha nayI 42tA (jAva no asaMkhejapaesiyoiM giNhai) yAvat masacyAta azI dravyona yaha nathI
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 110 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam DhAni gRNAti yAvad asaMkhyeyapradezAnagAnAni gRhNAti ? gautama ! no ekapradezAvagADhAni gRhNAti yAvat no saMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti, asaMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti, yAni kAlato gRhaNAti tAni kis ekasamayasthitikAni gRhNAti dvisamayasthitikAni gRhaNAti yAvad asaMkhyeyasamayasthitikAni gRhNAti ? gautama! ekasamayasthitikAni api gRhaNAti dvi samayasthitikAnyapi gRNAti yAdad asaMkhyeyasamayasthitikAnyapi gRhNAti, yAni bhAvato gRhNAti tAni kiM varNavanti gRhNAti, gandhavanti gRhNAti, rasa (jAiM khettao gehati) jinhe kSetra se brahaNa karatA hai (lAiM ki egapaesogADhAI geNhati) kyA AkAza ke eka pradeza meM avagADha una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (kiM dupaesogADhAiM gehati) thA do pradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAva asaMkhejjaeesogADhAiM geNhati ?) yAvatU kyA asaMkhyAtapradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAI kAlato geNhati) jina dravyoM ko kAla se grahaNa karatA hai (tAI kiM egasamayaThiyAI geNhati) kyA eka samaya kI sthitivAle ina dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (dusamayaThijhyAI giNhati?) kyA do samaya kI sthitivAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (jAva asaMkhijjalamayaThiDyAI gehati ?) yAvat asaMkhyAta samaya kI sthiliyAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! egasamayaThiDyAiM pigeNhati) he gautama ! eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (dusamayaThiyAI pi geNhati) do lamaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| (jAva asaMkhejjasamayaThiyAI pi geNhati) yAvatU asaMkhyAtasamaya ko sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| 42tA (aNaMtapaesiyAI geNhati) yananta pradezA dravyAne apa re cha (jAI khettao geNhati) reyAne rathI yaha 42 che (tAI ki egapaesogADhAI geNhati) zusAzana 4 pradezamA madata dravyAne grahaNu 42 cha ? (kiM dupaeso 'gADhAI geNhati 1) zu meM pradezamA 18 dravyAne aDAya 42 cha ? (jAva asaMkhejjapaeso gaDhiAiM gehati 1) yAvat zumasacyAta pradezamA avADha dravyAne ghaDa 42 cha? (jAiM kAlao gehati) 2 dra0yAne 4gI aDaera 42 cha (tAI ki egasamaya ThiiyAI geNhati) zu me samayanI sthitivANAta dravyAne graha 2 cha ? ( dusamayaThijhyAI giNhati ?) zume samayanI sthiti dravyone 71 4re che ? (jAva asaMkhejjA samayaThiiyAI) yAvat masa cyAta samayanI sthitiyANA dravyAne yaha 42 cha ? (goyamA! egasamayaThiiyAI pi gehati) gautama / 4 samayAnI sthitI pAne para yaha re cha (dusamayaThijhyAI pi gehati) me sabhayanI sthitivANAne pa] grahaNa 42 cha (jAva asaMkhejjasamayaThijhyAipi gehati) yAvat 2masabhyAta sabhayanI yativANAmAne 54 aDama 42
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ A40 prajJApanAsUtre vigRhNAti, sparzayanti gRNAti ? gautama / varNavantyapi yAvat sparzayantyapi gRhNAti, yAni bhAvato varNavantyapi gRhNAti tAtri zim ekavarNAni gRhNAti yAvat paJcavarNAni gRhNAti ? gautama ! grahaNadravyANi pratItya ekavarNAnyapi gRhNAti yAvat paJcavarNAnyapi gRhNAti, sarva grahaNaM pratItya niyamAt paJcavarNAni gRhNAti tadyathA - kRSNAni nIlAni lohitAni haridrANi zuklAni yAni varNataH kRSNAni tAni kim ekara NakAla (jAI bhAvato gioes) jina dravyoM ko bhAva se grahaNa karatA hai (tAI kiM vaNNatAI gehati) kyA varNavAn dravyoM ko grahaNa karatA hai (gaMdhayaMtA, rasamaMtAI, phAsatAI rohati ? (gaMdha vAle, rasa vAle, sparza vAle drayoM ko grahaNa karatA hai ? (gomA ! vaNNamaMtAI pi jAva phAsatAI pi yeNhati) he gautama ! varNa vAle bhI yAvat sparza vAle bhI dravyoM ko grahaNa karatA hai / (jAI bhAvato vaNamaMtAI pi geNhati) varNa vAle bhI jina dravyoM ko bhAva se grahaNa karatA hai (tAI kiM egavaNNAI geNhati jAva paMca vaNNAI gehati ?) kyA eka varNavAle dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat pAMcoM varNA vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNadavvAI' paDucca) he gautama | grahaNadravyoM kI apekSA egavaNNAI pi gehaha) eka varNa vAloM ko bhI grahaNa karatA hai (jAva paMcavaNNaIpi gehati yAvata pAMcoM varNoM vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (savvaggahRNaM paDucca NiyamA paMcabaNNAI geNhati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se pAMcoM gharNoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai (naM jahA-kAlAI, bolAi, lohiyAi, hAlidAi, sukillAI) vaha isa prakAra - kAle, nIle, lAla, pIle aura zukla dravyoM ko (jAI baNNao kAlAI giNhati) varNa se kAle jina dravyoM ko grahaNa karatA ( jAI bhAvato giNhai) ne dravyAne lAvathI graha :re he ( nAi ki vaNNamaMtAI gehati 1) zu varNuvAn dravyane hu4re che (gaMdhamaMtAI rasamaMtAI, phAsamaMtAi, geNhati ? ) gaMdhavAjA, rasavAjA, sparzavANA dravyAne grahayu 4re che ? ( goyamA ! vaNNamaMtAI vi jAva phAsamaMtAi N vi geNiti) se gautama ! varSAvAjA pazu yAvat sparzavANA pazu dravye ne yaha re che ure che grahaNu kare paDucca) De grahayu ( jAi bhAvato vaNNatAI pi gehati) varSAvANA pazu ne dravyonela vRdhI graha (tAI ki ega vaNNAi jAva paMca baNNAI geNhati ) eka vaNu vALA, dra he yAvat yAMce vazevANA dravyAne grahaNu4re che ? ( goyamA ! gahaNadavvAi gautama ! zraddhaSu dravyonI apekSA me ( egavaNNAi pi gehai) 4 varSAvANAmAne 42 che (jAva paMca vaNNAi pi gehati yAvat pAye vazevANA dravyAne paNa ure che (savvaggaNaM paDucca niyamA paMcavaNNAI geNhati ) sarva zrahanI apekSA tre niyamayI yAMce vovANA dravyAne zraddhaSu re (taM jahA-kAlAI nIlAi lohiyAi, hAlidAI. sukillA ) te sA are ANA, tIsA, sAMsa, pIjA mane saha dravyAne yA grahalu 42 che.
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam kAni gRhNAti, yAvad anantamuNakAlakAni gRGgAti ? gautama ! ekaguNakAlakAnyapi gRhNAti yAvada ananta guNakAlakAnyapi gRhaNAti evaM zuzlAnyapi, yAni bhAvato gandhavanti gRhAti tAni kim ekagandhAni gRhNAti dvigandhAni gRhNAti ? gautama ! grahaNa dravyANi pratItya ekagandhAnyapi dvigandhAnyaNi gRNAti, sarvagrahaNaM pratItya niyamAda dvigandhAni zRNAti, yAni gandhataH surabhigandhAni gRhaNAti tAni kim ekaguNasurabhigandhAni gRhNAti, yAvat-anantaguNasurabhigandhAnyapi gRhNAti ? gautama ! ekaguNasurabhigandhAnyapi, yAvad hai (tAI ki eNasAlA gehati jAva aNaMtaguNakAlAI giNhati ?) kyA eka guNa sAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa kAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyanA! egaguNakAlAI pi giNhati jAva aNaMtaguNakAlAI pi geNhati) he gautama ! eka guNa kAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat ananta guNa kAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (evaM jAba sukillAI pi) isI prakAra yAvat zukla dravyoM ko bhI (jAiM bhASao gaMdhamaMtA giNhani) bhAva se jina gaMdha vAle dravyoM ko prahaNa karatA hai (lAI ki egagaMdhAI giNhati, dugaMdhAIgiNhati ?) kyA eka gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA do gaMdhavAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA! gahaNadabAI paDacca egagaMvAIpi dugaMdhAI pigihati) he gautama ! grahaNa dravyoM kI apekSA eka gaMdha vAloM ko bhI aura do gaMdha vAlo ko bhI grahaNa karatA hai (savvaragahaNaM paDucca niyamA dugaMdhAigiNhati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se do gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| ___ (jAI gaMdhao sunbhigaMdhAi giNhai kiM egaguNasubhigaMdhAiM giNhati jAva (jAI vaNNao kAlAi giNhati) thI re dravyAne ghaDa 42 cha (tAI ki egaguNakAlAI geNhati jAva aNaMtaguNakAlAI giNhati ?) zu guthu 4 te dravyAne grahaNa kare che yAvata ananta guNa kALa dravyane grahaNa kare che? (goyamA egaguNakAlAI pi giNhati jAva aNataguNakAlAI pi geNhati) gItama! eka guNa kALA dravyone grahaNa kare che, yAvatu ananta guNa kALa dravyone paNa grahaNa kare cha (evaM jAva sukkilAI pi) se prabhArI yAvat zusa yAne 55 75 42 che. - (jAI bhAvao gaMdhamaMtAi giNiti) sAthI 2 vANA dravyAne gaDa 4re (tAI ki egagaMdhAI giNhati dugaMdhAI giNhati) zu me dravyAne ghaDa 42 'che 20140 me gadhavANA dravyAne ahae 42 cha ? (goyamA ! gahaNa davvAI paDucca ega. gaMdhAi pi dugaMdhAI pi gimhati) 3 gautama! e dravyAnI apekSA se gANAyAna pAyu mana meM sAmAna 59 haya 42 cha (savvaggaNa paDucca niyamA dugaMdhAi giNhati) sarva grahaNanI apekSAthI niyamathI be gaMdhavALA dravyane grahaNa kare che
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - prejJApanAsUtra anantaguNamurabhigandhAnyapi gRhNAti, evaM durabhigandhAnyapi grahaNAti, yAni bhAvato rasa. vanti gRNAti tAni kim ekarasAni gahUNAti yAvat kim pazcarasAni grahaNAti? gautama ! grahaNa dravyANi pratItya ekarasAnyapi gRhaNAti, yAvat-paJcarasAnyapi grahaNAti, sarvagrahaNaM pratItya niyamAt paJcarasAni gRNAti, yAni rasavastiktarasAni gRhNAti tAni kim ekaaNaMtaguNa sunbhigaMdhAipi giNhati ?) gaMdha se sugaMdhita jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA eka guNa sugaMdhita dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa ? (goyamA egaguNa subhidhAI pi jAya aNaMtaguNastubhigaMdhAipi geNhai) he gautama ! ekaguNasugaMdhita dravyoM ko bhI yAvat anantaguNa sugaMdhita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (evaM dugbhigaMdhAipi gehati) isI prakAra durgadha vAloM ko bhI grahaNa karatA hai| (jAI bhAvao ralamaMtAI geNhati tAI ki egarasAIgiNhati jAva kiM paMcarasAIgeNDati ?) bhAva se rasa vAle jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA eka rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat kyA pAMca rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNavAI paDucca egarasAIpi giNhani jAva paMcarasAipi geNhati ?) he gautama ! brahaNadravyoM kI apekSA eka rasa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat pAMca rasa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (samvaggaNaM paDDacca niyamA paMcarasAI geNhati) sarva grahaNa kI apekSA niyama se pAMcoM rasoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai __ (jAIsao tittarasAIgeNhati) rasa se tikta rasavAle jina dravyoM ko (jAi gaMdhao subdhigaMdhAI giNhai tAI ki egaguNasubhigaMdhAI giNhati jAva aNaMtaguNa mubhigaMdhAI pi giNhati ?) yI sugaMdhita dravyAne ahae 42 cha to zu eka guNa sugaMdhita dravyane grahaNa kare che? yAvat ananya guNa sugandhita dravyane grahaNa 42 che ? (goyamA! egaguNasubhigaMdhAi pi jAva aNaMtaguNasubhigandhAI pi geNhai) 8 gautama ! eka guNa sugandhita dravyane paNa yAvat anantaguNa sugandhita dravyane paNa grahaNa 42 cha (evaM dunbhi gaMdhAi vi gehati) me // 2 duniyAmAne pANu yahae12 cha (jAI bhAvo rasamaMtADaM geNhati tAI ki ega rasAiM giNhati jAva ki paMcarasAI gehati ?) mAthI 25pA 2 dravyAne aDaya 42 , zu me 2savANA dravyona baDa 42 3 yAvat zu pAya 2sA yAne yaha 42 che ? (goyamA gahaNavvAI paducca ega rasAI ni giti jAva paMcarasAi piNhati ?) he gautama ! DarA dravyAnI apekSAe eka rasavALA dravyane paNa grahaNa kare che, yAvat pAMca rasavALA dravyone paNa aDaera 42 cha (savvaggaNaM paDucca niyamA paMca rasAI gehati) sarva aDAnI apekSAye niyamathI pace rasavALA ne grahaNa kare che
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 su. 8 bhASAdravya grahaNa nirUpaNam " guNatikarasAni gRhNAti yAvad anantaguNatiktarasAni gRhNAti ? gautama ! ekaguNatiktAnyapi gRhNAti yAvat anantaguNatiktAnyapi gRhNAti, evaM yAvad madhurarasaH, yAni bhAvataH sparzayanti gRhAta tAni kim eka sparzAni gRhNAti yAvad aSTa sparzAnyapi gRhNAti ? gautama ! grahaNadravyANi pratItya no ekasparzAni gRhNAti, dvi sparzAni gRhNAti yAvat - trisparzAni, catuHsparzAni gRhNAti, no paJcasparzAni gRhNAti yAvat to asparzAni gRhNAti, sarvagrahaNa karatA hai (tAI kiM enaguNatittarasAI giNhani jAna anaMtaguNatittarasAI gihati ? ) kyA eka guNa tikta rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa tikta dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (govamA ! egaguNatittAI pi giNhati jAva anaMtaguNatittAi pi vhiti) he gautama! eka guNa tikta rasavAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa tina dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai | ( evaM jAba madhuraraso) isI prakAra yAvat madhura rasa taka / 1 ( jAI bhAvato phAsa maMtAI geNhati tAI kiM egakAsAI geNhati jAva aTTha phAsAI giNhati ?) bhAva se jina sparza vAle dratroM ko grahaNa karatA hai kyA eka sparzavAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat ATha sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! gahaNadavvAI paDucca No egaphAsAI giNhati duphAsAi' giNhai jAva caphAsAI gevhati) he gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA eka sparzavAle dravyoM ko nahIM grahaNa karatA, do sparza vAloM ko grahaNa karatA hai yAvat cAra sparza vAloM ko grahaNa karatA hai ( No paMcaphAlAI gehati) pAMca sparza vAloM ko nahIM grahaNa karatA (jAva no aTThaphAsAI yeNhati yAvat na ATha 343 (jAi rasao tittarasa'i giNhati ) rasathI tita rasavANA ne drabhyone yaha re che (tAI kiM egaguNatittarasAI giNhati jAva anaMtaguNatittarasAI nivhati) 4 4 guNu tikta rasavALA dravyAne grahaNa kare che, yAvat ananta guNu tikta dravyAne grahaNu 42 ( goyamA ! egaguNatittAi pi giNhati jAva arNataguNatittAi pi giNhati ) haiM gautama ! eka guNu tikta dravyAne grahaNa kare che, yAvat ananta guNu tikta drabyAne paNa hure che (evaM jAva madhuraraso) me akSare yAvat bhadhura rasa sudhI (jAi' bhAvato phAsamaMtAi' geNhati tAI kiM ega phasAi geNhati jAva aTTa phAsAi giNhati 1) bhAvathI ne sparzavANA dravyAne grahaNa hare he zuM me4 sparzavANA drabhyone grahaNa kare che cAvat AThe sparzIvALA drabyAne grahaNa kare che? (goyamA ! gahaNadavvAI paDucca No ega phAsAIM giNhati duphAsAIM giNhai jAva cau. phAsAi' geNhati) he gautama / prahaSu dravyonI apekSAye ye sparzavANA dravyAne nathI graha 42tA, sparzIvALAne graheNa kare che. yAvat cAra spavALAone grahaNa kare che (no paMca phAsAi geNhati) 1*2tha sparzavANAmane nathI zra4ztA (jAva no aTTha phAsAI
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 344 uSNaspa grahaNaM pratItya niyamAt catuHsparzAni gRhNAti, tadyathA - zIta sparzAni gRhNAti, zani, snigdhasparzAni, rUkSa sparzAni gRhNAti yAni sparzataH zItAni gRhNAti tAni kim ekaguNazItAni gRhNAti yAvad anantaguNazItAni gRhNAti ? gautama ! ekaguNazItAnyapi gRhNAti yAvad anantaguNazItAnyapi gRhNAti evam uSNa snigdharUkSANi yAvat anantaguNAnyapi gRhNAti yAni bhadanta / yAvad anantaguNarUkSANi gRhNAti tAni kiM spardhA - bAloM ko grahaNa karatA hai (savvaggahaNaM paDucca niyamA cauphAsAI geNhati) sarvagrahaNa kI apekSA niyama se cAra sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (taM jahAatephAsAI gehati, usiNaphAsAI, jilphAsAI, lakkhaphAsAI geNhati) vaha isa prakAra - zItaspardhA vAloM ko grahaNa karatA hai, uSNa sparza vAloM ko, snigdha sparza vAloM ko, rukSa sparza vAloM ko grahaNa karatA hai (jAI phAsato sItA giNhati tAI kiM egaguNasItAI gehati jAba anaMtagugalItAI) sparza se jina zIta dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA ekaguNa zIta dravyoM ko grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa zIta dravyoM ko grahaNa karatA (goyamA ! egaguNasItApi geNhati jAva anaMta guNasItAIpi geNhati ) he gautama ! ekaguNa zInoM ko bhI grahaNa karatA hai yAvat anantaguNa zItoM ko bhI grahaNa karatA hai ( evaM umiNaNilu khAI) isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa sparza ko (jAva anaMtaguNApi hiti) yAvat anantaguNa bAloM ko bhI grahaNa karatA hai / (jAI bhaMte ! jaba anaMtaguNaludakhAI gehati, tAI kiM puTThAI gevhati, apuvhati ?) he bhagavan ! jina yAvat anantaguNa rUkSa dravyoM ko grahaNa karatA geNhati) yAvat jhA sparzavAjAne zraNu nathI 42tA (savvaggahaNaM paDucca niyamA ca uphAsAi vhati ) sarva grahaNunI apekSA nitrabhathI yAra sparzavANAmane grahayu 4re che taM jahA - sIyaphAsAI geNhati, usiNa phAsAI geNhati Niddha phAsAI, lukkha phAsAi gaNhati ) te A prakAre zIta sparzIvALAone gratuNu kare che, uSNu sparzIvALAone gratuNu kare che, snigdha sparzavANAmAne yu mere che, ikSa sparzavANAmAne zraNu re che (jAI phAsato sInAI giNhati tAI ki egaguNasItAI geNhati jAba anaMtaguNasItAI geNDati 1 ) sparzIthI je zIta dravyeAne haeNzu kare che, zu ekanu zIta dravyeAne grANa kare che cAvat ananta guyu zIta dravyeti zraSu re ? ( goyamA ! egaguNasItAI pi gehati jAva varNavaguNasItAi pi gehati 1) he gItam ! me guthu zItAne para zraddha1re che yAvat ananta gupyu zItAne 42 che ( evaM usiNa Niddha lukkhAi ) me are, snigdha bhane rukSa sparza pAjAmAne ( jAtra anaMta guNAI pi vALAone paNa grahaNu kare che giNhati ) yAvat ananta guthu (jAI bhaMte ! jAva anaMtaguNalumkhAi geNchati, tAi kiM gevhati ?) he bhagavan ! ? yAvat ananta guthu 3kSa dravyAne puTThAI gehati, apuTThAI 4re che, zu te spRSTa
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 1110 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam 345 pRSTAni gRhNAti, aspRSTAni gRhNAti ? gautama ! spRSTAni gRhNAti, no aspRSTAni gRhNAti pAni bhadanna ! spRSTAni gRhNAti tAni kim agADhAni gRhNAti anavagAhAni gRhNAti ? gautama ! avagAhAni gRhNAti, no 'anavagAhAni gRhNAti, yAni bhadanta ! avagADhAni gRhNAti tAni kim anantarAvagADhAni gRhAti paramparAvagADhAni gRhAti? goyamA! anantarAcAhAni gRhNAti, no paramparAvagADhAni gRhNAti, yAni bhadanta ! anantarAvagADhAni gRhNAti hai, kyA una spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai yA aspRSTa dravyoM ko grahaNa karatA haiM ? (goyamA ! puTThAiM gehati, no apuDhAI geNhati) he gautama ! spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai, aspRSTa dravyoM ko nahIM grahaNa kahatA (jAiM bhaMte puTThAI geNhati tAI ki ogADhAI geNhati, aNogADhAI geNhati?) he bhagavan ! jina spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai kyA una avagADha dravyo ko grahaNa karatA hai yA anavagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! ogADhAI geNhati, no aNogADhAI gehati) he gautama ! avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| ___ (jAI bhaMte ! ogADhAI giNhati tAI ki aNaMtarogADhAI geNhati, paraMparogADhAiM gehati ?) he bhagavan ! jina avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai yA paramparA se avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! aNaMtarogADhAI giNhati, no paraMparogADhAiM geNhati) he gautama ! anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, paramparAvagADha dravyoM ko nahIM grahaNa karatA (jAI bhaMte ! aNaMtarogADhAI geNhati) he bhagavan ! jina vyAne aDAya 42 cha athavA aspRSTa dravyAna yaha 42 che ? (goyamA / pudAi geNhati, no apudAi geNhati) gautama ! spaSTa drvyo| ahae 42 cha. spRSTa dravyAne nathI grahaNa karatA . (jAi bhaMte ! puvAI geNhati, tAI kiM ogADhAiM gehati aNogADhAi gehani ?) . gautama ! je vRSTa dravyone grahaNa kare che zu te avagaDha dravyone grahaNa kare che athavA mAnavADha dravyAne ghaDAya 42 cha(goyamA | ogADhAi gehati, no aNogADhAi geNha ti) gautama ! avagADha dravyone grahaNa kare che, anavagADha dravyone grahaNa nathI karatA ___ (jAiM bhaMte ! ogADhAI geNhati tAI ki aNaMtarogADhAI geNhati paraMparogADhAi gehati ?) he bhagavan ! je avagADha dravyane grahaNa kare che, zu anantarAvagADha dravyone grahaNa kare cha 252 52 parAthI savasAda dravyona ahae43 cha 1 (goyamA / aNaMtarogADhAI giNhati no paraMparogADhAI geNhati) gautama / anantarAgaDha dravyAne aY 42 che. 52deg52|1gADha ene grahaNa nathI karatA '(jAI maMte ! aNaMtarogADhAI geNhati) san ! 2 gantavADha dravyAne 54 42 -pra0 44
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre bhadanta ! tAni kim ani gRhNAti ? bAdarANi gRhNAti ? gautama ! aNUnyapi gRhNAti bAdarANyapi gRnAti, yAni bhadanta ! ani gRhNAti tAni kim Urdhva gRhAti ? ayo gRhAti ? tiryak gRhNAti ? gautama ! ardhvamapi gRhNAti, adho'pi gRhNAti, tiryagapi gRhNAti, yAni bhadanta ! Urdhvamapi gRhNAti adho'pi gRhAti tiryagati gRhNAti tAni kim Adau gRhNAti madhye gRhAtiparyavasAne gRhNAti ? gautama ! AdAvapi gRhNAti madhye'pi gRhNAti paryavasAne'pi gRhNAti, anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai (tAI bhaMte ! kiM aNUI gehati, vAyarAI geNhati ?) he bhagavan ! kyA una aNudravyoM ko grahaNa karatA hai yA yAdara dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! aNUiMpi geNhati, vAyarAiMpi geNhati) he gautama ! aNudravyoM ko bhI grahaNa karatA hai bAdara dra yoM ko bhI prahaNa karatA hai| ___(jAI bhaMte ! aNUI geNhati tAI kiM uDUM gehati, adhe geNhati, tiriyaM geNhati ?) he bhagavan ! jina aNudravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA unheM urva, adhaH aura tircha grahaNa karatA hai ? (goyamA ! uDupi geNhati, adhevi geNhati, tiriyaMpi gehati) he gautama ! Urdhva bhI grahaNa karatA hai, adhaH arthAt nIce bhI grahaNa karatA hai, tircha bhI grahaNa karatA hai| (jAI bhaMte ! uDDhapi geNhati, adhe vi geNhati, tiriyaM pi gehati) he bhagavan ! jina arca, adhaH, tiryak dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai (tAI kiM Adi gehati, majjhe geNhati, pajjavasANe geNhati ?) kyA unheM Adi meM, madhya yA anta meM grahaNa karatA hai ? (goyamA ! Adi pi geNhati, majjharigeNhali, pajja. vasANevi geNhati) he gautama ! Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai, paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai| - cha (tAI bhaMte ! ki aNUiM geNhati, bAyarAi gehati ?) ke lagavan ! zu se mAra dravyAne he| 42 che magara mA42 0yAne grahaNa 42 che ? (goyamA ! aNUI pi geNhati bAyarAI pi gehati) gautama | mAzudravyAne pazu aDara 42 che, mA62 dravyAne 5 yaha 42 cha (jAiM bhaMte ! aNUiM gehati tAI ki uDDhaM geNhati aghe gehati, tiriyaM gehati ?) bhagavad ! je aNu dravyane grahaNa kare che, zuM emane urva adhaH ane ticcha grahaNa kare che? (goyamA ! uDDhe pi geNhati adhe pi geNhati, tiriyaM pi geNhati) he gautama ! paNa rahaNa kare che, adhaH arthAt nIce paNa grahaNa kare che, ticha paNa grahaNa kare che (jAI bhaMte ! uDDha pi geNhati, aghepi gehati, tiriyapi geNhati) hai sAvan ! re ba, madhaH tiya dravyAne 55 ahae 42 che (PAI kiM Adi geNhati, majjhe geNhati pajjavasANe geNhati ?) zutamAna mAmA, madhyamA magara santamA aDa 42 cha ? (goyamA ! Adi pi geNhati, majhe pi gehati pajjavasANe vi geNhati) 3 gautama ! mAhibhAM paNa grahaNa kare che madhyamAM paNa grahaNa kare che, paryAvasAnamAM paNa grahaNa kare che
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam yAni bhadanta ! AdApi gRhNAti madhye'pi gRhNAti paryavasAne'pi gRhNAti, tAni kim svaviSayAn gRhNAti aviSayAn gRhNAti 1 gautama ! svaviSayAn gRhNAti no avipayAn gRhNAti, yAni bhadanta ! stra viSayAn gRhNAti tAni kim AnupUrvyA gRhNAti, anAnupUrvyA gRhNAti ? gautama ! 'AnupUrtyA gRhNAti no anAnupUA gRhNAti, yAni bhadanta ! AnupUrtyA gRhNAti tAni ki tridizi gRhNAti yAvat padizi gRhNAti ? gautama ! niyamAt padizi gRhNAti, spRSTAvagADhA. nantaram aNuzca tathA bAdarazcorddhamadhaH / AdivipayAnupUrvIm niyamAttathA padizi caiva ||suu0 8 // - (jAiM bhaMte ! Adi pi geNhati, majjhepi geNhati, pajjavasANe vi geNhai, tAI ki savisae giNhati, avisae giNhati?) he bhagavan ! jina dravyoM ko Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai, anta meM bhI grahaNa karatA hai, kyA una sva gocara dravyoM ko grahaNa karatA hai yA aviSaya-svAgocara dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! savisae giNhati, no avisae giNhati) he gautama ! svagocara dravyoM ko grahaNa karatA hai, svAgocara dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| - (jAI bhaMte ! savisae geNhati tAI ki ANupuci geNhati, aNANuputvi geNhati ?) he bhagavan ! jina svagocara dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA Anu. pUrvI se grahaNa karatA hai yA anAnupUrvI se grahaNa karatA hai ? (goyamA ! ANupuci geNhati, no aNANupuddhi geNhati) he gautama ! AnupUrvI se grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se grahaNa nahIM krtaa| ____(jAI bhaMte ! ANupubdhi geNhati tAI kiM tidisi geNhati jAva chadisi giNhati ?) he bhagavan ! AnupUrvI se jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, unheM kyA tIna dizAoM se grahaNa karatA hai yA chaha dizAoM se grahaNa karatA hai ? (goyamA! (jAI bhate / adipi gehati, majhepi gehati pajjavasANe vi geNhati, tAI ki savisae giNha ti, avisae giNhati ?) 8 lagavan 2 dravyAnI mahimA 5 a 42 che madhyamA paNa grahaNa kare che, antamAM paNa grahaNa kare che, zuM te svagocara dravyone a5 43 cha. magara bhaviSaya-svAgAyara dravyAne graha 42 cha ? (goyamA / savisae giNhati no avisae giNha ti) gautama ! svagAyara dravyAne aDAya 42 cha, svAgAyara dravya grahaNa nathI karatA (jAI bhate / savIsae gehati tAI ki ANupuvvi geNhati, aNANupubi geNhati ?) he bhagavAna! je svargocara dravyone grahaNa kare che, zuM AnupUrvIthI grahaNa kare che agara bhAnubhUtI thI ghaDalya 42 cha (goyamA ! ANupuvviM geNhati, no aNANupubi geNhati) gautama ! AnupUvIthI grahaNa kare che anAnupUvathI grahaNa nathI karatA (jAi bhaMte ! ANupuvi geNhati tAI ki tidisI gehati jAva chadisi giNhati ?) huM bhagavAn AnupUvathI je dravyone grahaNa kare che, temane traNa dizAethI grahaNa kare che
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra ___TIkA-atha sApA dravyagrahaNAdi viSayakasaMzayanirAkaraNArthamAha-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe giNDai tAI ki ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jInaH khalu yAni dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti-bhApAdravyagrahaNa karoti, tAni dravyANi kiM sthitAni-nagamanakriyAyuktAni gRhNAti ? kiM vA asthitAnigamanakriyAyukAni gRhNAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ThiyAI giNhai no aThiniyamA chaddisiM gehati) he gautama ! niyama se chaha dizAoM se grahaNa karatA hai __ saMgrahaNI gAthA kA artha-(puTThogADha aNaMtara aNUya taha vAyare ya uDamahe, AdivisayANapuci NiyamA taha 'chaddisiM ceva) spRSTa, avagADha, anantara, aNu tathA vAdara, java, adhaH, Adi, viSaya, AnupUrvI aura niyama se SaT dizAoM se grahaNa karatA hai| TIkArtha-jIca pahale bhASAdravyoM arthAtU bhASA vargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai, phira unakA bhASA ke rUpa meM pariNamana karatA hai aura phira bhASA ke rUpa meM unheM tyAgatA hai / yaha pahale kahA jA cukA hai| aba prazna yaha hai ki jina bhASA dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, ve kisa prakAra ke hote haiM ? isa viSaya meM UThane vAle aneka praznoM kA yahAM samAdhAna kiyA jAtA hai| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie jina dravyoM ko grahaNa karatA hai, ve sthita arthAtU sthira (halana-calana se rahita) hote haiM athavA asthita arthAt gamanakriyA yukta hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jIva sthita arthAt sthira dravyoM ko hI bhASA ke rUpa 2 cha hazamAthI aDa 42 che ? (goyamA / niyamA cha disi geNhati) gautama ! niyamayI 7 dizAmAthI grahaya 42 cha saMgrahaNI gAthA-(puTTho gADha aNaMtara aNU ya taha vAyare ya uDha bhae Adi visayANupuci NiyamA taha chadisI ceva) / saMgrahaNI gAthAne artha -pRSTa avagADha, anantara, aNu tathA bAdara, Urva adha Adi, viSaya, AnupUvI ane niyamathI cha dizAethI grahaNa kare che. TIkArya-jIva pahelA bhASA dravya arthAt bhASA vargaNanA pudgalene grahaNa kare che. pachI tene bhASAnA rUpamAM pariNamana kare che ane pachI bhASAnA rUpamAM tene tyAgI de che. e pahelA kahevAeluM che. have prazna e che ke, je bhASA dravyane jIva grahaNa kare che, teo kevI jAtanA hoya che? e viSayamAM uThatA aneka praznonuM ahI samAdhAna karAya che- zrI gIrAsvAmI prazna kare che-he bhagavana ! jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe je dravyane grahaNa kare che, teo sthira arthAt (halana calana vagaranA) hoya che? athavA A asthira arthAt gamana kriyA yukta hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva sthita arthAt sthira dravyone ja bhASAnA rUpamAM
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 49 prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam yAiM giNhai' sthitAni-gamanakriyA rahitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, no asthitAni-gamanakriyAyuktAni dravyANi mApAtvena gRhNAti-Adatte ityAzasaH / gautamaH pRcchati-'jAI maMte ! ThiyAiM giNhai tAI kiM davyao giNDai khettao giNDai kAlo giNhai ?' he bhadanta ! yAni sthitAni dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kiM dravyato gRhAti ? kiM vA kSetrato gRhNAti ? kiM vA kAlano gRhNAti ? kiMvA bhAvato gRhNAti ? bhagavAnAi-goyamA!' he gautama ! 'davvao vi giNhai khettao vi kAlao vi nigaNhai' dravyato'pi sthitAni dravyANi bhApAtvena gRhAti, kSetrato'pi, kAlato'pi sthitA dravyANi bhASAtvena gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! davyo geNhai tAI kiM egapaesiyAI giNhai dupaesiyAI jAva aNaMtapaesiyAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni sthitAni dravyAgidravyato gRhNAti tAni kim ekapradezikAni gRhNAti ? kiM vA dvi pradezikAni gavat-kiM vA tricatuH paJcapaTa saptASTa nava dazapradezikAni, kiM vA saMkhyeyapradezikAni, ki vA asaMkhyeyapradezikAni gRhNAti ? kiM vA anantapradezikAni gRhNAti ? bhagavAnAha-goyamA !' meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, asthina arthAtU calate-hilate dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa nahIM krtaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina sthita pudgaloM ko grahaNa karatA hai, unheM kyA dravya se grahaNa karatA hai ? kyA kSetra se grahaNa karatA hai ? kyA kAla se grahaNa karatA hai ? athavA kyA bhAva se grahaNa karatA hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! sthita dravyoM ko dravya se bhI grahaNa karatA hai, kSetra se bhI grahaNa karatA hai, kAla se bhI grahaNa karatA hai aura bhAva se bhI grahaNa karatA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! jinheM dravya se grahaNa karatA hai, ve dravya kyA ekapradezI hote haiM, DipradezI hote haiM yAvat kyA anantapradezI hote haiM ? arthAta kyA tInapradezI, cAra pradezavAle, pAMca pradezavAle, chaha pradezavAle, sAtapradeza pariNata karavA mATe grahaNa kare che, asthira arthAt halana calanavALA dravyone bhASAnA rUpamAM pariNata karavA mATe grahaNa nathI karatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je sthita pudgalene grahaNa kare che. teone zuM dravyathI grahaNa kare che? zuM kSetrathI grahaNa kare che? zuM kAlathI grahaNa kare che? athavA zuM bhAvathI grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama sthita dravyane dravyathI paNa grahaNa kare che, kSetrathI paNa grahaNa kare che, kaLathI paNa grahaNa kare che ane bhAvathI paNa grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jeone dravyathI grahaNa kare che, te dravya zuM eka pradezI hoya che, kripradezI hoya che yAvat zuM ananta pradezI hoya che ? arthAt traNa pradezI, cAra pradezavALA, pAMca pradezavALA, cha pradezavALA, sAtapradezavALA, AThapradezavALA
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 pramApanAsye he gautama ! 'no egapaesiyAI geNTai jAva no asaMkhejapaesiyAI giNha' dravyato no eka pradezikAni sthitAni dravyANi bhApAtvena gRhAti, yAvat-no dvitri catuH paJcapaTsaptApTa natra daza pradezikAni vA dravyANi bhApAtvena gRhNAti, no saMkhyeyapradezikAni vA dravyANi gRhAti novo asaMkhyeyapradezi kAni, vA dravyANi gRhNAti apitu-'aNaMtapaesiyAdaM gehaDa' anantaprade zikAni-anantaparamANvAtmakAni naikaparamANyAdirUpANi dravyANi dravyato bhApAtvena gRhAti, tathA ca anantaparamANusvarUpANAmeva dravyANAM bhApAtvena jIvagrahaNayogyatA bhavati, ekaparamANvAdirUpANAM dravyANAntu svabhAvata eva jIvagrahaNayogyasAbhAvAt , gautamaH pRcchati'jAI khetamo geNhai tAI kiM egapaesogADhAI geNDai dupaemogADhAiM geNDai jAva asaMkhajapae. sogADhAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi kSetrato bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekapradezAvagADhAni gRhNAti ? kiM vA dvipradezAvagAhAni gRhNAti ? yAvat-ki vA tri vAle, ATha pradezavAle, nau pradezavAle, dazapradezavAle, saMkhyAtapradazoM vAle, asaMkhyAtapradezoM vAle athavA kyA anantapradezoM vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jIva dravya se ekapradezI sthita dravyoM ko bhASA rUpa meM grahaNa nahIM karatA, yAvat-do pradezI, tInapradezI cAra pradezI, pAMca pradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, naupradezI, dazapradezI dravyoM ko bhI grahaNa nahIM karatA, saMkhyAtapradezI athavA asaMkhyAtapradezI dravyoM ko bhI grahaNa nahIM karatA, kintu anantapradezI dravyoM ko hI ahaNa karatA hai, kyoM ki ananta paramANuoM se banA huA skaMdha hI jIva ke dvArA grahaNa karane ke yogya hotA hai| eka paramANu se lekara asaMkhyAtapradezI dravya taka svabhAva se hI grahaNa karane ke ayogya hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko kSetra se bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA AkAza ke eka pradeza meM navapradezavALA, dazapradezavALA, sa khyAta pradezavALA, asaMkhyAta pradezavALA, athavA zuM anaMta pradezevALA hoya che? zrI bhagavAna he gautama! jIva dravyathI eka pradezI sthita dravyone bhASA rUpamAM grahaNa nathI karatA yAvat be pradeza, traNa pradezI, cAra pradezI paca pradeza, cha pradeza, sAta pradeza, ATha pradezI, nava pradezI, daza pradezI kane paNa grahaNa nathI karatA, saMkhyAta pradeza athavA asa khyAta pradeza dravyane paNa grahaNa nathI karatA paraMtu ananta pradezI dAbene ja grahaNa kare che, kemake ananta paramANuothI banela skandha ja jIvanA dvArA grahaNa karavAne gya hoya che. eka paramANuthI laIne asaMkhyAta pradeza dravya sudhI svabhAvathI ja grahaNa karavAne ayogya hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva je dravyane kSetrathI bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te drone zuM AkAzanA eka pradezamAM avagADha thAya che,
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 351 prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam catuH paJca paTU saptASTa nava dazapradezAvagAhAni dravyANi gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti ? kiM vA asaMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no egapaesogADhAI geNhai jAva no saMkhejapaesogADhAiM geNDai' no kSetrataH ekapradezAvagAhAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhAti, yAvan-no dvitri catuH paJca paT saptASTa nava daza pradezAcagADhAni dravyANi vA gRhNAti, no saMkhyeyapradezAvagAhAni vA dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti, api tu 'asaMkhejjapaesogADhAI geNDai' asaMkhyeyapradezAvagADhAni dravyANi kSetrato bhASAtvena pariNamayituM gRhAti-upAdatte, ekapradezAdhavagAhAnAM dramANAM tathAbamAvatayA jIvAnAM bhApAtvena grahaNAyogyatvAt , gautamaH pRcchati-'jAI kAlao geNhai tAI ki ragasamayaThiiyAI geNhai avagADha hote hai, yA do AkAzapradezoM meM avagADha hote haiM, yAvat kyA tIna, cAra pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza pradezoM meM avagADha hote haiM, kyA saMkhyAta. pradezoM meM avagADha hote haiM athavA kyA asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiM ? bhagavAn-jIva jina dravyoM ko kSetra se bhApA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve AkAza ke eka pradeza meM avagADha nahIM hote, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, daza pradezoM meM avagADha bhI nahIM hote, saMkhyAta pradezoM meM avagADha bhI nahIM hote, api tu asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiN| tAtparya yaha hai ki jo pApAdravya loka ke asaMkhyAtapradezoM meM avagADha hote haiM, unhIM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| jo bhASAdravya eka do, dasa yA saMkhyAnapradezoM meM avagADha hote haiM, ve svabhAva se hI grahaNa karane ke yogya hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kAla se jina bhASAdravyoM ko grahaNa karatA agara be AkAza pradezamAM avagADha thAya che yAvat zuM traNa, cAra, pAMca, cha, sAta ATha nava, daza pradezomAM avagADha thAya che, zuM saMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che athavA zuM asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che ? zrI bhagavAna-jIva je dravyane kSetrathI bhAvanA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa 42 cha, temA mAzanA se pradezamA vAda nathI thatA, me, 25], yAra, pAMya, cha, sAta, ATha, nava, daza pradezamAM avagADha paNa nathI thatA, sa khyAta pradezamAM avagADha paNa nathI thatA, paraMtu asaMkhyAta pradezomAM avagADha thAya che tAtparya e che ke je bhASAdravya lekanA asaMkhyAta pradezamAM avagADha thAya che, tene jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, je bhASA dravya eka, be agara daza agara saMkhyAta ! pradezamAM avagADha thAya che, te svabhAvathI ja grahaNa karavAne mATe agya hoya che. ' zrI gautamasvAmI he bhagavan! jIva kALathI je bhASA dravyone grahaNa kare che, teo
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 pratApanAsUtre dusamayaThiiyAI giNDada jAya asaMkhijasamayaThiDyAI gehaDa ?' he sadanna ! yAni dravyANi kAlata:-kAlApekSayA mApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekasamayasthitikAni eka samaye eva sthiti yeSAM tAni gRhAti ? kiM vA hi samayasthitikAni gRhAti ? yAvat kiMcA tricatuH paJca paT satASTa nava daza samayasthitikAni dravyANi mApAtvena pariNamayituM gRhNAti ? kiMvA saMkhyeyasa bhaya sthitikAni dravyANi bhApAtvena pariNamayitaM gRhAti? kiM bA asaMkhye yasamayasthitikAni dravyAgi bhapAtvena pariNamayituM gRhNAti ? bhagavAnAha'goyamA ! he gautama ! 'egasamayaThiyAI pi geNhaDa dusamaya ThiDyAI pi gehai jAna asaMkhejasamayaThiiyAI pi gehai' kAlataH ekasamayasthitikAnyapi dravyANi gRhAti, hi samayasthitikA-yapi dravyANi bhApAtvena pariNapayituM gRhNAti, yAvan-tricatuH paJca pada saptASTa natra daza samagasthitikAnyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeyasamayasthitikAnyapi dravyAgi gRhNAti, asaMkhyeyasamayasthitikAnyapi dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti, pudgalAnAmasaMkhyeya. kAlaparyantamapi avasthAnasaMbhavAt , tathA coktam-'aNaMtapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe kevar3a kAlaM see ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhAga, niree hai, ve kyA eka samaya kIsthiti vAle hote haiM ? yA kyA do samaya kI sthiti vAloM ko grahaNa karatA hai ? yAvat kyA asaMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! kAla se eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, do samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau,daza samaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai, saMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko bhI aura asaMkhyAta samaya kI sthiti vAloM ko bhI grahaNa karatA hai / pudgaloM kI avasthiti asaMkhyAta kAla paryanta bhI saMbhava hai| kahA bhI hai-'bhagavan ! ananta pradezI skaMdha kitane kAla taka halana-calana se yukta rahatA hai ? gautama ! jaghanya eka samaya taka utkRSTa AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga taka rahatA hai aura halana-calana se zuM eka samayanI sthitivALA hoya che? agara zu be samayanI sthitivALAne grahaNa kare che ? yAvat zuM asa gyAta samayanI sthitivALAne grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gItama! kALathI eka samayanI sthitivALA dravyane grahaNa kare che. me samayanI sthitivA dravyora para aDae42 cha, yAvat ], yAra, pAya, cha, sAta, ATha, nava, daza samayanI sthitivALAone paNa grahaNa kare che. saMkhyAta samayanI sthiti vALAone paNa grahaNa kare che, ane asa khyAta samayanI sthitivALAone paNa grahaNa kare che. putralenI avasthiti asaMkhyAtakALa paryata paNa saMbhavita che. kahyuM paNa chebhagavad ! ananta pradezI skanya keTalA samaya sudhI halana calanathI yukta rahe che? gItama! jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga sudhI rahe che
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam jahaNNeNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM' iti, tepAzca gRhItAnAM grahaNAnantarasamaye azyaM nilo bhavati iti svabhAvasyAnantarasamaye grahaNamayaseyam , Adi bhASA-pariNAmApekSayA vA ekasamayasthitikAnyapi gRhNAti ityuktam, pudgalAnAM pariNAmasya vicitresvAt , tathA ca eka prayatnagRhItaparityaktA api te kecana eka samayaM bhASAtvenAvatiSThante kecana dvau samayau yAvat kSecana asaMkhyeyAnapi samayAn tiSThanti, iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jAI bhAvao geNhai tAI ki vaNNamaMtAI geNhai gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI geNDai ? bhadanta ! yAni dravyANi bhAvata:-bhAvApekSayA, bhASAtvena pariNamayituM gRhAti tAni ki varNavanti gRhNAti, kiM vA gandhavanti gRhNAti ? kiM vA rasabanti gRhNAti, kiMvA sparzavanti gRhNAti ? bhagarAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'vaNNamaMtAI pi jAva phAsamaMtAI pi. geNDai' varNavantyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM bhAvalo gRNAti, yAvat-gandhavantyapi dravyANi meM pAtvena pariNamayituM bhAvato gRNAti, yAvat-gandhavantyapi, rasavantyapi, sparzarva rahita jaghanya eka samaya taka, utkRSTa asaMkhyAta samaya taka rahatA hai| * grahaNa kiye hue bhASAdravyoM ko grahaNa karane ke bAda ke samaya meM avazya nisarga (tyAga) hotA hai ! isa prakAra ke svabhAva vAle kA anantara samaya meM grahaNa samajhanA cAhie athavA Adi bhASApariNAma kI apekSA le eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, ailA kahA hai kyoMki pudgaloM kA pariNamana vicitra hotA hai| ataeva eka hI prayatna ke dvArA gRhIta aura syAge hue bhI koI-koI pudgala eka samaya taka hI lApAke rUpa meM rahate haiM / / gautama punaH prazna karate haiM-jina lApAdravyoM ko jIva bhAva se grahaNa karatI hai, kyA varNa dAle, gaMdha cAle, rasa vAle aura sparza vAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn-he gautana ! jIva bhAva se, bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie ane halana caeNlana rahita jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa asaMkhyAta kALa sudhI rahe che. grahaNa karelA bhASA dravyane grahaNa karyA pachInA samayamAM avazya nisarga (tyAra) thAya che. A prakAranA svabhAvavALAonA anantara samayamAM grahaNa samajavuM joIe athavA Adi bhASA pariNAmanI apekSAe eka samayanI sthitivALA dravyane paNa grahaNa kare che ema kahyuM che, kemake pudganuM pariNamana vicitra hoya che. tethI ja eka ja prayatna dvArA gRhIta ane tyAgelA paNa TheI kaI pudagala eka samaya sudhI ja bhASAnA rUpamAM rahe che. zrI gItamasvAmI prazna kare che-je bhASA dravyone jIva bhAvathI grahaNa kare che, zuM varNavALA, gaMdhavALA, rasavALA ane sparzavALA te dravyane ghaNuM kare che ? zrI bhagavAna he gautama! jIva bhAvathI bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe je dravyane prahaNa kare che, te varNavALa, gaMdhavALa, rasavALA, ane sparzavALA hoya che. - ma045
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ phara raterres 1 ntyapi dravyANi bhAvApekSayA bhASAtvena pariNamayituM gRhaNAti, gautamaH pRcchati - 'jAI bhAvao SaNNatAI pi gevha tAI ki egavaNNAI gevhai jAna paMcanaNNA gaNDai ?' he bhadanta / yAni dravyANi bhAvato varNavantyapi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekavarNAni dravyANi gRhAta ? yAvata ki vA dvivi catuH paJcavarNAti dravyANi gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' tata ! 'roat pacca egavaNNAI pi geors jAva paMca vaNNAI pi i' grahaNa dravyANi gRhyante iti karmavyutpatyA grahaNAni tAni ca dravyANi ceti grahaNadravyANi pratItya Azritya grahaNadravyApekSapetyarthaH, ekavarNavantyapi dravyANi gRhNAti yAvat dvitricatuH paJcavarNavantyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tathA ca yAni grahaNayogyAni dravyANi santi tAni kAnicid varNapariNAmena ekena varNena yuktAni kAnicid dvAbhyAM varNAbhyAM yuktAni kAnicit tribhirvarNairyuktAni kAniciccaturviNairyuktAni kAnicit paJcabhirvarNaryuktAni bhavantItyAzayaH, kintu - 'savvaggaNaM paDucca vimA | paMcavaNNAI geNTa' sarvagrahaNaM pratItya - Azritya sarvagrahaNApekSayetyarthaH, niyamAt niyamataH paJcavarNAni dravyANi bhASAtvena jina dravyoM ko grahaNa karatA hai ve varNa vAle, gaMdha vAle, rasa vAle aura sparza vAle bhI hote haiN| - gautama svAmI - hai bhagavan ! bhAva se jina varNa vAle krayoM ko grahaNa karatA hai, ve kyA eka varNa vAle dravya hote haiM, yAvat kyA do varNa vAle, tIna varNa vAle, cAra varNa vAle athavA pA~ca varNa vAle hote haiM ? bhagavAn - he gautama! grahaNa dravyoM kI apekSA se arthAt jo kraya grahaNa kiye jAte haiM unakI apekSA se eka varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat do, tIna, cAra aura pAMca varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, arthAt jo dravya grahaNa karane ke yogya haiM, unameM koI eka varNa vAle hote haiM, koI do varNoM vAle hote haiM, koI tIna varSoM se yukta hote haiM, koI cAra varNoM vAle hote haiM aura koI-koI pAMca varNo vAle hote haiM / kintu sarvagrahaNa kI apekSA se ve dravya zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvathI je vaNu vALA dravsene grahaNa kare che, te zuM eka vaNu vALA dravyeA heAya che, yAvat zuM e varNavALA, traNa varNavALA cAra vALA athavA pAMca vaNu vALA hAya che? zrI bhagavAnDe gautama 1 grahaNa dravyenI apekSAe arthAt je drazyo grahaNa karAya che teonI apekSAe eka varNavALA dravyeAne paNa grahaNa kare , yAvat che, traNa, cAra ane pAMca varSoMvALA dravyezane paNa grahaNa kare che, arthAt je dravya grahaNu karavAne ceAgya che, temAM keAI eka vaNu vALA DAya che. keAI e varNIvALA heAya che, keAI traNa varNothI yukta che, koI cAra vA vALA hoya che ane kai kai pAMca varSoMvALA hAya che. kintu sa grahaNanI apekSAe te dravye niyamathI pAMce voM vALA hoya che. tAtpaya
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ hairaat atar vs 11 0 8 bhASAdravyagrahaNa nirUpaNam 356 pariNamayituM gRhNAti tathA ca yadA hi eka prayatnagRhItAnAM sarveSAmapi dravyANAM samudAyo vivakSyate tadA niyamAt paJcavarNAni dravyANi gRhUNAti, iti bhAvaH tAnyevAha - 'taM jahA - kALAI, nIlAI, lohiyAI, hAliddADe, sukillAI' tadyathA - kAlAni - kRSNAni varNAnItyarthaH, nIlAni, lohitAni, hAridrANi, zuklAni etAni paJcavarNAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAtItyarthaH, gautamaH pRcchati - 'jAI vaNNao kAlAI geNhai tAI kiM egaguNakAlAI geors jAva anaMtaguNakAlAI giort ?' he bhadanta / yAni dravyANi varNataH - varNapekSayA kAlAni kRSNavarNAni gRhNAti tAni kim ekaguNakAlakAni gRhNAti ? yAvata - kiM vA dvitricatuH paJca SaT saptASTa nava dazaguNakAlakAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNakAlakAni gRhNAti ? kiMvA asaMkhyeyaguNakAlakAni gRhNAti ? kiMvA anantaguNakAlakAni gRhNAti ? bhagavAnAha 'goyasA !' he gautama ! egaguNakAkAIpi giues *jAva ataguNakAlAIpi gevha ' ekaguNakAla kAnyapi dravyANi varNApekSayA bhASAtvena niyama se pAMcoM varNoM vAle hote haiM / tAtparya yaha hai ki jaba eka prayatna ke dvArA gRhIta samasta dravyoM se samudAya kI vivakSA kI jAtI hai taba niyama se pAMca ar vAle yoM ko grahaNa karatA hai / ve pAMca varNa vAle isa prakAra haiM- kAle, nIle, lAla, pIle aura zveta / ina paMca varNa dravyoM ko bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie jIva grahaNa karatA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! varNa se kAle jina dravyoM ko jIva bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA eka guNa kAle hote haiM ? do, tIna, cAra, pA~ca, chaha, sAta, ATha, nau, daza guNa kAle hote haiM ? saMkhyAtaguNa kAle hote haiM / athavA asaMkhyAta guNa kAle hote haiM ? yA ananta guNa kAle hote haiM ? bhagavAn he gautama ! eka guNa kRSNa bhI hote haiM, yAvat ananta guNa kRSNa bhI hote haiM / arthAt varNa kI apekSA bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie e che ke jyAre eka prayatnanA dvArA gRhIta samasta drabyAnA samudAyanI vivakSA karAya che tyAre niyamathI pAMce vIvALA dravyene grahaNa kare che. te pAMce varNavALA A are -ajA, nIsA, sAsa, bhIjA ne zvetA pAye dravyene bhASA upamAM parita karavAne mATe jIva grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! varSoMthI kALA je drazyone jIva bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. teo zuM eka guNavALA kALA hAya che ? be, traNa, cAra, yAMtha, cha, sAta, Ahe, nava, haza guNu aNA hoya he ? sabhyAta guyu ANA hoya che ? athavA asaMkhyAta guNu kALA hAya che? agara ananta guNu kALA hAya che ? zrI bhagavAn--he gautama ! eka guNu kRSNa pazu hAya che, yAvat ananta guNu kRSNa paNa hAya che, arthAt vanI apekSAe bhASAnA rUpamAM pariNuta karavAne mATe, jIva
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhApanAstra parigamayituM gRnAti, yAvat-dvitri catuH paJca paT saptASTa nava dazANa kAla mAnyapi gRhAti, saMkhyeyaguNakAlajhAnyapi gRhNAti, asaMkhyeyaguNa kAlahAnyapi gRhAti, anantaguNakAlakAnyapi gRhNAti 'evaM jAva sukillAiM pi' evas-uparyula kRSNavarNarItyA, yAvat-nIla lohita hAridrazuklAnyapi dravyANi varNApekSayA bhAgAtvena pariNamayitum-ekAdi-ananta guNaparyantAni gRhNAti, ityAzayaH / gautamaH pRcchati-'jAI bhAvao gaMdhamaMtAI giNDai lAI ki egagaMdhAI giNDai dugaMdhAI mihai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvataH- sAvApekSayA gandhayuktAni bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekagandhayuktAnti gRhNAti ? kiM ga dvigandhayuktAni gRhAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'gahaNamAiM paDDucca egagaMdhAIpi dugaMdhAI pi giNDai' grahaNa dravyANi-grahaNayogyAni drayANi pratItya-Azritya prakSaNadravyApekSayetyarthaH ekagandhAnyapi dravyANi, dvigandhAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti 'savyaggahaNaM paDucca niyamA dugaMdhAI giNDaI sarvagrahaNaM pratItya-Azritya-sarvagrahNApekSayA niyamAd niyajIva eka guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, lau, daza guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, saMkhyAta guNa aura asaMkhyAna guNa kRSNa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura ananta guNa kRSNa pudagala dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| isI prakAra nIla, lAla, pIle aura zukla gharNa vAle dravyoM ke viSaya meM bhI kahanA caahie| arthAt eka guNa nIla, pIta, rakta aura zukla varNa se lekara ananta guNa nIla Adi taka ko grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he agavan ! bhAva se gaMdha vAle jila bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka gaMdha vAle hote haiM athavA do gaMdha vAle hote hai ? bhagavAn-he gautama! grahaNa dravyoM kI apekSA arthAt grahaNa yogya dravyoM kI apekSA se eka gaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura do gaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNa kI apekSA se vicAra kiyA 3 Y By dravyAne 54 aDae1 42 che, me, 1y, yA2, pAya, cha, sAta, ma16, na daza guNa kRSNa dravyane paNa grahaNa kare che. sakhyAta guNa ane asa khyAta guNa kRSNa divyane paNa grahaNa kare che, e prakAre, nIla, lAla, pILA ane zukala varNavALA dravyanA viSayamAM paNa kahevuM joIe arthAt aka guNa nIla, pIta, rakta ane zukala varNathI laIne ananta guNa nIla Adi sudhIne grahaNa kare che. 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavana 1 bhAvathI gaMdhavALA je bhASA dravyane grahaNa kare che, te dravya zuM eka gaMdhavALA hoya che athavA be gaMdhavALA hoya che ? - zrI bhagavAna he gautama! grahaNa dravyanI apekSAe arthAt grahaNa cagya dravyanI apekSAe eka gaMdhavALA dravyone paNa grahaNa kare che. ane be gaMdhavALA kane paNa grahaNa kare che, kinu sarva grahaNanI apedAe vicAra karAya te niyamathI be gaMdhavALA zAne ja bhASA rUpamAM pariNata karavAne grahaNa kare che.
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam mato dvigandhAni dravyANi bhApAtvena pariNayayituM gRhNAtItyAzayaH / gautamaH pRcchati-'jAI gaMdhao sunmigaMdhAI giNhai tAI kiM egaguNasubhigaMdhAI giNDai jAva aNaMtaguNa mubhigaMdhAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi gandhata:-gandhApekSayA surabhiganyAni bhASA. tvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? yAvat-kiM vA dvitri catuH paJcapaTa saplASTa navadazaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNamurabhi gandhAni gRhNAti ? kiMvA asaMkhyeyaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? kiM vA anantaguNasurabhigandhAni gRhNAti ? bhagayAnAha-'goramA !' he gautama ! 'egaguNasmRbhigaMdhAI pi jAva aNaMtaguNasubhigaMdhAI pi geNhaI' ekaguNasurabhigandhAnyapi dravyANi bhASA. tvena pariNamayituM gRhAti, yAvat-dvitri catuHpaJca paTsaptASTa navadazaguNasurabhigandhA. nyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeya guNasurabhigandhAnyapi asaMkhyeyapUNa surabhigandhAnyApi, anantazuNasurabhigandhAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAtItyarthaH, 'evaM dunmigaMdhAI jAya to niyama se do gaMdha vAle dravyoM ko hI bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! gaMdha se surabhigaMdha vAle jina dravyoM ko jIva bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, kyA eka guNa surabhi gaMdha bAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau yA daza guNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? kyA saMkhyAtaguNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? asaMkhyAtaguNa surabhi gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA anantaguNa surami gaMdha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai.? _bhagavAn-he gautama ! eka guga surabhigaMdha vAle dravyoM ko bhI yAvat ananta guNa surabhigaMdha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| tAtparya yaha ki jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie jina pudgala dravyoM ko grahaNa karatA hai, unameM se koI eka guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI do, tIna, cAra, pAMca, chaha, zrI gautamasvAmI-he bhagavad gaMdhathI suMgadhita gadhavALA je dravyane jIva bhASA rUpamAM pariNata thavAne mATe grahaNa kare che. zuM eka guNa surabhi gaMdhavALA dravyone grahaNa 42 cha ? athavA me, tra, yA, pAya, 7, sAta, 23, na1 mA2 6za surali ga vALA dravyane grahaNa kare che? zuM saMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA dravyone grahaNa kare che ? asaMkhyAta guNa surabhi ga dhavALA dravyone grahaNa kare che ? athavA anaMtaguNa surabhi gaMdhavALA dravyane grahaNa kare che? zrI bhagavAna-he gautama! eka guNa surabhi gaMdhavALA dravyone paNa yAvat ananta curNa surabhigaMdhavALA dravyone grahaNa kare che. tAtparya e che ke, jIva bhASAnA rUpamAM pari Nata karavAne mATe je pudgalene grahaNa kare che, teomAthI keI eka guNa surabhiga dha
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 prajhopanAsUtra pi gehai' evam-surabhigandhoktarItyA durabhigandhAnyapi dra yANi ekaguNAdi-anantaguNaparyantAni mApAtvena pariNamayituM gRhNAtItyarthaH, gautamaH pRcchati-'jAI bhAvo rasamaMtAI geNhai tAI kiM egarasAI geNhai jAva kiM paMcarasAI geNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvato rasavanti bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekarasAni gRhNAti ? yAvatkiM vA dvitri catuHpaJcarasAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'gahaNadavvAI paDacca egarasAI pi geNhai jAva paMcarasAipi geNhai' grahaNa dravyANi-grahaNayogyAni dravyANi, pratItya-Azritya grahaNa yogyadravyApekSayetyarthaH, ekarasAnyapi dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti, yAvat-dvitricatuH paJcarasAnyapi dravyANi gRhNAti, kintu 'savvaggahaNaM paDucca niyamA paMcarasAI geNi' sarvagrahaNaM pratItya-Azritya sarvagrahaNApekSayetyarthaH, niyamAt-niyamataH paJcarasAni dravyANi bhApAtvela pariNayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAirasao sAta, ATha, nau yA daza guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI saMkhyAta guNa surabhigaMdha vAle bhI hote haiM, koI asaMkhyAta guNa surabhigaMva vAle aura koI ananta guNa surakSigaMdha vAle bhI hote haiN| isI prakAra durabhigaMdha vAle pudgaloM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina rasa vAle pudgaloM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA eka rasa vAle hote haiM, yAvat pAMcoM raloM vAle hote haiM? bhagavAl-he gautama ! grahaNa ke yogya dravyoM kI apekSA se eka rasa vAle dravyoM ko bhI bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, yAvat do, tIna, cAra aura pAMca rasa vAle puigaloM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNa kI apekSA se, niyama se pAMca rasa vAle dravyoM ko bho bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, pANI hAya cha, , , yAra, pAya, cha, sAta, 2416, napa bhane 6za zuSNu surali gaMdhavALA paNa hoya che koI saMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che ane kaI asaMkhyAta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che ane keI ananta guNa surabhi gaMdhavALA paNa hoya che. e prakAre durabhi gadhavALA pudgalenA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je rasavALA pudgalene jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, teo zuM eka rasavALA hoya che, yAvat pAce rasavALA hoya che ? zrI bhagavAna che gautama ! grahaNa yegya dravyanI apekSAe eka rasavALA dravyane paNubha SAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, yAvat be, traNa, cAra ane pAMca rasavALa pudgalene paNa grahaNa kare che kintu sarva grahaNanI apekSAe niyamathI pAMca rasa vALA ne paNa bhASAnA rUpamAM pariNuta karavAne mATe grahaNa kare che.
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam vittarasAI geNhai tAikiM egaguNatittarasAiMgiNhai jAva aNaMtaguNatittarasAI giNhai ?' he bhadanta ! yAni dravyANi rasato-rasApekSayA, tiktarasAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekaguNatiktarasAni gRhNAti yAvat-kiM vA dvitri catuHpaJca SaT saptASTa navadazaguNatiktarasAni gRhNAti ? kiyA saMkhyeyaguNatiktarasAni gRhNAti kiM vA asaMkhageyaguNatiktarasAni gRhNAti ? kiM vA anantaguNatiktarasAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'egaguNatilAI pi giNhai jAva aNaMtaguNatittAI pi giNhaI' eka guNatiktarasAnyapi dravyaNi gRhAti yAvat-dviti catuHpaJcapaTsasATa nAdazaguNatiktarasAnyapi dravyANi gRhNAti, saMkhyeyaguNatiktarasAnyapi gRhNAti, asaMkhyeyaguNatiktarasAnyapi dravyANi gRhNAti, anantaguNatiktarasAnyapi dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti / 'evaM jAva mahuraraso' evam-tiktarasoktarItyA yAvat-amlakaTukakapAyamadhurarasAni-dravyANi ekaguNAdi-ananta gautamasvAmI-he bhagavan ! rala se jina tikta rasavAle dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka guNa tikta rasa vAle hote haiM ? yAvatU-do tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, no, daza guNa tikta rasa vAle hote haiM, yA saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa athavA anantaguNa tikta rasa vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! ve bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa kiye hue dravya ekaguNa tikta bhI hote haiM, yAvat-do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, no, dazaguNa tikta bhI hote haiM, saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa aura anantaguNa tikta bhI hote haiM / isI prakAra madhura rasa taka kahanA cAhie, arthAt jaisA tikta rasa ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra amla, kaTuka, kaSAya aura madhura rasa ke saMbaMdha meM bhI kaha lenA cAhie ki ekaguNa amla Adi se lekara ananta zrI gautamasvAmIhe bhagavana! rase karIne je tikta rasavALA dravyone jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te dravya zuM eka guNa tikta rasavALA hoya che, yAvat me, 19, yAra, pAMya, cha, sAta, mAse, nava, 42 Ye| tata 2sAya cha, yA saMkhyAta guNa, asaMkhyAta guNa athavA ananta guNe tikta rasavALA hoya che? zrI bhagavAna ! he gautama! teoe bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa karela 20ya me zuzu tita paDAya cha, yAvat ma, pa, yAra, pAMya, cha, sAta, mAse, nava, deza guNa tikta paNa hoya che, saMkhyAta guNa asaMkhyAta guNa ane ananta guNa tikta pUNa hoya che. e ja prakAre madhura rasa sudhI kahevuM joIe, arthAt jema tikta rasanA viSayamAM kahyuM che e ja prakAre, amla, kaTuka, kaSAya ane madhura rasanA sambandhamAM paNa kahevuM joIe ke eka guNa asta Adine laIne ananta guNa asva Adi rasavALA divyAne jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che.
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ prahAramAtra guNaparyantAni bhApAnvena pariNamayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAi' bhAkyo phAmamaMtAI geNhai tAI ki egaphAsAI geNhai jAva aTTaphAsAI giNDa' he bhadanta ! yAni dravyANi bhAvato-bhAvApekSayA sparzavanti bhApAtvena pariNamayitu' gRhAti' tAni kim eka sparzAni gRhNAti ? yAvada-kiM dvini catuH paJca paT saptATa sparzAni gRhNAti ? bhagavAnAi-'goyamA !! he gautama ! 'gahaNadavAI paDucca No eg2aphAsAI geNhaI' grahaNadravyANi-grahaNayogyAni dravyANi pratItya-Azritya-grahaNayogyadravyApekSayA no ekasparzAni dravyANi bhApAtvena pariNamayitu gRhNAti, ekasyApi paramANo niyamataH spazavyasaddhAbAda, uktaJca-'kAraNameva tadantyaM sUkSamo nityazca bhavati prmaannuH| ekarasagandhavarNI dvisparzaH kAryalidgazca // 1 // iti, kintu 'duphAsAI giNDai jAva cauphAsAI geNDaI' dvisparzAni-mRdunItAni, mRdRSNAni guNa amla Adi rasa vAle dravyoM ko jIva bhApA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvataH sparzavAle jina dravyoM ko jIva bhASArUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA eka sparzavAle hote haiM ? yAvat ATha sparzavAle hote haiM ? ___ bhagavAn-he gautama grahaNa yogya dravyoM kI apekSA se eka sparza vAle dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa nahIM karatA, kyoM ki eka sparza vAlA koI pudgala dravya hotA hI nahIM hai / eka paramANu meM bhI niyama se do sparza pAye jAte haiN| kahA bhI hai-'paramANu kAraNa hI hotA hai, kisI kA kArya nahIM hotaa| vaha antyadravya hai, kyoMki usase adhika mhana koI pudagala nahIM hotaa| vaha sadana aura nitya hotA hai| usameM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa aura do spardA vidyamAna hote haiN| vaha pratyakSa se dRSTi gocara nahIM hotA, kevala skaMdha rUpa kArya kI anyathAnuepatti se usakA anumAna hotA hai|' zrI gautamasvAma-he bhagavana ! bhAvathI sparzavALA je dravyane jIva bhASA rUpamAM pariNata karavA mATe grahaNa kare che, te dravya zuM eka sparzavALA hoya che? yAvat ATha sparzavALA hoya che ? zrI bhagavAna - gautama! grahaNa yegya dravyanI apekSAe eka sparzavALAM dravyone bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa nathI karatA, kemake e sparzavALA kaI pula dravya thatAM ja nathI. eka paramANamAM paNa niyamathI be sparza maLe che, kahyuM paNa che-paramANuM kAraNa ja hoya che, keInuM kArya nathI hotA. te anya dravya che, kemake tenAthI ati sUkSama keI pudgala hotAM nathI. te sUkSma ane nitya hoya che. temAM eka rasa, eka gaMdha, ekavarNa, ane be sparza vidyamAna hoya che. te pratyakSamAM daSTi gocara nathI thatAM, kevaLa skanda rUpa kAryanI anyathAnupattithI temanuM anumAna thAya che.
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam 361 ityAdi rUpANi dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti, yAvat-trisparzAni, catuHspAni dravyANi gRhNAti, 'tra visparzAni-mR zItarinagdhasparzarUpANi kAnicidravyANi kAnicid mRduSNa snigyasparzarUpANi ityAdIni bodhyAni, catuH sparzAni tu mRdulaghusnigdhoSNa sparzarUpANi kAnicidvyANi, kAnicittu mRdulaghusnigdhazItasparzarUpANi, kAnicida mRdulaghurUkSoSNa sparzarUpANi dravyANi, ityAdIni vo yAni, 'No paMcaphAsAiM geNhai' no paJcaspargAni dravyANi mApAtvena pariNamayitu gRhNAti 'jAva no aTThaphAsAIgeNhai' yAvatno paTsparzAni gRhNAti, no saptasparzAni gRhNAti, no vA aSTa sparzAni dravyANi bhApAtvena pariNamayitu gRhAti, 'saJcagAhaNaM paDucca niyamA caukAsAI geNhaI' sarvagrahaNaM pratItyaAzritya sarvagrANApekSayetyarthaH niyamAd-niyamataH, catuHsparzAni dravyANi bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti, 'taM jahA-sItaphAsAI geNDai' tayathA-zItasparzAni dravyANi gRhNAti kintu jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie do sparza vAle tIna sparza vAle athavA cAra sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| do sparza vAlA dravya ho to snigdha aura zIta athavA snigdha aura uSNa hotA hai, ityAdi, tIna hoM to rukSa, zIta aura snigdha sparza vAle, yA rukSa, uSNa aura snigdha sparza vAle Adi hote haiN| cAra sparza vAle dravya ho to zIta, rUkSa, snigdha aura uSNa, ye cAra sparza vAle hote haiM / bhASA ke dravya catuHsparzI hote haiN| unameM, zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa, ye cAra sparza hI hote hai kintu laghu guru, mRdu karkaza, ina cAra meM se koI sparza nahIM pAyA jAtA hai| bhASA rUpa meM pariNata karane ke lie jIva pAMca sparzavAle dravyoM ko grahaNa nahIM karatA, yAvat-chaha sparza vAle, sAta sparza vAle aura ATha sparza vAle dravyoM kA bhI grahaNa nahIM krtaa| magara sarvagrahaNa kI apekSA se vicAra kiyA jAya to niyama se cAra spI vAle dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke ? , kintu jIva bhASA rUpa pariNata karavAne mATe be pazavALa, traNa sparzavALA athavA sAra saMparzavALA dravyone grahaNa kare che. be sparzavALAM dravya hoya te sinagdha ane zIta athavA sinagdha ane ane uNa hoya che, vigere, traNa hAya rUkSa zIta ane niSpa paravaLa agara rUkSa, uSNu ane snigdha sparzavALA vigere hoya che cAra sparza vALA sthA hoya te zIta, rUkSa snigdha ane uNu, A cAra sparzavALA hoya che bhASAnA dravya catazIla hoya che-teomAM zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa A cAra parI ja hoya che kintu laghu, gurUM, mRda, karkaza e cAramAthI kaI sparza maLI AvatA nathI. bhASA rUpamAM pariNata karavAne mATe jIva pAMca sparzavALA, sAta, pazavALA ane ATha sparzavALA dravyone paNa grahaNa nathI karatA. paNa sarvagrahaNanI apekSAe vicAra karAyate niyamathI cAra sparzavALA dravyane ja bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe 25 pra0 46 ,
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhApanAsUtraM 362 'usi phAsAI' giphAsAi lakkhaphAsA geNDa' uSNasparzAni snigvasparzAni rUkSasparzAni dravyANi bhAvAtvena pariNamayituM gRhNAti, gautamaH pRcchati - 'jAI' phAsao sItAI geNDa ?' he bhadanta ! yAni dravyANi sparzataH - sparzApekSayA zItAni bhASAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni kim ekaguNazItAni gRhNAti ? yAvat kiM vA dvini catuHpaJca padmaptASTa navadazaguNazItAni gRhNAti ? kiM vA saMkhyeyaguNazItAni gRhNAti kiM vA asaMkhyeyaguNazItAni dravyANi gRhNAti ? kiMvA anantaguNazItAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhAti ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! ' egaguNanInAi pi ginhai jAva anaMtaguNa sIvAI pi hors' ekaguNazItAnyapi dravyANi bhApAnvena pariNamayitu N gRhNAti yAvat dvitricatuH paJca paTsaptASTa navadazaguNazItAnyapi dravyANi gRhNAti saMkhyeyaguNabhItAnyApi kramANi gRhNAti asaMkhyeyaguNagItAnyapi dravyANi gRhAdi, anantaguNazItAnyapi dravyANi bhASAtvena lie grahaNa karatA hai / ve isa prakAra hai-zIna sparza vAle poM ko grahaNa karatA hai, uSNa sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, svira sparza cAle tyoM ko grahaNa karatA hai aura rUkSa spar3a vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! sparza kI apekSA jina zIta sparza vAle dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karanA hai, ve dravya kyA eka guNa arthAt eka aMga vAle zIta hote haiM, athavA do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nava, dazaguNa zIta hote haiM ? athavA saMkhyAtaguNa zIta, asaM khyAtaguNa zIta yA anantaguNa zIna hote haiM ? bhagavAn he gautama 1 ve dvaya ekaguNa zIta bhI hote haiM, yAvat anantaguNa zIta bhI hote haiM, arthAt eka, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau, dasa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anantaguNa zIta hote haiM / grahaNa kare che. teo A prakAre che-zItapa vALA drabyAne grahaNa kare che, uSNuspa vALA dravyone grahaNa kare che, snigdha sparzIvALA dravyene grahaNa kare che ane rUkSa sparzIvALA dravyene grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan| sparzonI apekSAe je zIta sparzIvALA drabyAne jIva bhASAnA rUpamA pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te dravye zuM eka guNa arthAta zreSTha aMzavAjA zIta hoya che, athavA the, tra, yAra, yAMya, cha, sAta, Ahe, nava, dRza guNa zIta hAya che ? athavA sakhyAta guNu zIta, asaMkhyAta guNa zIta agara ananta guNa zIta hAya che ? zrI bhagavAnDe gautama ' te chyA eka guNa zIta paNa hAya che, yAvat ananta zuthu zIta pAyu hoya che, arthAta yeU, me, tra, yAra, pAya, cha, sAta, AI, nava, heza, sa khyAta--asaMkhyAta athavA-ananta guNa zIta hAya che.
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam '363 pariNamayituM gRhNAti, evaM usiNa NilukkhAi jAtra anaMta guNAI pi gahai' evam - zItasparzoktarItyA uSNasnigdharUkSANi dravyANi yAvat - eka guNAdidazaguNaparyantAni api saMkhyeyaguNAnyapi, asaMkhyeyaguNAnyapi, anantaguNAnyapi dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti, gautamaH pRcchati - ' jAi bhaMte ! jAva anaMtaguNalukkhAi gevhai tAI kiM puTThAI ors, aTThAI geri ?' he bhadanta ! yAni dravyANi yAvata - ekaguNa kRSNararNAdi - anantaguNa zuklavarNAntAni ekaguNa surabhigandhAdi - anantaguNadurabhigandhAntAni, ekaguNatiktarasAdi - ananvaguNamadhurarasAntAni, ekaguNamRdusparzAdi - anantaguNarUkSANi dravyANi bhApAtvena pariNamayituM gRhNAti tAni ki spRSTAni - AtmapradezaiH saha saMspRSTAni gRhNAti ? kiMvA AtmapradezaiH sahAspRSTAni gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' puTThAI' gevhai no aTThAI geNdai' pUrvoktAni dravyANi bhApAtvena pariNamayitum AtmapradezaiH saha spRSTAni isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa guNoM ke saMbaMdha meM bhI samajha lenA cAhie, arthAt ekaguNa uSNa Adi se lekara anantaguNa uSNa Adi taka ke, ekaguNa snigdha se lekara anantaguNa snigdha taka ke aura ekaguNa rUkSa se lekara anantaguNa khkSa taka ke dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / gautama svAmI - - punaH prazna karate haiM - he bhagavan ! jina ekaguNa kRSNa varNa se lekara anantaguNa rUkSa sparza taka ke dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya kyA spRSTa hote haiM yA aspRSTa hote haiM ? tAtparya yaha hai ki pUrva meM jina-jina sparza, gaMdha, rasa aura sparza vAle dravyoM ko ata ke dvArA bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karanA kahA hai, ve dravya kyA AtmapradezoM ke sAtha saMspRSTa- saMyukta hote haiM athavA aspRSTa ( asaMyukta) hote haiM ? eja prakAre uSNu, snigdha, ane rUkSa zuzuMAnA sammandhamA paNu samajI levuM joie. arthAt eka guNa uSNa AdithI laIne anantaguNa uSNu Adi sudhInA, eka guNu snigdhathI laIne ananta guNu snigdha sudhInA ane eka guNu rUkSathI laI ananta guNu rUkSa sudhInA dravyete jIva bhASAnA rUpamA pariNata karavA mATe grahaNa kare che. zrI gautamasvAmI puna: prazna kare che-he bhagavan! je eka guNu kRSNavarNa thI laIne ananta guNu rUkSa sparzI sudhInA drabyAne jIva bhASAnA rUpamA pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te drabyA zu pRSTa hAya che agara aspRSTa hAya che? tApa` e che ke pUrvamA je je spa, gaMdha, rasa ane sparzIvALA drabyAne jIvanA dvArA bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNu kare che, te dravye zu AtmapradezenI sAthe saspRSTa sayukta hAya che athavA aspRSTa (asayukta) hAya che? 1
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ prahApamAsUtre gRhNAti, no AtmapradezaiH sahAspRSTAni gRhNAti, athAtmapradegaH saMsparzanamAtmapradezAvagAhakSetrAd vahirapi saMbhavatItyAzaGkAyAM gautamasvAmI pRcchati-'jAI bhaMte ! puTAI geNhai tAI kiM ogAnA geNhai ? aNogADhAI geNhai ? he bhadanta ! yAni dravyANi bhApAtvena pariNamayitum AtmapradezaiH saha saMspRSTAni gRhAti tAni kim avagAhAni-AtmapradeNaiH saha ekakSetrAvasthitAni gRNAti ? kiM vA anavagAhAni-AtmapradezaH saha ekakSetrAnasthivAni gRNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ogADhAI geNhai no aNogADhAI geNhai' avagAhAni-AtmapradezaiH saha eka kSetrAvasthitAni dravyANi bhASAnyena pariNamayituM no anavagAhAni-AtmapradezaiH saha erukSetrAnavasthitAni gahaNAti, gItamaH pRcchati'jAI bhaMte ! ogADhAI gevhai tAI ki aNaMtarogADhAI geNDai, paraMparogADhAI geNhai ?' he bhagavAn-he gautama ! jina pUrvokta dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve jIvapradezoM ke sAtha saMspRSTa hI hote haiM, arthAt jIvapradezI ke sAtha saMspRSTa pudgaloM ko hI jIva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / asaMspRSTa dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| jila AkAza-kSetra meM jIvapradeza haiM, usase bAhara raha kara bhI bhASAdravya jIvapradezoM ke sAtha spRSTa ho sakate haiM, ataeva aba yaha prazna upasthita hotA hai ki ve dravya kyA avagADha hote haiM athavA anavagADha hote haiM ? jina AkAza pradezoM meM jIva ke pradeza haiM, unhIM AkAzapradezoM meM jo dravya avasthita hoM, ve AgAha kahalAte haiM aura jo bhinna AkAzapradezoM meM avasthita hoM, ve anavagADha kahalAte haiN| agavAn-he gautama ! jIva avagADha arthAta eka hI kSetra meM sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM karatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan yadi avagADha dravyoM ko hI jIva grahaNa karatA hai, zrI bhagavAna-he gautama ! je pUrvokta dravyane jIva bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, te jIva pradezanI sAthe saMskRSTa ja thAya che. arthAt jIva pradezanI sAthe saMskRSTa pudgalene ja jIva bhASAnA rUpamAM pariNuta karavAne mATe grahaNa kare che. asaMskRSTa dravyone grahaNa nathI karate. je AkAza pradezamAM jIva pradeza che tenAthI bahAra rahIne paNa bhASA dravya jIva pradezanI sAthe spaSTa thaI zake che, tethI ja have A prazra upasthita thAya che ke te dravya zuM avagADha hoya che athavA anavagADha hoya che? je AkAza pradezamAM jIvanA pradeza che, te AkAza pradezomAM je dravya avasthita hoya, te avagADha kahevAya che ane je bhinna AkAza pradezomAM avasthita hoya te anavagADha kahevAya che. zrI bhagavAn he gautama! jIva avagADha arthAt eka ja kSetramAM sthita dravyane grahaNa kare che, anavagADha dravyone grahaNa karatA nathI.
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 | prameyabodhinI TIkA pada 11 su. 8 bhASAdravyagrahaNa nirUpaNam 365 bhadanta ! yAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitum Atmapra dezairavagADhAni gRhNAti tA kim anantarAvagADhAni avyavadhAnenAvasthitAni gRhNAti kiM vA paramparAvagADhAni - vyavadhAne nAvasthitAni gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtarogADhAI giort' ana ntarAvagAhAni - Atmapradeze vyavadhAnenAvasthitAni dravyANi bhASAtvena pariNamayitu gRhNAti 'no paraMparogADhAI geNDa' no paramparAvagADhAni - AtmapradezairvyavadhAnenAvasthitAni dravyANi gRhNAti tathA ca yeSu AtmapradezeSu yAni bhASAdravyANi avagADhAni bhavanti tairAtmapradeza stAnyeva bhApAdravyANi adagAdAni gRhNAti natu eka dvi tryAdyAtmapradezavyavahitAni gRhA tIti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'jAI bhane ! aNaMtarogADhAIM geNhai tAI ki aNUiM geNha areas out ?' he bhadanta / yAni dravyANi Atmapradezai ranantarAvagADhAni gRhNAti tAni kim ani-svoka pradezAni gRhNAti kiM vA vAdarANi prabhUtapradezopacitAni gRhNAti / . anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM karatA to kyA anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, arthAt vyavadhAna rahita dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA paramparAvagADha arthAt vyavahita rUpa se avasthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn he gautama! anantarAvagADha arthAt AtmapradezoM se avyavahita rUpa meM sthita dravyoM ko bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai / paramparAvagADha arthAt AtmapradezoM se vyavadhAnayukta hokara avasthita dravyoM ko jIva grahaNa nahIM karatA / tAtparya yaha hai ki jina AtmapradezoM meM jo bhASA dravya avasthita haiM, una AtmapradezoM ke dvArA vahI bhASAdravya grahaNa kiye jAte haiM, eka, do, tIna Adi AtmapradezoM se vyavahita dravya grahaNa nahIM kiye jAte / gautamasvAmI - he bhagavan ! anantarAvagADha jina dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, ve kyA aNu arthAt dhoDe pradezoM vAle hote haiM athavA bAdara arthAt bahuta pradezoM vAle hote haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! je avagADha drabyAne ja jIva grahaNa kare che, anavagADha dravyAne grahaNa nathI karatA te za anantarAvagADha dravyAne grahaNa kare che arthAt vyavadhAna rahita drabyAne jItuNu kare che, athavA pamparAvagADha arthAt vyavahita rUpathI avasthita dravyeAne grahaNa kare che? zrI bhagavAn he gautama ! anantarAvagADha arthAt Atma pradezathI avyavahita rUpamAM sthita dravyAne bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che. paramparAvagADha arthAt Atma pradezArthI vyavadhAna yukta thaIne avasthita dravyani jIva grahaNa nathI karatA tAtka e che ke je Atma pradezamAM je bhASA dravya rahela che, te Atmapradeza dvArA te bhASA dravya grahaNa karAya che, eka, be, traNa Adi Atma pradezeAthI vyavahita dravya grahaNa nathI karAtA. gautamasvAmIu bhagavan! anantarAvagaDha je drabyAne jIva grahaNa kare che, te dravye zuM aNu arthAt ceDA pradezeAvALA hAya che athavA khAdara arthAt ghaNA pradezeAvALA haiAya che ?
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 pramApanAsUtre gehai pajjavasANe vi giNhai tAI ki savisae giNDai, avisAe giNDai ?: he bhadanta ! yAni bhApAdravyANi ADhAvapi-grahaNocitakAlasya prathamasamaye'pi gRhaNAti, madhye'pidvitIyAdisamaye'pi gRhNAti, paryavasAne'pi gRhaNAti tAni kiM svaviSayAn-svagocarAna spRSTAvagADhAnantarAvagADhasvarUpANi gRNAti ? kiM vA aviSayAn-svAgocarAn spRSTAva. gADhAnantarAvagADhavyatiriktAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savisae geNhai no avisae geNhai' svaviSayAn-spRSTAvagADhAnantarAvagADhasvarUpANi dravyANi gRhaNAti no aviSayAn-spRSTAdivyatiriktAni dravyANi gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAi bhaMte ! savisa e gaNDai tAIkiM ANupuni geNii aNANupubdhi gehai ?' he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi svaviSayAn-spRSTAvagAhAnantarAvagAharUpANi gRhNAti tAni kim AnupUrvyA-grahaNA. pekSayA yathAsanatayA gRnAti ? kiMvA anAnupUA-grahaNApekSayA'yayAsannatayA gRhAti ? svaviSaya-svagocara arthAt spRSTa, avagADha, anantarAvagADha rUpa hote haiM yA aviSaya arthAt sva ke agocara arthAt spRSTa, avagADha, anantarAvagADha se bhinna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! svaviSaya arthAt spRSTa, avagADha evaM anantarAvagAda dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, aviSaya arthAt aspRSTa, anavagADha yA paramparAva. gADha dravyoM ko nahIM grahaNa krtaa| ___gautamasvAmI he bhagavan ! jina svaviSaya dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, unheM kyA AtupUrvI se-anukrana se-grahaNa karatA hai athavA anAtupUrvI se grahaNa karatA hai ? AnupUrvI kA artha hai grahaNa kI apekSA sAmIpya ke anusAra aura anAnupUrvI isase viparIta / bhagavAna-he gautama ! AnupUrvI se grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se grahaNa nahIM karatA, arthAt grahaNa kI apekSA AsannatA ke anusAra grahaNa karatA hai, pRSNa, avagADha, antara,vagADha rUpa hoya che agara aviSaya arthAt svanA agocara arthAt pRSTa, avagADha, anantarAvagADhathI bhinna hoya che? zrI bhagavana-he gautama! viSaya arthAt sRSTa, avagADha temaja anarAvagADha dravyone ja grahaNa kare che, aviSaya arthAt askRSTa, avagADha agara paraMparAvagaDha dravyone grahaNa nathI karatA zrI gautamarAmI-he bhagavana! je svaviSaya dravyane jIva grahaNa kare che, teone zuM AnupUrvIthI anukamathI grahaNa kare che, athavA anAnupUrvIthI grahaNa kare che? AnapUvane artha che grahaNanI apekSAe samIpanA anusAra ane anAnupUrvI tenAthI viparIta. 1 zrI bhagavAna he gautama! AnupUvathI grahaNa kare che-anAnupUvathI grahaNa nathI karatA, arthAta grahaNanI apekSAe AsannatAnA anusAra grahaNa kare che. AsannatAnuM ullaMghana karIne grahaNa nathI karatA.
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 20 8 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ANupubdhi geNhai, no aNANupuci geNhai AnupUrdhyA grahaNApekSayA yathAsannatayA gRhNAti, no anAnupUrvyA-grahaNApekSayA ayathAsanatayA gRhNAti, gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! ANupuci geNhai tAI kiM tidisiM geNhai, jAva chadisiM geNhai ! he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi AnupUrvyA gRhNAti tAni kim tridizi-tisRbhyo digbhya AgatAni, gRhNAti ? yAvat-kiM vA caturdizi gRhNAti kiM vA paJcadizi gRhNAti ? kiM vA padizi gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'niyamA chaddisi geNhai' niyamAt-niyamataH padizi-paDUbhyo digbhya AgatAni, gRhNAti. tathAhi-bhASako niyamena sanAMDayAM bhavati anyatra trasakAyAsaMbhavAt, sanADayAM ca vyavasthitasya niyamena paDdigAgatapudgalasaMbhavAta, / athopayuktAnAmevArthAnAM saMgrahaNI gAthAmAha- . 'puTThogADha aNaMtara azya taha vAyare ya uDamahe / / - Adi visayANu puci NiyamA taha chadisi ceva // 1 // AsannatA kA ullaMghana karake grahaNa nahIM krtaa| / gautamasvAmI-he bhagavan ! jina bhASAdravyoM ko AnupUrvI se grahaNa karatA hai, kyA tIna dizAoM se Ae hue una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? yA cAra dizAoM se, pAMca dizAoM se, athavA chaha dizAoM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai ? 'bhagavAn-he gautama ! niyama se chahoM dizAoM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai| isakA kAraNa yaha hai ki bhASaka jIva niyama se trasanADI ke andara hI hotA hai, kyoM ki trasa jIva hI bhApaka ho sakatA hai aura vaha trasa-. nADI se bAhara nahIM pAyA jAtA / aura jo jIva vasanADI meM avasthita hai, vaha, chahoM dizAoM se Ae hue pudgaloM ko grahaNa karatA hai| _' Upara jina-jina muddoM ke viSaya meM prazna kie gae haiM, una saba kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM-'pahale spRSTaviSayaka bhASAdravya kI prarUpaNA kI gaI.. usake pazcAt avagADha viSayaka, phira anantarAvagADha viSayaka, usake bAda aNu-. __zrI gautamazvAbhI- lagavan / 2 lASA dravyAne mAnuSI thI yaha re cha, tA . traNa dizAmAMthI AvelA dravyane te grahaNa kare che? agara cAra dizAothI, pAMca dizA- ", ethI athavA cha dizAothI AvelA bhASA dravyane grahaNa kare che? , zrI bhagavAhe gautama! niyamathI chae dizAothI AvelA bhASA drine grahaNa kare che. tenuM kAraNa e che ke bhASaka jIva niyamathI trasa nADInA antare ja hoya che, kemake trasa jIvaja bhASaka banI zake che ane te trasa nADIthI bahAra nathI maLI Avate. ane je jIva trasa nADImAM avasthita che te cha e dizAmAMthI AvelA pudgalene grahaNa kare che. - upara je je muddAonA viSayamAM prazna karAyela che. te badhAne saMgraha karanArI'gAthA pra0 47
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 prazApanAsUtre bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'aNui pi geNDara vAyarAi pi gehara' azUnyapi stoka pradezAnyapi dravyANi AtpradezeranantarAvagADhAni bhASAtvena pariNamacituM gRhNAti, vAdarAvi- pracura dezopacitAnyapi, AtmapradezeranantarAvagADhAni dravyANi bhAvAtvena pariNamayitu gRhNAti, AtrAtvaM vAdaratvaJca bhASA yogyAnA seva skandhAnAM pradezastoka bAhulyApekSayA vivakSita mityavayam, gautanaH pRcchati - 'jAI bhaMte / aI geNTai tAI kiM ur3a geNTaha, ahe geors, tiriyaM gevhaD ?' he bhadanta ! yAni dravyANi aNUni - svokamadezAni bhApAtvena pariNamayitu gRhAni tAni kim Um upari dezAvacchedena gRhANi ? kiM vA adhodezAvacchedena gRhNAti ? kiMvA tiryagdezAvacchedena gRhNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'upa geNDa Ahe va out tiriyapi geors' Urdhvamapi gRhNaNi, adho'pi gRhNAti tirya gapi gRhNAti tathA cAtra jIvasya grahaNayogyAni mApAdravyANi yAvatsu kSetreSu avasthitAni , bhagavAn he gautama! aNuarthAta thoDe pradezoM vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura bAdara arthAt bahuta pradezoM se upacita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai / yahA~ 'aNu' kA artha apradezI kraya nahIM samajhanA cAhie, kintu bhASA ke rUpa meM parigata hone ke yogya thoDe pradezoM vAle skaMdha samajhanA cAhie, isI prakAra kA artha bahuta pradezoM vAlA bhASAyogya skaMdha samajhanA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! jIva jina aNudravyoM ko bhASA ke rUpa meM parita karane ke lie grahaNa karatA hai, ve kyA Upara rahe hue hote haiM ? kyA adhodeza meM rahe hue hote haiM ? yA tiche deza meM rahe hue hote haiM ? bhagavAna he gautama! Urdhva dizA se bhI grahaNa karatA hai, adhodizA se bhI grahaNa karatA hai aura tiryagadizA se bhI grahaNa karatA hai / tAtparya yaha hai ki jIva ke dvArA grahaNa karane yogya bhASAdravya jitane AkAza- kSetra meM ava zrI bhagavAna-he gautama ! aNu arthAt ceDA pradezeAvALA dravyene paNa grahaNa kare che ane khAdara arthAt ghaNA pradezathI upacita dravyene paNa grahaNa kare che. ahI NunA a apradezI dravya na samajavA joIe, kintu bhASAnA rUpamAM pariNata thavAne cAgya ceDA pradezAvALA skandhe samajavA joIe eja prakAre khAdaranA a` ghaNA pradezeAvALA bhASA cegya skandhu samajavA joie. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva je aNu dravyeAne bhASAnA rUpamAM pariNata karavAne mATe grahaNa kare che, tee zu' Upara rahelA heAya che ? zuM adheA dezamAM rahelA hAya che ? agara tirachAdezamA rahelA hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! Urdhva pradezathI paNa zraNa kare che, adha pradezAthI paNa grahaNa kare che ane tigU dizAthI paNa grahaNa kare che tAtpa e che ke jIvanA dvArA grahaNa karavA ceAgya bhASA dravya jeTalA AkAza-kSetramAM avasthita hAya che, teTalA ja kSetrane ahI Urdhva adhaH ane tir samajavA joie.
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 8 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 367 bhavanti tAvatAmeva kSetrANAmUrvAdhastiryaktvamavaseyam, gautamaH pRcchati-'jAi bhate ! uDUMpi geNhai ahe vi gehai tiriyapi geNhai tAI kiM Adi geNhai majjhe gehai pajjavasANe geNDai ?' he bhadanta ! yAni bhASAdravyANi Urdhvamapi gRhNAti, adho'pi gRhNAti, tiyaMgapi gRNAti tAni kim Adau-prathamasamaye gRhNAti ? 'kiM vA madhye-dvitIyAdi samaye, gRhaNAti ? kiM vA paryavasAne-antasamaye gRhaNAti ? bhagavAnAha-'goyamA he gautama ! Adi pi geNDai majjhe vi geNhai pajjavasANe vi geNhaI' AdAvapi-prathama samaye'pi gRhNAti, madhye'pi--dvitIyAdiSvapi samayepugRhaNAti, paryavasAne'pi antimasamaye'pi gRhNAti tathA ca yAni jhApA dravyANi antarmuhUrtaM yAvat grahaNocitAni santi tAni grahaNocita kAlasya utkRSTenAntarmuhUrtapramANasya prathamasamaye'pi dvitIyAdi samaye'pi paryava. sAne'pi ca gRNAtIti bhASaH, gautama : pRcchati-'jAI bhaMte ! Adi pi giNhai majjhe ni sthita hote haiM, utane hI kSetra ko yahAM Urdhva, adhaH aura tiryak samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! jina bhASAdravyoM ko jIva Upara, nIce aura nircha se grahaNa karatA hai, unheM kyA Adi meM arthAta prathama samaya meM grahaNa karatA hai, yA madhya meM arthAt dvitIya Adi samayoM meM grahaNa karatA hai, athavA paryavasAna meM arthAt antima samaya meM grahaNa karatA haiM ? bhagavAna -he gautama ! Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai aura paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai| tAtparya yaha hai ki jo bhASAdravya antarmuharta paryanta grahaNa karane ke yogya haiM, unake grahaNa kA utkRSTa kAla antamuhUrta pramANa hotA hai, usa kAla ke prathama samaya meM bhI grahaNa karatA hai, dvitIya Adi samayoM meM bhI grahaNa karatA hai aura antima samaya meM bhI grahaNa karatA hai| ____ gautamasvAmI-he bhagavana ! jina dravyoM ko Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai aura anta meM bhI grahaNa karatA hai, ve dravya kyA zrIgautamasvAmI-he bhagavana je bhASA dravyane jIva Upara, nIce ane tirthothI grahaNa kare che, temane zuM AdimAM arthAta prathama samayamAM grahaNa kare che, agara madhyamAM eTale ke bIjA vigere samayamAM grahaNa kare che? athavA paryavasAnamAM arthAt antima samayamAM grahaNa kare che? zrI bhagavAhe gautama ! AdimA paNa grahaNa kare che, madhyamAM paNa grahaNa kare che ane paryAvasAnamA paNa grahaNa kare che. tAtparya e che ke je bhASA dravya antarmuhUrta paryanta grahaNa karavAne cagya che, temanA grahaNane utkRSTa samaya antarmuhUrta pramANa hoya che, te kALanA prathama samayamAM paNa grahaNa kare che, dvitIya Adi samayamAM paNa grahaNa kare che ane antima samayamAM paNa grahaNa kare che | zrI gautamasvAmI - he bhagavana je dravyane AdimA paNa grahaNa kare che, madhyamAM paNa grahaNa kare che ane antamAM paNa grahaNa kare che, te dravya zu svaviSaya-gocara arthAt
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 pradhApanAstre spRSTovagADho'nantaraH, aNuzca tathA bAdarazca uurdhvmdhH| ___Adi viSayAnupUrvyA niyamAttathA padizi caiva // 1 // prathamaM spRSTaviSayakabhASAdravyaprarUpaNam, tadanantaram avagADhaviSayakam tato'nantarAvagADhaviSayakam, tadanantaramaNuvAdaraviSayakam, tataH UrdhvAdhastiryavipayakam, tadanantaram AdimadhyAvasAnaviSayakam, tato viSayaviSayakam, tadanantaramAnupUrvIviSayakam, tadanantaram-niyamAt padizi viSayakaM bhASAdravyagrahaNaprarUpaNaM kRtamiti bhAvaH ||suu08|| bhApAdravyagrahaNavizepavaktavyatA mUlam-jIve NaM bhaMte ! jAiM davAI bhAsattAe geNhai tAI kiM saMtaraM gevhai, niraMtaraM geNhai ? goyamA! saMtaraMpi geNhai, niraMtaraM pi geNhai, saMtaraM giNhamANe jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjasamae aMtaraM kaTu geNhai, niraMtaraM geNhamANe jahaNNeNaM do samae ukkoseNaM asaMkhejjasamae aNulamayaM avirahiyaM niraMtaraM geNhai, jIve NaM bhaMte ! jAiM davAI bhAsattAe gahiyAI Nisirai tAI kiM saMtaraM nisarai niraMtaraM nisarai ? goyamA ! saMtaraM nisarai no niraMtaraM nisarai, saMtaraM nistaramANe egeNaM samaeNaM geNhai, egeNaM samaeNaM nisarai, eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM jahaNNeNaM dusamaiyaM ukkoseNaM asaMkhejasamaiyaM aMtomuhuttigaM gahaNanisa-. raNovAyaM karei, jIve NaM bhaMte ! jAiM davvAiM bhAsattAe gahiyAiM Nisirai tAI kiM bhiNNAiM Nilarai abhiSaNAI Nisarai ? goyamA ! bhinnAI pi nissarai, abhinnAiM pi nistarai, jAiM bhinnAiM Nisarai tAI aNaMta. guNaparivaDDIeNaM parivuDDamANAI loyaMtaM phusaMti, jAiM abhiNNAiM nisarai vAdara saMbaMdhI, phira Urdhva, adhaH tiryak saMbaMdhI, tatpazcAt Adi, madhya evaM avasAna saMbaMdhI, tadanantara viSaya saMbaMdhI, phira AnupUrvI saMbaMdhI, tatpazcAt niyama se chaha dizAoM saMbaMdhI bhASAdravyoM kI prarUpaNA kI gaI hai // 8 // kahe che-"pahelA pRSTa viSayaka bhASA dravyanI prarUpaNa karAI tenA pachI avagADha viSayaka, punaH antarAvagADha viSayaka. tenA pachI aNu bAdara saMbandhI, pachI Urva, adhara, tirya sambandhI, tadanantara Adi, madhyama temaja avasAna saMbaMdhI tatpazcAt viSaya saMbaMdhI pachI AnupUvI saMbaMdhI, tadanantara niyamathI cha dizAo saMbaMdhI bhASA dravyonI prarUpaNa karAI che. je 8 che
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 371 prameyavodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam tAiM asaMkhejjAo ogAhaNavaggaNAo gaMtA bhedamAvajjati saMkhejjAiM . joyaNAI gaMtA viddhaMsamAgacchaMti ||suu0 9 // __chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApakatayA gRhNAti, tAni ki sAntaraM gRhNAti, nirantaraM gRhNAti ? gautama ! sAntaramapi gRhNAti, nirantaramapi gRhNAti, sAntaraM gRhNan jaghanyena ekasamayam, utkRSTena asaMkhyeyasamayam, antaraM kRtvA gRhNAti, nirantaraM gRhNan jaghanyena dvau samayau utkRSTena asaMkhyeyasamayAn anusamayam avirahitaM nirantaraM gRhNAti, jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApakatayA gRhItAni nisRjani tAni kiM bhASAdravyagrahaNa saMbaMdhI vizeSa vaktavyatA . zabdArtha-(jIve NaM bhaMte jAiM vvAI bhAsattAe geNhaI) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (tAI kiM saMtaraM geNhai, niraMtara geNhai ?) kyA unheM sAntara bIca meM vyavadhAna DAla kara-grahaNa karatA hai, yA nirantara arthAt lagAtAra grahaNa karatA hai ? (goyamA ! saMtaraMpi geNhai, niraMtaraMpi geNhai) he gautama! sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai (saMtaraM giNhamANe) sAntara grahaNa karatA huA (jahaNNeNaM egaM samaya) jaghanya eka samaya (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) utkRSTa asaMkhyAta samaya kA (aMtaraM kaTu) antaraM karake (giNhai) grahaNa karatA hai (niraMtaraM geNhamANe) nirantara grahaNa karatA huA (jahaNNeNaM do samae) jaghanya do samaya taka (ukkoseNaM asaMkhejasamae) utkRSTa asaMkhyAta samaya taka (aNusamaya) pratisamaya (avirahiyaM) binA viraha ke (niraMtara) lagAtAra (geNhai) grahaNa karatA hai (jIve NaM aMte ! jAI vvAiM bhAsattAe gahiyAI Nissarai) he bhagavan ! bhASA dravya grahaNa saMbaMdhI vizeSa vaktavyatA hAtha-(jIve NaM bhaMte jAI vvAI bhAsattAe geNhati) 3 mApan / 12 dravyAna bhaassaan| 35mA aDAya 42 cha (tAI ki saMtaraM gehati, niraMtaraM gehati) zu tayAtana sAntara vacamAM vyavadhAna nAkhI te-grahaNa kare che, yA nirantara arthAta anavarata grahaNa 42 cha ? (goyamA ! santaraMpi geNhati, niraMtaraMpi geNhati) 3 gotama !'sAnta2 5 aDa are cha, nirantara para prahaya 42 cha (saMtaraM giNhamANe) sAnta2 yaha 4 rasa (jahaNNe NaM ega samayaM) dhanya 4 samaya (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) kRSTa masa jyAta sbhyn| (aMtaraM ka) antara 4zana (giNhati) yaha 42 che (niraMtaraM geNhamANe) nirantara grahaya 4za 2sa (jahaNNeNaM do samae) dhanya meM sabhaya sudhA (ukkoseNaM asaMkhejjasamae) uskRSTa masaNyAta samaya sudhA (aNusamayaM) pratisamaya (avirahiyaM) viraha vinA (niraMtara) mana12ta (gehati) apa 42 che (jIveNaM bhaMte ! jAI vvAI bhAsattAe gahiyAiM Nisarada) mAvan ! 71 sAlAnA
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 prajJApanAsUtra sAntaraM nisRjati nirantaraM nisRjati ? gautama ! sAntaraM nimajati no nirantaraM nisRjati, sAntaraM nisRjana ekena samayena gRhNAti, ekena samayena nimnati, etena grahaNa nisarjanopapAtena jaghanyena dvi samayam utkRpTena asaMkhyeyasamayam antayohartikam grahaNanisarjanopAyaM karoti, jIyaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApakatayA gRhItAni nimRjati tAni ki bhinnAti nisRjati abhinnAni nisRjati ? gautama ! bhinnAnyapi nisRjati abhinnAnyapi nisRjati, yAni bhinnAni nimRjati tAni anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnAni lokAntaM jIva bhASA ke rUpa meM gRhIta jina dravyoM ko tyAgatA hai (tAI ki saMtaraM nisarai, niraMtaraM nisaraha ?) unheM kyA sAntara tyAgatA hai yA nirantara tyAgatA hai ? (goyamA) he gautama ! (saMtaraM nisarai, no niraMtaraM nisarai) sAntara tyAgatA hai, nirantara nahIM tyAgatA (saMtaraM nistaramANe) sAntara tyAgatA huA (egeNaM samaeNaM geNhati) eka samaya meM grahaNa karatA hai (egeNaM samaeNaM nisarai) eka samaya meM tyAgatA hai (eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM) isa grahaNa aura nissaraNa ke upapAta se (jahaNNeNa dusamaiya) jaghanya do samaya ke (ukkoseNaM asaMkhejasamaiyaM) utkRSTa asaMkhyAta samaya ke (aMtonuhuttigaM) antarmuharta taka (gahaNanisaraNovAyaM kareMti) grahaNa aura tyAga upapAta karatA hai (jIve NaM bhaMte ! jAI davAiM bhAsattAe gahiyAiM Nisirati) he bhagavan ! jIva bhASArUpa meM gRhIta jina dravyoM ko tyAgatA hai-nikAlatA hai (tAI kiM bhiNNAI Nisarati, abhiNNArDa Nisarati) kyA una bhinna dravyoM ko nikAlatA hai yA abhinna dravyoM ko nikAlatA hai ? (goyamA ! bhinnApi nissarai, abhi:nAiMpi nissarai) he gautama ! bhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai, abhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai (jAi bhiNNAI Nisarai) jina bhinna dravyoM ko nikAlatA 35mA gRhIta re nyAra tyAga cha ? (tAI kiM saMtaraM nisaraI, niraMtaraM nisarai ?) tamane zusAnta2 tyAge cha bha2 nirantara tyAge cha? (goyamA) 3 gautama (saMtaraM nisarai, no nira tara nisarai) sAMtara tyAge cha, 'niranta2 nathA tyAtA (saMtaraM nisaramANe) sAntaratyAsI rahesA (egeNaM samaeNaM geNhati) me sabhayamI aNu re cha (egeNa samaeNaM nisarai) me samayamA tyAge cha (eteNaM gahaNanisaraNovAeNaM) mA yahue ana nissaraNuna pAtathI (jahaH NNeNaM dusamaiyaM) dhanya 2 samaye (ukoseNaM asaMkhejjasamaiyaM) STa sabhyAta samaya aMtomuhuttarga) atabhuta sudhA (gahaNa nisaraNovAyaM kare ti) ahue bhane tyA pAta 42 che (jIveNaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe gahiyAi Nisarati) he sagavan! 1 lASa! 35bhA gRhIta dravyAta tyAge che. (tAI kiM bhinnAiM Nisarati abhiNNAI Nisarati ?) zulinna dravyAne 4 cha 22 malinna dravyAne tyAge cha ? (goyamA ! bhinnAiM pi nissarai, abhinnAI pi nissaraha)- gautama ! minna dravyAne yA che malinnadravyona
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam spRzati, yAni abhinnAni nisajati tAni asaMkhyeyA avagAhanavargaNAH gatvA bhedamApadyante, saMkhyeyAni yojanAni gatvA vidhvaMsamAgacchanti ||suu0 9 // ... TIkA-atha bhASA dravyANAM sAntaranirantarAdi rUpeNa grahaNAgrahaNavaktavyatAM prarUpayitu mAha-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe. geNhai tAI ki saMtaraM neNhai niraMtaraM geNhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni bhApAdravyANi bhApAtayA-bhApatvena gRhNAti tAni kiM sAntaraMsavyavadhAnaM vyavadhAnapUrvakamityarthaH gRhNAti ? kiM vA nirantaram-nirvyavadhAnaM vyavadhAnarahita mityarthaH, gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'saMtarapi geNhai, niraMtaraMpi geNhai' hai (tAI aNaMtaguNaparivuDkIe NaM parivuDamANAI loyaMta phusati) ve dravya anantaguNavRddhi se vRddhi ko prApta hote hue lokAnta ko sparza karate haiM (jAI abhi. paNAInisarai tAi asaMkhejAo ogAhaNavaggaNAo gatA) jina abhinna dravyoM ko tyAgatA hai, ve asaMkhyAta avagAhana vargaNAoM taka jAkara (bhedamAvajjati) bheda ko prApta ho jAte haiM (saMkhejjAI joaNAI gatA) saMkhyAta yojanoM taka jAkara (vidvaMsamAgacchaMti) vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiN| TIkArtha-jIva bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, yaha kahA jA cukA hai, parantu kyA unheM bIca-bIca meM kucha samaya choDakara grahaNa karatA hai, athavA nirantara grahaNa karatA hI rahatA hai ? ityAdi praznoM para yahAM prakAza DAlA jAtA hai.' gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa kahatA hai, kyA unheM sAntara arthAt bIca meM kucha samaya kA vyavadhAna DAlakara yA vIca-bIca meM rukakara grahaNa karatA hai, athavA nirantara arthAtU bIca meM vyavadhAna DAle vinA-lagAtAra grahaNa karatA hai ? paNa he cha (jAi bhiNNAi Nisarai) 2 minna dravyona 44 cha (tAi aNaMtaguNaparivuDDhIeNaM parikhuDUDhamANAI loyaMtaM phusaMti) te drvye| mana zuSpa vRddhithI vRddhi prAsa thatai astrtana 25 42 cha (jAI abhiNNAI' 'nisarai tAi asaMkhejja ogAhaNavaNANAo gaMtA) 2 malina dravyAne tyAge cha tammA gasaNyAta, avagAhanA vAyA saMdhI run (bheda mAvajaMti) mehane prApta tha naya cha (saMkhejjAI joaNAI gaMtA) sadhyAta yomA sudhA ne (viddhaMsamAgacchaMti) vipasane pAsa thAya cha / * TIkAthajI bhASA dravyone grahaNa kare che, e kahevAI gayuM che, paraMtu zuM temane vacamA-vacamAM thoDo samaya tyAgIne grahaNa kare che, athavA nirantara grahaNa karatAja rahe cha ? vigaire prazno 52 mahI praza' 'pAya'che3" zrI gautamasvAmI' prazna kare che-he bhagavan! jIva' je draSyone bhASA rUpamAM grahaNuM kare che, zuM teone sAntara arthAt vacamA thaDA samayanuM vyavadhAne rAkhIne agara vacamAM vacamAM rekoIne thrahaNa kare che, athavA nirantara arthAt vacamAM kaI vyavadhAna rAkhyA sivAya nirantara (satata) a5 42 cha1 . . . ! . .
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 prazApanAstra sAntaramapi gRhNAti, nirantaramapi gRhAti, ubhayathApi grahaNasaMbhavAt, tatra sAntaragrahaNasya nirantaragrahaNasya ca kAlamAnaM pratipAdayati-'saMtaraM giNhamANe jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkheja samae aMtaraM kaTUTu geNhai' sAntaraM-savyavadhAnaM bhApAdravyANi bhApakatayA gRhNanAdadAno jaghanyena eka samayam, utkRSTena asaMkhyeyasamayAn antaraM-vyavadhAnaM kRtvA gRhNAti, atra satataM bhApamANasya bhASA pravRttasya jaghanyena etat ekaM samayamantaraM vijJeyam, tathAhi-kazcid vipazcid ekasmin samaye bhApApudgalAna upAdAya tadanantaraM nisarjanasamaye anupAdAya punastRtIye samaye gRhNAtyeva na nijati, dvitIye samaye prathamasamayagRhItAn pudgalAn nisanati anyAn pudgalAn na gRhNAti, nanuanyena prayatnavizeSeNa grahaNasya anyena bhagavAna-he gautama ! jIva sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai / donoM prakAra se bhASA dravyoM kA grahaNa ho sakatA hai| agara jIva bhASA dravyoM ko sAntara grahaNa karatA hai to kitane kAla taka grahaNa kara sakatA hai ? aura yadi nirantara grahaNa karatA hai to kitane kAla taka grahaNa karatA hai ? isakA uttara dete haiM-agara jIva bhASA dravyoM ko sAntara grahaNa kare arthAtU vyavadhAna (antara) karake grahaNa kare to jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM kA anta karake grahaNa karatA hai| jo sadA bolatA rahatA arthAt bhASaNa meM pravRtta rahatA hai, usakI apekSA se jaghanya eka samaya kA antara samajhanA caahie| vaha isa prakAra-koI vijJa eka samaya meM bhASA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai, dUsare samaya meM una pudgaloM ko nikAlatA hai, usa samaya grahaNa nahIM karatA, phira tIsare samaya meM hI grahaNa karatA hai, nikAlatA nahIM hai / isa prakAra dUsare samaya meM, prathama samaya meM gRhIta pudgaloM ko nikAlatA hai, aura anya pudgaloM ko grahaNa nahIM krtaa| - zrI bhagavAna he gautama! jIva sAntara paNa grahaNa kare che ane niraMtara paNa grahaNa kare che. banne prakAre bhASA dravyone grahaNa karI zake che? agara jIva bhASA dravyane sAntara grahaNa kare che te keTalA kALa sudhI grahaNa karate rahe che ? ane jIva je nirantara grahaNa kare che te keTalA kALa sudhI grahaNa karato rahe che? tene uttara Ape che-agara jIva bhASA dravyone sAntara grahaNa kare arthAt vyavadhAne (antara) karI grahaNa kare te jaghanya eka samayanA ane utkRSTa asaMkhyAta samayanA antare karIne grahaNa kare che. je sadA belate rahe che arthAt bhASAmAM pravRtta rahe che, tenI apekSAe javanya eka samayanuM antara samajavuM joIe. te A prakAre--keI vijJa eka samayamAM bhASAnA pudgalene grahaNa kare che, bIjA samayamAM te pudgalane kADhe che, te samaye grahaNa nathI karatA, pAchA trIjA samayamAM grahaNa ja kare che, kADhatA nathI. e prakAre bIjA samayamAM prathama samayamAM gRhIta pudgalene kADhe che ane anya pagalene grahaNa nathI karatA.
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 su. 9 bhASAdravyagrahaNa nirUpaNam 375 ca prayatnavizeSeNa nisargasya ca parasparaviruddhakAryakaraNAt parasparaviruddhatayA ekasmin samaye tayorasambhavaH, iti cenna jIvasya tathA svabhAvatayA dvayorupayogayorekasmin samaye'saMbhave'pi bahUnAM kriyAvizeSANA mekasmin samaye sambhave bAdhakAbhAvAt dRzyate caikasminnapi samaye ekApi nartakI bhramaNAdi nRtyaM vidadhatI pANipAdAdinA vividhAH kriyAH karotIti, sarvasyApi vastunaH pratyekamekasmin samaye utpAdavyayadarzanAt, tathA coktam- 'gahaNanisaggapayattA paropparavirohiNo kahaM samae ? / samae do uvaogA na hojja kiriyA Na ko doso ? || 1 || grahaNa nisargaprayatnau parasparavirodhinau kathaM samaye ? | samaye dvAvupayogau na bhavetAM kriyayostu ko dopaH 1 // 1 // iti spaSTam | 'niraMtaraM genhamANe jahaNeNaM do samae, ukkoseNa asakhejjasamae aNusamayaM avirahiyaM niraMtaraM gehai ' nirantaram - avyavadhAnaM bhASA dravyANi gRhNan jaghanyena dvau samayau, utkRSTena asaMkhyeya zaMkA- pudgaloM kA grahaNa anya prayatna vizeSa se hotA hai aura nisarga anya prayatnavizeSa se hotA hai / ye donoM paraspara virodhI kArya haiM / ataeva eka samaya meM unakA honA saMbhava nahIM haiM / samAdhAna - jIva kA svabhAva hI aisA hai ki yadyapi eka samaya meM do upayoga saMbhava nahIM hai, parantu eka samaya meM bahuta-sI kriyAeM ho sakatI haiM, unake hone meM koI bAdhaka nahIM hai / eka hI samaya meM eka hI nartakI bhramaNAdi nRtya karatI huI hAthoM pairoM Adi se vividha prakAra kI kriyAeM karatI hai, yaha pratyakSa dekhA jAtA hai / sabhI vastuoM kA eka hI samaya meM utpAda aura vyaya dekhA jAtA hai-bhASA dravyoM ke grahaNa aura tyAga ke prayatna paraspara virodhI hone se eka hI samaya meM kisa prakAra ho sakate haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki eka samaya meM do upayoga nahIM hote, magara do kriyAoM ke hone meM kyA doSa AtA hai ? kucha bhI nahIM / * zaMkA--pudgalAnuM grahaNa anya prayatna vizeSathI thAya che ane nisa anya prayatna vizeSe thAya che. A banne paraspara virAdhI kAryAM che tethI eka samayamAM temanuM thavuM sa MbhavatuM nathI. samAdhAna-jIvane svabhAva ja evA che ke capi eka samayamAM e upacegane saMbhava nathI, parantu eka samayamAM ghaNI kriyAo thaI zake che. temanA thavAmAM kAMi aDacaNu nathI. eka ja samayamAM eka ja naMkI bhramaNu vigere karatI hAtha pagAthI vividha prakAranI kyAe kare che, A pratyakSa dekhAya che. badhI vastuonA eka ja samayamA utpAda ane vyaya jovAmAM Ave che. kahyu paNa che--bhASA drabyAnuM grahaNu ane tyAganA prayatna paraspara virodhI hAvAthI eka ja samayamA zA prakAre thaI zake che? A za MkAnu samAdhAna A che ke eka samayamAM e upacega nathI thatA, paNu e kriyAonA thavAmAM zu doSa bhAve che ? - aMdha yAgu nahIM.
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ M 376 ___praznApanAsUtre samayAn, anusamayam-pratisamayam, avirahitaM yathAsyAttathA, nirantaraM-nirvyavadhAnaM gRhNAti, tatrAsaMkhyeyaiH samayairekagrahaNabhramavAraNAya 'anumamayam' ityukas, tatrApi kadAcid virahitayApi vyavahArato'nusamayamAzaGkayeti tadA zaGkA nirAkaraNArtham- 'avirahitam' ityuktam, tathA ca prathame samaye grahaNameva na nisarjanam, agRhItasya nisarjanAbhAvAt / paryantasamaye ca nisarjanameva, bhASAbhiprAyoparameNa grahaNAsaMbhavAda, zeSeSu dvitIyAdiSu samaye pu grahaNanisarjane yugapad vidadhAtIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAI vyAI bhAsattAe gahiyAI Nisirai tAI kiM saMtaraM nisaraDa, niraMtaraM nisarai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi bhApAtvena gRhItAni nisa jati tAni ki sAntaraMsavyavadhAnaM nisRjati ? kiM vA nirantaram-avyavadhAnaM nisRjati ? bhagavAnAha-'goyamA !' ___agara jIva dhinA vyavadhAna ke nirantara bhASAdravyoM ko grahaNa karatA rahe to jaghanya do samaya taka grahaNa karatA rahatA hai aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM taka pratisamaya, binA vyavadhAna ke nirantara grahaNa karatA hai| koI asaMkhyAta samayoM meM eka hI grahaNa na samajha le, isa bhramanivAraNa ke lie 'anusamaya' zabda kA prayoga kiyA hai| kadAcit vIca meM vyavadhAna hone para bhI vyavahAra se 'anusamaya' samajha sakatA hai, usake bhrama ko dUra karane ke lie 'avirahitam' zabda kA prayoga kiyA hai / isa prakAra prathama samaya meM grahaNa hI hotA hai, nisarga nahIM hotA, kyoMki grahaNa kie binA nisarga kA honA saMbhava nahIM hai| antima samaya meM nisarga hI hotA hai, grahaNa nahIM hotA, kyoMki bhASA kA abhiprAya jaya uparata ho jAtA hai to grahaNa nahIM hotaa| zeSa dUsare, tIsare Adi samayoM meM grahaNa aura nisarga donoM sAtha sAtha hote haiN| / / gautama- he bhagavan ! bhASA ke rUpa meM grahaNa kie hue jina dravyoM ko jIva athavA jIva vyavadhAna vinA nirantara bhASA dra grahaNa karatA rahe te jaghanya be samaya sudhI grahaNa karatA rahe che ane utkRSTa asaMkhyAta samaya sAdhI prati samaya vinA vyavadhAne nirantara grahaNa kare che. keI asaMkhyata samayamAM ekanuM ja grahaNa na samajI le, eTalA mATe-bhramanivAraNa mATe "anusamaya' zabdane praveza karyo che. kadAcita vacamAM vyavadhAna AvatA paNa vyavahArathI anusamaya samajI zake che, temanA bhramane dUra karavAne - mATe "avirahitazabdane pravega karyo che. e prakAre prathama samayamAM grahaNa ja thAya che. nisarga nathI thato kemake grahaNa ryA vinA nisarga thavuM asaMbhavita che, antima. samayamAM nisarga ja thAya che. grahaNa nathI thatuM, kemake bhASAne abhiprAya jyAre uparata thaI jAya che te grahaNa thatuM nathI.-zeSa bIjA trIjA vi. samayamAM grahaNa ane nisarga santa sAthe sAye thAya che. . . zrI gautamasvAmI-he bhagavana bhASAnA rUpamAM grahaNa karelA je dravyane jIva bahAra
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhApAdravyagrahaNanirUpaNam 377 he gautama ! 'saMtaraM nisarai, no niraMtaraM nisarai' bhApAtvena gRhItAni dravyANi sAntaraMsavyavadhAnaM nisRjati, no nirantaraM-nirvyavadhAnaM nisRjati, yasmin samaye yAni bhASAdravyaNi gRhNAti tAni na tasminneva samaye nissRjati, tathAhi prathamasamaye gRhItAni bhApAdravyANi na tasminneva prathamasamaye nisRjati api tu pUrva pUrva samaye gRhItAni uttarottarasamaye nisajati, iti grahaNapUrvakameva nisarjanaM saMbhavati agRhItasya nisarjanAsaMbhavAt, ityAzayenaiva sAntarameva nisarjanaM pratipAditaM no nirantaraM nisarjanamiti bhAvaH, tathA coktam-'aNusamayamaNatariyaM gahaNaM bhaNiyaM tao vimokkho'vi / jutto niraMtaro vi ya bhaNai kaI saMtaro bhaNio ? // 1 // gahaNAvekkhAe tao niraMtaraM jaMmi jAI gahiyAI / nautaMmi ceva nisarai jaha paDhame nisiraNaM natthi // 2 // nisirijai nAgahiyaM gahaNaMvariyaMti saMtaraM teNa' / iti, pAhara nikAlatA hai, unheM kyA sAntara arthAt vyavadhAna karake nikAlatA hai, athavA nirantara-lagAtAra likAlatA hai ? bhagavAn-he gautama ! bhApA ke rUpa meM grahaNa kie hue dravyoM ko sAntara nikAlatA hai, nirantara nahIM nikAlatA / tAtparya yaha hai ki jisa samaya meM jina bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai, usI samaya meM una dravyoM ko nahIM nikAlatA hai, jaise ki prathama samaya meM gRhIta bhASA dravyoM ko prathama samaya meM hI nahIM nikAlatA hai balki pUrva-pUrva samaya me gRhIta dravyoM ko agale ag2ale samaya meM nikAlatA hai, arthAta prathama samaya me gRhIta dravyoM ko dUsare samaya meM nikAlatA hai, dUsare samaya me gRhIta dravyoM ko tIsare samaya meM nikAlatA hai, ityAdi / pahale grahaNa hone para hI nisarga kA honA saMbhava hai, agRhIta kA nisarga honA saMbhava nahIM hai| isI Azaya se yaha kahA gayA hai ki nisarI sAntara hotA hai, nirantara nhiiN| kahA bhI hai-bhASA dravyoM kA grahaNa pratisamaya, nirantara kahA gayA hai to unakA nisarga bhI nirantara honA caahie| agara nirantara kahA jAya to phira mRla me sAntara kyoM kahA hai ? isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki kADhe che temane zuM sAntara arthAt vyavadhAna karIne kADhe che, athavA nirantara-satata kADhe che ? zrI bhagavAna-he gautama! bhASAnA rUpamAM grahaNa karelA dravyone sAtara kADhe che. nirantara nathI kADhatA. tAtparya e che ke je samayamAM je bhASA dravyane grahaNa kare che. te samayamAM e dravyone kADhatA nathI. jemake prathama samayamAM gRhIta bhASAdrAne prathama samayamAM ja nathI kADhatA, paNa pUrva pUrva samayamAM gRhIta dravyone AgaLa AgaLanA samayamAM kADhe che, arthAt prathama samayamAM gRhIta dravyane bIjA samayamAM kADhe che, bIjA samayamAM grahIta dravyane trIjA samayamAM kADhe che. ItyAdi pahelA grahaNa thatA ja nisarganuM thavuM saMbhave che. agRhItanuM nisarga thavuM asaMbhavita che. eja AzayathI A kahevuM che kenisarga sAntara hoya che nirantara nahIM. kahyuM paNa che-bhASA dravyonuM grahaNa pratisamaya nirantara kahela che te temanA nisarga paNa niratara hevA joIe. agara nirantara kahevAya te pachI pra0 48
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtre anusamayamanantaritaM grahaNaM bhaNitaM tato vimokSo'pi / yukto nirantaramapi ca bhaNyate, kathaM sAntaraM bhaNitaH ? ||1|| grahaNApekSayA tato nirantaraM yasmin yAni gRhItAni / na tu tasmi neva nisRjati yathA prathame nisarjanaM nAsti || 2 || nisRjati nAgRhItaM grahaNAntaritaM sAntaraM tena // ' iti / tathA ca grahaNApekSayA " sAntaraM nisRjati no nirantaram' ityuktam, vastutastu -- 'aNu samayamavirahiyaM niraMtaraM gevha' iti pUrvokta grahaNasya nirantaratvakathanena nisarjanamapi prathamavarjeSu zeSasamayeSu nirantaramavaseyam gRhItasya niyamato'nantarasamaye nisarjanAditi phalitam tadeva vizadayati- 'saMtaraM nissaramANe egeNaM samaeNaM geNDai egeNaM samarpaNaM nisaraha ' sAntara nisarga jo kahA gayA hai, vaha grahaNa kI apekSA se samajhanA cAhie, arthAt jisa samaya se jina dravyoM kA grahaNa hotA hai, usI samaya meM unakA nisarga nahIM hotA, jaise ki prathama samaya se nisarga nahIM hotA hai / agRhIta dravya kA nisarga nahIM ho sakatA, pahale grahaNa hone para hI nisarga hotA hai, ataeva nisarga ko sAntara kahA hai / 378 vAstava meM to 'aNusamayamavirahiyaM niraMtaraM geNhai' yahAM grahaNa ko nirantara ' kahane se, prathama samaya ko choDakara zeSa samayoM meM nisarga ko bhI nirantara hI samajhanA cAhie, kyoMki gRhIta dravya kA anantara arthAt agale samaya meM niyama se nisarga hotA hai / isI kA spaSTIkaraNa karate haiM- sAntara nikAlatA huA eka samaya meM arthAt pUrvavarttI samaya meM grahaNa karatA hai aura dUsare arthAt usake uttaravarttI samaya meM nikAlatA hai, jaise prathama samaya se gRhIta dravyoM ko dUsare samaya me nikAlatA hai aura dUsare samaya me gRhIta dravyoM ko tIsare samaya me nikAlatA hai / athavA yoM samajhanA cAhie ki grahaNa karane ke bAda hIM bhUlamA sAntara kema kahyuM che ? e zakAnu samAdhAna e che ke--sAntara nisa je kahelu che te grahaNanI apekSAe samajavu joIe, arthAt je samayamA je dravyone grahaNa kare che, teja samayamAM temane nisa nathI thatA, jemake, prathama samayamAM nisarga nathI thate agRhIta dravyanA nisaga nathI thaI zakatA, pahelA grahaNa thatAM ja nisarga thAya che tethI ja nisane sAntara kahela che vAstavamAM to 'aNusamayamavirahithaM niraMtara geNhaI' mahIM grahaNune niraMtara hepAthI prathama samayane cheDIne zeSa samayeAmAM nisane paNa samajavA joI e, kemake gRhIta dravyanI anantara arthAt AgaLanA samayamAM niyamathI nisarga thAya che tenu spaSTIkaraNu kare che-sAntara nikaLatA eka samayamAM arthAt pUvatI samayamAM grahaNa kare che, ane khIjA arthAt tenA uttaravatI samayamAM mahAra kADhe che, jema prathama samayamAM gRhIta drabyAne trIjA samayamAM kADhe che. i athavA ema samajavuM joI e ke grahaNa karyA pachI ja nisaga thaI zake che. tethI
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhApAdravyagrahaNanirupaNam sAntaraM-savyavadhAnam nisRjan ekena pUrvapUrveNa samayena gRhNAti ekena-apareNa uttarottararUpeNa samayena nisRjati, athavA-grahaNApekSayaiva nisarjana saMbhavAt ekena-prathamena samayena gRhAMtyeva na nisRjati agRhItasya nisarjanAsaMbhavAta evam ekena-antimasamayena nisRjatyeva na gRhNAti bhASAbhiprAyoparameNa grahaNAsaMbhavAt anyeSu ca dvitIyAdipu samayeSu yugapadagrahaNanisarjane karoti, te ca grahaNanisarjane jaghanyena nirantaraM dvau samayau, utkRSTena asaMkhyeyAn samayAn ityabhiprAyeNAha-eeNaM gahaNanisaraNovAeNaM jahaNNeNaM dusamaiyaM ukkoseNaM asaMkhejjaisamaiyaM aMto muhuttigaM gahaNanisaraNovAyaM karei' etena-pUrvoktena grahaNa nisarjanopapAtena jaghanyena hI samayau utkRSTena asaMkhyeyAn samayAna antarmuhUrtam grahaNanisarjanopAtaM karoti / gautamaH nisarga ho sakatA hai, ataH eka samaya meM arthAta prathama samaya meM grahaNa hI hotA hai, nisarga nahIM hotA, kyoM ki grahaNa kie binA nisarga ho nahIM sktaa| isI prakAra eka arthAta antima samaya meM sirpha nisarga hI hotA hai, kyoM ki usa samaya bhASA kA abhiprAya uparata ho jAne se grahaNa nahIM ho sktaa| isa prakAra prathama samaya meM sirpha grahaNa hotA hai, antima samaya meM sirpha nisarga hotA hai, kintu dvitIya, tRtIya Adi bIca ke samayoM meM grahaNa aura nisarga donoM hote rahate haiM / kintu donoM hote rahane kA Azaya yaha na samajhA jAya ki jisa samaya meM jina dravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, usI samaya meM unakA nisarga kara diyA jAtA haiM, balki prathama samaya meM gRhIta dravyoM kA dUsare samaya meM aura dUsare samaya meM gRhIta dravyoM kA agale-agale samaya meM nisarga hotA hai| nirantara grahaNa aura nisarga kA kAla jaghanya do samaya kA hai aura utkRSTa asaMkhyAta kAla kA hai| isI abhiprAya se kahA gayA hai-ila grahaNa-nisarga ke upapAta se jaghanya do samaya aura utkRSTa asaMkhyAta samaya ke antarmuharta taka eka samayamAM arthAt prathama samayamAja grahaNa thAya che, nisarga nathI thato kemake grahaNa karyA sivAya nisarga thaI zakatuM ja nathI. e rIte eka arthAt antima samayamAM kevaLa nisargaja hoya che, kemake te samaye bhASAne abhiprAya uparata thaI javAthI grahaNa nathI thaI zakatA. e prakAre prathama samayamAM phakta grahaNa thAya che, antima samayamAM phakta nisarga thAya che, kintu dvitIya, tRtIya Adi vacalA samayamAM grahaNa ane nisarga bane thatA rahe che. kinta bane na thatA rahevAno abhiprAya e na samajo ke je samayamAM je drivyone grahaNa karAya che, te ja samayamAM tene (temane) nisarga karI devAya che, paNa prathama samayamAM gRhIta ne bIjA samayamAM ane bIjA samayamAM gRhIta dravyane trIjA samayamAM, ema pUrva-pUrva samayanA gRhIta dravyane AgalA AgalA samayamAM nisaga thAya che. nira tara grahaNa ane nisargane kALa jaghanya be samaya hoya che ane utkRSTa asaM." , khyAta kALane che. eja abhiprAye kahyuM che ke, A grahaNa-nisarganA u5pAtathI jaghanya
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra pRcchati- 'jIveNaM bhaMte ! jAI davyAI bhAsattAe gahiyAI Nisirai tAI kiM bhiNNAI Nisarai, abhiNNAI Nisarai ?' he bhadanta ! jIyaH khalu yAni dravyANi bhApakatvena gRhItAni nisRjati tAni ki bhinnAni-viviktAni-vyaktasphuTAnItyarthaH, nisRjati ? kiM vA abhinnAni-aviviktAni, avyaktAsjhuTAnItyarthaH, nisRjati ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'bhinnAI pi nissarai, abhinAI pi nissarai' bhinnAnyapi bhASAdravyANi kazcit nisRjati, abhinnAnyapi bhApAdravyANi kazcit nisRjati, tathA ca tIvraprayanamandaprayatnabhedena dvividhe vaktari madhye yo vyAdhivizeSeNa anAdareNa vA mandaprayatno bhavati sa bhASAdravyANi abhinnAnyeva sthUlakhaNDAtmakAni avyaktAsphuTAni nisajati, yaH punarujyAdiguNazAlI vizeSAdarabhAvena tIvraprayatno bhavati sa bhApAdravyANi grahaNanisarjanaprayatna grahaNa nisarga karatA hai| . gautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, ve dravya kyA bhinna-leda ko prApta vyakta-sphuTa-hote haiM ? athavA kyA abhinna-avyakta-asphuTa-hote haiM ? , bhagavAn-he gautama ! koI jIva bhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai, koI abhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai / vaktA do prakAra ke hote haiM-tIvra prayatna vAle aura manda prayatna vaale| jo vaktA rogagrasta hone se athavA anAdarabhAva ke kAraNa maMda prayatna vAlA hotA hai, usake dvArA nikAle hue dravya abhinna hote haiM, ve sthUla khaNDarUpa hote haiM, avyakta hote haiM, kintu jo vaktA nIroga hotA hai aura vizeSa AdarabhAva ke kAraNa tIna prayatna vAlA hotA hai, vaha bhASAdravyoM ko khaNDa-khaNDa karake, vyakta evaM sphuTa rUpa meM nikAlatA hai| kahA bhI hai'koI vaktA manda prayatna vAlA hotA hai, vaha sakala arthAt akhaNDa bhASAdravyA be samaya ane utkRSTa asaMkhyAta samayanA antara muhUrta sudhI grahaNa nisarga kare che. zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che- he bhagavan! jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM kADhe che. te dravya zuM bhinna bhedane prApta-vyakta-phuTa hoya che? athavA zuM abhinnabhvyt, machuTa hAya cha 1 zrI bhagavAna-he gautama! koI jIva bhinna dravyane paNa bahAra kADhe che, koI jIva aMbhinna drone paNa bahAra kADhe che. vaktA be prakAranA hoya che tIvra prayatna vALA ane manda prayatnavALA. je vaktA rogagrasta hovAthI athavA anAdara bhAvanA kAraNe maMda prayatnavALA hoya che, temane dvArA nikaLela dravya abhinna hoya che, teo sthalakhaMDa rUpa hoya che, avyakta hoya che paraMtu je vaktA niroga hoya che ane vizeSa Adara bhAvanA kAraNe tIvra prayatna vALA hoya che, te bhASA dravyone khaDakhaMDa karIne vyakta temaja sTreTa rUpamAM bahAra kADhe che, kahyuM paNa che-"kaI latA manda masAvALA dhArA che te ja
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam vizeSAbhyAM khaNDazaH kRtvA vyaktasphuTAni bhApAdravyANi nisRjati, tathA coktam-'koI maMdapayatto nisirai sakalAI .savyadavvAiM / anno tivvapayatto so muMcai bhiMdiuM tAI // 1 // kazcida mandaprayatno nisajati sakalAni sarvavyANi / anyastIvraprayatnaH sa muJcati bhettuM tAni // 1 // tatra-'jAI bhinnAiM Nisarai tAI aNaMtaguNaparivuDDIeNaM parivuDamAgAI loyaMtaM phusaMti' yAni bhinnAni sphuTAni bhApAdravyANi nisRjati tAni kim anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnAni lokAntaM spRzanti, tathA ca tIvraprayatnavaktRnisRSTAni bhApAdravyANi sphuTAtmakAni sUkSmatvAt bahutvAcca puSkalAni anyAnyapi dravyANi vAsitAni vidadhati tadanyadravyavAsakatvAcca anantaguNavRddhayA parivarddhamAnAni paDhsa dikSu lokAntaM vyApnuvantIti bhAvaH, tathA coktam-'bhinnAI suhumayAe aNaMtaguNavar3iyAiM logaMtaM / pAvaMti pUrayati ya bhAsAe niraMtara loga' // 1 // bhinnAni sUkSmatayA anantaguNavaddhitAni ko nikAlatA hai / dUsarA koI vaktA tIvra prayatna vAlA hotA hai, vaha una bhASAdravyoM kA bhedana karake, unake khaNDa-khaNDa karake nikAlatA hai ' // 1 // aura jo dravya bhedana karake-khaNDita kara-karake nikAle jAte haiM, ve anantaguNavRddhi se vRddhi ko prApta hote hue lokAnta kA sparza karate haiN| tAtparya yaha hai ki bhASAdravya jaya khaMDita karake nikAle jAte haiM to unakI zakti anantaguNI bar3ha jAtI hai aura usa baDhI huI zakti ke kAraNa ve loka ke anta taka jA pahu~cate haiM / tIvra prayatna vAle vaktA ke dvArA nikAle hue sphuTa bhASAdravya sUkSma aura bahata hote haiM aura ve anyAnya bhASAdravyoM ko bhI vAsita karate hue agrasara hote haiM, isa kAraNa chahoM dizAoM meM ve lokAnta taka pahu~ca kara vyApta ho jAte haiN| kahA bhI hai-'bhinna dravya sUkSma hone ke kAraNa anantaguNa vRddhi ko prApta ho jAte haiM aura lokAnta taka pahu~cate haiM evaM sampUrNa loka ko bhASA se vyApta kara lete haiM // 1 // arthAt akhaMDa bhASA dravyone kADhe che, bIjA keI vaktA tIvaprayatnavALA hoya che, teo bhASA dravyone bhedIne temanA TukaDA-TukaDA karIne bahAra kADhe che ! 1 | ane je dravya bhedana karIne-khaMDa-khaMDa karIne kADhavAmAM Ave che, te ananta guNa vRddhithI vRddhine prApta thaI kAntane sparza kare che-tAtparya e che ke bhASA dravya jyAre khaMDita karIne kaDhAya che te tenI zakti anata gaNI vadhI jAya che ane te vadhelI zaktinA kAraNe teo lokanA anta sudhI jaI paheMce che. tIvra prayatnavALA vaktA dvArA kADhela skUTa bhASA dravya sUkSma ane ghaNA hoya che ane teo anyAnya bhASA dravyone paNa vAsita karatA thakA AgaLa vadhe che, e kAraNe e dizAo temaja lekAntaka sudhI pahoMcI vyApta thaI jAya che. kahyuM paNa che- bhinna dravya sUma hovAnA kAraNe ananta guNa vRddhine prApta thaI jAya che ane lekAnta sudhI : - - ema saMpUrNa lekane bhASAthI vyAsa karIle che ke 1 che
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ cUM82 prajJApanAsUtre lokAntaM prApnuvanti pUrayanti ca bhApayA nirantaraM lokam // 1 // mandaprayatna vaktuniSTAni bhApAdravyANi adhikRtyAha - 'jAI abhinnAI Nisarai tAI asaMkhejjAo ogAvagaNAo gaMtA bhedabhAvajjaMti' yAni abhinnAni - manda prayatno ccAritatvAt - asphuTAni bhApAdravyANi nisRjati tAni asaMkhyeyAH avagAhanavargaNAH gatyA - atikramya bhedaM vizarAkhbhAvam Apadyante - dhArayanti, vizarArubhAvaM dadhAnAni ca 'saMkhejjAI joyaNAI gaMtA viddhaMsa mAgacchaMni' saMkhyeyAni yojanAni gatvA vidhvaMsaM vinAzamAgacchanti, zabdapariNAmaM parityajantItyarthaH, tatra avagAhanAvargaNAH- avagAhanAnAm - ekaikasya bhApAdravyasya AdhArabhUtA saMkhyeyapradezAtmaka kSetravibhAgarUpANAM vargaNAH samudAyA iti avagAhanAvargaNAH, ityarthaH tathA coktam- 'gaMtumasaMkhejjAo agAunagaNA abhinnAI / bhijjaMti / dhaMsameti ya saMkhijje joyaNe gaMtuM' // 1 // gatvA'saMkhyeyA avagAhanAvargaNA abhinnAni / bhidyante dhvaMsamAyAnti ca saMkhyeyAni yojanAni gatvA // sU09 // bhApAdravyabhedavaktavyatA mUlam - tesi NaM bhaMte ! davvANaM kaivihe bhee paNNatte ? goyamA ! paMcavihe bheSa paNNatte, taM jahA - khaMDA bhee, payarabhede, cuNNiyAbhede, aNutaDiyAbhede, ukkariyAbhede se kiM taM khaMDA bhede ? khaMDA bhede jaM JaM " isake viparIta, manda prayatna ke dvArA uccArita hone ke kAraNa jo bhASAdravya asphuTa rUpa meM nikAle jAte haiM, ve asaMkhyAta AvagAhana vargaNAoM ko atikramaNa karake bheda ko prApta ho jAte haiM aura saMkhyAta yojana taka jAkara vinaSTa ho jAte haiM, arthAt unakA zabdaparyAya nahIM raha jAtA hai / eka-eka bhASAdravya ke AdhArabhUta, asaMkhyAta pradezI kSetra vibhAga ko avagAhana kahate haiM, unakI vargaNAeM arthAt samUha, avagAhana vargaNAeM kahalAtI haiM / kahA bhI hai- 'abhinna dravya asaMkhyAta avagAhana vargaNAoM taka jAkara bheda ko prApta hote haiM aura saMkhyAta yojana taka jAkara vidhvasta ho jAte haiM, arthAt zabdaparyAya ko tyAga dete haiM ||8|| enAthI viparIta mantra prayatnanA dvArA uccArita haiAvAne kAraNe je bhASA dravyo asphuTa rUpamAM bahAra kaDhAya che, teo asaMkhyAta avagAhana vaNuAonuM atikamaNu karIne bhedane prApta thaI jAya che ane sakhyAta ceAjana sudhI jaIne vinaSTa thai jAya che arthAt temanA zabda paryAMya rahI jatA nathI. eka-eka bhASA dravyanA AdhAra bhUta, asaMkhyAta pradezI kSetra vibhAganuM avagAhana kare che, temanI vagaNuAme arthAt samUha, avagAhana vaNAe kahevAya che. kahyu paNa che abhinna dravya asa khyAta avagAhana vaNA sudhI thaIne bhedane prApta thAya che ane saMkhyAta ceAjana sudhI jaIne vizvasta thai jAya che, arthAt zabda paryAyane tyAgI de che ! 8 1
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 11 sU0 9 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam ayakhaMDANa vA, taukhaMDANa vA, taMbakhaMDANa vA, sIsakhaMDANa vA, rayaNakhaMDANa vA, jAyarUvakhaMDANa vA, khaMDaeNa bhede bhavai se taM khaMDA bhede1, se kiM taM payarAbhede ? payarAbhede jaM NaM vaMsANa vA, vettANa vA, nalANa vA, kadalIthaMbhANa vA, abhapaDalANa vA, payareNaM bhede bhavai, se taM payarA bhedera, se kiM taM cuSNiyA bhede ? cuNiyA bhede jaM NaM tilacuNNANa vA, muggacuNNANa vA, cuNiyAe bhede bhavai se taM cuNiyA bhede3, se kiM taM azutaDiyA bhede ? aNutaDiyA bhede jaM NaM agaDANa vA, taDAgANa vA, dahANa vA, nadINa vA, vAvINa vA, pukkhariNINa vA, dIhiyANa vA, guMjAliyANa vA, sarANa vA, sarasarANa vA, sarapaMtiyANa vA, sarasarapaMtiyANa vA, aNutaDiyA bhede bhavai, se taM aNutaDiyA bhede4, se kiM taM ukariyA bhede ? ukariyA bhede jaM NaM mUsANa vA, maMDU. sANa vA, tilasiMgANa vA, muggasiMgANa vA, mAsasiMgANa vA, eraMDabIyANa vA, phUr3itA ukariyA bhede bhavai, se taM ukAriyA bhede5, eesi NaM bhaMte ! davANaM khaMDA bheeNaM payarAbhedeNaM cuNiyA bhedeNaM aNutaDiyA bhedeNaM ukariyA bhedeNa ya bhijjamANANaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovAI davvAiM ukariyA bhedeNaM bhijamANAiM aNutaDiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI, cuNiyA bhedeNaM bhijamANAiM aNaMtaguNAiM, payarAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI, khaMDAbhedeNaM bhijamANAiM annNtgunnaaii|suu. 10 / * chAyA-teSAM khalu bhadanta ! dravyANAM katividho bhedaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidho bhedaH prajJaptaH, tadyathA-khaNDa bhedaH, pratarabhedaH, cUrNikAbhedaH, anutaTikAbhedaH, utkaTikAbhedaH, tat bhASAdravya ke bheda zabdArtha-(tesiNaM bhaMte ! davvANaM kativihe bhede paNNatte ?) he agavan ! una dravyoM ke kitane prakAra ke bheda kahe haiM ? (goyamA! paMcavidhe bhede paNNatte) he gautama ! bhASA dravyanA bheda zA-(tasiNaM bhaMte ! vvANaM kativihe bhede paNNatte) 3 bhagavan te dravyonA kSA
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 prazApanAsUtre kaH sa khaNDa bhedaH ? khaNDa bhedo yat khalu ayaH khaNDAnAM vA, trapukhaNDAnAM vA, tAmrakhaNDAnAM vA, zIzakakhaNDAnAM vA, rajatakhaNDAnAM vA, jAtarUpakhaNDAnAM vA, khaNDakena bhedo bhavati tata sa khaNDa bhedaH 1, tat kaH sa pratarabhedaH ? yat khalu vaMzAnAM vA, vetasAnAM vA, nalAnAM vA, kadalIstamjhAnAM vA, abhrapaTalAnAM vA pratareNa bhedo bhavati tat sa itara bhedaH 2, tat kaH sa cUrNikAbhedaH ? cUrNikAbhedo yat khala tilacUrNAnAM vA, mudgacUrNAnAM vA, mApacUrNAnAM vA, pA~ca prakAra ke bheda kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (vaDAbhede) khaNDabheda (payara bhede) pratarabheda (cuNiyAbhede) cUrNabheda (aNutaDiyAbhede) anutaTikAbheda (ukkaripAbhede) utkaTikAda _ (se kiM taM khaMDAbhede ?) khaMDabheda kyA hai ? (khaMDAbhede) khaMDabheda (jaM NaM aya. khaMDANa vA) jo lohe ke khaMDoM kA (taukhaMDANa vA) rAMge ke khaMDoM kA (taMvakhaMDANa vA) tAMbe ke khaMDoM ko (sIsakhaMDANa vA) zIze ke khaMDoM kA (rayayakhaMDANa vA) cAMdI ke khaMDoM kA (jAtarUvakhaDANa vA) athavA sone ke khaMDoM kA (khaMDaeNaM) khaMDaka ke dvArA (bhede bhavai) bheda hotA hai (se taM khaMDAbhede) vaha gvaMDabheda kahalAtA hai (se kiM taM payarAbhede?) pratarabheda kyA hai ? (payarAbhede) pratarabheda (jaM NaM vaMsANa vA) jo vAsoM kA (vettANa vA) athavA vetoM kA (nalANa vA) yA naloM kA (kadalIthaMbhANa vA) yA kadalIstaMbhoM kA (abbhapaDalANa vA) yA abhraka ke par3aloM kA (payareNaM bhede bhavai) prataroM se bheda hotA hai (se taM payarAbhede) vaha pratarabheda kahalAtA hai (se kiM taM cuNNiyAbhede ?) cUrNikAbheda kyA hai ? (cuNNithAbhede) cUrNikAbheda 42nA le 49 // cha ? (goyamA ! paMcavidhe bhede paNNatte) 3 gautama ! pAMya prA2nA le 4sa cha (taM jahA) ty| 21 4Are (khaMDAbhede) bhaleha (payarabhede) prata2 leha (cuNNiyA bhede) yUniTa (aNutaDiyA bhede) manutATa leha (ukkariyA bhede) Ei meha (se kiM taM khaMDA bhede 1) maI se zucha (khaMDAbhede) maleha (jaM NaM ayakhaMDANa vA) 2 soDhAnA nA (taukhaMDANa vA) sAnA mAnA (taMva khaMDANa vA) dimAnA mAnA (sIsa khaMDANa) zIsAnA mAnA (rayayakhaMDANa vA) yAhInA 431 (jAtarUvakhaMDANa vA) mayA sonAnA sanA (khaMDaeNa) manA baa2| (bhede bhavai) le thAya cha (se taM khaMDA bhede) te 3 seTa 4 pAya cha / (se ki taM payarAbhade 1) prata2 le zucha 1 (payarAbhede) prata2 le (jaMNaM vaMsANa vA) 2 vAMyAnA (vettANa vA) 24240 netanA (nalANa vA) 22 nAbAnA (kadalIyaMbhANa vA) 22 janA 2tha lenA (anbhapaDalANa vA) magara manA 5nA (payareNaM bhade bhavaI) atazathI se thAya cha (se taM payarAbhede) te prata2 le 4vAya cha (me ki taM cuNiyA bhede) yUni : zucha ? (cuNiyA bhede) yUAile ( )
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 385 prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam pippalIcUrNAnAM vA, marIcacUrNAnAM vA, zRGgaveracUrNAnAM vA, cUrNikyA bhedo bhavati tat sa cUrNikAbhedaH 3, tat kaH so'nutaTikAbhedaH ? anutaTikA bhedo yat khalu aghaTAnAM vA, taDAgAnAM vA, hUdAnAM vA, nadInAM vA, pApInAM vA, puSkariNInAM vA, dIrghikANAM vA, guJjAlikAlAM vA, sarasAMvA, saraHsarasAM vA, saraHpaGktikAgaM vA, saraH sara paGktikAnAM vA, anutaTikayA bhedo bhavati tat so'nutaTikAbhedaH 4, tat kaH sa utkaTikAbhedaH ? (jaM Na) jo (tilacuNNANa vA) tiloM ke cUre kA (suggacuNNANa bA) yA mUMga ke cUre kA (mAsacuNNANa vA) yA ur3ada ke cUre kA (pippalIvuNNANa vA) pIpala ke cUre kA (mirIyacuNNANa vA) kAlI mirca ke cUre kA (siMgaveracuNNANa vA) adarakha ke cUre kA (cuNNiyAe bhede bhavai) cUrA karane se bhedana hotA hai (setaM cuNiyAebhede) vaha cUrNikAbheda hai __(se kiM taM aNutaDiyA bhede ?) anutaTikA bheda kyA hai ? (aNutaDiyA bhede) anutaTikA bheda (jaM NaM) jo (agaDANavA) kUpoM kA (taDAgANa vA) yA taDAgoM kA (dahANa vA) yA hUdoM kA (nadINa vA) yA nadiyoM kA (vAvINa vA) yA vAvar3iyoM kA (pukkharaNINa vA) yA puSkariNiyoM kA (dIhiNa vA) yA dIdhi kAoM kA (guMjAliyANa vA) yA vakra nadiyoM kA (sarANa vA) yA saroM kA (sarasarANa vA) yA sara-saroM kA-bahuta puSpoM se vyApta sarovaroM kA (sarapaMtiyANa vA) saroM kI paMktiyoM kA (sarasarapaMtiyANa vA) yA sara-sara kI paMktiyoM kA (aNutaDiyAbhede bhavai) anutaTikA bheda hotA hai (se taM aNutaDiyAmede) vaha anutaTikA bheda kahalAtA hai (se kiM taM ukkariyA bhede ?) utkaTikA bheda kyA hai ? (jaMNaM) jo (masANa) 2 (tila cuNNANa pA) danA muhAnA (mugga cuNNANa vA) bhAnA suhAnA (mAsacuNNANa vA) mA2 2536nA suhAnA (pippalI cuNNANa vA) pInA suhAnA (mirIya cuNNANa vA) // bharInA Kalu (siMgaveracuNNANa vA) sAhunA yurAnA (cuNiyAe bhede bhavai) yu| 42pAthI mehana thAya cha (setaM cuNiyA bhede) te yUgi se cha (se kiM taM aNutaDiyA bhede ?) anutaTi me zucha 1 (aNutaDiyA bhede) manuta!i meha (jaM Na) 2 (agaDANa vA) suvAmAnA (taDAgANa vA) magara talAvAnA (dahANa vA) magara dharAmAnA (nadINavA) m||2 nahIyAnA (vAvINa vA) mA2 pAvana (pukkariNINa vA) yA -9042yionA (dIhiyANa vA) mA saamaan| (guMjAliyANa vA) maga2 qil nahIyAnA (sarANa vA) 22 sapanA (sarasarANa vA) athavA sarasanA-yA puNyAcI vyApta sapanA (sarapaMtiyANa vA) sazavaranA. tiyAnA (aNutaDiyA bhede bhavai) anutri| 'laha thAya che. (se taM aNutaDiyA bhede) te manutale 4vAya cha (se kiM taM uktariyA bhede ?) Brzle ne zucha 1 (z2a Na) (mUsANa) bhUSAnA (vA pra0 49
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 prApanAstre utkaTikA bhedo yat khalu mUpANAM vA, maNDUkANAM vA, tilazRgANAM vA, eraNDavIjAnAM vA, sphuTatA utkaTikA bhedo bhavati tat sa utkaTikAbhedaH 5, etepAM khala bhadanta ! dravyANAM khaNDabhedena pratarabhedena cUrNikAbhedena anutaTikAbhedena utkaTikAbhedena ca bhidyamAnAnAM katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAni dravyANi utkaTikAbhedena bhidyamAnAni, anutaTikAbhedena bhidyamAnAni anantaguNAni, cUrNikAbhedena bhidhamAnAni anantaguNAni, pratarabhedena bhidyamAnAni anantaguNAni, khaNDabhedena bhidyamAnAni anantaguNAni / sU0 10 // bhUSoM kA (vA) yA (maMDUsANa vA) yA maMDUSoM kA (tilasiMgANa vA) yA tila kI phaliyoM kA (muggasiMgANa vA) yA mudga kI phaliyoM kA (mAsa siMgANa vA) yA ur3ada kI phaliyoM kA (eraMDa bIyANa vA) yA eraMDa ke bIjoM kA (phuDiyA ukkariyA bhede bhayai) phaTane se utkaTikA bheda kahalAtA hai ___(eesiNaM bhaMte ! vvANaM) he bhagavan ! ina dravyoM meM (khaMDAbheeNaM payarAbheeNaM aNutaDiyAbheeNaM ukkariyAbhedeNa ya) khaMDabheda se, pratarameda se, cUrNikA bheda se anutaTikAbheda se, utkaTikA bheda se (bhijamANANa) bheda ko prApta hone vAle (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA, yahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! savvasthovAI davvAiM ukkariyAbhedeNaM bhijamANAI) utkaTikA bheda se bhidane vAle dravya sava se kama hai (aNunaDiyAbheeNaM bhijamANAI aNaMtaguNAI) anutaTikA bheda se bheda ko prApta hone vAle anantaguNa haiM (cuNiyAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) cUrNikA bheda se bhinna hone vAle dravya ananta guNA haiM (payarabhideNaM bhijjamANAI A2 (maMDusANa vA) bhaepInA (talasiMgANa pA) 12 tasanI simAnA (muggasiMgANa pA) mAra bhaganI sigAnA (mAsa siMgANa vA) athavA mahanI sigAna (eraMDavIyANa vA) m||2 me2 // mInA (phuDiyA ukariyA bhede bhavai) pAthI Scalest a yAya che te utkaTikA bheda kahevAya che (eesiNaM bhaMte ! davvANaM) 3 sAvan ! ye dravyomA (khaMDAbheerNa paparAbheeNa, cuNiyA bheeNaM aNutaDiyA bheeNaM ukkariyA bheeNaM ya) ma sathI, pratara hathI, thUtha sahayA, gnut| methI, (bhijjamANANaM) mahAna Ata ynaa| (kayare kayare hito) / nAthI (appA vA bahuyA vA, tullA pA visesAhiyA vA ?) 265, ghayA, tulya athavA vizeSAdhika cha 1 (goyamA ! savvatthovAI vvAI ukariyAbheeNaM bhijjamANA) SalestthA hAtA dravya mAthI maach| che (aNutaDiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) manutATa sahayA bahana prAsa thnaa| ananta / che (cuNNiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) yadi .yA bhinna thnaa| dravya mana taga che (payarAbheeNaM mijjamANAI aNaMtaguNAI) prata2
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 387 pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam TIkA--pUrva bhinnAnyapi nisRjati ityuktyA bhApAdravyabhedaprastAvAttabhedAn prarUpayitu mAha-'tesiNaM bhaMte ! davANaM kativihe bhee paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta / teSAM khalu pUrvoktAnAM dravyANAM-bhASAdravyANAmityarthaH katividho bhedaH prajJaptaH ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe bhede paNNatte' bhASAdravyANAM paJcavidho bhedaH prajJaptaH, 'taM jahA khaMDAbhede, payarabhede, cuNiyAbhede, aNutaDiyAbhede' tadyathA-khaNDa bhedaH, pratarabhedaH, cUNikA bhedaH, anutaTikAbhedaH, utkaTikAbhedaH, tatra lohakhaNDAdivat bhASAdravyANAM khaNDabhedo'vaseyaH, abhrapaTalabhUrjapatrAdivat pratarabhedaH, prakSiptapiSTAdivat carNikAbhedaH, ikSutvacAdiaNataguNAI) pratara bheda se bhidane vAle dravya anantaguNA haiM (khaMDAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) khaMDa bhada se bhidane vAle dravya ananta guNA haiN| ___TokArtha-pahale kahA gayA thA ki koI-koI vaktA bhinna bhASAdravyoM kA nisarga karatA hai| isa kathana se bhASAdravya ke bheda kA prasaMga upasthita huaa| isI prasaMga ko lekara yahA~ bheda ke prakAroM kA pratipAdana kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dravyoM kA bheda arthAt bhedana kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama! bheda pA~ca prakAra kA kahA gayA hai| ve pA~ca prakAra ye haiM-(1) khaNDabheda (2) pratarabheda (3) cUrNikAbheda (4) anutaTikAbheda aura (5) utkaTikAbheda / inameM se lohakhaMDa Adi ke samAna bhASAdravyoM kA khaMDabheda hotA hai, abhraka ke paTaloM yA bhojapatroM ke samAna pratarabheda samajhanA cAhie, ATe Adi ke samAna carNikAbheda hotA hai, Ikha kI chAla Adi ke samAna anutaTikAbheda hotA hai, methI nahAtA dra05 mana taga cha (khaMDAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI) ma sAthI bheDAnAra dravya anantagaNe che TIkAtha-pahelA kahyuM hatuM ke kaI kaI vaktA bhinna bhASA dravyone nisarga kare che. e kathanathI bhASA dravyanA bhedane prasaMga upasthita thaye, eja prasaMgane laIne ahIM bhedanA prakAranuM pratipAdana karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! dravyanA bheda athAt bhedana keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! bheda pAMca prakAranA kahelA che. te pAMca 42 mA -(1) 28 (2) prata224 (3) yUpile (4) adbhutATAle (5) Er8 TikAle temAMthI lehakhaMDa AdinA samAna bhASA dravyane khaMDabheda thAya che, abaranA paDene bhejapatranI jema pratara bheda samajavA joIe, loTa vigerenI samAna cUrNikA bheda thAya che, selaDInI chAla vigerenI jema anukaTikA bheda thAya che snatyAgharSa phaLInA kuTavAnI
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 prazAyanAsUtra vad anutaTikAbhedaH, snatyAgharpavad utkaTikAbhedo vijJeyaH, etAneva bhedAn prarUpayitu mAha'seki taM khaMDAbhede ?' tad-atha kastAvat sa khaNDabheda padArthaH ? bhagavAnAha-'vaMDAbhede jaM NaM ayakhaMDANa vA, taukhaMDANa vA, taMvakhaMDANa vA, sIsakhaMDANa vA, rayyakhaMDANa kA, jAtarUpakhaMDANa vA, khaMDaeNa bhede bhavai se taM khaMDAbhede ?' khaNDabhedapadArthastAvat, yat khala ayaH khaNDAnAM vA, apukhaNDAnAM vA, tAmrakhaNDAnAM vA, zIzakakhaNDAnAM cA, rajatakhaNDAnAM cA, jAtarUpakhaNDAnAM-suvarNakhaNDAnAM vA, ityarthaH, khaNDakena bhedo bhavati, tat-sa khaNDabhedo draSTavyaH 1. gautamaH pRcchati- 'se ki taM payarAbhede ?' tat-atha kastAvat sa pratarabhedapadArthaH ? bhagavAnAha-'payarAbhede jaM NaM vaMsANa vA, vettANa vA, nalANa vA, kadalIyaMbhANa vA, abhapaDalANa vA, payareNaM bhede bhavai se taM payarAbhede 2' pratarabhedastAvatpadArthaH-yat khala vaMzAnAMvA, vetrANAM vA, vetasalatAnAm, nalAnAM vA, kadalIstambhAnAM vA, abhrapaTalAnAM vA, pratareNa bhedo bhavati tat sa pratarabhedo'vaseyaH 2, gautamaH pRcchati-'se kiM taM cuNiyAbhede ?' tat-atha snatyAgharSa phalI ke phUTane ke samAna utkaTikAbheda hotA hai| aba ina bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! khaMDabheda kise kahate haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! lohe ke khaMDoM kA,rAMge ke khaMDoM kA, tAMbe ke khaMDoM kA, zIze ke khaMDoM kA, cAMdI ke kha DoM kA athavA suvarNa ke khaMDoM kA khaDaka(khaDita karane vAle) ke dvArA jo bheda hotA hai, vaha khaMDa bheda kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki lohe Adi ke Tukar3e-TukaDe hone se unameM jo bheda ho jAtA haiM, khaMDa bheda kahate haiN| gautama-bhagavan ! pratarabheda kA artha kyA hai ? bhagavAn-vAMsa, veta, nala, kadalIstaMbha athavA abhrapaTala Adi kA pratara se arthAt paDala utArane se jo bhedana hotA hai, vaha pratarabheda kahalAtA hai| jema utkaTikA bheda thAya che. have te bhedanI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAna! khaMDa bheda kene kahe che? zrI bhagavAna-he gautama ! leDhAnA kha DenA, kalAIna khaMDonA, tAbAnA khaMDenA, zIzAnA khaDonA, cAdInA khaMDenA, athavA senAnA khaMDenA, khaMDaka (khaMDita karanArA) dvArA je bheda thAya che te khaMDa bheda kahevAya che. tAtparya e che ke lekhaDa vigerenA TukaDA TukaDA thavAthI temanAmAM je bheda thaI jAya che. te 5 umeha 4upAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavad ! pratara bhedane artha zuM che? zrI bhagavAn-vAMsa, netara, nala, kadalI staMbha, athavA abhrapaTala AdinA pratarathI arthAt 57 utAravAthI je bhedana thAya che te pratara bheda kahevAya che * rAya -
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 sU. 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 389 kastAvat sa cUrNikAbhedapadArtha: ? bhagavAnAha - ' cuNNiyA bhede jaM NaM tilacuNNANa vA, muggacuNNANa vA, mAsacuNNANa vA, pippalIcuNNANa vA, mirIyacuNNANa vA, siMgaveracuNNANa vA, cuNNiyAe bhede bhavai se taM cuNiyA bhede 3' cUrNikAbhedapadArthastAvat, yat khalu tilacUrNAnAM vA, mudgacUrNAnAM vA, pippalIcUrNAnAM vA, marIcacUrNAnAM vA, zRGgaveracUrNAnAM vA, cUrNikayA bhedo bhavati tat-sa cUrNikA bheda padArtho'vaseyaH, gautamaH pRcchati - 'se kiM taM aNutaDiyAbhede ?" tat - atha kastAt so'nutaTikA bheda padArthaH ? bhagavAnAha - 'aNutaDiyAbhede jaM JaM agaDANa cA, taDAgANa vA, dahANa vA, nadINa vA, vAvINa vA, pukkhariNINa vA, dIdiyANa vA, guMjA liyANa vA,' anutaTikA bhedastAvat, yat khalu avaTAnAM - kUpAnAM vA taDAgAnAM vA, hRdAnAM vA girinacAdInAm, vApInAM vA caturasrAkAra dIrghavApI vizeSANAm, puSkariNInAM vA-vRttAkArataDAgavizeSANAM vA, dIrghikANAM vA Rtu nadInAm, guJjAlikAnAM vA, vakra nadInAm, 'sarANa vA, sarasarANa vA, sarapaMtiyANa vA, sarasarapaMtiyANa vA, aNutaDiyAbhede bhavai, 'se' taM aNutaDiyAbhede 4' sarasAM vA, saraH sarasAM vA-bahUnAM puSpasamUhavat viprakIrNAnAM gautama - he bhagavan ! cUrNikAbheda kA artha kyA hotA hai ? bhagavAn - he gautama ! tilacUrNa, mUMga cUrNa, uDada cUrNa, pIpala cUrNa, kAlImirca kA cUrNa, adarakha kA cUrNa, ina sabakA cUrNikA ke dvArA jo bheda hotA hai' vaha cUrNikAbheda kahalAtA hai / tAtparya yaha haiM ki tila, mUMga Adi ko pIsane se unakA bhedana hokara cUrA-cUrA jo ho jAtA hai, vaha bheda cUrNikAbheda kahA jAtA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! anutaTikA bheda kA kyA artha hotA hai ? bhagavAn - he gautama! kUpoM, taDAgoM, hRdoM, nadiyoM, vAvaDiyoM (caukora lambI vApiyoM), puSkariNiyoM arthAt golAkAra vAvaDiyoM, dIrghikAoM arthAt lambI vAvaDiyoM, gu'jAlikAoM arthAt TeDhI-meDhI vAvaDiyoM, sarovaroM, sarasaroM arthAt bahuta puSpa samUhoM se vyApta sarovaroM, sarapaMktiyoM (eka katAra meM bane tAlAboM) zrI gautamasvAmI cUrNikAbhedanA atha zA che ? zrI bhagavAn-De gautama / tasartha, bhaganu sUrya, anu artha, pIyAnurya, AjA marInuM cUrNa, AduMnuM cU e khadhAnA cUrNikAdvArA je bheda thAya che te cUrNikA bheda kahevAya che. tApaya e che ke tala, maga vigerene pIsavAthI temanuM bhedana thaIne cUrecUrA thaI jAya che, te bheda cUrNikA kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! anulaTikA bhedanA atha ze che? zrI bhagavAn-De gautama! huvA, tajAvo, dharAo, nahIyo, bAvaDiyo, (yeorasa sAMgI vAve) puSkaraNiyA arthAt gALAkara vAvA, dIkA vAviyA sarAvaze sarasarA arthAt lAMkhI vAve gu'jAlikAe arthAt vAMkI cUkI vAve| sarAvA, sarasA arthAt puSkaraNiye arthAt goLAkAra vAvaDIcA, dIkA arthAt lAkhI vAvA arthAt lAkhI vAvAthI nyAsa
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuM prajJApanAsUrya sarasAm, saraH paktikAnAM vA ekapatacA vyavasthitAnAM sarasAm, saraHsaraH paktikAnAM vA praNAlikayA saJcaratkUpodakAnAM paktacA vyavasthitasarasAm, anutaTikayA bhedo bhavati tat so'nutaTikAbhedapadArtho draSTavyaH 4, gautamaH pRcchati - ' se kiM taM ukkariyAbhede ?' tatatha kastAvat sa utkaTikAbhedapadArtha : ? bhagavAnAha - 'ukkariyAbhede jaM NaM mUsANa vA, maMhasANa vA, tilasiMgANa vA, maggasiMgANa 'vA, mAsasiMgANa vA, eraMDavIyANa vA, phuDitA ukariyAbhede bhava se ukkariyAbhede 5' utkaTikA bhedapadArthastAvat, yat khalu sUpANAM ghA, maNDUkAnAM vA, tilazRGgANAM vA tilaphalInAM vA, mudgagRGgANAM vA mudgaphalInAM vA, mApazRGgANAM vA - mApaphalInAM vA, eraNDavIjAnAM vA, sphuttit| utkaTikA bhedo bhavati tat-sa utkaTikAbhedo'vaseyaH 5, gautamaH pRcchati - 'eesiNaM bhaMte ! davvANaM khaMDAbheeNaM payarAbhedeNaM cuNiyAbhedeNaM aNutaDiyAbhedeNaM ukkariyAbhedeNaM ya bhijjamANANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA tullA vA visesAhiyA vA ?" he bhadanta ! eteSAM khalu dravyANAM khaNDabhedena pratarabhedena cUrNikAbhedena anutaTikAbhedena utkaTikAbhedena bhidyamAnAnAM madhye katare katarebhyo'lpA bA tathA sara-sara paMktiyoM (paMktibaddha bane hue sarovaroM, jinameM nAlI ke dvArA jala kA saMcAra hotA hai) kA anuTikA ke dvArA jo bheda kiyA jAtA hai, use anutaTikA bheda kahate haiM / gautama svAmI - utkaTikAbheda kA artha kyA hai ? bhagavAn sUSa, maMDUka, tila kI phUlI, mUMga kI phalI, ur3ada kI phalI tathA eraMDa ke bIjoM ke phaTane se jo bhedana hotA hai, vaha utkaTikA bheda kahalAtA hai / gautama svAmI - he bhagavan ! khaMDabheda se bhidane vAle, pratarabheda se bhidane vAle, cUrNikAbheda se bhidane vAle, anutaTikAbheda se bhidane vAle aura utkaTikA bheda se bhidane vAle dravyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn - he gautama! utkaTikA bheda se bhidane vAle dravya sabase kama haiM, anuTikAbheda se bhidane vAle dravya unase anantaguNA haiM, cUrNikA bheda se bhidane paktiyA (pa kti maddha anutaTikA dvArA je sarAvA, sarapa ktiA (eka hAramAM banelAM talAve! tathA sara sara khanelA sarAvarA ke jemAM naLI dvArA pANInA sa'cAra thAya che) nA leha rAya hai, tene. anutaTiThA leha Ahe he. zrI gautamasvAmI--he bhagavAn 1 utkaTikAnA artha zuM che? zrI lagavAn - bhUSa, bhAMDU, tasaijI, bhagaijI (bhaganI siMga) saDahaIjI, tathA bhaira ThAnA khInnenA phATavAthI je bhedana thAya che, tene utkaTikA bheda hevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! khaDe bhedathI bhedAvAvALA, pratarabhedathI bhedAvAvALA, kREikA bhedathI bhedAnArA, anutkaTikA bhedathI bhedyAnArA ane utkaTikA bhedathI bhedAvAvALA dravyeAmAM kANu kAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAnanhe gautama ! utkaTikA bhethI leAnArA dravce badhAthI ochA che, anu
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 11 su. 10 bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 391 bahukA vA tulyA vA vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovAI' dabvAi' ukkariyAbhedeNaM bhijjamANAi" sarvastokAni bhASAdravyANi utkaTikAbhedena bhidyamAnAni bhavanti, tebhyaH 'aNutaDiyAbheeNaM bhijjamANAi aNataguNAi' anutaTikAbhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi - 'cuNNiyAbhedeNaM bhijja - mANAi anaMtaguNAI' cUrNikAbhedena bhidyamAnAni bhApAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi 'payarAbhedeNaM bhijjamANAi anaMtaguNAi' pratarabhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti, tebhyo'pi - ' khaMDAbheeNaM bhijjamANAI anaMtaguNAI' khaNDabhedena bhidyamAnAni bhASAdravyANi anantaguNAni bhavanti sarvApekSayA khaNDabhedabhinnAnAM bhASAdravyANA manantaguNAdhikatvAt // sU0 10 // mUlam - neraie NaM bhaMte ! jAI davvAI bhAsattAe gehai tAI kiM ThiyAI geues, aThiyAI geNhai 1 goyamA ! evaM ceva jahA jIve vattavvayA bhaNiyA tahA neraiyassa vi jAva appAbahuyaM, evaM ergidiya vajjo daMDao jAva vaimANiyA, jIvA NaM bhaMte! jAI davvAI bhAsattAe gepahaMti tAI ki ThiyAI gevhaMti, aThiyAI geNhaMti ? goyamA / evaM caiva puhuteNa vi NetavvaM, jAva vemANiyA, jIve NaM bhaMte ! jAIM davvAI saccabhAsatAe gehai tAI ki ThiyAI gehai aThiyAI geNhai ! goyamA ! jahA ohi daMDao tahA eso'vi, NavaraM vigaliMdiyA Na pucchijjaMti, evaM mosA bhAsAe vi, saccAmosAe vi, asaccAmosA bhAsAe vi evaM caitra, navaraM asaccAmosA bhAsAe vigaliMdiyA pucchinnaMti imeNaM abhi lAveNaM, - vigaliMdieNaM bhaMte ! davvAI asaccAmosA bhAsAe givhai tAI ki ThiyAI geNi, aThiyAI geNhai ? goyamA ! jahA - ohiyadaMDao, evaM ee egattapuhutteNaM dasadaMDagA bhANiyavvA // sU0 11 // vAle dravya unase bhI anantaguNA haiM, pratarabheda se bhidane vAle unase bhI ananta guNa haiM aura bheda se bhidane vAle dravya unase bhI anantaguNA adhika haiM / isa prakAra khaNDabheda se bhidane vAle bhASA dravya sabase adhika haiM // 10 // kaTikA bhedathI bhedAnArA dravya temanAthI anantagaNA che, cUrNikAbhedathI bhedAnArA dravye tenAthI paNa anantagaNA che, pratara bhedathI bhedAnArA temanAthI paNa anantagaNA che, ane khaDabhedathI bhedAnArA dravya temanAthI paNu anantagaNA adhika che, e prakAre khar3a bhedI bhedAnArA bhASA dravya badhAthI adhika che ! 10 //
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanAstre chAyA-nairayikaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApakatayA gRhAtinAni jhim sthitAni gRhNAti, asthitAni gRhNAti ? gautama ! evaJcara yathA jIvavaktavyatA bhaNitA tathA nairayikasyApi yAvat alpavahutvam, evam ekendriya bI daNDako yAvad vaimAnikAH, jozaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi bhApakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni gRjAti, asthitAni gRhNati ? gautama ! evaM caiva, pRthakatvenApi jJAtavyam, yAvad vaimAnitaH, jIyaH kha bhadanta ! yAni dravyANi satya bhApakatayA gRhNAti, tAni kim sthitAni gRhAti, asthitAni gRhAti ? zabdArtha-(neraieNaM bhate! jAI davAI bhAsattAe geha) he bhagavana ! nAraka jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (nAi ki liyAI geNhati, aThiyAI geNhati ?) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (goyamA ! evaM ceva) he gautama isI prakAra (jahA jIve vattavvayA bhaNiyA tahA nerajhyassa vi) jaise jIva ke viSaya meM vaktavyatA kahI hai, vaise nairayika kI bhI (jAva appAbahuyaM) alpa bahutva taka (evaM egidiyavaz2o daMDao jAva vemANiyA) isI prakAra ekendrIya ko choDakara vaimAnikoM taka daMDaka kahanA cAhie - (jIvANaM bhaMte ! jAI vvAI bhAsattAe geNhaMti) he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM (tAI kiM ThiyAI geNhati aThiyAI geNhaMti) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM yA asthita dravyoM ko grahaNa karate haiM ? (goyamA ! evaM ceva puhutteNa vi NeyavaM) he gautama isI prakAra pRthaktva se bhI jAnanA cAhie (jAva vemANiyA) yAvatU vaimAnikoM taka ___ (jIve NaM bhaMte ! jAI vvAI saccabhAsattAe geNhati) bhagavana ! jI jina wal-(neraieNaM bhaMte ! jAI dabAi bhAsattAe gehai) 8 lagavan / nA24 04 2 dravyAne bhASAnA 35mAM haya 42 che (tAI kiM ThiyAI gehada aThiyAI gehai ? zu sthita dravyAne yrue| 42 cha bhAra sthita dravyAne graha 42 cha ? (goyamA evaM ceva) hai gautama ! ye 4Are (jahA jIve vattavvayA bhANiyA tahA neraiyassa vi) 2vIna viSayamA 1tavyatA 4ii cha. mevI nayinI 5e samAvI. (jAva appA bahuyaM) 2585 madhura sudhI (evaM egidiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) merI mAre bhendriya avAya vaimAnita sudhI daMDaka kahevA joIe. (jIvANaM bhaMte ! jAI vvAiM bhAsattAe geNhaMti) 3 lagapan / 72 dravyona bhaassaan| 35mAM ahae42 cha (tAI kiM ThiyAI geNhaMti, aThiyAI geNhaMti ?) zu sthita dravyAne aDa 42 che // 2 asthita drvy| yahaY 42 cha? (goyamA ! evaM ceva puhutteNa viNeya) merI prahAre pRtha4thI pay any naye (jAva vemANiyA) yAvat vaimaani| sudhI (jIveNaM bhaMte ! jAI davyAI saccabhAsattAe geNhati) he lagavan! 12 vyAne
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 11 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam gautama ! yathaudhikadaNDakastathA epo'pi, navaram vikalendriyA na pRcchayante, evaM mRpAbhApayA. 'pi, matyAmRpAbhApayA'pi asatyAmRpAbhASayApi-evaJcava, navaram asatyAmRSAbhASayA vikalendriyAH pRcchayante, anena abhilApena, vikalendriyaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi asatyAmRpAbhASayA gRhNAti tAni kiM sthitAni gRhNAti, asthitAni gRhNAti ? gautama ! yathAaudhikadaNDakaH, evam ete ekatvapRthaktvena daza daNDakA bhaNitavyAH ||suu0 11 // dravyoM ko satya bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai (tAIkiM ThiyAiM geNhati, aThiyAI geNhati ?) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita dravyoM ko grahaNa karato hai (goyamA ! jahA ohiyadaMDao tahA eso vi) he gautama ! jaisA oghika daMDaka kahA, vaisA yaha bhI jAnanA (navaraM vigaliMdiyA pucchijjati) vizeSatA yaha ki vikalendriyoM ke viSaya meM pRcchA nahIM karanI (evaM yosabhAsAe vi, saccAmosabhAsAe vi, asaccAmosabhAsAe vi) isI prakAra mRSA bhASA meM bhI, satyAmRSA bhASA meM bhI asatyAmRSA bhASA meM bhI (evaM ceva) isI prakAra (navaraM) vizeSa (asaccAmosAbhAsAe vigaliMdiyA pucchinnati imeNaM abhilAveNaM) asatyAmRSA bhASA ke viSaya meM, vikalendriyoM ke saMbaMdha meM ina zabdoM se prazna karanA (vigalidie NaM bhaMte !) he bhagavan ! vikalendriya jIva (jAI davAiM asaccAmosAbhAsAe giNhai) jina dravyoM ko asatyAbhUSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM (tAikiM ThiyAigeNhai, aThiyAI geNhati) kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? (noyamA ! jahA ohiyadaMDao) he gautama ! jaise odhikadaMDaka (evaM ee egattapuhuttaNa dala daMDagA - satya bhASAnA 35bhA ahae 42 cha (tAI kiM ThiyAI gehati, aThiyAI geNhati ?) zu. sthita drvyo| ahae 42 cha mA2 masthita dravyAne hA 42 cha ? (goyamA / jahA ohiyadaMDao tahA eso vi) gautama ! 21 maudhi4 64 // tavA mA patA (NavaraM vigaliMdiyA na pucchijjati) vizeSatA ke cha vindriyAnA viSayamA ch| na 42vI (evaM mosA bhAsAe vi saccAmosAbhAsAe vi asaccAmosAbhAsAe vi) me are bhRSA lASAbhA para satyAbhUSA bhASAmA pay, asatyA bhUSA sASAmA 5y (evaM ceva) me prahAre (navara) vizeSa (asaccAmosAbhAsAe vigali diyA pucchijjaMti imeNaM abhilAveNaM) asatyA bhUSA bhASA viSayamA vivendriyAnA samandhamA / zahAthI prazna 421 // (vigali dieNaM bhaMte !) 8 lagavan vivendriya 71 (jAi davvAI asaccAmosAbhAsAe giNhai) re dravyona asatyA bhRSA bhaassaan| 35bhA ahae 42 che (tAI ki ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai) zu sthita dravyAne graha 43 che mAra sthita dravyAne paDa 42 cha ? (goyamA / jahA ohiyadaMDao) 8 gautama ! rebha maudhi4 474 (evaM ee egattapuhutteNaM na0 50
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 prabhApanAstre ____TIkA-atha nairayikAdInAM bhApAdravyagrahaNavaktavyatAM praspayitumAha-'neraie NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe gehai tAi kiM ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai ?' gautamaH pRcchatihe bhadanta ! nairayikaH khalu yAni dravyANi bhASakatayA gRhNAti tAni ki sthitAni-gamana kriyA rahitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni-gamanakriyAvanti gRhAti ? bhaganAnAha-'goyamA!! he gautama ! 'evaM ceva' evaJcaiva-pUrvottarItyaiva sthitAnyeva gRhNAti no asthitAni gRhAtItyAzayaH, tadatidizannAha-'jahA jIve vattavyayA bhaNiyA tahA nerajhyassa vi jAva appAvaDyaM' yathA jIve-samuccaya jIve vaktavyatA bhaNitA-prarUpitA, tathA nairayikasyApi vaktavyatA bhaNitavyA yAtrad-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato'pi gRhNAti anantapradezikAni gRhNAti, asaMkhyeyapradezAvagAhAni gRhNAti, ekasamayasthitikAdi yAvadasaMkhyeyasamayaANiyavA) isa prakAra ekavacana-bahuvacana se ye daza da Daka kahane caahie| TIkArtha-ava nairayika Adi ke bhASA grahaNa saMbaMdhI vaktavyatA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai gautama-he bhagavan ! nAraka jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, so kyA sthita arthAt sthira dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita gamanakriyA yukta dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! pUrvokta rIti ke anusAra sthita dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, asthita dravyoM ko arthAt saMcaraNavAn dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| isIkA atideza karate hue sUtrakAra kahate haiM-jaisI vaktavyatA samuccaya jIva ke viSaya meM kahI hai vaisI hI nairayika ke viSaya meM bhI jAna lenA cAhie, yAvatUdravya se, kSetra se, kAla se, bhAva se bhI grahaNa karatA hai, ananta pradezI skaMdhoM ko grahaNa karatA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, eka dasa daMDagA bhANiyavA) se prAre yeya-mahupayanathI mAsa 4 4 nase. TIkAtha-have narayika AdinA bhASA grahaNa saMbaMdhI vaktavyatAnuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva je dravyone bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te zuM sithata arthAt sthira dravyane grahaNa kare che athavA asthita gamana kiyAvALA 'dravyo / yaha 43 cha ? - - zrI bhagavAhe gautama pUrvokta kaMthana pramANe sthita dravyone grahaNa kare che, asthita dravyone arthAt sacaraNavAna dravyone grahaNa nathI karatA. teone atideza karIne sUtrakAra kahe che-je vaktavya samuccaya jIvanA viSayamAM kahyo che, te ja narayikanA viSayamAM paNa jANuM levuM joIe, yAvat dravyathI, kSetrathI, kALathI, ene bhAvathI paNa grahaNa kare che, ananta pradezI skanane grahaNa kare che, asaMkhyAta pradezamAM avagADha dravyone grahaNa kare che. eka samayathI laIne asa khyAta samaya sudhInI sthitivALA dravyone grahaNa kare
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkAM paMda 11 sU0 11 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 395 sthitikAni gRhNAti, varNAdisparzAntAni gRhNAti spRSTAni gRhNAti avagADhAni gRhNAti anantarAvagADhAni gRhNAti, aNunyapi gRhNAti, vAdarANyapi gRhNAti, UrdhvAdhastiryagapi 'gRhNAti, AdimadhyaparyavasAneSu gRhNAti, svavipayaM gRhNAti, AnupUrvyA gRhNAti, niyamataH Sadizi gRhNAti, sAntaramapi gRhNAti nirantaramapi gRhNAtItyAdiyAvadalpavaddutvavaktavyatAparyantamava seyam, 'evaM egiMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA' evam uparyuktarItyA ekendriyavarNAHdaNDakaH - caturviMzatidaNDakena yAvad - dvIndriyAdi yAvad vaimAnikAH, bhAvakatayA dravyANi sthitAni gRhNAti no asthitAni dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato gRhNAti anantapradezikAni gRhNAti, asaMkhyeyapradezAvagADhAni gRhNAti ekasamayasthitikAdi yAvadasaMkhyeyasamayasthiti samaya se lekara asaMkhyAta samaya taka kI sthiti vAle dravyoM ko grahaNa karatA 'hai, varNavAn, gaMdhavAn, rasavAn, sparzavAn dravyoM ko grahaNa karatA hai, spRSTa, avagADha, anantarAvagADha ko grahaNa karatA hai, aNudravyoM aura bAdaradravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, Urdhva, adhaH aura tiryak bhI grahaNa karatA hai, Adi madhya paryavasAna meM bhI grahaNa karatA hai, svaviSayabhUta ko AnupUrvI se grahaNa karatA hai niyama se chahoM dizAoM meM grahaNa karatA hai / sAntara bhI grahaNa karatA hai, nirantara bhI grahaNa karatA hai / ityAdi alpa bahutva kI vaktavyatA paryanta jo prarUpaNA jIva ke viSaya meM kahI hai vahI nAraka ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie / isI prakAra ekendriya ko chor3akara saba daMDaka vaimAnikoM taka kaha lene cAhie | sabhI daMDakoM ke jIva pUrvokta prakAra ke dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, arthAt sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko grahaNa nahIM karate, dravya se ananta pradezI skaMdhoM ko, kSetra se asaMkhyAta pradezoM meM avagADha dravyoM ko, kAla se eka samaya Adi kI sthiti vAle dravyoM ko che, vAryAvAn, gandhavAn, rasavAn, sparzavAn, dravyAne grahaNa hare che, spRSTa, avagADha antarAvagAhane grahaNa kare che, aNudravyo ane mAdara dravyone paNa grahaNa kare che, Utra, adhA ane ti' paNa grahaNa kare che, Adi, madhya ane pavasAnamAM paNa grahaNa kare che. sva viSayabhUtane AnupUrvI thI grahaNa kare che, niyamathI chae dizAmAM grahaNa kare che. sAnta paNa grahaNa kare che, nirantara paNa zraNa kare che. vigere alpamarhutvanI vaktavyatA panta je prarUpaNA jIvanA viSayamAM kahI che, teja nArakanA viSayamA paNa hevI joIe. e ja prakAra' ekendriya sivAya badhA daDaka vaimAnikA sudhI hevA joI e, badhA daMDakAnA jIva pUrvokta dravyeAne ja bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, arthAt sthita dravyeAne grahaNa kare che, asthita drancAne grahaNa nathI karatAM, dravyathI ananta pradezI skandhAne kSetrathI asakhyAta pradezeAmAM avagADha drabyAne, kAlathI eka samaya AdinI sthitivALA
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMzApanAstra kAni gRhNAti ityAdirItyA svayamahanIyam ekendriyANAM tu bhASAyA abhAvAda / gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMte ! jAI davyAI bhAsattAe gehaMti tAikiM ThiyAI geNhaMti, aThiyAI gehaMti ?' he bhadanta ! jIvAH khalu yAni dravyANi bhApakatayA gRhNAti tAni kiM sthitAnigamanakriyArahitAni gRhNAti ? kiMvA asthitAni-gamanakriyAviziSTAni gRhNAti? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'evaM ceva puhuceNa vi NeyavyaM jAva vemANiyA' evaJcaiva-pUrvoktarItyaiva, pRthaktvenApi-nAnAtvenApi bahutvenetyarthaH, jJAtavyaM yAvad-nairayikabhavanapatidvIndriya jIndriyacaturindriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH sthitAnyeva 'dravyANi bhApakatayA gRhNAti no asthitAni, ityAdirItyA pUrvavadevAvaseyam / gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAi dabAI saccabhAsattAe gehai tAI kiM ThiyAI geNii aThiyAI geNhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi satyabhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni gRhNAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! bhAva se rUpAdi vAle dravyo ko grahaNa karate haiM, ityAdi pUrvokta vivaraNa svayaM samajha lenA cAhie / magara ekendriya jIva bhASAdravyoM ko grahaNa nahIM karate, "kyoM ki sApA kA abhAva hotA hai| gautama-lagavan ! bahuta jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve dravya sthita hote haiM yA asthita hote haiM ? lagavAi-gautama ! jo eka jIva ke viSaya meM kahA gayA hai vahI bahuta jIvoM ke saMbaMdha meM bhI sanananA cAhie, yAvata hIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI sthita-gamanakriyA se rahita dravyoM ko hI bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko nahIM grahaNa karate, ityAdi pUrvavat jAnanA caahie| gautama- bhagavan ! jIva.jina dravyo ko-satya-bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA dravyane, bhAvathI rUpAdivALA dravyane grahaNa kare che, ItyAdi pUrvokta vivaraNa samajI levuM joIe. paNa ekendriya jIva bhASA dravyane grahaNa nathI karatA, kemake temanAmAM bhASAne abhAva hoya che, zrI gautamasvAtI -ghaNuM jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te dravya sthita hoya che agara asthira hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! je eka jIvanA viSayamAM kaheluM che te ja ghaNA janA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM joIe. yAvat be Indriya, traNa Indriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vanavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa sthita gamana kiyAthI hita dravyone ja bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che. asthita dravyane nathI grahaNa karatA IyAdi AgaLa pramANe jANavuM zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! jIva je dravyone satya bhASAnA rUpamAM grahaNa kare
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 11 nairayikANAM bhASAdravyagrahaNanirUpaNam 327 'jahA ohiyadaMDao tahA eso'vi' yathaudhikadaNDakAH- pUrvoktasamuccayabhApAdaNDakAH pratipAditAstathA epo'pi satyabhApakatayA jIvadaNDakaH pratipAdayitavyaH, 'NavaraM vigaliMdiyA Na pucchiti' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu-vikalendriyAH- dvIndriyatrIndriyacaturindriyAH satyabhAMpakatayA na pRcchante, teSAM vikalendriyANAM satyabhApakatvAbhAvAt kevalaM tatra vyavahArabhASAyA eva sadbhAvAt 'evaM mosAbhAsAe vi' evaM - satyabhASAkatayeva, mRSAbhApAyAmapi vijJeyam, 'saccAmosAbhAsAe vi' satyAmRSAsApAyAmapi satyabhASakatayevAvaseyam, tathaiva - 'asa'ccAmosA bhAsAevi evaM ceva' asatyAmRSAbhASAyAmapi evaJcaiva - satyabhApakatayeva avaseyam tathA ca sarvAsvapi bhASAsu sthitAnyeva gRhNAtItyartha: / 'NavaraM asaccAmosAe vigaliMdiyA pucchati imeNaM abhilAveNaM' navaram - satyabhApakatA pekSayA vizeSastu asatyAmRSAbhASAyAm, hai, so kyA sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? bhagavAn - he gautama! jaise samuccaya daMDaka kahA gayA hai arthAt sAmAnya bhASA ke viSaya meM kahA gayA hai, vaisA hI satya bhASA ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie | isameM vizeSa vAta itanI hai ki satya bhASA kI pRcchA meM vikalendriya jIvo ke saMbaMdha meM pRcchA nahIM karanI cAhie, kyoM ki vikalendriya jIva satya bhASA bhASI nahIM hote, ve kevala vyavahAra bhASA kA hI prayoga karate haiM, ataH vyavahAra bhASA ke rUpa meM hI pudgaloM ko grahaNa karate haiM, satya bhASA ke rUpa meM nahIM / isI prakAra mRSA bhASA ke viSaya meM, satyAmRSA bhASA arthAt mizrabhASA ke viSaya meM aura asatyAmRSA bhASA ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / tAtparya yaha hai ki ina cAroM prakAra kI bhASAoM ke yogya jina dravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, ve sthita hote haiM, asthita nahIM hote, ityAdi / vizeSatA yaha hai ki jahA~ che, te zu' sthita drabyAne grahaNa kare che athavA asthita drabyAne grahaNa kare che ? zrI bhagavAnanhe gautama ! jevuM samuccaya daMDakanA saMbaMdhamAM kahela che arthAt sAmAnya bhASAnA viSayamAM kahela che, tevuM ja satyabhASAnI khAkhatamAM paNa samajavu neI e temA vizeSa vAta eTalI che ke satyabhASAnI pRcchAmAM vilendriya jIveAnA sambandhamAM pRcchA na karavI joI e, kemake vikalendriya jIva satya bhASAbhASI nathI hAtA teo kevaLa vyavahAra bhASAnA ja upayega kare che, tethI vyavahAra bhASAnA rUpama' ja pudgalAne grahaNa kare che, satya bhASAnA rUpamAM nahI. e ja prakAre sRSA bhASAnA viSayamA satyAmRSA bhASA arthAt mizra bhASAnA viSayamAM ane asatyo mRSAnA viSayamAM paNu samajavu' joI e. tAtkSaya e che ke, A cAra prakAranI bhASAne ceAgya' je dravyene grahaNa karAya che te sthita ja DAya che, asthita
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 prajJApanAsUtre vikalendriyA api pRcchcante, asena-vakSyamANasvarUpeNa abhilApena, tadyathA-'vigalidie NaM bhaMte ! jAI davyAI asaccamosAbhAsAe - giNDai tAIkiM ThiyAI geNDai, aTiyAI geNhai ?' he bhadanta ! vikalendriyaH-dvitricaturindriyaH khalu yAni dravyANi asatyAmRpAbhASakatayA gRhNAti tAni kim sthitAni-gamanakriyArahitAni gRhNAti ? kiM vA asthitAni-gamanakriyAviziSTAni gRhNAti ? agavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA odiyadaMDao' rathAaudhikadaNDakAH-samuccayajIvadaNDakAH pratipAditAstathA vikalendriyavipaye'pi pratipAdanIyam, tathA ca vikalendriyo'pi asatyAmRpAbhApArUpeNa sthitAni dravyANyeva gRhNAti, no asthitAni dravyANi gRhNAtItyarthaH 'evaM ee egattapuhuttaNaM dasadaMDagA bhANiyanyA' evamuparyuktarItyA ete pUrvoktAH-nairayika bhavanapati2 dvIndriya3 trIndriya4 caturindriya5 paJcendriya6 tiryag yonika manuSya7 vAnavyantara 8 jyotiSka9 vaimAnika 10 viSayakAH dazadaNDakAH ekatvapRthaktvena-ekavacanabahuvacanena bhaNitavyAH vaktavyAH, tathA ca prAguktAnAM dazAnAasatyAmRSA bhASA ke saMbaMdha meM prazna kiyA jAya vahAM vikalendriyo ko lekara bhI prazna karanA cAhie / usa prazna kA abhilApa isa prakAra hai-he bhagavan ! vikalendriya jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM, kyA una sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ?' isakA untara bhagavAn isa prakAra dete haiM-jaisA sAmAnya jIva kA daMDaka kahA hai, vaisA hI vikalendriya ke viSaya meM bhI kahanA caahie| ataH vikalendriya jIva jina dravyoM ko asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, ve dravya sthita-sthira hI hote haiM, asthita arthAt saMcAra karate hue dravyoM ko grahaNa nahIM karatA hai| isa prakAra ekavacana aura bahuvacana meM daNDaka arthAt nAraka, avanapati, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryacapaMcendriya, manuSya, vAnanyantara, jyotiSka, evaM vaimAnika saMbaMdhI daza daNDaka kaha lene cAhie / isa prakAra ina nahIM, vigere vizeSatA e che ke jyAM asatyAmRSA bhaSAnA sambandhamAM prazna karAya tyAM vikendriyane laIne ja prazna karavA joIe. te praznane abhilA5 A rIte che--he bhagavan ! vilendriya jIva je dravyane bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te zuM te sthita dravyone grahaNa kare che ke asthita dravyane grahaNa kare che? ' tene uttara zrI bhagavAn A prakAre Ape che-jevA sAmAnya jIvanA daMDaka kahyA che. tevAja vikalendriyanA viSayamAM paNa kahevA joIe. tethI vilendriya jIva je dravyone asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, te dravya sthita-sthira ja hoya che, asthira arthAt saMcAra karanArA dine grahaNa nathI karatA. e rIte eka vacana ane bahuvacananA daMDaka arthAta nAraka bhavanapati, kIndriya, trIndriya caturindriya, tiryaMca paMcendriya manuSya, vAnacantara, jyotiSka temaja vaimAnika saMbaMdhI daza daMDaka kahI levA joIe.
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 11 sU0 12 bhASAdravyanisarjananirUpaNam mapi daNDakAnAM viSayabhUtA nairayikAdijIvavizeSAH asatyAbhUpAbhApArUpeNa sthitAni dravyANi gRhNAti, no asthitAni dravyANi gRhNAti ||suu0 11 // // bhApAvizepanisarjanavaktavyatA // _ / mUlam-jIve NaM bhaMte ! jAiM davvAiM saJcabhAsattAe giNhai tAI kiM saJcabhAsattAe nisirai mosabhAsattAe nisigi, saccAmosamAsattAe nisarai, asaJcAmosabhAsattAe nisarai ? goyamA ! saJcabhAsattAe nisarai, no molabhAsattAe nilarai, no saccAmosamAsattAe nisarai, no asaccAmosabhAlatAe nisarai, evaM egidiyavigaliMdiyavajjo daMDa ko jAva vegANiyA, evaM puhatteNa vi, jIve NaM bhaMte ! jAI davvAiM mosabhAsattAe giNhai tAI ki saccabhAsattAe nisarai, mosabhAsattAe saJcAmolabhAsattAe nisarai ? gocamA ! no saccabhAsattAe nisarai, mosabhAsattAe nisarai, No saccAmolabhAsattAe nisarai, no asaccA mosabhAsattAe nisarai, evaM saJcAlosabhAsattAe vi, asaccAmosabhAsatAe vi evaM ceva, navaraM asaccAmosabhAsattAe vigaliMdiyA taheva pucchijjati, jAe ceva giNhai tAe ceva nisarai evaM ee egattapuhuttiyA aTTa daMDagA bhANiyabA ||suu0 12 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi satyabhApakatayA gRhNAti tAni ki satyabhApakatayA nisRjati, mRSAbhASakatayA nisRjati, satyamRSAbhASakatayA nisRjati, asatyamRpA dazo daNDakoM ke viSayabhUta nAraka Adi jIva asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM, asthita dravyoM ko nahIM grahaNa karate, ityAdi pUrvavat samajha lenA cAhie // 11 // bhAvizeSa nisarga kI vaktavyatA 1. zabdArtha-(jIveNaM bhaMte ! jAI vvAIsaccabhAsattoe giNhati) he bhagavan ! e prakAre A daze daMDakenA viSayabhUta nAraka Adi jIva asatyAmRSA bhASAnA rUpamAM sthita dravyane grahaNa kare che, asthita dravyone grahaNa karatA nathI ItyAdi pUrvavat samajI levuM joIe che 11 che bhASAnA vizeSa nisarganI vaktavyatA zahAtha-(jIveNaM bhaMte ! jAi davvAiM saccabhAsattAe giNhati) 3 bhagavan ! 01
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 pramApanAsUtre bhApakatayA nisRjati ? gautama ! satyabhApakatayA nisRjati no mRpAbhApAyA nisa jati, no satyamRpAmApakatayA nisRjati, no asatyamRpAbhApakatayA nimnati, evam ekendriyavikalendriyavoM daNDako yAvad vaimAnikA, evaM pRthaktvenApi jIvaH khala bhadanta ! yAni dravyANi mRSAbhASakatayA gRhNAti tAni kiM satyabhApakatayA nisRjati, mRpAbhApakatayA, satyamRpAbhASakatayA, asatyamRpAbhASakatayA nisRjati ? gautama ! no satyabhAjIva jina dravyo ko satyabhASA ke rUpa me grahaNa karatA hai (tAI ki saccabhA. sattAe nisirai, mosabhAsattAe nisarai, saccAmosamAsattAe nisarai, asa. ccAmosabhAsattAe nisarai?) unheM kyA satyabhASA ke rUpa se nikAlatA hai, asatyabhASA ke rUpa me nikAlatA hai, satyAmRSA bhApA ke rUpa me nikAlatA hai athavA asatyAmRSA-vyavahAra bhASA ke rUpa me nikAlatA hai ? (goyamA ! sacca bhAsattAe nisarai) he gautama! satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA hai (no mosa. bhAsattAe nisarati, no saccAmosabhAsattAe nisarani, no asaccAmosabhAsatAe nisarati) mRSAbhASA ke rUpa me nahIM nikAlatA, satyAmRSAbhASA ke rUpa me nahIM nikAlatA, asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, (evaM egi. diya-vigaliMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) isI prakAra ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara vaimAnika taka daNDaka kahanA cAhie (evaM puhutteNavi) isI prakAra bahuvacana se bhI - (jIve NaM aMte ! jAiM davvAimosabhAsattAe giNhati) he bhagavan ! jina dravyoM ko jIva mRSAbhASA ke rUpa meM grahaNa karatA haiM (tAI ki saccabhAsattAe nisarati) unheM kyA satya bhASA ke rUpa me nikAlatA hai (mosabhAsattAe, re dravyAne satya bhASAna! 35mAM hara 43 che (tAI ki saccabhAsattAe nisarai, mosa bhAsattAe nisarai, saccAmosabhAsattAe nisarai, asaccAmosabhAsattAe nisarai ?) tamane zu satya bhASAnA rUpamAM bahAra kADhe che asatya bhASAnA rUpamAM kADhe che, satya aSA bhASAnA 35mA 4 hai. athavA asatyA bhUSA-vyavahAra maapaan| 35mA 44 cha ? (goyamA ! saccA bhAsattAe nisarai) gautama ! satya lApAnA 35mA 44 cha (no mosabhAsattAe nisarai, no saccAmosabhAsattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) bhRSA mApAnA 35mAM nathI bahAra kADhatA satyamRSA bhASAnA rUpamAM nathI kADhatA, asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM nathI datA (evaM egidiyavigaliMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA) se prasAra sandriyA mana qixandriyo sivAya vaibhAnisudhInA 64 41 naye (evaM puhutteNa vi) mera prakAre bahuvacanathI paNa kahI levA. (jIveNaM bhaMte ! jAI vvAiM mosamAsattAe giNhani) 3 bhagavan ! 2 dravyAna 1 bhRSA bhASAnA 35bhA ahae 42 cha (tAI kiM saccabhAsattAe nisarati) tebhane zu satya sApAnI 35mA maDAra 44 cha (mosabhAsattAe, saccAmosabhAsattAe, asaccAmosabhAsa
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 12 bhApAdravyanisarjananirUpaNam 401 pakanayA nisRjati mRpAbhApakatayA nimRjati, no satyamRpAbhApakatayA nisRjati no asatyamRpA. bhApakatayA nisRjati, evam-satyamRpAbhApakatayApi asatyamRpAbhApakatayApi evaJcaiva, navaram asatyamRpAmApakadayA vikalendriA stathaiva pRcchayante yAni caiva gRhNAti tAni caiva nisRjati, evam ete ekatvapRthaktvakA aSTadaNDakA bhnnitvyaaH||suu0 12 // - TIkA-atha bhApAdravyANAM visarjana vizepavaktavyatAM prarUpayitumAha-'jIveNaM aMte !jAI dabAI saccabhAsattAe giNhaDa tAI ki saccabhAsattAe nisirai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! saccAmolabhAsattAe, asaccAmosabhAsattAe nisaraG ?) mRpAbhAvA satyAmRSA bhApA, yA asatyAbhUSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? (goyamA ! no saccA sattAe nisarati, mosamAsattAe nisarati, No saccAmosamAlattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) he gautama ! satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA nahIM hai, mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, satyAbhUSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA hai, asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA / (evaM saccAmosabhAsattAe vi, asaccAmosabhAsattAra vi evaM ceva) isI prakAra satyAmRSA bhApA ke rUpa meM aura isI prakAra asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI (navaraM asaccAmosabhAsattAe vigali diyA taheva pucchijjali) vizeSa asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM vikalendriyoM kI usI prakAra pRcchA karanI cAhie (jAe ceva giNhati, tAe ceva nisarati) jisa bhASA ke rUpa se grahaNa karatA hai, usI bhASA ke rUpa me nikAlatA hai (evaM ceva ete egattapuhuttiyA adaMDagA bhANiyacA) isI prakAra ye eka bacana bahuvacana se ATha da Daka kahane caahie| ___TIkArtha-aba gRhIta bhApA dravyoM ko nikAlane ke viSaya me vizeSa daktatAe nisarai ?) bhUpAlApA, satyA bhUSAmASA a12 asatya! bhRSA vApAnI 35mA 4 cha ? (goyamA ! no saccAbhAsattAe nisarati, mosamAsattAe nisarani, No saccAmosamAsattAe nisarati, no asaccAmosabhAsattAe nisarati) 3 gotamA satya saapaan| 35mAM nathI kADhatA, mRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che satyAmRSA bhISAnA rUpamAM nathI kahADatA asatyA mRSA bhASA paNAthI paNa nathI kahADatA. (evaM saccAmosabhAsattAe vi. asaccAmosamAsattAe mi evaM ceva) me re satyA bhRpA bhASAnA 35mA bhane me mAre 2masatyA bhUSA maapaan| 35mA paY samAvu (navaraM asaccAmosamAsattAe vigali diyA taheva pucchijjati) [vazeSa masatyAbhUSA sApanA 35mAM visandriyAnI se prAre ch| 42vI name (jAe ceva giNhati, tAe ceva nisarati) re bhASAnA 35mAM yaha 42 cha, tara bhASAnA 35mA mahA2 cha (evaM ceva ete egattapuhuttiyA aTThadaMDagA bhANiyavvA) se prAre me me kyana-mahukyanathI 24 4 4 naye. TIkAWhave grahIta bhASA dravyone kADhavAnA viSayamAM vizeSa vaktavyatA kahe che pra0 51
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 prazApanAstre jIyaH khalu yAni dravyANi satyabhApatayA gRhNAti tAni ki satyabhApakatayA nisRjati ? kiM vA-'mosamAsattAe nisarai' mRpAbhApakatayA nisajati ? kiM vA 'saccAmosamAsattAe nisarai' satyamRpAbhASakatayA nimujati ? kiM vA-'asaJcAmosamAsattAe nisarai ?' asatyamRpAbhApakatayA nisRnati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'saccabhAsattAe nisarai' satyamApakatayA gRhItAni dravyANi satyabhASakatayaiva nisRjati, 'no mosabhAsattAe nisarai' no mRpAbhApakatayA nisRjati, 'no saccAmosabhAsattAe nisaraI' no satyamapAbhApakatayA nisRjati, 'no asaccamosamAsattAe nisarai' no asatyamRpAbhApakatayA nipTajati, 'evaM egidiya vigaliMdiyavajjo daMDao jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvoktarItyA, ekendriyavikalendriya voM daNDako yAvad-nairayikabhavanapati paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSka vaimAniko'pi satyabhApakatayA gRhItAni dravyANi satyabhApakatayA nisRjati, no mRpAbhASakatayA nisRjati, no satyamRpAbhAsakatayA, no asatyamupAbhApakatayA nisRjati vikalendriyeSu vyatA kahate haiM gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jina dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM kyA satyabhASA ke rUpa me hI nikAlatA hai ? kyA mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? kyA satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikA. latA hai ? athavA kyA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? bhagavAn-he gautama ! satya bhASA ke rUpa meM grahaNa kie hue bhASA dravyoM ko jIva satyabhASA ke rUpa me hI nikAlatA-choDatA hai| mRSAbhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikAlanA tathA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA / isI prakAra arthAt jaisA samuccaya jIva ke viSaya me kahA hai, vaisA hI kathana ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara vaimAniko taka sabhI daDakoM ko lekara kahanA cAhie / arthAt nairayika, bhavanapati, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika bhI satya zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan ! jIva je dravyane satya bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, teone zu satya bhASAnA rUpamAM ja kADhe che ? zuM mRSAbhASAnA rUpamAM bahAra kADhe che? zuM satya mRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che? athavA zuM asatyAmRSA bhASAnA rUpamAM kADhe che ? zrI bhagavAna-he gautama ! satyabhASAnA rUpamAM grahaNa karelA bhASA dravyone jIva satyabhASAnA rUpamAM ja kADhe che, tyaje che, kRpA bhASanA rUpamAM nathI, kADhatA. satyAmRSA bhASAnA rUpamAM nathI kADhatA tathA asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM paNa nathI kADhatA. e ja prakAre arthAt jevuM samuccaya jIvanA viSayamAM kahyuM che. tevuM ja kathana ekenidra ane vikalekTri sivAya vimAnika sudhI badhA daMDakamAM kahevuM joIe arthAta narayika, bhavanapati, pacendriya tiryaMca, manuSya, vanavyara, tiSka ane vimAnika paNa satyabhASAnA rUpamAM
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyavodhinI TIkA padaM 11 sU. 12 bhASAdravyagrahaNanisarjananirUpaNam 403 kevala vyavahArabhASA eva, ekendriyeSu bhAva nAsti 'evaM puhutteNa vi' evam-ekatvavadeva pRthaktvenApi-nAnAtvenApi bahutvenApi ityarthaH ekendriyavikalendriyavarjAH daNDakAH nairayikAdi vaimAnikaviSayakA vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! jAI vvAiM mosabhAsattAe giNhai tAI ki saccabhAsattAe nisaraI' he bhadanta ! jIvaH khalu yAni dravyANi mRpAbhApakatayA gRhNAti tAni kiM satyabhASakatayA nisRjati ? 'mosabhAsattAe' kiMvA mRpAbhApakatayA nisRjati ? kiM vA-'saccAmosabhAsattAe' satyamRpAbhApAkatayA nisRjati? kiM vA'asaccAmosabhAsattAe nisarai ?' asatyamRpAmApakatayA nisRjati ? bhagavAnAha-'goyamA ! bhASA ke rUpa me gRhIta bhASA dravyoM ko satyabhASA ke rUpa me hI tyAgatA hai, mRSA bhASA ke rUpa meM nahIM, satyAmRSA bhASA ke rUpa me nahIM aura asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM / ekendriyoM ko chor3ane kA kAraNa yaha hai ki unameM bhASA kA abhAva hai, ataeva ve na bhASAdravyoM ko grahaNa karate haiM aura na tyAgate haiN| vikalendriyoM ko chor3ane kA kAraNa yaha hai ki unameM sirpha asatyAmRSA bhASA hotI hai| ve satyabhASA ke dravyoM ko na grahaNa karate haiM, na tyAgate haiM, kevala asatyAmRSA vyavahAra bhASA ke dravyoM kA hI grahaNa-nisarga karate haiN| uparyukta samasta kathana jaise eka vacana meM kahA gayA hai, vaisA hI vahuvacana meM bhI.samajhanA cAhie / arthAt bahuta jIva, bahuta nAraka, bahuta asurakumAra Adi bhI satyabhASA ke rUpa meM gRhIta bhASA dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM hI tyAgate haiM, anya kisI bhASA ke rUpa meM nahIM tyAgate / gautama-he bhagavAn! jIva jina dravyoM ko mRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM kyA satya bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? mRSA bhASA ke rUpa meM nikaagRhIta bhASA dravyone satyabhASAnA rUpamAM tyAge che, mRSAbhASAnA rUpamAM nahIM satyAmRSA bhASAnA rUpamAM nahIM ane asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM paNa nahIM. ekendrine cheDavAnuM kAraNa e che ke temanAmAM bhASAne abhAva che, tethI ja teo nathI bhASAnA dravyane grahaNuM karatA ane nathI tyajatA vikasendriyene cheDavAnuM kAraNa e che ke teomAM phakta asatyA mRSA bhASA hoya che. teo satyabhASAnA dravyane nathI grahaNa karatA, ke nathI tyAga karatA kevaLa asatyA mRSA-vyavahAra bhASAnA dravyonuM ja grahaNa-nisarga kare che. uparyukta samasta kathana jevuM eka vacanamAM kahyuM che, tevuM ja bahuvacanamAM paNa samajavuM joIe. arthAt ghaNA jIva, ghaNu naraka, ghaNA asurakumAra vigere paNa satya bhASAnA rUpamAM gRhIta bhASA dravyane satya bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, bIjI koI bhASAnA rUpamAM nathI tyAgatA. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva je kone mRSA bhASAnA rUpamAM grahaNa kare che, teone zu satya bhASAnA rUpamAM kADhe che (tyAge che) ke mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che?
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 prakSApanAstra he gautama ! 'no saccabhAsattAe nisarai' mRpAbhApakatyA gRhItAni dravyANi no satyabhApakatayA nisRjati, apitu-'mosamAsattAe nisarai' mRpAbhApakatayA nisRjati, 'No saccAmosabhAsattAe nisaraI' no satyamRpAbhApakatayA nisRjati, 'No asaccAmosamAsattAe nisaraha' no asatyamRpAmApakatayA nisRjati, 'evaM saccAmosamAsattAe vi' evam-satyabhApakatayeva mRpAbhApakatayeva ca satyamRpAbhApakatayApi gRhItAni dravyANi no satyabhASakatayA nisRjati no mRpAmApakalyA nisRjati no asatyamRpAbhASakatayA niTajati apitu-satyamRpAmApakatayaiva nisRjati, 'asaccAmosabhAsattAe vi evaM ceva' asatyamRpAbhApakatayApi gRhItAni dravyANi epaJcaiva-pUrvoktarItyaiva no satyabhASakatayA no vA mRpAbhASakatayA nApi satyamRpAbhApakatayA nisRjati apitu asatyamupAsApakatayaiva nisRjati kintu-'NavaraM asaccAmosamAsattAe vigali. diya taheva pucchijjati' navaras-pUrvApekSayA vizepastu asatyamRpAbhApakatayA vikalendriyA:dvitricaturindriyA stathaiva-pUrvavadeva pRcchayante 'jAe ceva giNDai tAe ceva nisarai' yAni caiva latA hai ? satyAbhUSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? athavA kyA asatyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? bhagavAn-he gautama ! jIva mRSA bhASA ke rUpa meM gRhIta bhASAdravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, balki mRSA bhASA ke rUpa meM hI nikAlatA hai, satyASA bhASA ke rUpa meM athayA asatyAbhUSA bhASA ke rUpa meM bhI nahIM nikAlatA hai| isI prakAra jo dravya satyAmRSA bhASA ke rUpa meM grahaNa kie gae hoM, unheM jIva saMsthAmA sASA ke rUpa meM hI tyAgatA hai, satya bhASA, asatya bhASA, athavA arUtyAnapA bhASA ke rUpa meM nahIM tyAgatA hai| ... isI prakAra jo dravya asatyAmRpA bhASA ke rUpa meM grahaNa kie jAte haiM, unheM jIgha asatyAbhUSA bhASA ke rUpa meM hI tyAgatA hai, satyabhASA ke rUpa meM nahoM, kRSA bhAsA ke rUpa meM nahIM athavA satyASA bhASA ke rUpa meM lI nahI tyAgatA hai| isameM vizeSa bAta yaha haiM ki vikalendriyoM ke viSaya meM bhI pRcchA satya mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che? athavA zuM asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM tyAge che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva sRSAbhASAnA rUpamAM gRhIta bhASA dravyone satyabhASAnA rUpamAM nathI kADhate, paNa mRSAbhASAnA rUpamAM ja tyAge che. satyAmRSAbhASAnA rUpamAM athavA asatyA mRSAbhASAnA rUpamAM paNa nathI tyAga e rIte je dravya satyamRSA bhASAnA rUpamAM grahaNa karela hoya temane jIva satyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, satyabhASA, asatyabhASA athavA asatyA mRSAbhASAnA rUpamAM nathI tyAga. e ja prakAre je dravya asatyAmRSAnA rUpamAM grahaNa karAya che, temane jIva asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che, satya bhASAnA rUpamAM nahI mRSAbhASAnA rUpamAM nahIM
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 11 sU. 13 yacanasvarUpanirUpaNam 405 bhApAdravyANi gRhNAti tAni caiva bhApAdravyANi nisRjati tathA ca vikalendriyAH vyavahArabhASAtvena gRhItAni dravyANi tenaiva rUpeNa nisRjati 'evaM ee egattapuhuttiyA aTThadaMDagA bhANiyayA' evam-uparyuktarItyA, ete-pUrvoktAH ekakhapRthaktvakA aSTau daNDakAH, ekendriyavikale. ndriyavarjitAH nairayikAdivaimAnikAntavipayakAH bhaNitavyAH-vaktavyA iti bhAvaH // 12 // // vacanavaktavyatA prastAvaH // . mUlam --kavihe NaM bhaMte! vayaNe paNate ? goyamA! solasavihe vayaNe vaNNatte, taM jahA-egavayaNe, dukyaNe, bahuvayaNe, isthivayaNe, pusavayaNe, NapuMsagavayaNe, ajjhatthavayaNe, uvaNIyavayaNe, avaNIyazyaNe, uvaNIyAvaNIyadayaNe, avaNIyovaNIyavayaNe, tItavayaNe, paDuppaNNavayaNe, aNAgayavayaNe, paJcakkhavayaNe, parokkhavayaNe, icceitaM bhaMte ! egavayaNaM vA jAva parokkhakyaNaM vA vadamANe paNNavaNINaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ? haMtA, goyamA! icceitaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA, badamANe paNNavaNINaM esA bhAsA Na esA bhAsA mosA ||suu013|| karanI cAhie / arthAt dondriya, trIndriya aura caturindriya jIva bhI asatyA mRSA vyavahAra bhASA ke rUpa meM gRhIta dravyoM ko asatyamRSA vyavahAra bhASA ke rUpa meM hI nikAlate haiN| uparyukta kathana kA saMkSepa meM sAra yaha hai ki jisa bhASA ke rUpa meM bhASAdravyoM kA grahaNa kiyA jAtA hai, usI bhASA ke rUpa meM unakA tyAgakiyA jAtA hai| isa prakAra ekavacana aura bahuvacana ko lekara ye ATha daMDaka, nairathikoM se lagAkara vaimAnikoM taka se saMbaMdha rakhane vAle samajha lenA cAhie, arthAta eka vacana ko lekara cAra bhASAoM ke cAra daMDaka aura bahubacana ko lekara cAra bhASAoM ke cAra daMDaka samajhanA cAhie ||suu0 12 // athavA satyAgjha bhASAnA rUpamAM paNa nahIM. temAM vizeSa vAta e che ke vikendrinA viSayamAM paNa pRcchA karavI joIe. arthAta-dvIndriya, trIndriya, ane caturindriya jIva paNa asatyA mRSA vyavahAra bhASAnA rUpamAM gRhIta dravyane asatyA mRSA bhASAnA rUpamAM ja tyAge che uparyukta kathanane sakSepamAM sAra e che ke je bhASAnA rUpamAM davenu grahaNa karAya che, teja bhASAnA rUpamAM temane tyAga karaya che e rIte ekavacana ane bahuvacanane laIne A ATha daMDaka nerarthikethI laIne vaimAniko sudhI sabandha rAkhanArA samajavA joIe. arthAt eka vacanane laIne cAra bhASAonA cAra daMDaka ane bahuvacanane laIne cAra bhASAonA cAra daMDaka samajavA joIe. sUtra 12nA
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 premApanAsana __ chAyA-katividhaM khalu bhadanta ! vacanaM prajJatam ? gautama ! poDazavidhaM vacanaM prajJaptam, tadyathA-ekavacanam, dvivacanam, bahuvacanam, strIvacanam, puvacanam, napuMsakavacanam, adhyAtmavacanam, upanItavacanam, apanItavacanam, upanItApanInavacanam, apanItopanItavacanam, atItavacanam pratyutpannavacanam' anAgatavacanam pratyakSavacanam parokSavacanam ityetad bhadanta ! ekavacanaM vA yAvat parokSavacanaM vA vadati, prajJApanI khalu epA bhASA, na epA bhASA mRpA ? hanta, gautama ! ityetad ekavacanaM vA yAvata parokSavacanaM vA, vadati prajJApanI khala epA bhASA, nepA bhASA mRpA ||suu013|| bacana saMbaMdhI vaktavyatA zabdArtha-(kaivihe gaM bhaMte ! kyaNe paNNatte?) he bhagavan ! vacana kitane prakAra ke hote haiM ? (goyamA ! solasavihe vayaNe paNNatte) he gautama ! solaha prakAra ke pacana kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (egavayaNe) ekavacana (ducayaNe) dvivacana (bahukyaNe) bahuvacana (itdhivayaNe) strI vacana (pumavayaNe) puruSavacana (NapuM saMgavayaNe) napuMsaka vacana (ajjhatthavayaNe) adhyAtmaka vacana (uvaNIyavayaNe) upanIta vacana (avaNIyavayaNe) apanIta vacana (uvaNIyAvaNIyavayaNe) upanItA panIta vacana (avaNIovaNIyavayaNe) apanItopanIta bacana (tItavayaNe) atI. tavacana (paDappaNNavayaNe) vartamAna bacana (aNAgayavayaNe) anAgata-bhaviSyata bacala (paccazva vadhaNe) pratyakSa vacana (parovarakhavayaNe) parokSa bacana (icceitaM mate ! egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA) isa prakAra eka vacana yAvat parokSa bacana ko (badamANe) bolatAhuA (paNNavaNoNaM esAbhAsA ?) yaha bhASA prajJApanI hai ? (Na esA bhAsA mosA? ) yaha bhASA sRSA nahIM hai ? (haMtA, goyamA ! iccehataM egavayaNaM vA jAva parokkhavapaNaM vA vadamANe) hAM gautama ! isa prakAra vacana saMbadhI vaktavyatA zahAtha-(kaivihe gaM bhaMte ! vayaNe paNNate?) . sAva! payana sA praznA cha ? (goyamA / solasavihe vayaNe paNNatte) 3 gautama! sokha 42nA payana 4 cha (taM jahA) - te mA cha (ega vayaNe) me qyana (du vayaNe) 6 kyana (bahuvayaNe) maI kyana (ithivayaNe) strIvayana (puMvayaNe) 535 kyana (NapuMsagavayaNe) nasa4 kyana. (ajjhatthavayaNe) madhyAtma payana (uvaNIyavayaNe) 64nIta payana (avaNIyavayaNe) 255nIta payana (uvaNIyAvaNIyavayaNe) panItApanIta qyana (avaNIyovaNIyavayaNe) apanItApanIya payana (tItavayaNe) 2matA kyana (paDappannavayaNe) patabhAna vayana (aNAgayavayaNe) manAzata-viSya vayana (paccakkhavayaNe) pratyakSa vanyana (parokkhavayaNe) parokSa bayana (icceitaM bhaMte ! egavayaNa vA jAva parokkhavayaNaM vA) se rIte 4 payana yAvat 52 / 6 kyana (vayamANe) mAratA (paNNavaNINaM esA bhAsA) mA mApA jJApanI cha? (Na esA bhAso mosA?) mA
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU0 13 vacanasvarUpanirUpaNam 407 .. TIkA-bhASA prastAvAt tad vizeSarUpa vacanavaktavyatAM prarUpayitumAha-'kaiviheNaM bhaMte ! 'vayaNe paNNatte ?' gautamaH pRcchati he bhavanta ! katividhaM khalu vacanaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'solasavihe vayaNe paNNatte' SoDazavidhaM vacanaM prajJaptam 'taM jahA- egavayaNe duvayaNe bahuvayaNe' tadyayA 1 ekavacanam-manuSya iti yathA, sadvivacanam-manuSyau iti yathA, 3 vahuvacanam-anuSyA iti yathA, 4-ithivaraNaM' 'vacanam-iyaM nArI iti yathA, 5 'pumatrayaNe' puMvacanam-pulliGgavacanam-yathA ayaM pumAn iti, 6-'NapuMsagavayaNe' napuMsakavacanam-idaM vanamiti yathA, 7-'ajjhatthakyaNe' adhyAtmavacanam-yathA manasi kiJci. eka vacana ko yAvata parokSa vacana ko bolatA huA (paNNavaNI gaM esA bhAsA) yaha bhASA prajJApanI hai (Na esA bhAsA molA) yaha bhASA mRSA nahIM hai| TIkArtha-bhASA kA prasaMga hone se bhASA ke eka viziSTa rUpa vacana kA yahAM pratipAdana kiyA jAtA hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! vacana kitane prakAra ke kahe gaye haiM? bhagavAn-he gautama ! vacana solaha prakAra kA hai / ve solaha prakAra yoM haiM(1) eka vacana-jaise manuSyaH arthAt eka manuSya / (2) dvivacana-dvitva kA pratipAdaka, jaise 'manuSyo' arthAt do manuSya / - (3) bahuvacana-bahutva kA pratipAdaka, jaise 'manuSyAH ' arthAt bahuta-se manuSya (4) strIvacana-strItva kA pratipAdaka, jaise naarii'| ., (5) puruSavacana-puliMgavAcaka, jaise-'pumAn' / .. (6)napusakavacana-napuMsakatva vAcaka, jaise 'vnm| bhASA bhRSA nathI ? (haMtA goyamo icceitaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vadamANe) ho, gautama / ye sAre me kyanane yAvat 52|kss payanane mAratA (paNNavaNINaM esA bhAsasa) mA bhASA prajJApanI che (Na esA bhAsA mosA) mA bhASA bhUSA nathI. TIkAI-bhASAne prasaMga hovAthI bhASAnA eka viziSTa rUpa vacananuM ahIM prati. pAdana karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! vacana keTalA prakAranA kahelA che? - zrI bhagavAna he gautama! vacana saLa prakAranA che. te soLa prakAra A pramANe che. (1) me4 kyana-bha manuSyaH 2marthAt se manuSya. (2) dvivayana-vipanu pratipA, rebha. 'manuSyo' arthAt meM manuSya, (3) kyana-panu pratipA4, ma 'manuSyA" arthAt ghag mnussy| (4) zrI yana-zrItvanu pratiyA, ma 'nArI' / (5) pu35vayana-puni pAyama 'pumAn' / (6) napuMsa: kyana-nasa pAya rebha 3-'vanam'
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 pramApanAma danyad vicintya vipralambhabuddhayA'nyad banuginchurapi sahanA yo mani nilimAnIn tadeva bravIti ityarthaH, 8-'uvaNIyacaya' upanItaracanA-pramAlAnana invayaH yathA iyaM kanyA paramasundarI vartate iti, 9 'avaNI yayayaNe' apanInaya vA-nidAnAvanam yathA iyaM vAlA kurUpA vartate iti, 10 'uvaNIyAdhaNIyazyaNa upanItApanIra-zaMsAnantaraM nindAvacanam-yathA paramasundarIyaM strI kinnu duHnIlA vartate ini, 11 bhamaNIyovaNIyavayage' apanItopanItavacanam-nindAnantaraM prazaMsAnmasvacanam yathA-kuna patra kanyA kintu muzIlA vartate iti, 12 'tItaravaNe' atItayaranam-mRtakAlinA yathA akA. pIta' 13 iti, 'paDappaNNavayaNe' pratyutpannAcanam - vartamAnamAvikavacanam yA pati iti, 14 'aNAgayavayaNe' anAgatavacanam-bhaviSyatkAlikacanam yathA gamipyati, ityAdi, (7) adhyAtma vacana-mana meM kucha aura socakara Tagane kI bundri se kaka aura kahanA cAhe, magara acAnaka vahI mukha se nikala paDhe jo socA ho| (8) upanItavacana-prazaMsAtmaka vacana, jaise 'yaha kanyA atyanta sundarI hai| (9) apanIta vacana-nindAvAcI vacana. jaise yaha lar3ako yahI zurUpA hai| (10)upanItApanIta vacana-pahale prazaMsA karake phira nindA karane vAlA vacana, jaise-yaha sundarI hai, magara duzzIlA hai| (11) apanItopanIta vacana-nindA ke pazcAtU prazaMsA karane vAlA vacana, jaise-yaha kanyA yadyapi kurUpA hai, magara hai suzIlA / (12) atItavacana-bhUtakAla kA dyotaka vacana, jaise-akApI (kiyaa)| (13) pratyutpanna vacana-vartamAnavAcI vacana, jaise 'pati' arthAta pakAtA hai| (14) anAgata vacana-bhaviSyat kAla kA vAcaka vacana, jaise-'gamiSyati' arthAt jaaegaa| (7) adhyAtma vacana-manamAM kAMI bIjuM ja vicArIne ThagavAnI buddhithI kAMIka bIjuM ja kahevA Icache, paNa acAnaka te meDhAmAMthI nikaLI jAya ke je manamAM vicAryuM hoya. (8) panAtavayana-prazasAtma yana. 2 mA anyA atyanta suMdara che' (6) apanIta kyana-nindAtma kyana. ma '24 8nyA bhUma443pI che.' (10) u5nItApanI vacana-pahelA prazaMsA karIne pachI nindA karavAvALuM vacana, ma mA surI cha pazu huzI cha.' . (11) apanItApanIta kyana-ninhA 57 prazasA 42nA kyana bha-'mA 4nyA yadyapi kurUpa che, paNa che suzIlA (12) matIta payana-bhUta dhota: kyana ma 'akAt'i (yu) (13) pratyutpanna kyana-vatamAna pA4 kyana ma 'pacati' arthAt rAdhe che. (14) manAta kyana-maviSyaNanu pAya payana, rebha 'gamiSyati' arthAta naye.
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU. 13 vacanasvarUpanirUpaNam 15 'paccakkhavayaNe' pratyakSavacanam-yathA ayaM ghaTA, ityAdi, 16 'parokkhavayaNe' parokSa. vacanam yathA-sa AsIda, ityAdi. gautamaH pRcchati-paccedataM bhaMte ! egavayaNaM vA jAva parokkhavaraNaM yA vadamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA ?' he bhadanta ! ityetam-pUrvoktam ekavacanaM vA, yAvad dvivacanaM vA, bahuvacanaM vA, strIvacanaM vA, puvacanaM vA, napuMsakavacanaM vA adhyAtmavacanaM vA upanItavacanaM vA, apanItavacanaM vA, upanItApanItavacanaM vA, apanItopanItaracanaM vA, atItavaranaM vA, pratyutpannavacanaM bA, anAgatavacanaM vA, pratyakSavacana yA, parokSavacanaM vA, vadan jIvaH yadA jIvo vadati tadA kiM prajJApanA khalu eSA bhASA bhavati ? na khalu kis epA bhASA mRpA bhavati ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !' he gautama ! inta-satyam 'icceitaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vadamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA' ityetat-uparyuktam, ekavacanaM vA, yAvad-dvivacanaM vA, bahuvacanaM vA, strIvacanaM vA, puvacanaM vA, napuMsakavacanaM vA, adhyAtmavacanaM vA, upanItavacanaM vA, apanItavacanaM vA, pratyutpannavacanaM vA, anApatavacanaM vA, pratyakSavacanaM va, parokSavacanaM vo, vadan-yadA jIvo vadati tadA prajJApanI khalu epA bhASA bhavati, naiSA bhASA mRSA bhavati, tathA . (15) pratyakSa vacana-jaise 'yaha ghara hai' yahAM yaha pratyakSa kA sUcaka vacana hai| (16) parokSavacana-jaise 'yaha thA yahAM 'vaha' vacana parokSa ko sUcita karatA hai| gautama ina solaha vacanoM ke saMbaMdha meM prazna karate hai-he bhagavan ! ina eka vacana se lekara parokSa vacana taka kA jIva jaya prayoga karatA haiM usakI vaha bhASA kyA prajJApanI hotI hai ? kyA yaha bhASA sRSA nahIM hai ? bhagavAna-gautama ! hAM, upayukta eka vacana, dvivacana, bahuvacana, strIvacana, puruSavacana, napuMsaka vacana, adhyAtma vacana, upanItacacana, apanItavacana, upanItApalIta vacana, apanItopanItavacana, atItavacana, vartamAnavacana, anAgata vacana, pratyakSavacana aura parokSavacana ko jIva jaya bolatA hai to usakI bhASA prajJApanI hotI hai / vaha bhASA mRSA nahIM hotI / isa prakAra uparyukta solaha (15) pratyakSa yana-bha mA 5DI che' mI 'mA' se pratyakSa sUya4 kyana cha. (16) pakSavacana-jema "te hata" ahaM" "te vacana pakSane sUcita kare che gautamasvAmI-A seLa vacanenA sambandhamAM prazna kare che A ' zrI gautamasvAmI-he bhagavana! A eka vacanathI laIne parokSa vacana sudhInA jIva jyAre praveza kare che to temanI te bhASA zuM prajJApanI heAya che? zuM e bhASAmRSA nathI? zrI bhagavAna gautama ! 8, 65yuta sevayana, dvipayana, makyanalIvayana, 535 vacana, napuMsaka cana, adhyAtma vacana, upanIta vacana, apanIta vacana, upanItApanI vacana, apanI temanI vacana, atIta vacana, vartamAna vacana, anAgata vacana, pratyakSa vacana, pakSa vacana nA jIva jyAre bele che te temanI bhASA prajJApanI hoya che, te pra0 52
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathApanAne ca pUrvoktAni poDazavacanAni yathAvasthitavastupratipAdanAvasthAyAM na kAlpanikAni bhavanti ataeva yadaitAni samyagupayujya vadati tadA sA bhASA prajJApanI ayaseoyarthaH / suu013||' bhApAvigepabhedavaktavyA __mUlam-kai NaM bhaMte ! bhAlajAyA paNNatA ? goSamA ! cattAri bhAsajAyA paNNattA, taM jahA-labalegaM lAlajAyaM, vitithaM mosaM AsajAyaM, taiyaM saccAmosaM bhAlajjAyaM, cautthaM alabAmosaM bhAlajAyaM, iccejhyAI. bhaMte ! cattAri sAlajAyAI lAlamANe kiM jhArAhate dirAhate ? goyasA! icceDyAiM cattAri mAsajjAyAI Au sAsasANe rAhate vo virAhate, teNa paraM asaMjaya avizva apaDihara pakvAyapAvakarale saccaM bhAsaM bhAsaMto mosaM dA sacAlo vA asaJcAmola nA bhAsaM sAlamANe no ArAhae, virAhae, eleli paM bhaMte ! jIzaNaM saccamAlagANaM mosabhAsagANaM, saccAmolamAlagANaM asaJcAmolamAlagANaM abhAlagANa ya kayare kayarohito appA vA bahudhA kA tullA kA disAhiyA vA ? goyamA ! sambatthovA jIvA saJcabhAsamA, sancAmolabhAlagA alaMkheja guNA, mosabhAsagA asaMkhejaguNA, asavAlolamAlayA asaMkhejaguNA, abhAsagA agNtgunnaa| paNNaNAe sAvaIe sAlApadaM sama4014|| ___ chAyA-kati khalu bhadanta ! bhApA jAtAni prajJatAni ? gautara ! palAri mApA jAtAni prajJaptAni, tadyathA-satyamekaM bhApA jAtam dvitIyaM mRpA bhApA jAtam vatIyaM satyabhUpAbhASA vacana jaba bAstavika vastu kA pratipAdana karate haiM, taba ve nithyA nahIM hote| ataeva samyak prakAra se upayoga lagAkara jaba ye vacana bole jAte haiM, taba vaha bhASA prajJApanI hotI hai, aisA samajhanA cAhie // 13 // bhASA vizeSa ke bheda zabdArtha-(kahiNaM bhaMte bhAsajjAyA paNNatA ?) he bhagavana ! bhASA ke kitane bhASA mRSA nathI hotI. e prakAre uparyukta seLa vacana jyAre vAstavika vastunuM pratipAdana kare che, tyAre teo mithyA nathI thatA. tethI ja samyapha prakAre upayoga karIne jyAre A vacane belAya che, te te bhASA prajJApanI thAya che ema samajavuM joIe 13 - - bhASA vizeSanA bheda zaNTAdha-(kai NaM bhate mAsajAyA paNNattA) 3 lagan ! la.pAnA reTa 2 hyA cha-1
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayodhinI TIkA pada 11 lU0 14 bhApAvizepabhedanirUpaNam jAtam caturtha ra satsavAsApAjAtam, ityetAni bhadanta ! catvAri nApAjAtAni bhASamANaH kimArAdhakaH ? virAdhakaH ? gautama! ityetAni sAri bhApAjAtAni AyuktaM bhASamANa ArAdhako na virAyA, tena para asaMyatAdiratApratihatA pratyAkhyAtapApakarmA satyAM mApAM bhASamANo mRyA vA, satyamRpA bA, asatyamRpAvA, mApAM bhAyamANo no ArAdhako virAdhakaH, etepA khalu bhadanta ! jIvAnAM satyabhASakANAM mRpAmAyakANAM satyamRpAmApakANAm asatyamRSAprakAra kahe haiM ? (goyamA! cattAri bhAlajjAyA paNNatA) he gautama ! bhASA ke cAra prakAra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (saccamegaM bhAsajjAya) bhASA kA eka prakAra satya (vitiya mosaM bhAlajjAya) dUsarA bhASA kA prakAra mRSA hai (taiyaM saccAmosaM bhAlajjAtaM) tIsarA lASAprakAra satyAbhUSA hai (cautthaM asaccAnosa bhAlajjAtaM) cauthA bhASA kA prakAra asatyASA hai| " (icceDyAiM bhaMte ! cantAri bhAlajjAyAiM bhAsamANe) ina cAra bhASA prakAroM ko bhASatA huA jIva (kiM ArAhae virAhae ?) kyA ArAdhaka hotA hai yA virAdhaka hotA hai ? (goyanA ! icceiyAI bhAsajAyAI AuttaM bhAsamANe) hanaM bhASA prakAroM ko upayogapUrvaka bolane vAlA (ArAhae no virAhae) ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nahIM (teNa paraM) upayoga lagA kara bhASaNa karane vAle se bhinna (asaMjaya-aviratha-appaDiya-apaccakkhAyapAdakamme) asaMyamI, avirata, pApa karma kA pratighAta aura pratyAghAta na karane vAlA (saccaM bhAsaM bhAsaMto) satya. bhASA bolatA huA (mosaMvA saccAmosaM vA asaccAmosaM bA AsaM bhAsamANe no ArAhae virAhae) pRSA, latyAmRSA athavA asatyAmRSA bhASA bhASatA huA ArAdhaka nahIM, virAdhaka hai goyamA! cAri bhAsajjAyA paNNattA) 8 gautama | mAyAnA yAra 42 4aa cha (taM jahA) teso mA 42 cha (saccamega bhAgnabjAya) laapaan| se4 2 satya (vitIyaM mosaM bhAsajAya) mA mApAna 42 bhUSA (taiyaM saccAmosa bhAsajjAya) zrIna sASAna prAra atyAbhUSA che (caratyaM asaccAmosaM bhAsajAya) yA lApAna ra asatyA bhUSA hai (icceiyAiM bhaMte / cattAri mAsajjAyAiM bhAsamANe) mA 22 lApA rone mArata (kiM ArAhapa viraahe|) shumaa2|54aay che magara virAdha DAya che ? (goyamA ! icce iyAI bhAsajjayAI AuttaM bhasamANe) mA mASA prArane yA pU: mAsanA2 (ArAhae, no virAhara) bhArAdha thAya che, virAdhanaDI (teNa paraM) payAga 42rIna sApa 42nArathA manna (asaMjaya-aviraca-appaDihaya apaccakkhAcapAvakamme) masa yamI avirata, pApa mana pratizata bhane pratyAbhyAna na 42 / 2 (saccaM bhAsaM bhAsaMto) satya bhASA mAsata yI (mosaM vA saccAmosaM vA asaccAlolaM vA bhAnaM bhAsamaNo no ArAhae virAhae) mA, satyAmRSA, athavA asatyAmRSA bhASA bolate thake ArAdhaka nathI, virAdhaka che
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstra bhASamANAm abhApakANAJca katare katarebhyo'lpA vA, baDhukA bA, tulyA vA, vizepAdhikA za? gautama ! sarvastokA jIvAH satyabhASakAH, satyabhUpA bhApakA asaMkhye yaguNAH, mRpAbhASakA asaMkhyeya guNAH, asatyApAbhApakA asaMkhyeyaguNAH, abhApakA anantazuNA: / prajJApanAyAM bhagavatyAM bhApApadaM samAptam // 40 14 // TIkA-atha bhApAyA eva prakArAntareNa siJcida vaiziSTayaM pratipAdayitumAha-'kai NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNatA ?' gautamaH pRcchati he bhadanta ! kati khalu bhApA jAtAni-bhASA prakArAH, prajJaptAni-nirUpitAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'canAri mAsajAyA paNNattA' catvAri mAyAjAmAni prajJaptAni, 'taM jahA-saccamegaM bhAsajAyaM' satyameka-prathama (eesiNaM saMte ! jIvANa saccabhAsagANaM, mosamAsagANaM, saccAmosabhAsagANaM, asaccAmosabhAsagANaM, abhAsagANa ya) he bhagavan ! ina satya bhASa koM, sRSAbhASakoM, satyavRSA bhASakoM, asatyAmpA bhASakoM aura abhASaka jIvoM meM (kayare kayarehito appA vA, vahayA vA tullA dA, visesAhiyA vA?) kauna kisase alpa, bahuta tulya napavA vizeSAdhita haiM ? gaucamA ! lavvatthovA jIvA saccabhAsagA) he gautama ! sabase kama jIva satyabhApI haiM (saccAmosabhAsagA asaMkhejvaguNA) satyApAbhASI asaMkhyAnaguNA haiM (mosabhAsagA asaMkhejjaguNA) vRSAbhASI asaMkhyAtaguNA haiM (asaccAlosabhAsagA asaMkhejjaguNA) asatyA kRSAbhASI asaMkhyAtaguNA haiM (abhAsagA aNaMtaguNA) abhASaka anantaguNA haiM / bhASApada samApta TIkArtha-prakArAntara le bhASA ke saMbaMdha meM kucha viziSTatA pradarzita kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bhaSA ke prakAra (bheda) kitane kahe gaye haiM ? __ (eesiNa bhaMte / jIvANaM saccabhAsagANaM, mosabhAra gANaM, saccAmosbhAsagANaM asaccAmosabhAsagANaM, abhAsagANa ya) he sagavan / asatyamApI, bhRSAsApaTI, satyabhUSA bhASI, asatyA bhRSA mApI, mane malA54 vAbhA (kacare kayare hinto, appA vA bahuyA vA tullAvA visesAhiyA vA ?) ] anAthI 25, gha, tusya athavA vizeSAthi che ? (goyamA / savvatyovA jIvA saccabhAsagA) he gautama ! mAthI mAchA 1 satya bhASI che (saccAmosamAsagA asaMkhejjaguNA) sty| bhRSA mApI masabhyAta ge| che (mosa bhAsagA asaMkhejjaguNA) bhRpA sASI masacyAta ge| che (asaccAmosabhAsagA asaMkhejjaguNA) masa tyA bhUSA lASI asabhyAta! che (abhAsagA arNataguNA) malA471 mananta ge| che. bhASApada samAsa TIkAtha-prakArAntarathI bhASAnA sambandhamAM kaIka viziSTatA pradarzita karAya che - zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAn ! bhASAnA prakAra (bheda) keTalA kahelA che?
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 11 sU. 14 bhASAvizeSabhedanirUpaNam bhApAjAtam-bhASAprakAro varta ne 'viliyaM mosaM bhAsajjAyaM dvitIyaM mRSAtmakaM bhASA nAtam bhavati, 'tazyaM saccAmosaM bhAsajjAyaM tRtIyaM satyamRSAtmakaM bhASAjAtaM bhavati, 'cautthaM asacAmosaM bhAsajjAyaM' caturtham asatyamRpAtmakaM bhopAjAtaM bhavati, gautamaH pRcchati-'icceiyAI bhaMte ! cattAri bhAsajjAyAI bhAsamANe kiM ArAhae, virAhae ? he bhadanta ! ityetAniuparyuktAni catvAri bhASAjAtAni-bhASAprakArAn bhApamANo jIvaH kim ArAdhako bhavati? kiM vA virAdhako bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'icceiyAI cattAri bhAsajAyAI AuttaM bhAsamANe ArAhae no virAhae'-ityetAni-pUrvoktAni catvAri bhASA jAtAni Ayuktam-samyakpravacanamAlinyAdi rakSaNaparatayA pravacanoDDAharakSaNAdi nimittaM gurulAghavaparyAlocanena mRpApi bhApamANaH sAdhujana ArAdhako bhavati no virAdhako bhavati 'teNa bhagavAna- he gautama! bhASA ke cAra prakAra kahe gaye haiN| ve isa prakAra haiM(1)satya, yaha bhASA kA eka prakAra hai / (2)mRSA, yaha bhASA kA dUsarA prakAra hai.| (3)satyAvRSA, yaha bhASA kA tIsarA prakAra hai / aura (4) asatyAmRSA, yaha bhASA kA cauthA prakAra hai| gautama- bhagavana ! bhASA ke ina cAra prakAroM le bhASaNa karane vAlA jIva kyA ArAdhaka hotA hai yA virAdhaka hotA hai ? bhagavAna-he gautama! bhASA ke ina cAra prakAroM ko jo jIva samyaka prakAra se upayoga lagAkara bolatA hai, arthAt hasa bAta kA dhyAna rakhakara bolatA hai ki pravacana meM kisI prakAra kI malInatA utpanna na ho, pravacana kI nindA na ho aura ina mabase pravacana ko bacAne ke lie gaurava-lAghava kA vicAra karake bolatA hai, vaha sAdhujana ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nahIM hotA hai| kinta jo upayoga lagAkara bhASaNa karane vAle se linna hai arthAt jo mAnasika, vAcika zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! bhASAnA cAra prakAra kahelA che. teo A prakAre che (1) satya, A bhASAne eka prakAra che. (2) mRSA, e bhASAne bIje prakAra che. (3) satyAmRSA e bhASAne trIjo prakAra che ane (4) asatyo mRSA e bhASAne yAyo 42 che. zrI gautamasvAmI bhagavana! bhASAnA A cAra prakArothI bhASaNa karanArA jIva zu ArAdhaka hoya che, agara virAdhaka hoya che? zrI bhagavAn he gautama ! bhASAnA A cAra prakArone jIva samyak prakAre Upaga karIne bele che, arthAt e vAtanuM dhyAna rAkhIne bole che ke pravacanamAM koI prakAranI malinatA na thAya, pravacananI nindA na thAya, ane te badhAthI pravacanane bacAvavAne mATe gaurava-lAghavane vicAra karIne bole che. te sAdhujana ArAdhaka thAya che, virAdhaka nathI thatA. paraMtu je upaga lagADIne bhASaNa karanArathI bhinna che arthAt je mAnasika, vAcika temaja
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 mApAsU paraM asaMnata avizya apahita apaccakkhAyapAvakasme saccaM bhAsaM bhAsato mosaM vA' tenatasmAdAyukta bhApaNAt paro - bhinaH asaMyataH - mano vacanakAyasaMyamarahitaH, avirataH pApAdi karmato ciratimeti virataH, na vizvo'virataH - sAvayakarmaNo'nivRcaH asmAdeva kAraNAda na pratihata- mithyAduSkRtadAna prAyazcitAbhyupagamAdinA na vinAzitam atItam, evaM na pratyAkhyAtaM - punarakaraNatayA pratibaddha bhAvipApakarma yena saH, apratihatApratyAkhyAtapApakarmA satyAM bhASAM bhASamANo vA vA bhApamANaH 'saccAgosaM vA asaccAmosaM vA' satyamRpA vA asatyamRSA vA 'bhAsa bhayANe to ArAhae, virAhae' bhApa mANo no ArAdhako bhavati apitu virAdhaka eva bhavati, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM saMte ! jIvANaM sacabhAsagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM jIvAnAM satyabhASakANAm 'mosabhAsagANaM' mRpAbhApakANAm 'saccAmosanAtanAyeM' satyamRSAbhASakANAm 'asaccAmosabhAsagANaM' asatyasRpAbhApakANAs 'abhAsagANa ya' abhASakANAJca madhye 'kayare kayarehiMto acpA vA bahuyA vA, tullA vA, viselAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? evaM kAyika saMyama se rahita hai, jo pApakarma se virata nahIM hai arthAt pApakarma kA sthAyI nahIM hai, jisane apane atIta kAlika pApoM ke lie mithyAduSkRta nahIM diyA hai, prAyavitta nahIM kiyA hai aura bhaviSyat kAla saMbaMdhI pApoM kA pratyAkhyAta nahIM kiyA hai, aisA jIva cAhe satyabhASA bole cAhe mithyA bhASA bole, cAhe satyAkRpA bhASA bole, cAhe asatyAnRSA bhASA kA prayoga kare, vaha ArAdhaka nahIM hai, virAdhaka hai / gautatrasvAmI - he bhagavAn ! ina satyabhASA volane vAle, mRSAbhASA bolane vAle satyamRSA bhASA bolane vAle asatyAvA bhASA bolane vAle aura abhApatra arthAt bhASA na bolane vAle jIvoM meM kauna kisase alpa hai, kauna kisase bahuta hai, kauna kisase tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn gautama ! saba se kama jIva satyabhASI haiM, kyoM ki satyabhASI durlabha haiM / satyabhASI jIvoM se satyaSA (mizra) bhASI asaMkhyAtaguNa adhika kAyika sa zayathI rahita che, je pApakamAMthI niratanI DetA. arthAta pApakarmonA tyAgI nathI, jeNe peAtAnA atIta ka lika pApe nA mATe mithyA duSkRta nathI dIdhuM, prAyazcita nathI karyuM ane bhaviSyat kALa sambandhI pApAtu pratyAkhyAna nathI karyuM, evA jIva cAhe satya bhASA khele cAhe mithyA bhASA khele, cAhe satyamRSA bhASA khele cAhe asa tyAbhUSA bhASA prayoga 4re, te gArAdha nathI, nirAdhaH che. 5 gautamasvAmI-he bhagavan! asatyabhASA khelanArA, mRSAbhuSA eTalanArA, satyAmRSA bhASA enArA, asatyA mRSAbhASA khelanArA ane abhaSaka arthAt bhASA na khelanArA jIve kANu kAnAthI 5 che, kANu kAnAthI ghaNA che, keNa kenAthI tulya agara vizeSAdhika che ?
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 11 sU0 14 bhASAvizeSamedanirUpaNam bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthovA jIvA saccabhAsagA' sarvastokA jIyAH satya. bhApakA bhavanti satyabhApatrANAM durlabhakhAt tebhya:-'saccAmosamAsagA asaMkhejjaguNA' satyamRpAmApakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'mosamAsagA asaMkhejjaguNA' mRSAbhASakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'asaccAmosamAsagara asaMkhejjaguNA' asatyampAbhASakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'azAsagA aNaMtaguNA' abhASakA anantaguNA bhavanti, abhASakANAM siddhAnAmanantatvAditi bhAvaH, iti, 'paNNavaNAe bhagavaIe bhAsApadaM samara prajJApanAyAM bhagavatyAM bhASApadaM samAptam ||suu0 14 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapazcadaza bhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnagardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApura- . rAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUpita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadinAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-prativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM ekAdazaM bhApApadaM samAptam // 11 // haiN| unase kRpAbhASI asaMkhyAtaguNA adhika hai / vRSAbhASiyoM se asatyAmRSA bhASI asaMkhyAtaguNA adhika haiM aura asatyAbhUSAbhASiyoM se abhApaka jIva ananta haiM, kyoM ki siddha aura ekendriya jIva anantaguNA haiM aura ve sabhI abhASaka haiN| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla prativiracita / prajJApanA sUtra kI prameyayodhini vyAkhyA meM gyArahavAM bhASApada lamApta // 11 // zrI bhagavAna he gautama ! badhAthI ochA jIva satyabhASI che kemake satyabhASI durlabha che. satyabhAvI jIthI satyA mRSA (mizra) bhASI asa khyAta gaNA adhika che. temanAthI mRSA bhASI asaMkhyAta gaNuM adhika che mRSA bha vicAthI asatyAbhUSA bhASI asaMkhyAta gaNa adhika che. ane asatyA mRSA bhASithI abhASaka jIva ananta che kemake siddha ane ekendriya jIva ananta gaNA che ane teo badhA abhASaka che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sUtranI prameyabedhinI vyAkhyAnuM agiyAramu bhASA pada samAsa 11 L
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 prahApanAsUtra %3 atha dvAdazaM padaM prArabhyate zarIraprakAravaktavyatA mUlam-jhAi bhaMte ! larIrA paNNatA ? goyamA! paMca sarorA paNNattA, taMjahA-orAlie, veuThivae, AhArae, tethae, kammae, neraiyANaM bhaMte! kA sarIcyA paNNatA ? goyamA ! tao sarIrayA paNNattA, taM jahAdeuvie, tethae, kammae, evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM aMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA! to sarIrayA paNNatA, taM jahA-orAlie, teyae, kammae, evaM bAukAiyavajjaM jAva paridiyANaM, vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, veuvvie, teyae, kammae evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi, maNussANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ? goyamA ! paMcasarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, veutrie, AhArae, teyae, kammae, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahAnAragANaM / sU0 1 // chAyA-kati khalu bhadanta ! zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! paJca zarIrANi prajJaptAni, tadyathA-audArikam, vaikriyam, AhArakam, taijasaM kArmaNam, nairayikANAM bhadanna ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni, tadyathA-vaikriyaM taijasaM kArmaNam, bAhahavAM zarIra pada zarIra ke prakAra zabdArtha-(kaha Na bhaMte ! sarIrA praNNattA?) he bhagavan ! zarIra kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! paMca sarIrA paNNattA) he gautama ! pAMca zarIra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (orAlie) audArika (veucie) vaikriya (AhArae) AhAraka (teyae) taijasa (kammae) kArmaNa / bAramuM zarIra pada-zarIranA prakAra zaNTA-kai NaM bhaMte / sarIrA paNNattA ?) 8 lagan ! zarIra 48sA prazna Bai cha ? (goyamA ! paMca sarIrA paNNacA) 3 gautama ! pAMya 42nA zarI2 4hyA cha (taM jahA) tesA mA 42 (orAlie) bhauhAra: vivvie) vaiThiya (AhArae) maah|24 (Ayae) terasa (kammae) ma
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam 417 evam asurakumArANAmapi yAvatstanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi bajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni tadyathA-audArikam, taijasam, kArmaNam, evaM vAyuzAyisavarja yAvat-carindriyANAM, vAyukAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! cakhAri zarIrakANi prajJapta'ni, tadyathA-audArikam caikriyam tejasaM, kArmaNam, evaM paJcendriyatiryagyonikAnAmapi, manuSyANAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama! (neraiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! to sarIramA paNNattA) he gautama ! tIna zarIra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (veubdhira, tethae, kamtae) vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM asurakumArANa vi jAba thaNiyakumArANa) isI prakAra asura kumAroM ke yAvatU stanita kumAroM ke (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaha sarIrayA paNNattA) he bhagavan ! pRthvIkAikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? (goyamA ! tao sarIrayA paNNattA) he gautm| tIna zarIra kaheM haiM (taMjahA orAlie, teyae, kammae) ke isa prakAra-audArika tejasa, kArmaNa (evaM vAukAiyavaja jAva cauridiyANa) isI prakAra vAyukAyikoM ko choDakara yAvata cauindriyoM taka (vAukAiyANaM bhaMte ! kaha sarIrayA paNNattA) bhagavan ! vAyukAyikoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA) he gautama ! cAra zarIra kahe haiM (taM jahA-orAlie, veuvie teyae, kammae) audArika, vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANavi) isI prakAra paMcendriya tithaMcoM ke bhI (maNussANa aMte ! kai sarIrayA (naraiyANaM bhaMte / kai sarIrayA paNNattA) gavan / nAnA tai zarI2 zi che (goyamA! tao sarIrayA paNNattA) OM gautama ! ! zarI2 46 // cha (taM jahA) teso . ___4Are (veuvvie, teae, kammae) vaizyi, tes, AmIra (evaM asurakumArANa vi nAvathaNiya kumArANaM) se 4Are masubhAzanA yAvat stanita abhaa| sudhI (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA) lagavan! pRthvInA Taal zarIra ai cha ? (goyamA ! tao sarIrA paNNattA) 3 gautama ! ! zarIra 4 cha (taM jahA) teso // 4 // 2 (orAlie, teyae, kammae) gohA24, te44, 4ma (evaM vAkAiyavajjaM jAva cauridiyANaM) me re vAyuyI dipAya yAvat yaturindriyA sudhA (bAukAiyANaM bhaMte / 6i sarIrayA paNNatta') , mApan pA4.48onA hai| zarIra hAya hai ? (goyamA ! cattAri sarIrayA paNNattA) ke gautama ! yA2 zarI2 4i cha (taM jahA orAlie, veuvvie, teyae kammae) 22 mAre-mo2i4, vaiThiya, tesa, maya (evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi) 14Are 5yendriya tiya yAnA 55] (maNussANaM bhaMte / kaI sarIrayA paNNattA ?) magavan ! bhAsAnA ai zarI2 4i cha (goyamA! paMca pra0 53
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prajJApanAstra atha dvAdazaM padaM prArabhyate zarIraprasAravattAvyatA mUlam-kAi NaM bhaMte ! larIrA paNNatA ? goyamA! paMca sarorA paNNattA, taM jahA-orAlie, veutrie, AhArae, teyae. kammae, neraiyANaM bhaMte! kaha sarItyA paNNatA ? goyamA! tao sarIrayA paNNattA, taM jahAdevie, teyae, kammae, evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM aMte ! kai sarIrayA paNNatA ? goyamA! tao sarIrayA paNNatA, taM jahA-orAlie, tethae, kasmae, evaM bAukAiyavajja jAva ridizANaM, vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNattA ? goyamA ! cattAri sarIrayA paNNatA, taM jahA-orAlie, veuvvie, teyae, kammae evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi, maNussANaM bhaMte ! kai sarIrayA paSNatA ? goyasA ! paMcasarIrayA paNNattA, taM jahA-orAlie, veubie, AhArae, teyae, kammae, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahAnAragANaM / sU0 1 // chAyA-kati khalu bhadanta ! zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! paJca zarIrANi prajJaptAni, tadyathA-audArikam, vaikriyam, AhArakam, taijanaM kArmaNam, nairayikANAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni, tadyathA-vaikriyaM taijasaM kArmaNam , bAhahavAM zarIra pada zarIra ke prakAra zabdArtha-(kaha NaM bhaMte ! sarIrA praNNattA ?) he bhagavan ! zarIra kitane prakAra ke kahe haiM ?(goyamA ! paMca sarIrA paNNattA) he gautama ! pAMca zarIra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (orAlie) audArika (veuvie) vaikriya (AhArae) AhAraka (teyae) taijasa (kammae) kaarmnn| bAramuM zarIra pada-zarIranA prakAra zahAtha-(kai NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ?) meM bhagavan ! zarI2 488ahAna wai cha ? (goyamA ! paMca sarIrA paNNattA) 3 gautama ! pAMya 42nA zarIra 4aa cha (taM jahA) mA 4Are (orAlie) bhau2i4 (vaThavvie) vaiThiya (AhArae) 08.24 (Ayae) tesa (kammae) ma
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam evam asurakumArANAmapi yAvatstanitakumArANAs, pRthivIsAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi bajJaptAni ? gautama ! trINi zarIrakANi prajJaptAni, tadyathA-audArikam, taijasam, kArmaNam, evaM vAyukoyisvarja yAvat-caturindriyANAM, vAyukAyikAnAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama ! cakhAri zarIrakANi prajJatAni, tadyathA-audArikam; vaikriyam tejasaM, kArmaNam, evaM paJcendriyatiryagyonikAnAmapi, manuSyANAM bhadanta ! kati zarIrakANi prajJaptAni ? gautama .. (nerajhyANaM bhaMte! kaha sarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! to sarIramA paNNattA) he gautama ! tIna zarIra kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (veuvira, tethae, kammae) vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM asurakumArANa di jAva thaNiyakumArANa) isI prakAra asura kumAroM ke yAvatU stanita kumAroM ke __ (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaha sarIrayA paNNattA) he bhagavan ! pRthvIkAikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? (goyamA ! tao sarIrayA paNNattA) he gautama! tIna zarIra kaheM haiM (tajahA orAlie, tethae, kammae) ve isa prakAra-audArika taijasa, kArmaNa (evaM vAukAiyavaja jAva cariMdiyANa) isI prakAra vAyakAyikoM ko choDakara yAvat cauindriyoM taka (vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA) bhagavan ! vAyukAyikoM ke kitane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! cattAra sarIrayA paNNattA) he gautama ! cAra zarIra kahe haiM (taM jahA-orAlie, veuvvie teyae, kammae) audArika, vaikriya, taijasa, kArmaNa (evaM paMciMdiyatirikkhajoNiH yANavi) isI prakAra paMcendriya tiyacoM ke bhI (maNussANa bhaMte ! kaha sarIrayA (naraiyANaM bhaMte / kai sarIrayA paNNattA) pan / nAnA eai zarI2 zi cha (goyamA / tao sarIrayA paNNattA) gautama ! jaya zarI2 4i cha (taM jahA) tasA mA.. 4Are (veubbie, teae, kammae) peThiya, tes, ma (evaM asurakumArANa vi jAva thaNiya kumArANaM) sAre asumArAnA yAvat stanita bhArI sudhI (puDhavikAiyANaM bhaMte | kai sarIrayA paNNattA ?) 3 bhagavan! pRthvInA ei zarI2 4i cha ? (goyamA ! tao sarIrA paNNattA) 3 gautama! jaya zarIra 4i cha- (taM jahA) to mA 42 (orAlie, teyae, kammae) mohA2i4, taisa, bhae (evaM vAukAiyavajja jAva cariMdiyANaM) se prAre vaayuyo| sivAya yAvat yaturindriyo sudhA (bAukAiyANaM bhaMte / i sarIrayA paNNattA) he sagavan vA 4.yahInA hai| zarIra hAya hai ? (goyamA / cattAri sarIrayA paNNattA) 7 gotama ! yAra zarI2 4o cha (taM-jahA orAlie, veuvvie, teyae kammae) se mAre-mo2i4, vaizya, terasa, Ama (evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi) me re yendriya tiyAnA 555 (maNussANaM bhaMte ! kaI sarIrayA paNNatA?) sAvan ! bhAsAna mAM zarI2 gai cha (goyamA ! paMca pra0 53
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayApanAstre paJca zarIrakANi prajAtAni, tadyathA-audArikara, vaikriyam, AhArakam, tainasam, kArmaNam, dAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnoM yathA nArakANAm sU0 1 // __TIkA-pUrvoktarItyA ekAdazaM padaM prarUpya aza dvAdazaM padaM prarUpayitu mArabhate-tatra pUrvapade jIvAnAM satyampAdi bhApAyAH vibhAgaH pratipAditaH, mApAyAzca zarIrAdhInatvaM vartate 'zarIraprabhavA bhASA' ityatraiva tathokteH, tatra zarIraprastAvA tatprabhedAn prarUpacitumAha-'kai NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kati-kriyanti khalu zarIrANi prajJaptAniprapitAni santi utpattisamayAdArabhya pratisamayaM zIryante kSIyante iti zarIrANi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMca sarIrA paNNattA' paJca zarIgaNi prajJaptAni 'taM jahA-orApaNNattA !) he bhagavan ! manuSyoM ke litane zarIra kahe haiM ? (goyamA ! paMca sarIsthA paNNattA) he gautama ! pAMca zarIra kahe haiM (taMjahA-orAlie, veTacie, AhArae, tethae, kammae) ne isa prakAra-audArika, dainiya, AhAraka taijasa kArmaNa (vANamaMtara joisiya vemANiyANaM jahA neiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke zarIra nArakoM ke samAna / TIkArtha-pUrvokta prakAra se gyArahaveM pada kA prarUpaNA karake aba bArahaveM pada kI prarUpaNA prAraMbha kI jAtI hai / gyArahaveM pada meM jIvoM kI satya asatya Adi bhASA kI prarUpaNA kI gaI hai, kintu bhASA zarIra ke adhIna hotI haiN| kahA bhI hai-'zarIraprabhavA bhASA' arthAt bhASA kA udbhava zarIra se hotA hai, yaha kathana pichale pada meM hI kiyA gayA hai / ataeva zarIra ke prasaMga ko lekara usake bhedoM kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI pUchate haiM-bhagavan ! zarIra kitane kahe gae haiM ? utpatti ke samaya se lagAtAra pratikSaNa jo zIrNa arthAtU jarjarita hote rahate haiM, unheM zarIra kahate haiN| sarIrayA paNNattA) gautama ! pAMya zarI2 4i che (taM jahA-orAlie, veuvie, AhArae, teyae-kammae) teso mArIta-moha24, vaizya, mA.24, tesa, Ama (vANamaMtara joisiyademANiyANaM jahA neraivANaM) pAnantara, jyoti, mana vaimAni hevAnA zarIra nArAnA samAna samajavA. TIkartha-pUrvokta prakAre agIyAramA padanI prarUpaNa karIne have baramAM padanI prarUpaNAno prAraMbha karAya che. agiyAramAM padamAM jIvenI satya asatya Adi bhASAnI prarUpaNa karAI kintu bhASA zarIrane AdhIna hoya che. kahyuM paNa che-"zarIra prabhavA bhASA arthAt bhASAne udbhava zarIrathI thAya che, e kathana pAchalA padamAM ja karAyeluM che. tethI ja zarIrano prasaMga laIne temanA bhenI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI pUche che-he bhagavana zarIra keTalA kahyA che? utpattinA samayathI zarU karIne pratikSaNa je zIrNa arthAt jarjarita thatAM rahe che, te zarIra che -
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam lie, veubbie, AhArae, teyae, kammae' tadyathA-audArikam, vaikriyam, AhArakam, taijasam, kArmaNam, tatra udAram-pradhAnaM tadeva audArikara, pradhAnatvaJcAsya jinendragaNadharApekSayAM bodhyam, tadbhinnasyAnuttaradevazarIrasyApi anantaguNahInakhAt, athavA udAram-vistAravat, vistAravattA cAsyAvasthitasvabhAvasya sAtirekayojanasahanamAnatvAt, vaikriyasyApi etAvadavasthitapramANatvAnupalambhAva, utkarpaNApi avasthitapramANasya vaikriyasya paJcadhanu zatapramANakhAt, tadapi tAvatpramANaM caikriyaM zarIramadhaH saptamyAmeva nArakapRthivyAmupalabhyate nAnyatra, uttaravaikriyasya yojanalakSapramANatve'pi AbhavavartilAbhAvena na tadavasthitatvam adastadapekSayA yuktamazakyatvAda, tathA coktam 'orAlaM nAma vittharAla visAlaM tijaM bhaNiyaM hoi| kaha ? sAirega joyaNasahassamavaTTiyappamANamorAliyaM // bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! zarIra pAMca kahe gae haiN| ve isa bhAMti haiM(1) audArika (2) vaikriyaka (3) AhAraka (4) taijasa aura (5) kArmaNa / udAra arthAta pradhAna zarIra ko audArika kahate haiN| audArika zarIra kI pradhAnatA tIrthaMkaroM aura gaNadharoM kI apekSA samajhanI caahie| unake atirikta anuttara devoM kA bhI zarIra anantaguNahIna hotA hai / athavA udAra kA artha hai vistAra vAn / audArika zarIra vistAravAna isa kAraNa kahalAtA hai ki vaha sthAyI rUpa se atireka eka hajAra yojana pramANa kA hotA hai / vaikriya zarIra kA bhI itanA avasthita pramANa nahIM hotA, usakA adhika se adhika avasthita pramANa pA~ca sau dhanuSa kA hI hotA hai| yaha bhI sirpha sAtavIM narakabhUmi ke nArakoM meM hI pAyA jAtA haiM anyatra nahIM / yadyapi uttara vaikriya zarIra eka lAkha yojana taka kA hotA hai, parantu vaha bhavaparyata sthAyI nahIM hone ke kAraNa avasthita nahIM hotaa| zrI bhagavAna uttara Ape che - gautama ! zarIra pAca kahelAM che. te A rIte che (1) mohA24 (2) vaiThiya4 (3) mA.24 (4) tesa mana (5) ma hAra mAta pradhAna zarIrane dArika kahe che. dArika zarIranI pradhAnatA tIrthakare ane gaNadharonI apekSAe samajavI joIe tenA sivAya anuttara devanA paNa zarIra anataguNahIna hoya che. athavA udArano artha che vistAravAn audArika zarIra vistAravAna e kAraNe kahevAya che ke te sthAyI rUpathI sAtireka eka hajAra jana pramANa sudhInA hoya che. vikriya zarIranuM paNa eTaluM avasthita pramANa nathI hotuM. tenuM vadhAremAM vadhAre avasthita pramANu pAMcaso dhanuSanuM ja hoya che. e paNa kevaLa sAtamI naraka bhUmine nArakamAM ja maLI Ave che. bIje nahI, jo ke uttara vaikiya zarIra eka lAba jana sudhInA heya che, paraMtu te bhavaparyanta sthAyI na hovAnA kAraNe avasthita nathI hotAM. ahIM tenI apekSAe kathana nathI karAyuM. kahyuM paNa che ke-udAra vistAravAnuM ne kahe che-arthAt
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstrI anna medaha me nasthiti, viuvizyaM hojjA, taMtu aNavaTThiyappamANaM sAirega joyaNasahassaM vaNapphaiyANaM' iti, ...... udAraM nAma vistAram, vizAlamiti yad bhaNitaM bhavati katham ? sAti dekayojanasahasramavasthitapramANamaudArikam, anyo deha etAdRzo nAsti iti, athavAlokSaprAptihetutvAdudAraM pradhAnaM vodhyam / vaikriyaM bhavet tatu anavasthitapramANam, avasthitaM punaH ezvadhanuH zatAni adhaH saptamyAm, idaM punaravasthitapramANaM sAtirekaM yojanasahasraM vanaspatIlAm' iti, athavA udAram-svasamayaparibhASayA mAMlAsthisnAyumajjAdi saMvaddham, udAramevaudArikamiti svArthikaH sarvatra ikak pratyayo bodhyaH 1 evam-viziSTA-vilakSaNA, vividhA vA kriyA vikriyA tasyAM bhavaM vaikriyam, tathAcoktam-'vivihA visiThThagA vA kiriyA tIe u jaM bhavaMta miha / veubdhiyaMtayaM puNa nAragadevANapagaIe' (1 / vividhA viziSTA vA kriyA yahAM usakI apekSA se kathana nahIM kiyA gayA hai| kahA bhI hai-'udAra vistAra vAn ko kahate haiM-arthAt jo vizAla ho kintu yaha kaise ? isakA uttara yaha hai ki audArika zarIra kucha adhika eka hajAra yojana avasthita pramANa vAlA hotA hai anya kisI bhI zarIra kA pramANa itanA nahIM hotaa| vaikriya itanA baDA ho sakatA hai kintu usakA vaha pramANa anavasthita hotA hai| arthAt bhavaparyaMta kAyama nahIM rhtaa| usakA avasthita pramANa to sAtavIM pRthvI meM pAMca sau dhanuSa kA hai| kintu banaspatimAyikoM ke audArika zarIra kA eka hajAra yojana kA pramANa avaparyata avasthita rahatA hai|' : athavA Upara svasiddhanta kI pabhiASA ke anusAra udAra kA artha hai-mAMsa asthi, snAyu evaM majA Adi se sambaddha / udAra hI audArika kahalAtA hai| sarvatra svArtha meM 'ika' pratyaya hokara audArika zabda niSpanna haA hai| viziSTa vilakSaNa, athavA vividha kriyA vikriyA hai aura usameM hone je vizAla hoya paNa e kevI rIte ? tene uttara e che ke, audArika zarIra kAMIka adhika eka hajAra jana avasthita pramANavALA hoya che. anya koI paNa zarIranuM pramANu eTaluM nathI hotu. vaikiya eTalA moTA hoI zake che kintu tenuM te pramANa anavasthita heya che. arthAt bhavaparyanta kAyama nathI rahetuM avasthita pramANe te sAtamI pRthvImAM pAMcase dhanuSanuM che. kintu vanapati kAyikenA audArika zarIranuM eka hajAra ejananuM pramANu bhavaparyanta avasthita rahe che. athavA svasiddhAntanI paribhASAnA anusAra udArane artha che-mAMsa, asthi, ranAmuM temaja majA AdithI sambaddha. udAra ja audArika kahevAya che. sarvatra svArthamAM phaksa pratyaya thaIne audArika zabda niSpanna thayela che. . viziSTa vilakSaNa athavA vividha kriyA vikriyA che ane temAM thanAra zarIra vaikriya
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 12 sU. 1 zarIraprakAranirUpaNam tasyAM tu yadbhavaM tadiha vaikriyaM tatpunArakadevAnAM prakRtyA / 1 // iti, vaikurvikamiti vA zabdasvarUpam tatra vikurvaNArthakAd vikurvadhAtoH vikurvaNaM iti bhAve ghana-pratyaye sati rUpam tasya vividhA kriyA ityarthaH, tena nivRttaM-'niSpannamiti vaikurvikamiti 2, evam-caturdaza pUrvavidA kAryotpAdelabdhi sAmarthena yadA hiyate niSpAdyate tadAhArakamityucyate 3, tathA tejaso vikAra staijasamiti 4, evaM karmaNo jAtaM kArmajaM kArmaNaM veti 5, tatraudArikAd vaikriyasya pradezasUkSmatvamavaseyam / vaikriyAdapi AhArakasya, AhArakAdapi taijasasya, taijasAdapi kArmaNasya pradezasUkSmatvaM vartate, evaM vargaNAsu audArikAd vaikriyasya pradezabAhulyam vaikriyAdapi AhArakasya, AhArakAdapi taijasasya, taijasAdapi kArmaNasya vargaNApekSayA pradezavAlA zarIra vaikriya kahalAtA hai| kahA bhI hai- vividhA athavA viziSTA kriyA vikriyA kahalAtI hai, usameM jo ho vaha vaikriya shriir| yaha vaikriya zarIra svabhAvattaH nArakoM aura devoM kA hotA hai / athavA 'veubdhiya' kA saMskRta rUpa meM vaikurvika samajhanA cAhie / vikurvaNA artha vAle vikurva dhAtu se bhAva artha meM ghaJ pratyaya hokara vaikurvika rUpa banatA hai / tAtparya yaha hai ki vividha kriyAoM se nippamna zarIra vaikurvika kahalAtA hai| - caudaha pUrvo ke dhAraka muni ke dvArA prayojana hone para jisa zarIra kA niSpAdana kiyA jAtA haiM, vaha AhAraka zarIra hai| tathA jo teja kA vikAra ho so taijasa / isa prakAra jo zarIra karma se utpanna ho vaha karmaja yA kArmaNa zarIra kahalAtA hai| .. ina pAMco zarIroM meM se audArika zarIra kI apekSA vaikriya ke, vaikriya kI apekSA AhAraka ke, AhAraka kI apekSA taijasa ke taijasa kI apekSA kArmaNa zarIra ke pradeza adhika hote haiM, phira bhI ye zarIra uttarottara sUkSma hote haiN| kahevAya che. kahyuM paNa che-vividhA athavA viziSTa kiyA vikiyA kahevAya che, temAM je hoya te vaikiya zarIra. A vaikiya zarIra ravabhavitaH nArako ane devAnA hoya che. athavA . 'veubbiya' nusarata 35 'vaikurvika' samAvu naye. viv'| athavA vika, dhAtuthI bhAva arthamAM "patra pratyaya thaIne vaivika rUpa bane che. tAtparya e che ke vividha kiyAethI, niSpanna zarIra vaikurvika kahevAya che. - cauda pUrvenA dhAraka muni dvArA prajana hatAM je zarIranuM niSpAdana karAya che, te - AhAraka che. tathA je tejane vikAra hoya te taijasa, e prakAre je zarIra karmathI utpanna thAya te karma ja agara kArmANa zarIra kahevAya che. - A pAMce zarIramAthI dArika zarIranI apekSAe vakriyanA vakriyanI apekSAe AhArakanA AhArakanI apekSAe tajasanA ane tejAnI apekSAe kAmaNa zarIrane pradeza adhika hoya che, pachI pAchAM e zarIre uttarottara sUkSma bane che. e ja prakAre varga
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 prajJApanAstre vAhulyaM vartate ityevaM vaiziSTayaM pratipAdayitu mupayuktarItyA audArikAdInAM zarIrANAmupa. nyAsaH kRtaH, atha nairayikAdInA muktapaJcazarIreNyeva yathAyogyaM zarIraM bhavatIti prarUpayitu mAha-'neraiyA NaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikANAM kati zarIrANi bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tao sarIrayA paNNattA' nairayikANAM trINi zarIrANi prajJaptA ni, 'taM jahA-veubie, teyae, kammae' vaikriya, taijasam, kArmaNaJca, 'evaM asurakumArANavi jAva thaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmira apnurakumArANAmapi vaikriyaM taijasaM kArmaNamityetat tritayameva zarIraM bhavati, yAvat-nAgakumArANAM suvaNe. kumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikSumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi uparyuktA trINyeva zarIrANi bhavantIti bhAvaH, gautamaH isI prakAra vargaNAoM meM audArika bargaNA kI apekSA vaikriya vargaNA meM pradezoM kI bahulatA hotI hai, vaikriya vargaNA kI apekSA AhAraka vargaNA meM, AhAraka vargaNA kI apekSA taijasa vargaNA me, taijasa kI apekSA kArmaNa vargaNA meM pradezoM kI bahulatA honI hai| isa prakAra kI viziSTatA kA pratipAdana karane ke lie upayukta krama se audArika Adi zarIroM kA upanyAsa kiyA gayA hai| nAraka Adi jIvoM ke ina pA~ca zarIroM meM se hI yathAyogya zarIra hote haiM, yaha prarUpaNA karane lie kahate haiM gautama-bhagavan ! nArakoM ke kitane zarIra hote haiM ? bhagavAl-he gautama ! nArakoM ke tIna zarIra kahe gae haiM, ve isa prakAra haiMvaikriya, tejala aura kArmaNa / isI prakAra asurakumAroM ke bhI yahI tIna zarIra pAe jAte haiM, yAvat-nAgakumAroM, suvarNa kumAroM, agni kumAroM, vidyukumAroM, udadhi kumAroM, dvIpa kumAroM, dikkumAroM, pavana kumAroM aura stanita kumAroM ke bhI uparyukta tIna zarIra hI hote haiN| emAM dArika vargaNAnI apekSAe vikiya vargaNAmA pradezonI bahulatA hoya che, vaikiya INAnI apekSAe AhAraka vargaNAmAM pradezanI bahukatA hoya che. A prakAranI vizeSa tAnuM pratipAdana karavAne mATe, uparyukta kremathI dArika Adi zarIramAM upanyAsa karela che. nAraka Adi nA A pAMca zarIramAthI ja yathAyogya zarIra thAya che. e prarUpaNa karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakenA keTalAM zarIra hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakenA traNa zarIra kahelAM che, te A prakAre-kriya. tejasa, ane kAmaNa eja prakAre amukumAronA paNa Aja traNa zarIra maLI Ave che. yAvat nAbhA, suvarSamA, nibhA, vidhubhA, adhimArI, dIpabhArI, dikumAre, pavanakumAra ane svanitakumAranA paNa uparyukta traNa zarIre ja hoya che.
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 1 zarIraprakAranirUpaNam 423 pRcchati-'puDhavIkAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kati zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'tao sarIrayA paNattA' pRthivI kAyikAnAM trINi zarIrANi prajJaptAni 'taM jahA-orAlie teyae kammae' tadyathA-audArikam taimasam kArmaNaJca, 'evaM vAukAiyavajjaM jAva cauridiyANaM' evam-pRthivIkAyikAnAmiva vAyukAyikavarjam-vAyukAyikAn varjayitvA yAvat-apkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vanaspati kAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAJcApi audArikaM taijasaM karmaNamityetAni prINyeva zarIrANi bhavantItyarthaH, gautamaH pRcchati-'vAukAiyANaM bhaMte ! kai sarIrayA paNNatA?' he bhadanta ! vAyukAyikAnAM katizarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cattAri sarIrayA paNNattA' vAyukAyikAnAM catvAri zarIrakANi prajJaptAni 'taM jahA-orAlie veuvie teyae kammae' tadyathA-audArikaM caikriyaM taijasaM kAryaNazca 'evaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa vi' evam-vAyukAyikAnAmiva paJcendriyatiryagyonikAnAmapi audArikaM vaikriyaM taijasaM kArmaNa mityetAni catvAri zarIrANi prajJaptAni, gautamaH pRcchati-'maNussANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNattA ?' he bhadanta ! manuSyANAM kati zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha gautama-he bhagavan ! pRthivIkAyikA ke kitane zarIra kahe gae haiM ? / bhagavAn- he gautama ! tIna zarIra kahe haiM, ve isa prakAra-audArika, taijasa aura kArmaNa / isI prakAra vAyukAyikoM ko choDakara caturindriyoM taka arthAt aprakAyikoM , tejaskAyikoM, vanaspatikAyikoM, dvIndriyoM, trIndriyoM aura cauindriyoM ke bhI yahI tIna zarIra hote haiN| ___ gautama-bhagavana ! vAyukAyikoM ke kitane zarIra hote haiM ? bhagavAna he gautama ! cAra zarIra hote haiM, ve isa prakAra haiM-audArika, vaikiyaka, taijasa aura kArmaNa / isI prakAra paMcendriyaniryacoM ke bhI yahI cAra zarIra hote haiN| gautama-bhagavan ! manuSyoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? - zrI gautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAcikenA keTalA zarIra kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama! traNa zarIra kahyAM che, te A prakAre- baudArika taijasa ane kArmaNa. eja prakAre vAyukAyika sivAya caturi diye sudhI arthAt aSThAyike, tejaskAyika, vanaspatikacike hIndriye, zrInidra ane caturindriyenA paNa Aja traNa zarIra hoya che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! vAyukAyikAnA keTalAM zarIra hoya che? zrI zrI bhagavAna gautama! cAra zarIra hoya che, te A prakAre audArika, krika, tejasa, ane kAmaNa eja prakAre pacendriya tiryaMcanA paNa Aja cAra zarIra heya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana! manuSyanA keTalAM zarIra kahelAM che?
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara prazApanAsatre 'goyamA!' he gautama ! 'paMca sarItyA paNNattA' manuSyANAM paJca zarIrANi prajJatAni 'taM jahAorAlie veutrie AhArae teyae kamsae' tadyathA-audArika kriyam AhArakaM taijasaM hArmaNam, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA nAragANaM' vAnavyantarANAM jyotipkANAM vaimAnikAnAca zarIrANi yathA nairayikANAM pratipAditAni tathA pratipattavyAni, tathA ca baikriyaM taijasaM kArmaNa mityetAni trINyeva zarIrANi vAnavyantarajyotiSka-vaimAnikAnAM bhavantIti bhAvaH ||suu0 1 // // audArikAzirIravizepavaktavyatA // mUlara-kevaiyANaM maMte ! orAliyasarIrayA pakSNatA ? goyamA ! dunihA paNNatA, taM jahA-bachillayA ya mukillyA ya, tattha paMje te. bollagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejAhiM ustappiNi osapiNIhi avahIraMti kAlao, khettao asaMkhejjA logA, tattha NaM je te mukallayA te gaM aNaMtA aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIrati kAlao, khettao aNaMtA logA, abhavasiddhiehito aNaMtaguNAsiddhANaMta bhAgo, kevaiyANaM bhaMte veubviyasarIzyA pANatA ? goyamA! duvihA papaNattA, taM jahA-baddhellagA ya sukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA teNaM asaMkhejjA asaMkhejAo seDhIo payarasta asaMkhejaibhAgo. tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM uslappigi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, jahA orAliyassa mukkellayA taheva veuThivayassa vibhANiyavvA, kevaiyANaM bhaMte ! AhAragasarIragA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te ___bhagavAna gautama ! pAMca zarIra kahe gae haiM, ve isa prakAra-audArika, vaikiyaka, AhAraka, taijasa aura kaarmnn| ___ vAnavyantaroM, jyotiSkoM, aura vaimAnika devoM ke nArakoM ke samAna tIna zarIra hI hote haiM-caikriya, taijasa aura kArmaNa / zrI bhagavAna -he gautama! pAMca zarIra kahelAM che, teo A prakAre-dArika vaikriyaka, AhAraka, tejasa ane kArmaNa. * vanavyantare, tiSka ane vaimAnika TenA nArakenI samAna traNa zarIra hoya che-kiya, tejasa, ane kArmaNa
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam baddhellayA te NaM siya asthi, liya nasthi, jai asthi jahaNeNaM 'eko vA, do vA, tiSiNa vA, ukkoseNaM sahaslapuhattaM, tattha NaM je te mukkellayA te NaM aNaMtA. jahA orAliyasta mukillayA taheva bhANiyatvA, - kevaiyANaM aMte ! teyagasarIrayA paNNatA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-badallagA ya mukkellagA ya, tattha paMje te baddhellagA, te NaM aNaMtA aNaMtAhiM uslapiNi ostappiNIhi avahIti kAlao, khettao aNaMtA logA, davao siddhehito aNaMtaguNA, savvajIvANaMtabhAgUNA. tattha NaM je te sukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM ustapiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao aNaMtA logA, davao sambajovehito aNaMtaguNA, jIvavaggassANaMtabhAge, evaM kammagasarIrANi vi bhANiyavANi ||suu0 // chAyA-kiyanti khalu bhadanta ! audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-vaddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni kila baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni asaMkhyeyAbhirunsapiNyava sarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, tatra , audArika Adi zarIroM kI vaktavyatA zabdArtha-(kevaiyA NaM bhaMte! orAliyasarIrayA paNNattA?) he bhagavan ! audArika zarIra kinane kahe gae haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do. prakAra ke kahe gae haiM (ta jahA-balliyA ya, mukkillayA ya) ve isa prakAra baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA) unameM jo baddha haiM ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti) asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM se unakA apaharaNa hotA hai (kAlao) kAla se (khettao asaMkhejjA logA) kSetra se asaMkhyAta loka (tattha NaM je te mukkellayA) | audArika Adi zarIranI vaktavyatA - Avail-(kevaiyANaM bhaMte ! orAliya sarIrayA paNNattA ?) he mAvan mohA2i4 za.2 DeTamA 4i cha ? (goyamA! duvihA paNNattA) gautama / me prAranA 49sa cha (ta jahA. baddhelayA ya mukillayA ya) teso mA hAre maddha mane bhuta (tatya NaM je te baddhelagA teNaM asaMkhejjA) tamAma cha tayA masa dhyAtA cha (asaMkhejjA hiM ussappiNi-osapiNihiM avahIraMti) yAta Galayii masapI sAthI tamanu apaha25 thAya cha (kAlao) zrI (khettao asaMkhejjA logA) 21zrI asabhyAta (tattha NaM je te mukke pra0 54
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ saathilaa khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni anantAbhi rutsarpiNyavasarpiNIbhi rapahiyante phAlataH, kSetrato'nantA lokAH, abhavasiddhike yo'nanta guNAH siddhAnAmanantabhAgaH, kiyanti khalu bhadanta ! vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni kila vaddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni asaMkhyeyAbhi rutsarpiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyAH zreNayaH, pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tatra khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhi rapahiyante unameM jo mukta arthAt tyAge hue haiM (te NaM aNaMtA) ve ananta haiM (aNaMtAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se ananta utsarpiNIavasarpiNI kAloM se apaharaNa honA hai (khettao aNaMlA logA) kSetra se anaMta loka (abhavasiddhiehito aNaMtaguNA) azyoM se anantaguNA haiM (siddhANaMtabhAgo) siddhoM kA anantavAM bhAga haiM (keyANaM saMte! veubdhiyasarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! daikriyagarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! duvihA eNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taMjahA) ve isa prakAra (balliyA muskellayA ya) vAhU aura sukta (tatthaNaM je te baddhellagA te NaM asaMkhecA) unameM jo bacha haiM, ye asaMkhyAta haiM (asaMkhejAhiM uslappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlo) kAla se asaMkhyAta utsANiyoM avasarpiNiyoM se apahana hote haiM (khettao) kSetra se (asaMkhejAo seDhIo) asaMkhyAta zreNiyA~ (payarasta asaMkhejabhAgo) pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga (tattha Na je te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te gaM agaMtA) ve ananta haiM (aNaMtAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti) ananta utsapiNiyoM-abalarpiNiyoM se apahRta llayA) temAmAMthA resA mudrata arthAt tyAgesA cha (teNaM aNatA) mA mananta cha (aNatAhi ussappiNi-osampiNihiM avahIraMti kAla o) 4thI mananta sapiNI-2.3sapiNI mAthI 15929thAya che (khettao aNaMtA logA) kSetrathA mananta : (abhavasiddhiehito aNaMtaguNA) masavyAthI mAna-1 cha (siddhANatabhAgo) siddhonA anantamA lATA che. (kevaiyANaM bhaMte veubviyasarIrayA paNNatA) hai san ! vaiThiya zarIra khai 4sAcha 1 (goyamA duvhiA paNNattA) gautama ! me 2 // Bai (taM jahA) tayA // prAre (vadvellayA muskellayA ya) ma bhane bhuta (tattha NaM je te vaDhellayA, te NaM asaMkhejjA) tebhAremA paDhe 34 cha teso pasabhyAta che. (te NaM asaMkhejAhi ussapiNi-osappiNihiM avahIraMti kAla mo) tathA asa bhyAta utsapiyo bhane asajiyothI maNhata yAya che (khettao) kSetrathI (asaMkhejAo seDhIo) madhyAta zreNiyA (payarassa asaMkhejazbhAgo) atarate! adhyAtamI mA (tattha NaM je te mukkellagA) tamAmA re bhuta cha (te gaM aNatA) teso bhana ta cha. sane (aNatAhi usappiNI-osappiNihi avahIraMti) manata GsapaNiyo sapiNIyothI 2ma pAhata thAya cha (kAlao) 6 / ra sa
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 427 pramaiyabodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizepa nirUpaNam kAlato yayaudArikasya muktAni tathaiva vaikriyasyApi, bhaNitavyAni, kiyanti khalu bhadanta ! AhAraka zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJatAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ce, tatra khalu yAni kila baddhAni tAni salu syAt santi, syAt na santi, yadA santi jedhanyena ekaM bA, dve vA, trINi vA, utkRSTena sahasrapRthaktvam, tatraM khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni yathA audArikasya muktAni tathaiva bhaNitavyAni, kiyanti khalu bhadanta ! tainasagarIra Ni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khala yAni baddhAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsapiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, hote haiM (kAlo) kAla le (jahA orAliyasta mukkellayA taheva ve uciyarasavi bhANiyabyA) jaise audArika ke mukta kahe haiM, vaile hI vaikriya ke bhI mukta kahane cAhie (kevaIyANaM bhaMte ! AhAragasarIrayA paNatA !) he bhagavan ! AhAraka zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! dudhihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kaheM haiM (taM jahA) ve isa prakAra (baddhellamA ya mukkellagA ya) yA aura mukta (tattha NaM jete baddhellayA) unameM jo baddha haiM (te NaM siya asthi, siya natthi) ve kadAcita hote haiM, kadAcita nahIM hote (jaha atthi) yadi ho (jahANeNaM ekko vA do vA tiSNi vA) jaghanyataH eka, do yA tIna hote haiM (ukoseNaM sahassapurhataM) utkRSTa sahastra pRthaktva hote haiM (tattha NaM je te mukkellayA) unameM jo mukta zarIra haiM (te NaM aNatA) ve ananta haiM (jahA orAliyassa) jaise audArika ke (mukkellayA) mukta kahe haiM (taheva bhANiyanyA) usI prakAra kahanA caahie| (kevaDyA NaM bhaMte ! teyAlarIrayA paNattA 1) he bhagavan ! taijasa zarIra kitane ko haiM? (goyamAduvihA paNNattA) he gotama! do prakAra ke kahe haiM (ta jahA) mukkellayA taheva ubbiyAsa vi bhANiyavvA) kA mohA2i4nA bhuta cha,tAra vaikriyanA paNa muktaka kahevA joIe. (keNaiyAgaM bhaMte | AhAragasarIrayA paNNattA ?) he sagavan / mAhA24 zarIra ai cha (goyamA ! duvihA paNNattA) 3 gautama / me // 2 // 4aa che. (taM jahAM) temA bhA- 4Are (baddhelagA ya mukkellagA ya) pada bhane bhuta (tattha NaM je te vaddhellayA) tamAmA 2 maddha cha (taNaM siya asthi siya nasthi) tethe 4Ayit DAya che. pahAthit nayI jAtA (jai asthi) na DAya (jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA) dhanyata. me8, . mA2 praya DAya che (ukkoseNaM sahassapuhutta) pRSTayI sakha pRthatva DAya cha (tattha NaM je te mukkellayA) temAmAthI-2 bhuta zarIra che (ve Na aNaMtA) temA ananta che (jahA orAliyassa) rema mo4i (mukkellagA) bhuta 4 // cha (taheva bhANiyabvA) 8 pra44A meM (kevaiyANaM bhaMte teyaMgasarIrayA paNNattA?) he bhagavan ! tasa zarIra heTasA chA cha ? (goyamA! duvihA paNNattA) 3 gautama / me nA hyA che (taM jahA) teso mA hAre
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 prajJApanAsa kSetrato'nantA lokAH, dravyataH siddhebhyo'nanta guNAH sarvajIvAnantabhAgonA, tatra khalu yAni kila muktAni tAni khalu anantAni anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirapahriyante kAlataH, kSetrato'nantA lokAH, dravyataH sarvajIvebhyo'nantaguNAH, jIvavargasya anantabhAgaH, evaM kArmaNazarIrANAmapi bhaNitavyAni ||02|| TIkA - jIvAnAM zarIrANi dvividhAnI bhavanti, baddhAni muktAni ca tatra prarUpaNakA le jIvana parigRhItAni bhavanti tAni vaddhAni vyapadizyante, yAni punaH pUrvabhaveSu jIvaiH jo isa prakAra (kallA ya mukkelalagA ya) bahU aura mukta (tattha NaM je te badrelagA) unameM jo haiM (te NaM agatA) ve ananta haiM (anaMtAhiM ussappiNiosappiNihiM avahAraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM dvArA apahRta hote haiM (kAlao) kAla se (khettao anaMtA logA) kSetra se ananta loka (davvao siddhehiMto anaMtaguNA dravya se siddhoM se anantaguNA (sandajIvANaMta bhAgUNA) sarva jIvoM se anantabhAga hIna (tattha NaM je te mukkellayA te NaM anaMtA) unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM (aNatAhi ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM dvArA apahRta hote haiM (kAlao) kAla se (khettao anaMtA logA) kSetra se anantaloka (davyao savvajIvehiMto anaMtaguNA ) dravya se saba jIvoM se anantaguNA (jIvavaggassANaMtabhAge) jIva varga ke anantaveM bhAga ( evaM kammagasarIrANi vi bhANiyandANi) usI prakAra kArmaNa zarIra bhI kahane cAhie TIkArtha- jina pAMca zarIroM kA varNana pahale kiyA gayA hai, ve do-do prakAra ke hote haiM - badra aura mukta | prarUpaNA karate samaya jIvoM ne jina zarIroM ko grahaNa (vadvelagAya mukkelalagA ca) addha bhane bhukta (tattha rNa je te vaTTellayA) tethe bhAM ne maddha che (teNaM 'anaMtA) tethe ananta hai ( aNatAhi ussappiNi osapiNihi avahIraMti) ananta utsa -- thiyo bhane avasarpiNIyo dvArA apahRta thAya che (kAlao) aNathI (khettabho anaMtA logA) kSetrathI ananta the| (davvao siddhehiM to anaMtaguNA ) dravyathI siddhothI anantagAyA che ( savva jIvANaMtabhAgUNA ) madhA dothI ananta lAgahIna (tattha NaM je te mukkellayA te NaM anantA) teyAmAM ne susta che teyo ananta che (aNatAhi ussappiNi osappiNihiM avahIraMti) ananta utsarpilI, vyavasarpiNIyo dvArA apahRta thAya che (kAlao) aNathI (khettao anaMtA logA) kSetrI ananta ho ( davvao savtrajIvehiM to anaMtaguNA ) dravyathI madhA lavothI anantagaNa ( jIvavagassANaMta bhAge) va varganA anantabho lAga ( evaM kammagasarIrANi vI bhANiyavvANi) theSTa prAre arbha zarIra vAle TIkA - je pAca zarIranuM varNana pahelAM karI didhelu che, te khe--khe prakAranA hAya che-baddha ane mukta prarUpaNA karatI vakhate jIvemA je zarIrAne graheNu karIne rAkhyAM
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ camaiyabodhinI TIkA pada 12 sU. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam 429 rityaktAni tAni muktAni vyapadizyante teSAzca baddhamuktazarIrANAM dravyakSetrakAlaiH parimANaM vaktuM prathamaM tatraudArikazarIramadhikRtya abhavyAdibhi dravyaiH, zreNipratarAdinA kSetreNa, AvalekAdinA kAlena ca prarUpayitumAha-'kevaiyANaM bhaMte ! orAliyasarIrayA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kiyanti-kriyatsaMkhyAkAni khalu audArikazarIrANi prajJaptAna ne ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' dvividhAni tAvat audArikacarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA-baddhillayA ya mukillayA ya' baddhAni ca muktAni ca, atra prAkRta mazAtsvArthe illapratyayo vodhyaH, 'tatya NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhenjA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ityarthaH yAni tAvad vaddhAni audArikANi zarIrANi, tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti, tepAmasaMkhyeyatvaM prathamaM kAlataH prarUpayati-'asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao' tAni baddhAni audArikazarIrANi, asaMkhyeyAbhiH-utsapiNyavasarpikara rakkhA hai , ve baddha zarIra kahalAte haiM, kintu jina zarIroM ko jIvoM ne pUrva bhavoM meM grahaNa karake tyAga diyA hai, ve bhukta zarIra kahe gae haiN| yahAM baddha aura mukta zarIroM ke parimANa kA dravya, kSetra aura kAla se pratipAdana kiyA jAtA hai gautama-he bhagavan ! audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn -he gautama ! do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM-baddha aura muka / prAkRta vyAkaraNa anusAra 'baddhellaga' aura 'mukkellaga' zabdoM meM svArtha meM 'illa' pratyaya huA hai| ina do prakAra ke zarIroM meM baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiN| unakI asaMkhyAta saMkhyA kA pahale kAla kI apekSA se pratipA. dana kiyA jAtA hai-baddha audArika zarIra asaMkhyAta utsapiNiyoM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM meM apahRta hote haiM / tAtparya yaha hai ki utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM yadi eka-eka audArika zarIra kA che. te baddha zarIra kahevAya che, kintu je zarIrane e pUrva bhavamAM grahaNa karIne tyAgI didhAM che teo mukta zarIra kahelA che. ahiM baddha ane mukta zarIranA parimANanA dravya, kSetra, kALathI pratipAdana karAya che - zrI gautamasvAmI-he bhagavana | audArika zarIra keTalAM kahelAM che? " zrI bhagavAna-he gautama! be prakAranA kahelAM che. te A prakAre baddha ane mukta, prAkRta vyA429 manusAra 'baddhellagA mane muphellagA' zobhA sAtha thA illa pratyaya thayela che. e be prakAranA zarIramAthI baddha dArika zarIra asaMkhyAta che. temanI asaM. khyAta saMkhyA saMkhyAnA pahelA kALanI apekSAe pratipAdana karAya che ddha dArika zarIra asaMkhyAta utsapiNi ane asa khyAta avasapiNiyomAM apahRta thAya che. tAtparza e che ke utsapiNi ane avasarpiNI kAlanA eka eka samayamAM je audArika zarIranA apaharaNa karAya te samasta dArika zarIranA apaharaNamAM asaMkhyAta utsapiNi
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre NIbhiH - pratisamayayerUzarIrApaharaNena asaMkhyeyotsarpiNyavasarpiNIbhiranavayavazaH kAlApekSayA apahriyante tathA ca asaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayAH bhavanti tAMvasaMdhyAkAni vaddhAni audArikazarIrANi bhavanti, ityevaM kAlatasteSAM parimANaM prarUpya atha kSetratasteSAmeva parimANaM prarUpayitumAha- 'khettao asaMkhejjA logA' kSetrataH - kSetrApekSayA pratarAdinA teSAM parisaMkhyAnantu asaMkhyeyA lokA vartante tathA ca sarveSAM vaddhaudA rikazarIrANAm AtmIyAtmIyAvagAhanAbhirAkAzapradezeSu parasparamapiNDarUpeNa kramazaH saMsthApanAt tadAnIM taireva saMstIryamANairasaMkhyeyAlokA vyApyante iti bhAvaH / atha jIvAnAmanantatvAtkathama saMkhyeyAni audArikazarIrANi, iti cedatrocyate - jIvAstAvada dvividhA bhavanti, pratyeka zarIriNaH, anantakAyikAtha, tatra ye tAvat pratyekazarIriNI bhavanti teSAM pratijIvamekaikaudArikazarIraM bhavati, anyathA pratyekazarIratvAnupapatteH, ye punaranantakAyikA bhavanti teSAmanaapaharaNa kiyA jAya to samasta audArika zarIroM se apaharaNa meM asaMkhyati utsarpiNiyoM avasarpiNiyAM vyatIta ho jaaeN| isa prakAra kAla se unakA parimANa batalAkara aba kSetra kI apekSA se vahI parimANa batalAte haiM - kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka pramANa haiM, arthAt agara baddha audArika zarIroM ko apiNDa rUpa meM AkAza meM sthApita kiyA jAya to asaMkhyAta loka una zarIroM se vyApta ho jAeM / zaMkA- jaba vaha audArika zarIra ke dhAraka jIva ananta haiM to bada rika zarIroM kA parimANa asaMkhyAta hI kyoM kahA ? samAdhAna-jIva do prakAra ke haiM- pratyeka zarIra aura anantakAyika / pratyeka zarIra jo jIva haiM, una sabakA alaga-alaga audArika zarIra hotA hai, anyathA ve pratyeka zarIra hIna kahalAeM | kintu anantakArika jIva jo hote haiM, unakA zarIra pRthak pRthaka nahIM hotA, parantu anantAnanta jIvoM kA eka hI zarIra hotA ane avasarpi`Nice vyatIta thaI jAya. e prakAre kALathI temanuM parimANu batAvIne have kSetranI apekSAe teja parimANu khatAve che. kSenI apekSAe asakhyAta leAka pramANu che. arthAt agara khuddha audArika zarIranA aSiDa rUpamA sthApita karavAmAM Ave te asakhyAta le te zarIrArthI vyApta thai jAya 3 audA zakA-jyAre mRddha audArika zarIranA dhAraka jIva ananta che te addha audArika zarIranA pariANu asa khyAta ja kraeNma kahyA ? samAdhAna-jIva e prakAranA che-pratyeka zarIra ane anantakAyika pratyeka zarIra je jIva che, te badhAnA alaga-alaga aiArika zIra hAya che, nahIM te teo pratyeka zarIra ja na mhevAya kintu anantakAyika jIva je hAya che temanA zarIra pRthak pRthak nathI hatAM, parantu anantAnanta jIvAnu eka ja zarIra hoya che e kAraNe audArika
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizepanirUpaNam ntAnantAnAmekaikamaudArikazarIraM bhavati ataH sarvasaMkhyApekSayApi asaMkhyeyAnyeva audArikazarIrANi bhavantIti bhAvaH, atha muktAni audArikazarIrANyAha-'tattha NaM je te mukkellayA teNaM aNaMtA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ityarthaH, yAni tAvad muktAni audArikazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti tadanantatvAca kAlakSetradravyaiH prarUpayitum prathamaM kAlataH prarUpayati-'aNaMtAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIraMti kAlao' anantAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH pratisamaya mekaikazarIrApahAre sarvAtmanA kAlApekSayA apahiyante tathA cAnantAsu utsarpiNyavasarpiNIpu yAvantaH samayA bhavanti tAvatpamANAni muktaudArikazarIrANi bhavantItibhAvA, ityevaM kAla to'nantaparimANaM pratipAdyAtha kSetrato'nantatvaM pratipAdayati-'khettao aNaMtA logA' kSetrata:kSetrApekSayA pratarAdinA, anantA lokAH muktaudArikazarIrANAM bhavanti, tathAcAnanteSu lokhai| isa kAraNa audArika zarIrI jIva anantAnanta hone para bhI audArika asaMkhyAta hI hote haiN| ___ aba mukta audArika zarIroM kA parimANa kahate haiM-mukta audArika zarIra ananta haiN| kAla, kSetra aura dravya kI apekSA se unakI anantatA ko samajhAte hue pahale kAla se samajhAte haiM-kAla kI apekSA se mukta audArika zarIroM kA ananta utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM meM apaharaNa holA hai, arthAtU utsarpiNI kAloM ke eka-eka samaya meM eka-eka mukta audArika zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to samasta zarIroM kA apaharaNa karane meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jaaeN| isakA artha yaha huA ki ananta utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM meM jitane samaya hote haiM, utanI hI mukta audArika zarIroM kI saMkhyA hai| kAla se ananta pramANa kA pratipAdana karake aba kSetra se karate haiM-kSetra kI apekSA pratara Adi se ananta loka pramANa mukta audArika zarIrI jIva anantAnanta hovA chatAM paNa dArika zarIra asaMkhyAta ja hoya che. have mukta audArika zarIrenA pariNAma kahe che-mukta audArika zarIra ananta che kAla kSetra ane dravyanI apekSAe temanI anantatAne samajAvatA pahelA te kALathI samajAve che. kALanI apekSAthI mukta audArika zarIranA ananta utsapiNi ane avasapi. emAM apaharaNa thAya che. arthAt utsapiNi ane avasarpiNI kALanA eka samayamAM eka eka mukta audArika zarIranA apaharaNa karAya te samasta zarIrenuM apaharaNa karavAmAM ananta utsapiNi ane avasarpiNi samApta thaI jAya. tene artha e thaye ke ananya utsapiNi ane avasarpiNimAM jeTale samaya thAya che, teTalI ja mukta dArika zarIranI- sa khyA che. kALathI ananta pramANanuM pratipAdana karIne have kSetrathI kare che kSetranI apekSAe pravara khAdithI anantaka pramANa mukta audArika zarIra samajavA
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 entertai pramANeSu AkAzakhaNDeSu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni muktAni audArika zarIrANi bhavantItyAzayaH, atha dravyApekSayA tepAyanantatvaM pratipAdayati- ' asA siddhiehito anaMtaguNA, siddhANaNavabhAgo' abhavasiddhikebhyaH abhavyebhyo dravyApekSayA anantaguNAni bhavanti muktaudArikazarIrANItyarthaH evaM satyapi teSAM siddhasamudAyapramANatvaM pratiSedhatitAni ca siddhAnAmanantabhAgaH - anantabhAgamAtrANi bhavanti, tathA ca muktaudArikazarIrANAM dravyaMto'bhavyApekSayA ananta puNatve'pi siddharAzyapekSayA'nantabhAgamAtratvameva na tu siddharAzi pramANatvaM teSAmiti phalitam natu kathaM mukAni audArikazarIrANi yathoktAnantasaMkhyAparimANAni upapacante tathAhi yadi tAvad yAvadavikalAni audArikAdizarIrANi tAvanti gRhyante tadA tepAmanantakAlamavasthAnaM syAttadA'nantena kAlena tattaccharIraparigaNanA danantAni syuH, yatazcAnantaM kAlamavasthAnaM na vartate, pudgalAnAmutkRSTenApi asaMkhyeyakAlA - vasthAnAbhidhAnAda, yadi ca jAverye pudgalA audArikatvena AdAya atItakAle muktAsteSAM zarIra samajhane cAhie / tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta pradeza eka loka meM hote haiM, aise aise ananta lokoM ke jitane pradeza hoM, utane hI mukta audArika zarIra haiM / dravya kI apekSA se unakI anantatA kA pratipAdana yoM hai- mukta audArika zarIra abhaya jIvoM se anantaguNA haiM aura siddha jIvoM ke anantaveM bhAga haiM / isakA phalitArtha yaha hai ki mukta audArika zarIra abhavya jIvoM se anantaguNA hone para bhI siddha jIvoM ke anantaveM bhAga mAtra hI haiM, arthAt ve siddha jIva rAzi ke barAbara nahIM haiM / prazna- mukta audArika zarIroM kI saMkhyA itanI kaise ho sakatI hai ? agara avikala (jyoM ke tyoM) mukta audArika zarIroM kI yaha saMkhyA mAnI jAya to ve ananta nahIM ho sakate, kyoMki mukta zarIra avikala rUpa se ananta kAla taka Thahara nahIM sakate, kyoMki pudgaloM kI sthiti adhika se adhika bhI asaMkhyAta joie, tAtparya e che ke asaMkhyAta pradeza eka leAkamAM hAya che, evA evA ananta leAkanA jeTalA pradeza hAya, teTalA ja mukta audArika zarIra che dravyanI apekSAe temanI anantatAnuM pratipAdana Ama che-mukta audyArika zarIra abhavya jIveArthI anantagaNA che ane siddha jIvAne anantamA bhAga che. tenA phalitArtha A che, ke mukta audArika zarIra abhavya jIvethI anantagaNA heAvA chatAM pazu siddha jIvAte anantamA bhAga mAtra che, arthAt tee siddha jIvarAzinI kharAJara nathI. prazna-mukta audArika zarInI sakhyA eTalI kevI rIte hAi zake ? paNa avikala (jemanA tema) mukta audArika zIrAnI A saMkhyA mAnavAmAM Ave te tee ananta nathI thaI zakatA, kemake mukta zarIra avikala rUpathI ananta kAla sudhI rahI nathI zakatA, kemake pudgalAnI sthiti adhikathI adhika paNu asakhyAta kALa sudhI kahI che. divAnA
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 s0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam grahaNaM kriyate tadA sarvairapi jIvaiH sarve'pi pudgalAH pratyekamaudArikatvena AdAya muktA iti sarveSAM pudgalAnAM grahaNamApatitam. evaJca 'abhavasiddhi kebhyo'nantaguNAni siddhAnAmanantabhAgamAtrANi muktAni audArikazarIrANi' iti kathanaM nopapadyate sarvajIvebhyo'nantAnantaguNakAreNAnantaguNatvasya prasaGgAditivedatrocyate atra muktaudArikazarIrANAM no avikalonAmeva kevalAnAM grahaNaM vartate no vA audArikatvenopAdAya muktAnAM pudgalAnAM grahaNaM vartate uktadopaprasaGgAt, apitu jIvena audArikaM yaccharIraM gRhItvA muktaM tadvizarArutAM vibhradanantabhedabhinnaM bhavati, te cAnantA bhedA bhavantaH pudgalA yAvatkAlam audArikapariNAma na parityajanti tAvatkAlaM pratyekamaudArikazarIratvena vyapadizyante, ye tu pudgalA audArika kAla taka hI kahI gaI hai / yadi jIvoM ke dvArA jina pudgaloM ko audArika zarIra ke rUpa meM atIta kAla meM grahaNa karake tyAga diyA gayA hai, unako yahAM liyA jAya to saba jIvoM ne sabhI pudgaloM audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAgA hai-koI pudagala zeSa nahIM bacA hai, ataeva sabhI pudgaloM kA grahaNa ho jAtA hai| aisI sthiti meM mukta audArika zarIra abhavyoM se anantaguNA aura siddha jIvoM ke anantaveM bhAga haiM, yaha kathana saMgata nahIM ho sakatA, kyoM ki sarvajIvoM kI saMkhyA ke sAtha anantAnanta kA guNAkAra karane se anantaguNatva kA prasaMga AtA hai| / uttara-yahAM mukta audArika zarIroM meM kevala avikala zarIroM kA hI grahaNa nahIM hai aura na audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAge hue pudgaloM kA hI grahaNa kiyA jAtA hai| inake grahaNa karane meM ukta doSoM kA prasaMga AtA hai| kintu jIva ne jisa audArika zarIra ko grahaNa karake tyAga diyA hai, vaha vinAza ko prApta hotA huA ananta bhedoM vAlA hotA hai| ve ananta bhedoM ko dvArA je puNane audArika zarIranA rUpamAM atIta kAlamAM grahaNa karIne tyAgI didhela che, temane ahIM levAmAM Ave te badhA ja e badhA pudgalene dArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne tyAgela che-koI pudgala zeSa nathI rahyuM. tethI ja badhAM pagale grahaNa thaI jAya che. evI sthitimAM mukta audarika zarIra abhathI anantagaNu ane siddha che anantame bhAga che e kathana saMgata nathI thaI zakatuM. kemake sarva nI saMkhyAnI sAthe anantAnantane guNAkAra karavAthI ananta guNatvane prasaMga Ave che. Uttara-ahiM mukta odArika zarIramAM kevaLa avikala zarIranuM ja grahuNa nathI ane na audArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne tyAgelA pudgalanuM ja grahaNa karAya che temane grahaNa karavAmAM ukta devane prasaMga Ave che. paraMtu jIve je dArika zarIrane grahaNa karIne tyAgI didhA che. te vinAzane prApta thavA chatAM ananta bhevALA bane che. teo ananta bhedyane prApta thatA pudgala tyAM sudhI dArika paryAyane parityAga nathI - pra0 55
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 prajJApanAsUtre pariNAma parityaktavantaste audArikazarIravyapadezaM no labhyante ityevaM rItyA ekasyApi zarIrasyAnantAni zarIrANi saMbhavanti, evaJcakaikasyApi zarIrasthAnantabhedabhinnatvAdekasminnapi samaye pracurANi anantAni zarIrANi upalabhyante, tepAJcAsaMkhyeyakAlamavasthAnaM bhavati, tena cAsaMkhyeyena kAlena jIvai vipramuktAni anyAni asaMkhyeyAni labhyanve tAnyapi pratyeka manantabhedabhinnAni bhavanti, tepAJca madhye tAvatkAlena yAni bhaudArikazarIrapariNAmaM parityajanti tAni hIyante zepANi copAdIyante iti yathoktapramANAnantasaMkhyAkAni muktAni audArikazarIrANi saMbhavantyeveti bhAvaH, tathA coktam-'na vi avigalANameva kevalANaM pi gahaNaM eyaM na ya orAliyagaNamukkANaM savapuggANaM, kiMtu jaM sarIramorAligaM jIveNa mukaM taM cetra aNaMtabheyabhinnaM ca hoi jAva te puggalA taM jIvanivyattiyaM orAliyasarIrakAyappaogaM na muMcaMti na tAva aNNapariNAmeNa pariNamaMti tAI patteyaM sarIrAI bhaNNaMti, evamekke kassa. orAliyasarIrassa agaMtabheyabhinnattaNao aNaMtAI ceva orAliyasarIgaI bhavaMti, prApta hote hue pudgala jaba taka audArika paryAya kA parityAga nahIM karate, tava taka audArika zarIra hI kaha lAte haiM / jina pudgaloM ne audArika paryAya kA parityAga kara diyA, hai, ve audArika zarIra nahIM kahalAte / isa prakAra eka hI zarIra ke ananta zarIra saMbhava ho sakate haiM / isa taraha eka eka zarIra ananta bhedoM vAlA hone ke kAraNa eka hI samaya meM pracura ananta zarIra pAye jAte haiM / ve asaMkhyAta kAla taka avasthita rahate haiN| usa asaMkhyAta kAla me jIvoM ke dvArA tyAge hue anya bhI asaMkhyAta zarIra hote haiN| una sabake bhI pratyeka ke ananta-ananta bheda hote haiN| unameM se usa kAla meM jo audArika zarIra paryAya kA parityAga kara dete haiM, unheM ginatI meM nahIM liyA jAtA, zeSa.kI ginatI audArika zarIroM meM hotI hai| ataeva mukta audArika zarIroM kA pariNAma jo Upara kahA gayA hai, vaha saMbhava hotA hai| kahA bhI hai-'na to kevala karatA tyAM sudhI hArika zarIra ja kahevAya che je pudagalee dArika paryAyano parityAga karela che. teo dArika zarIra nathI kahevAtA. e prakAre eka ja zarIranA ananta zarIra saMbhavI zake che. e ja rIte eka eka zarIra ananta devALA hovAne kAraNe eka ja samayamAM anantazarIra maLe che. teo asaMkhyAta, kALa sudhI avasthita rahe che. te asaMkhyAtamAM, kALamAM jIve dvArA tyAgela bIjA paNa asaMkhyAta zarIra hoya che. te badhAnA. paNa pratyekanA ananta ananta bheda hoya che. temAMthI te kALamAM je audArika zarIra paryAya parityAga karI de che. temane gaNatarImAM nathI levAtA bAkInAnI gaNatarI dArika zarIramAM thAya che. tethI ja mukta audArika zarIrenuM parimANa je upara kahela che, tene saMbhava bane. che kahyuM paNa che-kevaLa avila nahi arthAt jemanA tema rahelA mukta ane audArika
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ trafat TIkA pada 12 sU. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam karmaya ityAdi, chAyA - nApyadhikalAnAmeva kevalAnAmapi grahaNam etana ca audArikagrahaNaM muktAnAM sarvapudgalAnAm kintu yaccharIramaudArikaM jIvena muktaM taccaivAnantabhedabhinnaM ca bhavati yAvat te pustajjIvanirvartitam audArikazarIrakAyaprayogaM na muJcanti na tAvad anyapariNAmena pariNamanti tAni pratyeka zarIrANi bhaNyante, evamekaikasya audArikazarIrasya anantabhedabhinnato'nantAni caiva audArikazarIrANi bhavanti, atha kathamekaikazarIradravyadezasya zarIratvena vyapadezaH saMbhavati ? iti cemna lavaNadRSTAntena tathA vyapadazopapatteH, yathA khAryapi lavaNam droNospi lavaNam ADhako'pi lavaNamityAdi vyapadezo bhavati tathA prakRte'pi sakalamarpi audA rikazarIramiti vyapadizyate, tadarddhamapi tadekadezo'pi yAvadanantabhAgo'pi zarIramiti vyapadizyate, evaJcaudA rikazarIra yogya pudgalasamudAyo'pi audArikatvena pariNataH san alpo avikala arthAt jyoM ke tyoM rahe hue mukta audArika zarIroM kA hI grahaNa kiyA gayA hai aura na audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake mukta kie saba pudgaloM kAhI grahaNa kiyA gayA hai, kintu jo audArika zarIra jIva ke dvArA tyAga diyA gayA hai, vaha ananta bhedoM se bhinna hotA hai| jaba taka ve pudgala jIva ke dvArA nivarttita audArika zarIra kAyayoga rUpa paryAya kA tyAga nahIM karate aura anya kisI pariNAma meM pariNata nahIM hote, ve saba zarIra hI kahalAte haiM / isa prakAra eka-eka audArika zarIra ananta ananta bheda vAlA hone ke kAraNa ananta audArika zarIra kahalAte haiM ityAdi / aba prazna yaha upasthita hotA hai ki eka-eka zarIra dravya ke deza ko zarIra kaise kahA jA sakatA hai ? isakA uttara yaha hai ki lavaNa ke dRSTAnta se aisA kahA jAtA hai / jaise khArI bhI namaka hai, droNa bhI namaka hai aura ADhaka bhI lavaNa hai, ityAdi vyavahAra hotA hai, usI prakAra sakala arthAt sampUrNa audArika zarIra bhI audArika zarIra kahalAtA hai, usakA AdhA bhAga bhI audArika zarIra kahalAtA hai aura 1 zarIranuM ja grahaNa karelu che. ane audArika zarIranA rUpamAM grahaNa karIne mukta nahI karela badhA puddagalAnuM grahaNa karelu che. parantu je audArika zarIra jIvanA dvArA tyAgI dIdhela che, te ananta bheddethI bhinna haiAya che. jyAM sudhI te pugale jIvanA dvArA nivRti audArika zarIra kAyayeAga rUpa paryAyane tyAga nathI karatA ane khIjAM koI pariNAmamAM pariNata nathI thatA, te badhA zarIra ja kahevAya che. e prakAre eka eka audArika zarIra ananta ananta bhedavALA hAvAne lIdhe ananta audArika zarIra kahevAya che ItyAdi. have prazna e upasthita thAya che ke ekaeka zauradravyanA dezane zarIra kevI rIte kahI zakAya ? tenA uttara e che ke mIThAnA TAntI ema kahI zakAya che. jema khArI paNu mIThuM che, droNu paNa mIThuM che ane Adraka paNa mIThuM che. e vigere vyavahAra thAya che, teja prakAre sakala arthAt saMpU audArika zarIra paNa audArika zarIra kahevAya
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 pramApanAstre vA bahurvA audArikazarIravyapadezabhAgbhavatIti siddham avaivamapi anantalIkAkAmapradezapramANAni tAni audArikazarIrANi kathamekasmin loke avagAhAni? iti ce ducyate-pradIpaprakAzakt tadupapatteH, yathA ekasyApi dIpasya jyotIpi sampUrNabhavanavyAtAni bhavanti tadanyepAmapi dIpAnAM jyotIpi tatraiva pravizanti tathaivodArikazarIrANyapi yodhyAni / atha vaikriyazarIramadhikRtya gautamaH pRcchati-'kevaiyA NaM bhaMte ! veubviyasarIrayA paNNatA?' he bhadanta ! kiyantiliyalsaMkhyakAni khalu vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'duvidA paSNatA dvividhAni vaikriyazarIrANi prajJaptAni-taM jahA-baddhellayA ya mukkelalagAya' tayathAusakA eka deza bhI audArika zarIra kaha lAtA hai| yahAM taka ki zarIra kA anantazaM bhAga lI zarIra kahalAtA hai / isase yaha siddha huA ki audArika zarIra ke yogya pudAloM kA samudAya bhI, audArika rUpa se pariNata hotA huA audArika zarIra kahA jAtA hai| prazna-ananta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara ve ananta audArika zarIra eka lokAkAza meM hI kaise samAe hue haiM ? . usara-pradIpa ke prakAza ke samAna unakA samAveza ho sakatA hai / jaise eka dIpaka kA prakAza sampUrNa bhavana meM vyApta hokara rahatA hai, agara usa bhavana meM anyAnya dIpaka rakha diye jAeM unakA prakAza bhI usI bhavana meM samA jAtA hai usI prakAra audArika zarIroM kA samA jAnA bhI samajhanA caahie| - apa vaikiya zarIra ko lekara gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? __bhagavAn he gautama ! vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa taraha che. tene aDadhe bhAga paNa dArika zarIra kahevAya che. tyAM sudhI ke zarIranA ananta bhAga paNa zarIra kahevAya che. tethI e siddha thayuM ke dArika zarIrane cagya gugalenA samudAya paNa dArika rUpe pariNata thatA chatAM dArika zarIra kahevAya che. na prazna-ananta kAkAzanA pradezanA barAbara teo ananta audArika zarIra eka kAkAzamAM ja kevI rIte samAya che? uttarapradIpanA prakAzanI samAna temano samAveza thaI zake che. jema eka dIpakane prakAza saMpUrNa bhavanamAM vyApta banI rahe che, agara e bhavanamAM anyA dIpaka makavAmAM Ave te temane prakAza paNa teja bhavanamAM samAI jAya che. e prakAre dArika zarIranuM samAI javuM paNa samajI levuM. have vaikriya zarIrane laIne gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! vaizyi zarIra keTalAM kahelAM che? zrI bhagavAna he gautama!-vaikriyA zarIra be prakAranA kahelAM che. te A rIte che
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvada vaddhAni caikriyazarIrANi bhavanti tAni khalu asaMkhyeyAni santi, tadasaMkhyeyatvameva kAlataH prarUpayati-'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhiM avahIraMti kAlao' asaMkhyeyAbhiH-utsarpiNyavasarpiNIbhiH pratisamayabhekaikazarIrApahAraM sAkalyena kAlataH kAlApekSayA asaMkhyeyAni apahiyante tathA cAsaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti tAvatsaMkhyAkAni baddhAni vaikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, 'khettI asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNyo paddhavaikriyazarIrANAM bhavanti tAsAMreNInAM parimANaMtu pratarasya asaMkhyeyo bhAgo bodhyA, tathA ca pratarasyAsaMkhyeyatame bhAge yAvatyaH zreNayaH santi tAvatIpu zreNISu yAvantaH AkAzapradezAH bhavanti tAvatpramANAni vaddhAni vaikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, zreNipadArthastAvad ghanIkRtasya haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hote haiN| kAla se usa asaMkhyAta kI prarUpaNA karate haiM-yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke samaya meM eka-eka raikriya zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to sampUrNa zarIroM kA apaharaNa karane meM asaMkhyAta utsapiNioM aura avasarpiNiyAM vyatIta ho jaaeN| tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta upasarpiNiyAM aura aksapiNiyAM ke jitane samaya hote haiM, utane hI vaddha vaikriya zarIra haiN| kSetra kI apekSA le baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta zreNI pramANa haiN| zreNI kA parimANa pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga mAnA gayA hai| tAtparya yaha huA ki pratara se asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyAM hotI haiM, una zreNiyoM meM jitane AkAza pradezoM kI saMkhyA ho, utane hI baddha vaikriya zArIra haiN| bhaNI kA parimANa isa prakAra hai-ghanIkRta loka saba ora se sAta rajjupramANa hotA hai| aise loka kI laMbAI meM sAta rAjU evaM baddha ane mukta, e banemAM baddha vikiya zarIra asaMkhyAta hoya che. kAlathI te asaMkhyAtanI prarUpaNuM kare che yadi utsapiraNu ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM eka eka che keya zarIranuM apaharaNa karAya te saMpUrNa zarIranA apaharaNa karavAmAM asaMkhyAta utsarpiNI ane avasapiNiye vyatIta thaI jAya. tAtparya e che ke asaMthAta utsapiNi ane avasapiNine jeTalo samaya hoya che, teTalAM ja baddha vaikiya zarIra che. kSetranI apekSAe baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta zreNi pramANa che. zreNinuM parimANa pratonA asaMkhyAta bhAga mAneluM che, tAtparya e che ke prataranA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalI zreNiye thAya che. te zreNiyAmAM jeTalA AkAza pradezanI saMkhyA hoya teTalA ja baddha vaikiya zarIra che. zreNInuM parimANa A prakAre che-ghanIkRta leka badhI bAjuthI sAta rajaju pramANa heya che. evA lekanI laMbAImAM sAta rAjU temanI muktAvalInA samAna eka eka AkAza
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 prabhApanAsUtre lokasya sarvataH saptAjjupramANasyAyAmataH saptarajjupramANAmuktAvali rivaikAkAzapradezapaGktirasti, lokasya ghanIkRtatvaM saptarajjupramANatvazca-iha lokaH adhizcaturdazarajjunamANo'dhastAd vistArato dezona sarArajjupramANaH ekarajjurmadhyabhAge tiryagloke brahmalokapradezabahumadhyadezamAge pazcarajjurupari ekArajIkAnte rajjozca parimANaM svayambhUramaNasamudrasya parataTavartipUrvavedikAntAdArabhya tasyaiva samudrasyAparavedikAntaM yAvata ityevaM pramANaparicchinnasya lokasya vaizAkhasthAnasthakaTistha karayugmapurupAkArasya buddhidvArA basanAcyA dakSiNabhAgavayaMdholoka khaNDamadhodezena trirajjuvistAramatiriktasaptarajjUcchyaM gRhItvA sanAcyA uttarapArthe UrdhAdho bhAgavyatyAsena Urdhva bhAgasyAdhaH karaNam adhobhAgasyordhvakaraNamityevaM rItyA saMghAtI kriyate iti, tadanantaram Urdhvaloke trasanAcyA dakSiNabhAgavartinI kRparAkAramuktAvalI ke samAna eka-eka AkAza pradeza kI paMkti zreNI kahalAtI hai / loka ko ghanAkAra karane para vaha sAta rajju pramANa isa prakAra hotA hai-sampUrNa loka Upara se nIce taka caudaha rajju hai / usakA vistAra nIce kiMcit kama sAta rAjU kA hai, madhya meM eka rajjU hai, brahmaloka nAmaka pAMcaveM devaloka kI jagaha bilAla madhya bhAga meM pAMca rajju hai aura Upara jahAM loka kA anta hotA hai, vahAM eka rajja vistAra hai| rajjU kA parimANa svayaMbhUramaNa samudra kI parataTa vartI pUrvavedikA ke anta se AraMbha karake usakI paravedikA taka samajhanA cAhie / loka kI yaha lambAI-cauDAI hai aura loka kA AkAra donoM hAtha kamara para rakhakara nAcane bhoye ke samAna hai| aba apanI kalpanA se sanADI ke dakSiNa mAgavartI adholoka ke khaNDa ko, jo nIce kucha kama tIna rajju pramANa hai aura satata rajju se kucha adhika UMcA hai, use lekara basanADI ke uttara pAca se, Upara kA bhAga nIce aura nIce kA bhAga Upara karake rakha diyA jaay| usake pazcAt Urdhvaloka meM sanADI ke dakSiNa bhAgavartI kUrpara ke AkAra pradezanI pakti zreNi kahevAya che. lekane ghanAkAra karavAthI te sAta raju pramANa A prakAre thAya che-sapUrNa leka uparathI nIce sudhI cauda rajaju che. tene vistAra nIce kiMcit ochA sAta raju che, madhyamAM eka rAja che, brahaleka nAmaka pacamA devalekanI jagyAe, bilakula madhya bhAgamAM pAMca rajaju che. ane Upara jyAM lekane aMta thAya che, tyAM eka raju vistAra che. rajajunuM parimANu svayaMbhUramaNa samudranI parataravatI pUrva vedikAnA aMtathI AraMbha karIne tenI paranI vedikA sudhI samajavuM joIe. leDanI A laMbAI pahoLAI che ane lekanA AkAra ane hAtha keDe rAkhIne nAcatA naTanA samAna che. have pitAnI kalapanAthI trasa nADInA dakSiNa bhAgavatI adhalekanA khaMDane, je nIcethI kaMIka ochA traNa rAju pramANa che ane sAta rastuthI kAMIka adhika UcA che, ene laIne trasa nADInA Upara pAzvamAM uparane bhAga nIce ane nIceno bhAga Upara karIne
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU.. 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam saMsthite khaNDadvaye pratyekaM dezonArddha catuSTayarajjUcchraye buddhayA upAdAya viparyAsenocaraparthe saMghAta kriyate iti rItyA aghastanaM lokArddha dezonacaturajju vistAraM sAtireka saptarajjUyam uparitanama trirajjuvistAraM dezona saptarajjUcchrayam tena uparitanamarddha buddhi dvArA parigRhyA'dhastanasyArddhasyottarapArzve saMghAtIkriyate tathA sati sAtirekasaptarajjUcchrayodezona saptarajju vistAro ghanaH saMpannaH, ataH saptarajjUnAmupari yadadhikaM tadupAdaya UrdhvAdhaH AyatamuttarapArthe saMghAta kriyate, tasmAd vistArato'pi paripUrNAH saptarajjavo bhavantItyevaM rItyA lokasya ghanI karaNam ghanIkRtazca lokaH saptarajjupramANo bhavati, yatra punaH kvacid ghanatvena saptajjupramANatvaM na pUryate tatra buddhayA paripUraNIyam anyatrApi yatra kvacit zreNe pratarastha vA grahaNaM tatra sarvatrApi uparyuktarItyA ghanIkRtasya lokasya saptarajjupramANasyAvaseyam / 439 ke jo do khaNDa haiM, jo pratyeka kucha kama sADhe tIna rajju ke hote haiM, unhe apanI kalpanA se lekara ulaTa kara uttara pArzva meM rakha diyA jAya / aisA karane se nIce kA lokArdha kucha kama cAra rajju vistAra vAlA evaM kucha adhika sAta rajjU UMcAI vAlA ho jAtA hai aura Upara kA arva bhAga tIna rajjU vistAra vAlA evaM kucha kama sAta rajjU UMcA ho jAtA hai / phira Upara ke ardhabhAga ko buddhi ke dvArA grahaNa karake nIce ke ardhabhAga ke uttara pArzva meM rakha diyA jAya / aisA karane se kucha adhika khAta rajju UMcA aura kucha kama sAta rajju vAlA ghana bana jAtA hai| sAta rajju ke Upara jo adhika hai, use Upara-nIce lambe bhAga ko uttara pArzva meM milA diyA jAtA hai / aisA karane se vistAra meM bhI pUre sAla rajju ho jAte haiM / isa prakAra loka ko ghanAkAra banAyA jAtA hai| jahAM ghanatva se sAta rajju se pramANa kI pUrti na ho vahA~ kalpanA se pUrti kara lenI cAhie / anyantra jahAM kahIM bhI zreNI athavA pratara kA grahaNa kiyA jAya, vahAM sarvatra pUrvokta rIti rAkhavAmAM Ave enI pAchaLa leAkamAM traNa nADInA bhAgavatI kUparanA AkAranA je e khaMDa che, je dareka kAMika echA sADA traNa rajjunA haiya che, temane ApaNI kalpanAthI laIne ulaTAvI uttara pArzvamAM rAkhI devA ema karavAthI nIcenA leAkA kAMika ochA cAra rajjunA vistAravALA temaja kAMIka adhika sAta rajju vistAravALA UMcA thaI jAya che. pachI UparanA Urdhva bhAgane buddhi dvArA grahaNa karIne nIcenA adha bhAgane uttara pArzva mAM rAkhI devAya. ema karavAthI kAMIka adhika sAta vaijantu UMcA ane kAMIka ochA sAta rajju vistAravALA ghana manI jAya che. sAta rajjunA Upara je adhika haiAya che, tene Upara nIce lAMkhA bhAgane uttara pArzvamAM meLavI devA esa karavAthI vistAramAM paNa pUrA sAta rajantu thaI jAya che. e prakAre ghanAkAra banAvAya che. ghanAkAra anAvelA leAka sAta rajantu pramANu thai jAya che. jyAM ghanatvI sAta rajjunA pramANunI 'pUrti, na thAya. tyAM yanAthI pUrti bharI sevI lehaye, anyatra lyAM dhyAya zreNI
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 prayApanAstre atha muktAni baiMkriyazarIrANi audArikAnI va prarUpayitumAha-'tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tabhopAM baddhamukta kriyazarIrANAM madhye yAni tAvada muktAni vaikriyazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti, tadanantatvaM ca pUrvoktaudArikamuktazarIra va bhAvayitu mAha-'aNaMtAhiM uslappiNi-mosappiNIdi avahIraMti kAlabho' anantAbhi utsapiNyavasarpiNItiH kAlavizeSalakSaNAbhiH pratitamayayakaikazarIrApahAre kAlata:-kAlApekSayA sarmAtmanA apahiyante, tathA cAnantAra utsarpipavasarpigoSu yAvantaH samayA bhavanti tAvatpramANatyA danantatvaM mukta kriyazarIrANAM bhavatItyatidizannAha-'jahA orAliyassa mukkellayA taheba beutriyassavi bhANiyabA' yayA audArikasya muktAni zarIrANi anantatvena pratipAditA ni tagaiva vaikriyasyApi zuktAni zaromaNi anantatvena bhaNitavyAni-vaktavyAnItyAzayaH, adhAhArakazarIragabhitya gautamaH pRcchati-'kevaDyANaM bhaMte ! AhAragase ghanIkRta sAta rajju pramANa loka kI zreNI zA pratara samajhanA cAhie / ____ aba mukta vaikriya zarIroM ko audArika zarIroM ke samAna pratipAdana karane ke lie kahate haiM-pUrvokta baddha aura khukta vaikraya zarIroM meM se jo mukta vaiphriya zarIra haiM, ve ananta haiM / unakI anantatA pUrvokta audArika zarIra ke samAna samajhane ke lie kahA hai-ananta utsarpiNiyoM evaM aksapiNiyoM meM unakA apaharaNa hotA hai, arthAt ina donoM kAloM ke eka eka samaya meM eka-eka vaikriyazarIra kA apaharaNa kiyA jAya to samasta mukta vainiya zarIroM kA apaharaNa hotA hai / isakA tAtparya yaha huA ki ananta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM jitane samaya hote haiM, utanA ananta yahAM grahaNa karanA cAhie, arthAt mukta vaikriya zarIroM kA pramANa utanA hI hai| isa prakAra se mukta audArika zarIroM kA pramANa kahA hai, vaisA mukta kriya zarIroM kA bhI pramANa samajha lenA caahie| athavA prataranuM grahaNa karAya, tyA badhe pUrvokta rItIthI ghanIkRta sAta rajaju pramANa lekanI zreNI agara prastara samajavA joIe. have mukta vikiya zarerAnA dArika zarIranA samAna pratipAdana karavAne mATe kahe che-pUrvokta baddha ane mukta kriya zarIramAMthI je mukta vaizyi zarIra che, teo ananta che. temanI anantatA pUrvokta padArika zarIranA samAna samajavAne mATe kahyuM che, ananta utsapiNi temaja avasarSimAM temanuM apaharaNuM thAya che, arthAt e ane kALanA eka eka samayamAM eka eka vaikiya zarIranuM apaharaNa karAya te samasta mukta vaikiya zarIranA apaharaNa thAya che. tenuM tAtparya e thayuM ke anaMta utsapiNi ane avasarpiNamAM jeTalo samaya thAya che. teTalA ananta ahIM grahaNa karavA joIe. arthAt mukta vaikiya zarIranA pramANa eTalo ja che. e prakAre jevI mukta audArika zarIrenA pramANa kahyAM che. tevAja mukta vAgye zarIranA paNa pramANe samajI levAM joIe.
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaithayodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam 41 sarIrayA paNNatA ?' he bhadanta ! kiyanti-kiyatsaMkhyAkAni khallu AhArakazarIrANi prajJasAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' dvividhAnI AhArakezarIrANi prajJaptAni 'taM jahA-baddhellayA ga, jhukkellayA ya' tadyathA-vaddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te vaDellagA te NaM siya asthi siya natyi' tatra khalu tadubhayeSAM madhye yAni tAveda baddhAni AhArakazarIrANi tAni khalu syAt-kadAcit santi, syAt-kadAcit ne santi, tapAdi-AhArakazarIrasyAntaraM jaghanyena ekaH samayaH, utkRSTena paNmAsA bhavanti, tathA cokam -'AhAragAi loe chasmAse jAva na hoti vi kayAi / ukoseNaM nicamA ekkaM samayaM jahaNaNaM' // 1 // iti, AhArakANi loke paNmAsAn yAvanna bhavantyapi kadAcit / utkRSTato niyamAdekaH samayo jaghanyena // 1 // iti, tatrApi-'jai atdhi jahaNNeNaM eko vA, do vA, tiNi vA, ukkoseNaM sahassapuhatta' yadApi kadAcit santi-paddhAni AhArakazarIrANi bhavanti tadApi jayanyena ekaM vA, dve vA, trINi vA, bhavanti, utkRSTena sahasrapRthaktvas-nAnA sahattANi bhavantItibhAvaH, . 'aba AhAraka zarIra ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! AhAraka zarIra do prakAra ke kahe haiM-baddha aura bhukt| inameM se vaDhU AhAraka zarIra kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote, kyoMki AhAraka zarIra kA ciraha kAla jaghanya eka samaya aura utkRSTa chaha mAsa kA hai / kahA bhI hai-isa loka meM AhAraka zarIra kadAcitU nahIM bhI hote haiN| yadi nahIM hote haiM to jaghanya eka samaya taka nahIM hote aura utkRSTa chaha mAsa taka nahIM hote haiM // 1 // yadi AhAraka zarIra hote haiM to jaghanya eka, do yA tIna hote haiM, adhika se adhika ho to mahala pRthakatva arthAt do hajAra se lekara nau hajAra taka hote haiN| have AhAraka zarIranA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana! AhAraka zarIra keTalA prakAranA kahyA che? | zrI bhagavAna gautama! AhAraka zarIra be prakAranA kahyA che-baddha ane mukta teomAMthI baddha AhAraka zarIra kadAcit hoya che kadAcituM nathI hotAM. kemake AhAraka zarIrane viraha kALa jaghanya eka samaya ane utkRSTa cha mAsane che. kahyuM paNa che A lAkamAM AhAraka zarIra kadAcituM nathI paNa hatAM, je nathI kahetAM te jaghanya eka samaya sudhI nathI hotAM ane utkRSTa cha mAsa sudhI nathI hotAM 1 yadi AhAraThazarIra hoya che te jaghanyathI eka che agara traNa hoya che. adhikathI adhika hoya te sahasa pRthakatva arthAt be hajArathI laIne nI hajAra sudhI hoya che. ma 56
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ masApanAsava ___ muktAni AhArakazarIrANi audArikANIva bhAvayitumAha-vastha NaM je te mukkaillayA te NaM laNaMtA jahA orAliyassa mukillayA taheva bhANiyanyA' natra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tApada muktAni AhArakazarIrANi tAni khalu anantAni bhavanti, yathA audArikasya muktAni zarIrANi anantatvena bhaNitAni tathaiva AhArakasyApi muktAni zarIrANi anantatvena bhaNidavyAni-baktavyAnItyAzayaH, atha tejasazarIramadhikRtya gautamaH pRcchati-'kevaiyA Na bhate ! teragasarIrayA paNNacA ?' he bhadanta ! kiyanti-kriyatsaMkhyAkAni, khalu taijasagarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dudhitA paNNattA dvividhAni tejasazarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA baddhellagA ya mukkellagA ya tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tatya Na je te badallagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvada baddhAni tejasazarIrANi tAni anantAni bhavanti tepAmanantatvaM pratipAdayati-'aNaMtAhiM utsappiNi osa ppiNIhi avahIraMti kAla bho' anantAbhi rutsarpiNyAsarpiNIbhiH pratisamayamekaikagarIrApahAreNa sarvA. mukta AhAraka zarIra sukta audArika ke samAna hai , yaha batalAne ke lie kahate haiM-donoM prakAra ke AhAraka gIroM meM se jo mukta AhAraka zarIra haiM, ve ananta haiN| jaise mukta audArika ke AhAraka zarIra ananta kahe gae haiM, vaise hI mukta AhAraka ke mukta zarIra bhI ananta kahane caahie| taijasa zarIra ke viSaya meM gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! tejasa zarIra kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! tejasa zarIra do prakAra ke haiM-baddha aura mukta / yaddha taijasazarIra ananta haiN| ananta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM ke eka-eka samaya meM eka eka taijasa zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to ananta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM una sabakA apaharaNa hotA hai| isa prakAra baddha tejasa zarIroM kI saMkhyA utanI hI haiM jitanI ananta utsarpiNI-avasarpiNI kAla ke | mukta AhAra zarIra mukta audArika zarIranA samAna che, te batAvavA mATe kahe che-ane prakAranA AhAra, zarIramAM je mukta AhAra zarIra che, te anata che. jema mukta audArikanA AhAraka zarIra ananta kahelA che. temaja mukta AhAThanA mukata zarIra paNa ananta kahevAM joIe. taijasa zarIranA viSayamAM paNa gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! taijasa zarIra keTalAM kahyAM che? zrI bhagavAna-he gautama ! taijasa zarIra be prakAranAM che-baddha ane mukta. baddha taijasa zarIra ananta che. ananta utsarpiNI ane avasarpiNInA eka eka samayamAM tejasa zarIranuM apaharaNa karAya te ananta utsapiNi ane avasapiNiImAM te badhAnA apaharaNa thAya che. e prakAre baddha tejasa zarIranI saMkhyA teTalI ja che jeTalI ananta utsapiNi avasarpiNi kALanA samayanI che. kSetranI apekSAe anantalAka
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramemabodhinI TIkaH pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizepanirUpaNam . 43 tmanA apahriyante kAlataH-kAlApekSayetyarthaH tathA cAnantotsarpiNyavasarpiNI samayaparimANasvAt taijasa baddhazarIrANAmanantatvaM bhavatItibhAvaH, 'khettao aNaMtA logA' kSetrata:-kSetrApekSayA anantA lokAH parimANaM tathA cAnantalokapramANAkAzakhaNDapradezaparimANatvAt teSAmanantatvaM bhavati, 'davyao siddhehito aNaMtaguNA' dravyataH-dravyApekSayA vaddhataijasazarIrANi siddhebhyo'nantaguNAni bhavanti tathA ca sarvasaMsArijIvAnAM pratyekaM taijasaM zarIraM bhavati, saMsAriNazva jIvAH siddhebhyo'ntaguNA bhavanti atastaijasazarIrANyapi siddhebhyo'nantaguNAni santIti bhAvaH, kintu 'saba jIvANaMtabhAgaNA' sarva jIvAnantabhAgonAni-sarva jIvAnAM yo'nantatamo bhAgastenonAni bhavanti, tathA ca siddhAnAM taijasazarIratvAbhAvo bhavati, teSAM sarvazarIrAtIta vAt, siddhAzca sarva jIvAnAmanantabhAge vartante tasmAttenonAni sarvajIvAnAmanantabhAgonAni bhavanti, ___ atha muktAnAM taijasazarIrANAmanantatvaM kAlakSetradravyaiH prarUpayitumAha-'tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAvat muktAni taijasazarIrANi samayoM kI haiN| kSetra kI apekSA ve ananta loka parimANa haiM, arthAt ananta lokAkAzoM meM jitane pradeza hote haiM, utane hI baddha taijasa zarIra haiN| dravya kI apekSA vaha taijasa zarIra siddhoM se anantaguNA haiM / kyoM ki samasta saMsArI jIvoM ke taijasa zarIra hote haiM aura saMsArI jIva siddhoM kI apekSA anantaguNA hote haiM, 'ataeva taijasa zarIra bhI siddhoM se anantaguNA haiM / magara sampUrNa jIvarAzi se anantavAM bhAga nyUna hote haiM, kyoM ki siddhoM ke tejasa zarIra nahIM hotA, kyoM ki ve samasta zarIroM se rahita-azarIrI hote haiM aura siddha sarvajIvarAzi ke anantaveM bhAga haiM, unheM kama kara dene se sarvajIvoM ke anantaveM bhAga nyUna taijasa zarIra kahe gae hai| ava mukta taijasa zarIra kI anantatA dravya, kSetra aura kAla kI apekSA se parimANa che, arthAt ananta kAkAzamAM jeTalA pradeza hoya che. eTalA ja te tejasa zarIra che. dravyanI apekSAe baddha tejasa zarIra siddhathI ananta gaNe che. kemake samasta saMsArI jIvamAM tejasa zarIra hoya che ane saMsArI jIva siddhonI apekSAe anaHgaNA hoya che. tethI ja tejasa zarIra paNa siddhothI anantagaNuM che. paNa saMpUrNa jIva rAzithI ananta bhAga ochA hoya che, kemake siddhonA tejasa zarIra nathI hatAM, kemake teo samasta zarIrathI rahita-azarIrI hoya che ane siddha sarva jIvarAzinA anantamAM bhAga che, temane ochA karI devAthI sarva jInA anantamAM bhAga ochA taijasa zarIra kahelAM che, - have mukta tejasa zarIranI anantatA dravya, kSetra ane kALanI apekSAthI pratipAdana
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghaTaka manApAsUtre tAni khalu anantAni bhavanti, 'aNaMdAdi ussappiNi osappiNIhi ahIraMti kAlao' anantAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH pratisamayamekaikazarIrApahAreNa sarvAtmanA apaTTiyante kAlataH-kAlApekSayetyarthaH, tathA cAnanvAsu utsarpivyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti muktataijasazarIrANAM tAvatpramANatvAd ananyatvamupapadyate iti bhAvaH, 'khetao anaMtA logA' kSetrataH - kSetrApekSayA anantA lokAH parimANaM muktAnAM taijasazarIrANAM bhavanti ananteSu lokapramANeSu AkAzakhaNDeSu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvAmANatvAt, 'Dhanvaya saccajIvehiMto anaMtaguNA' dravyataH - dravyApekSayetyarthaH sarvajIvebhyo muddhAni taijasazarIrANi anantaguNAni bhavanti tathAhi aba ekaikasya saMsArijIvasya ekaikaM jasazarIraM bhavati, tAni ca jIvaH parityaktAni bhUtvA prAguktarItyA anantabhedabhinnAni bhavanti, tepAzca asaMkhyeyakAla paryantamavasthiti bhavati, tAvatA kAlena ca jIrvaiH parityaktAnAM tadanyeSAM taijasArIrANAM pratijIvamasaMkhyeyAnAm upalambhAt tepAmapi pratyekaM prAguktarItyA'nantabhedabhinnatayA sarva 'pratipAdita karate haiM - yukta taijasa zarIra ananta haiM / kAla kI apekSA ananta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM-samayoM meM unakA apaharaNa hotA hai / tAtparya isakA yaha hai ki ananta utsarpiNI- avasarpiNI kAloM ke jitane samaya haiM, utane hI mukta taijasa zarIra haiN| kSetra kI apekSA mukta tejasa zarIra ananta lokapramANa haiM, arthAt lokAkAza ke barAbara ke ananta khaMDoM meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utane hI sukta taijasa zarIra haiM / dravya kI apekSA mukta tejasa zarIra saMba jIvoM se anantaguNA hai / kyoM ki pratyeka jIva kA eka tejasa zarIra hotA hai / jIvoM ke dvArA jaba unakA parityAga kara diyA jAtA hai to ve pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle hote haiM aura unakI asaMkhyAta kAla paryanta sthiti hotI hai / itane samaya meM jIvoM dvArA tyAge hue anya taijasa zarIra pratijIva asaMkhyAta mukta taijasa zarIra ananta che. kALanI apekSAe ananta utsarpiNI-avasarpiNI kALAnA samAmA temanA apaharaNa thAya che, tAtpaya e che ke ananta utsarpiNI ava sarpiNI kALAnA jeTalA samaya che, teTalA ja mukta taijasa zarIra che. kSetranI apekSAe mukta tejasa zarIra ananta leAka pramANu che, arthAt leAkAkAzanA kharAkharanA anaMta khaDAmAM jeTalA AkAza pradeza heAya che. teTalA ja mukta taijasa zarIra che. dravyanI apekSAe mukta teMjasa zarIra khadhA jIvAthI anantagaNA che kemake pratyeka jIvatuM eka tejasa zarIra hAya che. jIvenA dvArA jyAre temanA parityAga karI devAya che te tee pUrvokta prakArathI anata bhede vALA hAya che ane temanI asaMkhyAta kALa sudhI sthiti hAya che. eTalA samayamAM jIveA dvArA tyAgelA anya tejasa zIra prati jIva asakhyAta thaI jAya che ane te khadhA pazu pUrvakitaprakArathI ananta bhedAvALA ane che,
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 445, prameyavodhinI TIkA pada 12 sU0 2 audArikAdizarIravizeSanirUpaNam jIvebhyo'nantaguNAni bhavanti, / atha tAni kiM jIvavargapramANAni syuH ? ityAzaGkAyAmAha'jIvavaggasmAtabhAge' jIvavargasyAnantabhAgapramANAni muktAni taijasazarIrANi bhavantIti bhAvaH, atha tAni jIvanargapramANAni kathaM na bhavantIti cedatrocyate- yadi ekaikasya jIvasya sarvajIvarAzipramANAni kiJcitsamadhikAni vA zarIrANi syuryena siddhAnAmanantabhAgapUraNaM bhavati tadA jIvavargapramANAni saMbhavanti, tenaiva rAzinA tasya rAze guNane sati vargaH saMpadyate, yathA trikasya trikega guNane navAtmako vargaH saMpadyate iti na tAvadekaikasya jIvasya sarva jIvapramANAni kizcitsamadhikAni vA tainasazarIrANi saMbhavanti apitu atistokAni bhavanti, teSAmapi asaMkhyeyakAlAvasthAyitvameva bhavati, tAvatA kAlena ca yAnyapi anyAni bhavanti tAnyapi stokAnyeva kAlasya stokatvAt, ato muktAni taijasazarIrANi na jIvavargapramANAni bhavati apitu jIvavargasyAnantabhAgapAtrANi bhavantIti bhAvaH, 'evaM kammagasarIrANI ho jAte haiM aura ve saba bhI pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle hote haiM, ataeva unakI saMkhyA saba jIvo kI apekSA anantaguNA kahI hai| kyA ve mukta taijasa zarIra jIvoM ke vargapramANa hote haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahA hai-mukta taijasa zarIra jIvavarga ke alantabhAga pramANa hote haiM / ve jIvavarga pramANa kyoM nahIM hote ? isakA samAdhAna yaha hai ki yadi eka eka jIva ke zarIra sarvajIvarAzi ke barAbara athavA isase kucha adhika hoM, jisase ananta bhAga kI pUrti hotI hai, to ve jIva vargapramANa ho sakate the| kyoMki kisI rAzi kA usI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para varga hotA hai, jaise tIna ke sAtha guNA karane para usakA varga nau (9) AtA hai / agara eka-eka jIva ke taijasa zarIra sarvajIva rAzipramANa yA usase kucha adhika nahIM ho sakate, kintu usase bahuta kama hI hote haiM aura ve bhI asaMkhyAta kAla taka hI rahate haiM / usa kAla meM jo anya mukta taijasa zarIra hote haiM, ve bhI thoDe hI hote haiM. tethI ja temanI saMkhyA badhAM jIvanI apekSAe anantagaNuM kahelI che. zuM te mane taijasa zarIra jIvonA varga pramANa hoya che? A zaMkAnuM samAdhAna karavAne mATe kahe che-mukta tejasa zarIra te jIva varganA anantabhAga pramANa hoya che. te jIva varga pramANa kema nathI hotA? tenuM samAdhAna e che ke, je eka eka jIvanA zarIra badhA jIvanA zarIranI barAbara athavA temanAthI kAMIka adhika hoya. jethI siddhonA ananta bhAganI pUti thAya che te te jIvo varga pramANa hoI zake che. kemake kaI rAzInA eja rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI varga thAya che, jemake traNanI sAthe guNAkAra karavAthI tene vaza 9 Ave che. paNa eka eka jIvanA tejasa zarIra sarva jIva rAzi pramANu yA tenAthI kAMIka adhika nathI thaI zaktA, paraMtu tenAthI ghaNA ja ochA hoya che. ane teo paNa asaMkhyAta kALasudhI rahe che. te kALe e je anya mukta 43 bora De che, te e
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 premApanAsUrya vi bhANiyavANi' evam-taijasazarIrANIva kArmaNazarIrANyapi baddhamuktabhedena dvividhAni bhaNitavyAni, vaktavyAni teSAM baddhamuktAnAM kArmaNazarIrANAM kAlakSetradravyApekSayA'nantatvaM taijasazarIrANAmivAvase yam // 90 2 // ||naarkaadi sambandhyaudArikazarIrAdi vaktavyatA // mUlam-neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA papaNattA ? goyamA! duvihA paNNatA, taM jahA-balligA ya, mukkegA ya, tattha NaM je te badallagA te NaM Nasthi, tattha NaM je te sukkellagA, te NaM agaMtA, jahA orAliyamukkellayA tahA mANiyaThavA, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veu. biyasarIrA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNatA, taM jahA-bar3hegA ya, sukkellagA ya, tattha NaM je te baddhelgA, te NaM asaMkhejA, asaMkhejAhi uslappiNi osappiNIhi avahIrati kAlao, khettao asaMkhejAo seDhIo payarasta asaMkhejjaibhAgo, tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgula paDhamavaggamUlaM vitIyavagyasUlapaDuppapaNaM ahavaNaM aMgulavitIyavagamUlaghaNappamANamettAo seDhIo, tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orA. liyassa mukkellagA tahA bhANiyantrA, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragalarIrA paNNatA ? goSamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-RddhellagA mukke. llagA ya, evaM jahA orAliye baddhellagA suskellagA ya bhaNiyA taheva AhA. ragA vi bhANiyavvA, teyA kamalagAiM jahA eesiM ceva veuviyaaii||suu.3|| kyoM ki kAla thoDA hai / isa kAraNa mukta taijasa zarIra jIvavarga pramANa saMbhava nahIM haiM, varan jIvavarga ke anantaveM bhAga bhAna hI hote haiN| / isI prakAra arthAt taijasa zarIra ke samAna hI kArmaNa zarIra bhI baddha aura makta ke bheda se do prakAra ke hote haiN| baddha aura sukta kArmaNa zarIra tejasa zarIra ke samAna hI kAla, kSetra aura dravya se ananta samajhane cAhie // 2 // paNa thoDA ja hoya che, kemake kALa cheDe che. e kAraNe mukta taijasa zarIra chava varga pramANe saMbhava nathI, paNa jIva varganA anantamA bhAga mAtra ja hoya che. eja prakAre arthAta taijasa zarIranA samAna ja kAmaNa zarIra baddha ane muktanA bhedathI be prakAranA hoya che. baddha ane mukta kArmaNa zarIra taijasa zarIranA samAna ja - kALa, kSetra, ene dravyathI ananta samajavAM joIe che 2 |
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisamvadhyaudArikAdizarIranirUpaNam 47 chAyA-nairayikANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAnica muktAnica, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu na santi, tatra khalu yAni tAvad muktAni, tAni khalu anantAni yathA audArikamuktAni tathA bhaNitavyAni, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti kriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca, muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asakhyeyAni, asakhyeyAbhi rutsarpiNyavasarpiNIbhiH apahirante kAlataH, kSetrataH asaMkhyeyAH zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasUcI aguliprathamavargamUlam, nArakAdi saMbaMdhI zarIra .. zabdArtha-(nerayANaM bhaMte ! kevayA orAliyasarIrA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke audArikazarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-bavellagA ya sukkellagA ya) ve isa prakAra-baddha aura mukta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM Natthi) unameM jo pAddha haiM, ve nahIM hone (tattha NaM je te mukkellagA, te NaM arNatA) unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM (jahA orAliyamukkelayA tahAbhANiyavyA) jaise audArika mukta kahe haiM vaise kahanA cAhie ___ (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrayA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke vaikriya zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te raddhellagA te NaM asaMkhejjA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaM. khejjAhiM utsappiNi-osappiNihiM avahIraMti kAlao) ve kAla se asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM apahrata hote haiM (khettao asaMkhejjAo seDhIo) - nArakAdi saMbaMdhI zarIra - . zahAtha-(neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ?) meM bhagavan! nAraanA mohA2i4 zarI2 saii cha ? (goyamA / duvihA paNNattA) gautama ! me prI2nA 4aa cha (taM jahAM-badvellagA ya mukkellagA ya) teyo AL 54 // 2-4 bhane bhuta (tatthaNaM je te baddhellayA te NaM Natthi) tamAma 2 madhu che. tethe nathI hAtA (tattha NaM je te mukkellagA, te NaM aNatA) tamAmA re murata che, tethe| mananta che (jahA orAliyamukke llayA tahA bhANiyavyA) 24 mau2i4 bhuTata 4aa tavA 4aa naye. (naraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veubviyasarIrayA paNNattA ?) mApan / nArInA vaiThiya za22 mA 4 cha? (goyamA ! duvihA. paNNacA) gautama! 2. 42nA hA cha (taM jahA-caddhellagAya mukkellagA ya) mA mana thuta (tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaM. khejjA) tayAmA 2 maddha cha tayA masabhyAta che (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNihiM avahIraMti kAlao) tayA 4thI 21sadhyAd Salqgl-Aqeel.4AmA pAhata
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 manApanAma dvivargamUlapratyutpannam, adhavA khalu aguladvitIyavargamUladhanapramANamAtrAH zreNayaH, tatra khalu yAni tAvad suktAni tAni khalu yathaudArikasya muktAni tathA bhaNitavyAni, narayikANAM bhadanta ! kiyanti AhAraka zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajAtAni, tadyathAvaddhAni ca muktAni ca, evaM yathA audArikANi baddhAni muttAni ca bhaNitAni tavaiva AhArakANyapi bhaNitavyAni, taijasakAmaNAni yathA eteSAJcava vaikriyANi sa 0 3 // kSetra se asaMkhyAta zreNiyAM (payarasla asaMkhejahabhAgo) pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga (tAsi Na seDhINa) una zreNiyoM kI (vivagvaM bhasaI) viSbhasUcI (aMgulassa paDhama baggasRla) aMgula kA prathama vargamUla (citIyavaggamRla paDhappaNNa) dvitIya vargamRla se guNita (ahava Na) athavA (aMgulavitIyavaggamRlaghaNappapANamettAo seDIo) aMgula ke dvitIya vargakhUla ke ghana pramANa mAtra aNiyAM __(tattha NaM je te sukdellagA te NaM jahA orAliessa kellagA tahA bhANiyadA) unameM jo mukta vaikriya haiM, ve mukta audArika ke samAna kaha lene cAhie (neraiyANaM bhaMte ! kevaDyA AhAragalarIrA paNNattA) he bhagavan nArakoM ke AhAraka zarIra kitane kAhe haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa bhAMti (ballagA mukkellagA ya) bahU aura mukta (eva) isa prakAra (jahA orAlie balligA mukkellagA ya bhaNiyA) jaise audArika ke baddha aura mukta kahe haiM (taheva) usI prakAra (AhAragA vi bhANiyacA) AhAraka bhI kahane cAhie (teyA kamnagADaM jahA eesiM ceva deundhiyAI) taijasa aura kArmaNa jaise inhIM ke vaikriyaka thAya cha (khettao asaMkhejjAo seDhIo) kSetrathI masabhyAta zreNiyo (payarassa asaMkhejaha bhAgo) prata2nA madhyAtamI GIL (tAsiNa seDhINaM) te zreNiyonI (vikkhaMbhasUI) qieeM sUyI (aMgulapaDhamavagamUlaM) magaNanu prathama gabhUta (vitIya vagamUlapaDuppaNaM), dvitIya q bhUtathI guaisa (ahavaNaM) mayA (aMgulaviiyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo) aMgulanA dvitIya vargamUlanA ghana pramANamAtra zreNiye (tatthaNa je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkelagAtahA mANiyavvA) tamAmA je mukta vaikriya che, teo mukta audArikanA samAna kahIM levA joIe (neraiyAga bho| kevaiyA AhAragasarIrA paNNattA) bhagavan | nAraThIna bhADA24 zaza. khai gai cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me praa2|| Baa cha (taM jahA) te 20 4Are (vaDhelagAya mukkellagAya) maI mana bhuta (eva) se prAre (jahA orAlievaDhellagA mukkelagA ya bhaNiyA) 21 // moDA2i4nA maddha mana bhuta 4aa cha (taheva) te 1 42 (AhAragA vi bhANiyavA) moDA24 5. naye (teyA kammagAI jahA eesiM ceva veviyAI) tarasa bhane hAmI kA mAnA ya5
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU0 3 nArakAdisamvadhyaudArikazarIranirUpaNam TIkA-pUrvam-sAmAnyenaudArikAdi pazcApi zarIrANi samuccayalpANi marUpitAni aya nairayikAdInAgIdArikAdi zarIrANi prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA orA. * liyasarIrA paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti-kiyatprakArakANi audArikazarIrANi prajJatAni-prarUpitAni santi ? bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' nairayikANAnaudAripha zarIrANi dvividhAni dvi prakArANi prajJaptAni, 'taM jahA-baddhalagA ya, khullagA ya tadyathA-baddhAni ca muktAni ca 'tatva NaM bhate je te vaddhellagA te NaM Natthi' tara khalu-tadubhayepA madhye yAni tAyad baddhAni audArikazarIrANi uktAni, tAni khalu nairayikANAM santi bhavapratyayatastepAmaudArikazarIrAsaMbhavAt, 'tattha NaM je te mukkeralagA te NaM aNaMtA' tatra khalu-tadbhayeSAM madhye yAni tAvada muktAni audArikazarIrANi, tAni khalu nairavivANAmanantAni bhavanti, tAni atidizanAha-'jahA orAliyamukkellagA tahA bhANiyavvA' yathA audArikamuktAni samuccayazarIrANi bhaNitAni tathA ___TIkSArtha-ilase pUrva sAmAnya hA le audArika Adi pAMco zarIroM kA samuccaya rUpa meM prarUpaNa kiyA gayA hai| aba nAraka Adi ke audArika Adi zarIroM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama-he bhagavan ! nAraka jIvoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiN| bhagavAna-he gautama ! nArakoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / ina dono meM jo baddha audArika zarIra haiM, ve nArakoM ke nahIM hote, kyoMki bhava ke svabhAva se hI unameM audArika zarIra kA abhAva hotA hai| hAM, mukta audArika zarIra unake ananta hote haiN| jaise samuccaya mukta audArika zarIroM kA kathana pahale kiyA gayA hai, usI prakAra nArako ke mukta audArika zarIroM kA bhI kathana samajha lenA caahie| __ gautama-he bhagavan ! nArakoM ke vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? / TIkArtha-AnAthI pahelAM sAmAnya rUpathI audArika Adi zarIranI samuccaya rUpamAM prarUpaNa karAelI che. have nAraka AdinA dArika Adi zarIranI prarUpaNa karAya che - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIvonA dArika zarIra keTalAM kahyA che, zrI bhagavAna !-he gautama! nArakanA dArika zarIra be prakAranA kahelA che. te A prakAre che-baddha ane mukta e bannemAM je baddha dArika zarIra che, e nAraka chanA nathI hatAM, kemake bhavanA svabhAvathI ja teomAM dArika zarIrane abhAva hoya che, hA ! mukta audArika zarIra temanA ananta hoya che. jema samuccaya mukta audarika zarIranuM * kathana paheluM kahevAyeluM che, eja prakAre nArakanA mukta audArika zarIranuM paNa kathana samajI levuM joIe. - zrI gItamasvAmI-3 bhagavan ! nAnA vaiThiya zarI2 48ii cha 1 . ma0 57
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 mApanAstra bhaNitavyAni, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA veubdhiyasarIrA paNNattA ?' he bhadanta ! narayikANAM kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'duvihA paNNattA' nairayikANAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-baddhamuktAnAM madhye yAni tAvad baddhAni vaikriyazarIrANi, tAni khalu nairayikANA masaMkhyeyAni santi, nairayikANAmasaMkhyeyatayA teSAM baiMkriyazarIrANAmapi tAvatpramANatvenAsaMkhyeyatvaM bhavati, tadevAsaMkhyeyatvaM kAlakSetrAbhyAM prarUpayati-'asaMkhejjAhiM ussappiNiosappiNIhiM avahIraMti kAlo' pratisamaya mekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhiH utsarpiNyavasarpiNIbhiH apahiyA kAlata:-kAlApekSayA sarvAtmanA vinAzyante, tathA cAsaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayAH bhavanti teSAM tAvatAgANasAdasaMkhyeyasamupapadyate 'khettao asaMkhejjAo seDhIbho payarasta asakhejai bhAge kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayo nairayikANAM vaikriyazarIrANAM parimANaM, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyatamo bhAgo'vaseyaH, tathA cAsaMkhyeyAmu zreNISu yAvanna AkAzapradezAstAvatpramANAni baddhAni nairayika bhagavAna-he gautama ! nArakoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiMbaddha aura mukta / isameM bAda vaikriya zarIra asaMkhyAta haiM, kyoMki nAraka jIva asaMkhyAta haiM aura pratyeka nAraka kA eka baDU vaikriya zarIra hotA hai, ataeva unake zarIroM kI saMkhyA bhI asaMkhyAta hI hai / isa akhyAta saMkhyA kI kAla kI apekSA prarUpaNa karate haiM-utsarpiNIaura avasarpiNI kAloM ke eka eka samaya yadi eka eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apahaNa ho / tAtparya yaha hai ki asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avasarpiNiyoM ke jitane samaya hote haiM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiM / kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAta zreNI pramANa haiM aura zreNI pratara kA asaMkhyAtavA bhAga samajhanA caahie| abhiprAya yaha hai ki asaM zrI bhagavAna-he gautama ! nArakenA viyi zarIra be prakAranA kahelAM che-addha ane mukta, teomAM baddha vaikiya zarIra asaMkhyAta che, kemake nAraka jIva asaMkhyAta che ane pratyeka narikanA eka baddha vikriya zarIra hoya che, tethI ja temanA zarIranI saMkhyA paNa asaMkhyAta ja che. e asaMkhyAta saMkhyAnI kALanI apekSAe prarUpaNa kare che. utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM je eka eka zarIranuM apa haraNa karAya te asakhyAta utsapiyo ane avasapiNimA temanA apaharaNa thAya, tAtparya e che ke asaMkhyAta utsapiNi ane avasarpiNinA jeTalo samaya hoya che, teTalA ja nArakenA baddha ane vaikriya zarIra hoya che, kSetranI apekSAe teo asaMkhyAta zreNI pramANe che, ane zreNI pratarane asaMkhyAtame bhAga samajavo joIe. abhiprAya e che
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 12 sU 0 3 nArakAdisambadhyaudArikazarIranirUpaNam 45 vaikriyazarIrANi bhavantIti phalitam, tatra sakale pratare'pi asaMkhyeyAH zreNayaH pratarasyAIbhAge tRtIyabhAgAdau ca bhavanti tasmAt kiyatyastAH zreNayo bhavantI tyAkAGkSA nirAsArthamuktam pratarasyAsaMkhyeyabhAga iti, tathA ca pratarasyAsaMkhyeyatame bhAge yAvatyaH zreNayo bhavanti tAvatyaH zreNayaH parigrahItavyA ityarthaH, adhAnyad vizeSataraparimANaM pratipAdayati-'tAsi NaM seDhI Na vikkhabhAI aMgulapaDhamavaggamUlaM vitIyavaggamUlapaDappaNaM' tAsAM khAlu zreNInAM viSkambhataH-vistAramadhikRtya vistArApekSayetyarthaH, sUciH-ekaprAdezikI zreNistAvat, aGgulaprathamavargamUlam dvitIyavargamUlapratyutpannam-dvitIyavargamUlaguNitaM bhavati, tathA cAG gulapramANamAtrasya pradezasya kSetrasya yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatyaH pradezarAzerasaMkhyeyAni vargamUlAni bhavanti, tathAhi prathamaM yad vargamUlaM tasyApi yad vargamUlaM tad dvitIya vargamUla mucyate, tasyApi yad vargasUlaM tat tRtIyaM vargamUlaM bhavatItyevaM rItyA'saMkhyeyAni vargamUlAni khyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI nAraka jIvoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiN| prazna yaha hai ki sampUrNa pratara meM bhI asaMkhyAta zreNiyA~ hotI haiM, pratara ke arddha bhAga meM bhI asaMkhyAta zreNiyAM hotI haiM aura pratara ke tRtIya bhAga Adi meM bhI asaMkhyAta zreNiyAM hotI haiN| aisI sthiti meM yahAM kitanI zreNiyAM samajhI jAeM ? isa jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie kahA hai-pratara kA asaMkhyAtavAM bhaag| tAtparya yaha hai ki pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyAM hotI haiM, utanI hI zreNiyAM yahAM lenI caahie| unakA vizeSa parimANa batalAne ke lie kahA gayA hai-una zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI arthAt vistAra kI apekSA se eka pradeza vAlI zreNI utanI hotI hai jitanI aMgula ke prathama vargamRla ko dUsare vargamUla ke sAtha guNita karane para rAzi utpanna hotI hai / Azaya yaha hai ki eka aMgula pramANa mAtra kSetra ke pradezoM kI jitanI ke asaMkhyAta zreNimAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja nAraka jIvana baddha vikiya zarIra hoya che. prazna e che ke saMpUrNa prataramAM paNa asaMkhyAta zreNi hoya che, prataranA artha bhAgamAM paNa asaMkhyAta zreNi hoya che. ane prataranA tRtIya bhAgamAM paNa asaMkhyAta zreNiye hoya che, evI sthitimAM ahiM keTalI zreNiye samajavI joIe. A jijJAsAnuM samAdhAna karavAne mATe kaheluM che-pratarane asaMkhyAta bhAga. tAtparya e che ke prataranA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalI zreNiye heya che, teTalI ja zreNiye ahi levI joIe temanuM vizeSa parimANa batAvavAne mATe kahyuM che-te zreNiyenI viSkrabha sUci arthAt vistAranI apekSAe eka pradezavALI zreNi eTalI thAya che, jeTale aMgulanA prathama vargamUlane bIjA vargamULanI sAthe guNavAthI rAzi samUha utpanna thAya che. Azaya e che ke eka aMgula pramANa mAtra kSetranA pradezanI jeTalI rAzi
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre bhavanti tatra prathamaM vargamUlaM dvitIyena vargamUlena guNyate, guNite ca sati yAvantaH pradezA bhavanti tAvatpradezAtmikA sUciH buddhayA kalpyate buddhayA paripakalpya ca viSkambhato dakSiNottarAyAmena saMsthApayitavyA, tathA ca saMsthApyamAnyA yAvatyaH zreNaya spRzyante tAvatyaH parigrahItavyAH, tadyathA-angulamAnakSetrapradezAge vastuto'saMkhyevatve'pi asatkalpanayA padepazcAzadadhike dve zate parikalpyete, tayoH prathama vargamUlaM poDagadvitIyaM cakhArastRtIyaM dvau, tatra dvitIyavargamUlena catuSkasvarUpeNa poDazalakSaNaprathamavargamUlasya guNane catuHSaSTitvaM rAzi hotI hai, usa pradeza rAzi ke asaMkhya vasUla hote haiN| prathama vargamUla kA bhI jo vargala hotA hai, vaha dUsarA varNanUla kahalAtA hai / usa dUsare vargamUla kA vargamUla tIlarA vargalala hotA hai / isa prakAra asaMkhyAta vargamUla hote haiN| yahAM kahA gayA hai ki prathama vargamUla ko dUsare vargamUla ke sAtha guNita kiyA jAya / prathama vargamUla kA dUsare vargamUla ke sAtha guNAkAra karane para jitane pradeza hote haiM, utane pradezoM kI sUcI buddhi se kalpita kara lI jAya / kalpita karake vistAra meM use dakSiNa-uttara meM lambI sthApita kara lenI cAhie / sthApita kI huI vaha sUcI jitanI zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanI zreNiyA~ yahAM grahaNa karanI cAhie / ve isa prakAra haiM-eka aMgula parimita kSetra meM vAstava meM pradezoM kI rAzi asaMkhyAta hotI hai| magara alatkalpanA le use 256 mAna liyA jaay| isa 256 kI saMkhyA kA prathama vargamUla solaha (16) hotA hai, dUsarA vargamUla cAra (4) hotA hai aura tIsarA vargamUla do (2) AtA hai| inameM se dUsare vargasUla arthAt cAra kA, prathama vargala arthAt solaha ke sAtha guNAkAra liyA jAya to causaTha saMkhyA AtI hai| basa, itanI hI zreNiyAM samajhanI caahie| thAya che. te pradeza rAzinA asa khyAta varga mULa thAya che. prathama varga mULane paNa je vargamULa thAya che, te bI je vargamULa kahevAya che. e bIjA varga mULanuM varga mULa trIjo vargamULa thAya che. e prakAre asaMkhyAta vargamULa heAya che. ahiM kahevu che ke prathama vargamULane bIjA vargamULanI sAthe guNavAthI jeTalA pradeza thAya che, teTalA pradezonI sUcI buddhithI kalpita karI levAya. kapita karIne vistAramAM tene dakSiNa uttaramAM lAMbI sthApita karavI joIe. sthApita karelI te sUcI jeTalI zreNiyane sparza kare che, teTalI zreNiye ahi grahaNa karavI joIe. teo A prakAre che-eka aMzula parimita kSetramAM vAstavamAM pradezanI rAzi asaMkhyAta hoya che paNa asatkalpanAthI tene 256 mAnI levAmAM Ave e prakAre 256nI saMkhyAne prathama vargamULa (16) thAya che. bIje vamala () thAya che ane trIje vargamULa (2) Ave che temAMthI bIje vargamUla arthAt cArane prathama vargamULa arthAt 16nI sAthe guNavAthI (64) saMkhyA Ave che. basa eTalI ja zreNiye sabharapI na .
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI bIkA pada 12 0 3 nArakAdisamvadhyaudArikazarIranirUpaNam saMpadya ne etAvatyaH zreNayo'baseyAH, imamevArtha prakArAntareNa pratipAdayati-'ahavaNaM aMgula vitIyavaggamUlaghaNappamANamettAo seDhIo' athavA prakArAntareNa khalu azuladvitIya vargamUla ghanapramANamAtrAH zreNayaH-bhaGgulamAtrakSetrapradezarAze dvitIyasya vargamUlasyAsatkalpanayA catuSka lakSaNasya yo ghanastAvatpramANamAtrAH zreNayo'vaseyAH, tathA ca yasya rAze yo vargaH sa tena rAzinA guNitaH san ghano bhavati yathA dvikasya rAzeraSTI, tathAhi-dvisasya rAze vaMgazcakhAraste dvikena guNitAH santaH aSTau bhavanti, prakRte ca catuSkasya rAze vargaH poDaza, te catuSkeNa guNyante tanmAt catuSkasya ghano bhavati, tatrApi saiva catuHpaSTi ritibhAvaH, kintu prakAradvaye'pi nArthabhedo bhavati, athavA aGgalamAtrakSetrapradezarAziH svaprathamavargamUlena muNitaH san yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatpramANayA sUcyA yAvatyaH zreNayaH spRSTA bhavanti tAvatISu ___ yahI bAta prakArAntara se pratipAdita kI jAtI hai-athavA aMgula ke dvitIya vargamUla ke ghana pramANa zreNiyAM samajhanI caahie| Azaya yaha hai ki eka aMgula pramANa kSetra meM jitane pradeza hai, usake dvitIya vargamUla kA arthAtU asatkalpanA se cAra kA jo dhana ho, unane pramANa vAlI zreNiyAM samajhanI caahie| jisa rAzi kA jo varga ho, usakA usI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para ghana hotA hai jaile- do kA ghana ATha hai| do rAzi kA varga cAra haiM, usakA do ke sAtha guNAkAra kiyA jAya to ATha saMkhyA AtI hai| isa prakAra do kA ghana ATha hai| yahAM cAra kA varga solaha hai, isakA cAra ke sAtha guNAkAra kiyA jAya to cAra kA ghana AtA hai| aisA karane para bhI yahI saMkhyA 64 AtI hai| isa prakAra ina donoM prakAroM meM koI vastu bheda nahIM hai| __ athavA aMgula pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi kA apane prathama vargamUla ke sAtha guNA karane para pradezoM kI jo rAzi AtI hai, utane hI pramANa vAlI eja vAta prakArAntarathI pratipAdita karAya che athavA aMgulanA dvitIya vargamULanA ghana pramANa zreNiyo samajavI joIe Azaya e che ke eka agula pramANa kSetramAM jeTalA pradeza che, tenA dvitIya vargamUlanA arthAt asat kalpanAthI cArane je ghana hoya teTalA pramANe vaLI zreNi samajavI joIe. je rAzine je vargamUla hoya teno rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI ghana thAya che. jemake be ne ghana ATha che. be rAzine varga cAra che, tene benI sAthe guNAkAra karAya te ATha saMkhyA Ave che. e rIte bene ghana ATha che. ahiM cArane vaga seLa che, tene cAranI sAthe guNAkAra karAya to cArano ghana Ave che, evuM karavAthI paNa te ja saMkhyA 64 Ave che. A baMne prakAramAM koI vastu bheda nathI. athavAaMzula pramANa kSetranA pradezanI rAzine pitAnA prathama vargamUlanI sAthe guNAkAra karavAthI pradezonI je rAzi Ave che. teTalA ja pramANavALI sUcI jeTalI
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 prenopanAsUtra zreNipu yAvantaH AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni nairayikANAM baddhAni caikriyazarIrANi bhavantIti bhAvaH, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyassa mukkellagA tahA mANiyavA' tatra khala-baddhamukta kriyanairayikazarIrANAM madhye, yAni tAvad muktAni nairayikacaikriyazarIrANi santi tAni khalu audArikasya muktAni vaikriyazarIrANi bhaNitAni tathaiva bhaNitavyAni-vaktavyAni, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasarIrA eNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiyanti AhArakazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha'goyamA!' he gautama ! 'dubihA paNNattA' nairayikANAm AhArakazarIrANi dvividhAni prajJasAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya' tadyathA baddhAni ca muktAni ca, 'evaM jahA orAlie vaddhellagA mukkellayA ya bhaNiyA taheva AhAragA vi bhANiyavyA' evam-pUrvoktarItyA yathA nairayikANAm audArikANi baddhAni muktAni ca zarIrANi bhaNitAni tathaiva nairayikANAm AhArakANyapi vaddhAni muktAni ca zarIrANi bhagitavyAni-vaktavyAni, tathA ca-nairayikANAmAhArakANi raddhAni na santi tepAM baddhAhArakazarIralabdhyabhAvAt, sUcI jitanI zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanI zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hoM, utane hI nArakoM ke naddha vaikriya zarIra hote haiN| nAraka jIvoM ke jo mukta vaikriya zarIra haiM, unakI vaktavyatA nArakoM ke mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanI caahie| gautama-bhagavana ! nAraka jIvoM ke AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke AhAraka zarIra do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM- baddha aura mukta / jaise nArakoM ke baddha aura mukta audArika zarIroM ke viSaya meM prarUpaNa kiyA gayA hai, vaisA hI unake AhAraka zarIroM ke saMbaMdha meM bhI samajha lenA cAhie / arthAt baddha AhAraka zarIra nArakoM ke nahIM hote, kyoMki ve AhAraka labdhi rahita hote haiN| yaha to caturdaza pUrvadhAraka muni ko hI hotA hai, nArakoM ko nahIM / zreNine sparza kare che. telI zreNimAM jeTale AkAza pradeza hoya teTalA ja nArakamAM baddha vaikiya zarIra hoya che. nAraka chanA je vaikiya zarIra che, temanI vatavyatA nArake nA mukta audArika zarIranA samAna samajavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka enA zarIra keTalAM kahelAM che? zrI bhagavAn - he gautama ! nArakenA AhAraka zarIra be prakAranA kahelAM che, te A prakAre che-baddha ane mukta. jevI nArakenA baddha ane muData dArika zarIranA viSayamAM prarUpaNa karelA che, tevI ja prarUpaNa temanA AhAraka zarIranA sambandhamAM paNa samajI levuM joIe. arthAt baddha AhAraka zarIra nArakanA nathI hotAM. kemake teo AhAraka labdhithI rahita he che. te caturdaza pUrva dhAraka munine ja hoya che. nArakene nahi,
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 455 'teyAka magAIM jahA eesiM ceva veunviyAI' taijasakArmaNAni nairayikANAM zarIrANi yathA eteSAJcaiva nairayikANAM vaikriyANi zarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni / tathA ca nairayikANAM taijasakArmaNAni vaddhani zarIrANi vaikriya vad boddhavyAni, muktAni ca pUrvavadeva avaseyAni ityAzayaH // sU0 3 || , // asurakumArAdInAmaudArikAdi vaktavyatA // mUlam - asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ? goyamA / jahA neraiyANaM orAliyasarIrA bhaNiyA tava eesi bhANiyavvA, asurakumArANaM bhaMte! kevaiyA veDavviyasarIrA paNNattA ? gomA ! duvihA paNNattA, taM jahA- baddhelalagA ya sukkelalagA ya, tattha NaM je te balagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejAhiM utsappiNi osapiNI ahIraMti kAlao, khettao asaMkhejAo seDhIo payarassa asaMkhejjaibhAgo, tAsi NaM seDhINaM vikkhabhasUI aMgula paDhasa vaggamUlassa saMkhejjaibhAgo, tattha NaM je te mukkelalagA te NaM jahA orAliyassa mukkelalagA tahA bhANiyavvA, AhAragasarIragA jahA eesiM ceba orAliyA tava duvihA bhANiyavvA, teyA kammagasarIrA duvihA vi jahA eesiM cetra viuntriyA, evaM jAva thaNiyakumArA // sU0 4 // chAyA - asurakumArANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJatAni ? gautama ! yathA nairayikANAmaudA rikazarIrANi bhaNitAni tathaiva eteSAmapi bhaNitavyAni asurakumArANAM " nArakoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra, nArakoM ke vaikriyaka zarIra ke samAna hI kaha lene cAhie ||3|| asurakumArAdi ke zarIroM kI vaktavyatA (zabdArtha-asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA) he bhagavan ! asurakumAroM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? (goyamA ! nArakAnA tejasa ane kANu zarIra, nArakAnA vaikriya zarIranA samAna ja kahevAM leha me // 3 // asurakumArAdinA zarIranI vaktavyatA zabdArtha - (asurakumArANaM bhaMte! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ?) he bhagavan ! asurakubhArAnA mohAri zarIra sAMDevAmetAM che ? (goyamA ! jahA neraiyANaM orA
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayApanAsa bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIrANi prajamAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tabadhA-baddhAni ca muktAni ca, tana khalu yAni tAvad vaddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni, pasaMkhyeyAmirutsapiNyavasarpiNIbhirapahiyanne kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM khalu zreNInAM viSkammasUciH agulaprathamavargamUlasya saMkhyeyabhAgaH tatra salu yAni tAvad muktAni tAni khalu yaudArikasya mutAni tathA bhaNitavyAni, AhArazarIrANi yathA jahA neraiyAgaM orAlibAsarIrA bhaNiyA) he gautama ! jaise nArakoM ke audArika zarIra kahe (taheda eteli bhAgiracyA) usI prakAra inake kahane cAhie (asurakumArANaM maMte ! devayA deviyasarIrA eNNatA ?) he bhagavan ! asurakumAroM ke vaikriya zarIra kitane prakAra ke kahe gae haiM ? (goyamA duvihA paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra (balligA ya mukkellagA ya) baddha aura zukta (tatthaNaM je le baddhellagA te gaM asa khejA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (lakhejAhiM ustappiNi osappiNihiM avahIraMti kAlao) kAla se ala khyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM meM apaharaNa kiyA jAtA hai (khettao asaMkhejAo leDIo) kSetra se asaMkhyAta zreNiyA~ (payarassa asaMkhejaibhAgo) pratara kA asaMkhyAtavA bhAga (tAliNaM setINaM) una zreNiyoM kI (vikkhaM bhayUI) viSkaMbharAcI (aMgulapaDhamarayamUlana saMkhejjahabhAgo) aMgula ke prathama vargamUla kA sasthAtavA~ bhAga (tattha paMje ne jhukkaillagA) unameM jo mukta vaikriyaka zarIra haiM (te NaM jahA orAliyassa murajhallagA tahA bhANiyabA) de audArika ke mukta ke samAna kaha lene cAhie (AhAragalarIrA) AhAraka zarIra (jahA eneti ceya orAliyA) liyasarIrA bhaNiyA) : gautama / 2 nArInA mohA2i4 zarI2 4i cha (taheva etesiM bhANiyA ) te re tebhana De le (asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veubbiyasarIrA paNNattA ?) sAvana asurazubhazanA vaizyi zarI2 TasA 4i cha 1 (goyamA! duvihA paNNattA) hai gautama / me 42nA ghA cha (taM jahA) tasA mA prAre (vaddhellagA ya mukkellagA ya) paddha bhane bhuta (tatthaNaM je te vaddhellagA, te NaM asaMkhejA) temAbhA ra paddha che temA asabhyAta cha (asaMkhejjAhiM ussapiNi osappiNihiM avahIraMti kAlao) yA masaNyAta sapieNI-asapi ANI 255424 42rAya cha (khettao asaMkhejjAo seDhIo) kSetrathI 25 cyAta zrIyA (payarassa asaMkhejjaibhAgo) prtrt| sabhyAtamA sAsa (tAsiNaM seDhINaM) te zreNiyonI (vikkhaMbhasUI) vi0 sUcI (aMgulapaDhamavagamUlassa saMkhejaibhAgo) manusanA prathama vargamUlanA saMkhyAmAM bhAga (tatyaNaM je te mukkellagA) tasabhA 2 bhuta vaiSThiyazarIra che. (teNaM jahA orAliyassa mukkelagA tahA bhANiyabvA) te mohA24 zaranA bhuTatanI samAna hI ai Mse
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ prama yavodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 457 etepAJcaiva audArikANi tayaiva vividhAni bhaNitavyAni, taijasakAmaNazarIrANi dvividhAnyapi yathA etepAzcaiva vaikriyANi evaM yAdada-stanitakumArAH ||suu0 4 // TIkA-athAsurakumArAdInAmaudarikA dizarIrANi prarUpayitumAha-'agurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! asurakumArANAM kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAi-goyalA !' he gautama ! 'jahA neraiyANaM orAliyasarIrA bhaNiyA taheva eesiM bhANiyavyA' yathA nairayikANAmaudArikazarIrANi muktAni bhaNitAni tathaiva etepAmapi asurakuyArANAmaudArikazarIrANi muktA-yeva bhaNitavyAni na tu vaddhAni, teSAmapi baddhalabdhyasaMbhavAt vaddhaudArikazarIrAbhAvaH, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA veubviyasarIrA eNNatA ?' he bhadanta ! anurakumArANAM kiyanti vaikriyajaise inhIM ke audArika zarIra (taheva duvihA bhANiyabdhA) usI prakAra do .taraha ke kahane cAhie (teyAkammagalarIrA duvihA ci jahA etesiM ceva viuciyA) taijasa kArmaNazarIra donoM jaise inhIM ke vaikriya zarIra (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanita kumAra / ___TIkArtha-aba asurakumAra Adi ke audArika Adi zarIroM kI prarUpaNA __ karane ke lie kahate haiM . gautama-he bhagavan ! asurakumAroM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? . bhagavAn-he gautama ! jaise nArakoM ke audArika zarIroM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra asurakumAroM ke audArika zarIra kA kathana bhI samajha lenA cAhie / arthAt 'asurakumAroM ke audArika zarIra khukta hI hote haiM, baddha audArika zarIra nahIM hote| kyoMki asurakumAroM ko bhI abasvabhAva ke kAraNa audArika zarIra nahIM hotA hai| (AhAragasarIrA) mA.24 zarIra (jahA etesiM ceva orAliyA) 21 tamanA gauhA (24 zarIra (taheva duvihA bhANiyavvA) me04 4Are meM prA2nA va navya (teyAkammagasarIrA duvihA vi eesiM ceva viubbiyA) tesa Ama zarI2 manne vA tamAnI vaya zarIra (evaM jAva thaNiyakumArA) 4 4Are yAvat stanitamA2 TakAtha-have asurakumAre AdinA padArika Adi zarIranI prarUpaNa karavAne mATe kahe che - zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! asurakumAronA audArika zarIra keTalAM kahyAM che ? zrI bhagavAna-gautama! jevA nArakenA audArika zarIranuM kathana karAyeluM che te ja prakAre asurakumAranA dArika zarIranuM kathana paNa samajI levuM joIe, arthAta asurakumAranA audArika zarIra mukta hoya che, baddha audArika zarIra nathI detAM, kemake asurakumAronA paNa bhavasvabhAvane kAraNe audArika zarIra nathI hotAM. pra0 58
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 prajJApanAstre zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' asurakumArANAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhellayA ya, mukkellagA ya' tadyathA-vaddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu tadubhayeSAM madhye yAni tAvad baddhAni vaikriyagarIrANi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavati, tepAmasaMkhyeyatvameva kAlakSetrAbhyAM prarUpayati-'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNI hiM avahIraMti kAlao' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA apahiyante kAlata:kAlApekSayA vinAzyante prAguktayukteH, 'khettamo asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejai bhAgo' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayo bhavanti tathA cAsaMkhyeyAsu zreNIpu yAvanta AkAzapradezAH santi tepAM tAvatpramANatvAt , tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyo bhAgo'vaseyaH pratarAsaMkhyeybhAgapramitAH avaseyAH, tatrApi nArakApekSayA vizeSataraM parimANaM prarUpayannAha'tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlassa saMkhejjaibhAgo' tAsAM ca zreNInAM gautama-he bhagavana ! asurakumAroM ke vaikriyaka zarIra kitane kaheM gae haiM ? - bhagavAna-he gautama ! asurakumAroM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe haiM, yathA baddha aura mukta / inameM se baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hai| aba unakI asaMkhyAta saMkhyA kA kAla evaM kSetra se prarUpaNa karate haiM-kAla kI apekSA yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAloM ke eka-eka samaya meM unakA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apaharaNa ho| tAtparya yaha ki asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM ke jitane samaya haiM, utane hI asurakumAroM ke baddha vaikriya zarIra haiN| kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNI pramANa haiM, arthAta asaMkhyAta aNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI ve zarIra haiN| vaha zreNiyAM pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga pramANa jAnanA caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! asurakumAronA vaikiya zarIra keTalAM kahelA che? } zrI bhagavAn ! asurakumAranA vekiya zarIra be prakAranA kahelA che, yathA baddha ane mukta temAthI baddha vekiya zarIra asaMkhyAta che. have temanI asaMkhyAta saMkhyAnuM kAla ane kSetrathI prarUpaNa kare che-kAlanI apekSAe yadi utsarpiNa ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM temanA apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsarpiNI ane avasarpiNImAM temanA apaharaNa thAya tAtparya e che ke asaMkhyAta utsapiNi ane avasarpiNanA jeTalA samaya che, teTalA ja asurakumAronA baddha vaikiya zarIra che kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che arthAt asaMkhyAta zreNimAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja te zarIre che. te zreNi prataranA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jANavI joIe. ahi nArakonI apekSAe viziSTa parimANunuM pratipAdana karatA thakA kahe che- -
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU 0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam . 459 parimANAya yA viSkambhasya-vistArasya sUciH-pUrvoktarUpA, sA aGgulaprathamavargamUlasyaagulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUlasya saMkhyeyo bhAgo bhavati tathA cAGgulamAtrakSetrapradezarAzerasatkalpanayA paDpaJcAzaduttarazatadvayapramANasya yat poDazalakSaNaM prathamavargamUlaM bhavati tasya saMkhyeyatame bhAge yAvanta, AkAzapradezA asatkalpanayA paJca vA paDa vA tAvatpradezA___ tmikA zreNiH parimANA ya viSkambhavaciravaseyA, tathA ca nairayikApekSayA asurakumArasamba ndhi baddhavaikriyazarIrANAM kSetrApekSayA viSkambhasUcirasaMkhyeyaguNahInA bhavati. tathAhi-nairayikANAM zreNeH parimANAya viSkambhasUci-ragulaprathamavargamUlam dvitIyavargamUlaguNitaM sad bhavati tAvatpradezAtmikA, dvitIyazca vargamUlaM vastuto'saMkhyeyapradezAtmakaM tasmAda asaMkhyeyaguNaprathamavargamUlapradezAtmikA nairayikANAM sUciH, asurakumArANAntu aGgulaprathamavargamUla. saMkhyeyabhAgapradezAtmikA viSkambhamUciH, mahAdaNDake'pi sarveSAM bhavanavAsinAM ratnaprabhA naira___ yahAM nArakoM kI apekSA viziSTa parimANa kA pratipAdana karate hue kahate haiMuna zreNiyoM ke parimANa ke lie jo sUci pahale kahI gaI hai / vaha aMgula pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavAM bhAga hai / eka aMgula pramita kSetra ke pradezoM kI rAzi asatkalpanA se 256 mAnI hai| usakA prathama vargamUla 16 AtA hai| usake saMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hoMasatkalpanA se pAMca hoM athavA chaha hoM, utane pradeza sUci zreNI ko viSkaMbha sUci samajhanA caahie| isa prakAra nArakoM kI apekSA asurakumArI ke baddha vaikriya zarIroM kI kSetra kI apekSA vikaMbha sUci asaMkhyeya guNahIna hotI hai| kyoM ki nArakoM ke aNi ke parimANa ke lie grahaNa kI gaI viSkaMbha sUcI dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla jitane pradezoM vAlI hai, dUsarA vargamUla vAstava meM asaMkhyAta pradezAtmaka hotA hai, ataeva asaMkhyAta guNa prathama vargamUla ke pradezoM jitanI nArakoM kI sUci hai, kintu asurakumAroM kI viSkaMbhasUci te zreNiyenA pariNAmane mATe je sUci pahelAM kahI che, te agula pramANa kSetranA pradezanI rAzinA prathama varga mULane saMkhyAtame bhAga che, eka aMgula pramita kSetranA pradezanI rAzi asatka95nAthI 256 mAnI che. tenuM prathama varga mUla 16 Ave che tenA saMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA AkAza pradeza hoya, asatkalpanAthI pAMca hoya ke cha hoya, eTalA pradeza rUpa zreNine vikhaMbha sUci samajavI joIe. e prakAre nArakanI apekSAe asurakumAranA baddha vaikriya zarIranI viSka bha sUci asaMkhyAta guNahIna thAya che. kemake nArakonI zreNinA parimANanA mATe grahaNa karela viThaMbha sUci dvitIya varga mULathI guNita prathama vargamULa jeTalA pradezevALI che. bIje vargamULa vAstavamAM asaMkhyAta pradezAtmaka thAya che. tethI ja asaMkhyAta guNa prathama vargamULanA pradezo jeTalI nArakanI sUci che, paNa asurakumAranI vijhaMbha sUci aMgulanA prathama vargamUlanA sa peya bhAga
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra yikebhyo'pyasaMkhyeyaguNahInakhasyoktatvena sarvanairayikApekSayA nUnamasaMkhyeyaguNahInatvaM teSAM bhavati, 'tattha NaM je te suknellagA te NaM jahA aurAliyassa mukkellagA tahA bhANiyanyA' tatra khalu-tadusayeSAM madhye yani tAvad muktAni asurakumArANAM vaikriyANi zarIrANi bhavanti, tAni khalu yathaudArikasya muktAni vaikriyANi zarIrANi pratipAditAni tathA bhaNitavyAni-vaktavyAni, AhArajasarIragA jahA etesiM ceva orAliyA taheva duvihA bhANiyavvA' amurakumArANAm 'AhArakazarIrANi yathA-etepAJcaiva-asurakumArANAm audArikANi vaddhAni muktAni pratipAditAni tathaiva dvivizani bhaNitavyAni-vaktavyatAni teyA phammagasarIrA duvihA vi jahA etesiM ceva veubdhiyA' aurakumANAM taijasakArmaNazarIrANi dvividhAni api baddhAni muktAni ca yathA eteSAJcaiva-asurakumArANAM vaikriyANi vaddhA li muktAni ca pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-amurakumAroktiaMgula ke prathama vargamUla ke saMkhyeya bhAga pradeza rUpa hI hai / mahAdaNDaka meM bhI samasta avanavAsiyoM ko akelI ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM se bhI asaMkhyAta guNa hIna kahA gayA hai, ataeva samasta nArakoM kI apekSA to unakI asaMkhyAta guNahInatA siddha ho hI jAtI hai| - aturakumAroM ke jo mukta vaikriya zarIra haiM, unheM unhIMke mukta ke aura audArika zarIroM ke samAla kahanA cAhie / __ asurakumAroM ke AhArakazarIroM kA kathana, asurakumAroM ke hI mukta aura baddha audArika zarIroM ke samAna hI samajhanA caahie| ____ asurakumAroM ke taijasa kArmaNa zarIroM kI vaktavyatA asurakumAroM ke hI ghaDU aura mukta kriyazArIroM ke sadRza jAnanA caahie| asurakumAroM ke hI salAna stanitakumAroM taka kI prarUpaNA kara lenI cAhie, arthAt nAgakumAroM suvarNakumAroM, vidyutkumAroM, uddhikumAroM, dvIpakumAroM, didakumAroM, pvnpradeza rUpa ja che mahAdaDamA paNa samasta bhavanavAsinA ekalI ratnaprabhA pRthvInA nArakethI paNa asaMkhyAta guNahIna kahela che, tethI ja samasta nArakenI apekSAe te temanI asa khyAta guNahInatA siddha thaI ja jAya che. asurakumAranA je mukta vaikiya zarIra che temane temanA mukta DArika zarIranA samAna ja kahevAM joIe. asurakumAranA AhAraka zarIranuM kathana asurakumAronA ja mukta ane baddha odAvika zarIranA samAna ja rAmajavuM joIe. asurakumAranA, tejasa ane kArmANa zarIranI vaktavyatA asurakumAranA ja baddha ane mukta vikiya zarIranA sadaza jANavI joIe. asurakumAronI samAna ja svanitakumAra sudhInI prarUpaNa karI levI joIe arthAt
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 12 sU0 4 asurakumArAdinAmaudArikazarIranirUpaNam 469 rItyA yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAJcApi audArikANi vaikriyANi AhArakANi taijasAni kArmaNAni ca zarIrANi raddhAntabhedena dvividhAni avaseyAni tatrApi audArikANi vaddhAni na bhavanti, prAguktayukteH yuktAni cAnantAni bhavanti, vaikriyANi baddhAni asaMkhyeyAni, muktAni cAnantAni bhavanti, AhAra kANyapi vaddhAni na santi muktAni cAnantAni taijasAni kArmaNAni ca baddhAni asaMkhyeyAni muktAni cAnantAni bhavanti ||suu0 4 // // pRthivIkAyikAdInAmaudArikAdi vaktavyatA // .. mUlam-puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyalarIraMgA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNatA, taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya tattha NaM je te baddhalagA te NaM asaMkhejA asaMkhejAhiM utsappiNi osayiNIhiM avahIraMti kAlao, khesao saMkhejjA logA, tatthaNaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA, aNaMtAhiM utsapiNi osapiNIhiM avahIrakti kAlao, khettao asaMkhejjA logA, abhavasiddhiehilo aNatANA, siddhANaM aNaMtabhAgo, puDhavikAiyA NaM bhaMte! kevaiyA veubviyasaroragA pANatA ? goyamA ! duvihAM paNNattA, taM jahA-bollagA ya sukkellagA ya, tattha NaM je te badhellagA te NaM Nasthi, tattha NaM je te sukollagA, te NaM jahA eeli ceva orAliyA taheva bhANiyavA, evaM ahAragasarIrA kumAroM, aura stanitabhAroM ke audArika, vaiphiyaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIra bhI bahu aura mukta ke bheda se do-do prakAra ke haiN| inameM baddha audArika zarIra pUrvokta yukti ke anusAra hote nahIM haiM, mukta audArika zarIra adanta haiM / baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta haiM aura mukta vaikriya zarIra ananta haiN| AhAraka zarIra baddha nahIM hote, mukta ananta hote haiN| taijasa aura kArmaNa zarIra baddha asaMkhyAta aura mukta ananta haiM // 4 // nAgakumAra, suvarNakumAra, vidhutyumAre, dvIpakumAre, dikakumAro, pavanakumAra ane svanita kumAranA audarika, vaikiyaka, AhAraka, taijasa ane kArmaNa zarIra paNa baddha ane muktanA bhedathI be be prakAranA che, teonAMthI ddha audArika zarIra pUrvokta yuktinA anusAra thatAM nathI hotAM mukta audyArika zarIra ananta che, baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta che. ane mukta vikriya zarIra ananta che. AhAraka zarIra baddha nathI hotA mukta ananta hoya che, tejasa ane kArmaNa zarIra baddha asaMkhyAta ane mukta ananta che 4 che
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ : 465 prajJApanAsUrya vi, teyA karAyA jahA eesiM ceva orAliyA, evaM AukAiyA teukAiyA vi / vAukAiyAgaM aMte ! kevaiyA orAliya sarIrA paNNatA? goyanA ! duvihA paNNatA, taM jahA-badhellagA ya mukkellagA ya, duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM oraliyA, veuThibayANaM pucchA, goyamA ! duvihA pamNatA, taM jahA-badhellagA ya khukkellamA ya, tattha NaM je te badhellagA te NaM asaMkhejA samae sahae avahIramANA abahIramANA paliyovamasla asaMkhejar3abhAgameteNa kAleNaM avahIraMti, no ceva NaM avahiyA liyA, suknellagA jahA puDhavikAiyANaM, AhAragatayA kammA jahA puDhavIkAiyAgaM, vaNaphaikAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM, NavaraM teyA kAmagA jahA ohiyA terA kAmagA, beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNatA, badhellagA ya mukkellagA ya, tattha NaM je te vadhellagA teNaM asaMkhejjA, asaMkhejAhiM ussapiNio-sappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao asakhejjAo seDhIo payarasta asaMkhejai bhAge, lAliNaM seDhINaM vikkhabhasUI, asaM khejAo joyaNakoDAkoDIo asNkhejjaaiNsedivgmuulaaiN||suu0 5 // ___ chAyA-pRthivI kAyikAnAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJatAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni ? tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni pRthvI kAyikAdika ke zarIra zabdArtha-(puDhadhikAjhyANaM bhaMte ! kevaDyA orAliyasarIragA paNNattA ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-badhellagA ya mukkellagA tha) he gautama ! do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra-baddha aura mukta (natya NaM je te vadhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo vaddha haiM, ve asaMkhyAta hai (asakhejAhiM utsapiNi osappi pRthvIkAyikAdinA zarIra Awar-(puDhavikAiyANaM bhaMte / kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) bhagavan ! pRthivI4AyinA mohA4i zarI2 188i hyA cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA taM jahA) gautama ! me pradhAna yA che. te mAre che-addha bhane bhuta (natya NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA) tamAma maddha cha, tasA sabhyAta che (asaMkhejAhiM utsapiNi-osapiNohi avahIraMti
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 463 khalu asaMkhyeyAni, asaMkhyeyAbhirutsapiNyavasarpiNIthirapahiyante jhAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, tatra khalu yAni tAvad muktAni tAni khalu anantAni, anantAbhi sarpiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, abhavasiddhikebhyo'nantaguNAH, siddhAnAmanantabhAgaH, pRthivIkAvikAnAM bhadanta ! kiyanti kriyazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, trata khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu na santi, tatra khalu yAni tAvad mulAni tAni khalu yathA enepAzcaiva audArikANi tathaiva bhaNitavyAni, evam AhArazarIrANyapi taijasakArmaNAni yathA etepAJcaitra NIhiM avahIraMti kAlao) alaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM se apahata hote haiM, kAla kI apekSA (khetI asaMkhejA logA) kSetra se asaMkhyAta loka pramANa (tatya NaM je te musallagA) unameM jo yukta haiM (te NaM aNaMtA) ve , ananta haiM (aNaMtAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahI raMti) ananta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM (kAlao) kAla kI apekSA se (khettao aNaMtA logA) kSetra se ananta loka pramANa haiM (abhavasiddhi ehito aNaMtaguNA) abhavyoM se ananta guNA hai (siddhANaM aNaMtabhAgo) siddhoM ke anantaveM bhAga haiM (puDhavikAyANaM bhaMte ! kevaiyA ubdhiyasarIragA?) he agavan ! pRthvIkArakoM ke vaikriyazarIra kitane haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-badvellagA ya mukkellagA tha) ve isa prakAra ghaDU aura mukta (tattha NaM je te kadvellagA) unameM jo baddha haiM (te NaM Nasthi) ke nahIM haiM (tattha Naje te mukkellagA) unameM jo mukta haiM (te NaM jahA eesiM ceva orAliyA taheva bhANiyavA) unheM inhIM ke audArika zarIroM ke samAna kahanA cAhie (evaM AhAragasarIrA kAlao) masAta sakiyo bhane maksapiyothI 2mapAta thAya hai, sanI apekSAye (khettao asaMkhejjA logo) kSetrathI masaNyAta va prabhAe (tattha NaM je te mukkellagA) tamAmA 2 bhuta cha (te gaM aNaMtA) teyA mananta cha (aNaMtAhiM umsappiNi-osanpiNIhi avahIraMti) ananta sapiNyA-masAvarAya.thI mahata thAya cha (kAlao) NanI apekSAye (khetao aNaMtA logA) kSetrayI mananta al prabhAra (abhatrasiddhiehiMto aNaMtagaNA) malavyAthI mnntge| cha (siddhANaM aNaMtabhAgo) sivAnA manantamA mAga cha (puDhavikAiyANaM bhave / kevaiyA veubdhiyamarIragA ?) sAvan / pRthvInA vaidhya zarI2 48i cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me prAranA / cha (taM jahA vaddhellagA ya mukkelGagA ya) teso !! 54Are addha mane bhurata (tattha NaM je te badvellagA) tesomA so maddha cha, (te NaM nanthi) teyA nathI (tattha NaM je te mukkellagA) tamAmA bhuta cha. (te NaM jahA eesa ceva orAliyA taheva bhANi. yavvA) temAne memanA 1 mohA2i4 zarIrAnA 4thana pramANe sabha devA (evaM AhAraga
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 prajJApanAsUtre audArikANi, evamapkAyikatejaskAyikAnyapi, vAyukAyikAnAM bhadanta ! hiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautana ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-bAdAni ca muktAni ca dvividhAnyapi yathA pRthivIkAyikAnA maudArikANi, vaikriyANAM pRcchA, gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-vaddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni samaya samaye apahiyANAni apahiyamANAni palyopagasyAsaMkhyeyabhAgamAtreNa kAlena apahriyante, no caitra khalu abhyarikAni syuH, muktAni yathA pRthivI kAyikAnAm, AhAraka vi) isI prakAra AhAraka zarIra bhI (teyAkaralagA jahA eesiM ceca orAliyA) taijasa aura kArmaNa jaise inhIM ke audArika (evaM AukAiyA, leumAiyA vi) isI prakAra apkAyika aura tejaskAyika bhI (vAukAiyANaM bhale ! kevaiyA orAliyatIrA eNNatA ?) he, bhagavan ! vAyukAdhikoM ke kitane audArika zarIra rahe haiM ? (goyalA ! duvihA paNNattA) hai gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-bAllimA ya, suskellayA ya) ve isa prakAra -baddha aura mukta (vihA vi jahA puDhavidAiyANa orAliyA) donoM hI jaise pRthvIkAikoM ke audArikazarIra (veupiyANe pucchA ?) vekriya zarIroM kI pRcchA (goyamA ! dudihA eNNatA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (balligA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te balligA) unameM jo baddha haiM (te NaM asaMkhejjA) ke asaMkhyAta haiM (samae samae) samaya samaya meM (avahIrasANA 2) apahata kiye jAte hae (liocamassa) palyopama ke (asaMkhejahabhAgametaNa) asaMkhyAtaveM sAga mAtra (kAleNaM) kAla se (avahIraMti) apahata hote haiM (no ceva NaM avahiyA tiyA) adhika nahIM hote (sukphellagA) sarIrA vi) se prabhArI mADA24 zarI2 samadhI pae sabhA'. (teyAkammagA jahA eesiM cena orAliyA) terasa sane hAmI samadhI amanA va zahAra zarIranA 4thana prabhArI sabharapA (evaM AukAiyA teukAiyA vi) me4 pramANe 24 mana tethi : saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. (vAukAiyANaM bhane ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA) meM lagan / vAyuvihAnA mohA2i4 za22 mA 4hyA cha (gocamA / duvihA pagNattA) he gautama ! ge hAranA DisA che. (taM jahA baddhellagA ya mukkellagA ya) te mA prabhArI ma ane bhuta __ (duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM orAliyA) bhanne / pRthvI yihAnA mohA2i4 (vebdhiyANa pucchA) vaiThiya zarIrAnI ch| (goyamA ! duvihA paNNattA) hai gautama ! me ana! 4aa che (taM jahA) tasA 2mA prAre (vaddhallagA ya mukkellagAya) maddha bhane bhuta (tatya NaM je te valligA) tesAmA ra maddha cha (te NaM asaMkhenjA) teso sabhyAta cha (samae-samae) samaya samayamA (avahIramANA) apAhata 42|taa (paligobamassa) pakSyAyamana (asaMkhenjAibhAgamettaNa) asabhyAtamA sabhA (kAlega) jayA (avahIti) apAhata thAya cha (no ceva NaM apahiyA siyA) madhi natrI DAta (mukvellagA) mudrata zarIra (jahA .
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 465 taijasakArmaNAni yathA pRthivIkAyikAnAm, vanaspatikAyikAnAM yathA pRthivIkAyikAnAm, navaraM taijasakArmaNAni yathA audhikAni taijasakArmaNAni, dvIndriyANAM bhainta ! kriyanti audArikANi zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvad vaddhAni tAni khalu asaMkhpe yAni, asaMkhyeyAmi rutsapiNyavasarpiNIbhi rapahiyante kAlataH, kSetrato'saMkhyeyAH zreNayaH, pratarasyAsaMkhyeyabhAgaH, tAsAM zreNInAM viSkambhasUcI asaMkhyeyAH yojanakoTI koTayaH, asaMkhyeyAni zreNi vargamUlAni ||suu0 5 // mukta zarIra (jahA puDhavikAjhyAgaM) jaise pRthvI kAyikoM ke (AhAraya teyA kammA) AhAraka, taijasa, kArmaNa (jahA puDhavikAiyANaM) jaise pRthvI kAyikoM ke (vaNaephaDa kAiyANaM jahA puDhavikAiyANa) vanaspati kAyikoM ke pRthvI kAyikoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (teyA kammagA jahA ohiyA teyAkasmagA) taijasa aura kArmaNa jaise samuccaya tejasa aura kArmaNa (veiMdiyANaM bhaMte ! kevaDyA orAliyasarIragA paNNattA?) he bhagavan ! dvIndriyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gotama ! do prakAra ke kahe haiM (paddhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te badhellagA te NaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM (asaMkhejAhiM ussappiNi olappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNiyoM avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM (khettao asaMkhejjAo seDhIo) kSetra se asaMkhyAta zreNiyoM (payarassa asaMkhejjai bhAge) pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga (tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI) una zreNiyoM kI viSkaMbha sUcI (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo) asaMkhyAta koDA koDI yojana kI puDhavikAiyANaM) revA pRthayana (AhAraka teyA kammA) mA 24, talsa, Ama, (jahA puDhavikAiyANaM) 24 pRthvIyiTInA (vaNapphaikAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM) pana35ti Ayina pRthvIjayihAnA samAna (NavaraM) vizeSa (tayA kamgA jahA johiyA teyA kammagA) tejasa ane kArmaNa jevA samuccaya taijasa ane kArmaNa __ (beiMdiyANaM aMte / kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) he mAvan ! yonA moha24 zarI2 // 4aa cha ? (gAyamA ! duvihA paNNattA) 3 gautama / 2. anA 4aa che (vadvellagA ya mukkellagA ya) ma bhane bhuta (tattha NaM je te vaddhellagA te Na amakhejjA) tesAmA che / sasacyAta che (asaMkhejjAhiM uppiNiosappiNihi avahIMti kAlao) thI asabhyAta utsapiye!-mavasAcArathI mapa41 thAya cha (khettao asaMkhejjAo seDhIo) trayI asabhyAta esa (payarasa asaMkhejjAi bhAge) prataranA madhyAtamA mA (tAsiNaM seDhINaM vikvaMbhasaI) te RNuiyAnI va sUyi (asaMkhe. bajAo joyaNakoDAkoDIo) Asa jyAta 11-11 yonanI (asaMvejAiM seDhivaggamUlAI) pra0 59
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre ____TIkA-atha pRthivIkAyikAdInAmaudArikAdizarIrANi prarUpayitumAha-'puDha vikkAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNatA?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' pRthivIkAyikAnAm audArikazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jahA-baddhalagA ya mukkellagA ya' tadyathA-vaddhAni ca, muktAni ca, 'tattha NaM je te baddhalagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalubaddhamuktaudArikANAM madhye yAni tAvad vaddhAni audArikazarIrANi pRthivIkAyikAnAM santi tAni khalu asakhyaiyAni bhavanti, tatra kAlakSetrAbhyAmasaMkhyeyanvaM prarUpayitumAha-'asaMkhejjAhi ussappiNi osapiNIhi avahIti kAlo' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA apahiyante kAmataH-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, (asaMkhejjAI sedivaggalAI) asaMkhyAta zreNiyoM ke varNasthala / TIkArtha-aba pRthvI kAyikoM Adi ke audArika zarIroM kI prarUpaNA kI jAtI hai- . gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? - bhagavAn-he gautama ! pRthvI kAyikoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe haiM-baddha audArika zarIra aura mukta audArika zarIra / inameM se jo baddha audArika zarIra haiM, ve pRthvI kAyikoM ke asaMkhyAta hote haiM / aba kAla aura kSetra se usa asaMkhyAta saMkhyA kA spaSTIkaraNa karate haiM-kAla kI apekSAse, yadi utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM meM unakA apaharaNa ho |-is saMbaMdha meM yukti pUrvavat samajha lenI cAhie / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNiyenA varga mUla TakAtha-have pRthvIkAyi AdinA audArika Adi zarIranI prarUpaNa karAya che , zrI gItamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAcika chanA audArika Adi zarIrakeTalAM hAya cha ? zrI bhagavAna! he gautama! pRthvIkAyika jInA audArika zarIra be prakAranA che-baddha ane mukta temanAmAMthI je baddha audArika zarIra che, teo pRthvakAcikenA asaMkhyAta thAya che. have kAla ane kSetre te asaMkhyAte saMkhyAnuM spaSTIkaraNa kare che, kALanI apekSAe yadi utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA eka eka samayamAM eka eka zarIrane apaharaNa karAya te asaMkhyAta utsarpiNI ane avasapiNimAM temanA apaharaNa thAya e sabdhamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. kSetranI apekSAe pitAnI avagAhanAthI teo asaMkhyAta lekene vyApta karI le eTalA che, pRthvIkAcikenA je mukta zarIra che te ananta che. temanI anantatA kala kSetra ane dravyanI apekSAe prarUpaNa karAya
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 467 prAyuktayukteH, 'khattamo asaMkhejjA logA' kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyA lokA AtmIyAvagAhanAbhiApyante, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM aNatA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yAni tAyad muktAni audArikazarIrANi pRthivIkAyikAnAM santi tAni khalu anantAni bhavanti, tepAmanantatvaM kAlakSetradravyaiH prampayati-'aNatAhi ussappiNiosappiNIhiM avahIraMti kAlo' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asantAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA apahi pante phAlata:-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, 'khettao aNaMtA logA' kSetrataHkSetrApekSayA anantAnanta lokAkAzAH AtmIyAvagAhanAbhirvyApyante dravyApekSayA puna:-'abhava. siddhiehito aNaMdaguNA siddhANaM aNaMtabhAgo' abhavasiddhikebhyo muktAni pRthivIkAyikaudArikazarIrANi anantaguNAni bhavanti tAnyapi siddhAnAmanantabhAga eva, prAguktaM samuccayamuktayukte stulyatvAt, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA veubviyasarIragA paNNatA?' he bhadanta ! pRthivI kAyikAnAM kiyanti vaikriyazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' pRthivIkAyikAnAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'taM jaTA badallagA ya mukkellagA ya tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je apanI avagAhanA se ve asaMkhyAtalokoM ko vyApta kara le, itane haiM / pRthvIkAyikoM ke jo mukta zarIra haiM, ve ananta haiN| unakI anantatA kA kAla,kSetra aura dravya kI apekSA se prarUpaNa kiyA jAtA hai-kAla kI apekSA se eka-eka samaya meM apaharaNa karane para ananta utsarpiNiyoM-avasarpiNiyoM meM unakA pUrI taraha apaharaNa hotA hai| kSetra kI apekSA se ve itane haiM ki apanI avagAhanA se ananta lokAkAzoM ko vyApta kara le / dravya kI apekSA se pRthvIkAyiko ke mukta audArika zarIra abhavya jIva rAzi se ananta guNita haiM, kintu siddha jIvoM se anannaveM bhAga haiM / isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM jo baddha vaikriya zarIra haiM, ve to pRthvokAyiko che-kAlanI apekSAe eka-eka samayamAM apaharaNa karavAthI ananta utsapiNi -ava sarSiNiyamAM temanA purI rIte apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe teo eTalAM che ke pitAnI avagAhanAthI ananta kAkAzane vyApta karI de. dravyanI apekSAe pRthvIkAyikanA mA dArika zarIra abhavya jIvarAzithI ananta gaNuM che kintu siddha jIvathI anattama bhAga che. e viSayamAM yukti pahelA kahevAI gaI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! pRthvIkAyika jInA vekiya zarIra keTalA kahelAM che. zrI bhagavAna he gautama! pRthvIkAyikonA vikriya zarIra be prakAranA kahyA che-baddha ane mukta. e bemA je baddha vaikiya zarIra che te te pRthvIkAcikenA hatAM nathI kAraNa ke
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 prajJApanAsUtre te vaddhellagA te NaM Nadhi' tatra khalu-vaikriyabaddhamuktAnAM madhye yAni tAvad vaddhAni ucyante tAni khalu baddhavaikriyANi pRthivIkAyikAnAM zarIrANi na santi, teSAM tallavdhyabhAvAt, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA eesiM ceva orAliyA taheva bhANiyavyA' tatra khalutadubhayeSAM madhye yAni tAvad muktAni pRthivIkAyikAnAM vaikriyazarIrANi bhavanti tAni khalu yathA eteSAJcaiva-pRthivIkAyikAnAmaudArikANi zarIrANi muktAni bhaNitAni tathaiva bhaNitavyAni-vaktavyAti 'evaM AhAragasarIrA vi' evam-vaikriyazarIravadeva pRthivIkAyi kAnAmAhArakazarIrANyapi muktani vaktavyAni 'teyA kammagA jahA eesiM cetra orAliyA' taijasakArmaNAni zarIrANi yathA etepAJcaiva-pRthivIkAyikAnAm audArikAni zarIrANi vaddhamuktabhedena dvividhAni pratipAditAni tathaiva baddhamuktabhedena dvividhAni pratipAdanIyAni, 'evaM AukAiya teukAiyAvi' evas-pRthivIkAyikavadevaapkAyika tejaskAyikA api avaseyAH, tathA cApkAyikAnAM tejaskAyikAnAJca audArikazarIrANi baddhamuktabhedena dvividhAni, tatrApi baddhAni asakhyeyAni, muktAni anantAni, vaikriyANi tu muktAnyeva no ke hote nhiiN| kAraNa kI unameM vaikriya labdhi kA abhAva hotA hai / mukta kriya zarIra inhIM ke mukta audArika zarIroM ke samAna samajhane cAhie / AhAraka zarIra vaikriyazarIra ke samAna hI haiN| pRthvIsAyikoM ke taijasa aura kArmaNazarIra pRthvIkAyikoM ke hI audArika zarIroM ke samAla jAnane cAhie , arthAt jaise unake audArika zarIra baddha aura mukta ke bheda se do prakAra ke kahe gae haiM, vaile hI taijasa aura kArmaNa zarIra bhI do-do prakAra ke hote haiN| ___akAyikoM aura tejaH kAyikoM ke zarIroM kI vaktavyatA pRthvIkAyikoM ke samAna karanI cAhie, arthAt akSAyikoM aura tejaHkAyikoM ke donoM baddha aura mukta audArika zarIra hote haiM / baddha audArika zarIra asaMkhpAta haiM, mukta ananta hai / vaikriya zarIra baddha nahIM hote, varan mukta hI hote haiN| AhAraka bhI mukta hI hote haiM, baddha nahIM / taijasa aura kArpaNa zarIra baddha bhI hote haiM temanAmAM vikiya labdhine abhAva hoya che. mukta vaikriyazarIra teonA mukta dArika zarIranA samAna samajavA jeIe. AhAraka zarIra, vikriya zarIranA samAna ja che. pRthvIkayikanA tejasa ne kAmaNuzarIra pRthvIkAcikenA ja dArika zarIranI samAna jANavA joIe arthAt jevAM temanA dArika zarIra baddha ane muktanA bhede be prakAranA kahyAM che, tevAM ja tejasa ane kAzmaNa zarIra paNa be be prakAranA hoya che. * * ke, ' aSThAyike ane tejaskAcikenA zarIranI vaktavyatA pRthvIkAcikenA samAna kahevI joIe arthAt aSkAyike ane tejaskAcikenA bane-baddha ane mukta audArika zarIra hAya che. baddha audArika zarIra asa khyA che, mukta ananta che. vaikriya zarIra baddha nathI. hatA, paraMtu mukta ja hoya che. AhAraka paNa mukta ja hoya che. baddha nahIM. tejasa ane kArpaNuM zarIra baddha paNa hoya che, ane mukta paNa hoya che.
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAgaudArikazarIranirUpaNam 469 vaddhAni, AhArakANyapi muktAnyeva no baddhAni, taijasAni kArmaNAni ca baddhAnyapi bhavanti muktAnyapi ca bhavanti, itimAvaH / gautamaH pRcchati-'vAukAiyANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNatA?' he bhadanta ! vAyukAyikAnAM kiyanti tAvad audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNattA' vAyukAyikAnAm audArikANi zarIrANi dvividhAni prajJatAni, 'taM jahA-baddhellagA ya mukkellagA ya ya tadyathAbaddhAni ca muktAni ca tatra 'duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM orAliyA' dvividhAnyapibaddhAni muktAni ca vAyukAyikAnAmaudArikazarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAmaudArikANi uktAni tathaiva vaktavyAni, tathA ca vAyukAyikAnAmapi baddhAni audArikazarIrANi asaMkhyeyAni bhavanti, muktAni tu anantAni bhavanti prAgukta pRthivIkAyikaudArikavata, gautamaH pRcchati-veudhiyANaM pucchA' vaikriyANaM zarIrANAM pRcchA, tathA ca vAyujhAyikAnAM kiyanti vaikriyazarIrANi avantIti prazna:, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA * paNattA' vAyukAyikAnAM vaikriyazarIrANi dvividhAni prajJaptAni, 'ta jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tattha NaM je te vaddhellagA te NaM asaMkhejjA' tatra khalu-vaikriyabaddhamuktAnAM madhye yAni tAvad vaddhAni kriyANi vAyujhAyikAnAM bhavanti, tAni khalu asaMkhyevAni bhavanti, tadasaMkhyeyatvaM kAlataH prarUpayati- samae samae avahIraaura mukta bhI hote haiN| ' gautama-hai bhagavan ! vAyukAdhikoM ke audArika zarIra kitane' kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! do prakAra ke kahe haiM-baddha aura mukt| donoM kA kavana pRthvIkAyikoM ke audArika zarIroM ke samAna hI samajha lenA cAhie / isa prakAra vAyukAyikoM ke bhI baddha audArika zarIra asaMkhyAta hote haiM aura mukta audArika zarIra ananta hote haiN| gautama-he bhagavan ! vAyukAyikoM ke vaikiya garIra kitane hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! vAyukAyikoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke haiM, yathAvaddha aura yukta / vAddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hote haiN| usa asaMkhyAta saMkhyA kA kAla se spaSTIkaraNa karate haiM-agara eka-eka samaya meM eka-eka zarIra apa. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vAyukAyikanA dArika zarIra keTalo che? zrI bhagavAna-he gItama ! vAyukAcikenA audArika zarIra be prakAranA kahyAM che. baddha ane mukta, banne prakAranA kathana pRthvIkAcikenA audArika zarIrenA samAna samajI levAM joIe. e prakAre vAyukAyikanA paNa baddha audArika zarIra asaMkhyAta hoya che, mukta audAraka zarIra ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagava! vAyukAyikonA vakriya zarIra keTalAM hoya che? zrI mAvAn-3 gautama ! vAyu481 yi zarI2 mA 42 // ch-bh:ane mukta baddha kriya zarIra asaMkhyAta hoya che. te asaMkhyAta saMkhyAnuM kALathI spaSTI
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 pranApanAsUtre mANA avahIramANA paliauvamassa asaMkhejjaimAgametteNaM avahIraMti' samaye samaye pratisamayam apahiyamANA apahriyamANAH santaH, ekajJApahAreNa palyopamasya asaMkhyeyabhAga mAtreNa kAlena sarvAtmanA apahiyante kintu 'yo caiva gaM avahiyA siyA' no caiva khalu na puna rabhyaghikAni syu:-kadAcid bhavanti, tathA ca palmopamAsaMkhyeyasAge yAvantaH samayAH bhavanti tAvatpramANAni vAyusAyikAnAM baddha kriyazarIrANi bhavanti na tu tadadhikAni sUkSmavAdarabhedena paryAptAparyAptabhedena ca vAyukAyikAnAM cAturvidhyena tatra vAdaraparyApta vyatiriktAnAM zepANAM trayANAmapi pratyeka asaMkhyeya lokAlAzapradezapramANatvaM, vAdaraparyAptAnAM punaH pratarAsaMkhyeyabhAgapramANatvaM vartate, tatra trayANAM rAzInAM vaikriyalabdhyabhAvaH, bAdaraparyAptAnAmapi saMkhyeyabhAgamAtrANAmeva caikriyaladdhirbhavati, na taditarepAm, tathA coktam-'tiNhaM tAtra rAsoNaM veubdhiyaladdhI ceva nasthi, bAyarapajjatANaM pi saMkhejaibhAgagettANaM laddhI asthi tti' 'trayAgAM tAvad rAgInAM vaikriyalabdhizcaiva nAsti, vAdaraparyAharaNa kiyA jAya to palpopala ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla meM unakA pUrI taraha apaharaNa hotA hai| isase adhika nahIM hote haiM / tAtparya yaha hai ki palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla ke jitane samaya hote haiM, utane hI vAyukAdhikoM ke baddha baiMkriya zarIra hote haiM, usase adhika nahIM hote| vAyukAyika jIva sakSma aura bAdara ke bheda se tathA donoM ke paryApta aura aparyApta ke bheda se cAra prakAra ke hote haiM / inameM se cAdara paryApanoM ko chor3akara zeSa tInoM meM se pratyeka asaMkhyAta lokAlAza pradezoM ke barAbara haiM aura cAdara paryApta pratara ke asaMkhyAta bhAga pramANa haiN| inameM se tIna prakAra ke vAyukAyikoM ke vaikriya zarIra nahIM hotA / vAdara paryAptoM meM se bhI saMkhdheya bhAga mAtra meM hI caikriya zarIra pAyA jAtA hai , anya nahIM / kahA bhI hai-'tIna rAziyoM ke vaikriya labdhi hI nahIM hotii| bAdara paryAptoM meM se so saMkhyaya bhAga mAtra ke hI vaikriya labdhi karaNa kare che-agara eka-eka samayamAM eka-eka zarIranuM apaharaNa karAya te pa manA asa khyAtamA bhAganA kALamA temanA purI rIte apaharaNa thAya che. tenAthI adhika nahIM tAtparya e che ke palyopamano asaMkhyAta bhAga jeTalA kALanA jeTale samayathAya che, teTalA ja vAyukAyikanA baddha vaikriya zarIra thAya che. tenAthI adhika nathI thatA. vAyukAyika jIva sUkrama ane bAdaranA bhedathI tathA banenA paryApta ane apakSanA bhe thI cAra prakAranA hoya che temAMthI bAdara paryApta sivAya zeSa traNemAMthI pratyeka paNa asaMkhyAta kAkAza pradezanA barAbara che ane bAdara paryApta prataranA asaMkhyAta bhAga pramANa che, bAdara paryAptamAMthI paNa saMkhyaya bhAgamAtramAM ja vaikiya zarIra maLI mAya che. anyabhA nahI. kahyuM paNa che-traNa rAzionI kriya labdhi ja nathI thatI, bAdara paryAptomAMthI paNa rakhyAta bhAga mAtramAM ja vaMkiya labdhi thAya che. e kAraNe pRcchAnA samaye papamanA
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramemavodhinI TIkaH pada 22 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarora nirUpaNam GET sAnAmapi saMkhyeyabhAgamAtrANAM lavdhirasti 'iti, tasmAt palyo mAsaMkhyeyabhAgasamayapramANAnAmeva vaikriyavartinAM vAyukAyikAnAM pRcchA samaye'vAptirbhavati nAdhikAnAmitibhAvaH, 'mulagA jahA puDhavikAiyANaM mukAni tAvad vAyukAyikAnAM vaikriyazarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM muktAni vaikriyazarIrANi anantAni pratipAditAni tathaivAnantAni pratipAdanIyAni 'AhArayateyArummA jahA puDhavIkAiyANaM' vAyukAdhikAnAm AhAra katai jasakArmaNAni zarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM bhaNitAni tathaiva bhaNidavyAni tathA ca vAyukAyikAnAmAhArakazarIrANi vaddhamuktabhedena dvividhAni tatra vaddhAni na bhavanti, talla - bhAvAt, apitu muktAnyeva savanti, tAni cAnandAni bhavanti prAguktayukteH, taijasazarIrANi kArmaNazarIrANi ca vaddhAnyapi muktAnyapi ca bhavanti, tatrApi vaddhAni asaMkhyeyAni santi, muktAni tu anantAni bhavanti / 'vaNa phaikAiyANaM jahA puDhavikAiyANaM' vanaspatikAkAnAm audArikAdizarIrANi yathA pRthivIkAyikAnAM pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, kintu 'NavaraM teyA kammagA jahA oDiyA teyA kammagA' navaram - pRthivIhotI hai / isa kAraNa pRcchA ke samaya patyopana ke asaMkhyeya bhAga vAyukAyika hI vai zarIra vAle pAye jAte haiM, isase adhika nahIM / vAyukAyikoM ke mukta vaizarIra, Age kahe gae pRthvIkAyikoM ke muktavaikigazarIra ke samAna ananta kahane cAhie | vAyukAyikoM ke AhAraka, tejasa aura kArmaNa zarIra pRthvI sAyikoM ke samAna hI haiM, arthAt vAyukAyikoM ke yaha AhAraka zarIra nahIM hote, kyoMki unameM AhAraka labdhi kA abhAva hotA hai / kevala yukta AhA raka zarIra hI hote haiM aura ve pUrvakathita yukti ke anusAra ananta haiM / taijasa aura kArmaNa zarIra unake bAda bhI hote haiM, mukta bhI hote haiM / baddha asaMkhyAta aura mukta ananta haiM / vanaspatikAyikoM ke audArika taijasa Adi zarIra pRthvIkAyikoM ke samAna kahane cAhie, parantu pRthvIkAdhiyoM se vizeSatA yaha hai ki vanarapatikAyikoM ke taijasa aura kArmaNa zarIroM kI prarUpaNA samuccaya taijasa aura kArmaNa zarIroM asabhyeya bhAga mAtra vAyukAyika ja vaikizarIre vALA maLI Ave che, temanAthI adhika nahI' vAyukAnA mukta vaikriyazarIra, pahelAM kahevAmAM Avela pRthvIkAyikAnA mukta vaikiya zarIranA samAna ananta kahevI joie. vAyukAyikAnA gAhAra', tejasa ane kANu zarIra pRthvIkAyikAnA samAna ja che, arthAt vAyukAyikAnA khaddha AhAraka zarIra nathI AtAM, kemake teone AhAraka labdhinA abhAva hoya che. kevaLa mukta AhArakazarIra ja hAya che ane te pU`kathitayukti anusAra ananta che. tejasa ane kArmAMNu zarIra temanA zrRddha paNa hoya che, mukta paNa heAya che. khaddha asa khyAta, mukta ananta che vanaspatikAyikanA audyArika Adi zarIra pRthvIkAyizAnA samAna kahevAM joIe. parantu pRthvIkAcikAthI vizeSatA e che ke vanaspatikAyikAnA tejasa ane kANu zarIrAnI
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 pratApanA kAyikazarIrApekSayA vizepastu taijasakArma gAni zarIrANi auzikAni-saguccaya viSayI. bhUtAni japta kArmaNAni zarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, tathA ca vanaspati kAyikAnAyaudArikagarIrANi baddhAnyapi muktAnyapi, tatra bajhAni asaMkhyeyAni, mRtAni punaranantAni, vaikriyANi puna ryutAnyeva no baddhAni tallanthyamAvA, tAni ca sukAni baiMkriyA zarIrANi anantAni bhavanti, AhArakANyapi zarIrANi muktAnyeva navanti no baddhAni prAgRktayuktaH, taijasAni kArmaNAni zarIrANi tu vaddhAnya pi anantAni zuktAnyapi anantAni bhavantItyAzayaH, gautamaH pRcchati-'beIdiyANaM bhaMte ! kevadayA orAliyasarIramA paNattA?' he bhadanta ! dvIndriyANAM kiyanti audArikANi zarIrANi prajJaptAni ? bhagavAlAha-goyaTA !' he gautama ! 'davihA paNNattA' dvIndriyANAsaudArikazarIrANi dvividhAni prajAtAni, 'taMjA-maddhelagAya mukkelacyA ya' tadyathA vaddhAni ca muktAni ca 'tatya NaM je te baghelalagA te NaM asaMkhajA' tatra khala baddhamukaudArikazarIrANAM madhye yAni tAmada baddhAni bhavanni tAni khalu asaMkhyeyAni manti tadevAsaMkhyeyatvaM kAlakSetrAbhyAM prarUpayati-'asaMkhejAhi umsappiNi osappiNIhiM jaisI karanI cAhie / abhiprAya yaha hai ki inaspati kAdhikoM ke baddha aura mukta donoM prakAra ke audArika zarIra hote haiN| unameM se vaha audArika zarIra asaM. khyAta haiM aura mukta ananta haiM / caikriya muka hI hote haiM, vaha nahIM, hote, kyoM ki vanaspati kAyikoM meM vaikriya labdhi nahIM hotI aura ve mukta baiMkriya zarIra ananta hote haiN| vanaspati kAyikoM meM AhAraka zarIra bhI mukta hI hote haiM, baddha nahIM / isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| nejasa aura kArmaNa zarIra baddha bhI ananta aura mukta bhI ananta hote haiN| gautama-he bhagavan ! dvIndriyoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM? bhagavAn-he gautama ! dvIndriyoM ke audArika zarIra do prakAra ke hote haiM, ve isa prakAra-baddha aura mukta / baddha audArika zarIra asaMkhyAta haiM / isa asaMkhyAna saMkhyA kA kAla aura kSetra kI apekSA se prarUpaNa karate haiM-kAla kI prarUpaNA samucca taijasa ane kAmaNa zarIre jevI kavI joie aviprAya e che ke vanaspati kAyikanA baddha ane mukta banne prakAranA audarika zarIra hoya che. temAMthI baddha audArika zarIra asa khyAta che ane mukta anata che. vekiya mukta ja thAya che, 8 nathI thatAM. ke bake vanaspatikAcikemAM vaikriyalabdhi nathI thatI, ane temanA mata kriya zarIra ananta thAya che. vanaspatikAyikamAM AhAraka zarIra paNa mukta ja hoya che, baddha nahI. tenuM kAraNa pahelA kahI devAeluM che tejama ane kAzmaNa zarIra baddha paNa ananta ane mukta paNa ananta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! DhIddhinA dArika zarIra keTalA kahelAM che? zrI bhagavAn he gautama ! kIndriyenA orika zarIra be prakAranA hoya che, teo A prakAre-baddha ane mukta baddha audArika zarIra asaMkhyAta che, A asa khyAta saMkhya nI
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevayodhinI TIkA pada 12 sU0 5 pRthivIkAyikAdInAmaudArikazarIranirUpaNam 473 avahIraMti kAlaoM' pratisamayamekaikazarIrApahAreNa asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAsmanA apahiyante kAlata:-kAlApekSayA sAmastyena vinAzyante, tathA hi-asaMkhyeyAsu utsarpiNyavasarpiNISu yAvantaH samayA bhavanti teSAM tAvatpramANatvAdasaMkhyeyatvamupapadyate, 'khetto asaMkhejjAo seDhIo payarassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayaH AtmAvagAhanAbhi Apyante, tAzca zreNayaH prAguktarItyA pratarasyAsaMkhyeyabhAgo bodhyaH, tathA cAsaMkhyeyAsu zreNISu yAvantaH AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni dvIndriyANAM vaddhAni audArikazarIrANi bhavanti, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgapramitAH satyo'saMkhyeyA parigRhyante itibhAvaH kintu nairayikabhavanapatizarIrapratarAsaMkhyeyabhAgApekSayA dvIndriyazarIrapratarAsaMkhyeyabhAgaya kizcid vaiziSTayaM pratipAdayituM sUcImAnaM prarUpayati-tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasaI asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDio asaMkhejjAI seDhivaggamUlAI apekSA se yadi utsarpiNI-avasarpiNI kAlo ke eka-eka samaya meM eka eka audArikazarIra kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI meM una sabakA apahaNa ho / Azaya yaha nikalatA hai ki asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM meM jitane samaya hote haiM, utanA asaMkhyAta kAla yahAM grahaNa karanA cAhie / kSetra kI apekSA le asaMkhyAta zreNiyoM ko ve apanI avagA. hanA se vyApta karate haiN| pUrvokta prakAra se ve zreNiyAM pratara ke asaMkhyeya mArga hotI haiN| arthAt asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI dvIndriyoM ke vaddha audArika zarIra bhI hote haiN| ve zreNiyAM pratara ke asaM. khyeya bhAga pramANa asaMkhyAta haiN| kintu nArakoM aura bhavanapatiyoM ke zarIroM ke pratarAsaMkhyeya bhAga kI apekSA dvIndriyoM ke zarIroM kA pratarAsaMkhyeya mAga kucha bhinna prakAra kA hai, yaha batalAne ke lie sUcI mAna kI prarUpaNA kI jAtI hai-una zreNiyoM ke parimANa ko nizcita karane ke lie vistAra kI jo sUcI kAla ane kSetranI apekSAe utsarpiNI-avasarpiNI ka lenA eka-eka samayamAM eka eka audArika zarIranuM apaharaNa karAya to asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNImA te badhAnA apaharaNa thAya. Azaya e che ke-kALanI asaMkhyAta utsarpiNa temaja avasarpiNI kALamAM jeTale samaya thAya che, teTale asaMkhyAtakALa ahI grahaNa kare joIe kSetranI apekSAe asa khyAta zreNine teo pitAnI avagAhanAthI vyAsa kare che. pUrvokta prakArathI te zreNi prataranA asaMkhyaya bhAga thAya che arthAta asaMkhyAta zreNiyomAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja kIndriyeAnA baddha dArika zarIra paNa hoya che te zreNiyo prataranA asa peya bhAga pramANa asa gyAta che kintu nArake ane bhavanapatinA zarIranA pratarAsaMkheya bhAganI apekSAe dvIndriyanA zarIranAM pratarAsaMdhyeya bhAga kAIka linna prakAra che. e batAvavAne mATe sUcanA mAnanI prarUpaNa karAya che e zreNinA parimANane nizcita karavAne mATe vistAranI je sUcI mAnI che, te asaMkhyAta keDA koDI jananA pramANa pra060
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 prApamAstre tAsAM ca zreNInAM parimANAvadhAraNAya viSkambhasya-vistArasya yA sUcI sA asaMkhyeyA yojanakoTIkoTayaH-asaMkhyeya yojanakoTIkoTipramANA bodhyA, athavAnyad vizeSataH parimANamAha-asaMkhyeyAni zreNivargamUlAni ekasyAH paripUrNAyAH zreNeH yaH pradegarAzi bhavati tasya yat prathamaM dvitIyaM tRtIyaM yAvadasaMkhyeyatama vargamUlaM bhavati tatsarvamekatra saMkalayya teSu ca saMkaliteSu yAvAn pradezarAzi bhavati tAvatpradezasvarUpA viSkambhasUci ravasAtavyA, yathA asatkalpanayA zreNI khalu asaMkhyeyAH pradezA api patriMzaduttarANi paJcazatAdhikAni paJcapaSTi sahasrANi 65536 iti, teSAM prathama vargamUlaM paTpaJcAgadAdhikaM zatadvayam 256 bhavati, dvitIya vargamUlaM poDaza 16 bhavati, tRtIyaM vargamUlaM 4 catvAro bhavati, caturtha varga: mUlam dvau 2 bhavati, eteSAM saGkalane ca aSTa saptatyadhikagatayaM 278 bhavati, etAvatI tAva dasatkalpanayA pradezAnAM sUci ravaseyeti bhAvaH ||suu0 5 / / pratarapUraNavaktavyatA mUlam beiMdiyANaM orAliyasarIrehiM vaddhellagehiM payaro avahIrati, asaMkhejAhiM ussappiNIosappiNIhiM kAlao, khettao aMgulapayarassa AvaliyAe ya asaMkhejaibhAgapalibhAgeNaM, tattha NaM je te mukkellagA te bhAnI hai, vaha asaMkhyAta koDA koDI yojana pramANa samajhanI caahie| athavA eka paripUrNa aNi ke pradezoM kI jo rAzi hotI hai, usakA jo prathama, dvitIya, tRtIya yAvata asaMkhyAtavAM vargamUla hai, usa sabako saMkalita kara diyA jaae| sabako saMkalita karane para jitanI pradeza rAzi hotI hai, utane pradezoM kA samUha rUpa viSkaMbha sUcI samajanI caahie| yadyapi aNi meM vastutaH asaMkhyAta pradeza hote haiM, kintu asatkalpanA se unheM 65536 mAna liyA jAya to unakA prathama vargamUla 256 AtA hai, dUsarA vargamUla 16, tIsarA vargamUla 4 aura cauthA vargabhUla 2 hotA hai / ina saba saMkhyAoM ko joDane se 278 yoga hotA hai, asatkalpanA se itane pradezoM kI sUcI samajhanI cAhie // 5 // samajavI joIe athavA eka paripUrNa zreNinA pradezanI je rAzi thAya che, temanuM je prathama dvitIya tRtIya cAvat asaMkhyAtamuM varga bhUla che. te badhAne saMkalita karI devAya, badhAne saMkalita karI devAthI jeTalI pradeza rAzi thAya che, teTalA pradezanA samUha rUpa vidhvaMbha sUcI samajavI joIe. yadyapi zreNimAM vastutaH asaMkhyAta pradeza hoya che, kintu asaka95nAthI temane 65536 mAnI levAya to temanuM prathama varga mUla 256 Ave che, bIjuM varga bhUla 16 trIjuM varga bhUla 4 ane cothuM varga mULa 2 thAya che. A badhI sa khyA joDavAthI ra78 saravALe thAya che, asatka95nAthI eTalAM pradezonI sUcI samajavI joIe che 5 che -
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 475 prameyavodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam jahA ohiyA orAliyamukkellayA, veuvviyA AhAragA. ya baddhellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA, teyAkammagA jahA eesiM ceva ohiyA orAliyA, evaM jAva cariMdiyA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva, navaraM veubviyasarIraesu imo viseso pA~cadiyatirikkha joNi. yANaM bhaMte ! kevaiyA veuvviyasarIrayA paNNattA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejA, jahA asurakumArANaM, NavaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlasta asaMkhejaibhAgo, mukkellagA taheva, maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNatA ? goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-bachellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te baddhellagA, te NaM siya saMkhijA, siya asaMkhijjA, jahaNNapae saMkhejA, saMkhejAo koDAkoDIo tijamalapayassa uvariM caujamalapayasta hidA, ahavaNaM chaTTho vaggo paMcamavaggapaDuppaNNo ahavaNaM chaNNauIcheyaNagadAirAsI, ukkosapae asaMkhijjA, asaMkhejAhiM ussappiNiosappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettao rUvapakkhittehiM maNussehi seDhI avahIrai, tIse seDhIe AgAsakhettehiM avahAro maggijjai asaM. khejjA, asaMkhejAhiM uslappiNiosappiNIhiM kAlao, khettao aMgulapaDhamavaggamUlaM taiyavaggasUlapaDuppaNNaM, tattha gaMje te mukkellagA te jahA orAliyA ohiyA mukkellagA, veuvviyANaM bhaMte ! pucchA, goyamA! duvihA paNNattA, taM jahA-baddhellagA ya, mukkellagA ya, tattha NaM je te bavellagA te NaM saMkhijjA, samae samae avahIramANA avahIramANA saMkhejjeNaM kAleNaM avahIraMti, no ceva NaM avahIriyA siyA, tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA, AhAragasarIrA jahA ohiyA, teyAkammagA jahA-eesiM ceva orAliyA, vANamaMtarANaM jahA neiyANaM orAliyA, veubviyasarIragA jahA neraiyANaM, navaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI saMkhejajoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa mukillayA
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 prajJApanAstre jahA orAliyA, AhAraNasarIrA jahA asurakumArANaM teyAkammagA jahA eesiM ceva veDavviyA joisiyANaM evaM ceva, tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhasUI vichappanlaMyulasayajangalibhAgo payarassa, vemANiyANaM evaM ceva, navaraM tAliNaM seDhINaM vikAsasUI aMgulavitIyavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNNa ahavaNaM agulataiyavasgamUlaghaNappamANamettAo seDhIo, sesaM taM ceva / sarIrapayaM samataM ||suu0 6 // chAyA-hIndriyANAmaudArikazarIrai baddhaiH prataramapahiyate, asaMkhyAbhirutsarpiNyavasarpiNImiH kAlataH, kSetrato'gulapratarasya AvalikAyAzcAsaMkhyeyabhAgapratibhAgena, tatra khalu __yAni tAvada muktAni tAni yathA audhikAni audArikamuktAni, vaikriyANi AhArakANi ca baddhAni na santi, muktAni yathA audhikAni audArikamuktAni, taijasakArmaNAni yathA pratara pUraNa vaktavyatA ___ zabdArtha-(veiMdiyANaM) do indriyo ke (orAliyasarIrehiM) audArika zarIroM se (baddhellagehiM) baddhoM se (patharo) pratara (avahIrai) apahata kiyA jAtA hai (asaMkhenAhiM utsappiNI-osappiNAhiM kAlao) kAla kI apekSA se asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM se (vettao) kSetra se (aMgulapayarassa) aMzula pratara ke (AvaliyAe ya) aura AvalikA ke (asaMkhejjaibhAga pali. bhAgeNaM) asaMkhyeya bhAga pratibhAga se (tattha NaM) unameM (je te sukkellagA) jo mukta-tyAge hue haiM (te jahA ohiyA orAliya mukkellayA) ve.samuccaya muktoM ke samAna (veuvviyA AhAragA ya vadhellagA Natthi) baddha vaikriya aura AhAraka nahIM hote (mukkellagA jahA ohiyA orAliyanullagA) mukta samuccaya mukta audArikoM ke samAna (teyA kammagA jahA etesiM ceva ohiyA orAliyA) pratara pUraNa vaktavyatA zahAtha-(veiMdiyANaM) dIndrayAnA (orAliyasarIrehi) moha2i4 zarIrAthI (bardollage hiM) pothI (payaro) prata2 (avahIgi) apAna 42 // cha (asaMkhenAhiM ussappiNi-osapiNihi kAlao) panI apekSAye. 4rI gasa bhyAta sami-garasapiNI sAthI / (khettao) kSetrathI (aMgulapayarassa) 25 guraprataranA (AvaliyAe ya) mana masinA asaMkhejjaibhAga palIbhAgeNa) asabhyeya mA pratimAthI (tatya Na) tamAmA (je te mukkellagA) re bhuta che tyA che (taM jahA ohiyA orAliyamukkellayA) tayA samusyaya bhuTatAnA samAna (veubbie AharagAya balligA natthi) // vaiThiya bhane bhADA24 tA nathI (mukke-- llagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA) bhuta samu25 bhuta 'moha2i4nA samAna (teyA. kammagA jahA eesiM ceva ohiyA orAliyA) terasa bhae tabhanA samunyaya mohAri.
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam eteSAzcaiva audhikAni audArikANi, evaM yAvaccaturindriyANi, paJcandriyatiryagyonikAnA mevazcaiva, navaraM vaikriyazarIreSu ayaM vizeSaH-paJcendriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! kiyanti vaikriyazarIgaNi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni muktAni ca, tatra khalu yAni tAvada baddhAni tAni khalu asaMkhyeyAni, yathA amurakumArANAma, navaraM tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasUcI agulaprathamavargamUlasyAsaMkhyeyabhAgaH, muktAni tathaiva, manuSyANAM bhadanta ! kiyanti audArikazarIrANi prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni, taijasa aura kArmaNa inhIM ke satruccaya audArikoM ke samAna (evaM jAva cauridiyA) isI prakAra yAvat catundriya (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva) tiyaca paMcendriyoM kA kathana isI prakAra (navaraM) vizepa (veubviyasarIraesu imo viseso) vaikriyazarIroM meM yaha vizeSatA hai (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kevaiyA veubviyasarIrayA paNNattA?) paMcendriyatiryagyoniyoM ke he bhagavan ! kitane vaikriya zarIra kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) he gautama! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA-baddhellagAyA, mukkellagA ya) ve isa prakAra baddha aura mukta (tattha NaM je te badallagA teNaM asaMkhejA) unameM jo baddha haiM ve asaMkhyAta haiM (jahA asurakumArANaM) jaise asurakumAroM ke (NavaraM) vizeSa (tAsi NaM seDhINaM) una zreNiyoM ko (vikkhabhasaI) viSkaMsUcI (aMgulapaDhamavaggamUlassa asaMkhebaI bhAgo) aMgula ke prathama vargamUla kA asaMkhyAtavAM bhAga (mukkellagA taheva) mukta zarIra usI prkaar| (maNussANaM bhaMte ! kevaDyA orAliyasarIragA paNNatA ?) he bhagavan ! manuSyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? (goyamA! duvihA paNNattA) hai gautama ! do honA samAna (evaM jAva cariMdiyA) me bhAre yAvat yatundriya (paMci diyatirikkha joNiyANaM evaM ceva) tiya ya payandriyAnA thana me pramANe (navaraM) vizeSa (veubviyasarIraesu imo viseso) vaiThiya zarIrAma 2 vizeSatA cha (paMciM diyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! pheyaiyA veuvyiyasarIrayA paNNattA ?) payandriya tiya ya yonizAnA sApa ! eai dhya zarI2 4i cha ? (goyamA / duvihA paNNattA) gautama ! me // 2 // 4 // cha (taM jahAballigAya, mukkellagA ya) mane bhuta (tatya NaM je te baghellagA teNaM asaMkhejjA) tamAma 2 madhesa che ty| masa dhyAta che (jahA asurakumArANaM) rebha asumaare| samandhI 4thana cha te4 prabhAra (NavaraM) vizeSatA (tAsINaM seDhINa) te yAnI (vikkhaMbhasUI) vien sthI (aMgula paDhamavaggamUlassa asaMkhejjai bhAgo) mAMganA paDasA kA bhUtanA madhyAtamA mAnasI cha. (mukkellagA taheva) bhuta zarI2 5 2mA prabhArI samAvA. (maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA) lagavan manuSyonA mohA. 2i4 zarIra mA 4aa cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama ! me prahAranapAmAM
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghaTa prajJApanAsUtre tadyathA - vaddhAni ca muktAni ca tatra khalu yAni tAvad vaddhAni tAni khalu syAt saMkhyeyAni, 7 syAda asaMkhyeyAni, jaghanyapade saMkhyeyAni saMkhyeyAH koTIkoTadhaH, triyamalapadasyopari caturthayamalapadasyAdhastAt, athavA khalu paSTho vargaH paJcamavarga pratyutpannaH, athavA khalu paNNadaticchedana kadAyirAziH, utkRSTapade asaMkhyeyAH, asakhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhira pahi yante kAlataH, kSetrato rUpaprakSipta manuSyaiH zreNi pahriyate, tasyAH zreNeH AkAzakSetrapAro mRte asaMkhyeyAH, asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH kAlataH, kSetrato'gu laprathamavargamUlaM tRtIyavargamUlamatyutpannam, tatra salu yAni tAvad muktAni tAni yathA audAprakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (vaDelalagA ya sukkelalagA ya) baddha aura sukta (tattha NaM je te baddhelalagA) unameM jo baddha haiM (te NaM siya saMkhijjA, siya asaMkhijA) kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta hote haiM (jahaNNapae saMkhejjA) jaghanya padaseM saMkhyAta hote haiM (saMkhejjAo) saMkhyAta (kADA koDIo) kor3AkoDI (ti jamalapayassa uvariM) triyamalapada ke upara (caujamalapayassa hiTThA) catuH yamalapada se nIce ( ahava chaTTo vaggo paMcamavagga paDuppaNNI) athavA paMcama varga se guNita chaTA varga ( ahava NaM chaSNauI cheyaNagayAharAsI) athavA chyAnave vAra AdhI-AdhI kI huI rAzI (ukko sapae asaMkhijjA) utkRSTa padameM asaMkhyAta hai (asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNIhiM avahIraMti kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM se apahRta hote haiM (khettao) kSetra se (khvapakhitehiM maNussehi) eka rUpakA jinameM prakSepa kiyA hai, aise manuSyoM se (seDhI) zreNI (avahIrai) apahRta hotI hai (tIse) usa (seDhIe) zreNi kA ( AkAsa khette hi) AkAza kSetroM se (avahAro ) apaharaNa (maggijaha ) khojA visA che (taM jahA) te bhA prabhA (vadvellagA ya mukkellagA ya) yuddha bhane bhuta (tatya NaM je te ballaga) tetheobhA ne madhdheA hai ( teNaM siya saMkhijjA, siya asaMkhijjA) tethe udAyit saMkhyAta hAthit asayAta hoya che (jahaNNapade saMkhejjA ) dhanya yahAM sabhyAta hoya che (saMkhejjAo) sabhyAta (koDAkoDIo) DADI (tijamalapayassa uvariM) triyamata pahanA 752 (caujamalapayassa hiTThA) yatu yabhava yahanI nIce ( ahava chaTTo vaggo paMcamavaggapaDuppaNNo ) athavA paMthabha vargathI guNita chaTThAvarga ( ahavaNaM chaSNauI cheyaNagayAirAsI) athavA chanuvAra adhIgadhI relI rAzi (ukko sapae asaMkhijjA ) utlRSTa pahabhAM asabhyAta che (asaMkhejjAhiM ussapiNI-osappiNIhi avahIrati kAlao) praNathI asabhyAta utsarpilI- avasarpiNI aNothI apahRta thAya che (khettao) kSetrathI (rUvapakkhittehi maNussehi ) me ye che, mevA bhanuSyothI (seDI) zreNi (avahIrai) apahRta thAya che (tI se ) te (seDhIe) zreSthinA (AkAsakhettehi) AAza kSetrathI ( avahAro ) apara (mAgijja i) joz2Aya che upane mAM kSetra 1 + #
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam rikANi audhikAni muktAni, vaikriyANAM bhadanta ! pRcchA, gautama ! dvividhAni prajJaptAni, tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, tatra khalu yAni tAvada baddhAni tAni saMkhyeyAni, samaye samaye apahiyamANA apahiyamANAH saMkhyeyena kAlena apahiyante, no caiva khalu abhyadhikAni syuH, tatra khalaM yAni tAvad muktAni tAni khalu yathA audArikANi audhikAni, AhArakazarIrANi yathA audhikAni, taijasa kArmaNAni yathA eteSAJcaiva audArikANi, vAnavyantarANAM yathA nairayikANA maudArikANi, vaikriyazarIrANi yathA nairyikaannaam| navaraM tAsAM jAtA hai (asaMkhejjA) asaMkhyAta (asaMkhejjAhiM utsappiNi osappiNIhiM kAlao) kAla se asaMkhyAta utsarpiNiyoM avasapiNiyoM se (khettao) kSetra se (aMgula paDhamabaggamUla taDya baggamUlapaDappaNNaM) tIsare vargamUla guNita aMgula kA prathama vargamUla (tattha NaM je te sukkellagA) unameM jo mukta haiM (te 'jahI orAliyA ohiyA mukkellagA) ve samuccaya mukta audArikoM ke samAna . (veuvviyANaM pucchA ?) vaikriya zarIroM saMbaMdhI pRcchA (goyamA ! duvihAM paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (badhellagA ya mukkellagA ya) baddha aura mukta (tattha NaM je te badhellagA te Na saMkhijjA) unameM jo baddha haiM, ve saMkhyAta haiM (samae samae avahIramANe avahIramANe) samaya-samaya meM apahRta hote-hote (saMkhejjeNaM kAleNaM) saMkhyAta kAla meM (avahIraMti) apahana hote haiM (no ceva NaM avahIriyA siyA) magara apahRtanahIM ho cukate (je te muskellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA) jo mukta haiM ve samaccaya audArika ke samAna (AhAragasarIrA jahA ohiyA) AhAraka zarIra samuccaya AhAraka ke samAna (teyAkammagA jahA etesiM ceva orAliyA) taijasa (jasaMkhejjA) masa bhyAta (asakhejjAhiM usappiNi-osappiNihi kAlao) ! 5sa jyAta Grami-maksapiyothI (khetta bho) kSetrayI (aMgulapaDhamavaggamUlaM taiyavaggarmUlapaDuppaNa) zrIna bhUgathI guta mazudanA prathama va bhUkha (tattha NaM je te mukkellagA) tesomAMthI 2 bhuta cha (te jahA orAliyA mukkellagA) te sabhuzyaya bhuta mohArinA samAna (veubbiyANaM pucchA ?) vaizyi shrii| sadhA ch|'? (goyamA! duvihA paNNatA) ra gautama ! meprA2nA 4aa cha (taM jahA) tayA 24 ghare cha (valligA ya mukvellagAya) mA bhane bhuta (tatthaNaM je te balligA teNaM saMkhijjA) tamAmA cha, te| sa cyAta cha (samae-samae avahIramANe avahIramANe) samaya / samayamA apAhata.ldi thatA (saMkhejjeNaM kAleNaM) sabhyAta bhAM (avahIraMti) mapAta thAya che: (no ceva NaM avahiriyA siyA) 5 apAhata nathI jardi (je te mukkellagA teNe jahA orAliyA ohiyA) tabhI 2 bhuta cha tamA samasyaya mohArinasamAna (AhAragasarorA 'jahA ohiyA) mAhA24 zarI2 sabhuzyaya bhADA24nI samAna (teyA kammagA jahA eesi ceva orAliyA), tarasa
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakSApanAsUtre khalu zreNInAM viSkambhasUcI saMkhyeyayojanazatavargapratibhAgaH pratarasya, muktAni yathA audArikANi, AhArakazarIrANi yathA asurakumArANAs, taijasakArmaNAni yathA etepAzcaiva vaikriyANi, jyotiSkANAmevaJcava, tAsAM zreNInAM viSkambhasUcI dvipadapaJcAzadaGgulazatavarga pratibhAgaH pratarasya, vaimAnikAnA mevaJcava, navaraM tAsAM zreNInAM viSkambhamUciH aguladvitI. yavargamUlam, tRtIyavargamUlapratyutpannam, athavA khalu agulatRtIyavargamUlaghanapramANamAtrAH zreNayaH, zeSa tazcaiva / zarIrapadaM samAptam ||suu0 6 // aura kArmaNa jaise inhIM ke audArika ___ (vANamaMtarANaM jahA nerayANaM orAliyA) vANavyantaro ke jaise nArakoM ke audArika (veubdhiyasarIragA jahA neraDyANaM) vaikriya zarIra jaise nArakoM ke vaikriyazarIra (navaraM) vizeSa (tAsi NaM seDhINa) una zreNiyoM kI ( vikhabhasUI) viSkaMbhasUcI (saMkhijja joaNasayavaggapalibhAgo payarassa) pratara kA saMkhyAta zanavarga pratibhAga (mukillayAjahA orAliyA) mukta zarIra audArikoM ke samAna (AhAragasarIrA) AhAraka zarIra (jahA asurakumArANa) jaise asurakumAroM ke (teyA kammagA) taijasa aura kArmaNa (jahA etesi NaM ceva veuviyA) jaise inhIM ke vaikriya (joisiyANaM evaM ceva) jyotiSkoM ke isI prakAra (tAsiNaM vikkhaMbhasaI) unakI viSkaMbha sUcI (vichappannaMgulasayavaggapalibhAgo payarassa) pratara kA do sau chappanavAM varga pramANa khaNDa (vemANiyANaM evaM ceva) vaimAnikoM ke isI prakAra (navaraM) vizeSa (tAsi Na seDhINaM viksaMbhamUI) una zreNiyoM kI viSkabhasUcI (aMgulavitIya vaggamUlaM taiya baggamUlapaDappannaM) tRtIya vargamUla se gaNita aMgula kA dvitIya vargasUla (ahavaNNaM) athavA (aMgulataiyavaggamUla. ane kAzmaNa jevA temanA audArika (vANamaMtarANaM jahA~ nerajhyANaM orAliyA) bAnvyantana vA nAhInA mohA (veubviyasarIragA jahA neraiyANaM) vaiThiya zarIra 2i nAnA (navaraM) vizeSa (tAsirNa seDhINa) te zreNiyonI (vikkhaMbhasUI) qiuze sUyI (saMkhijjajoyaNasayavaggalibhAgo payarassa) prata2nA sadhyAta zata prati mA (mukillayA jahA orAliyA) bhuta zarIra yauhArazInA samAna (AhAragasarIrA) mAhA24 zarIra (jahA asurakumArANaM) 21 / 2592zubhAzanA (teyA kammagA) tesa mane bhaY (jahA eesiNaM ceva veubbiyA) 24 tamanA vaiThiya (joisiyA evaM ceva) yAtiDInA se prAre (tAsiNaM vikkhaMbhasUI) tebhanI qiom sayA (vichappannaMgulasayabaggapalibhAgo payarassa) prtrne| masa 7.5nabhI prabhANu ma (vamANiyANaM evaM ceba) vaimAnikAnA se prabhAra (navara) vizeSa (tAsiNaM seDhoNaM vikvaMbhasUi) aziyonI vi04ma sUyI (aMgula vitIyavaggamUlaM taiyavaggamUlapaDuppanna) tRtIya va bhUgayI zuddhita matanA dvitIya vargabhRga (ahavaNNaM) 12vA (aMgula taiyavaggamUla
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramemavodhinI TIkaH pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam .481 TokA-atha kiyatIbhi ragAhanAbhi rAstIryamANAni dvIndriya zarIrANi kiyatA kAlena sampUrNa prataraM prapUrayanti ? ityAzaGkAyAM jAtAyAmagulAsaMkhyeyabhAgapramANAbhi ratagAhanAbhiH pratyAvalikA'saMkhyeyabhAgamekaikAvagAhanAracanenAsaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNImirApUrayanti dvIndriyazarIrANi prataraM sakalam, tathAcAvalikAyA ekaikasmin asaMkhyeyatame bhAge agulAsaMkhyeyapramANA ekaikA avagAhanA viracyate tato'saMkhyeyAbhirutsapiNyava sarpiNIbhiH sakalamapi prataraM dvIndriyazarIrairApUryate ityetadevApahAradvArA prarUpayitumAha-'be iMdiyANaM orAliyasarIrehiM baddhelgehiM eyaro avahIrai' dvIndriyANA maudArikazarIrai baiH prataramapahiyate, tatra kAlato'pahAramAha-'asaMkhejAhiM ussappiNi osappiNIhi kAlao' ghaNappamANamettAo seDhIo) aMgula ke tRtIya vargamUla dhana pramANa mAtra zreNiyAM (sesa taM ceva) zeSa bahI zarIrapada samApta TIkArtha-dIndriya jIvoM ke zarIra kitanI avagAhanAoM ke dvArA kitane kAla meM sampUrNa pratara ko pUrA karate haiM ? aisI AzaMkA hone para usakA samA. dhAna karate haiM-aMgula ke asaMkhyeya bhAga pramANa avagAhanAoM se, pratyeka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM eka-eka avagAhanA kI racanA karane para asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNi kAloM meM dIndriyoM ke zarIra sampUrNa pratara ko pUrA karate haiM / isa prakAra AvalikA ke eka eka asaMkhyAtaveM bhAga meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa eka eka avagAhanA kI racanA kI jAtI hai, taba asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM meM hIndriyoM ke zarIroM se pUrA pratara bharA jAtA hai / yahI bAta apahAra ke dvArA prarUpaNa kI jAtI haiMghaNappamANamettAo seDhIo) 25 zusanA tRtIya 4' bhUsanA dhana prabhA bhAra zreliyA (sesaM taM ceva) 25 te pramANe che. zarIra pada samAsa TIkAI-kIndriya jInA zarIra keTalI avagAhanAo dvArA keTalA kALamAM saMpUrNa pratarane pUro kare che evI A za kA utpanna thatAM tenuM samAdhAna kare che- aMgulanA asa peya bhAga pramANa avagAhanAothI, pratyeka AvalikAnA asa khyA tamA bhAgamAM eka-eka avagAhanAnI racanA karavAthI asaMkhyAta utsarpiNImAM kriIndriyenA zarIra saMpUrNa pratarane pure kare che e prakAre AvalikAnA eka eka asa khyAtamA bhAgamAM agulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANe eka eka avagAhanAnI racanA karAya che, tyAre asaMkhyAta utsarpiNI- khavasarpiNa kALamAM kIndriyonA zarIrathI pure pratara bharAI jAya che. eja vAta apahAranA dvArA prarUpita karAya che
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 prajJApanAsUtre asaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH kAlata.-kAlApekSayA apahiyate iti pUrveNAnvayaH, 'khettao aMgulapayarassa AvaliyAe ya asaMkhejjAbhAgapalibhAgeNaM' kSetrata:-kSetrapekSayA aGgulapratarasya-aGgulamAtrasya ekaprAdezikazreNirUpasya asaMkhyebhAgapratibhAgapramANena khaNDena apahiyate iti pUrveNa sambandhaH, idaM kSetraviSayaM parimANaM bodhyam, kAlavipayaM parimANantu-AvalikAyAzca asaMkhyeyabhAgapratibhAgena asaMkhyeyatamapratibhAgena apahiyate ityarthaH, tathA caikana dvIndriyeNAGgulAsaMkhyeyabhAgapramANaM pratarakhaNDamAvalikAyA asaMkhyeyatamena bhAgenApahiyate, dvitIyenApi dvIndriyeNa tAvatpramANamakhaNDaM tAvatA kAlenaivApahiyate ityevaM rItyA apahiyamANaM prataraM sarvaM vIndriyairasaMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sakalamevApahiyate iti bhAvaH, 'tattha NaM je te mukkellagA te jahA ohiyA orAliyamukkellagA' tatra khaluvaddhamuktaudArikazarIreSu madhye, yAni tAvad muktAni dvIndriyANAmaudArikazarIrANi santi tAni yathA audhikAni samuccaye pratipAditAni audArikANi muktAni tathaiva pratipattavyAni, dvIndriyoM ke audArika baddha zarIroM ke pratara kA apahAra hotA hai / kAla se hone vAlA apahAra kahate haiM-kAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM se apahAra hotA hai / kSetra kI apekSA eka prAdezika zreNIrUpa aMgulamAtra pratara ke asaMkhyeya bhAga pratibhAga pramANa khaMDa se apahAra hotA hai| yaha kSetra viSayaka pramANa jAnanA cAhie, kAla viSayaka parimANa yaha ki AvalikA- ke asaMkhyAtaveM bhAga se apaharaNa hotA hai| isa prakAra eka hIndriya ke aMgula ke asaMkhyAtA bhAga pramANa pratara khaNDa AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga le apahRta hotA hai| dUsare dvIndriya ke dvArA utane hI pramANa vAlA khaMDa utane hI kAla meM apahRta hotA hai / isa prakAra se apahRta kiyA jAne vAlA pratara saya hIndriyoM dvArA asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAloM meM apahRta hotA hai| baddha aura mukta audArika zarIroM meM se jo dvIndriyoM ke mukta audArika dvAdrinA trIdArika baddha zarIrathI pratarane AhAra thAya che kALathI thanArAM apahArane kahe che-kALanI apekSAe asa khyAta utsariNI-avasarpiNI kALathI apa hAra thAya che. kSetranI apekSAe eka prAdezika zreNIrUpa AMgaLamAtra prataranA asaMkhya bhAga pratibhAga pramANa khaMDathI apaharaNa thAya che. A kSetra viSayaka parimANa jANavuM joIe. kALa viSayaka parimANa eke AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgathI apaharaNa thAya che. e rIte dIthinA dvArA agulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa khatara khaDa AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgathI apahRta thAya che. bIjA kIndriyanA dvArA eTalA ja pramANavALe khaMDa teTalA je vakhatamAM apahRta thAya che. e prakAre apahata karAtA pratara badhA DhIdri dvArA asaMkhyAta utsapiNI-avasarpiNI kALamAM apahRta thAya che baddha ane mukta audArika zarIramAMthI je dvIndriyanA mukta audArika zarIra che, temanI prarUpaNA samucaya mukta audyArika zarIronA samAna samajavI joIe. dvIndriya
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam - 483 'veubdhiyA AhAragA ya vaddhalagA Natthi' dvIndriyANAM caikriyANi AhArakANi ca vaddhAni zarIrANi na santi, 'mukkellagA jahA ohiyA orAliyamukkellagA' muktAni vaikriyANi dvIndriyANAmAhArakANi ca yathA audhikAni-samuccayaviSayakANi audArikamuktAni pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni, 'teyA kammagA jahA eesiM ceva ohiyA orAliyA' tejasa kArmaNAni dvIndriyANAM zarIrANi yathA etepAJcava-dvIndriyANAmaudhikAni-sAmAnyAni audArikANi zarIrANi pratipAditAni tathava pratipattavyAni, 'evaM jAva cauriMdiyA' evamdIndriyANA mitra yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAJcApi audArikavaikriyAhArakataijasakArmaNazarIreSu yathAyogyaM vaddhAni muktAni cAvaseyAni 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva' paJcandriyatiryagyonikAnAM vaddhAni muktAni caudArikazarIrANi, evaJcaiva-prAgukta dvIndriyavadeva vodhyAni, kintu-'NavaraM veundhiyasarIraesu imo viseso'-navaram-dvIndriyApekSayAM vaikriyazarIreSu ayaM vakSyamANo vizeSo vodhyaH, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyA veuvyiyasarIrayA paNNatA?' he bhadanta ! paJcandriyatiryagyonikAnAM kiyanti vaikriyazarIrANi zarIra haiM, unakI prarUpaNA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanA cAhie / hondriya jIvoM ke bAda vaikriya zarIra aura AhAraka zarIra nahIM hote haiN| mukta kriya aura AhAraka usI prakAra samajhanA cAhie jaise samuccaya mukta audArika zarIra kahe haiN| dvIndriyoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra inhIM ke audArika zarIroM ke samAna jAnanA caahie| hIndriyoM ke samAna hI trIndriyoM aura caturindriyoM ke bhI audArika, vaikriyaka, AhAraka, tejasa aura kArmaNa zarIroM ke baddha aura mukta jAna lene cAhie / paMcendriya tiryaMcoM ke baddha aura mukta audArika zarIra dvIndriyoM ke samAna hI lamajhanA cAhie, magara hIndriyoM kI apekSA vaikriya zarIroM ke viSaya meM yaha vizeSatA hai-'he bhagavan ! paMcendriyatiyaca jIvoM ke vaikriya zarIra kitane hote haiM ?' bhagavAn isakA uttara dete haiM-he gautama ! paMcendriya tiryacoM jenA baddha ane vaikiya zarIra ane AhAraka zarIra nathI hotAM. mukta kriya ane AhAraka e prakAre samajavA joIe. jevAM samuccaya mukta audArika zarIra kahyAM che. dviIndriyenA taijasa ane kArya zarIra audArika zarIranA samAna jANavA joIe. DhIddhinA samAna ja trIndri ane caturindrinA paNa dArika, vaikriyaka, tejasa ane kAzmaNa zarIra baddha ane mukta jANI levA joIe. pacendriya tiryaMcanA baddha ane mukta audArika zarIra DhIddhinA samAna ja samajavAM joIe. paNa DhIddhinI apekSAe vekiya zarIranA viSayamAM e vizeSatA che-bhagavad ! paMcendriya jInA vakriya zarIra keTalA hoya che? zrI bhagavAna ene uttara Ape che-he gautama! pacendriya tiryAnA vakriya zarIra
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 premApanAsUtre prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNattA' dvividhAni caikriyazarIrANi paJcandriyatiryagyonikAnAM prajJaptAni, 'taM jahA-varddhalagA ya, mukkaillagA ya' baddhAni ca muktAni ca 'tattha NaM je te baddhellagA te NaM asaMkhejjA, jahA anurakumArANaM' tatra khaluvaikriyavaddhamuktAnAM madhye yAni tAvad baddhAni vaikriyANi tAni khalu asaMkhyeyAni bhavanti yathA amurakumArANAM pratipAdita tathA pratipAdanIyam, tathA ca kAlApekSayA pratisamayamekaika zarIrApahAreNa asaMkhye yAbhirutsapiNyavasarpiNIbhiH sarvAtmanA baddhAni asaMkhyeyAni vaikriyANi apahiyante, kSetrApekSayA punarasaMkhyeyAmu zreNiSu gavanta AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni yodhyAni, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyatamo bhAgo'baseyaH, kintu-'NavaraM tAsiNaM seDhINaM viksaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlasta asaMkhejaibhAgo, mukkellagA taheva' navaram asurakumArApekSayA vizeSastu tAsAM khalu zreNInAM viSkambhasya-vistArasya sUciH anggul| prathamavargamUlasya asaMkhyeyabhAgo vodhyaH, tathA cAsurakumArANAM kSetrataH zreNInAM viSkambhasUcI parimAga prarUpaNe'Ggula pramANavargamUlasya saMkhyeyo sAgaH pratipAditaH, atra tu asaMkhyeyo bhAgaH ke vaikriya zarIra do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM-bAda aura jukt| baddha aura Tukta vaikriya zarIroM meM se jo baddha vaikriya zarIra haiM, ve asaMkhyAta haiN| jaise asura kumAroM kA kathana kiyA hai, bailA hI yahAM bhI kaha lenA cAhie / isa prakAra kAla kI apekSA se pratisamaya meM eka-eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM meM baddha vaikriya zarIroM kA pUrI taraha apaharaNa hotA hai| kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane samajhane caahie| ve zreNiyAM pratara ke asaMkhyAtavA bhAga samajhanI caahie| kintu vizeSatA yaha hai ki una zreNiyoM kI viSbhahacI aMgula ke prathama vargamUla kA asaMkhyAtavAM bhAga samajhanA cAhie / asurakumAroM kI vaktavyatA meM zreNiyoM kI vibhasUcI kA pramANa aMgula ke prathama vargamUla kA saMkhyAtabA bhAga batalAyA gayA thA, yahAM asaM. be prakAranA kahyA che. te A prakAre che-baddha ane mukta vaiki zarIramAthI je baddha kriya zarIra che, te asaMkhyAta che. jevuM asurakumAranuM kathana karyuM che, tevuM ja ahIM paNa hevuM joIe. e rIte kALanI apekSAe prati samayamAM eka eka zarIranuM apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarpiNI temaja avasarpiNI kALamAM baddha vaikiya zarIranA purI rIte apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNimA jeTalA AkAza pradeza hoya che, eTalAM ja samajavAM joIe. te zreNiye prataranA asaMkhyAta, bhAga samaja jaIe paraMtu vizeSatA e che ke e zreNiyenI vikhaMbha sucI aMgulanA prathama vargamULane asaMkhyAta bhAga samo joIe. asurakumAronI vaktavyatAmAM zreNiyenI vikhuMbha sUcInuM pramANa AMgulanA prathama vargamUlane asaMkhyAta bhAga batAvela hatuM. ahIM
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA par3a 12 su0 6 pratarapUraNavakavyanirUpaNam 485 pratipattavyaH, iti vizeSaH, tathA sati aGgulamAtrakSetra pradezarAzeH prathamavargamUlasyAsaMkhyeyata me bhAge yAvanta AkAzapradezA bhavanti tAvatpradezAtmikayA sUcyA yAH zreNayaH spRSTAH santi tAsu zreNisu yAvanta AkAzapradezAH santi tAvatpramANAni tiryak paJcendriyANAM baddhAni vaikriyazarIrANi bhavanti, tathA coktam -' 'aMgulasUlA saMkhejjabhAgappamiyA u hoMti seDhIo / uttaravevviyANaM tiriyANa sannipajjANaM' // 1 // chAyA-aGgulasUlA saMkhyeyabhAga pramitAstu bhavanti zreNayaH / uttaravai kriyANAM tiravAM saMjJiparyAptAnAm // 1 // iti, kintu mukAni tAvad vaikriyazarIrANi tiryagyonikAnAM tathaiva - audhikatiryagyonikamuktavaikriyazara rayadevAya seyAni evaM paJcandriyatiryagyonikAnAM taijasakArmaNAni baddhAni zarIrANi vaddhaudArisvadevAvaseyAni, muktAni tu samuccayamuktavadeva bodhyAni, gautamaH pRcchati - 'maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIragA paNNattA ?" he bhadanta ! manuSyANAM khyAtavAM bhAga sarajhanA caahie| isa prakAra eka aMgula mAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane pradeza rUpa sUcI kI zreNiyAM spRSTa haiM, una zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI tiryaca paMcendriyoM ke baddha vaikriya zarIra hote haiM / kahA bhI hai - 'saMjJI paryApta tiryaca jIvoM ke uttara vaikriya zarIroM kI zreNiyAM aMgula ke vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga parimita hotI haiM / ' kintu tiryaMcoM ke yukta vaikriya zarIra usI prakAra samajhane cAhie jaise samuccaya tiryaMca yonikoM ke mukta vaikriya zarIra kahe haiN| paMcendriya tiryaMcoM ke baddha taijasa aura kArmaNa zarIra badra audArika zarIroM ke sadRza hI samajhanA cAhie aura mukta samuccaya mukta zarIroM ke samAna / gautama - he bhagavan ! manuSyoM ke audArika zarIra kitane kahe haiM ? asa khyAtame bhAga samajave joie. e prakAre eka Azula mAtra kSetrathI pradezanI rAzinA prathama va mULanA asa khyAtamA bhAgamAM jeTalA AkAza pradeze hAya che teTalA pradeza rUpa sUcInI zreNiyA spaSTa che, te zreNiyAmAM jeTalA AkAza pradeza thAya che teTalAM ja tiya ca pacandriyAnA addha vaikriya zarIra thAya che. kahyuM paNa che-sanI tiya ca jIveAnA uttara vaikriyazarIranI zreNiyA aMzulanA vamULanA asakhyAtamA bhAga parimita thAya che. parantu tiya ceAnA mukta vaikiya zarIra eja prakAre samajavAM neI e jevAM samuccaya tiya ceAnikAnA mukta vaikriyazarIra kahyAM che. pacendriya ticAnA khaddha tejasa ane kANu zarIra khuddha audArika zarIranA jevAM ja samajavA joIe. ane mukta samuccaya mukta zarIrAnA samAna che.
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 prajJApanAsUtre. kiyanti tAvad audArikazarIrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'davihA paNNattA' malapyANAM dvividhAni audArikazarIrANi prajJaptAni, 'taM jahA-paddhellagA ya mukke. llagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca, 'tatya NaM je te baddhellagA te NaM siya saMkhejA, siya asaMsejjA' tatra khalu-vaddhayuktAnAM manuSyaudArikazarIrANAM madhye yAni tAvad baddhAni audArikazarIrANi santi tAni khalu syAd-kadAcit saMkhyevAni bhavanti, syAt-kadAcit asaMkhyeyAni bhavanti, tathA ca garbhavyutkrAntikasamUcchimabhedena manupyA dvividhA bhavanti tatra garbhavyutkrAntikAnAM sarvadA'vasthAyitayA na ko'pi kAlo garbhavyutkrAntikamanupyarahito bhavati, saMmRcchimAzca manupyA kadAcid bhavanti kadAcit sarvathA ve na bhavanti, tepAM saMmUchimamanuSyANAm utkarSaNAntarmuhartAyuSkatvAt, utpAdAntarasyotkarpaNa caturvizatimuhUrtapramAgatvAtatatra yadA sarvathA saMsUcchimamanuSyA na santi apitu kevalA garbhavyutkrAntikA manupyA eva tiSThanti tadA saMkhyeyA bhavanti saMkhyeyAnAmeva garbhavyutkrAntikamanuSyANAM sadbhAvAt, bhagavAn-he gautama ! manuSyoM ke audArika zarIra do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM-bAda aura luka / unameM jo baddha audArika zarIra haiM, ve kadAcit saMkhyAta aura kadAcitU asaMkhyAta hone haiM, kyo ki manuSya do prakAra ke haiMgarbhaja aura saMmRrchima / garbhaja manuSyoM kI sattA sadaiva rahatI hai, ataeva koI aisA samaya nahIM hotA jaba garbhaja manuSya na hoM, magara saMmachima manuSya kabhI hote haiM aura kalI bilkula hI nahIM hote, kyoMki saMmRrchita manuSyoM kI utkRSTa Aya bhI antarmuhUrta kI hI hotI hai| unake utpAda kA antara utkRSTa cauvIsa sarta pramANa kahA gayA hai| isa prakAra jisa kAla meM saMmRchisa manuSyoM kA abhAva hotA hai, usa kAla meM sirpha garbhaja manupya hI rahate haiM, usa samaya khyAta hote haiM, kyoMki garbhaja manuSyoM kI saMkhyA saMkhyAta hI kahI hai| kina jaba saMmRrchima manuSyo kI sattA hotI hai, usa samaya manuSya asaMkhyAta zrI gautamasvAmI-he bhagavana manuSyanA dArika zarIra keTalA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama! manuSyanA audyArika zarIra be prakAranA kahyA che. te A prakAre che-baddha ane mukta temAM je baddha audArika zarIra che. teo kadAcita vakhyAta ane kadAcit asaMkhyAta thAya che, kemake mANaso be prakAranA che-garbhaja ane samRcchima. garbhaja manuSyanI sattA sadaiva rahe che, tethI ja keI e samaya nathI hete jyAre garbhaja manuSya na hoya, paNa saMmUrNima manuSya kayAreka hAya che ane kyAreka bilakula nathI hotA, kemake saMmUrNima manuSyanuM utkRSTa AyuSya paNa antarmuhUrtanuM ja hoya che. temanA utpAdanuM antara covIsa muhUrta pramANe kahela che. e prakAre je kALamAM saMmUIima manuSyane abhAva thAya che tyAre kevaLa garbhaja manuSya ja rahe che, te samaye teo saMkhyAta hoya che, kemake garbhaja manuSyanI saMkhyA saMkhyAta ja
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam mahAzarIratve pratyekazarIratve ca sati parimitakSetravartitvAda, yadA punaH saMmUcchimamanuSyAH santi tadA asaMkhyeyA bhavanti, saMmUcchimAnAmutkRSTena zreNyA asaMkhyeyabhAgavAkAzapradezarAzipramANatvAt, ityabhiprAyeNAha-'jahaNNapade saMkhejjA' jaghanyapade-jaghanyenetyarthaH saMkhyeyAH koTIkoTayaH manuSyAH triyamalapadasyopari caturyamalapadasyAdhastAd bhavanti, tathA ca yatra sarvastokA manuSyA upalabhyante tad jaghanyapadamucyate, tena padena garbhavyutkrAntikAnAmeva grahaNaM bhavati na saMmUcchimAnAm, garbhavyutkrAntikAnAmeva sadAvasthAyitayA saMmUchimavirahe sarvastokatvenopalabhyamAnakhAt, uSkRSTapadena tUbhayeSAmapi grahaNaM bhavati tathA coktam-'setarepIgrahaNamutkRSTapade, jaghanyapade garbhavyutkrAntikAnAmeva kevalAnAM grahaNam' iti, atra hi jaghanyapadena saMkhyeyAH manuSyAH parigRhyante, tatra saMkhyeyakasya saMkhyeyabheda bhinnatayA viziSya parijJAnAsaMbhavAt vizepasaMkhyAM niddhArayitumuktam-saMkhyeyAH koTIkoTayaH tAsAmeva koTIkoTInAM hote haiM / saMmUrNima anuSya utkRSTa zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAza pradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| isa abhiprAya se kahate haiM-jaghanya pada meM arthAt kama se kama manuSya saMkhyAta koDA koDI hote haiM-tIna yamala padoM se Upara aura cAra yamala padoM se nIce hote haiN| jahAM sabase kama manuSya pAye jAte haiM, vaha jaghanyapada kahalAtA hai| usa pada se garbhaja manuSyoM kA hI grahaNa hotA hai, saMmUrchimo kA nahIM, kyoM ki garbhaja manuSya hI sadA vidyamAna rahate haiN| jaya saMmUrchima manuSya nahIM hote tabhI ve sabase kama pAye jAte haiN| utkRSTa pada meM garbhaja aura saMvRLima-donoM kA hI grahaNa hotA hai| kahA bhI hai-'utkRSTapada meM itara arthAt saMmRrchimo kA bhI grahaNa hotA hai, jaghanya pada meM kevala garbhaja manuSyo kA hI grahaNa hotA hai| yahA~ jaghanya pada se saMkhyAta manuSyoM kA grahaNa hotA hai| kintu saMkhyAta ke saMkhyAta bheda hote haiM, kahI che, paraMtu jyAre samRchita manuSyanI sattA hoya che, te samaye manuSya asaMkhyAta hoya che, saMmUrNima manuSya utkRSTa zreNinA asaMkhyAtamA bhAgamAM rahelA AkAza pradezonI rAzinA barAbara che, e abhiprakhyathI kahe che-jaghanya padamAM arthAt ochAmAM ochA manuSya saMkhyAta keDA keDI hoya che-traNa yamala padothI Upara cAra yamala parathI nIce hoya che. jyAM badhAthI ochA manuSya maLI Ave che, te jaghanya pada kahevAya che te padathI gaja manuSyanuM ja grahaNa thAya che, saMmUchimanuM nahi kemake garbhaja manuSya sadA vidyamAna rahe che. jyAre saMmUchima manuSya nathI hotA tyAre badhAthI ochA maLI Ave che. utkRSTa padamAM gabhaMja ane saMmUrNima-bannenuM ja grahaNa thAya che. kahyuM paNa che-utkRSTa padamAM Itara arthAt saMmUchinuM paNa grahaNa thAya che, jaghanya padamAM kevaLa garbhaja manuSyanuM ja grahaNa thAya che. ahIM jaghanya padathI saMkhyAta manuSyanuM grahaNa thAya che. paraMtu saMkhyAtanA saMkhyAta bheda thAya che, tethI saMkhyAta kahevAthI viziSTatAno
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 prajJApanAstre saMkhyAnAM sphuTataraM parimANaM pratipAdayitumabhiprAyamAha - triyamalapadasyopari caturyamalapadasya cAdhastAditi, tasyAyamAzayaH - prakRte manuSya saMkhyAyAH pratipAdakAli ekonatriMzadaGkasthAnAni agre vakSyante, tatra aSTAnAmaGkasthAnAnAM yamalapadamiti samayaparibhApayA saMjJA vartate, caturvizatyA cAGkasthAnai strINi yamalapadAni bhavanti tadupari ca paJcAGgasthAnAni avatiSThante, yamalapadazcASTAbhiraGkasthAnaiH sampadyate'taH uparitanaiH paJcabhiraGkasthAne caturtha yamapadaM na sampadyate, ata evoktam-trayANAM yamalapadAnAmupari paJcAGgasthAnai vaiddhamAnatvAt caturthasya ca yamalapadasyAdhastAt tribhiraGkasthAneM ki trizadvAtriMzarUpairDInatvAd ekonatriMzadaGkasthAnAni - 79228162514264337593543950336 etAni jaghanyapade manuSyANAM saMkhyAnAni bhavanti, athavA dvau vargoM samuditau ekaM yamale catvAro vargAH samuditA dve yamale pavargaHataH saMkhyAta kahane se viziSTatA kA bodha nahIM ho sakatA hai, isa kAraNa vizaSTa saMkhyA ko nirdhArita karane ke lie kahA gayA hai- 'saMkhyAna koDA koDI / isa saMkhyAta koDA koDI saMkhyA kA parimANa aura adhika spaSTa karane ke uddezya se kahA hai- 'tIna yamala pada ke Upara aura cAra camala pada ke nIce / ' isakA Azaya isa prakAra hai - manuSyoM kI saMkhyA kA pratipAdana karane vAle untIsa (29) aMka Age kahe jAeMge / zAstrIya paribhASA ke anusAra ATha aMkoM kA eka yamala pada kahalAtA hai / isa prakAra cauvIsa aMkoM ke tIna yamala pada hote haiN| cauvIsa aMkoM ke pazcAt pAMca aMka sthAna zeSa rahate haiM, magara yamala pada kI pUrti ATha aMkoM se hotI hai isa kAraNa Age ke pA~ca aMkoM se cauthA yamala pada pUrA nahIM hotA / isI kAraNa kahA hai- 'tIna yasala padoM ke Upara aura cAra yamala padoM ke nIce | manuSyoM kI saMkhyA ke sUcaka 29 pada isa prakAra haiM- 79228 1625 14 26 43 37 59 35 43 950 336 / athavA do varga milakara eka yamala pada hotA hai, cAra varga milakara do yamala pada hote haiM, chaha varga milakara tIna 1 kheAya nathI thaI zakteA. e kAraNe viziSTa sakhyAne nirdhArita karavAne mATe kahelu che saMkhyAta kADA phADI' e sakhyAta kADA kADhI saMkhyAnuM parimANu adhika spaSTa karavAnA uddezathI kahyuM che traNa camala padanA nIce" tene Azaya A prakAre che-manuSyAtu pratipAdana karanArA (29) egaNatrIsa aMka AgaLa kahevAze. zAstrIya paribhASAnA anusAra AThe akAnuM eka camala pada kahevAya che. e prakAre cAvIsa akAnA traNa yamala paDha hAya che. ceAvIsa akAnA pazcAt pAMca aMkasthAna zeSa rahe che, paNa yamala padanI pUrti ATha kaiAthI thAya che, e kAraNe AgaLanA pAMca akAmAM cethuM camala padaM purU nathI thatuM. e kAraNe kahyu che-traNa camala pardanA Upara ane cAra yamala padAnI nIce. manuSyAnI saMkhyAnA sUcaka 29 padma A rIte che 79 228 16 25 14 26 43 37 59 35 43 950 336, athavA e maLIne eka yamala padma thAya che, cAra va va
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam samuditA strINi yamalapadAni, aSTau vargAH samuditA zcatvAri yamalapadAni bhavanti, tatra yataH paNNAM vargANAmupari vartante saptamasya ca vargasyAthasnAd bhavanti ata uktam-triyamalapadasyopari caturyamalapadasyAdhastAditi, tatra trayANAM yamalapadAnAM samAhArastriyamalapadaM tasyetyarthaH, evaM catuNNI yamalapadAnAM samAhArazcaturyasampadaM tasyetyarthaH, tasmAdapi uparyuktaprakArAt spaSTataraM saMkhyAnaM pratipAdayati-'ahavaNaM udyovaggo paMcamanaggaeDuppaNNo' athavA khalu SaSTho varga: pazcamavargeNa pratyutpannaH-guNitaH san yAvAn saMkhyArAzirbhavati tAvatpramANA jaghanyapade manuSyA abaseyA ityarthaH, tatraikasya ekena gugane varga eka eva bhavatIti sa vRddhi prApto na bhavati ato varga rUpeNa tasya parigaNanaM na kriyate kintu dvayo cyAM guNane sati varga zcatvAro jAyate iti epa prathamo vargaH 4, caturNAzca caturmi guNane sati varga: poDaza jAyate iti epa dvitIyo varga:-16, poDazAnAM poDazabhi guNane sati vargaH padapazcAgadadhikaM zatadvayaM saMpaghate yamala pada hote haiM aura cAra varga milakara cAra yamala pada hote haiM / isa prakAra chaha vargoM ke Upara haiM aura sAtaveM varga ke nIce haiN| isa kAraNa kahA hai ki tIna yamala padoM ke Upara aura cAra yamala padoM ke niice| tIna yamala padoM kA samUha 'triyamala pada' aura cAra yalala padoM kA samUha 'caturyamalapada' kahalAtA hai| aba isase bhI adhika spaSTa vyAkhyAna karate haiM-athavA 'paMcama varga se guNita chaThA vrg|' arthAtU paMcama varga se chaThe varga kA guNAkAra karane para jo rAzi utpanna hotI hai, jaghanya pada meM usa rAzi pramANa manuSyoM kI saMkhyA hai| - eka kA eka ke sAtha guNAkAra karane para guNanaphala eka hI AtA hai, saMkhyA kI vRddhi nahIM hotI hai, ataeva varga ke rUpa meM usakI gaNanA nahIM hotii| magara do kA do ke sAtha guNAkAra karane para cAra saMkhyA AtI hai| yaha prathama varga huaa| cAra ke punaH cAra ke sAtha guNAkAra kiyA to solaha saMkhyA aaii| yaha maLIne be yamala pada thAya che, cha ga maLIne traNa yamala para thAya che, ane cAra varga maLIne cAra yamala para thAya che. e prakAre chae vargonI upara ane sAtamAvarganI nIce kahela che. e kAraNe kahyuM che ke traNa yamala padanA Upara ane cAra pade nI nIce. traNa yamala padane samUha "triyamala pada ane cAra yamala padone samUha catumala pada kahevAya che. have tenAthI paNa adhika spaSTa vyAyAma kare che-athavA paMcama vargathI guNita chaTho varga arthAta paMcama vargathI chaThA vargane guNAkAra karavAthI je rAzi utpanna thAya che. jaghanya padamAM te rAzi pramANa manuSyanI saMkhyA che. ekanA ekanI sAthe guNAkAra karavAthI guNana phala eka ja Ave che, saMkhyAnI vRddhi nathI, thatI, tethI ja varganA rUpamAM tenI gaNanA nathI thatI. paNa bene benI sAthe guNAkAra karavAthI ra sa khyA Ave che e prathama varga thaye. cArane pharIthI cAranI sAthe guNAkAra karyo to seLa na khA bAvI e bIjo varga thayo. phI selane sela sAthe ma0 62
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 prajJApanAsUtre ityepa tRtIyo varga: 256, paTpaJcAzadadhika zatadvayasya tAvatA guNa ne sati vargaH patriMzadayika paJcazatottara paJcapaSTi sahasrANIti epa caturthI varga: 65536 saMpadyate, etasya caturthavargasya dAvataiva caturthavargeNa guNane sati vargaH eNNavatyadhikadvigatottarasaptapaSTisahasrAdhikakonapaJcAzallakSottare konatriMzatkoTayadhikacaturbudAni 4294967296 epa paJcamI vargaH . sampadyate, tathA coktam 'cattAri ya koDi sayA auNattIsaM ca hotI koddiio| auNAvantaM lakkha sattaSTI ceva ya sahassA // 1 // do ya sayA chaNNauyA paMcamaggo samAsao hoii| eyarasa kao vaggo chaTTo jo hoi taM vocchaM / / 2 / / iti, chAyA-cakhAri ca koTizatAnI ekonatriMzaca avanti kottyH| ekonapaJcAzullakSANi saptapaSTi zcaiva ca sahasrANi // 1 // dve ca zate paNNavatiH paJcamavargaH samAsato bhavati / / etasya kRto vargaH paSTho yo bhavati sa dodhyaH // 2 // iti, etasya paJcamasya vargasya uparyuktasya yo vargaH sa paSTho varga:-poDazAdhikapaTzatottaraikadUsarA varga huaa| phira lolaha kA solaha ke sAtha guNA karane para do sau chappana (256) saMkhyA aaii| yaha tIsarA varga huaa| do sau chappana do sau chappana ke sAtha guNAkAra karane para 65536 rAzi AtI hai, yaha cauthA varga huaa| isa cauthe varga kI rAzi kA ilI rAzi ke sAtha guNAkAra kiyA to 4204967296 saMkhyA AtI hai| yaha pAMcavAM varga huaa| kahA bhI haiM-cAra sau unatIsa karoDa, unapacAsa lAkha, saDalaTha hajAra, do sau chayAnane kA saMkSepa meM paMcama varga hotA hai / isa rAzikA isI rAzi ke vAra zuNAkAra karane para jo rAzi AtI hai, vaha chaThA varga hotA hai| usake aMka isa prakAra hai-1844 6744073709551616 / isa prakAra isa chaThe varga kA pUrvokta paMcama varga ke sAtha guNAkAra karane para guNAkAra karavAthI base chapana (256) saMkhyA AvI. e trI jo varga thaye. base chapanane banechapananI sAthe guNAkAra karavAthI 65536 rAzi Ave che A ce the varga thaye. e cethA varganI rAzine eja rAzinI sAthe guNAkAra karyo te 4294967296 saMkhyA ane che. A pAMcamo varga che. kahyuM paNa che cAraso ogaNatrIsa karoDa ogaNapacAsa lAkha, saDasaTha hajAra, base channe sakSepa pacama vargaya che eja rAzine eja rAzinI sAthe guNAkAra karavAthI je rAzi Ave che te cho vaga thAya che tene AkaDA A rIte che - 184467 440 73 70 5 5 61 che. A rIte A chaDA vargane pUrvokta paMcama varganI sAthe guNAkAra karavAthI je phaLa utpanna thAya che, jaghanya padamAM eTalAM
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramemabodhinI TIkaH pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 496 paJcAzatsahasrAdhika paJcanavati lajhottara saptati koTayadhika trisaptatyarbudottara catvAriMzatkhavAdhika catuHsaptati nIlAdhikapaT catvAriMzanmahAnIlottaracaturazItizaGkhAdhikaikamahAzaGkhAH18446744073709551616 epa papTho vargaH sampadyate, tathA coktam 'lakkha koDA koDI caurAsIi bhave shssaaii|| cattAri va sattahA hoti sayA phoDI koDINaM // 1 // caupAlaM lakkhAI koDINaM sattaveva ya shssaa| tiNNisayA sattayarI koDINaM hotI nAyavyA // 2 // paMcANauI lakkhA egAvannaM bhave sahassAI / cha solasuttarasayA eso chaho havai vaggo' // 3 // iti, chAyA-lakSa koTI koTI, uturazIti bhavet sahastrANi / catvAri ca saptapapTi bhavanti zatAni koTI koTInAma // 1 // catuzcatvAriMzallakSANi koTInAM sapta caiva ca sahasrANi / / trINi zatAni saptatiH koTInAM bhavanti jJAtavyA // 2 // paJcanavati le mANi eka paJcAzad bhavet sahasrANi / paTapoDazottarazatAni eSa paSTho bhavati vargaH // 3 // iti, tathA coparitanaH papTho varga: prAguktena paJcamavargeNa guNitaH san yAvAn rAzi bhavati tAvatpramANA jaghanyapade manuSyA bhavanti, te ca manuSyAH prAguktaikonatriMzadaGkasthAnopalakSitA avaseyAH, pUrvapradarzitAni ca ekonatrisadaGkasthAnAni koTIkoTyAdi dvArA'bhidhAtaM na kazcit zakcante, ato'ntavayaGkasthAnAdArabhya vilomakrameNAGka saMgrAhakagAthAdvayaM prAcInAcAryoktaM yathA 'chattaNNi tiNi suNaM' paMceva ya nava ya tiNNi cattAri / paMce va diNi nava paMca sattatiNNeva ticau chaTTo // 1 // -jo rAzi utpanna hotI hai, jaghanya pada meM utane hI manupya haiN| ye manuSya pUrva likhita untIma aMka pramANa haiN| ve untIla aMka koDA koDI Adi ke dvArA kaheM nahIM jA sakate, ataH 'a kAnAM vAmato gati:' arthAta akoM kI gaNanA ulaTe krama se hotI hai, isa nyAya ke anusAra antarvatI akasthAna se lekara ulaTe krama se akoM kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM, jo pracIna AcAryoM ne nibaddha kI hai, yahAM dI jAtI haiM-chaha, tIna, tIna, zUnya, pAMca, nau, tIna, cAra, ja manuSya che. A manuSya pUrvalikhita 29 aka pramANa che. te egaNatrIsa aMka keDA isii mAhinA dvArA hI nathI zata, thI 'aMkAnA vAmato gati.' arthAt meM honI gaNunA avaLI rIte thAya che e nyAyanA anusAra-antarvatI aMka sthAnathI laIne ulaTA krame aMke ne saMgraha karanArI be gAthAo, je prAcIna AcArye nibaddha karI che.
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 prajJApanAstre do cau iko paMca do chakka gekka rahe va / do do Nava satteva ya ThANAI upari hunAI // 2 // chAyA-paT trINi trINi zUnyaM paJcaiva ca nava ca trINi catvAri / paJcaiva trINi nava paJca sapta trINi trINyeti catvAri paT // 1 // dvau catvAri ekaH paJca dve paTa ekama apTaiva / dve dve nava saptaitra ca sthAnAni upari bhavanti // 2 // iti, atha prAguktAmeva saMkhyAM vizeSa rUpeNa parijJAnArtha prakArAntareNa prarUpayati-'ahava NaM chaNNauI cheyaNagadAirAsI' athavA khalu paNNavavicchedanakAni yo rAzi dadAti sa paNNavaticchedanaka dAyI rAzi rucyate, tathA cArdaina arddhana chidyamAno yo rAziH SaNNavati vArAn cheda prAptuM samarthaH, ante ca sakalamekaM rUpaM niSpannaM bhavati sa paNNavavicchedanAdAyI rAzI vyapadizyate, yathA prAguktaH paSTho vargaH pazcamavargaguNitaH san yAvAn rAziH sampannaH so'vaseyaH, tathAhi-atra pUrvopadarzitaH prathamavargachidyamAno dve chedanake dAtuM samartho bhavati tadyathAprathamacchedanakaM dvau, dvitIyaM chedanakameko dadAtIti sammelya dve chedanake saMjAne, prathamavargasya prAguktasya catuHsaMkhyAtmakatvAt, dvitIyovargazcatvAri chedanakAni dAtuM samarthaH, tasya SoDaza pAMca, tIna, no, pA~ca, sAnu, tIna, tIna, cAra, chaha, do, cAra, eka, pA~ca, do, chaha, eka, ATha, do, do, no, aura sAta / // 1-2 // ___aba usI pUrvokta saMkhyA ko vizeSa rUpa se samajhAne ke lie kahate haiMathavA 'chayAnave chedanaka rAzi / jo saMkhyA AdhI-AdhI karane para chayAnave vAra chedana ko prApta ho aura anta meM eka baca jAya vaha chayAnave chedanakadAyI rAzi kaha lAtI hai| yaha rAzi utanI hI hai jitanI paMcamna varga kA chaThe varga ke sAtha guNAkAra karane para hotI hai / jaste-pahalA dikhalAyA huA prathama varga agara chedA jAya to do chedanaka detA hai -pahalA chedanaka do aura dUsarA chedanaka eka / donoM ko milAne se do chedanaka hue, kyoMki prathama varga kI saMkhyA cAra hai| isI prakAra dUsare varga ke cAra chedanaka hote haiM kyoM ki vaha solaha saMkhyA mahI apAya che cha, trae zUnya, pAya, nava, tra, yAra, pAMya, traya, nava, pAya sAta, RSa, , yAra, cha, me, yA, ye, pAya, , 7, mA, me, me, na mate sAta // 1-2 // ' have eja pUrvokta saM tane vizeSa rUpe samajAvavAne mATe kare che athavA 96 che;naka rAzi. "je sa tha ma addhi api karavAthI 96 vAra chedane prApta thaI ane antamA eka vadhe te 96 danaka rAzi kahevAya che. e rAzi eTalI ja che jeTalI paMcamavarganA chaThA varganI sAthe guNAkAra karavAthI thAya che. jema pahelA batAvela prathamavarga agara chedAya te be dedanaka Ape che-pahele chedanaka be ane bIje chedanaka eka, bannene saravALe karavAthI be chedana thayA. kemake prathama varganI saMkhyA cAra che. e ja prakAre
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 463 saMkhyAtmakatayA prathamamaSTau, dvitIyaM catvAra stRtIyaM dvau caturthazca chedanakameko dadAtIti, tathA tRtIyavargasya paTpaJcAzadadhikazatadvayAtmakatayA tatrASTau chedanakAni saMbhavanti, caturthoM varga: poDaza chedanakAni dadAti, paJcamo vargoM dvAtriMzataM chedanakAni dadAti, paSTho vargaH catuSpaSTi chedanakAni dadAtItirItyA paJcamavargeNa guNitaH san paSTho vargoM yojanayA paNNavaticchedanaka dAyI bhavati, tathAhi-yasya yasya vargasya yena yena vargeNa guNanaM kriyate tasmin tasmin varga tayordvayorapi guNyaguNakavargayozchedanakAni upalabhyante yathA prathamavargeNa dvitIyavargasya guNena paTU chedanakAni bhavanti poDazAtmakasya dvitIyavarNasya catuSkAtmaka prathamavargeNa guNane catuSpaSTiH saMkhyA sampadyate tasyAH prathamachedanakaM dvAtriMzatvarUpam, dvitIyaM chedanakaM poDazarUpam, tRtIyaM chedanakamaSTAtmakam, caturtha chedanakaM catuH svarUpam, paJcamaM chedanakaM dvisvarUpam, paSTaM chedanakameka saMkhyAtmakaM bhavati ityevaM rItyA pachedanakAni bhavanti, prathamavarge vAlA hai / usakA pahalA chedanaka ATha, dUsarA cAra, tIsarA do aura cauthA eka chedanaka hotA hai / tIsarA varga 256 saMkhyA kA hai, ataeva usake ATha chedanaka hote haiM / isI prakAra cauthA varga solaha chedanaka detA hai, paMcana varga battIsa chedanaka detA hai, chaThA varga causaTha chedanaka detA hai / isa prakAra saba kA joDa karane para paMcama varga se guNita chaThA varga chayAnane chedana ka detA hai| jisa jisa varga kA jisa-jisa varga ke sAtha guNAkAra kiyA jAtA hai, usa varga meM guNya aura guNaka donoM vargo ke chedanaka hote haiM, jaise prathama varga ke sAtha dUsare varga kA guNAkAra karane para chaha chedanaka hote haiN| solaha saMkhyA vAle dvitIya varga kA cAra saMkhyA vAle prathama varga ke sAtha guNAkAra karane para causaTha saMkhyA AtI hai / usakA pahalA chedanaka battIsa hai, dUsarA chedanaka solaha haiM, tIsarA chedanaka ATha, cauthA chedanaka cAra, pAMcavAM chedanaka do aura chaThA chedanaka eka hotA hai. isa prakAra chaha chedanaka hote haiM / pahale varga meM do chedanaka the aura dUsare varga meM bIjA varganA cAra chedana thAya che, kemake te 16 soLa sa khyAne che, teno pahele chedanaka ATha, bIje cAra, trIje be ane ethe eka chedanaka thAya che, trIje vagara 256 saMkhyA che, tethI tenA ATha chedanaka thAya che. e ja prakAre cothA varganA 10 chedanaka thAya che. pAMcamA varganA batrIsa chedakana Ave che chaThThA varganA cosaTha chedanaka thAya che, A prakAre badhAne joDavAthI paMcama vargathI guNela chaTThA varganA 96 chedana thAya che, je je vagana je je varganI sAthe guNAkAra karAya che. te vargamAM guNya ane guNaka ane vargonA chedanaka hoya che, jema prathama varganI sAthe bIjA vagarano guNAkAra karavAthI cha chedanaka thAya che. sela sa khyA vALA dvitIya varganA cAra saMkhyA vALA prathama varganI sAthe guNAkAra karavAthI coTha saMkhyA Ave che, teno pahelo chenaka batrIsa che bIje danaka sela, trIje chedanaka ATha. ce chedanaka cAra, pAcamo che. ane chaThe eka "ve che. e prakAre cha danaka, thAya che, pahelA vargamAM be chedanaka hatA
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 prajJApanAstre ca ve chedanake, dvitIyavarge ca catvAri chedanakAni Asan sarvasaMkalanena paDheva chedanakAni bhavanti, tAnica prathamavargaguNitadvitIyavarge pradarzitAnyeva santi, tathaiva' paJcamavarge dvAtriMzacchedana kAni, papThe ca varge catuH paSTizchedanakAni pratipAditAnyeya, ataH paJcama: vargava epThe varge guNite pAgavaticchedanakAni tatropalabhyante iti siddham, athavA kimapyeka rUpaM saMsthApya tasya paNNavati kRtvo dviguNa dviguNIkaraNe sati yadi tAvatpramANo rAziH sampadyate tadA sa rAziH paNNavaticchedanakadAyI sampanna iti vijJAtavyam, tadevaM manuSyANAM javanyapadama bhidhAya utkRSTapadabhidhAtu mAha-'ukosapae asaMkhejA' utkRSTapade-utkRSTe netyarthaH manuvyA asaMkhyeyA bhavanti, tadasaMkhyeyatvaM kAlataH prarUpayati 'asaM khejjAhiM ussappiNi osappiNIhi avahIrati kAlao' pratisamayamekaikamanuSyazarIrApahAre asa khye yAbhiruttapiNyavasarpiNImiH sarvAtmanA apahiyante. manuSyAH kAlataH kAlApekSayetyarthaH, cAra chedanaka the| sabako milAne se chaha ho chedanaka hote haiM / ye prathama vargamUla se muNita dvitIya vargasthala meM dikhalAe hue hI haiM / isI prakAra pAMcaveM varga meM battIsa chedanaka aura chaThe varga meM causaTha chedanaka pahale kahe hI jA cuke haiM / ata. eka pAMcaveM vargale chaThe varga kA guNAkAra karane para chayAnave bhaMga pAye jAte haiM, yaha siddha huaa| athavA kitI eka a ka ko sthApita karake use chayAnave vAra dugunA dugunA karale para yadi utanI hI rAzi A jAya to vaha rAzi cyAnave kedana sadAyI kahalAI, aisA samajha lenA caahie| yaha jaghanya pada meM manuSyoM kI saMkhyA kahI gaI, aba utkRSTa pada meM saMkhyA batalAne ke lie kahate haiM 'uskolapae asaMkhejA' arthAta utkRSTa pada meM manuSya asaMkhyAta hote haiM isa asaMkhyAna saMkhyA kA kAla se prarUpaNa karate haiM-eka eka samaya meM eka eka manuSya ke zAdora kA apaharaNa kiyA jAya to asaMkhthAta utsarpiNI-avasapiNI kAloM meM ugakSA pUrNa rUpa se apaharaNa hotA hai| isI kA aba kSetra kI ane bIjA varSamAM cAra vedanaka hatA, badhAne joDavAthI cha ja chedana thAya che. e prathama varga mULathI guNita dvitIya vargamULamAM dekhADelA ja che. e ja prakAre pAMcamA varga mULamAM batrIsa chedanaka ane chaThAmAM cosaTha chedana pahelA kahevAelA che, tethIja 5 camA vargathI chaThThA vargane guNAkAra karavAthI chanu bhaMga maLe che e siddha thayuM. athavA kaI eka aMkane yApana karIne tene chavAra bamaNA karavAthI je teTale ja javAba AvI vAya te te rAzi 96 chedanaka rAzi kahevAya, ema samajI levuM joIe, A jaghanya padamAM manuSyonI saMkhyA kahelI che. have utkRSTa padamAM saMkhyA batAvavAne mATe kahe che _ 'ukosapara anajA ' marthAt Ta pahanA bhanuSya manyAta hAya che. se asaMkhyAnanuM kALathI prarUpa kare che-eka eka samayamAM eka eka manuSyanA zarIranA apaharahu karAya te asaMkhyAta utsarpiNa-avasarpiNI kALemAM temanuM pUrNa rUpathI
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 495 atha kSetrApekSayA prarUpayati-"khettao rUvapakkhittehiM maNussehiM seDhI avahIrai' kSetrataH kSetrApekSayA rUpaprakSiptaiH-rUpamekaM prakSiptaM yeSu tairityarthaH manuSyaiH zreNirekA paripUrNA apa. hriyate, tathA cotkRSTapade vidyamAnAnAM manuSyANAM madhye ekasmin asatkalpite rUpe prakSipta sati sakalA'pi ekA zreNirapahRtA bhavati, tasyAzca zreNyA kSetrakAlAbhyAyapahAramArga NAmAha-"tIse seDhIe AkAsakhettehi avahAro maggijjai asaM khejjA', tasyAH zreNyAH AkAzakSetra rapahAro yadA mRgyate-anvidhyate tadA asaMkhyeyAH manuSyA bhavanti, tathAhi'asaMkhejjAhiM ussappiNi osappiNIhi kAlao' kAlataH-kAlApekSayA tAvada asaMkhyeyA bhirutsarpiNyavasarpiNIbhirasaMkhyeyA manuSyA apahiyante 'khettao aMgulapaDhamazgamUlaM taiyavaggamUlapaDuppaNa' kSetrataH-kSetrApekSayA aMgulaprathamavargamUlaM tRtIyavargamUlapratyutpannam / ___ tRtIyaM yadvargamUlaM tena pratyutpannaM-guNitaM bodhyam, tathA cAsatkalpitasyAGgulamAtrakSetrapradezarAzeH paT paJcAzadadhikazatadvayapramANasya yatprathama vargamUlamasatkalpitaM poDazAtmaka apekSA se prarUpaNa karate haiM-kSetra kI apekSA se jisameM eka rUpa sammilita kiyA hai, aise manuSyoM se eka zreNI kA pUrI taraha apaharaNa hotA hai| isa prakAra utkRSTa pada meM vidyamAna manuSyoM meM asatkalpanA ke anusAra eka rUpa milA dene para sampUrNa eka zreNI kA aeharaNa hotA hai| kSetra aura kAla se usa zreNI ke apahAra kI mArgaNA kahate haiM-jaba usa zreNI ke AkAza kSetroM se apahAra kI mArgaNA kI jAtI hai, taba manuSya asaMkhyAta hote haiN| vaha isa prakArakAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNI evaM avasarpiNI kAloM se asaMkhyAta manuSyoM kA apahAra hotA hai / kSetra kI apekSA se tIsare vargasthala se guNita prathama vargamUla samajhanA cAhie ! asatkalpanA se agula pramita kSetra ke pradezoM kI rAzi do sau chappana (256) kA prathama vargamUla solaha hotA hai, usakA tIsare vargamUla do ke sAtha guNAkAra karane para pattIsa (16+2 32) pradezo kI apaharaNa thAya che. tenuM ja have kSetranI apekSAe prarUpaNa kare che kSetranI apekSAe jemAM eka rUpa saMmilita karyuM che, evA manuSyathI eka zreNInuM purI rIte apaharaNa thAya che. e prakAre utkRSTa padamAM vidyamAna manuSyomAM asatkalpanAnA anusAra eka rUpa meLavIne saMpUrNa eka zreNinuM apaharaNa thAya che. kSetra ane kALathI e zreNinA apahAranI mAgaNA kahe che-jyAre e zreNInA AkAza kSetrethI apahAranI mAgaNuM karAya che, tyAre manuSya asaMkhyAta hoya che. te A prakAre-kALanI apekSAe asaMkhyAta uMsarpiNI temaja avasarpiNI kALathI asaMkhyAta manuSyanA apahAra thAya che kSetranI apekSAthI trIjA vargamULathI guNita prathama varga mULa samajavuM joIe asat kalpanAthI aMgula pramita kSetranA pradezanI rAzi basa chappana (2pa6) ne prathama varga mULa soLa thAya che, tenuM trIjuM vargamULa benI sAthe guNAkAra karavAthI batrIsa (164=32) pradezanI
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAsUtra vartate tat tRtIyena vargamUlena asatkalpitena dvikarUpeNa guNitaM sat yAvAn dvAtriMzadAtmaka pradezarAzi sampadya ne tAvatpramANaiH saNDairapahiyamANA yAvat zreNiH samAptimeti tAvad manu jyA api samAptiM prApnuyanti, atha kathame kasyAH zreNyA uparyuktapramANe : khaNDai rapahiyamANAyAH asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyo lagantIti cedatrocyate-kSetrasyAti-sUkSmatayA asaMkhyeyAnA mutsarpiNyavasarpiNInAmeka zreNyapahAre paryavasAnasaMbhavAt, tathA coktam-'mRhumo ya hoi kAlo tatto sahumayarayaM havai khettaM' aMgulasehImette usmappiNIo asaMkhennA' // 1 // iti, sUkSmazca bhavati kAlastataH sUkSmataraM bhavati kSetram / agulamAtrAyA zreNAvutsapiNyo. 'saMkhyeyAH // 1 // iti, 'tattha NaM je te mukkellagA, te jahA orAliyA ohiyA mukkaillagA' tatra khalu-tadumayeSAM baddhamu tamanuSyANAM madhye yAni tAvad muktAni manuSyaudArikagarIgaNiM saMkhyA AtI hai| itanI saMkhyA vAle khaMDoM se apaharaNa kI gaI zreNI samApta hotI hai, yahI manuSyoM kI saMkhyA bhI samApta ho jAtI hai| prazna-eka zreNI uparyukta pramANa vAle khaMDoM se apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNiyAM-avalarpiNiyAM kaise laga jAtI hai ? uttara-kSetra atyanta sUkSma hotA hai, ataeva asaMkhyAta utsarpiNiyAM ava sapiNiyAM eka zreNI ke apaharaNa meM samApta ho jAtI haiM / kahAM bhI hai-'kAla sUkSana hotA hai, kintu kSetra usase bhI sakSama hotA hai, kyoM ki aMgula mAtra zreNI meM asaMnyAna utsapiNiyAM samA jAtI haiM, arthAt eka aMgula pramANa kSetra meM jo pradeza rAzi hotI hai, vaha asaMkhyAta utsarpiNiyoM ke samayoM se bhI adhika hotI hai| manuSyoM ke baddha aura mukta audArika zarIroM meM se jo mukta audArika zarIra haiM, unakI vaktavyatA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna saMkhyA Ave che eTalI saMkhyAvALA khaDethI apaharaNa karAelI zreNi samApta thAya che. ahIM manuSyanI saMkhyA paNa samApta thaI jAya che. prazna-eka zreNInA uparyukta pramANuvALA khaMDethI apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarSihi ane avasarpiNi kevI rIte lAge che? uttara-kSetra - tyata sUkSma hoya che, tethI asaMkhyAta utsapiNiye-avasarpiNi eka zreNinA apaharaNamAM samApta thaI jAya che. kahyuM paNa che-kALa ruma heya che, paraMtu kSetra tenAthI paNa adhika sUkSma pheya che kemake aMgula mAtra zreNImAM asaMkhyAta utsapiNiye samAI jAya che. arthAt eka aMzula pramANa kSetramAM je pradeza rAzi hoya che te asaMkhAta utsarpiNInA samayathI paNa adhika hoya che. manuSyanA baddha ane mukta audArika zarIramAMthI je mukta padArika zarIra che, temanI vaktagyatA samuccaya mukta audArika zarIranA samAna samajI levI joIe.
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ 497 prameyabodhinI TIkA pada 12 sU0 6 pranarapUraNavaktavyanirUpaNam bhavanti tAni yathaudArikANi audhikAni-sAmAnyAni muktAni zarIrANi samuccayaprakaraNe pratipAditAni tathaiva pratipAdanIyAni, gautamaH pRcchati-'veubdhiyANaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! vaikriyANAM tAvat pRcchA vartate / tathA ca manuSyANAM kiyanti vaikriyazarIrANi bhAnti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' manuSyANAM caikriyazarIrANi dvividhAni prajAtAni, 'taM jahA-baddhellagA ya sukkellagA ya' tadyathA-baddhAni ca muktAni ca 'tatya NaM je te baddhellagA te NaM saMkhejA' utra khalu tadubhayeSAM vaddhamuktavaikriyazarIrANAM madhye yAni tAvad kAhAli vaikriyamanuSyazarIrANi bhavanti tAni khalu saMkhyeyAni bodhyAni, garbhavyutkrAntikAnAmeva keSAJcinmanuSyaNAM caikriyalabdhisadbhAvAt 'samae samae avahoramANe agrahIramANe saMkSejjeNaM jhAleNaM abahIraMti, No vedhaNaM abahIriyA siyA' samaye lamaye-tipratilamayam, apahiyamANo'pahiyamANaH-ekaikApahAre sati saMkhyeyena kAlena sarve apahiyante, no caiva khalu tadanantaramapahatAH syuH saMkhyenakAle naiva sarveSAM saMkhyeyavaikriyavaddhamaluNyazarIrANAsapahArAt, 'tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA orAliyA ohiyA' tatra khalu tadu. samajha lenI caahie| gautama-he bhagavan ! baiMkriya zarIroM kI pRcchA ? arthAt manuSyoM ke vaikriya zarIra kitane hote haiM ? . agavAna-he gautama ! manuSyoM ke vaikriya zarIra do prakAra ke hote haiM, ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / ina donoM meM se manuSyoM ke baddha baikriya zarIra saMkhyAta haiM, kyoM ki garbhaja manuSyoM ke hI vaikriya labdhi pAI jAtI hai aura unameM se bhI kisI kisI ke hI hotI hai, saba ke nhiiN| eka eka samaya meM apaharaNa karane para saMkhyAta kAla meM sabakA apaharaNa hotA hai, usake anantara nahIM, kyoM ki saMkhyAta kAla meM hI sabhI manuSyoM ke saMkhyAta zarIroM kA apaharaNa ho jAtA hai| . ghaddha aura mukta manuSyoM ke vaikriya zarIroM meM se jo mukta vaikriya zarIra hai. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vaikriya Adi zarIranI pRcchA? arthAt manuSyanA vikriya zarIra keTalAM hoya che? zrI bhagavAna gautama ! manuSyanA vaikriya zarIra be prakAranA hoya che-teo A prakAre che-baddha ane sUkta. e bannemAMthI manuSyanA baddha vikiya zarIra saMkhyAta che kemake garbhaja manuSyamAM je vaikriya labdhi maLI Ave che, ane temAMthI paNa kaiI keInI ja hoya che badhAnI nahIM. eka eka samayamAM apaharaNa karavAthI saMkhyAta kALamAM badhAnuM apaharaNa thAya che, tyAra pachI nahIM kemake saMkhyAta kALamAM ja badhA manunA - sakhyAta vaikriya zarIranuM apaharaNa thaI jAya che. baddha ane mukta manuSyanA vikriya zarIramAMthI je mukta vaikriya zarIre che, temanuM pra0 63
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 arunres bhayeSAM baddhamuktavaikriyamanupyazarIrANAM madhye yAni tAvad muktAni vaikriyArIrANi bhavanti tAni khalu yathA audArikANi audhikAni - sAmAnyAni manuSyazarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni, 'AhAragasarIza jahA ohiyA' AhArakazarIrANi tAvad manuSyANAM yathA audhikAni - samuccaya manuSyAhArakazarIrANi pratizaditAni tathA pratipAdanIyAni, 'teyA kammagA jahA eesiM ceva orAliyA' taijasakArmaNAni manuSyANAM zarIrANi yathA eteSAJcava- manuSyANAm audArikANi zarIrANi uktAni tathA vaktavyAni tathA ca manupyANAM taijasa kArmaNAni vaddhAni baddhaudArikavat, muktAni audhikamuktavadavaseyAni, 'vANamaMtarANaM jahA neraiyANaM orAliyA' vAnavyantarANAmaudArikANi zarIrANi yathA nairavikANA muktAni tathA vaktavyAni, 'veubviyasarIragA jahA nerahayANaM' vaikriyazarIrANi yathA nairayikANAM vaddhAni asaMkhyeyAni uktAni tathA vaktavyAni, tatra kAlApekSayA pratisanayame kaiMkazarIrApahAre asaMkhyeyAbhi rUtsarpiNyavasarpiNIbhirasaMkhneyAni vAnavyantarakriyabaddhazarIrANi apahriyante, kSetrApekSayA'saMkhyeyAH zreNayaH, asaMkhyeyAsu zreNiSu yAvanta AkAzapradezA bhavanti tAvatpramANAni vodhyAni, tAtha zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyo bhAgo vodhyaH pratarasyA unakA kathana samuccaya audArika zarIroM ke samAna samajha lenA caahie| jaise samuccaya AhAraka zarIra kahe haiM, usI prakAra manuSyoM ke AhAraka zarIra kaha lene cAhie | manuSyoM ke taijasa aura kArmaNa zarIra manuSyoM ke audArika zarIra ke samAna hI kahane cAhie / isa prakAra manuSyoM ke vaha taijasa aura kArmaNa zarIra badra audArika zarIra ke samAna haiM aura mukta samuccaya mukta ke samAna / | vAnavyantaroM ke audArika zarIra nArakoM ke mukta audArika zarIroM ke samAna haiM / vaikriya zarIra nArakoM ke jaise asaMkhyAta kahe haiM, vaise hI kahane cAhie / kAla kI apekSA eka eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI evaM asaMkhyAta avasarpiNI kAlo meM vAnavyantaro ke bada vaikriyazarIroM kA apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNI pramANa haiM, thana samuccaya audArika zarIranA samAna samajI levu joie. jevA samuccaya AhAraka zarIra kahyA che, eja prakAre manuSyanA AhAraka zarIra kahevAM jeI e. manuSyeAnA tejasa ane kANu zarIra manuSyanA audArika zarIranA samAna ja kahelAM che. e prakAre manuSyenA yuddha taijasa ane kANu zarIra khuddha audyArika zarIranA samAna che ane mukta samuccaya muktanA samAna che. vAnanyantareAnA oDhAraka zarIra nArakeAnA mukta audArika zIrAnA samAna che vaikriya zarIra nArakAnA jevAM aya khyAta samayamA eka eka zarIranuM apaharaNa karavAthI asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kALema vAnanyantare nA khaddha vaikriya zIrAnA apahAra thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che, arthAt asa'khyAta zreNi
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 499 prameyabodhinI TIkA e 12 0 6 tarapUraNavaktavyanirUpaNaM saMkhyeyabhAga paricchinnA bhavantItyarthaH kSetralaM sUcyAM vizeSo bhavatItyAha-'gavaraM tAsi NaM seDhINaM vikkhambha sUI saMkhejjajoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa' navarasa-pUrvokta nairayikA pekSayA vizeSastu tAsAM khalu asaMkhyeyAnAM zreNInAM viSkalsaraciH-viSkambhasya-vistArasya saciH vaktavyA, sA ca saMkhyeyayojanazatavargapratibhAgaH khaNDa pratarasya pUraNe'paharaNe cAkseyaH, 'mulillayA jahA orAliyA' muktAni tAvad vAnavyantarANAM zarIrANi vaikriyANi yathA audArikANi zarIrANi uktAni tathA vaktavyAni, 'AhAraga sarIrA jahA amarakumArANaM' vAnavyantarANAmAhArazarIrANi yathA asurakumArANAmAhArakazarIrANi pratipAditAni tathaiva pratipattavyAni 'teyA kampamA jahA eesiNaM va veuviyA' vAnavyantarANAM taijasakAmaNAni zarIrANi yathA eteSAM khalu caiva bAnavyantarANAM vaikriyANi zarIrANi uktAni tathaiva vaktavyAni, 'joisiyANaM evaM ceva' jyotiSkANAm-- ecaJcaiva-vAnavyantaravadeva audArikAdizarIrANi baddhAni muktAni cAvaseyAni, tathA ca jyoti kANAmaudArikANi vAnavyantaranairayikavadeva, vaikriyANi baddhAni asaMkhyeyAni bhavanti tatra kAlApekSayA mArgaNAyAM pratisamayamekaikazarIrApahAre'saMkhyeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhiH sarvAarthAt asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI ve zarIra haiN| ve zreNiyAM pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| kevala unakI sUcI meM vizeSatA hotI hai, yaha batalAte haiM-una asaMkhyAta zreNiyoM kI viSkabhasUcI arthAt vistAra sUcI kahanI caahie| pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM vaha sUcI saMkhyAta yojana zata varga pratibhAga arthAtU khaNDa hai| vAnavyantaroM ke mukta vaikriya zarIra audArika zarIroM ke samAna kahane cAhie / AhAraka zarIroM kA kathana asurakumAroM ke AhAraka zarIroM ke samAna hai| taijasa aura kArmaNa zarIra jaise inhI ke vaikriya zarIra kahe haiM, vaise hI kaha lenA caahie| ___ jyotiSka devoM ke baddha aura mukta audArikazarIra vAnavyantaroM ke samAna hote haiM / baddha baikriya zarIra unake asaMkhyAta hote haiN| kAla kI apekSA se mArgaNA emAM jeTalA AkAza pradeza hoya che, teTalA ja te zarIre che. te zreNiye pratarane asaMkhyAta bhAga che. kevaLa temanI sUcImAM vizeSatA heya che. te batAve che-te asaM. khyAta zreNiyenI viskaMbha sUcI arthAt vistAra sUcI kahevI joIe. pratarakA pUraNa tathA apaharaNamAM te sUcI sa khyAta yojana zatavarga pratibhAga arthAt khaMDa che. vAna vyantarenA mukta vaikriya zarIra audArika zarIranA samAna kahevAM joIe. AhAraka zarIrenuM kathana asurakumAranA samAna che. tejasa ane kAzmaNa zarIra jevA temanA vaikriya zarIra kahyAM che. tevAja kahI levAM joIe. tiSka denA baddha ane mukta audArika zarIra vyaktonA samAna hoya che, baddha ane kriya zarIra temanA asaMkhyAta hoya che. kAlanI apekSAe mArgaNuM karavAthI
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 tmanA'pahiyante, kSetrApekSayA asaMkhyeyAH zreNayaH, tAzca zreNayaH pratarasyAsaMkhyeyabhAgapacchinnA bhavanti, tathA ca jyotiSkANAM vAnavyantarebhyaH saMkhyeyaguNahInaH pratibhAgo bhavati, saMkhyeyaguNAbhyadhikA sUciriti, 'NavaraM tAsiNaM seDhINaM vikkhaMbhaI vichappannaMgulasacavaggapalibhAgo payarasta' navaram - vizeSaH tAsAM zreNInAM viSkambhasUciH - vistArasUciH - vistArasU ci - stu paTpaJcAzadadhikAGgulazatadvayavargapramANaH pratibhAgaH khaNDam pratarasya pUraNe'paharaNe cAvaseyaH, muktAni tAvad jyotiSkavaikriyazarIrANi audhikamuktava devAvaseyAni, AhArakANi nairayikavat taijasakArmaNAni jyotiSkANAM baddhazarIrANi vaikriyavat, muktAni tAvadadhika devAvaseyAni, 'vaimANiyANaM evaM ceva' vaimAnikAnAM tAvad audArikAdizarIrANi evaJcaivajyotiSvadeva vodhyAni, tathA ca vaimAnikAnAmodArikANi nairayikavat caikriyANi vaddhAni karane para eka eka samaya meM eka eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta utsarpiNI aura asaMkhyAta avasarpiNI kAloM meM unakA apaharaNa hotA hai / kSetra kI apekSA asaMkhyAta zreNi pramANa haiM / ve zreNiyAM pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga jAnanI cAhie / isa kAraNa jyotiSka devoM kA pratibhAga vAnavyantaroM se saMkhyAta guNahIna hotA hai / saMkhyAta guNA adhika sUcI hotI haiM / vizeSa yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkaMbhasUcI do sau chappana varga pramANa khaMDa rUpa pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM jAnanA / jyotiSkoM ke mukta vaikriya zarIra samuccaya mukta ke samAna haiM / AhAraka zarIra nArakoM ke samAna / vaha tejala aura kArmaNa zarIra vaikiya ke samAna hote haiM aura mukta samuccaya ke samAna samajhane cAhie / AhAraka zarIra kArakoM ke samAna / yaddha taijasa aura kArmaNa zarIra baiMkiya ke zarIra ke samAna haiM aura mukta samuccaya kI bhAMti samajhanA cAhie / vaimAnikoM ke zarIroM kI vaktavyatA isI prakAra kI hai / arthAt vaimAniko ke audArika zarIra nArakoM ke samAna samajhane caahie| vaha paikiya zarIra eka eka samayamAM eka eka zarIranu apaharaNa karavAthI rasa khyAta utsarpiNIvasarpiNI kALamA temanA apaharaNa thAya che. kSetranI apekSAe asaMkhyAta zreNi pramANa che. te zreNi prataranA gasa khyAtamA bhAga javI joI e. e kAraNe yAtiSka devAnA pratibhAga vAnabhyantarathI saMkhyAta guNuDDIna che. sa khyAta gaNI adhika sUcI hAya che. vizeSa e che ke e zreNayAnI viSNu bha sUcI khasA chappana varga pramANu khaDa rUpa praharanA pUNu ane apaharaNumA jANuvA, caitikaiAnA mukta vaikiya zaura samuccaya muktanA samAna che. AhAraka zarIra nArakAnI samAna. khaddha tejasa aneka ThAmaNu zarIra vaeNyinA samAna haiya che. ane mukta samuccayanA samAna samajavA joie. AhAraka zarIra nA kAnA samAna, mA~ teTasa ane kANu zarIra vaikriya zarIranA samAna che ane mukta samucca yanI jema samajavA joIe. vaimAnikAnA sarozanI vaktavyatA paNu eja prakAranI che. pa
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pav 12 sU0 6 pratarapUraNavaktavyanirUpaNam 503 asaMkhyeyAni bhavanti tatra kAlApekSayA jyotiSkavadeva prarUpaNIyAni, kSetrApekSayA asaM`khyeyAH zreNayaH, asaMkhyeyAna zreNiSu yAvantaH AkAzapradezA bhavanti tAvAmANAni, tAsAJca zreNInAM parimANaM pratarasyAsaMkhyeyo bhAgaH, pratarAsaMkhyeyabhAgaparicchinnA vodhyAH, kintu nairathikAdyapekSayA pravarAsaMkhyeyabhAgasya parimANavizeSaM pratipAdayitumAha- 'NavaraM tAsi NaMINaM vibhava aMgulavatIyavayavamUlapar3appannaM' navaram-nairacikAdyapekSayA vizeSastu tAsAM vInAM viSkambhacaH- vistArasUciH aGgula dvitIyavargamUlaM tRtIya vargamUla pratyutpannam - pUrvoktaH tRtIyaM yad vargamUlam tena pratyutpannam - guNitaM bodhyam / 'avaNaM aMgulataiyavagAmraghaNappamANamettAo seDIo, sesaM taceva' athavA khalu aGgagulatIyavargamUla ghanapramANamAtrAH gayo bodhyAH, zepaM taccaiva pUrvoktavadeva bodhyam, tathA cAGgulamAtrakSetrapradezarAzerasatkalpanAkalitasya paTpaJcAzadadhikazatadvayapramANasya yad dvitIyaM vargamUlaM catuSka rUpamasatkalpitaM tattRtIyena vargalena asatkalpitena dvikarUpeNa guNitaM sat yAvAn pradezaasaMkhyAta haiN| vaimAnika devoM kI jyotiSka devoM ke samAna prarUpaNA karanA cAhie | kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNi pramANa haiM, arthAt asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utane hI zarIra haiM / una zreNiyoM kA parimANa pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga hai / kintu nAraka Adi kI apekSA pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga ke parimANa meM kucha bhinnatA hai, jise kahate haiMuna zreNiyo kI kiMcI tRtIya vargamUla se guNita dvitIya vargamUla pramANa hai, kaise prathama varbha 2x2=4 hai, tIsarA vargamUla 16x16 = 256 hai / inakA guNAkAra karane para 4x256 = 1024 kI saMkhyA AtI hai / athavA aMgula ke tRtIya vargamUla ke vana ke barAbara kreNiyA~ haiN| zeSa saba pUrvokta ke sammAna hI sapanA cAhie | aMgula mAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi asatkalpanA se dosI chappana (253) mAna leM to usake dvitIya vargamUla ko arthAta cAra arthAt vaimAnikAnA auki zarIra nArakAnA samAna samajavA joie. khaddha vaikriya zarIra asaJAta che. vaimAnika devenI cetiSka devenA samAna prarUpaNA karavI joI e. kSetranI apekSA ke anna khyAta zreNu pramANu che, arthAt asaMkhyAta zreNacAmA jeTalA AkAza pradeza hAya che, teTalAM ja zarIra che. te zreNiyenu' parimANu prataranA asakhyAtamA bhAga jeTalu che. parantu nAraka AdinI apekSAe prataranA asaMkhyAtamA bhAganA parimANamA kAMika bhinnatA che jene kahe che-tezreNiyenI niSkala sUcI tRtIya va mULathI zudyuita dvitIya va mULa pramANa che, jema prathama vargamULa pramANu raxra=ae trIjI' vaga bhUNa 16x16=256 che. tena zuzubhira azvAthI 4x256=1024nI saMkhyA Ave che. athavA aMgulanA tRtIya vaga mULanA ghananA kharAkhara zreNiyA che. zeSa pUrvoktanI samAnaja samajavu' joie, e prakAre azula mAtra kSetranA pradezeAnI rAzi asat 5nAthI
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5.3 prajJApanAsUtra rAzirasatkalpitASTarUpo bhavati tAvatpradezAtmikayA viSkambhasUcyA paricchinnAH zreNayaH pariprahItavyAH, tatrApi aSTAveva tAH zreNayo bhavanti, AhArakANi narayikavat tejasaphArmaNAni baddhAni baddhavaikriyavat, muktAni audhikamuktavat iti, 'sarIrapayaM samatta' / / 50 6 / / itizrI vizvavikhyAta-jagadvalabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhApAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavithUpita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvAdazaM zarIrapadaM samAptam / / 12 / / ko, tIsare vargamUla do ke sAtha zuNita karane para jitanI pradeza rAzi (arthAtU ATha) AtI hai, utane pradezo kI viSphalascI se pramita zreNiyAM yahAM grahaNa karanI caahie| aisA karane para bhI ATha kI hI saMkhyA AtI hai| baimAnikoM ke AhAraka zarIra nArakoM ke samAna haiN| baddha taijasa aura kArmaNa zarIra baddha vaikriya zarIra ke samAna haiM / mukta taijasa aura kArmaNa zarIra samuccaya mukta ke samAna hote haiM / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhini vyAkhyA meM ___ bArahavAM zarIrapada samApta // 12 // base chappana (256) mAnI le te tenA bIjA varga mULane arthAt cArane trIjA varga mULa benI sAthe guNavAthI jeTalI pradeza rAzi (arthAta ATha) Ave che, eTalA pradezonI viSkrabha sUcIthI amita zreNiye ahIM grahaNa karavI joIe. e prakArathI paNuM AThanI saMkhyA Ave che. vaimAnikanA AhAraka zarIra nArakena samAna che. baddha taijasa ane kArmaNa zarIra, baddha vikiya zarIranA samAna che. mukta tejasa ane kAmaNuM zarIra samuccaya muktanA samAna hoya che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vrati viracita prajJApanA sUtranI prameyadhinI vyAkhyAnuM bAramuM zarIra pada samAsa che 12 | -
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 sU. 1 pariNamanasvarUpanirUpaNam trayodazaM pariNAmapadam mUlam - kahiviNaM bhaMte / pariNAme paNNatte ? goyamA ! duvihe pari NAme paNNatte, taM jahA - jIvapariNAme ya ajIvapariNAme ya, jIva pariNAme NaM bhaMte! kai vihe paNatte ? goyamA ! dasavihe paNNatte' taM jahAgatipariNAme 1, iMdiyapariNAmera, kalAvapariNAme3, lesAriNAme4, jogapariNAme5, uvaogapariNAme6, NANapariNAme7, daMsaNapariNAmeTa, carita pariNAme, vedapariNAme 10 ||sU0 1|| 503 chAyA-katividhaH khalu bhadanta ! pariNAmaH prajJataH ? gautama ! dvividhaH pariNAmaH prajJaptaH, tadyathA jIvapariNAmatha, ajIva pariNAmatha, jIvapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dazavidhaH prajJaptaH, vayathA - gatipariNAmaH 1, indriyapariNAmaH 2, kapAyapariNAmaH teraha pariNAma pada zabdArtha - (kavihe NaM bhaMte ! pariNAmente) he bhagavan ! pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe pariNAme paNNatte) he gautama do prakAra kA pariNAma kahA hai (taMjA) vaha isa prakAra hai (jIva pariNAme va ajIva pariNAme (ya) jIva kA pariNAma aura ajIva kA pariNAma (jIva pariNAme NaM bhaMte ! kavi paNNatte ?) he bhagavan ! jIva kA pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyanA ! dasavihe paNNatte) he gautama ! daza prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( gaipariNAme) gatipariNAma (iMdiyapariNAme) iMdripariNAma ( kasAyapariNAme) kaSAya pariNAma (lessApariNAme) lezyA pariNAma (jogapariNAye) yogapariNAma ( uvaogapariNAse) upayoga pariNAma zabdArtha - (kaivihe NaM bhaMte / 2nA 4hyAM che ? (goyamA / duvihe che (taM jahA te mA prahAre che ane ajIvanu pariNAma. teramuM pariNAma patra pariNAme paNNatte 1) he bhagavan ! pariNAma sAM aApariNAme paNNatte) he gautama! me amaranA pariNAma hyAM (jIvapariNAme ya ajIvapariNAmeM ca) va parizrAma ( jIvapariNAme NaM bhaMte! kaivihe paNNatte ) he bhagavAna ! lavanA pariNAma DeTasA prazaranAM 4hyAM che ? (goyamA ! dasavihe paNNatte) he gautama! haza praznA hyAM che (taM jahA ) te yA prAre (gaipariNAme) gati pariNAma ( iMdiyapariNAme ) dhandriya pariNAma ( kasAya pariNAme) upAya parizubha (lessApariNAme) bezyA pariNAma (jogapariNA me ) yoga pariNAma
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayApanAce 3, lezyApariNAmaH 4, yogapariNAmaH 5, upayogapariNAmaH 6, jJAnapariNAmaH 7, darzanapariNAmaH 8, caritrapariNAmaH 9, vedapariNAmaH 10 ||suu 0 1 // ___TIkA-dvAdazapade audArikAdi zarIradimAgaH prarUpitaH, tegAM punaH parIrANAM tathA pariNAmamantarA na saMbhavo'sti, ataH pariNAmasvarUpanarUpaNAdhamA-'ivihe NaM bhaMte ! pariNAye paNate ?' gautamaH pRcchati-he bhavanta ! katividhaH khalu pariNAnaH-pariNati: arayAntaraprAptirityarthaH, rUpAntarApattiriti sAvat, prajJataH ? prarUpitaH ? bhanedaM bodhyam, yadyapi pariNapanaM pariNAmasvAvad naivavAdilaya bhedena vividhI vicitrazca savati tathApi pradhAnatayA dravyAstikanayela pariNAmastAvad yazakathaJcit ladedottarapIyarUpaM dharmAntaramApnoti naiva khalu dravyasya sarvathA avasthAnaM nAzi ekAntato cinAzo bhannati, tathA poktam(NANapariNAme) jJAna pariNAma (daraNa pariNAme) tIna pariNAma (carita pariNAle) cAritra pariNAma (veda pariNAme) veda pariNAma TIkSArtha-vArahaveM pada meM audArika Adi zarIroM ke vijJAna kI prapaNA kI gaI, parantu zarIroM kI utpatti viziSTa pariNAma ke vinA saMbhava nahIM hai, __ataeva prakRta pada meM pariNAma ke svarUpa kI prarUpaNA kI jAtI hai| gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? pariNAma arthAt pariNamana yA kisI dUdha kI eka avasthA badala kara dUsarI avasthA ho jaanaa| yahAM itanA samajha lenA cAhie ki pariNAma vividha aura vicitra vicitra prakAra kA hotA hai, kyoM ki pratyeka dravya aura pratilamaya apanI pUrva avasthA kA parityAga karake uttara avasthA ko dhAraNa karatA hI rahatA hai| vastutaH trikAlasthAyI dravya apane satvarUpa meM avasthita rahatA huA bhI dharmAnnara arthAt paryAyAntara ko prApta hotA hai / dravya kA na to kabhI (ubagogapariNAme) yA pariNAma NANapariNAme) jJAnararAma (dasaNapariNAme) zana pariNAma (carittapariNAme) yAtripariNAma (vedapariNAme)va pariNAma TIkartha-bAramAM padamAM audyArika Adi zarIranA vibhAganI prarUpaNa karAI paraMtu zarIranI utpatti viziSTa pariNAmane vinA saMbhavatI nathI tethI prakRta padamAM pariNAmanA svarUpanI prarUpaNuM karAya che - zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! pariNAma keTalA prakAranuM kahevAeluM che? pariNAma arthAt pariNamana agara keI dravyanI eka avasthA badalIne bIjI avasthA thaI javI. ahI eTaluM samajI levuM joIe pariNAma vividha ane vicitra vicitra prakAranA hoya che, kemake pratyeka dravya pitAnA samayAnusAra pUrva avasthAne parityAga karIne uttara avasthAne dhAraNa karatA rahe che. vastutaH trikAla sthAyI dravya pitAnA sata svarUpamAM avasthita rahIne paNa dharmAntara arthAt paryAyAntarane prApta thAya che. dravyane
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 13 sU0 1 pariNAmanasvarUpanirUpaNam 'pariNAmo hyantaragamanaM, na ca sarvathA vyavasthAnam / na ca sarvathA vinAzaH pariNAmastad vidAmiSTaH // 1 // iti, paryAyAstikanayena pariNAmastu pUrvasatparyAyApekSayA vinAzaH, uttareNa cAsatA paryAyeNa prAdurbhAvo bhavati, tathA coham 'satparyAyeNa vinAzaH prAdurbhAvo'sadbhAvaparyAyataH / dravyANAM pariNAnaH proktaH khalu paryayanayasya // 1 // iti, bhagavAnAha-'gogamA !' he gautama ! 'duvihe pariNAme paNNatte ?' dvividhaH pariNAmaH prajJaptaH 'taM jA-jIvapariNAge ya, ajIvapariNAme ya taghathA-jIvapariNAmazca, ajIvapariNAmazca, tatra jIvasya pariNAmaH prAyogikarUpaH, ajIvasya pariNAmastu vaisikarUpo'vaseyaH, sarvathA vinAza ho hotA hai aura na ladA eka hI rUpa rahatA hai / kahA bhI haijo pariNAma ke vAstavika svarUpa ko jAnate haiM, ve dravya kA eka paryAya se dUsare paryAya meM jAnA hI pariNamana mAnate haiM, kyo ki dravya kA na sarvathA avasthAna hotA hai aura na sarvathA vinAza hI hotA hai // 1 // - isa prakAra dravyArthika naya kI apekSA sat padArtha hI vividha avasthAoM ko dhAraNa karatA rahatA hai, yahI pariNAma hai / paryAyArthika naya kI dRSTi se pUrva. vartI satparyAya kI apekSA vinAza honA aura uttara kAlIna asatU paryAya kI apekSA prAdurbhAva honA pariNAma kahalAtA hai| kahA bhI hai-sat paryAya kI apekSA se vinAza honA aura asat paryAya kI apekSA se prAdurbhAva honA paryAyArthika naya kI apekSA se dravyoM kA pariNAma mAnA gayA hai // 1 // . bhagavAna gautama ke prazna kA uttara dete hue kahate haiM-he gautama ! pariNAma do prakAra kA kahA hai-jIva pariNAma aura ajIva pariNAma / inameM se jIva kA koI paNa samaye sarvathA vinAza nathI ja thatuM, ane sadA eka ja rUpe rahe che. madha paNa che-je pariNAmanA vAstavika svarUpane jANe che. te dravyanA eka paryAyathI bIjA paryAyamAM javuM te ja pariNAma mAne che, kemake dravyanuM sarvathA anavasthAna nathI hota ane sarvathA vinAza paNa nathI thatuM ke 1 | . e prakAre dravyArthikanayanI apekSAe sat padArtha ja vividha avasthAone dhAraNa karatA rahe che, eja pariNAma che. paryAyArthika nayanI daSTie pUrvavartI satyaparyAyanI apekSAe vinAza thavo ane uttara kAlIna asatu paryAyanI apekSAe prAdurbhAva thavo pariNAma kahevAya che. kahyuM paNa chesat paryAyanI apekSAe vinAza thAya che ane asatu paryAyanI apekSAthI prAdurbhAva the paryAyArthika nayanI apekSAthI dravyonA pariNAma mAnelAM che 1 . - zrI bhagavAna gautamasvAmInA praznanA uttara ApatAM kahe che-he gautama pariNAma be prakAranuM kahyuM che-jIva pariNAma ane ajIva pariNAma temAthI jIvanuM pariNAma pa064
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 prazApanAstra gautamasvAmI pRcchati-'jIvapariNAme NaM bhaMte kaivihe paNNatta ?' he bhadanta ! jIvapariNAmaH khalu katividhaH-kiyatprakArakaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'dasa vihe paNNatte' jIvapariNAmastAvad dazavidhaH prajJaptaH 'taM jahA-gaipariNAme 1 tadyathA-gatipariNAmaH 1, 'iMdiyapariNAme 2' indriyapariNAmaH 2, 'kasAyapariNAme 3' kapAyapariNAmaH 3. 'lesApariNAme 4' lezyApariNAmaH 4, 'jogapariNAme 5' yogapariNAmaH 5, uvaogapariNAme 6' upayogapariNAmaH 6, 'NANapariNAme 7' jJAnapariNAmaH 7, 'dasaNapariNAme 8' darzanapariNAmaH 8, carittapariNAme 1' caritrapariNAmaH 9, 'vedapariNAye 10' vedapariNAmazca 10, tatra pariNAma prAyogika arthAt prayogajanita hotA hai aura ajIva kA pariNAma vaizrasika (svAbhAvika) hotA hai / ____ gautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva kA pariNAma kitane prakAra kA hotA hai? bhagavAn-he gautama jIva kA pariNAma dasa prakAra kA kahA gayA hai, vaha isa prakAra hai-(1) gatipariNAma (2) indriyapariNAma (3) kaSAyapariNAma (4) lezyApariNAma (5) yogapariNAma (6) upayogapariNAma (7) jJAnapariNAma (8) darzanapariNAma (9) cAritrapariNAma (10) vedapariNAma / ___(1) gatipariNAma-naraka gatinAma karma Adi ke udaya se jisakI prApti ho, vaha gati pariNAma / (2) indriya pariNAma-indana arthAt jJAna rUpa parana aizvarya ke yoga se AtmA indra kahalAtA hai / athavA idrate, iti indraH, arthAt jIva / jo indra kA ho vaha indriya / yahAM indra zabda se 'iya' pratyaya kA nipAta hotA hai| AtmA prAgaka janita haiya che ane ajIvanuM pariNAma (vAbhAvika) hoya che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che he bhagavana ' jIvanA pariNAma keTalA prakAranA kahelAM che? * zrI bhagavAna-he gautama! jIvanA pariNAma daza prakAranA kahelAM che te A prakAre che (1) gati pariNAma (2) 4ndriyapariNAma (3) 4Aya pariNAma (4) vezyA pari. lAbha (5) yoga pari. (6) 5 // pani (7) jJAna pariNAma (8) zana pariNAma (6) yAtri pariNAma (10) 26 paribha. (1) gatipariNAmarakagati nAmakarma AdinA udayathI jenI prApti thAya te gati pariNAma. (2) Indriya pariNAma-indana arthAt jJAna rUpa parama aizvaryonA vegathI AtmA indra 43vAya cha, 55 'indate iti indraH' arthAt 71.2ndranAya tendriya. ahIM Indra zabdathI "rU pratyayanA nipAta thayo che AtmAnuM Indriya rUpe pariNamana Indriya pariNAma kahevAya che.
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 13 sU0 1 pariNAmasvarUpanirUpaNam 507 pariNamanaM pariNAmaH, 'akartari'-iti bhAve ghaJ pratyayaH, sa ca pariNAmo nayabhedena vividho bhavati, nayAzca naigamAdibhedenAne ke santi tepAM sarvapAmapi nayAnAM saMgrAhakI pravacane dvau nayau vartete-dravyAstikanayaH, paryAyAstikanarakSa, tathA coklama 'tithiyazvayaNasaMgahAmisesa patthAra muulvaabhrnnaa| davvaTimo ya pajjavanao ya sesA vigappAsiM // 1 // kA indriya rUpa pariNAma indriya pariNAma kahalAtA hai| (3) kaSAyapariNAma-jisameM kaSanti arthAt prANI duHkhI hote haiM, use 'rUpa' kahate haiM / kaSa kA artha hai saMkhyA jinake kAraNa kaSa arthAt saMsAra kI prApti ho, vaha kaSAya / jIva ke kaSAya rUpa pariNamana ko kaSAya pariNAma kahate haiN| (4) lezyA pariNAma-lezyA kA svarUpa Age kahA jaaygaa| lezyA rUpa kA pariNamana lezyA pariNAma kahalAtA hai| ()yogapariNAma-manoyoga Adi yoga kahalAte haiM / yoga rUpa pariNAma yoga pariNAma kahalAtA hai| (6) upayoga pariNAma-upayoga pratIta hI hai, upayoga rUpa pariNAma upayoga pariNAma hai / (7) jJAnapariNAma-matijJAna Adi pAMca jJAnarUpa pariNAma jJAnapariNAma hai| (8) darzanapariNAma-sAmAnya bodha rUpa pariNamana / (9) cAritrapariNAma-caraNa rUpa pariNAma / ' (10) vedapariNAma-strI veda Adi rUpa meM jIva kA pariNamana vibhina (3) 4AyapariNAma-2mA 'kapanti' arthAt prANI bhI thAya che, te 4 che kaSano artha che saMsAra, jenA kAraNe kaSa arthAt sa sAranI prApti thAya te kaSAya jIvanA kaSAya rUpa pariNamanane kaSAya pariNAma kahe che. (4) lezyA pariNAma-lezyAnuM svarUpa AgaLa kahevAze. vezyA rUpa jIvanuM pariNamana lezyA pariNAma kahevAya che. (5) yogapariNAma-manAyA mAhiyoga upAya che. yA 35 pariNAma yo prNAma kahevAya che (6) upagapariNAma-upaga pratIta ja che, uga rUpa pariNAma upayoga pariNAma che. (7) jJAna pariNAma-matijJAna Adi pAMca jJAna rUpa pariNati jJAna pariNAma che. (8) zana pariNAma-sAsAnya mAdha35 parimana. (6) zAritra pariNAma-ya35 pariNati. (1) veDha pariNAma-rIveda Adi rUpamAM jIvanuM pariNamana vibhinna bhAve para
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - - 508 praznApanAstra tIrthakaravacanasAmAnya vizeSa prarUpaNA mUlavyAkartArau / dravyArthikaH paryAyAthikazca zepA bhedA anayoH // 1 // tadubhayamadhye dravyAstikanayamatena pariNAmastAvat kathaJcit sannevottaraparyAyarUpaM dharmAntaraM prApnoti kintu pUrvaparyAyasyApi no sarvathA'vasthitiH, nApyekAntena vinAzaH, uktaJca pariNAmo hyarthAntaragamanaM na ca sarvathA vinAzaH / pariNAmasvadavidAmiSTaH // 1 // iti, atha ca paryAyAstikanayena pariNAmastu pUrvasatparyAyApekSayA vinAza uttareNa cAsatA paryAyeNa prAdurbhAvaH, tathA coktam- | 'satparyAyeNa vinAzaH praadurbhaavo'sdbhaavpryytH| dravyANAM pariNAmaH proktaH khalu paryayanasya // 1 // idi, nairayikAdi gatikarmodayavazAt gamyate prApyate iti gatiH-nairayikatvAdiparyAya pariNamanaM gatireva pariNAmo gatipariNAmaH 1, evam-indanAda-jJAnalakSaNaparamaizvaryayogAd indati iti indro jIvaH AtmA ucyate, tasyedamiti indriyas indrazabdAdiyapratyayo nipAtyate, indriyANyeva pariNAmaH indriyapariNAmaH-AtmasvarUpapariNAma ityarthaH 2, tathA kapantiduHkhamanubhavanti prANino'smin iti kapaH-saMsAraH tamAyayanti-prApayanti ye te kapAyAH, kapAyA eva pariNAmaH kapAyapariNAmaH, kRSNAdi tisro lezyA vakSyamANasvarUpA eva paribhAvoM para Azrita sabhI bhAvoM kA prAdurbhAva, gati pariNAma ke binA nahIM hotA, isa kAraNa sabase pahale gati pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / gati pariNAma ke anantara indriya pariNAma avazya hotA hai, isa kAraNa gati pariNAma ke bAda indriya pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai| indriya pariNAma ke pazcAtU iSTa aura aniSTa viSaya ke saMparka se rAga cheSarUpa pariNAma utpanna hotA hai, ataH usake bAda kapAya pariNAma kahA hai| pAya pariNAma lezyA pariNAma kA vyApya hai, ataH usake bAda lezyA pariNAma kA nirdeza kiyA hai| lezyA pariNAma layogi kevalI paryanta rahanA hai, ataeva vaha vyApaka hai aura kaSAya pariNAma vyApya hai / sthiti sI prarUpaNA karate samaya- lezyAdhyayana meM zukla Azrita badhAbhAvAnA pra durbhAva gati pariNAmanA vinA nathI thatA e kAraNe badhAthI pahelA gati pariNAmanuM pratipAdana karAyeluM che. gati pariNAmanA pachI Indriya pariNAma avazya thAya che. e kAraNe gati pariNAmanA bAda Indriya pariNAmanuM pratipAdana karyuM. Indriya pariNAmanA pachI ITa ane aniSTa viSayanA saMparkathI rAgadveSa rUpa pariNAma utpanna thAya che. tethI tenA pachI kavAya pariNAma kahyuM che. kaSAya pariNAma, leDyA parigrAmanuM vyApya che, tethI tenA pachI leDyA pariNAmane nirdeza karyo che, lezyA pariNAma sagi kevalI paryanta rahe che. tethI ja te vyApaka che ane kayAya pariNAma vyApya che. sthitinI prarUpaNA karatI vakhate lezyAmAM zukala vezyAnI sthiti jaghanya ane utkRSTa
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyofeat TIkA pada 13 sU. 1 pariNAmasvarUpanirUpaNam 509 NAmo lezyApariNAmaH 4, yogaH - manoyogAdilakSaNa eva pariNAmo yogapariNAma: 5, etram - upayogaH - pratItalakSaNa eva pariNAma upayogapariNAmaH 6, tathA jJAnameva pariNAmo jJAnapariNAmaH 7, evaM darzanameva pariNAmo darzanapariNAmaH 8, evaM cAritrameva caraNarUpaM lezyA kI sthiti jaghanya aura utkRSTa rUpa se nimna prakAra se kahI gaI hai'zukla dant kI jaghanya sthiti antarmuhUrta pramANa hotI hai aura utkRSTa sthiti nau varSa kama karoDa pUrva kI / yaha utkRSTa sthiti sayoga kevalI meM hI ghaTita hotI haiM, anyatra nahIM kintu kaSAya pariNAma sUkSma sAmparAyaguNasthAna taka hI rahatA hai / isa prakAra siddha hotA hai ki kaSAya pariNAma, lezyA pariNAma kA vyApya hai / lezyA pariNAma kaSAya pariNAma ke abhAva meM bhI hotA hai, isa kAraNa kapAya pariNAma ke pazcAt lezyA pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / - leiyA pariNAma ke bAda kaSAya pariNAma kA pratipAdana nahIM kiyA gayA hai / lejhyA pariNAma yogapariNAma svarUpa hone se lezyA pariNAma ke bAda yoga pariNAma kA nirdeza kiyA hai, kyoMki kahA bhI hai- 'yogapariNAmo lezyA' arthAt yoga kA pariNamana hI lezyA hai / yoga pariNata saMsArI jIvoM kA upayoga pariNAma hotA hai, isa kAraNa yoga pariNAma ke pazcAt upayoga pariNAma kahA hai | upayoga pariNAma hone para jJAna pariNAma utpanna hotA hai' isa kAraNa upayoga pariNAma ke anantara jJAna pariNAma kahA hai| jJAna pariNAma do prakAra kA hotA hai - samyakjJAna pariNAma aura mithyA jJAna pariNAma / yaha donoM pari rUpathI nimna praka.rathI kahelI che. zukala lezyAnI jaghanya sthiti antarmuhUta pramANu haiya che ane utkRSTa sthiti nava varSa AchA karADa pUrvanI A utkRSTa sthiti sarcaga kevalImAM ghaTita thAya che, anyatra nahIM". kintu kaSAya pariNAma sukSma sarparAya guNusthAna sudhI rahe che, e prakAre siddha thAya che ke kaSAya pariNAma, lezyA pariNAmanuM vyApya che. lezyA pariNAma kaSAya pariNAmanA asAmAM paNa thAya che, e kAraNe kapAya pariNAmanA pachI vaizyA pariNAmanuM pratipAdana kareluM che. lezmA pariNAmanA khAda kaSAya pariNAmanuM 'pratipAdana karela nathI. laizyA pariNAma caigapariNAma svarUpa hAvAthI lezyA piAmanA pachI cAga pariyAbhano nirdeza yache, bhaya che-yogapariNAmo lezyA, arthAt yoga pariNamana jalezyA che. cegapariNAma sa'sArI jIveinu upayoga pariNAma thAya che, e kAraNe cega pariNAmanA pachI upacega pariNAma kahela che. upayega pariNAma thavAthI jJAna pariNAma utpanna thAya che, e kAraNe upayega pariNAmanA anantara jJAna pariNAma hyuM che. jJAna pariNAma e prakAranu che--samyajJAna pariNAma, ane mithyAjJAna pariNAma. A banne pariNAma samyaktva ane mithyAtvanA vinA thatA, nathI e kAraNe tenI pachI darzIna pariNAma kahela che. samyagdarzana pariNAma jyAre utpanna thaI jAya che tyAre jinendra bhagavAnanA vacanenuM zravaNu karavAI navIna-navIna sa veganI utpatti thaine
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratApanAsUtra pariNAma cAritrapariNAmaH 9, tathA vedaH-scyAdi vedasvarUpa eva pariNAmo vedapariNAmaH 10 tatra sarveSAM bhAvAnAM tattad bhAvAzritAnAM gatipariNAmamantarA no prAdurbhAvaH saMbhavattIti prathamaM gatipariNAmaH pratipAditaH, gatipariNAmAnantarazcendriyapariNAmo'vazyaM bhavatIti gatipariNAmAnantaramindriyapariNAmaH pratipAditaH, indriyapariNAmAnantaraJca iSTAniSTavipaksampa. kod rAgadveSapariNAmopajananAda tadanantaraM kapAyapariNAmaH pratipAditaH, kapAyapariNAmasya ca lezyApariNAma vyAcyatvAn tadanantaraM lezyApariNAmaH pratipAditaH, lezyAparivArasya sayogikevaliparyantamAvitvena tasya kaSAyapariNAsavyApakatvAt, lezyAnAM sthiti nirUpaNAvasare lezyAdhyayane zuklalezyAyA jaghanyena utkRSTena ca sthite nimnarUpeNa pratipAditalAva, tathAhi 'muhattaddhaMtu jahannA ukkosA hoi puca koDI u|| na vahi barisehiM UNA nAyanA mukkalesAe // 1 // iti, jaghanyA muhUrtAntareva bhavati utkRSTA pUrva koTaye va / nAbhi varUnA jJAtavyA zuklalezyAyAH sthitiritibhAvaH, sA ca nava varSoMna pUrva koTipramANA zuklalezyAyA utkRSTena sthitiH sayogikevalini saMghaTate nAnyanna, kapAyapariNAmasya punaH sUkSmatasparAyaparyanta sadbhAvAt kapAyapariNAmo lezyApariNAmavyApyo bhavati, lezyApariNAmazca kapAyapariNAma mantarApi saMbhavatIti kapAyapariNAmAnantaraM lezyApariNAmaH pratipAditaH na tu lezyApariNAmAnantaraM kapAyapariNAmaH 4 evaM lezyApariNAmasya yogapariNAmasvarUpakhAt lezyApariNAmAnantaraM yogapariNAmaH pratipAditaH 5 'yopagariNAmo lezyA' iti vacanaprAmANyAt, yogapariNatAnAM saMsAriNAM jIvAnAmupayogapariNamanAt yogapariNAmAnantaramupayogapariNAma uktaH 6 upayogapariNAme sati jJAnapariNAmo bhavatIti upayogapariNAmAnantaraM jJAnapariNAma ukta:7, jJAnapariNAmazca dvividha, samyagrajJAnapariNAmo mithyAjJAnapariNAmazca samyaksa mithyaatyvyti| rekeNa na saMbhavatIti tadanantaraM darzanapariNAma uktaH 8, samyagdarzanapariNAme sati jinendravacanazravaNena nava nava saMvegAvirbhAveNa cAritrAvaraNakarmakSayopazamena ca cAritrapariNAmaH saMjAyate NAma samyaktva aura mitrAva ke binA nahIM hote, isa kAraNa usake bAda darzana pariNAma kahA hai| samyagdarzanapariNAma jaba utpanna ho jAtA hai taba jinendra bhagavAna ke vacanoM ko zravaNa karane se, navIna-navIna saMvega kI utpatti hokara cAritrAkaraNa kSayopazama le cAritra pariNAma utpanna hotA hai, isa kAraNa darzana pariNAma ke bAda caritra pariNAma kahA gayA hai| cAritra pariNAma ke prabhAva se mahAsatvavAna puruSa veda pariNAma kA dilAza karate haiM, isa kAraNa cAritra pariNAma ke pazcAt veda pariNAma pAhA hai| cAritrAvaraNa karmanA kSapazamathI cArika pariNAma utpanna thAya che, e kAraNe darzana pAragrAmanA pachI cAritra pariNAma kahela che cAritra pariNAmanA prabhAvathI mahA satvavAna para veTa pariNAmane vinAza kare che e kAraNe cAritra pariNAmanA pachI veda pariNAma hela che.
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 13 sU, 2 gatipariNAmAdinirUpaNam iti darzanapariNAmAnantaraM cAritrapariNAma uktaH9, cAritrapariNAmavazAcca te mahAsatvAH vedapariNAma pralInaM kurvantIti cAritrapariNAmAnantaraM vedapariNAmaH pratipAditaH10 iti / muu01|| // gatipariNAmAdi vaktavyatA // mUlam-gatipariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ghaubihe paN gatte taM jahA-vasyagati pariNAme, tiriyagani pariNAme, saNuya. gatipariNAma, devagatipariNAme1, iMdiyapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe pAgale? goyamA ! paMcavihaM paNate. taM jahA-soiMdizapariNAme, cavidiyapariNAme, ghANidiyapariNAme, jibhidiepariNAme, phAsiMdiyapariNAle 2, kasAyapariNAse NaM saMte | kaibihe paNNatte ? goyamA! cauThivahe paSNate, taM jahA-kohakasAbapariNAme, mANakasAyapariNAme, mAyAkasAyapariNAme, lobhakasAyapariNAme3, lessApariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNate ? goyamA! chavvihe paNNatte, taM jahA-kaNhalessApariNAme, nIla leslApariNAme, kAuleslApariNAme, teuleslApariNAme pamhalessA pariNAme, sukkalessApariNAme4, jogapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNate ? goyamA ! tibihe paNNate, taM jahA-maNajogapariNAme, vaijogapariNAme, kAyajogapariNAme5, upaogapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA / duvihe paNNate, taM jahA-sAgArovaogapariNAme, aNAyArovogapariNAme6, NANapariNAme NaM bhaMte ! kaibihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-AbhiNibohiyaNANapariNAme, suyaNANapariNAme, ohiNANapariNAme, maNapajjavaNANapariNAme, kevalaNANapariNAme, apaNANapariNAme NaM bhaMte ! kaibihe paNNatte? goyamA! tivihe eNNatte, taM jahA-bhaiaNNANapariNAme, suyaaNNANapariNAme, vibhaMgaNAgapariNAme,7, daMsaNapariNAme NaM bhaMte ! kadavihe paNNatte ? goyamA ! tivihe paNNatte, taM jahA--sammadaMsaNapariNAme, licchAdasaNapariNAme, sammamicchAdaMsaNapariNAmeda, caritapariNAle NaM bhaMte ! kaivihe pANate? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-sAmAizcArittapariNAme, chedo
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 prazApanAsUtra vAvaNiya cArittapariNAme, parihAranisuddhiya cArittapariNAme, suhamasaMparAya cArittapariNAle, ahakkhAyacAritapariNA9, vedapariNAle NaM bhaMte ! kavihe paNNatte ? gothamA ! tiSita pANale, taM jahA-itthi vedapariNAle, purisavedapariNAse, jAlagopariNAme10 narahA gatipariNAmeNa niravagatIyA, iMdiyapariNAkhaNaM paMciMdiyA, kalApapariNAmeNaM kohakalAI vi jAva losakalAyI vi leslApariNANaM karahalessA ni, nIlalessA ni, kAuleslA vi, jogapariNAmeNaM magajogI vi, vazjogI vi, koyajogI vi, ukomaparimANaM lAgAzeutA vi, aNAgArovauttA vi, pANapariNAmeNaM AbhiNiyohiyaNANI zi, khuyaNAgI vi, ohiyaNANI vi, aNNANapariNANaM maiaNNANI ni, suyaaNNANI vi, vibhaMgaNANI vi, saNapariNANaM sammAdinI vi, micchA. didI vi, sammAmicchAdiTThI vi, caritapariNAmeNaM no carittI no caritAcarittI, acaritI, vedapariNAmeNaM no itthIvedagA, no purisavedagA, napuMsagavedagA, asurakumArA vi evaM ceba, NavaraM devatiyA kaNhalessA vi, jAva teuleslA vi. vedapariNAmeNaM ithiveSaNA vi, purisaveyagAvi, nonapuMsagaveyagA, sesaM taM ceva, evaMjAba thaNiyakumArA, puDhavikAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM egidiyA, sesaM jahA neraiyANaM, navaraM leslApariNAmaNaM teulessA vi, jogapariNAmeNaM kAyajogI, NANapariNAmenasthi.aNNANapariNAmeNa saiaNNANI,suyaaNNANIdaMsaNapariNAmeNa micchadiTTI, sesaMta ceva, AuvaNapphaikAiyA vi, teUvAU evaM ceva, NavaraM lessApariNAmeNaM jahA neraiyA, veiMdiyA, gaipariNAmeNaM tiriyagatiza, beiMdiyapariNAmeNaM beiMdiyA, sesaM jahA neraiyANaM, NavaraM jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI, NANapariNAmeNaM AbhiNivohiya NANI vi, suaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM maiaNNANI vi, suyaaNNANI vi, no vibhaMgaNANI, daMsagapariNAmeNaM sammaTTiI vi micchAdiTThi
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 13 sU. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 513 vi, no sammAmicchAdiTI, sesaM taM ceva, evaM jAva cauridiyA, NavaraM iMdiyaparivuDDIkAyalA, paMciMdiyatirikha joNiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, sesaM jahA neraiyANaM, NavaraM lessA pariNAneNaM jAva sukalessA vi, carittapariNAmeNaM no carittI, acaritI vi, carittAcaritI vi, veda pariNAmeNaM ithivedagA vi, purisavedagA bi, NapuMsagavedagA vi, maNussA gatipariNAmeNaM bhaNuyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA aNidiyA vi, kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vijAva akasAI vi leslApariNA. meNaM kaNhalessA vi jAva aleksA vi, jogapariNAmeNaM maNajogI vi jAva ajogI vi, ubaogapariNAmeNaM jahA neraiyA, NANapariNAmeNaM AbhiNivohiyaNANI vi jAva kevalaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM tiNi vi aNNANA, dasaNapariNAmeNaM tiNi vi daMsaNA, carittapariNAmeNaM carittI vi, acarittI vi, carittAcarittI vi, vedapariNAmeNaM itthIveyagA vi, purisavedagA vi, NapuMsagaveyagA vi, aveyagA vi, vANa aMtarA gatipariNAmeNaM devagatiyA, jahA asurakumArA, evaM joisiyA * vi, navaraM teulessA, vemANiyA vi evaM ceva, navaraM leslApariNAmeNaM teulessA vi, pamhalessAvi, suklessA vi, sesaM jiivprinnaame|suu.2|| ___ chAyA-gatipariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA-narakagatipariNAmaH, tiryaggatipariNAmaH, manuSyagatipariNAmaH, devagatipariNAma. 1. gatipariNAma Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(gatipariNAme gaM aMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! caubdhihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (nirayagatipariNAme) narakagati gati pariNAma AdinI vaktavyatA zAya-(gatipariNAmeNaM bhaMte | kaibihe paNNatte ?) OM bhagavan gati pariNAma heTasA pra! 2nA i cha ? (goyamA ! caubihe paNNatte) he gautama | 22 542nA 4||che (taM jahA) ne 2prA (nirayagatipariNAme) na24Ata pariNAma (tirayagAtapariNAme) tiyayAti pariNAma (maNuyagatipariNAme) manuSyAti pAma (devagatipariNAme) he gati pariNAma pra0 65
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 prazApanA indriyapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! pazcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-zrotre ndriyapariNAmaH, cakSurindriyapariNAmaH, ghANendriyapariNAmaH, jihUvendriyapariNAmaH, spargendriyapariNAmaH 2, kapAyapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA-krodhakapAyapariNAmaH, mAnakapAyapariNAmaH, mAyAkapAyapariNAmaH, lobhakapAyapariNAmaH 3, lezyApariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paDUvidhaH prajJataH, tadyathApariNAma (tiriyagatipariNAme) tiryacati pariNAma (maNudhagati pariNAme) manuSyagati pariNAma (devatipariNAme) devagatipariNAma (iMdiyapariNAme NaM bhaMte ! kavihe paNNatte ?) he bhagavana ! indriya pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNate) he gautama ! pA~ca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soDadiyapariNAne) zrotrendriya pariNAma (cakviMdiyapariNAme) cakSuindriya pariNAma (ghANididhapariNAme) ghANendriya pariNAma (jibhidiyapariNA) jihavendriyapariNAma (kAsidiyapariNAme) sparzandriya pariNAma (kasAya pariNAma bhaMte ! kAvihe paNNatte ?) he bhagavan ! kaSAya pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! cauvihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kohakasAyapariNAme) krodhakaSAya pariNAma (mANakasAyapariNAle) mAnakaSAyapariNAma (mAyAkasAyapariNAre) mAyAkaSAya pariNAma (lobhakasAyapariNAme) lobhakaSAya pariNAma (leslApariNAme Na bhaMte ! kaivihe paNNatta ?) he bhagavan ! lezyA pariNAma kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! chabihe paNNatte) he gautama ! chaha prakAra kA (idiyapariNAme NaM bhane / taivihe paNNatte) he sApa ! daya pariNAma mA 4t2 // 49 cha / (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama | pAya prAranA hyA cha (taM jaho) te 2 mAre (soidiyapariNAme) zrIndriya pariNAma (cakviMdiyapariNAme) yakSu ndriya pariNAma (pANidiya pariNAme) prANendriya pariNAma (jimiMdiyapariNAme) Tandriya pariNAma (phAsi diyapariNAme) 25ndriya pariNAma (kamAya pariNAmeNaM bhaMte | kaivihe paNNatte ?) . mAvan / pAya pariNAma sA 54 // 242 ? (goyamA ! cauvihe paNNatte) 8 gautama ! yA2 42 hyA cha (taM jahA) te 240 re (kohakasAyapariNAbhe) lodha, pAya pariNAma (mANakasAyapariNAme) bhAna 4vAya pariNAma (mAyAkasAyapariNAme) bhAyA 4AyapariNAma. (lobhakasAyapariNAme) lekaSAya pariNAma
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 13 sU0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 55 kRSNalezNapariNAmaH, nIlalenyApariNAmaH, kapotalezyApariNAmaH, tejolezyApariNAmaH, padmalezyApariNAmaH, zuklalezyApariNAmaH 4, yogapariNAmaH khala bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-manoyogapariNAmaH, vacoyogapariNAmaH, kAyayogapariNAmaH 5, upayogapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama! dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sAkAropayogapariNAmaH, anAkAropayogapariNAmaH 6, jJAnapariNAmaH khalu bhadanta ! kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kaNhalessA pariNAme) kRSNalezyA pariNAma (nIlalessA pariNAse) nIlalezyA pariNAma (kAulessA pariNAme) kApotalezyA pariNAma (teuleslA pariNAme) tejolezyA pariNAma (pamhalessA pariNAme) padmalezyA pariNAma (lukkalessA pariNAme) zuklalezyA pariNAma ___ (jogapariNAme Na te ! kAvihe paNanta ?) he bhagavan ! yoga pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! ttivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA-saNajogapariNAme, vajoga pariNAme, kAyajoga pariNAme) vaha isa prakAra-manoyoga pariNAla, vacanayoga pariNAma, kAyayogapariNAma / (ucaogapariNAme NaM bhaMte! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! upayoga pariNAma kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sAgArovaogapariNAme, aNAgArovogapariNAme) sAkAropayoga pariNAma aura anAkAropayoga pariNAma (NANapariNAle NaM saMte ! kaivihe paNNatta ?) he bhagavan ! jJAna pariNAma - (lesApariNAmeNaM ate / kaivihe paNNatte ?) sAvan vezyA pariNAmamA prahAranA hyA cha ? (goyamA ! chabihe paNNatte) gautama ! 7 prA2nA 43 cha (taM jahA) te yA prazAre (kaNhalessA pariNAme) vezyA pariNAma (nIlalessA pariNAme) nAsa vezyA 52zAna (kAulessA pariNAme) pAtazyA pariNAma (teulessA pariNAme) tezyA5riNAma (pamhalesA pariNAme) padama zyA pariNAma (sukalessApariNAme) zusavezyA5riNAma. (jogapariNAmeNa maMte | kaivihe paNNatta ?) 8 lagavan yA pariNAma sAranA 4hera cha ? (goyamA tivihe paNNatte) 3 gItamAtra prA2nA 4aa cha (taM jahA maNajogapariNAme, vaijogapariNAme, kAyajogapariNAme) te ma hAre-manAyA pariNAma, vacanaga pariNAma, kAya gapariNAma . (uvaogapariNAmeNaM bhaMte / kaivihe paNNatte ?) bhagavan ! 75yoga pariNAma sA 42nA 4hyA cha ? (goyamA / duvihe paNNatte) 3 gautama ! me pr42|| 4i che (taM jahA) te mI ||(saagaarovogprinnaame, aNAgArovaogapariNAme) saa4|5yaa pariNAma ane anAkAro paga pariNAma (NANapariNAmegaM bhaMte / kaIvihe pagatte ( ? sAvan zAnaparimasA prahAra
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ katividhaH prajJataH ? gautama ! paJcaviraH prajJaptaH, tadyathA-AminiyodhijJAnapariNAmaH, zrunajJAnapariNAmaH, abadhijJAnapariNAmaH, manaHparyavajJAnapariNAmaH kevalajJAnapariNAmaH 7, ajJAnapariNAmaH khalu bhadanta ! RtividhaH prajJataH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-matyajJAnapariNAmaH zrutAjJAnapariNAmaH, vibhaGgajJAnapariNAmaH 8, darzanapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-sampagdarzanapariNAmaH, mithyAvarzanapariNAmaH, sabhyamithyAdarzanapariNAmaH 9, cAritrapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai ( jahA) vaha isa prakAra (AbhiNiyoyiNANa pariNAme) Aminibodhika jJAna pariNAma (suyaNANapariNAme) zrutajJAna pariNAma (ohiNANa pariNA) avadhijJAna pariNAma (maNapanjavanANapariNAme) manaHparyavajJAna pariNAma (kevalaNANapariNAma) kevalajJAna pariNAma (aNNANapariName gaMbhaMte! kA vihe paNNatte ?) he bhagavan ! ajJAna pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? - (gothamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kahA haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (mahaaNNANa pariNAme) satyajJAna pariNAma (yaaNNANa pariNAme) zrutAjJAna pariNAma (vibhaMgaNANa pariNAme) vibhaMgajJAna pariNAma ___(dasaNapariNAme NaM bhaMte! kavihe paNNatta ?) he bhagavan ! darzana pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyanA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sambhasaNapariNAme) samyagdarzana pariNAma (micchAdasaNapariNAme) mithyAdarzanapariNAma (sampamicchAdasaNapariNAme) samya. mithyAdarzana pariNAma 418 cha 1 (goyamA ! paMcavihe paNNatte) : gautama ! 525 cha (taM jahA) tamA re (AbhiNiyoviNANApariNAme) mAmini thi jAnapariNAma (suyaNANapariNAme)' zrutamAna pariNAma (ohiNANapariNa me) vihAna 5(29 |m (gaNapajjavanANApariNAme) bhana:5 nAna pariNAma (keyalaNANapariNAme) vasajJAna parigyAsa (aNNANapariNAmeNaM bhaMte ! phaDavihe paNNatte ?) hai samapan ? azA pariNAma 2 / 42 4aa che ? (goyamA ' tivihe pagNatte) he gautama ! RnA usa che (taM jahA) te mA 2 (mai aNNANapariNAme) bhati majJAna pariNAma (sua aNNANapariNAme) zrutaajJAna pariNAma (vibhaMgaNANapariNAme) vijJAna pariNAma (dalaNapariNAmeNaM bhaMte / kavihe paNNatte) samapan / zana pariNAma 383 ranA 4i cha ? (goyamA ! tivihe paNNatteM) gautama ! e nA hA cha (taM jahA) te mA prAre (sammahaMsaNapariNAme) sabhyarzana paribha (micchAdasaNapariNAme) mithyAzana pariNAma (sammamicchAdasaNapariNAme) sabhya mithyA hazana pariNAma
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ prama ghodhito TIkA pada 13 sU. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-sAmAyikacAritrapariNAmaH, chedopasthApanIyacAritrapariNAmaH, parihAravizuddhIyacAritrapariNAmaH, sUkSmasaMparAyacAritrapariNAmaH, ayathAkhyAtacAritrapariNAma:10, vedapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-strIvedapariNAmaH, puruSavedapariNAmaH, napuMsakavedapariNAmaH 11, nairayikAH gatipariNAmena nirayagatikAH, indriyapariNAmena paJcendriyAH, kapAyapariNAmena krodhakapAyiNo'pi yAvat-lomakapAyiNo'pi, lezyApariNAmena kRSNalezyA thapi, nIlalezyA api, kApotalezyA api, __(carittapariNAme NaM bhaMte ! kavihe paNNatte ?) he bhagavana ! cAritrapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sAmAithacArittapariNAme) sAmAyika cAritra pariNAma (chedovaDhAvaNiyacArittapariNAme) chedopasthApanIya cAritrapariNAla (parihAravisunddhiyacArittapariNAme) parihAravizuddhikacAritrapariNAma (suhamasAMparAyacArittapariNAme) smRkSyasAmparAya cAritra pariNAma (ahakkhAyacAritta pariNAme) yathAkhyAta cAritra pariNAma ___ (vedapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! veda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIla prakAra kA kahA hai (ithivedapariNAme, purisavedapariNAme, NapuMsagavedapariNAle strIvedapariNAma, purupaveda pariNAma, napuMsakaveda pariNAma . (neraiyA) nAraka jIva (gatipariNAmeNa) gati pariNAma se (nirayagatiyA) naraka gatIka haiM (iMdiya pariNAmeNaM paMciMdiyA) indriya pariNAma se paMcendriya haiM (kasAyapariNAme gaM kohaka sAIvi jAva lobhakasAIvi) kaSAya pariNAma (carittapariNAmegaM bhaMte kaivihe paNNatte 1) OM san ! yAsti pariNAma sAranA isa cha ? (goyagA | paMcavihe paNNatte) 3 gautama 55 prA2nA 4 cha (taM jahA) ta AL AR (samAiyacArittapariNAme) sAmAyi: yAni pariNAma (chedovadyAvaNiya cArittapariNAme) chaparApanIya yArita pariNAma (parihAra visuddhiya cArittapariNAme) 52 / 2 vizuddhi kA pariNAma (sahumasaMparAyacArittapariNAme) sUkSbhasAparAya yArita pariNAma (ahakkhAya vArittapariNAme) yathAbhyAta yArita pariNAma (vedapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 3 sapA ! vedapariNAma haiTasA pra42 ghai cha ? (goyamA tivihe paNNatte) : gautama ! prA2nA 4 cha (itthivedapariNAme, purisavedapariNAme, napuMmagavedapariNAme) strIvaha pariNAma, 53536pariNAma naY sa4 34 pariNAma (neraiyA) n||24 71 (gatipariNAmeNa) gati pariNAmathA (nirayagatiyA) nA24 gatI cha (iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA) dhandriya pariNAmayI 5yendriya che (kasAyapariNAmeNaM koha
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanA yogAriNAyena manoyorino'pi. vacoyogino'pi, jJAyayogino'pi, upayogapariNAmena mAsAropayulA api, nasAropayunnA api, jJAnapariNAmena AsiniyodhikajJAnino'pi, zuktAnino'pi. abadhinAnino'pi, ajJAnapariNAmena satyajJAnino'pi, zrutAjJAnino'pi, vimatAnino'pi. varmapariNAmena khasyagdRSTayo'pi, piyavAhaSTayo'pi, samyagmithyAdRSTayo'pi. cAritrapariNAmena no cAgivega, no cAritra cAritriNaH, acAritriNaH, vedapariNAmena ne lIveTakAH, no puruSavedanAH, napuM-nAvedakAH, alurakumArA api evaJcaiva, navaraM se zodha kapAcI kI cAvat lobhakapAI bhI haiM (TelsApariNAmeNaM kAha lessAvi, nIlale sAvi, kAulekhAvi) lezyA pariNApa se kRSNalezyA vAle bhI, nIlalezyA bAle bhI, kAlonalezyA vAle bhI (jogapariNAmeNaM) yoga pariNAma se (magajogI vi, vajogI vi, kAyajogI vi) manoyoga vAle sI, vacanayoga vAle bhI, vAzyoga vAle bhI (upaogapariNAmeNaM sAgAroghautAvi, aNAgAroba uttAvi) upayoga pariNAma se sAkSAropayoga vAle bhI, anAkAropayoga .vAle bhI (NAmapariNAneNaM AsiNiyohiNANIdhi, suyaNANIvi, ohiNANIdi) jAna pariNAma se Abhiniyodhika jJAnI bhI, zrunajJAnI bhI, avadhijJAnI bhI (aNNANapariNAneNaM) ajJAna pariNAya se (mAiaNNANI vi, suya apagANI thi, vibhaMgaNANI vi) satyajJAnI bhI, zutAjhAlI bhI, vibhaMga jJAnI bhI ( daMgapariNAmeNaM) darzana pariNAmale (samladiTTIvi, micchAdiDIvi, sammAmicAvidhIvinamyaSTi bhI, lithayA dRSTi mI sambagmithyA dRSTi bhI (carittapariNAme mo carittI, go carittAcarittI, acaritI) cAritra pariNAma se na cAritravAna hai, na cAgniAcaritra-dezacAritra vAle haiM, acAritrI haiM masAI pi jAva loDakasAyo pi) 4ya parAmarI bodha yI 5 yAvat sona pAyI pa rimAneNe, karosA di, nIlamA vi, kAralemsA vi) 25 / pariNAmayI PP 5, nIan nt ur!, pena sezyA 5e (jogapariNAmeNa) zora miyI (3.gAnI vi. vabajogI ci, kAyajogI vi) bhana yogadANA pay, naye 11rmer yA Ar! (ogapariNAmeNaM sAgAyautA vi, aNA. ja dha) upaga parimathI sAkAra pagavALA paNa, thAkArapagavALA paNa ( bhiginagANI nivANI vi oriNANI vijJAna pariNAmayI nAnI 5, 2511nI 5', (aNANapariNANa) ajJAna or pil (ma mI nirAgANA vi. gigAmI vi) bhA5nI 24, zutA jJAnI " pijineja na mizrI (umAldviI ni, micchA diSTi farmi , IRA, 52 miTa para carittapIna gopInA ritI, jarinI) ri: ziyAna yAtripAna cha /
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 13 . 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 56 devagatikAH kRSNalezyAapi, yAvat - tejolezyAapi, vedapariNAmena strIvedakA api, pura vedakA api, no napuMsaka vedakAH, zeSaM taccaitra, evaM yAvat stanitakumArAH pRthivIkA thiya gatipariNAmena niryaggatikAH, indriyapariNAmena ekendriyAH, zeSaM yathA nairavikANAm, na vezyApariNAmena tejolezyA api, yogapariNAmena kAyayoginaH, jJAnapariNAmo nAsi ajJAnapariNAmena satyajJAninaH, zrutAjJAninaH, darzanapariNAmena mithyAdRSTayaH, zeSaM taccai avanaspatidAyikA api tejovAyu evaJcaiva navaraM lezyApariNAmena yathA nairayika - ( vedapariNAmeNaM) deva pariNAma se (to itthIvedgA) na strI vedI (no pura vedagA) na puruSa devI (napuMsaka vedanA) napuMsaka vedI haiN| (asurakumArA vi parvaceca) asura kumAra bhI isI prakAra (varaM) vizeSa ( devaniyA kaNhalekhAvi jAva teulelkhA vi) devagati ke jIva kRSNalezyA vA bhI yAvat tejolezyA vAle bhI hote haiM (bedapariNAmeNaM itthavedagA vi purava vedagAva) vedapariNAma se strIveda vAle bhI aura puruSaveda vAle bhI (no napusa vedagA) napuMsaka vedI nahIM hote (sesaM taM caiva ) zeSa vahI ( evaM jAva i kumArA) isI prakAra yAvat stanita kumAra ( puDhacikAiyA gati pariNAmeNaM tiriyagatiyA) pRthvIkAyika gati pariNA seyiMcagati vAle (iMdiya pariNAmeNaM eniMdiyA) indriya pariNAma se ekendri (sesaM jahA nerahANaM) zeSa nArakoM ke samAna (navaraM ) vizeSa (lessApariNAme ulessAvi) le pariNAma se tejolezyA vAle bhI hote haiM (jogapariNAme kAyajogI) yoga pariNAma se kAyayoga vAle (nANapariNAme natthi) jJAna NAma hotA nahIM (aNNANapariNAmeNaM mahaaNNANI, sugraaNNANI) ajJA yAritrAyArina-heza yAstrivANI che, gayAritI che (vedapariNAmeNaM) veDhapariNAmathI (no ithaM dedgA) na strI vedI (no purisavendgA) na thu3pa vehI (napuMsakavedgA) nathurA4 vehI che ( asurakumArA vi evaM ceva) asura kumAra pAyu 4 prAre (navaraM ) vizeSatA ( deva gatiyA kaNharalesA vi jAva teulerasA vi) devagatinA lava pR'SNu vezyAvANAya yAvata tele sezyAvANA bhae hoya he (vedapariNa, meNaM ityavedagA tri purisvedagA vi) veha pariNAmartha strIvedavAnA pazu yAne patrevAjA yayu (no napuMsaka vedgA) napusa pehI nathI hotA (ses taM caitra) zeSa tena (evaM jAva thaNiyakumArA vi) yena akSare stanita DubhAra ( puDhavikAiyA gatipariNAmegaM tiriyaganiyA) pRthvIbhari gati parilAbhathI tiryaya gati vANA che (idiyapariNAmeNa egiMdiyA) indriya pariNAmathI meDendriya (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa nAraanA sabhAna (navara) vizeSa (lessA pariNAmeNaM teulessA vi) bezyA pariNAmathI tele sezyAvANA pazu hoya che, (jogapariNAmeNaM kAya jogI) yoga pariyAbhavI prayayogavANA (NANapariNAme nasthi) jJAna parilAbha nahI (aSNANapariNAmeNaM mai aNNANI, suya aNNANI) ajJAna
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAma vahA prajJApanAsUtre dvIndriyAH gatipariNAmena tiryag gatikAH, indriyapariNAmena dvIndriyAH, zepaM yathA nairayikANAm, navaraM yogapariNAmena vaco yoginaH, kAyayoginaH, jJAnapariNAmena AbhinivodhikajJAnino'pi, zrutajJAnino'pi, ajJAnapariNAmena matyajJAnino'pi, zrutAjJAnino'pi, no vibhaGgajJAninaH, darzanapariNAmena sabhyagdRSTayo'pi, githyAdRSTayo'pi, no samyamithyAdRSTayaH, zepaM taccaiva, evaM yAvaccaturindriyAH navaram indriyaparivRddhiH kartavyA, paJcendriyatipariNAma se matyajJAnI aura zrutAjJAnI hote haiM (dasaNapariNAmeNa micchaTTiI) darzana pariNAma se mithyAdRSTi (sesaM taM ceva) zeSa vahI (AuvaNapphai kAiyA vi) apkAyika aura vanaspati kAyika bhI (teU vAU) tejaH kAyika aura vAyukAyika (evaM ceya) isI prakAra (varaM) vizeSa (lessApariNAmeNaM jahA neraiyA) lezyA pariNAma se nArakoM ke samAna (vediyA gati pariNAmeNaM tiriya gatiyA) dvIndriya gatipariNAma se tirya ca gati vAle (iMdiyapariNAgaM veiMdiyA) indriya pariNAma se hIndriya (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa nArakoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI) yoga pariNAma se vacana yogI, kAyayogI (NANapariNAmeNaM AbhiNiyohiyanANI vi, suyaNANI vi) jJAna pariNAma se Abhiniyodhika jJAnI bhI, zrutajJAnI bhI (aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi, sua aNNANI vi) ajJAna pariNAma se matyajJAnI bhI, atAjJAnI bhI (no vibhaMgaNANI) vibhaMgajJAnI nahIM hote (daMsaNapariNAmeNaM) darzanapariNAma se (sammadiThI vimicchadidvivi samyagdRSTi bhI, mithyA dRSTi bhI (no sammAmicchAdiTThI) sampamithyA dRSTi pariNAmayI matyajJAnI bhane zrutAjAnI DAya che (dasaNAriNAmegaM micchaTTiI) zana 52 emayA mithyAlTi (sesaM taM ceva) zeSa te (AuvaNa'phaI kAiyA vi) 2mayi4 mane vanaspatiyi4 54( teubAU) ta ya gane vAyuya: (evaM ceva) me 54Are (NavaraM) vizeSa (lessA pariNAmeNaM jahA neraiyA) lezyA pariNAmathI nArakanA samAna (veiMdiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA) dvIndriya gati pariNAmathI tiyaya gati vANA (iMdiyapariNAmeNaM veiMdiyA) chandraya pariNAmathI dvandraya (sesaM jahA neraiyANa) zeSa nA24nA samAna (NavaraM) vizeSa (jogapariNAmeNaM vayajogI, kAyajogI) yo parizAmayI nayana yogI, 4AyayogI (gANapariNAmeNaM AbhiNIyohiyaNANI vi, suyaNANI vi) jAna pariNAmayI mAlinidhi nAnI 5, zruzAnI para (aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi, suya aNNANI vi) jJAna pariNAmathI matyajJAnI 55], zrutAjJAnI 5y (no vibhAgaM NAgI) vijJAnI nathI utA (dasaNapariNAmeNaM) zana pariNAmayI (sammadi vi vi micchAdiTThi vi) sabhya pazu, mithyATi 5y (no sammAmicchA diTTho) sabhya
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam yaMgyonikA gatipariNAmena tiyaggatikAH, zeSa yathA nairayikANAm, navaraM lezyApariNAmena yAvacchuklalezyA api, cAritrapariNAmena no cAritriNaH, acAritriNo'pi, cAritrAcAritrigo'pi, vedapariNAmena strIvedakA api, puruSavedakA api, napuMsakavedakA api, manuSyA gatipariNAmena manuSyagatikAH, indriyapariNAmena paJcendriyA:, anIndriyA api, kaSAyapariNAmena krodhakapAyiNo'pi, yAvat-akapANio'pi, lezyApariNAmena kRSNalezyA api, nahIM hote (selaM taM ceva) zepa vahI (evaM jAva cauriMdiyA) isI prakAra caturindriyoM taka (Navara) vizeSa (iMdiyaparivuddhI kAyadA) indriyoM kI vRddhi kara lenI caahie| . (paMciMdiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM tisthitiyA) paMcendriya tiryaMca. gatipariNAma se tiryaMca gati vAle (sesaM jahA neraIzANaM) zeSa jaise nArako ke pariNAma (javaraM) vizeSa (lerakhApariNAmeNaM) lezyA pariNAma se (jAva, sukkalessA vi) yAvat zuklalezyA dAle bhI (caritapariNAmeNaM) cAritrapariNAma se (no cArittI) cAritra vAle nahIM (acArittI vi, carittAcarittI vi). acAritra vAle bhI, cAritrAcAritra-deza pAritra vAle bhI hote haiM (vedapariNAmeNaM) veda pariNAma se (ityivedagA di, purilavedagA vi, napuMlagavedagA,vi), strI vedI bhI, puruSa dedI bhI, napusaka vedI bhI hote haiN| __ (maNussA bhalipariNAmeNaM maNuyAliyA) manuSya gati pariNAma se manuSya gatika haiM (iMdiyapariNAAme paMciMdiyA) indriya pariNAma se paMcendriya (aNi-; diyA vi) anindriya bhI (kasAyapariNAleNaM) kaSAya pariNAma se (kohakasAI vi jAca akalAI vi) krodha kabAya bAle bhI yAtrat akaSAyI bhI (lessAparibhiyATa nadhI hAtA (sesaM naM ceva) zeSa te (evaM jAva cariMdiyA) me re yatahindriyo sudhI (NavaraM) vizeSa (iMdiyaparivuDDhI kAyavvA) ndriyAnI vRddhi zovA naye. , (paMciMdiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM, tiriyAgatiyA) pathandriya tiyanya gatipari. yamiyI tiyaya tivA (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa va niin| pariNAma (gavaraM) vizeSa (leslApariNAmeNaM) se2|| pariNAmayI (jAva sukalessA vi) yApat zusavezyAvA 5Y (carittapariNAmeNaM) yAritra pariNAmathI (no carittI) yANi nathI (acarittI vi carittAcaritI vi) ayAstriyA [], yAstriAyAstri-heza yAstrivANA thAya cha (vedapariNAmeNaM) 36 pariNAmI (isthivedagA vi, purisavedagA vi, napu sagavedagA vi) strIvahI paNa, purUSadI paNa, napuMsaka vedI paNa thAya che (maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA) manuSya gati pariNAmayI manuSya gati(iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA) driya pariNAmayI 5yendriya (aNidiyA vi) bhanindriya patra (kasAyapariNAmeNa) 4pAya pariNAmathI (kohakasAI vi jAva akasAI vi) adha 4AyavANA para yAvat pAyI 5 (leslApariNa meNaM) lezyA pariNAmayI (kaNhaleksA vi jAva alessA vi) . ma066
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 sy'aalaa yAvat-alezyA api, yogapariNAmena manoyogino'ti, yAbad-ayogino'pi, upayoga pariNAmena yathA nairayikAH, jJAnapariNAmena AbhinivodhikajJAnino'pi yAvat kevalajJAnino. 'pi, ajJAnapariNAmena trINyapi ajJAnAni, darzanapariNAmena trINyapi darzanAni, cAritra. pariNAmena cAritriNo'pi, acAritriNo'pi, cAritrAcAriNio'pi, vedapariNAmena strI. vedakA api, purupavedakA api, napuMsakodavA api, adedakA papi, bAnavyantaragatipariNAmena devagatikAH, yathA asurakumArAH, evaM jyotikA api, navaraM tejolezyAH, vaimAnikA NAmeNaM) lezyApariNAma se (kAhalestA vi jAva alestA vi) kRSNalelyA vAle bhI, yAvat alezyA bhI (jogapariNAmeNaM bhaNajogI vi, jAva ajogI ghi) yogapariNAma se manoyogI bhI thAvat ayodhI bhI (ubaogapariNAmeNe) upayoga pariNAma se (jahA neraiyA) jaise nAraka (NANapariNAmeNaM) jJAnapariNAma le (AbhiNiyohiyaNANI vi jAca kevalaNANI vi) AbhiniyodhikajJAnI bhI yAvat kevalajJAnI bhI (aNNANapariNAne) ajJAnapariNAma se (tipiNa. vi aNNANA) tInoM ajJAlapariNAla vAle (dasaNapariNAmeNaM) darzanapariNAma se (tiNi vi dasaNA) tInoM darzana pariNAma hote hai (carittapariNAmeNaM) cAritrapariNAma se (carittI ci, acaritI ki, carittAcaritI vi) nArimaghAn bhI, cAritra rahita bhI, deza cAritravAle bhI (vedAriNAneNaM) veda pariNAma se (itthIdeyagA vi, purilaveSagA di, nalagayeyavA vi) ramI vedI bhI, purupa vedI bhI, napuMsaka vedI mI (aveyagA vi) avedI bhI - (bANamaMtarA) vAnavyanAra (gadi pariNAnegaM degatiyA) gati pariNAma se devagatika (jahA asurakulArA) jaise asurakumAra (evaM johasiyA vi) isI yuvezyAvA pazu yAvat 225 5 (jogapariNAme gaM naNa jonI vi jAya ajogI vi)' yasapariNAmayI manAye 5 yAvat ayogI 5 hAya 2. (uvaogapariNAmegaM) rupaye pariNAmayI (jahA neraiyA) 24 nA24 (NANapariNAmeNaM) tAna parimayI (AbhiNivohiyaNANI vi jAva kevalaNANI vi) mAsinimAdhizAnI 5 yAvat sajJAnI paY (aNNANapariNAmeNaM) 2majJAna pariNAmathI (tiNNi vi aNNANA) ai jJAna pariNAma pANI (dasaNapariNAmeNaM) zana pariNAmayI (tiNNi vi dasaNA) ye hazana pariNAma thAya cha (cArittapariNAmeNaM) yAritra pariNAmayI (carittI vi, acarittI vi, carittAcarittI vi) yAritravAn 5 yAtrirahita paya heza yAritravANA 59 (vedapariNAmeNa) 26 pariNAmayI (ityiveyagA vi, purisaveyagA vi, napuMsagaveyagA vi) sI vahI , 535 vahI para nasa4 vahI pay, (aveyagA vi) hI pAya (vANamaMtarA) pAna0yanta2 (gatipariNAmeNaM devagatiyA) gati newthI gati (jahA asurkumaar|) nevA asuramA2 (evaM joi siyA vi) se prAre nyani04 57
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramethayodhinI TIkA pada 13 sU. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam api evaJcaiva, navaraM lezyApariNAmena tejolezyA api, padmalezyA api, zuklalezyA api, sa epa jIvapariNAmaH // suu02|| __. TIkA-pUrva jIvasya gatyAdi pariNAma vizeSANAM prarUpitatvena samprati-eteSAmeva bhedAn yathAkramaM prarUpayitumAha-'gatipariNAyeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta gatipariNAmaH khalu pUrvoktasvarUpaH katividha:-kiyatprakArakA prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caubihe paNa tte' gati pariNAmazcaturvidhaH prajJaptaH, "taM jahA narayagatipariNAme, tiriyagatipariNAme, maNuyagatipariNAme, devagatipariNAme 1' tadyathAnarakagatipariNAmaH, tiryaggatipariNAmaH, manuSyagatipariNAmaH, devagatipariNAmazca 1, gautamaH pRcchati--'iMdiyapariNAmeNaM bhaMte ! kavihe eNNatte ' he bhadanta ! indriyapariNAmaH prakAra jyotiSka bhI (navaraM) vizeSa (teulessA) tejolezyA vAle hote haiM (vemA.NiyA vi evaM ceca) vaimAnika bhI isI prakAra (navaraM) vizeSa (lessApariNAmeNaM lezyApariNAma se (teulessA vi) tejo lezyA vAle bhI (pamhalessA vi) pajhama lezyA vAle bhI (stuvakalessA vi) zuklalezyA vAle bhI (se taM jIvapariNAme) yaha jIva pariNAma kI baktavyatA huI TIkArtha-isase pUrva jIva ke gati pariNAma Adi kI prarUpaNA kI gaI hai| aba una pariNAmoM ke bhedoM kI kramAnusAra prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! gatipariNAma, jisakA lakSaNa pahale kahA jA cukA hai, kitane prakAra kA hai ? - bhagavAn-he gautama ! gati pariNAma cAra prakAra kA hai, vaha isa prakAra hai(1) naraka gati pariNAma (2) tiryak gati pariNAma (3) manuja gati pariNAma aura (4) deva gati pariNAma / (navaraM) vizeSa (teulessA) to vezyAvANa34 cha (venANiyA vi evaM ceva) vaimAni pay se prAre (navaraM) me04 prahAre (lessApariNAmaNa) vezyA pariNAmayI (seulessA vi) tanazyAmA 5 (sukalessA vi) zuzyA 55 (se taM jIvapariNAme) mA 1 pariNAmanI vaktavyatA thaI TIkArya-AnA pUrve jIvanA gatipariNAma AdinI prarUpaNa karelI che. have te pariNAmonA bhedonI kamAnusAra prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che ke-he bhagavad gati pariNAma, jenuM lakSaNa paheluM 46) hevAye the, 86prAnI cha ? | zrI bhagavAna-he gautama! gati pariNAma cAra prakAranA che, te A prakAre -(1) naraka gati pariNAma (2) tiryakragatipariNAma (3) manuja gati pariNAma (4) devagati pariNAma
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 pA khala katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAda - 'pomA !' he gaudama ! 'paMcavi paSNatte' indriyapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA- sovidiyapariNAme' tadyathA zrotrendriyapariNAmaH, 'cakkhiMdiyapariNAye' cakSurindriyapariNAmaH, 'ghANidiyapariNAme' ghrANendriyapariNAmaH, 'jisidiyapariNAme' gidvendriyapariNAmaH, 'phAlidiyapariNAme sparzendriyapariNAmaH 2, gautamaH pRcchati 'kasAyapariNAme NaM bhaMte! msat word ' he bhain / kapAyapari NAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyanA ! he gautama ! 'caunhei paNatte' kapAyapariNAma stAvaccaturvidhaH prajJaptaH, taM jahA kohakasAvapariNAme tadyathA - krodhakapAyapariNAmaH, 'mANasAyapariNAme' mAnakaSAyapariNAmaH, 'mAya kAya pariNAme' sAyAkapAya- pariNAmaH, 'lobhasApa pariNAye' lobha pApariNAmaH 3, cautarAH pRcchati - 'lestA pariNAmeNa bhaMte ! kavi eNate ?" de bhanda ! vyApariNAma khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'gomA !" he gautama ! 'chani paNNatte' lezyA pariNAmastAvat pavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA - kaNha lessApariNAme' tadyathA - kRSNalezyApariNAmaH, 'nIlaleslA pariNAme' nIlagautama - he bhagavan ! indriya pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama ! pAMca prakAra kA hai- (1) zrotrendriya pariNAma (2) cakSurindriya pariNAma (3) ghrANendriya pariNAma (4) jihvendriya pariNAma aura (5) sparzendriya pariNAma / gautama - he bhagavan ! kaSAya pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama! kaSAya pariNAma cAra prakAra kA hai, vaha isa prakAra (1) krodha kaSAya pariNAma (2) nAna kaSAya pariNAma (3) mAyA kaSAya pariNAma (4) lobha kaSAya pariNAma | gautama - he bhagavan ! dezyA pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn hai gautana ! chaha prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra - ( 1 ) kRSNalezyA pariNAma (2) tIla yA pariNAma (3) kapota dezyA pariNAma (4) tejo zrI gautapasvAmI mhe bhagavan! Indriya pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAn he gautama / pAMca prakAranA che (1) zretrendriya pariNAma (2) cakSuI ndriya parilAbha (3) prAzendriya pariNAma (4) nihvendriya pariNAma (4) sparzendriya pariNAma. zrI gautamasvAmIOM bhagavat ! paya pariNAma kaiTA prakAranA che ? zrI bhagavAna-De gautama ! kaSAya pariNAma cAra prakAranA che, te A prakAre che-(1) audha upAya pariNAma (2) bhAnapuSAya pariNAma (3) bhAyA uSAya pariNAma, (4) sobha kaSAya pariNAma. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! vezyA pariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAnaphe gautama ! cha prakAranA kahyA che, te A prakAre (1) kRlezyA
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 13 sU. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam lezyApariNAmaH, 'kAule ssApariNAme' kApota lezyApariNAmaH, 'teulessApariNa tejolezyApariNAmaH, 'pamhalessApariNAme' padgalezyApariNAmaH, 'mukkalessApariNa zuklale zyA pariNAmaH 4, gautamaH pRcchati-'jogapariNAmeNa bhaMte ! kAvihe paNa he bhadanta ! yogapariNAmaH khalu katividhaH prajJasaH ? bhagavAlAha-'goyamA !' he gauta 'tivihe paNNatte yogapariNAmaH khalu trividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-maNajogapariNAme, jogapariNAme, kAyajogapariNAme' tadyathA-manoyogapariNAmaH, vacoyogapariNAmaH, va yogapariNAmaH 5, gautamaH pRcchati-'uvaogapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNate bhadanta ! upayogapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA ! he gauta 'davihe paNNatte upayogapariNAmo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-lAgArovaogapariNAme' tara -sAkAropayogapariNAmaH, 'aNAgArovayogapariNAme anAkAropayogapariNAmaH, gaura pRcchAti-'NANapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?? he bhadanta ! jJAnapariNAmaH khalu : vidhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' jJAnapariNAmaH pa vidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-AbhiNiyohiyaNANapariNAme' tadyathA-AbhiniyodhikajJAnae lezyA pariNAma (5) pana lezyA pariNAma aura (6) zukla lezyA pariNAma / gautama-he bhagavan ! yoga pariNAma kitane prakAra kA hai? bhagavAna-he gautama ! yoga pariNAma tIna prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra "manoyoga pariNAma, bacanayoga pariNAma aura kAyayoga prinnaam| . gautama-he bhagavan ! upayoga pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! upayoga pariNAma do prakAra kI hai, yathA-sAkAra yoga (jJAnopayoga) pariNAma aura anAkAropayoga pariNAma arthAt daH nopayoga prinnaam| ____ gautama- he bhagavan ! jJAna pariNAma kitane prakAra kA hai ? . bhagavAn-he gautama ! jJAnapariNAma pAMca prakAra kA hai, yathA-ArbhAi pariNAma (2) nAsavezyA 52ma (3) 4potozyA pariNAma (4) tozyA parikA (5) pAbezyA pariNAma (6) zusa 3zyA pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavanuM ! yuga pariNAma keTalA prakAranA che? * zrI bhagavAna-he gautama! yeLa pariNAma traNe prakAranA kahyAM che-te A prakAre che mogapariNAma, vacanagapariNAma, ane kAgapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! upaga pariNAma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna che gautama! upaga pariNAma be prakAranA che, jema ke sAkArapaga (nega) pariNAma ane anAkA paga pariNAma arthAt dazane paga pariNAma zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jJAna pariNAma keTalA prakAranA che? -
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 prajJApanAsUtre NAmaH, 'suyaNAvapariNAme' zrutajJAnapariNAmaH, 'ohiNANapariNAme' avadhijJAnapariNAmaH, 'maNa pajaNANapariNAme' manaH paryavajJAnapariNAmaH, 'kevalaNANapariNAme' kevalajJAnapariNAmaH, gautamaH pRcchati - 'aNNANa pariNAye NaM bhaMte ! ivihe paNNatte ?' he bhadanta ! ajJAnapariNAmaH khalu katividhaH - kiyatprakArakaH, prajJaptaH - prarUpitaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" gautama ! 'tivihe patte' ajJAnapariNAmastAvat trividhaH prajJaptaH, 'taM jahA - mai aNNANapariNAme' tadyathA - matyajJAnapariNAmaH, 'gruya aNNANapariNAme' zrutAjJAnapariNAmaH, 'vi bhaMgaNANapariNAme vibhaGgajJAnapariNAmaH 7, gautamaH pRcchati - 'daMsaNapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta / darzanapariNAmaH skhalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama | 'tivihe paNNatte' darzanapariNAmatrividhaH prajJataH, 'taM jahA sammarda saNapariNa meM' tadyathA - samyagdarzana pariNAmaH, micchAdaMsaNa pariNAme' mithyAdarzanapariNAmaH, 'sammamicchAdaMsaNapariNAme' samyagmithyAdarzanapariNAmazca 8, gautamaH pRcchati - 'cAritapariNAyeNaM maMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! cAritrapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'paMtravi paNNatte' cAritrapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, vodhika jJAnapariNAma, zrutajJAnapariNAma, avadhijJAnapariNAma, manaH paryavajJAna pariNAma aura kevalajJAna pariNAma / gautama - he bhagavan ! ajJAnapariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama ajJAna pariNAma tIna prakAra kA kahA hai, yathA - matyajJAnapariNAma, tAjJAnapariNAma, vibhaMgajJAnapariNAma | gautama - he bhagavana ! darzana pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn he gautama! darzana pariNAma tIna prakAra kA hai, yathA- samyagdarzana pariNAma, mithyAdarzana pariNAma aura samyaGgamithyA darzana pariNAma | gautama - he bhagavan ! cAritra pariNAma kitane prakAra kA hai ? zrI bhagavAn--he gautama ! jJAna pariNAma 5ca prakAranA che, jemake--Almini-- edhika jJAna pariNAma, zrutajJAna pariNAma, avadhijJAna pariNAma, mana:pa`vajJAnapariNAma ane kevaLajJAnapariNAma. zrI gautamasvAmI-khe bhagavan 1 ajJAnapariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAn--De gautama ! ajJAnapariNAma traNa praka ranA che jemake-matyajJAnapariNAma, zrutAjJAnapariNAma, 'vibhagajJAna paNiAma zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! dana pariNAma keTalA prakAranA che ? zro bhagavAna-De gautama ! danapariNAma traNa prakAranA che jemake, samyagdarzana pariNAma, mithyAdarzana pariNAma ane saglRmithyAdarzanapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! cAritrapariNAma keTalA prakAranA che ? '
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 527 prameyabodhinI TIkA pada 13 sU. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 'taM jahA-sAmAiyacArittapariNAme tadyathA-sAmAyikacAritrapariNAmaH (1) 'chedokTAvaNiyacArittapariNAme' chedopasthApanIyacAritrapariNAmaH, (2) 'parihAravimuddhiyacArittapariNAma parihAravizuddhikacAritrapariNAmaH, (3) 'muhumasaMparAyacArittapariNAme' sUkSmasaMparAyacAritra pariNAmaH, (4) 'ahakkhAyacArittapariNAme' yathAkhyAtacAritrapariNAmaH(5) gautamaH pRcchati'vedapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? vedapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJasaH ? bhagavAnAha-goyamA ! he gautama ! 'tivihe paNNatte' vedapariNAma strividhaH prajJaptaH, 'taM jahA'ityivedapariNAye' tadyathA-strIvedapariNAmaH, 'purisavedapariNAme' puruSavedapariNAmaH, 'NapuMsagavedapariNAme' napuMsakavedapariNAmaH 10, atha nairayikAdInAM yaH pariNAmavizeSai viziSTatvaM vartate tAn tathaiva prarUpayitumAha-'neraiyA gatipariNAmeNa nirayagatiyA' 'narayikAH-gati. pariNAme niragatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto nairayikAH paJcandriyA bhavanti, 'ba.sAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva lobhakasAI vi' bhagavAn-he gautama! cAritrapariNAma pAMca prakAra kA kahA hai. yathA-sAmAyika cAritrapariNAma, chedopasthApanIya cAritrapariNAma, parihAravizuddhika cAritrapariNAma, sUkSmasamparAya cAritrapariNAma aura yathAkhyAta cAritrapariNAma / gautama-he bhagavan ! vedapariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! vedapariNAma tIna prakAra kA kahA gayA hai, yayA-strIveda pariNAma, puruSavedapariNAma aura napusaka vedprinnaam| isa prakAra dazoM pariNAmoM ke bhedoM kA nirdeza karake aba yaha dikhalAte haiM ki nAraka Adi cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM meM kisa-kisa pariNAma ke kitane kitane bheda pAye jAte haiM ? | nAraka jIva gatipariNAma se narakagatika arthAt narakagati vAle haiM indriyapariNAma se paMcendriya, kapAya pariNAma se zodhakaSAyI bhI, mAnakaSAyI | zrI bhagavAna he gautama! cAritrapariNAma pAca prakAranA che jemake-sAmayika cAritrapariNAma, chede pasthApanIya cAritrapariNa ma parihAravizuddha cAritra pariNAma, sUmasamparAya cAritrapariNAma ane yathAkhyAtacAritrapariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavad " veda pariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! veda pariNAma traNa prakAranA che jemake-strIveda pariNAma, purUSaveda pariNAma ane napusaka vedapariNAma. e rIte daze pariNAmenA bherene nirdeza karIne have te dekhADe che ke nAraka Adi vIsa daDakonA jIvamAM kevA kayA pariNAmanA keTalA keTalA bheda maLI Ave che? * nAraka jIva gati pariNAmathI naraka gatika arthAta naraka gativALA che, Indriya pari. NAmathI paMcendriya, kaSAya pariNAmathI krodhakAyI paNa hoya che, mAnakaSAyI paNa hoya che,
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ prasApanA masAyaparikAmena pariNamantrI navijJAnopAviNo'pi bhavanti, yAvat-sAnakapAgyaNopi, nayAyAyiyo'pi, lobhApAyiyo'pi bhavanti, 'lessApariNAmeNaM kaNhalesmAvi' myApariNAmena paricaranto narayikAH kRpATezyA api bhavanti, 'nIlalecyA api 'kAudesmA vibhapAtalelyA api sandi. tyA ca nairayikANAM kRSNanIlakAyotarUpAstivaeva mandi na ropa deNyAH, tApi tihapu lenyAi ratnaprabhA markarAmabhA pRthivyoH kApotavezyA, vAnumAnanAya kApotadecyA nIcchecyA ca, paGkaprabhAyAM nIlalelyA, dhUmaprabhAyAM nIlalA kapaDezyA , tapAyAm yathAsaptasyAnna kRSNa lezyaiva bhavatIti bhAvA, 'logapariNAma napajogI vi vayogI ni kAyajogI di' yogapariNAmena pariNamanto nairadikAH manoyogitA'pi, yoyogino'pi, kAyayogino'pi bhavanti, 'uvaogapariNAmeNaM. sAmAnavatAti, anAnAgabanA vi' upayogapariNAmena pariNamanto nairayikAH sAkAroSayuttA api bhavanti. anAvazyaktA api ca bhavanti, pANapariNAmeNaM zAbhiNivAhi. palAnI nijAnapariNAmena pariNamanto nakkiAH AbhinivovijJAnino'pi bhavanti, 'gupayAta zultAnino'pi 'TohiNANI vi' avadhijJAnino'pi ca bhavanti, 'aNNAgapariNAma maha anjAnI ki, nuya agANI vi, vibhaMgaNAgI vi' ajJAnapariNAmena pariNa. bhI. mAyAkapAlI bhI aura lobhakapArI bhI hote haiM, lezyA pariNAma se kRSNa legA vAle, nIlalelyA vAle aura kApotalelyA vAle hote haiN| nArakoM meM pahI tIna leNyA hotI hai, zeSa tIna vezyAga nahIM hotii| inameM se bhI ratnaprabhA aura laMgaprabhA pRdiyoM meM kApotalezyA, vAlukAprabhA meM kApota vezyA gara dIralezyA. paMkama mA meM nIlalelyA. dhUnaprabhA meM nIla aura kRSNa devyA. na pramAlamattamaH pramA meM sirpha kRSNalezyA hI honI hai| no paripAna se lapekSA nAraka jIva manoyogI mI, vacanayogI bhI aura sAnomA bosote haiN| upayoga pari gAra se sAkAra upayoga vAle aura anAkA upayoga vAle bhI hote haiN| jAna pani gAma se mAraka AbhiniyodhikajJAnI bhI hAnI bhI haiM aura avadhilAnI sI haiN| ajJAna pariNAma de satya - pa . ane tenA chekezya pada maLI kuhezyAvALA, 30.5.3 3. nAlA khAya . zreya * 5 6 temA thI pa ranamarA ne rAma ripata 15... - inid mi , mAnanIya 5. . milAmanI yA nA24 11 nama125 4.5 pAya hai. Fee :. 5625 . jAna.. hA bane vidA pAya
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 13 su0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 529 " 9 manto nairayikA matyajJAnino'pi bhavanti, zrutAjJAnino'pi vibhaGgAnino'pi ca bhavanti, 'daMsaNapariNAmeNaM sammAdiTTI vi micchAdiTTI vi sammAmicchAdiTTI vi' darzana pariNAmena pariNamanto nairayikAH samyagdRSTayo'pi bhavanti, mithyA dRSTayospi, samyamUmidhyAdRSTayaHmizrayo'pItyarthaH, kintu 'caricapariNAmeNaM no caricI no caricAcaricI, acaricI' cAritrapariNAme pariNamanto nairayikajIvA no cAritriNo bhavanti, novA cAritrAcAritriNo bhavanti, api tu acAritriNo bhavanti tathA ca paJcendriyatiryamanupyavyatirekeNAnyatra caritrapariNAmasya bhavasvAbhAvyAt sarvathA pratiSiddhatvena nairavikANAmapi cAritrapariNAmasya pratiSedhaH kRtaH, vedapariNAmena - anubhavapariNatyA pariNamanto nairathikA no khIvedakA bhavanti, novA puruSavedakA bhavanti api tu napuMsakavedakA eva bhavanti tathAcoktam- 'nArakasaMmUDimA napuMsakAnAM nairathikasaMmUcchinA napuMsakA bhavantIti zeSaH, 'asurakumArAvi evaM ceva' asurakumArA api evaJcaiva-uparyuktanairayikavadeva avaseyAH, kintu - 'NavaraM devagatiyA, kaNha jJAnI bhI zrutAjJAnI bhI aura vibhaMgajJAnI bhI hote haiM / darzana pariNAma se nAraka jIva samyagdRSTi bhI hote haiM, midhyAdRSTi bhI hote haiM aura samyaG mithyAdRSTi bhI hote haiM | cAritrapariNAma se nAraka cAritrI nahIM hote, cAritrAcAritrI arthAt dezacAritra vAle bhI nahIM hote kintu acAritrI hote haiM / sampUrNa cAritra manuSya meM saMbhava hai aura deza cAritra manuSya aura tiryaca gati meM hI hosakatA hai, inake atirikta kisI anya meM bhavasvabhAva ke kAraNa cAritra pariNAma kA saMbhava nahIM hai / isa kAraNa nArakoM meM bhI cAritra kA abhAva kahA gayA hai / veda pariNAma se nAraka jIva na strIvedI hote haiM aura na puruSavedI hote haiM, ve sirpha napuMsaka vedI hI hote haiM / kahA bhI hai- 'nAraka aura saMmUrchima jIva napuMsaka hI hote haiM / + P asurakumAroM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie, vizeSatA che. ajJAna pariNAmathI matyajJAnI paNa heAya che zrutAjJAnI paNa hAya che ane vibha gajJAnI paNa hAya che. danapariNAmathI nAra4 jIva samyagdaSTi paNu hAya che, mithyAsRSTi paNa heAya che ane sabhyamithyASTi pazu hAya chaeN, cAritra pariNAmathI nAraka jIva cAritrI nathI hAtA cAritrAcAritrI arthAt deza cAritravALA paNa nathI heAtA. kintu acAritrI hoya che. sampU cAritra manuScAmAM ja sabhave che ane dezacAritra manuSya ane tiryaMcatimA ja thaI zake che. tenA sivAya jhAMI khIjAmA bhavasvabhAvanA kAraNe cAritra pariNAmanA saMbhava nathI. e kAraNe nArakAmA paNu cAritranA abhAva kahele che. veda pariNAmathI nAraka jIva nathI srIvedI hAtA, ane nathI purUSavedI haiAtA, teo phakta napu MsakavedI ja hAya che, kahyu paNa che ke nAraka ane sami jIva napusaka ja hAya che. asurakumArAnI vaktavyatA nArakonA samAna ja samajavI, joI e, vizeSatA tema. pra0 67
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ premApanAsUtra lessA vi jAva teulessAvi' navaram-nairayikApekSayA vizepastu asurakumArA devagatikA bhavanti, kRSNalezyA api yAvat - nIlalezyA api kApotale zyA api, tejolezyA api ca bhavanti, 'vedapariNAmeNaM itthiveyagAvi purisaveyagA vi, no NapuMsagaveyagA' vedapariNAmena pariNamanto'surakumArAH strIvedakA api, purupavedakA api bhavanti, no napuM samavedanA bhavanti devAnAM napuMsakatvAsaMbhavAt 'sesaM taM ceva, evaM jAva thaNiyakumArA' zepaM tazcaiva-pUrvoktanairayikavadeva bodhyam, evam-amurakumArarItyA yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArAH avaseyAH, 'puDhavikkAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' pRthivIkAyikAH gati pariNAmena pariNamanta stiyaggatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM egidiyA' indriyapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA ekendriyA bhavanti, 'sesaM jahA neraiyANaM' zepaM pRthivIkAyikAnAM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathaiva pratipattavyam, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA vi' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu lezyApariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA stejolezyA api bhavanti, tathA ca pRthivIkAyikAnAM tejolezyA'pi saMbhavati, ata eva saudharmezAnaparyantAnAM devAnAmeteSu utpAdasaMbhavo vodhyaH, jogapariNAmeNaM kAyajogI' usameM yaha hai ki asurakumAra gati pariNAma se devagatika hote haiN| unameM kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyA pariNAma bhI hotA hai| ve vedapariNAma se strIvedI aura puruSavedI hote haiM, magara napuMsakavedI nahIM hote, kyoMki devoM meM napuMsaka veda nahIM hotA hai / isake atirikta saya pUrvavat samajhanA caahie| asurakumAroM ke samAna nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutUkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kA bhI kathana samajha lenA caahie| ___ pRthvIkAyika gatipariNAma setayi ca gatika hote haiN| indriya pariNAma se ekendriya hote haiM, zeSa pariNAma nArakoM ke samAna jAnanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki pRthvIkAyika jIvoM meM tejolezyA bhI hotI hai, isI kAraNa saudharma nAmAM e che ke asurakumAra gati pariNAmathI deva gati kahela che teomAM kRSNa, nIla. kApata ane tejalezyA pariNAma paNa hoya che teo veda pariNAmathI strIvedI ane purUSa vedI hoya che, paNa napuMsaka vedI nathI detA, kemake devomAM napuMsaka veda nathI hota te uparAnta badhA pUrvavat samajavA joIe. asurakumAranA samAna nAgakumAre, suvarNa kumAre, agnikumAra, vighukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAre, pavanakumAra ane svanitakumArenA paNa kathana samajI levA joIe. pRthvIkAyika gati pariNAmathI tiryaMca gatika hoya che. Indriya pariNAmathI ekendriya hoya che, zeSa pariNAma nArakenA samAna jANavA joIe. vizeSatA e che ke
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 su. 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 531 yogapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikAH kAyayogino bhavanti, 'NANapariNAme Natthi ' jJAnapariNAmaH pRthivIkAyikAnAM na bhavati, tathAhi pRthivyAdInAM paJcAnAmapi sAsAdanasamyaktvasyAgame niSedhAt jJAnaniSedhaH samyaktvaniSedhazcAvaseyaH, 'aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI' ajJAnapariNAmena pariNamantaH pRthivIkAyikA matyajJAnino bhavanti, 'suya aNNANI' zrutAjJAnino bhavanti, 'daMsaNapariNAmeNa micchaTTiI' darzanapariNAmena pariNamantaH pRthivI - kAyikAH mithyAdRSTayo bhavanti, tathA ca samyaktvamithyAtvapariNAmasya saMjJipaJcendriyANAmeva sadbhAvena tadanyeSAM tanniSedho vodhyaH, 'sesaM taM ceva' zeSaM taccaiva-pUrvokta nairayikAdi vadeva vodhyam, 'AuvaNaphaikAiyAvi' aSkAyikAH, vanaspatikAyikA api pRthivIkAyikavadevAvaseyAH, 'UbAU evaM caiva' tejIvAyU-tejaskAyikAH, vAyukAyikAcetyarthaH evaMzcaiva 3 devaloka aura IzAna devaloka taka ke deva pRthvIkAyikoM meM utpanna ho sakate haiN| yoga pariNAma se pRthvIkAyika jIva kAyayogI hI hote haiM, unameM vacanayoga aura manoyoga nahIM hotA / pRthvIkAyikoM meM jJAnapariNAma pAyA nahIM jAtA, kyoMki Agama meM pRthvIkAya Adi pAMcoM meM sAsAdana samyaktva kA niSedha kahA gayA hai, ataeva samyaktva aura jJAna kA abhAva samajhanA cAhie / hAM, pRthvI kAyikoM meM ajJAna pariNAma hotA hai aura isa pariNAma se ve matyajJAnI bhI hote haiM aura atAjJAnI bhI hote haiM / darzana pariNAma se pRthvIkAyika mithyAdRSTi hote haiN| kyoMki samyaktva - midhyAtva pariNAma paMcendriya saMjJI jIvoM meM hI pAyA jAtA hai, unake atirikta anya sabameM usakA niSedha jAnanA cAhie / zeSa kathana nArakoM ke hI samAna hai / akAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI vaktavyatA pRthvIkAyikoM ke samAna hI hai / tejaHkAyikoM aura vAyukAyikoM kA kathana bhI isI prakAra hai / inameM TM pRthvIkAyika jIvemA te lezyA paNa hoya che. e kAraNuthI saudhama ane izAna de-lAka sudhInA deva pRthvIkAyikAmA utpanna thai zake che. caiAgapariNAmathI pRthvIkAyika jIva kAyace,gI ja hoya che, temAM vacanayAjhavALA ane manAyeAgavALA nathI hAtA. pRthvIkAyikAmAM jJAna pariNAma maLI ja nathI zakatu, kemake AgamamAM pRthvIkAyika Adi pAMcamAM sAsAdana samyaktvanA niSedha karelA che, tethI ja samyakRtva ane jJAnane abhAva samajavA joie. hA, pRthvIkAyikAmAM ajJAna pariNAma haiAya che ane te pariNAmathI teo matyajJAnI paNa hAya che ane zrutAjJAnI pazu hAya che. dana pariNAmathI pRthvIkAyika mithyAdraSTi hoya che. kemake samyakatva-mithyAtva pariNAma pacendriya saMjJI jIvAmAM ja maLI Ave che, temanA sivAya ]aa khadhAmAM temane niSedha jANavA joie, zeSa kathana nArakeAnA samAna che. aSThAcikA ane vanaspatikAyikAnA vaktavyatA pRthvIkAyikAnA jevI ja che, teja kAyikA ane vAyukAyikAnuM kathana paNu eja prakAranuM che, temAM vizeSatA eTalI che ke
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramApanAstre pRthivIkAyikSavadeva vodhyAH, kintu 'NadaraM lessApariNAmeNaM jahA neraiyA' navaram-pRthivIkAyikAdyapekSayA vizeSastu-lezyApariNAmena pariNamanto vAyukAyikAH yathA narayikAH pratipAditA stathA pratipattavyAH, 'veiMdiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' dvIndriyAH gatipariNAmena pariNayanta stiryaggatikA bhavanti, 'idiyapariNAmeNaM veiMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto dvIndriyA dvIndriyatvena dhyapadizyante, 'sesaM jahA neraiyANaM' zepaM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathA dvIndrirANAmapi pratipAdanIyam, kintu-'NavaraM jogapariNAmeNaM cayajogI, phAyanogI' nara-nairayikApekSA vizeSastu yogapariNAmena pariNamanto dvIndri. yA vacoyoginaH vAyayoginazca bhavanti, 'NANapariNAmeNaM AbhiNiyohiyaNANIvi mubha NANI ni' jJAnapariNAmena pariNamanto dvIndriyAH AbhinivodhijJAnino'pi bhavanti zrutajJAnino'pi ca bhavanti, tathA ca dvIndriyAdInAM katipayAnAM karaNAparyAptAvasthAyAM sAsAdana samyaktvopalambhAt te jJAnapariNatA api bhavantIti bhAvaH, evamagra te samyagdRSTayo'pi vakSyanne, 'aNNANapariNAmeNaM mai aNNANI vi subha aNNANI vi no vibhaMgaNANI' ajJAnapariNAmena pariNatimupagacchanto dvIndriyA matyajJAnino'pi bhavanti, evaM zrutAjJAnino'pi vizeSatA itanI hI hai ki lezyA pariNAma kI apekSA se vAyukAyika jIva nArakoM ke samAna haiN| . hIndriya jIva gatipariNAma se liyaM ca gatika hote haiN| dIndriyoM kA zeSa kathana nArakoM ke samAna samajhanA caahie| vizeSa bAta yaha hai ki yoga pariNAma se hIndriya jIva vacanayogI aura kAyayogI hote haiN| jJAnapariNAma se dvIndriya jIva Abhiniyodhika jJAnI bhI hote haiM, aura zrutajJAnI bhI hote haiN| tAtparya yaha hai ki koI-koI dvIndriya jIva karaNAparyApta avasthA meM sAsAdana samyagdRSTi bhI pAye jAte haiM, isa kAraNa unameM jJAnapariNAma bhI hotA hai isI. apekSA se Age unheM samyagdRSTi bhI kheNge| ajJAnapariNAma se dIndriyajIva satyajJAlI hote haiM aura zrutAjJAnI bhI hote haiM kiMtu vibhaMgajJAnI nahIM hote / darzanapariNAma kI apekSA se ve, samyagdRSTi bhI hote haiM mithyAdRSTi bhI liMDyA pariNAmanI apekSAe vAyukAvika jIva nArakonA samAna che. phindriya jIva gati pariNAmathI tiryaMcagatika hoya che. kIndriyanu zeSa kaIna nArakenA samAna samajavuM joIe. vizeSa vAta e che ke pega pariNAmathI dvAdriya jIva vacanagI ane kAyayegI hoya che. jJAna pariNAmathI hIndriya jIva AbhinidhijJAnI paNa hoya che zrutajJAnI paNa hoya che. tAtparya e che ke kaI kaI dIndriya jIva karUNA paryApta avasthAmAM sAsadana samyagdaSTi paNa maLI Ave che, e kAraNe temanAmAM jJAnapariNAMma paNa hoya che. eja apekSAe AgaLa temane samyagdaSTi paNa kaheze. ajJAna pariNAmathI zrIndriya jIva matyajJAnI hoya che ane zrutajJAnI paNa hoya che, paraMtu virbhAgajJAnI nathI hotA. darzana -
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ 533 prameyavodhinI TIkA pada 13 sU0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam bhavanti, kintu no vibhaGgajJAnino bhavanti 'daMsagapariNAmeNaM sammaTThiI vi micchaTThiI vi no sammAmicchAdiTThI' darzanapariNAmena pariNamanto dvIndriyajIvAH samyAdRSTayo'pi bhavanti, mithyAdRSTayo'pi bhavanti, kintu no samyagmithyAdRSTayo bhavanti, 'sesaMtaM ceva' zepaM tancaiva-pUrvokta nairayikavadeva bodhyam 'evaM jAva cauridiyA' evam-dvIndriyavadeva yAvat-trIndriyA caturindriyA api abaseyAH, kintu-'NavaraM iMdiyaparikhur3I kAyabA' navaraM-dvIndriyApekSayA vizepastu, kevalam indriyaparivRddhiH-dvIndriyasthAne trIndriyAzcaturindriyA ityevaM vRddhiH kartavyA, tatra dvIndriyAH sparzanarasanayogAt, trIndriyAH sparzanarasanaghrANayogAta, caturindrayAH-sparzanarasanavANacakSurindriyayogAt, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA' paJcendriyatiryagyonikAH gatipariNAmena pariNamanta stiryaggatikA bhavanti, 'sesaM jahA neraiyANaM' zepaM yathA nairayikANAmuktaM tathA paJcendriyatiryagyonikAnAmapi vaktavyam, kinta, 'NavaraM lessApariNAmeNaM jAva mukkalessA vi' navaram-nairayikApekSayA vizepastu lezyAeriNAmena pariNamantaH paJcendriyatiryagyonikAH paDapi lezyAvantaH bhavanti, yathA hote haiM, magara samyamithyA dRSTi arthAt mitradRSTi nahIM hote| zeSa saba kathana nArakoM ke samAna samajhanA caahie| jo vaktavyatA dvIndriyoM kI kahI hai, vaisI trIndriyoM aura caturindriyoM kI bhI samajhanI cAhie / kintu dvIndriyoM kI apekSA vizeSatA yaha hai ki inameM indriyoM kI vRddhi kara lenI cAhie, arthAt indriya pariNAma se unheM brIndriya aura caturindriya kahanA caahie| sparzana aura rasanA indriya ke yoga se jIva hIndriya kahalAtA hai, sparzana rasanA aura ghrANa indriya hone se trIndriya tathA sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSundriya hone se caturiMdriya kahA jAtA hai| 'paMcendriya tithaMca yonika jIva gati pariNAma se tiryaca gatika hote haiM, zeSa vaktavyatA nArakoM ke samAna kaha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki pariNamanI apekSAe teo samyagdaSTi paNa hoya che, miAdaSTi paNa hoya che, paNa samyamithyASTi arthAt mizradaSTi nathI hotA zeSa kathana nArakenA samAna samajavuM joIe. * je vaktavyatA dvIninI kahI che, tevI ja trIddhi ane caturindrinI paNa samajavI joIe. paraMtu kIndriyenI apekSAe vizeSatA e che ke temanAmAM IndriyanI vRddhi karI levI joIe. arthAta Indriya pariNAmathI teone trIndriya ane caturindriya kahevA joIe. paze ane rasanA IndriyanA cegathI jIva hIndriya kahevAya che, sparza rasanA ane ghaNuM Indriya hovAthI trIndriya ane sparza 2sanA ghANa ane cakSunA sabadhathI caturindriya kahevAya che. pacendriya nirya canika jIva gati pariNAmathI tiryaMcagativALA kahevAya che, zeSa vaktavyatA nArakanI samAna" kahevI joIe. vizeSatA e che ke paMcendriya ti"ca jIvA -
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 prazApanAstra kRSNalezyA api nIlalezyA api kApotalezyA api tejolezyA api padmalezyA api zukjhalezyA api bhavanti, 'carittapariNAmeNaM no carittI, acarittI vi, carittAcarittI vi' cAritrapariNAyena pariNamantaH paJcandriyatiryagyonikAH no cAritriNo bhavanti, api tu acAritriNo'pi bhAnti, cAritrAcAritriNo'pi bhavanti, tathA ca paJcendriyatithagyonikAnAM dezatazcAritrapariNAmasyApi saMbhavena cAritrAcAritriNo'pi bhavantIti bhAvaH, 'vedapariNAmeNaM ithiveyagA vi, purisaveyagA vi' NapuMsagaveyagAvi' vedapariNAmena pariNamantaH paJcendriyatiryagyonikAH strIvedakA api bhavanti, purupavedakA api bhAnti, napuMsakavedakA api bhavanti 'maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA' manupyA gatipariNAmena pariNamanto manuSyagatikA bhavanti, 'iMdiyapariNAmeNaM paMciMdiyA' indriyapariNAmena pariNamanto manuSyAH paJcendriyA bhavanti, atha ca kecana siddhA manuSyAH 'aNidiyA vi' anindriyA api bhavanti 'kasAyapariNAmeNaM koha kasAI vi jAva akasAI vi' kapAyapariNAmena pariNamanto manuSyAH krodhakapAyiNo'pi yAvad-mAnakapAyiNo'pi mAyAkapAyiNo'pi, lobhakapAyiNo'pi paMcendriya tirtha ca jIva lezyA pariNAma se kRSNalezyA vAle, nIlalezyA vAle, kApotalezyA vAle, tejo lezyA vAle aura zuklalezyA vAle bhI hote haiN| cAritrapariNAma se paMcendriya tithaMca cAritrI nahIM hote, kintu acAritrI bhI hote haiM aura cAritrAcAritrI bhI hote haiM, kyoMki paMcendriya tiryaMcoM meM eka dezacAritra pariNAma ho sakatA hai, isa kAraNa ve cAritrAcAritrI bhI hote haiM / veda pariNAma kI apekSA se paMcendriya tiryaMca strIvedI bhI hote haiM, puruSa vedI bhI hote haiM aura napuMsaka vedI bhI hote haiN| manuSya gati pariNAma se manuSya gatika hote haiN| indriya pariNAma se paMcendriya hote haiM aura koI-koI arthAt siddha manuSya anindriya bhI hote haiN| kaSAya pariNAma se manuSya krodha kaSAyI bhI, mAnakapAyI bhI mAyA kapAyI bhI aura lobhakapAkI bhI hote haiM aura koI-koI akapAyI bhI hote haiN| lezyA pariNAma lezyA pariNAmathI kRSNalezyAvALA, nIlalezyAvALA, kapilezyAvALA, tejalezyAvALA, padmavezyAvALA, ane zukalezyAvALA paNa hoya che. cAritrapariNAmathI pacendriyatiyaca cAritrI nathI detAM paNa acAritrI paNa hoya che. ane cAritrAcAritrI paNa hoya che. kemake paMcendriya tiryamAM eka dezacAritrapariNAma hoI zake che. e kAraNe teo cAritrAcAritrI paNa heya che. veda pariNAmanI apekSAe pacendriya tiryaMca strIvedI paNa hoya che, purUSavedI paNa hoya che ane napuMsakavedI paNa hoya che. * manuSya gatipariNAmathI manuSyagatika hoya che. indriyapariNAmathI paMcendriya hoya che, ane kaI kaI arthAt siddha manuSya atindriya paNa hoya che. kaSAya pariNAmathI manuSya krodha kavAyI paNa hoya che. mAnakaSAyI paNa hoya che, mAyApArI paNa hoya che, lebha kaSAyI
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 prabodhinI TIkA pada 13 sU0 2 gatipariNAmAdinirUpaNam 535 bhavanti kecana siddhAdayaH akapAyiNo'pi bhavanti, 'lessApariNAmeNaM kaNhalessA vi, jAva alessA vi' lezyA pariNAmena pariNamanto manuSyAH kRSNalezyA api yAvat - nIlalezyA api, kApotalezyA api, tejolezyA api zuklalezyA api bhavanti kecana siddhAdayaH azyA api bhavanti, 'jogapariNAmeNaM maNajogI vi, jAva ajogI vi' yogapariNAmena pariNamanto manuSyAH mano yogino'pi yAvat - vaco yogino'pi kAyayogino'pi bhavanti, kecana siddhAdayastu ayogino'pi bhavanti, 'uvaogapariNAmeNaM jahA neraiyA' upayogapariNAmena pariNamanto manuSyA yathA nairayikajIvA pratipAditAstathA vaktavyAH, tathA ca sAkAropayuktA api bhavanti, anAkAropayuktA api bhavanti, 'NANapariNAmeNaM AbhiNivohiyaNANI vijAva kevalaNANo vi' jJAnapariNAmena pariNamanto manuSyAH AbhinivodhikjJAnino'pi bhavanti, yAvat zrutajJA nino'pi, avadhijJAnino'pi, manaH paryavajJAnino'pi bhavanti tIrthakarAdayastu kevalajJAnino'pi bhavanti, 'aNNANapariNAmeNaM tiSNi vi aNNANA' ajJAnaparise manuSya kRSNaleNyA vAle yAvat alezyA bhI hote haiM, arthAt kRSNalezyA vAle bhI, nIllezyA vAle bhI, kApotalezyA vAle bhI, tejolezyA vAle bhI padma lezyA vAle bhI aura zukla lezyA vAle bhI hote haiM, koI-koI manuSya azyA arthAt lezyA se rahita bhI hote haiN| yoga pariNAma kI apekSA se vicAra karane para manuSya manoyogI bhI hote haiM, vacanayogI bhI hote haiM, kAyayogI bhI hote haiM aura koI-koI ayogI bhI hote haiM, jaise caudahaveM guNasthAna vartI manuSya | upayoga pariNAma se manuSya nArakoM ke samAna haiM, arthAt ve sAkAropayoga pariNAma vAle bhI hote haiM aura anAkAropayogapariNAma vAle bhI hote haiM / jJAna pariNAma kI apekSA se AbhinivodhikajJAnI yAvat kevalajJAnI bhI hote haiM, arthAt AbhiniyodhikajJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, mana:paryavajJAnI aura kevalajJAnI bhI hote haiM / ajJAna pariNAma se manuSya matyajJAnI paNa hAya che. ane kAI kAI akaSAyI paNa hAya che, vezyA pariNAmathI manuSya kRlezyAvALA yAvat alezya paNa hAya che, arthAt kRSNa lezyAvALA paNu, nIla lezyAvALA paNa kApeta vezyAvALA paNu, teolezyAvALA pazu, pamalezyAvALA paNu, ' zukala lezyAvALA paNa hAya che. kAI koi manuSya alezya arthAt lezyAthI rahita paNa hAya che ceAga pariNAmanI apekSAe vicAra karavAthI manuSya manAyegI paNa haiAya che, vacana ceAgI paNa hAya che, kAyacegI paNa haiAya che. ane kAi-koI acegI paNa hAya che, jema caudamA guNusthAnavI manuSya upacega pariNAmathI nArakAnA samAna kahevAmAM Avela che, arthAt te sAkArApaceAga pariNAmavALA paNa hoya che, ane anAkAreApayega pariNAma vALA paNa DAya che. jJAna pariNAmanI apekSAe mAbhiniSeAdhikajJAnI yAvat kevaLajJAnI paNa thAya che, arthAt AlinimeAdhikajJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHpa`vajJAnI ane kevaLajJAnI thAya che. 1
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 + 3 prajJApanAstre NAmena trINyapi ajJAnAni pariNamanto manuSyAstrayo'pi ajJAninaH - matyajJAnino'pi zrutAjJAnino'pi vibhaGgajJAnino'pi bhavanti, 'daMsaNapariNAmeNa tiSNa vidaMsaNA' darzanapariNAmena pariNamanto manuSyAH trINyapi darzanAni labhante, tathA ca samyagdarza nino'pi mithyAdarza nino'pi samyagmithyAdarza nino'pi ca bhavanti, 'carita pariNAmeNaM caritI vi, acaritI vi, caritcAcarittI vi' cAritrapariNAmena pariNamanto manuSyAcAritriNo'pi, acAritriNo'pi cAritrAcAritriNo'pi bhavanti, 'vedapariNAmeNaM itthIveyagA vi, purisaveyagA vi puMsavegAva, aveyagA vi' vedapariNAmena pariNamando manuSyAH strIvedakA api bhavanti, puruSavedakA api bhavanti, napuMsakavedakA api bhavanti kecana siddhAdayastu avedakA api bhavanti, 'vANamaMtarA gatipariNAmeNaM devagatiyA' vAnavyantarA gatipariNAmena pariNamanto devagatikA bhavanti, 'jahA agurakumArA' yathA amurakumArAH pratipAditA stathaiva vAnavyantarA api pratipattavyAH, ' evaM joisiyA vi' evam - asurakumAravadeva jyotiSkA api avaseyAH, kintu 'NavaraM teulessA' navaram - asurakumAra | pekSayA vizeSastu jyotiSkA stejolezyA bhavantIti bodhyam, tathA ca jyotiSkANAM kevalaM tejolezyaiva bhavati, na zeSA bhItAjJAnI bhI aura vibhaMgajJAnI bhI hote haiM / darzana pariNAma se manuSyoM meM tInoM darzana pAye jAte haiM, ataeva ve samyagdarzanI bhI hote haiM, mithyAdarzanI bhI hote haiM aura samyagmithyA darzanI bhI hote haiM / cAritra pariNAma se manuSya cAritrI bhI hote haiM, acAritrI bhI hote haiM aura deza cAritrI bhI hote haiM / veda pariNAma kI apekSA se manuSya strIvedI bhI, puruSavedI bhI aura napuMsaka vedI bhI hote haiM / koI-koI manuSya vedarahita bhI hote haiM / vAnavyantaradeva gatipariNAma se devagatika haiM / vAnavyantaroM kA pratipAdana usI prakAra samajhanA cAhie jaise asurakumAroM kA kiyA gayA hai| jyotiSkadevoM kI vaktavyatA bhI asurakumAroM ke hI samAna samajhanA cAhie, kintu asurakumAroM kI apekSA jyotiSka devoM meM vizeSatA yaha hai kI jyotiSka deva ajJAnapariNAmathI manuSya matyajJAnI paNa thAya che. zrutAjJAnI paNa thAya che, ane vibha gajJAnI paNa thAya che. dana pariNAmathI manuSyeAmAM traNe darzIna maLI Ave che, teIja te samyagdarzanI paNa hAya che, mithyAdanI paNu hAya che ane samyagmithyAdarzonI paNa hAya che. cAritra pariNAmathI manuSya cAritrI paNa hAya che, acAritrI paNa hAya che ane dezacAritrI paNa hAya che. vedapa raNAmanI apekSAe manuSya sravedI paNa heAya che. purUSavedI paNa hAya che ane napu savedI paNa hoya che. kAi koI manuSya vaidarahita paNa hAya che. vAnaSyantaradeva gatipariNAmI devagatika che. vAnavyantAnu pratipAdana e prakAre samajavuM joie ke jevuM asurakumAranu kahyu che. vaitiSTha vezanI vaktavyatA paNa asurakumAre nIja samAna samajavI joie. parantu asurakumAranI apekSAe yetiSTadevAmAM
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 537 pramemavodhinI TIkA pada 13 sU0 3 ajIvapariNAmanirUpaNam lezyA bhavantIti bhAvaH / 'vemANiyA vi evaM ceva' vaimAnikA api evaJcava-asurakumAravadeva vodhyAH, kintu 'NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA vi, pamhalessA vi, sukkalessA vi' navaram-amurakumArAdhapekSayA vizepastu lezyApariNAmena pariNamanto vaimAnikA stejolezyA api bhavanti, padamalezyA api bhavanti, zuklalezyA api bhavantIti bhAvaH 'se taM jIvapariNAme' sa epaH pUrvokto jIvapariNAmo'vaseyaH / / / / sU0 2 // - // ajIvapariNAmavaktavyatA / / mUlam-ajIvapariNAme NaM bhaMte | kaivihe papaNate ? goyamA ! dasa vihe paNNatte, taM jahA-baMdhapariNAme1, gatipariNAme 2, saMThANapariNAme3, bhedapariNAme, vaNNapariNAme 5, gaMdhapariNAme6, rasapariNAme7, phAsapariNAmeda, agurulahuyapariNAme9, sahapariNAme10, baMdhapariNAme NaM bhaMte! kAvihe paNNatte ? goyamA! dubihe paNNatte, taM jahA-NibaMdhaNapariNAme lukkhavaMdhaNapariNAme ya-'samaNiddhayAe baMdho na hoi samalukkhayAe vi Na hoi / vemAyaNiddhalukkhattaNeNa baMdho u khaMdhANaM // 1 // Niddhassa Ni Na duyAhieNaM, lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM / giddhassa lukkheNa uvei vaMdho, jahaNNavajjo visamo samo vA // 2 // ?, gatipariNAmeNaM bhaMte ! kai. vihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA-phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya, ahavA dIhagaipariNAme ya, hassagai. tejolezyA vAle hote haiM, ataeva jyotiSka deva kevala tejolezyA vAle hI hote haiN| unameM tejolezyA ke sivAya anya koI lezyA nahIM hotii| vaimAnikoM kI vaktavyatA bhI asurakumAroM ke samAna hI kahanA cAhie, magara asurakumAroM Adi kI apekSA inameM vizeSatA yaha hai ki vaimAnika deva tejolezyA vAle bhI hote haiM, padamalezyA vAle bhI hote haiM aura zuSkalezyA vAle bhI hote haiM / yaha jIvapariNAma kA nirUpaNa huA // 2 // vizeSatA e che ke tiSka deva telezyAvALA hoya che, tethI ja tiSNadeva kevaLa tejalezyAvALA ja hoya che, temAM telezyAnA sivAya anya keI lezyA nathI detI. vaimAnika devenI vaktavyatA paNa asurakumAranA samAna ja kahevI joIe, paNa asurakumAra AdinI apekSAe temanAmAM vizeSatA e che ke vaimAnika deva te je legyA vALA paNa hoya che, padma lezyAvALA paNa hoya che ane zukala lezyAvALA paNa hoya che, mA 71 pariyAmanu ni35 thaya // 2 // pra065
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 540 prajJaptaH ? gautama / dvividhaH prajJaptaH, tadyathA - spRzyamAnagatipariNAmaca aspRzyamAna gatipariNAmazca athavA dIrghagatipariNAmazca hrasvagatipariNAma 2, saMsthAna pariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA - parimaNDala saMsthAnapariNAmaH, yAvatAyatasaMsthAnapariNAmaH 3, bhedapariNAmaH khalu bhadanta 1 katividhaH prajaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA - khaNDa bhedapariNAmaH yAvat - utkarikA bhedapariNAmaH4, varNapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA - kAla varNapari ' (gatipariNAme NaM bhaMte! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya) spRzat gatipariNAma aura aspRzat gatipariNAma ( ahavA) athavA ( dIhagahapariNAme ya hassagai pariNAme ya) dIrghagati pariNAma aura hrasvagati pariNAma (ThANapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! saMsthAna pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai ( taM jahA ) vaha isa prakAra (parimaMDalasaMThANapariNAme) parimaMDala saMsthAnapariNAma (jAva) yAvat (AyatasaMThANapariNAme) Ayana saMsthAnapariNAma (bheda pariNAme NaM bhaMte ! kaicihe paNNatte ?) he bhagavan ! bheda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA vaha isa prakAra (khaMDabhedapariNAme jAva ukkariyAbhedapariNAme) khaMDabheda pariNAma yAvat utkarikA bheda pariNAma (gatipariNAmeNa bhaMte! kaivihe paNNatte) De lagavan ! jatiparilAbha DeTA prahAranA seu ? (niani! gfagi qonar) e silaH | A 48.2l sell (a FET) A 241 akSare (phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya) spRzat gatipariNAma ane aspRzat gatipariNAma ( ahavA) athavA ( dIhagaipariNAme ya hassa gaipariNAme ya) hI gatipariNAma ane hasva gatipariNAma (sa~ThANapariNAmeNa bhaMte | kaivihe paNNatte 1) he bhagavan / saMsthAna pariNAma DeTasA aAranA hyA che ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gItabha ! pAMya amaranA' hyA che (taM jahA) te mA prahAre (parimaMDalasaMThANapariNAme) paribhausa saMsthAnapariNAma (jAva ) yAvat ( AyatasaMThANa pariNAme) bhAyatasaMsthAnapariNAma (bhedapariNAmeNa bhaMte! kaivihe paNNatte) he bhagavan ! leha pariNAma DeTalA akSaranA hyAM che (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama! yAMya aAranA hyAM (taM nahAte yA are (khaMDabhedapariNAme jAva "ukkariyAbhedapariNAme) bhale pariNAma yAvat utpari bheda pariNAma
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 13 0 3 ajIvapariNAmanirUpaNam NAmo yAvacchuklavarNapariNAmaH 5, gandhapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJamaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH tadyathA-surabhigandhapariNAmaH, durabhigandhapariNAmazca 6, rasapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhA prajJaptaH, tadyathA-tiktarasapariNAmo yAvada madhurarasapariNAmaH 7, sparzapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! aSTavidhaH prajJaptaH tadyathA-karkazasparzapariNAmazca yAvad rUkSasparzapariNAmazca 8 / agurulaghukapariNAmaH / (vaNNapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! varNa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyasA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pA~ca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kAlavaNNapariNAme jAva sukillavaNNa pariNAme) kRSNavarNa pariNAma yAvat zuklavarNa pariNAma - (gaMdhapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNatta ?) he bhagavan ! gaMdha pariNAma kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sunbhigaMdhapariNAme dunbhigaMdhapariNAme ya) sugaMdha pariNAma aura durgandha pariNAma (rasapariNAme NaM bhaMte ! kAvihe paNNatte ?) he bhagavan ! rasa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (tittarasapariNAme jAva mahurarasapariNAme) tiktarasarUpa pariNAma yAvatU madhurarasa pariNAma ___(phAsapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte?) he bhagavan ! sparza pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! aTThavihe paNNatte) he gautama ! ATha prakAra kahevA joIe. sparza ane ramanA Indriya pariNAmathI teone trIndriya ane caturindriya . (vaNNapariNAmeNaM bhaMte | kaivihe paNNatte) 3 .magavan pariNAma mAnA cha 1 (goyamA ! paMcavihe paNNatte) 3 gautama | pAya ||2naa 4aa (taM jahA) te 2 // prahAra (kAlavaNNapariNAme jAva sukillavaNNapariNAme) va pariNAma yAvat zusa pariNAma (gaMdhapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) lagavan ! pariNAma heTasA prAranA 4aa cha ? (goyamA duvihe paNNatta) 3 gautama ! me nA 4aa che. (te jahA) te / 4Are (sunbhigaMdhapariNAme dunbhigaMdhapariNAme ya) sudha pariNAma mana dudha pariNAma (rasapariNAmeNaM bhate / kaiviha paNNatte 1) 7 mApan 2sapariNAma 21 R &i cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) 3 gautama ! pAMya prA2na 4aaN che (taM jahA) mA prahAra (tittarasaparigAme jAva mahurarasapariNAme) titarasa 35 pariNAma yAvat madhu22sa pariNAma : phaoNsapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 8 sAvan ! 25za paribha. 48 // prahAranA 4 cha ? (goyamA ! aDhavihe paNNatte) 3 gautama! mA rana i cha (taM
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAine pariNAme ya, saMThANapariNAreNaM bhaMte ! kaivihe paNate ? goyamA! paMca vihe paNate, taM jahA-parimaMDalasaMThANapariNAme, jAva AyatasaMThANapariNAme3, bhedapariNAmeNaM saMte ! kaivihe paNNate ? gogamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-khaMDasedapariNAme, jAva uvariyA bhedapariNAme 4, varSaNapariNAseNaM bhaMte ! kaivihe paNate ? goyasA! paMcavihe paNNate, taM jahAkAlavaNapariNAme, jAva sukillavapaNapariNAme 5, gaMdhapariNAmegaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyasA ! duvihe paNNate, taM jahA-subhigaMdhapariNAme, dunmigaMdhAriNAme ya6, rasapariNAmeNaM bhaMte! kaivihe paNate? goyasA paMcavihe paNNate, taM jahA-tittaralapariNAme, jAva mahurarasapariNAme, phAsapariNAmeNaM bhaMte ! kavhei paNNatte ? goyamA! avavihe paNNatte, taM jahA-phakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya8, aguru lahuyapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA! egAgAre paNNatte9, sahapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyanA ! duvihe paNNatte taM jahA-sunnisahapariNAme ya, dunbhisaddapariNAme ya10, setaM ajIvapariNAme ya / pariNAmapayaM samattaM ||13||suu0 3 // . chAyA-ajIvapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dazavidhaH prajJaptaH, tadyathA-vandhaeriNAmaH 1, gatipariNAmaH 2, saMsthAnapariNAmaH 3, bhedapariNAmaH 4, varNa ajIva pariNAma vaktavyatA zabdArtha-(ajIvapariNAme paM bhaMte ! kavihe paNNatte ?) he bhagavan ! ajIva pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! dasavihe paNNatte ) he gautama ! dasa prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (baMdha pariNAme) bandha pariNAma (gatipariNAme) gatipariNAma (saMThANapariNAme) saMsthAnapariNAma (bhedapariNAme) bhedpariNAma (vaNNapariNAme) varNapariNAma (gaMdhapariNAme) gaMdha pari ajIva pariNAma vaktavyatA zahAtha-(ajIvapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 3 bhagavan ! 2575 pariNAma 21 prA2na ghai cha 1 (goyamA ! dasavihe paNNatte) gautama ! ma pariNAma 412na 4 cha (taM jahA) 1 2 prahAre (baMdhapariNAme) man55riNAma (gatipariNAme) gatipariNAma (saMThANapariNAme) saMsthAnapariNAma (bhedapariNAme) hariNAma (vaNNapariNAme) va paridhAma
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 539 prameyabodhinI TIkA pada 13 sU0 3 ajIvapariNAmanirUpaNam pariNAmaH 5, gandhapariNAmaH 6, rasapariNAmaH 7, sparzapariNAmaH 8, agurulaghukapariNAma:9, zabdapariNAmaH 10 / vandhapariNAmaH khalu madanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividha: prajJaptaH, tadyathA-snigdhavandhanapariNAmaH, mkSavandhanapariNAmazca, samasnigdhatAyAM bandho na bhavati, samarUkSatAyAmapi na bhavati / vimAtrasnigyarUkSatvena bandhastu skandhAnAm // 1 // snigdhasya snigdhena yAdyavikena, rUkSasya rUkSeNa dvayAdyavikena / snigdhasya rUkSeNopaiti dhandho jaghanyavoM vipamaH samo vA // 2 // ?, gatipariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH NAma (rasapariNAme) rasapariNAma (phAsapariNAme) sparzapariNAma (agurulahupariNAme) agurulaghupariNAma (saddapariNAme) zabdapariNAma " (baMdhapariNAme NaM bhaMte ! kaibihe paNNatte ?) he bhagavan ! baMdhapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! baMdhapariNAma do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (NibaMdhaNapariNAme) snigdha baMdhana pariNAma (lukkhavaMdhaNapariNAme ya) aura rukSa bandhana pariNAma (samaNiyAe baMdho na hoi) samAna snigdhatA hone ke kAraNa baMdha nahIM hotA (samalukkhayAe viNa hoi) samAna guNa rUkSatA ke hone para bhI baMdha nahIM hotA (vemAyaNiddha lukkhattaNeNa) vipama mAtrA vAle snigdha aura rUkSatva hone para (baMdho u khaMdhANaM) skaMdhoM kA vandha hotA hai ' (Niddhassa giddheNa duyAhieNaM) do guNa adhika snigdha ke sAtha snigdha kA (lukhkhassa lukkhega duyAhieNaM) do guNa adhika rUkSa ke sAtha vakSa kA (Niddhasma lukkheNa uvei baMdho) snigdha kA rUkSa ke sAtha baMdha hotA hai (jahaNNavajjo) jaghanya guNa ko choDakara (visamo samo vA) viSama athavA sama (gaMdhapariNAme) pariNAma (rasapariNAme) 2sapariNAma (phAsapariNAme) 25 pariNAma (agurulaghupariNAme) bhaY3sadhupariyAma (saddapariNAme) 2745riNAma (vaMdhAriNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) he mAnya pariNAma 2 / prA2nA 4i cha ? (goyamA ! davihe paNNatte) gautama ! ye 42 4ii cha (taM jahA) te 240 re (NiddhabaMdhaNapariNAme) sni andhana pariNAma (lukkhabaMdhaNapariNAmeya) bhane 36 manyana pariNAma (samaNiddhayAe baMdho na hoi) samAna niyatA pAnA 42Ne ma nathI khAtA (samalukkhayAe vi Na hoDa) samAnazura 3kSatAnA pAthI pa] dha nathI jaate| (vemAyaNiddhalukkhattaNeNaM)-viSama bhAtrIvA niyava mane 325 pAyI (baMdhou khaMdhANaM) 24ndhAna manDAya cha (giddhassa Ni Na duyAhieNaM) me guera madhi4 snigyanA sAthe nidhn| (lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM) me guY madhi4 36nI 'sAthe 33nA (Niddhassa lukkheNa uvei vaMdho) nidhanA 36nI sAthe . 55. thAya che (jahaNNavajjo) dhanya mugune chInu (visamo samo vA) viSama athavA sama
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 prejJApanAsUtra khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! ekAkAraH prajJaptaH, zabdapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-surabhizabdapariNAmazca, durabhizabdapariNAmazca10, sa epo'jIvapariNAmazca / pariNAmapadaM samAptam ||suu0 3 // TIkA-athAjIvapariNAmaM prarUpayitumAha-'ajIvapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! ajIvapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA!' ke gautama ! 'dasavihe paNNatte' ajIvapariNAma stAvada dazavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-baMdhaNakA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kanakhaDaphAlapariNAye ya jAva lukkhaphAlapariNAme ya) karkazasparzarUpa pariNAma yAvat rUkSasparzarUpa pariNAma (agurulahuya pariNAme gaMbhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! agurulaghu pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyasA! egAgAre paNNatte) he gautama ! ekAkAra kahA hai (sahapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! zabda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (subhisaddapariNAme ya dubhisaddapariNAme ya) zubha zabda pariNAma aura azubha zabda pariNAma (se taM ajIvapariNAme ya) yaha ajIva pariNAma bhI huA pariNAma pada samApta TIkArtha-aba ajIva ke pariNAma kI prarUpaNA kI jAtI hai: gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ajIva kA pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai? bhagavAna uttara dete haiM-he gauttama ! ajIva kA pariNAma daza prakAra kA kahA jahA) te 21 prahAre (kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya) 440 25za 35 pariNAma yAvat rUkSa sparza rUpa pariNAma (agurulahuya pariNAmeNa bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) 3 agavan ! azu3 sadhu pariNAma haiTasA prAranA 4yA cha ? (goyamA ! egAgAre paNNatte) , gautama ! 142 cha (sahapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe' paNNatta ?) 8 lagavan ! za54 pariNAma hai| prAranA 4hyA cha ? (goyamA! duvihe papNatte) he gautama / me' 542nA 4aa cha (taM jahA) te 2 // prAre (subhisaddapariNAme ya dunbhisaddapariNAme ya) zuma za54 pariNAma ane pazuma za4' pariyAma (settaM ajIvapariNAme ya) mA bharnu pariNAma pU thayu "pariNAma yaha samAsa . TIkartha-have ajIvanA pariNAmanI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmIne prazna kare che ke he bhagavan ! A ajIva pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che ?
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 13 sU0 3 ajIvapariNAmanirUpaNam pariNAme 1. ' tadyathA bandhanapariNAmaH 1, 'gatipariNAme 2' gatipariNAmaH 2, 'saMThANapariNAme 3' saMsthAnapariNAmaH 3, 'bhedapariNAme 4' bhedapariNAmaH 4, 'daNNapariNAme 5' varNapariNAmaH 5, 'gaMdhapariNAme 6' gandhapariNAmaH 6, 'rasapariNAme 7' rasapariNAmaH 7, 'phAsapariNAme 8' sparzapariNAmaH 8, 'agurulahuyapariNAme 9' agurulaghukapariNAma: 9, 'sadapariNAme 10 ' zabdapariNAmatha 10, gautamaH pRcchati - 'baMdhaNapariNAme NaM bhaMte! kai vide ' paNNatte ?' bandhanapariNAmaH khalu bhadanta ! va vividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte' bandhana pariNAmo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA - NiddhavaMdhaNa pariNAme lukkhavaMdhaNapariNAme ya' tadyathA - snigdhavandhana pariNAmaH, rUkSabandhana pariNAmazca tatra snigdhasya bandhanapariNAmaH snigdhavandhana pariNAmaH, evaM rUkSasya vandhanapariNAmo rUkSavandhana pariNAma ityarthaH atha kathaM tAvat snigdhasya sato bandhanapariNAmaH saMjAyate ? kathaM vA rUkSasya sato vandhapariNAmaH saMjAyate ? ityAkAGkSA zAntyartha vandhana pariNAmalakSaNaM prarUpayati- 'samaNi - gayA hai| vaha isa prakAra hai - ( 1 ) bandhana pariNAma (2) gatipariNAma (3) saMsthAna pariNAma (4) bhedapariNAma (5) varNapariNAma (6) gaMdhapariNAma (7) rasapariNAma (8) sparza pariNAma (9) agurulaghupariNAma aura (1) zabdapariNAma gautama - he bhagavan ! bandhana pariNAma kitane prakAra kA kahA hai. ? bhagavAn he gautama! pandhana pariNAma do prakAra kA kahA hai- vaha isa prakAra hai - snigdhabandhana pariNAma aura rUkSabandhanapariNAma | snigdha pudgala kA bandhana rUpa pariNAma snigdhabandhana pariNAma kahalAtA hai aura rUkSapudgala kA bandhanarUpa pariNAma rUkSabandhanaM pariNAma kahalAtA hai| snigdha kA aura rUkSa kA bandhana pariNAma kisa prakAra se hotA hai ? isa AkAMkSA kI zAMti ke lie bandhana pariNAma ke lakSaNa kI prarUpaNA karate haiM - 'samAna guNa snigdhatA vAle zrI bhagavat / uttara Ape che-hegautama! ajIva pariNAma deza prakAranA kahyA che. te A prakAre che (1) jandhana pariNAma (2) gatipariNAma (3) saMsthAnapariNAma (4) leDa pariNAma (4) pazu pariNAma (1) gaMdhaparilAbha (7) rasapariNAma ( 8 ) sparzaparilAbha (Ga) anusaghu pariNAma bhane (10) zabdapariNAma. 543 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan! andhana pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che ? zrI bhagavAna hai gautama ! andhana pariNAma be prakAranA kahyAM che te A prakAre che snigdha bandhana pariNama ane rUkSa andhana pariNAma che sigma pudgalanA andhana rUpI pariNAma snigdha andhana pariNAma kahevAya che ane rUkSa pudgalanA andhana rUpa pariNAma kSa bandhana pariNAma kahevAya che." snigdhanA ane rUkSanA bandhana pariNAma kyA prakArathI thAya che ? e AkAMkSAnI zAnti karavAne mATe andhana pariNAmanA lakSaNunI prarUpaNA kare che
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 prajJApanAstre ddhayAe vaMdho na hoi, samalukkhayAe vi Na hoi / vemAyaNiddhalukkhattaNeNa baMdho u saMdhANaM // 1 // samasnigdhatAyAM-parasparaM samasnigdhatve-samaguNasnigdhatve vandho na bhavati. tathA parasparaM samarUkSatAyAmapi-samaguNarUkSatve'pi vandho na bhavati, vimAtrasnigdha rUkSatvena-yadAparasparaM snigdhatAyAH rUkSatAyAzca vimAtrA-bhavati tadA skandhAnAM vandhastu saMjAyate tapAhisamaguNasnigdhasya paramANvAdeH samaguNasnigdhena eramANvAdinA saha sambandho na bhavati, evaM samaguNarUkSasyApi paramANvAdeH samaguNarUkSeNa paramANyAdinA saha sambandho na bhavati apitu vipamaguNasnigdhasya paramANvAdeH viSamaguNasnigdhena, vipamaguNarUkSasya ca vipamaguNarUkSeNa sambandho vipamamAtrakhAtparasparamupajAyate itibhAvaH, atha vipamamAtrAprastAvAt tatprarUpaNArthamAha-Niddhassa Ni Na duyAhieNaM, lukkharasa lukkheNa duyAhieNaM / Niddhasya lukkheNa uvei vaMyo, jahaNNavajjo bisamo samo vA // 2 // snigdhasya rUkSeNa upaiti bandhaH, javanya pimaH samo vA iti, ayaM bhAva:-yadA snigdhasya paramANvAdeH snigdhaguNene paramANvAdinA saha vandhazced bhavettadA niyamato dvayAdikAdhikaguNenaiva paramANyAdinA sahetyarthaH, evaM rUkSaguNasyApi paramAdeH rUkSaguNena paramANvAdinA saha yadA vandhazced bhavettadA tasyApi niyamatapudgaloM kA vandha nahIM hotA hai aura samAna guNa vAle rUkSa pudgaloM kA bhI bandha nahIM hotA hai, kintu jaba snigdhatA aura rUkSatA kI mAtrA viSama hotI hai, taya skaMdhoM kA paraspara bandha hotA hai / arthAt samAna guNa snigdha paramANu Adi kA samAna guNa snigdhatA vAle paramANu Adi ke sAtha baMdha nahIM hotaa| isI prakAra samAna guNa rUkSa paramANu Adi ke sAtha samAna guNa rUkSa paramANu Adi kA baMdha nahIM hotA hai / kintu viSama guNa vAle snigdha paramANu Adi kA viSama guNa vAle snigdha paramANu ke sAtha aura viSamaguNa rUkSa kA viSamaguNa rUkSa paramANu ke sAtha baMdha hotA hai / aba viSama mAtrA ke prakaraNa ke kAraNa usakI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-'yadi snigdha paramANu Adi kA snigdha paramANu Adi ke sAtha baMdha hotA hai to do guNa adhika paramANu Adi ke sAtha hI hotA | samAna guNa snigdhatA vALA pudgalene babdha nathI hotA, ane samAna guNa phathatA vALA pudgalene paNa baMdha thatuM nathI. kintu jyAre sinagdhatA ane rUkSatAnI mAtrA viSama thAya che, tyAre skandhAne paraspara bandha thAya che. arthAt samAna guNa paramANu AdinA samAna guNa snigdhatAvALA paramANu AdinI sAthe bandha nathI thata e ja prakAre samAna guNa rUkSa paramANu AdinA sAthe samAna guNa rUkSa paramANu AdinI sAthe paNa nathI thatuM paraMtu viSama guNavALA sinagdha paramANu AdinA viSama guNavALA rinadhanI sAthe ane viSama guNavALA rUkSane viSama guNa rUkSanI sAthe bandha thAya che have viSama mAtrAnA prakaraNanA kAraNe tenI prarUpaNa karavA mATe kahe che yadi sinagdha paramANu Adine niSpa paramANu AdinI sAthe bandha thAya che te - be guNa adhika paramANu AdinI sAthe ja badha thAya che. e ja prakAre rUkSa paramANu
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 13 sU0 3 ajIvapariNAmanirUpaNam ___ 545 stena dvayAdikAzkiguNenaiva saha vandho bhaved nAnyatheti pUrvAddhArthaH, athottarAddhArtha prarUpayitum-yadA tu snigyAyorvandho bhavati tadA kathamityA zaGkAyAmAha-snigdhasya paramAyAdeH rUNa paramAyAdinA bandhaH upaiti-upapadyate, kintu jaghanyavarjaH-jayanyapadaM varjayitA, dipamo vA bhavet samo bhavet, tathA ca jaghanyam-ekaguNasnigdham, ekaguNarUmaJca rjayitvA zepasya dviguNasnigdhAde dviguNarUkSAdinA sarveNa vandho ma tItibhAvaH, ityevaM rItyA vandhanapariNAma prarUpya samprati gatipariNAma prarUpayani-gatipariNAme NaM bhaMte ! Rivihe paNate?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! gatipariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhaga nAha goyamA !' he gautama ! 'duvihe pRSNateM' gatipariNAmo dvividhaH prajJataH, 'taM jhaa-phusmaannhai| isI prakAra skSa paramANu Adi kA rUkSa paramANu Adi ke sAtha jaba vaMdha __ hotA hai to usakA bhI niyama se do Adi adhika guNa vAle paramANu ke sAtha hI yaMdha honA hai, anyathA nhiiN| yaha gAthA ke pUrvArdha kA artha huaa| aba usake uttarArdha kA arthAtU Age ke Adhe kA artha kahate haiM-java snigdha aura rukSa . pudagaloM kA paraspara baMdha hotA hai, taba kisa prakAra baMdha hotA hai ? so kahate haiM-nigdha paramANu Adi kA rUkSa paramANu Adi ke sAtha vandha ho sakatA hai, kintu jaghanya guNa ko choDakara hotA hai, cAhe vaha sama ho athavA vipama ho| jaghanya kA Azaya hai eka DigrI (kAlA) vAlA snigdha yA eka DigrI (phAlA) vAlA rUkSa / use choDakara zeSa do guNa vAle Adi snigdha kA dviguNa rUkSa Adi ke sAtha baMdha hotA hai| isa prakAra bandhana pariNAma kI prarUpaNA karake avagati pariNAma kI prarUpaNA karate haiM gautama-hebhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! gati pariNAma do prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra Adine rUkSa paramANu AdinI sAthe jyAre bandha thAya che te tenA paNa niyamathI be Adi adhika guNavALAnI sAthe ja baMdha thAya che, anyathA nahiM. A gAthAnA pUrvArdha artha che. have tenA uttarArdhane arthAt AgaLanA aDadhA bhAgane artha kahe che * tyAre snigdha ane rUkSa pudgalene paraspara khabdha thAya che. tyAre kevA prakAre baMdha thAya che ? te kahe che-snigdha paramANu Adine rUkSa paramANu AdinI sAthe baMdha thaI zake che. kinta jaghanya guNane choDIne thAya che, bhale te sama hoya ke viSama hoya. jaghanyano Azaya che, eka DigrI (kALAza) vALA snigdha agara eka DIgrI (kALAza) vALA kakSa. tene cheDIne zeSa be guNavALA Adi snigdhane dviguNa rasa AdinI sAthe baMdha thAya che. e prakAre. bandhana pariNAmanI prarUpaNa karIne have gati pariNAmanI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! gati pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che? zrI bhagavAna-he gautama! gati pariNAma be prakAranA kahyAM che, te A prakAre che pra0 69
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 prathApanAsUtre gatipariNAme ya aphusamANatipariNAme ya' tadyathA-spRzadgatipariNAmazca, aspRzadgatipariNAmazca tatra vastvantaraM spRzato gatipariNAmaH spRzadgatipariNAmaH, yathA jalasyopari prayatnena tiryaprakSiptAyA ThikkarikAyAH spRzad gatipariNAmo bhavati, sA hi tiryak prakSiptA satI avAntare jalaM spRzantI upari nipatantI gacchati, krIDAyAM zizujanaprasiddhametat, tathA aspRzato gatipariNAmo'spRzadgatipariNAmaH, tathA ca yad vastu kenApi padArthena saha avAntare saMsparza nAnubhavati tasyAspRzadgatipariNAmo bhavati yathA prakSipto vANo gacchati, ityAzayaH, ___ atha gatipariNAmameva prakArAntareNAha-'ahavA dIhagaipariNAme ya, issagaipariNAme ya 21 athavA dIpAtipariNAmazca, husvagatipariNAmazca, tatra dRradezAntaraprAptipariNAmo dIrghagatipariNAma ucyate, samIpadezAntaraprAptipariNAmo isvagatipariNAmo vyapadizyate, gautamaH hai-spRzat gati pariNAma aura aspRzat gati pariNAma / bIca meM Ane vAlI dusarI vastuoM ko sparza karate hue jo gati hotI hai, vaha spRzat gati kahalAtI hai, usa gatirUpa pariNAma ko spRzat gati pariNAma kahate haiM, jaise jala ke Upara prayatna karake niI pheMkI huI TIkarI kA gatipariNAma / tichI pheMkI huI ThIkarI bIca meM jala kA sparza karatI huI gati karatI hai| bacce isa prakAra khilavAr3a karate hue dekhe jAte haiN| isake viparIta bIca meM Ane vAle padArthoM ko sparza kiye vinA hI jo vastu gamana karatI hai, usakI gati aspRzat gati pariNAma kahalAtI hai, jaise siddha jIva siddhazilA kI aura gamana karate haiN| aba gati pariNAma kA hI prakArAntara se nirUpaNa karate haiM-gatipariNAma do prakAra kA hai-dIrghagati pariNAma aura isvagati pariNAma / bahuta dUravartI deza kI prApti kA jo kAraNa ho vaha dIrghagati pariNAma kahalAtA he aura samIpa dezAntara kI prApti kI kAraNabhUta gati ko svagati pariNAma kahate haiN| spRzat gati pariNAma ane aspRzat gati pariNAma. vacamA AvanArI bIjI vastuone sparzavA chatAM je gati thAya che. pRzat gati kahevAya che. e gati rUpa pariNAmane spRzata gati pariNAma kahe che, jemake pANInA Upara prayatna karIne tiIi pheMkelI DhIMkarInuM gatipariNAma, tiIi karelI Tha karI vacamAM jaLane sparza karatI thakI gati kare che chokarA A rIte ramatA najare paDe che. tenAthI viparIta vacamAM AvanArA padArthone sparza karyA vinA ja je vastu gamana kare che, temanI gati aspRzat gati pariNAma kahevAya cha. ma siddha, siddha zilAnI ta23 gamana 42 cha... have gati pariNAmanuM ja prakAntare nirUpaNa kare che-gatipariNAma be prakAranA chedIrva gati pariNAma ane hasva gati pariNAma: bahu ja daravartI dezanI prAptinuM je kAraNa hoya te dIrgha gati pariNAma kahevAya che ane samIpa dezAntaranI prAptinA kAraNa bhUta gatine hasva gati pariNAma kahe che, -
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 547 pramaiyabodhinI TIkA pada 13 sU. 3 ajIvapariNAmanirUpaNam pRcchati-'saMThANapariNAge NaM maMte ! kaivihe paSNate?' he. bhadanta ! saMsthAnapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' saMsthAnapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-parimaMDalasaMThANapariNAme jAva AyatasaMThANapariNAme 3' tadyathAparimaNDalasaMsthAnapariNAmaH, yAvat-vRttasaMsthAnapariNAmaH, vyatrasaMsthAnapariNAmaH, caturasrasaM. sthAnapariNAmaH, AyatasaMsthAnapariNAmaH, tatra parimaNDala-golaM yat saMsthAnamAkAravizepastapaH pariNAmaH parimaNDalasaMsthAnapariNAmaH, vRttam-catulaM yat saMsthAnaM tapaH pariNAmo vRttasaMsthAnapariNAmaH, tisraH atrayaH koNAsmikA yasya tat tryastraM yat saMsthAnaM tadAtmakaH pariNAmastryasapariNAmaH, evaM catasraH asrayo yasya tata caturasraM yat saMsthAnaM tadAtmakaH pariNAmazcaturampariNAmo vyapadizyate, evam-AyataM vistRtaM yat saMsthAnaM tadrUpaH-pariNAmaHAyatasaMsthAnapariNAma ucyate, gautamaH pRcchati-'bhedapariNAmeNaM bhaMte ! kai vihe paNNate ?' he bhadanta ! bhedapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe puNNatta' bhedapariNAmastAvad paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-khaMDa bhedapariNAme jAva ukkariyA bhedapariNAme' tadyathA-khaNDabhedapariNAmo yAvat pratara bhedaH cUrNikA bhedaH anu. gautama-he bhagavan ! saMsthAna pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! saMsthAna pariNAma pAMca prakAra kahA hai, yathA-parimaMDalasaMsthAna yAvat Ayata saMsthAna arthAt vRttasaMsthAna, vyastrasaMsthAna, caturastra saMsthAna aura Ayatta saMsthAna / golAkAra ko parimaMDala saMsthAna kahate haiM, vartula AkAra vRtta saMsthAna kahalAtA hai, trikoNa AkRti vyastra saMsthAna caukora Akora caturasra saMsthAna aura lambA AkAra Ayata saMsthAna kahalAtA hai| ina AkAroM ke rUpa meM hone vAlA pariNamana inhIM ke nAma se kahA jAtA hai| gautama-he 'bhagavan ! bheda pariNAma kitane prakAra kA kahA hai? bhagavAn- he gautama ! bheda pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-khaMDa bheda pariNAma, pratarabheda pariNAma, cUrNikAbheda pariNAma, anutaTikAbheda' pari zrI gautamasvAmI-he bhagavan! saMsthAnuM pariNAma keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! sa sthAna pariNAma pAMca prakAranA kahyAM che. jemake-parimaMDala saMsthAnA pariNAma yAvata, Ayata saMsthAna arthAta (vRtta saMsthAna) vyasa sa sthAna caturasa saMsthAna ane Ayata saMrathAna. gaLAkArane parimaMDala saMsthAna kahe che, vartala AkAra vRtta saMsthAna kahevAya che, trikoNa AkRti vyasa saMsthAna, carasa AkAra catarasa sa sthAna ane lAMbA AkAra Ayata saMsthAna kahevAya che. A AkAranA rUpamAM thanAra pariNamana temanA ja nAmathI kahevAya che. zrI gautamasvAmI-hai bhagavad -bhera pariNAma keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama ! bheda pariNAma pAMca prakAranA kAA che, jemake-khaMDabheda
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhaITa taTikAbhedaH utkarikA bhedapariNAmaH 4, tatra ayAkhaNDAnAM vA tAmukhaNDAnAM vA zIlaka khaNDAdInAM vA bhedaH khaNDabhedapariNAmaH, evaM vaMzAnAM vA vetasAnAM vA nalAnAM vA kadalI. stambhAdInAM vA bhedaH pratarabhedapariNAmaH tathA tilacUrNAnAM cA mudgacUrNAnAM vA mApacUrNAnAM vA pippalIcUrNAnAM vA marIcacUrNAnAM vA zRGgaveracUrNAnAM vA bhedaH cUrNikA bhedapariNAmaH, tathA avaTAnAM vA taDAgAnAM vA idAnAM vA nadInAM vA, vApInAM vA puSkariNInAM vA, dIdhikANAM vA guJjAlikAnAM vA, saraH prabhRtInAM vA bhedaH anutaTikA bhedapariNAmaH, tilazRGgANAM vA mudgazRGgANAM vA mApazRGgANAM vA eraNDavIjAnAM vA sphoTanabhedaH utkalikA bhedapariNAmaH / gautamaH pRcchati-'vaNNapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! varNapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe NAma aura utkaTikAbheda pariNAma / ___lohe ke khaMDoM kA, tAMbe ke khaMDoM kA, zIze ke khaMDoM Adi kA bheda khaMDa bheda' kahalAtA hai / vAMsoM kA, vetoM kA, naloM kA, kadalI staMbhoM kA bheda pratara bheda kahalAtA hai| tila ke cUre kA, mUMga ke cUre kA, uDad ke cUre kA , pIpala ke cUre kA, mirca ke cUre kA, adarakha ke cUre kA bheda cUrNikAbheda kahalAtA hai| kUpa, tAlAba, ida, nadI, vApI puSkariNI, dIrghikA, guMjAlikA tathA sarovara 'Adi kA bheda anunaTikAbheda kahalAtA hai| tila kI phaliyoM kA, mUMga kI phaliyoM kA, uDad kI phaliyoM kA tathA eraNDa ke bIjoM kA phUTanA utkaTikA bheda kahalAtA hai| gautama -he bhagavan ! varNapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAl-he gautama ! varNa pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-kRSNavarNapariNAma, nIlavarNapariNAma, lohitavarNapariNAma, pItavarNapariNAma aura zuklavarNa prinnaam| pariNAma, pratabheda pariNAma, cUrNikAbheda pariNAma, anutaTika vada pariNAma ane uRrikA bheda pariNAma. leDhAnAkhaDa, tAbAnAkhaDa, zIzAna khaDa Adi bhedakhaMDa bheda kahevAya cha. siAnA, 202nA, nAnA, 46al Vta sonA se pratarale 4Aya che. tanAbhUnA, maganabhUkAnA, aDadanA bhUkAnA, pIpaLanA cUrAnA, maracAnA curAnA, AdunA cUrAnA, bheda yU1i se vAya che, 5, tApa, 46, nahI, 1, yu04211, hIdhi, Yamla41 tathA sarovara AdinA bheda anutaTikA bheda kahevAya che. talanI phaLIyenA, maganaphaLInA, aDadanI phaLIyena tathA eraDAnA bIjenuM kuTavuM te utkaTikA bheda kahevAya che. zrI gauramasvAmI-he bhagavad ! varNa pariNAma keTalA prakAranA kahyA che?* zrI bhagavAna he gautama! varNa pariNAma pAca prakAranA kahyAM che, jemake-kuNuvarNa pariNAma, nIlavarNa pariNAma; hitavarNa pariNAma, pItavarNa pariNAma, ane zveta
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 13 sU. 3 ajIvapariNAmanirUpaNam paNNatte' varNa pariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-kAlavaNNapariNAme jAva mukillavaNNapari. NAme 5' tadyathA-kRSNavarNapariNAmo yAvat nIlavarNapariNAmaH, lohitavarNapariNAmaH, haridrAvarNapariNAmaH, zuklavarNapariNAmazca, gautamaH pRcchati-'gaMdhapariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte !' he bhadanta ! gandhapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNate' gandhapariNAmo dvividhaH prajJaptaH 'taM jahA-subbhigaMdhapariNAme, dubhigaMdha- pariNAme ya6' tadyathA-surabhigandhapariNAmaH, durabhigandhapariNAmazca, gautamaH pRcchati-rasapariNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! rasapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' rasapariNAmaH paJcavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-tittarasapariNAme jAva mahurarasapariNAme7' tadyathA-tiktarasapariNAmaH, yAvat-amlarasapariNAmaH, kaTurasapariNAmaH, kapAyarasapariNAmaH, madhurarasapariNAmazca, gautamaH pRcchati-'phAsa. pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? he bhadanta ! sparzapariNAmaH khalla katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! 'avihe paNNatte' sparzapariNAmastAvad aSTavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme ya8' tadyathA karkazasparzapariNAmazca .' gautama-he bhagavan ! gaMdha pariNAma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn- he gautama ! gaMdha pariNAma do prakAra kA kahA hai-sUrabhigaMdhapariNAma aura durabhigaMdhapariNAma / / , gautama-he bhagavan ! rasa pariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? . bhagavAn-he gautama ! rasa pariNAma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA-tiktarasa pariNAma, amlarasapariNAma, kaTukarasapariNAma, kaSAyarasapariNAma aura mdhurrsprinnaam| gautama-he bhagavan ! sparzapariNAma kitane prakAra kA hai ? ... bhagavAnU-he gautama ! ATha prakAra kA kahA hai, yathA-karkaza sparza pariNAma yAvata rukSasparzapariNAma, arthAt karkaza sparzapariNAma, mRdusparzapariNAma, (143) 1 mi . zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! gaMdha pariNAma keTalA prakAranA che? ' zrI bhagavAna-he gautama! gadhapariNAma be prakAranA kahelA che-surabhigadha pariNAma 'mana migadha pariNAma. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ramapariNAma keTalA prakAranA kahyAM che? zrI bhagavAna-he gautama! rasa pariNAma pAMca prakAranA kahyAM che, jemake tiktarasa pari. NAma, aspharasa pariNAma, kaTurasa pariNAma, kaSAyarasa pariNAma ane madhurarasa pariNAma * zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sparza pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che? zrI bhagavAna-he gItama! ATha prakAranA kahyAM che, jemake-karkazasparza pariNAma lAvata.
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 premApanAsUtra - yAvat-mRdukasparzapariNAmaH, gurusparzapariNAmaH, laghusparzapariNAmaH, uSNasparzapariNAmaH, zItasparzapariNAmaH, snigyasparzapariNAmaH, rUkSasparzapariNApazca, gautamaH pRcchati-'aguruhuya: pariNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! agurulaghukapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAi-'goyamA !' he gautama ! 'egANAre paNNatte' Arula cukapariNAma: ekAkAra:-eka prakAra eva prajJaptaH, tatrA gurulaghukapariNAmastAvad-'kampagamaNabhAsAI eyAI agurulahuyAI' iti vacanaprAmANyAt karmamano bhASA dravyapudgalAnAM prAptaH, evameva amUrtadravyANAmAkAzAdInAM vA agurulaghupariNAmo draSTavyaH, agurulaghupariNAmagrahaNasyopalakSaNatayA gurulaghupariNAmopyavaseyaH, sa ca tainasa dravyaparyantAnA maudArikAdi dravyANAM vijJeyaH, tathA coktam 'orAliya veubjiyAhAragae ya gurulaDhudavyA' audArika kriyAhAraka tejAMsi gurusparzapariNAma, laghusparzapariNAma, uSNasparzapariNAma, zItasparzapariNAma, snigdhasparzapariNAma, rUkSasparzapariNAma / gautama-he bhagavan ! agurulaghu pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! agurulaghu pariNAma eka hI prakAra kA hotA hai| 'kammagamaNabhAsAI eyAI agurulaghuyAI' isa Agama vacana ke anusAra kArmaNa vargaNA, manovargaNA aura bhASAdhargaNA ke pudgala agurulaghu pariNAma vAle hote haiN| isI prakAra amUrta AkAza Adi dravyoM kA bhI agurulaghu pariNAma samajhanA cAhie / yahA~ agurulaghu pariNAma kA grahaNa upalakSaNa mAtra hai, ataeva gurulaghu pariNAma bhI yahAM samajha lenA cAhie / yaha gurulaghu pariNAma audArika Adi se lekara taijasa dravya taka pAyA jAtA hai| kahA bhI hai-'audArika, vaikriya aura AhAraka tathA taijasa dravya gurulaghu hote haiN| gautama-he bhagavan ! zabdapariNAma kitane prakAra kA hai ? rakSaraparza pariNAma, arthAt kazasparza pariNAma, madurU pariNAma, gurUpa pariNAma laghusparza pariNAma, uSNasparza 'riNAma, zItasparza pariNAma, niSpakSaza pariNAma, rakSAsparza pariNAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! agurulaghu pariNAma keTalA prakAranA kahelAM che? zrI sadAna-3 gautama | azu3sadhu pariNAma me44 prA2nu 4hecha, 'kammagamaNa bhAsAI eyAI agurulahuyAI' mA mAgama kyananA anusAra bhaey Ang, mnaav| mane bhASAvargaNAnA pudgala agulaghu pariNAmavALA hoya che. e ja prakAre amUrta AkAza Adi dravyanA paNa agurulaghu pariNAma samajavA joIe ahI agurulaghu pariNAmanuM grahaNa upalakSaNa mAtra che, tethI ja gurUlaghu pariNAma paNa ahIM samajI levuM joIe. A gurUlaghu pariNAma dArika AdithI zarU karI tejasa sudhI maLI Ave che. kahyuM paNa chedArika kriya ane AhAraka tathA tejasa dravya gurUlaghu hoya che.
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramethayodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kapAyasvarUpanirUpaNa gurulaghUni dravyANi, iti, gautamaH pRcchati-'sahapariNAme NaM bhaMte kaIvihe paNNate?' he bhadanta ! zabdapariNAmaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte' zabdapariNAmastAvad dvividhaH prajJaptA, 'taM jahA-mubhisaddapariNAme ya dubhisadda. pariNAmeca 10' surabhizabdapariNAmazva, durabhizabdapariNAmazca, tatra surabhizabdaH-zubhazabdaH, darabhizabda:-azubhazabda ityarthaH 'se taM ajIvapariNAmeya' sa epaH ajIvapariNAmazca prajJaptaH, pariNAmapayaM samattaM' ili pariNAmapada trayodazaM samAptam 13, / / sU0 3 / / atha caturdazaM padam kapAyavaktavyatAprastAva mUlam-kai NaM bhaMte ! kasAyA pANatA ? goyamA ! cattAri kasAyA paNNattA, taM jahA-kohakasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe, neiyANaM bhaMte ! kai kasAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri kasAyA pagattA, taM jahA-kohakasAe, jAva lobhakasAe, evaM jAva vemANiyANaM, kaipaiTThieNaM bhaMte ! kohe paNNatte ? goyamA ! caupaidie kohe paNatte, taM jahA-AyapaiTie, parapaihie, tadubhayapaiTie, eI neraiyANaM jAva vemANiyANaM daMDao, evaM mANegaM daMDao, mAyAe daMDao, lobheNaM daMDao, kaihiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhavai ? goyamA / cauhiM ThANehiM kohuppattI bhavai taM jahA-khettaM paDucca vatthu paDucca sarIraM paDucca uvahiM paDucca, evaM neraiyANaM jAva bemANiyANaM, evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi, evaM ee vi cattAri daMDagA | kaivihe NaM bhaMte ! kohe bhagavAn-he gautama ! do prakAra kA kahA hai-surabhizabdapariNAma aura durabhizabdapariNAma / yahAM surabhi zanda zubha kA aura durabhi zabda azubha kA vAcaka hai| jo zrotA ko priya ho vaha surabhi zabda aura jo apriya pratIta ho vaha durabhi zanda kahalAtA hai| yaha ajIva pariNAma kI prarUpaNA huii| pariNAmapada samApta zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zabda pariNAma keTalA prakAranAkA che? zrI bhagavAna-he gItama! be prakAranA kahyAM che-surabhi zabda pariNAma ane durabhi zabda pariNAma. ahI' surabhi zabda zubha ane durabhi zabda azubhane vAcaka che. je zretAne priya hoya te surabhi zabda ane je apriya hoya te durabhi zabda kahevAya che. A ajIva pariNAmanI prarUpaNA thaI pariNAma pada samApta 13aaaa caudamu kaSAya pada
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ returned 652 paNNatte ? goyamA ! cautrihe kohe paNNatte, taM jahA anubaMdhi kohe, apaJcakakhANe kohe, paJcavakhANAvaraNe kohe. saMjalaNe kohe, evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM, evaM mANe sAcAe loNaM, ee vi cAri daMDagA || sU0 1|| chAyA - kati khalu bhadanta ! kapAyAH prajJaptAH ? gautama ! calAH kaSAyAH prajJatAH tadyathA - krodhakaSAyaH, mAnakapAyaH, sAyAkaSAyaH, lokapAyaH, naravikANAM bhadanta ! kati kaSAyAH prajJaptAH ? gautama ! catvAraH rUpAyAH prajJaptAH, tadyathA - krodhaUpAya yAvallobhakapAyaH, evaM yAvad vaimAnikAnAm kati pratiSThitaH khalu bhadanta ! krodhaH graptaH ? gautama ! catuH pratiSThitaH krodhaH prajJaptaH, tadyathA - AtmapratiSThitaH, para pratiSThitaH, tadubhayapratiSThitaH, caudahavAM kapAyapad kaSAya vaktavyatA zabdArtha - (kaNaM bhaMte ! kasAyA paNNattA ?) he bhagavana ! kapAya kitane kahe haiM ? (goyamA ! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama! cAra kaSAya kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (kohakasAe, mANakasAe, mAyA kasAe, lobhakasAe) krodha kaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya, lobhakaSAya . (neraiyANaM bhate ! kai kasAyA paNNattA ?) he bhagavat ! nArakoM meM kitane kaSAya hote haiM ? (goyamA ! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama! cAra kaSAya kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (kohakasAe jAva lohakasAe) krodha kaSAya yAvat lobha kaSAya ( evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM meM ( kapaTThie NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?) he bhagavan krodha kitanoM para pratiSThita Azrita hai ? (goyamA ! caupaDie kohe paNNatte) hai gautama ! krodha cAra para kaSAya vaktavyatA cattAri kusAyA paNNattA) he gautama! yAra upAya kasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasa.e) (neraiyANaM bhaMte / kaikasAyA paNNattA ?) De zabdArtha - (kaNaM bhaMte ! kasAyA paNNattA 1) De bhagavan ! upAya DeTA hyA che ? (goyamA ! hyA che (taM jahA) te yA prAre (koha dhaduSAya- bhAnapuSAya, bhAyATupAya, solaTThaSAya lagavan ! nArAmAM DeMTalA upAya hoya che ? , (goyamA ! cattAri kasAyA paNNattA) he gautama! yAra uSAya hyA che (taM jahA) te yA are (kohakasAe jAva lohasAeM) zrIdhaSAya yAvat bola pAya ( evaM jAva vemANiyANaM) me04 prahAre cAvata vaimAnikAmAM (kaipaiTTieNaM bhaMte! kohe paNNatte) he bhagavan ! che (goyamA / ca paiTTie kohe paNNatte) he gautama! ghaTasA para pratiSThita-Azrita yAra para pratiSThita mahesa che 1
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 1 kapAyasvarUpanirUpaNam apratiSThitaH, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAM daNDakaH, evaM mAnena daNDakaH, mAyayA daNDakaH, lobhena daNDakaH, katibhiH khalu bhadanta ! sthAnaH krodhotpatti bhavati? gautama ! catubhiH sthAnaH krodhotpatti bhavati, tadyathA-kSetraM pratItya, vAstu pratItya, zarIraM pratItya, upadhi pratItya,evaM nairayikANAM yAvad caimAnikAnAm, evaM mAnenApi, mAyayA'pi, lobhenApi, evam ete'pi daNDakAH, katividhaH khalu bhadanta ! krodhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, tadyathA-anantAnuvandhI-krodhaH, apratyAkhyAnakrodhaH, pratyAkhyAnAvaraNakrodhaH, saMjvapratiSThita kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (AyapaiTie) Atma pratiSThita (parapaTTie) paraprAMtaSThina (tadubhayapaiTTie) ina donoM para pratiSThita (appaiTTie) apratiSThata nirAdhAra (evaM nerajhyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nairayikoM yAvata vaimAnikoM kA (daDao) daMDaka (evaM mANeNa daMDao) isI prakAra mAna se' daMDaka kahanA (mAyAe daMDao) mAyA se daMDaka (lobheNaM daMDao) lobha se daMDaka " (kahahiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohappattI bhavai ?) he bhagavan ! kitane sthAnoM arthAta kAraNoM se krodha kI utpatti hotI hai ? (goyamA carahiM ThANehiM koTappattI bhavaha) he gautama ! cAra kAraNoM se krodha kI utpatti hotI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (khettaM paDucca ) kSetra ke Azrita (vatthu paddhacca) pAsta ke Azrita (sarIraM paDacca) zarIra ke Azrita (ucahiM paDacca) upadhi ke Azrita (evaM nerahayANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA (evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi) isI prakAra mAna se bhI, 'mAyA se bhI, lobha se bhI (evaM ee ci cattAri daMDagA) isa prakAra ye bhI cAra daMDaka. (kaividhe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?) he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA (taM jahA) te bhA 2 (AyapaiTie) bhAtma pratihita (parapaidie) 52 pratiSThita (sadumayapaiTie) te panne 52pratices (apaidvie) mapratihata-nirAdhAra (evaM neraiyANa jAva vemANiyANI me prA nevihAnA yAvat vaimAninA (daMDao) 64 / (evaM mANeNaM daMDao) meM re bhAnanI sAyanA 64 43vA (mAyAe daMDao) bhAyAthI 4 (lobheNaM daNDao) smthii| (kaihiM NaM bhaMte / ThANehiM kohuppattI bhavai) bhagavan / so sthAnI maryAta yazothI audhanI utpatti thAya cha ? (goyamA | cAhiM ThANehiM kAhuppattI bhavai) 8 gautama ! yAra thI audhanI utpatti thAya che (taM jahA) te 20 4Are (khettaM paDucca) kSetramA mAzrita (vatthu paDucca) vAstunA (32)ne Azrita (sarIraM paDucca) zarIranA mAzrita (uvahiM paDuccI padhinA mAzrita (evaM neraiyANaM jAva vegANiyANa) me re naa2hai| yAvat vaimAniyanai (evaM mANeNa vi, mAyAe vi lobheNa vi) me re ' bhAnathI 59, bhAyAthI , sAthI 5 (evaM ee vi cattAri daMDagA) me4 mAre 5 yAra 644 (kai viheNaM bhaMte ! kohe paNNatte 1) lagavan ! adha hai| prAranA hA cha ? (goyamA! ma0 70
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratApanAstre lanakrodhaH, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, evaM mAnena mAyayA lobhena ete'pi catvAro daNDakAH !! sU0 1 // 3. TIkA - trayodaze pade sAmAnyena gatyAdilakSaNa jIvapariNAmasya pratipAditatvena sAmAna nyasya ca vizeSaniSThatvAt tasyApi vizeSataH kvacit kasyacit pratipAdanasthavazyakatayA ekendriyANAmapi krodhAdikapAyasadbhAvAt catvAraH kapAyAH punarbhavamUlaM siJcanti iti dazavaifAlikavacanAt-mukhyatayA vandhakAraNatvAcca prathamaM vizeSataH kaSAyapariNAmaM prarUpayitumAha - 'kaNaM bhaMte ! kasAyA paNNattA' he bhadanta ! kati khalu kapAyAH prajJaptA: ? bhagavAnAI - 'goyamA !' he gautama ! cattAri kasAyA paNNattA' catvAraH kapAyAH prajJaptAH, 'taM jahA hai ? (gomA ! caccihe kohe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA krodha kahAM hai (taM jahA) vaha isa prakAra (anaMtANubaMdhi kohe) anaMntAnubaMdhI krodha (apaccakakhANe kohe) apratyAkhyAnI krodha (paccakkhANAvaraNe kohe) pratyAkhyAnAvaraNa krodha (saMjalaNe ko hai) saMjvalana koSa ( evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA krodha samajhanA (evaM mANeNaM, mAyAe, loNaM) isI prakAra mAna, mAyA aura lobha se (evi cattAri daMDagA) ye bhI cAra daMDaka haiM TIkArtha - terahave' pada meM sAmAnya rUpa se gati Adi jIva ke pariNAmoM kA pratipAdana kiyA gayA hai aura sAmAnya vizeSoM meM rahatA hai ataH vizeSoM ke pratipAdana kI bhI AvazyakatA rahatI hai / ekendriya jIvoM meM bhI krodha Adi kaSAya vidyamAna rahate haiM, kyoM ki cAroM kaSAya punarbhava ke sUla ko siJcana karate haiM iti dazabaikAlika ke vacana pramANa se tathA pradhAna rUpa se bandha kA kAraNa hone se prathama vizeSataH kaSAyapariNAma kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMgautama svAmI prazna karate haiM- he bhagavan ! kaSAya kitane kaheM haiM ? cavihe paNNatte) - gautama / yAra aAranA zeSa hyA che (taM jahA) te yA aThAre (aNaMtANubaMdhI kohe) anantAsudhI zedha (apaccakkhANe kohe) bhayaMtyAcyAnI odha ( paccakkhANAvaraNe kohe) pratyAcyAnAvara Dodha (saMjalaNe kohe) saMlsana zredha (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) mena amare nArI yAvat vaibhAniThAnA Dodha sabhA (evaM mANeNaM, mAyAeM, lobheNaM) senTa prahAre mAna, mAyA, ane bolathI (ee vi cattAri daMDagA ) mA pazu yAra u che TIkA-teramA padamAM sAmAnya rUpathI nAkArtti gati Adi veAnA pariNAmeAnu . pratipAdana karAyuM che ane sAmAnya vizeSamAM rahe che. tethI vizeSeAnA pratipAdananI paNa avazyakatA rahe che. ekendriya jIvamAM paNu koSa Adi kaSAya vidyamAna heya che, kemake cAre kaSAyeA punavanA mULane siMcana kare che, evAM dazavaikAlikanA vacana pramANuthI, tathA pradhAna rUpathI andhanuM kAraNa hAvAthI prathama vizeSatA, mAya pariNAmanI prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan! kaSAya keTalA prakAranA kahyA che
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ ameyabodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kapAyasvarUpanirUpaNam kohakasAe, mANakasAe, mAyAkasAe, lobhakasAe' tadyathA-krodhakapAyaH, mAnakapAyaH, mAyAkapAyaH, lobhApAyazceti, tatra 'kRpavilekhane' ityasmAddhAtoH kRpanti-vilikhanti karmarUpaM kSetraM sukhaduHkhazasyotpAdanAyeti kaSAyAH, auNAdikatvAdAyapratyayaH, nipAtanAce RkArasya akAro yodhyaH athavA kalupayanti zuddhasvabhAvaM jIvaM karmamalinaM kurvantIti kaSAyAH, pUrvavadevAyapratyayaH. Nijantasya kaluSadhAtoH kapAdezaH, tathAcottAm-'muhadukkhabahussaiyaM kammakkhettaM kasaMti te jamhA / kalusaMti jaM ca jIvaM teNa kasAyatti vuccaMti' // 1 // mukhaduHkha vahuzasyaM karmakSetraM kRpanti te yasmAt / kalapayanti yaM ca jIvaM tena kapAyA iti ucyante // 1 // iti, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kai kasAyA paNNatA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kati kapAyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cattAri kasAyA paNNattA' catvAraH kapAyAH prajJaptAH, 'taM jahA-kohakasAe jAva lobhakasAe' tadyathA bhagavAn-he gautama ! kaSAya cAra kahe haiM, ve isa prakAra haiM-krodhakaSAya, mAnakapAtha, mAyAkaSAya aura lobhakaSAya / 'kRSa' dhAtu vilekhana ke artha meM haiN| jo karmarUpI kSetra (kheta) ko sukha duHkha rUpI dhAnya kI upaja ke lie jotate haiM, unheM kaSAya kahate haiN| athavA jo zuddha svabhAvI jIva ko kalaSita yA karma-malina karate haiM, unhe kaSAya kahate haiN| yahAM kaluSa' dhAtu se kaSAya zabda banA hai / kaluSa dhAtu ko 'kaSa' Adeza ho jAtA hai| kahA bhI haiM jo sukha-duHkha rUpI zasya ke lie karmakSetra ko kRSanti arthAt jolate haiM athavA jo jIva ko kaluSita karate haiM, unhe kaSAya kahate haiM // 1 // ___ gautama svAmI punaH prazna kahate haiM-he bhagavan ! nArakajIvoM meM kitane kaSAya hote haiM? - bhagavAn cAra kaSAya kahe gae haiM, yathA-krodhakaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya aura lobhakaSAya / isI prakAra vaimAnika devoM taka sabhI jIvoM meM cAra zrI bhagavAna-he gItama! kaSAya cAra prakAranA kahyA che, te A rIte che kodhakaSAya mAnakaSAya, mAyAkaSAya, ane lebhakaSAya, zat dhAtuthI vilekhanane artha samajAya che. je kamaLa rUpI kSetrane kheDIne tene sukhadukha rUpI dhAnyanI upajane mATe vAve che temane kaSaya kahe che. athavA je zuddha svabhAvI jIvane kaluSita agara karma-malina kare che, temane kaSAya kahe che bhahI 4yuSa dhAtuthI 4SAya za6 manyA cha. suSa yAtune 'ka' mAheza yajaya cha. 4 yA je sukhadu kha rUpI zastrane mATe karmakSetrane vRtti arthAt kheDe che, athavA je jIvane kaluSita kare che, temane kaSAya kahe che 1 zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che- bhagavad ! nAraka jemAM keTalAM kaSAya hoya che -" zrI bhagavAna-he gautama ! cAra kaSAya hoya che, te A rIte-kokaSAya, mAnakaSAya: mAyAkaSAya ane lobha kaSAya. e prakAre vaimAnike sudhI badhA jemAM cAra kaSAyaSkahI..
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre krodhakapAyaH, yAvat-mAnakapAyaH, mAyAkapAyaH, lobhApAyaH, 'evaM jAya vemANiyANaM' evam-nairayikoktirItyA, tAvat-asurakumArAdi avanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikale. ndriyapaJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi krodhamAnamAyAlobhakaSAyA aseyAH, gautamaH pRcchati-'kai paihie NaM bhaMte ! kohe paNNane ?' he bhadanta ! kati pratiSThita:-katighu-kiyatprakArakepu sthAneSu pratiSThitaH kimuddezyaka ityarthaH, khalu krodhaH prajJaptaH-prarUpito vartate ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caupaiTTie kohe paNNatte catuSpratiSThinA-caturyu sthAneSu pratiSThitaH caturnimittakaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahAAyapaiTie parapaiTie' tadyathA-AtmapratiSThita:-Atmanyeva sthAne pratiSThitaH AtmapratiSThitaH tathA ca yadA khalu AtmanaivAcaritasya karmaNa aihikaM prati vinAzaM buddhvA kazcidavipazcidAtmane vyati tadA sa krodha AtmapratiSThito vyapadizyate, tasya krodhasyAtmokaSAya kaha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi bhavanapati devoM meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM meM, vikalendriyoM meM, paMcendriya tiryacoM meM, manuSyoM meM, vAnavyantaroM meM, jyotiSkoM meM, aura vaimAnikoM meM bhI krodha, mAna, mAyA evaM lobha kaSAya jAnanA cAhie / ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! krodha kitanoM para Azrita hai ? arthAt kina kina ke AdhAra para rahA huA hai ? . bhagavAn-he gautama ! krodha cAra para pratiSThita hotA hai, arthAt krodha ke AdhAra cAra hote haiM, ve isa prakAra haiM-(1) krodha AtmapratiSThita hotA hai| arthAt apane Apa para krodha utpanna ho jAtA hai, jaise apane hI kiye kisI pharma ke phalasvarUpa ihaloka saMbaMdhI vinAza dekhatA hai, taba vaha apane para hI krodha karane lagatA hai / aisA krodha AtmapratiSThita kahalAtA hai| vaha krodha devA joIe, arthAt asurakumAra Adi bhavanapatimAM, pRthvIkAyika adi ekendriyAmAM vikalendrimAM, paMcendriyatiyAmAM, manuSyamAM, vAnayatamAM, jAMtiSkamAM ane mA nikamAM paNa krodha, mAna, mAyA temaja lekaSAya jANavA joIe. zrI gautamasvAmI-hebhagavad ko keTalA para Azrita che? arthAt nA kenA AdhAra 52 29 cha? . zrI bhagavAna-gItama! koi cAra para pratiSThita thAya che, arthAt te krodhanA AdhAra yAra DAya che, te mAre (1) krodha Atma pratiSThita hoya che arthAta pitAne potAnA upara ja phodha utpanna thaI jAya che, jemake pote ja karelA keI karmanA phela svarUpa kaI Ihileka saMbandhI vinAza jove che, tyAre te pitAnA para ja krodha karavA lAge che. A phodha AtmapratiSThita kahepaay che. te dhodha potAnA- dezathI thAya che. .
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 14 sU. 1 kayAyasvarUpanirUpaNam 557 ddezyakatvAdityAzayaH, parapratiSThita:-parasmin-anyasmin jane pratiSThitaH-samutpannaH parapratiSThitaH, anyaM janyamuddizya jAyamAnaH krodhaH parapratiSThita ityucyate, evaJca yadA paro jana AkrozAdinA kopamudIrayati tadA tadviSayaka upajAyamAnaH krodhaH parapratiSThito bhavatIti bhAvaH, 'tadubhayapaiTThie' tadubhayapratiSThita:-AtmaparobhayapratiSThitaH krodho bhavati, tathAhi-yadA svaparakRtAparAdhavazAdAtmaparaviSayakaM krodhaM kazcitkaroti tadA sa krodha stadubhayapratiSThito vyapadizyate, 'appaiTThie' apratiSThitazcApi krodho bhavati, tathAhi-yadA kila epaH svayaM durAcaraNAkrozAdikaJca kAraNaM vinaiva nirAdhAra eva kevala krodhavedanIyodayAdupajAyate tadA sa nAtmapratiSThitaH AtmanA duzcaritatvAbhAvena svAtmaviSayaapane hI uddezya se hotA hai / (2) koI krodha parapratiSThita hotA hai, kisI anya jana para utpanna hone vAlA krodha parapratiSThita kahalAtA hai| jaba dUsarA koI manuSya Akroza Adi karake krodha utpanna karatA hai, taba usake prati jo krodha utpanna hotA hai, vaha parapratiSThita krodha kahalAtA hai / (3) koI krodha aisA bhI hotA hai jo apane Upara aura dUsaroM ke Upara bhIutpanna hotA hai, jaise apane aura dUsare ke dvArA kiye gaye aparAdha ke kAraNa sva-paraviSayaka krodha koI karatA hai, taba vaha krodha ubhayapratiSThita kahalAtA hai| (4) cauthe prakAra kA krodha apratiSThita hotA hai| jaba koi krodha durAcaraNaathavA Akroza Adi kAraNa ke vinA, nirAdhAra hI, kevala krodhavedanIya ke udaya se utpanna ho jAtA hai, vaha apratiSTita krodha kahalAtA hai| apane durAcAra ke kAraNa utpanna na hone se vaha AtmapratiSThita nahIM hotaa| vaha krodha parapratiSThita bhI nahIM hotA hai. kyoM ki vaha dUsare ke pratikUla vyavahAra se utpanna nahIM hotA, isa kAraNa ubhaya pratiSThita bhI nahIM hotA hai / (2) keI koI parapratiSThita thAya che, koI bIjA mANasa para utpanna thanAra koI parapratiSThita kahevAya che. jyAre je kaI manuSya Akoza Adi karIne krodha utpana kare che, tyAre tenA pratye je krodha utpanna thAya che. te parapratiSThita kodha kahevAya che. (3) kaI krodha e paNa hoya che je pitanA Upara ane bIjAnA Upara paNa thAya che jemake-pitAnA temaja anya dvArA karelA aparAdhanA kAraNe svapara viSayaka koI kaI kare che, tyAre te phodha ubhaya pratiSThita kahevAya che. (4) cothA prakArane krodha apratiSThita hoya che. jyAre koI phodha durAcaraNa athavA Akroza Adi kAraNa vinA nirAdhAra kevaLa vedanIya karmanA udayathI utpana thaI jAya che. te apratiSThita krodha kahevAya che. pitAnA durAcAranA kAraNe utpanna na thavAthI te AtmapratiSThita nathI hotuM. te krodha para pratiSThita paNa nathI hote, kemake te bIjAnA pratikUla vyavahArathI utpana nathI thatuM, e kAraNe ubhaya pratiSThita paNa nathI hete.
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhApanAstre krodhakapAyaH, yAvat-mAnakapAyaH, mAyAkapAyaH, lomakApAyaH, 'evaM jAca vemANiyANaM' evam-nairayikoktirotyA, tAvat-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikale. ndriyapaJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi krodhamAnamAyAlobhakapAyA aseyAH, gautamaH pRcchati-'kai paihie NaM bhaMte ! kohe paNNatte?' he bhadanta / kati pratiSThita:-katiSu-kiyatprakArakepu sthAneSu pratiSTitaH kimuddezyaka ityarthaH, khala krodhaH prajJapta:-prarUpito vartate ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caupaiTie kohe paNNatte' catuSpratiSThina:-caturyu sthAneSu pratiSThitaH caturnimittakaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahAAyapaiTie parapaiTie' tadyathA-AtmapratiSThita:-Atmanyeva sthAne pratiSThitaH AtmapratiSThitaH tathA ca yadA khalu AtmanaivAcaritasya karmaNa aihikaM prati vinAzaM vuvA kazcidavipa. vidAtmane vyati tadA sa krodha AtmapratiSThito vyapadizyate, tasya krodhasyAtmokaSAya kaha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi bhavanapati devoM meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM meM, vikalendriyoM meM, paMcendriya tiryacoM meM, manupyoM meM, vAnavyantaroM meM, jyotiSkoM meM, aura vaimAnikoM meM bhI krodha, mAna, mAyA evaM lobha kaSAya jAnanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! krodha kitanoM para Azrita hai ? arthAt kina kina ke AdhAra para rahA huA hai ? bhagavAn-he gautama ! krodha cAra para pratiSThita hotA hai, arthAt krodha ke AdhAra cAra hote haiM, ve isa prakAra haiM-(1) krodha AtmapratiSThita hotA hai, arthAt apane Apa para krodha utpanna ho jAtA hai, jaise apane hI kiye kisI karma ke phalasvarUpa ihaloka saMbaMdhI vinAza dekhatA hai, taba vaha apane para hI krodha karane lagatA hai| aisA krodha AtmapratiSTita kahalAtA hai| vaha krodha devA joIe, arthAt asurakumAra Adi bhavanapatimAM. prathvIkAyika adi ekendrimAM vikalendriyamAM, paMcendriyatiyAmAM, manuSyomAM, vAyattaramAM, tiSkamAM ane mA niMDhamAM paNa krodha, mAna, mAyA temaja levAya jANavA joIe. zrI gautamasvAmI-hebhagavana krodha keTalA para Azrita che? arthAt kenA kenA AdhAra para rahela che? zrI bhagavAna-he gItama! krodha cAra para pratiSThita thAya che, arthAta te krodhanA AdhAra : cAra hoya che, te A prakAre (1) phodha Atma pratiSThita hoya che arthAta pitAne pitAnA upara ja phodha utpanna thaI jAya che, jemake pote ja karelA keI karmanA phalasvarUpa keI Ihaleka saMbandhI vinAza ve che, tyAre te pitAnA para ja phodha karavA lAge che. A krodha AtmapratiSThita , vAya che. te krodha pitAnA ja uddezathI thAya che.
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ premayabodhinI TIkA pada 14 sU0 1 kapAyasvarUpanirUpaNam . tyarthaH, vAstu pratItya-gRhAdikam Azritya-vastvapekSayA, zarIraM pratItya zarIrApekSayA, upadhiM pratItya-upakaraNApekSayA krodhotpattiravaseyA, tatra nairayikANAM krodhotpatti nairayikakSetrApekSayA, tiryagyonikAnAM tiryakSetrApekSayA, manuSyANAM manuSyakSetram, devAnAM devakSetramAthityAMvaseMyA, vastu sacetanam acetana vA Azritye, zarIraM duHsaMsthitam, virUpaM vA Azritya, -- upadhim-yasya yadupakaraNaM tasya tat taskarAdinA'pahiyamANam tadvaiparItyena vA Azritya / catubhiruktarUpaiH krodhotpattiravase yo, 'evaM neraiyANa jAva vemANiyANaM' evam-uparyukta rItyA nairayikANAM yAvata-asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAdhakendriya vikale ndrayaMpaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi krodhotpattiH svasvakSetra, bhanavAna-he gautama ! krodha kI utpatti cAra kAraNoM se hotI hai| ve cAra kAraNa isa prakAra haiM-(1) kSetra arthAt kheta ke nimitta se (2) vAstu arthAt makAna Adi imAratoM ke nimitta se (3) zarIra ke nimitta se aura (4) upadhi arthAt upakaraNoM ke nimitta se / tAtparya yaha hai ki jamIna, makAna, zarIra aura inake atirikta anya sAdhanoM ko jaba kisI kAraNa se hAni yo kSati pahuMcatI hai, taya krodha utpanna hotA hai| yahAM 'upadhi' jo cauthA kAraNa kahA gayA hai| usameM jamIna, makAnaaura zarIra ko choDakara zeSa sabhI priya vastuoM kA samAveza samajha lenA caahie| . isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka caubIsoM daNDakoM ke jIvoM ke krodha kI utpatti uparyukta cAra kAraNoM se hotI hai arthAt nArakoM, asurakumAra Adi deza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi :ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriyatiryacoM, manuSyoM, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke krodha kI utpatti pUrvokta cAra kAraNoM se hotI haiM / zrI bhagavAna-he gautama! krodhanI utpatti cAra kAraNothI thAya che, te cAra kAraNe A rIte che-(1) kSetra arthAt khetaranA nimittathI (2) vAstu arthAt makAnaAdi ImAratanA nimittathI (3) zarIranA nimittathI ane (4) upadhi arthAt upakaraNonA nimittathI. tAtparya e che ke, jamIna, makAna, zarIra ane enA sivAya bIjA sAdhanone jyAre keI kAraNathI hAni ke kSati pahoMce tyAre, krodha utpanna thAya che. ahI upadhi, je cothuM kAraNa kaheluM che, temAM jamIna, makAna ane zarIra sivAya bAkInI badhI priya vastuone samAveza samajI levuM joIe. eja prakAre nArakAthI laIne vaimAnika deva sudhI vIse daMDakanA jInA konI utpatti uparyukta cAra kAraNethI thAya che, arthAt nArake asurakumAra Adi daza bhavana pati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vilenTiyo, pacendriya tiryo, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnika devamAM krodhanI utpatti pUrvokta cAra kAraNathI thAya che,
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre svAbhAvAt, nApi parapratiSThitaH sa krodhaH, parasyAei niraparAdhatvena aparAdhasaMbhAvanA viraheNa krodhAlambanatvAbhAvAt 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANa daMDao' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvat-asurakumArAdi dazabhavanapani pRthivIkAyikAyekendrivikalendriya paJcandriyatiryagyonikamanupyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi AtmapratiSThitaH, paraprati pThitaH tadubhayapratiSThitaH, apratiSThitazca krodho bhavatIti bhAvaH, iti caturviMzati daNDako vodhyaH, 'evaM mANeNaM daMDabho, mAyAe daMDago, lobheNaM daMDao' enam-uparyukta krodhacatuSTayarItyA, mAnenApi caturvidhena daNDakazcaturviMzatyAtmakaH pratipattavyaH, tathAmAyayA caturvidhayA daNDakazcaturviMzatyAtmako'vaseyaH, evameva lobhenApi caturvidhena AtmaparatadayayapratiSThitApratiSThitarUpeNetyarthaH, daNDakazcaturviMzatisvarUpo'vaseyaH, ityAzayaH, ityevamavikaraNabhedena bhedAn pratipAdya samprati kAraNabhedena bhedAn prarUpayati-'kaihiM NaM bhaMte ! ThANehiM kohuppattI bhavai ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katibhiH sthAna:-tiSThati ebhi riti sthAnAni-kAraNAni taiH kiyatsakhyakaiH sthAnaH kAraNaiH krodhotpatti bhavati ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehi' caturbhiH sthAnaH krodhotpatti bhavati, 'taM jahA khetta paDucca, vatthu paDucca, sarIraM paDucca, uvahiM paDacca' kSetraM pratItya kSetrApekSaye___ isI prakAra nairayikoM yAvatu vaimAnikoM taka arthAt asura kumAra Adi bhavanapaniyo, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriyoM, manuSyoM vAnavyantara devo, jyotiSka devo tathA vaimAnika devoM kA krodha bhI AtmagratiSThita, parapratiSThita, ubhayapratiSThita aura apratiSThita ke bheda se cAroM prakAra kA hotA hai| jaisA krodha se daMDaka kahA hai, usI prakAra mAna ko bhI cAra para pratiSThita kahanA cAhie / mAyA ko bhI aura lobha ko bhI cAra-cAra para pratiSThita kaha lenA caahie| isa prakAra krodha, mAna, mAyA, aura lobha ke AdhArake bheda se bheda dikhalAkara ava kAraNa bheda se bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-he bhagavan ! krodha kI utpatti kitane kAraNoM se hotI hai ? e prakAre nirNayane yAvata vaimAnike sudhI arthAt asurakumAra Adi bhavanapati pRthvIkAcike Adi ekendri, vikalendri, pacendriyatiya ce, manuSya, vanavyantara, tiSka de tathA vaimAnika dene krodha paNa AtmapratiSThita, parapratiSThita ane apratiSThitanA bhedathI cAra prakArane heya che. - jevA krodhanA daMDaka kahyA che, te ja prakAre mAnane paNa cAra para pratiSThita kahevuM joIe. mAyAne paNa ane lebhane paNa cAra cAra para pratiSThita kahI levA joIe. - e prakAre kodha, mAna, mAyA, lobhanA AdhAranA bhede bheda dekhADIne have kAraNa bhethI bhedanI praNA karavAne mATe kahe che-he bhagavan! krodhanI utpatti keTalA kAraNathI thAya che?
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI ThIkA pada 14 sU0 1 kapAyasvarUpanirUpaNam 559 tyarthaH, vAstuM pratItya-gRhAdikm Azritya -vastyapekSayA, zarIraM pratItya zarIrApekSayA, upadhiM pratItya - upakaraNApekSayA krodhotpattiravaseyA, tatra nairayikANAM krodhotpatti nairayikakSetrApekSayA, tiryagyonikAnAM tiryakrakSetrApekSayA, manuSyANAM manuSyakSetram, devAnAM devakSetramAzrityAvaseyA, vastu sacetanam acetanaM vA AzrityaM, zarIraM duHsaMsthitam, virUpaM vA Azritya, upadhim - yasya yadupakaraNaM tasya tat taskarAdinA'pahriyamANam tadvaiparItyena vA Azritya catubhiruktarUpaiH krodhotpattiravaseyA, 'evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM' evam uparyuktarItyA nairayikANAM yAvat- amarakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikA kendriya vikale ndrayaMpaJcendriyatiryagyonikamanupyavAnavyantarajyotiSka vaimAnikAnAmapi krodhotpattiH svasvakSetra bhagavAna - he gautama! krodha kI utpatti cAra kAraNoM se hotI hai / ve cAra kAraNa isa prakAra haiM- (1) kSetra arthAt kheta ke nimitta se (2) vAstu arthAt makAna Adi imAratoM ke nimitta se (3) zarIra ke nimitta se aura (4) upadhi arthAt upakaraNoM ke nimitta se / tAtparya yaha hai ki jamIna, makAna, zarIra aura inake atirikta anya sAdhanoM ko jaba kisI kAraNa se hAni yA kSati pahuMcatI hai, taya krodha utpanna hotA hai / yahAM 'upadhi' jo cauthA kAraNa kahA gayA hai, usameM jamIna, makAna aura zarIra ko choDakara zeSa sabhI priya vastuoM kA samAveza samajha lenA cAhie / isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka caubIsoM daNDakoM ke jIvoM ke krodha kI utpatti uparyukta cAra kAraNoM se hotI hai arthAt nArakoM, asurakumAra Adi deza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi : ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriyatiryacoM, manuSyoM, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke krodha kI utpatti pUrvokta cAra kAraNoM se hotI haiM / zrI bhagavAna--he gautama ! krodhanI utpatti cAra kAraNeAthI thAya che, te cAra kAraNeA A rIte che--(1) kSetra arthAt khetaranA nimittathI (2) vAstu arthAt makAnaADhi imAratenA nimittathI (3) zarIranA nimittathI ane (4) uSadhi arthAt upakaraNAnA nimittathI, tAtparya e che ke, jamIna, makAna, zarIra ane enA sivAya khIrdI sAdhanAne jyAre kaiAi kAraNathI hAni ke kSati paheAMce tyAre, krodha utpanna thAya che. ahI upadhi, je ceAthu - kAraNa hetu' che, temAM jamIna, makAna ane zarIra sivAya bAkInI badhI priyavastunA samAveza samajI levA joIe. - eja prakAre nArakaiAthI laIne vaimAnika devA sudhI cAvIse daDakAnA jIvAnA krodhanI utpatti uparyukta cAra kAraNethI thAya che, arthAt nAraka asurakumAra Adi daza bhavana patiyoM, pRthvIbhayiSTha Adi mendriyo vizlendriyeo yayendriya tiryatheo, manuSyo, vaanbyantarA, jyAtiSka ane vaimAnika devAmAM kodhanI utpatti pUrvokta cAra kAraNeAthI thAya che,
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ .560 prajJApanAsUtra vastuzarIropadhivizeSApekSayA'vaseyA, 'evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi' evamkrodhoktirItyA, mAnenApi, mAyayA'pi, lobhenApi kSetravAstuzarIropa dhimAzritya, caturvizati daNDakapadayAcyAnAmabhilApo vaktavyaH, tadAha-'evaM ee vi cattAri daMDagA' evamuparyuktarItyA ete'pi pUrvoktA zcatvAro daNDakA -kSetravAstuzarIropadhicipayakA aba seyAH, atha samyagdarzanAdi guNavighAtitvena krodhabheda gautamaH pRcchati-'kaivihe gaM maMte ! kohe paNNatte ?' he bhadanta ! katividhaH khalu krodhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caubdhihe kohe paNNatte' caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, 'taM jahA-arNatANuvaMdhi kohe' tadyathA-anantAnubandhi krodhaH-samyakvaguNavighAtako'nantAnuvandhI krodho bhavati, apaccarakhANe kohe' apratyAkhyAna:-dezaviratiguNavighAtakaH krodho bhavati, paccarakhANAvaraNe kohe' pratyA. khyAnAvaraNaH-sarvaviratiguNavighAtI krodho bhavati, 'saMjalaNe kohe' saMjvalana:-yathAkhyAtacAritravighAtakaH krodho bhavati, 'evaM neraiyANaM jAva demANigaNaM' evam- uparyukta krodhacatuSTayoktirItyA nairayikANAM yAvat - asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAkendriya isI prakAra mAna, mAyA, aura lobha ke viSaya meM vahI saba samajhanA cAhie jo krodha ke saMbaMdha meM kahA hai, arthAt mAna Adi kI utpatti bhI kSetra, vAstu zarIra, aura upadhi ke kAraNa hotI hai aura nAraka , Adi caubIsoM daMDakoM ke jIvoM ke mAna Adi kI utpatti bhI inhIM cAra kAraNoM se hotI hai| gautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA gayA hai? __bhagazan-he gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA gayA hai| usake cAra bheda. isa prakAra haiM (1) anantAnubaMdhI krodha jo ki samyaktva guNa kA ghAtaka hotA hai, (2) apratyAkhyAnI krodha, jo dezavirati kA vighAtaka hotA hai, (3) pratyA. khyAnAvaraNa krodha, jo sarvaviriti kA pratibandhaka hotA hai, aura (4) saMjvalana eja prakAre mAna, mAyA ane lebhanA viSayamAM paNa eja badhu samajI levuM joIe ke je kodhanA samanvemAM kahela che. arthAt mAna AdinI utpatti paNa kSetra, vAstu, zarIra ane upadhinA kAraNe thAya che ane nAraka Adi covIse daMDakonA jInA mAna AdinI utpatti paNa Aja cAra kAraNathI thAya che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan! kodha keTalA prakArane kahe che? zrI bhagavA--gautama ! phodha cAra prakAra che. tenA cAra bheda A prakAre che , " (1) anantAnubaMdhIkodha-ke je samyaktva guNane paNa ghAtaka hoya che. - (2) apratyAkhyAnI krodha-je deza viratine vighAtaka hoya che. (3) pratyAbhyAnADoSa-re savitino pratima 54 thAya che. . (4) sanasanIpa-2 yathAbhyAta yAtrina 5-na nathI thA to
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 14 sU0 1 kapAyasvarUpanirUpaNam vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotipkavaimAnikAnAmapi anantAnuvandhi : -apratyAkhyAna pratyAkhyAnAvaraNasaMjvalanakrodho'vaseyaH, 'evaM mANeNaM mAyAe lobheNe, ee vi cattAri daMDagA' evam-krodhavadeva mAnena mAyayA lobhenApi nairapikAdi vaimAnikAntAnAm ete'pi pUrvoktAzcatvAro daNDakA:-anantAnuvandhi-apratyAkhyAna-pratyAkhyAnAvaraNa-saMjvalanaviSayakAH avaseyAH, ityAzayaH, tathA ca nairayikAdi vaimAlikAntAnAM pratyeka krodhamAnamAyAlomabhedena cakhAro daNDakA:-pratyekam anantAnubandhi-apratyAnapratyAkhyAnAvaraNa saMjvalanarUpabhedena ca catvAro daNDakA avaseyA ityAzayaH // 0 1 // krodhaprakAravizeSa vaktavyatA mUlam-kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNate ? goyamA ! vauvihe kohe paNNatte, taM jahA-Abhoganivattie, aNAmoganivvattie, uvasaMte, aNuvasaMte, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, evaM mANeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi, cattAri daMDagA, jIvA NaM bhaMte ! kAhi ThANehiM aTra kasmapagaDIo ciNiMsu ? goyamA ! cauhiM ThANehiM aTU kammapagaDIo ciNisu, taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyANaM krodha, jo yathAkhyAtacAritra ko nahIM utpanna hone detaa| isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka samajha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi darza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriyoM tiryacoM manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA bhI krodha anantAnubaMdhI, apratyAkhyAnI, pratyAkhyANAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra prakAra kA hai| isI prakAra mAna, mAyA aura lobha nAmaka kaSAyoM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie , arthAt mAna, mAyA aura lobha ke bhI anantAnubaMdhI, apatyAkhyAnI. pratyAkhyAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra bheda haiM ora nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka ke mAna Adi ke bhI cAra-cAra bheda haiN| e prakAre nArakethI laI vaimAnika deve sudhI samajI levuM joIe. arthAta asara kumAra Adi dazabhavanapati, pRthvIkAyaka Adi ekendri, vikaleyei, paMcendriya tiyace, manuSya, vAnarAntaro, tiko ane vaimAnikonA paNa krodha anantAnabandhI apratyAkhyAnI, pratyAkhyAnAvaraNa ane saMjavalananA bhedathI cAra cAra prakAranA che. eja prakAre mona, mAyA ane lebha nAmaka kakSAnA viSayamAM paNa samajavuM joIe. arthAt mAna, mAyA ane lobha paNa anatAnubaMdhI apratyAkhyAnI pratyAkhyAnAvaraNa ane saMjavalananA bhedathI cAra cAra bhede che ane nArakethI vaimAnika deva sudhInA mAna AdinA paNa cAra cAra bheda che. pra0 71
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 prAnAsUtre jAva vesANiyANaM, jIvA NaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTTa kammapag2aDIo ciNaMti ? goyamA ! cauhiM ThANehiM taM jahA- koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA jAva vemANiyA, jIvA NaM bhaMte ! kahiM ThANehiM aTTa kammapagaDIo ciNissaMni, goyamA ! cauhiM ThANehiM aTTa kamma pagaDIo ciNissaMti, taM jahA- koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA jAva vesANiyA, jIvANaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTTa kammapagaDIo uvaciNisu ? goyamA ! cauhiM ThANehiM aTTha kammapagaDIo uvaciNi, taM jahA - koNeNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM, evaM neraiyA, jAva vesANiyA, jIvANaM bhaMte! pucchA, govamA ! cauhiM ThANehiM uvaci ti jAba lobheNaM, evaM neraiyA jAva vemANiyA, evaM uvaviNistaMti, jIvANaM bhaMte ! kahiM ThANehiM aTU kamsapagaDIo baMdhisu ? goyamA ! cahiM ThANehiM aTU kammapagaDIo vaMdhisu taM jahA- koheNaM mANeNaMjAva lobheNaM, evaM neraiyA jAva vemANiyA, baMdhisu, baMdhaMti, baMdhissaMti, udIreMsu, udIraMti, udIrissaMti, vediMsu, vedeMti, vedaissaMti, nijariMsu, nijareMti, nijaristaMti, evaM ee jIvAiyA vemANiyapajavasANA aTTArasa daMDagA jAva vemANiyA, nijariMsu, nijati, nijjaristaMti AtapatiTTiyakhettaM paDucca NaMtANubaMdhi Abhoge, ciNauvaciNa baMdhaudIraveda taha nijjarA caiva // 1 // iti paNNavaNAe bhagavaIe kasAyapadaM samattaM ||14|| sU0 2 // - chAyA - 'katividhaH khalu bhadanta ! krodhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH krodhaH prajJaptaH, tadyathA - AbhoganirvartitaH, anAbhoganirvartitaH, upazAntaH, anupazAntaH, evaM nairayikANa krodha ke vizeSa bheda zabdArtha - (kaivihe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ?) he bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! caunvihe kohe paNNatte) he gautama! cAra prakAra kA krodhanA vizeSa bheda zabdArtha-(kaiviheNaM bhaMte ! kohe paNNatte 1) he bhagavan ! odha DeTA prahAranA usa che ? (goyamA ! cauccihe kohe paNNatte) he gautama | yAra prahAranA zeSa uDesa che (taM jahA ) - smA aThAre (abhoganivvattie) upayoga pUrva utpanna 42 (aNAbhoganivvattie) vinA
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam 563 yAvad vaimAnikAnAs, evaM mAnenApi, mAyayApi, lobhenApi catvAro daNDakAH, jIvAH khalu bhadanta ! katibhiH sthAnairaSTa karmaprakRtIzcitavantaH ? gautama ! caturbhiH sthAnairaSTakarmaprakRtIzcitavantaH, tadyathA-krodhena, mAnena, mAyAyA, lobhena, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, jIvAH khalu bhadanta ! katibhiH sthAnai raSTakarmaprakRtIzcinvanti ? gautama ! caturbhiH sthAnaH, krodha kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (abhoganivvattie) upayoga pUrvaka utpanna kiyA huA (aNAbhoganivvattie) vinA upayoga utpanna huA (uvasaMte) upazAnta (aNuvasaMte) anupazAnta (evaM neraiyA jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvata vaimAnikoM kA krodha (evaM mANeNa vi) isI prakAra mAna se bhI (mAyAe vi) mAyA se bhI (lobheNa vi) lobha se bhI (cattAri daMDagA) cAra daMDaka (jIvANaM bhaMte ! katihi ThANehiM) he bhagavan ! jIvoM ne kitane sthAnoM 'arthAt kAraNoM se (aTTakammapagaDIo) ATha karmaprakRtiyAM (ciNisu?) caya kI haiM ? (goyamA ! cauhiM ThANehiM aTTakammapagaDIo ciNiMsu) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA kSaya kiyA hai (taM jahA) ve isa prakAra (koheNaM mANeNaM, mAyAe, lobhaNaM) krodha se, mAnase, mAyA se, lobha se (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA ." ' (jIvANaM bhaMte !"katihi ThANehiM aTThakammapagar3Io cirNati) he bhagavan jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM ? (goyamA ! cauhi ThANehiM) he gautana ! cAra kAraNoM se ( jahA-koheNaM, mANeNaM, mAghAe, lobheNaM) ve isa prakAra-krodha se, mAna se, mAyA se, lobha se (evaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika 75yo pUdeg4 atpanna 42rAyea (uvasaMte) 75urd (aguvasaMte) manu5-1 (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) se prAre naa2hai| yAvat vaimAninA hai.5 sabhapA. (evaM mANeNa vi) me zate bhAnathI 5ya (mAyAe vi) bhAyAthI 5 (lobheNa vi) solathI 55 (cattAri daMDagA) yA2 64 4aa naye (jIvANaM bhaMte! kaihi ThANehiM) De sagavan ! 23 // 48i sthAna arthAta zAthI (aTTha kammapagaDIo) mA 4ma pratiyA (ciNisu ?) yaya 428 cha ? (goyamA cauhi ThANehiM adraphammapagaDIo ciNiMsu ?) gautama ! yA2 42|thii 218 4 pratiyAnA yaya 420 cha (taM jahA) te are (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobhega) opathI, bhAnathI, bhAyAthI bhane mathI (evaM neraiyANaM jAva vemANiyAgaM) se prAre naa2|| yAvat vaimAnino vidhesamA __ (jIvANaM bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo cigaMti 1) sAvan ! paTanA zathI mA 4 pratiyAnu yayana 42 cha 1 (goyamA ! cauhiM ThANehiM) he gautama ! yAra thI (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) te mA 4Are pithI, bhAnathI,
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 prazApanAsate tadyathA-krodhena mAnena mAyayA lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH jIvAH khalu bhadanta ! katibhiH syAnairaSTakarmaprakRtIzceSyanti ? gautama ! caturbhiH sthAnairaSTau karmaprakRtIzveSyanti, tadyathA-krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH, jIvA, khalu bhadanta ! katibhiH sthAnai raSTI karmaprakRtIrupacitavantaH 1 gautama ! caturmiH sthAnai raSTau karma prakRtIrupacitavantaH, ? tadyaza-krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH, jIvAH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! caturbhiH sthAnarupacinvanti, yAvallobhena, jIvANaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTThakaramapaDIo ciNissaMti ?) he bhagavan ! jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kareMge ? (goyamA ! cauhiM ThANehiM aTakammapagaDIo ciNisati) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karma prakRtiyoM kA caya karege (taM jahA) ve isa prakAra (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) krodha se, mAna le, mAthA se aura lobha le (ethaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvas vaimAlika / . (jIvA NaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTThakammagaDIo uvaciNisu) he bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai ? (goyamA! cauhiM ThANehiM aTTakaramapagaDIo uraciNiMsu) he gautama! cAra kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNa) de isa prakAra-krodha se, mAna se, mAyA se aura lobha se (evaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (jIvANaM) jIvoM ke viSaya meM(bhaMte!) he bhagavan ! (pucchA) prazna (goyamA ! bhAyAthI sAmayI (evaM neraiyA jAva vemANiyA) se are nA24 yAva-vaibhAni4 paryanta sabha . . . (jIvANaM bhaMte ! kaIhi ThANehiM aTukammapagaDIo ciNissaMti ?) bhagavan ! 71 TasA raNathI 2mA 4 pratiyAnA yaya 42ze 1 (goyamA ! cauhi ThANehiM aTThakamma pagaDIo ciNissaMti) 3 gautama ! yA2 thI' 8 bha pratiyonA yaya 42rI (taM jahA) te 21 prahAre (koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) jodhathI, bhAnathI, mAyAthI, sAmayI (evaM neraiyA jAva vemANiyA) se prAre nA24 yAvatU vaimAni4 panta sama . (jIvANaM bhate kAhiM ThANehiM aTTakammapaMgaDIo uvaciNisu) samavan / / Tasa! thI aSTa meM pratiyAna 555 43 che ? (goyamA / cahiM ThANehiM aTTha 'kammapagaDIo.ubaciNi su) * gautama ! yA2 raNathI maSTa meM prakRtiyAnA upayaya 42 'cha (taM, jahA-koheNaM,, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) te mA hAre-dhathI, bhAnathI, bhAyAthI, hAlathI (evaM neraiyA jAva mAgiyA) me re nA24 yAvat vaimAni / (jIvANaM) 04 (bhaMte / ) se bhagavan ! (pucchA) . prazna (goyamA ! cauhi ThANehiM uvadhi
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam evaM nairayikAH yAvad vaimAnikAH, evam upaceSyanti, jIvAH khalu bhadanta ! katibhiH 'sthAnai raSTau karmaprakRtIH abhAntsuH 1 gautama ? caturbhiH syAnairaSTakarmaprakRtIH abhAntanuH, tadyathA-krodhena mAnena yAvad lobhena, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH abhAntsuH, badhnanti, bhantsyanti, udairayan udIrayanti, udIrayiSyanti, avedayanta ! vedayante, vedayiSyante, nira. jArayana, niArayanti, nirjArayiSyanti, evame te jIvAdikAH vaimAnikaparyavasAnAH aSTAdaza daNDakAH yAvad vaimAnikAH, nirajArayan, nirjArayanti, nirjArayiSyanti, AtmapratiSThita kSetraM pratItyAnantAnubandhI AbhogaH / cayopacayavandhodIraNavedanA tathA nirjarA caiva // 1 // iti prajJApanAyAM bhagavatyAM kapAyapadaM samAptam // 14 // sU02 // carahiM ThANehiM uvacirNati) cAra kAraNoM se upacaya karate haiM (jAva lobheNaM) yAvata lobha se (evaM neraiyA jAva cemANiyA) isI prakAra nAraka yAvata vaimAnika (evaM uvaciNissaMti) isI prakAra upacaya kareMge (jIvANaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo baMdhisu ?) he bhagavana ! jIvone kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyo ko bAMdhA ? (goyamA ! cAhiM ThANehiM aTTakammapagaDIo baMdhisu) he gautama ! cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM ko bA~dhA (taM jahA-koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobhaNa) krodha se, mAna se, mAyA se, lobha se (evaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvata vaimAnika (baMdhisu) bAMdhA (baMdhaMti) bAMdhate haiM (baMdhissaMti) bAMdhege (udIreMsu) udI. raNA kI (udIraMti) udIraNA karate haiM (udIrissaMti) udIraNA kareMge (vedisa) vedana kiyA (vedeti) vedane haiM (vedaissaMti) vedeMge (nijariMsu) nirjarA kI ji. reti) nirjarA karate haiM (nivarissaMti) nirjarA karege (evaM) isa prakAra (ete) ye (jIvAiyA) jIva se AraMbha karake (vemANiyapajjavasANA) vaimAnikoM taka Nati) yAra 4|2Ythii upayaya 42 cha (jAva lobheNaM) yAvat vAmathI (evaM jAva neraiyA nAva vemANiyA) me 54Are nA24 yAvat vaimAni4 (evaM uvaciNissaMti) me Are 65yaya 420 (jIvANaM bhaMte ! katihiM ThANehiM aTTha kammapagaDIo baMpiMsu ) 3 bAvan ! yesA raNathI mA 4 prtime| mAMdhI ? (goyamA! cauhi ThANehiM aTU kammapagaDIo baMdhisa) he gItama! yAra 42thA mA 4 pratiyAne mAMdhA (taM jahA koheNaM, mANeNaM, mAyAe, lobheNaM) opathI, mAnathI, mAyAthI, lathI (evaM neraiyA jAva vemANiyA) se Dare nA yAvat vaimAni4 (vaMdhi su) mAMdhyA (baMdhati) mAMdha che (baMdhismaMti) madhize (udIreM su) 2 // 4za (udIraMtI) 29 // 42 cha (udirIrasaMti) Gl2! 422 (vedisaM) vahana dhyu (vedeti) vahana cha. (vedaisati) vana 42N (nijari su) ni 4rI (nijjareMti) ni0 2 / 42 cha (nijjarissaMti) ni242(evaM) me re (ete) mA (jIvAiyA) thI za3mAta dIra (vemANiyapajjavasANA) vaimaani| sudhI (advArasadaMDagA) anAra 33 (jAva vemANiyA) vaimAnikI
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre __TIkA-atha pUrvoktakrodhAdInAM nivRtibhedAdavasthAbhedAcca bhedAna prarUpayitumAha-'kai. vihe NaM bhaMte ! kohe paNNate ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu krodhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caubihe kohe paNNatte' caturvidhaH krodhaH 'prajJaptaH, 'taM jahA-Abhoganivvattie' tadyadhA-AbhoganirvatitaH 'aNAbhoganivvattie' anAmoganirvartitaH, 'uvasaMte, aNuvasaMte' upazAntaH, anupazAntazca, tatra yadA parasyAparAdhaM buddhvA krodhahetuJca vyavahAreNa puSTamavalambya prakArAntareNAsya zikSA na sambhavatIti Abhogya-vicArya krodhaM karoti tadA sa krodhaH AbhoganivartitaH ucyate yadA tu sAdhAraNata eva tathAvidhamohavazAd guNadoSa(aTThArasa daMDagA) aThAraha daMDaka (jAva vemANiyA) vaimAnikoM taka (nijariMsu, nijareti, nijarissaMli) nirjarA kI, nirjarA karate haiM, nirjarA kareMge / .... (Ayapatihiya) AtmapratiSThita (khetaM paDucca) kSetra ke Azraya se (aNaMtANubaMdhi) anantAnubaMdhI (Abhoge) upayoga (ciNa-uvaciNa-baMdha-udIra-veda) (caya, upacaya, baMdha, udIraNA, vedanA (taha nijarA) tathA nirjarA (ceva) aura / kaSAya pada samApta TIkArtha-aba nivRtti ke bheda se tathA avasthA ke bheda se hone vAle krodhodi ke bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai::gautama svAmI prazna karate haiM-he bhanavan ! krodha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA hai, yathA-Abhoganirvartita, anAbhoganivartita, upazAnta aura anupazAnta / jaba dUsare ke aparAdha ko jAnakara aura krodha ke puSTa kAraNa kA avalambana karake, 'prakArAntara se ise zikSA nahIM mila sakatI, aisA vicAra karake krodha karatA hai, taba vaha krodha sudhI (nijjari su nijare ti, nijarissaMti) ni21 41, ni242 cha, ni20 42d (Ayapatidviya) mAtma pratihata (khettaM paDucca) kSetranA mAzrayathA (aNaMtANuvaMdhi) manantAtumayI (Abhoge) 75yo (ciNa-uvaciNa-baMdha-udIra-veda) yaya, upayaya, madhehI2, vedanA (taha nijjarA) tathA ni / (ceva) mana kaSAya pada samAsa TIkAI-have nivRttinA bhedathI tathA avasthAnA bhedathI thanArA krodhAdinA bhedanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che. he bhagavan! krodha keTalA prakAranA kahyA che? - zrI bhagavAna he gautama ! krodha cAra prakAranA kahyA che, jemake, Abheganivartita anAganivartita, upazAta ane anupazAnta. jyAre bIjAne aparAdhane jANIne ane phodhane puSTakaraNanuM avalaMbana karIne, prakArantarathI ene zikSA nathI maLI zakatI, e vicAra karIne krodha kare che, tyAre te koi Aganivartita arthAt jaNa vicArathI utpanna krodha
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam 567 vicAraNArahitaH san paravazobhUtvA krodhaM kurute tadA sa krodho'nAbhoganirvartitaH ucyate 2, upazAntastAvad anudayAvasthaH 3, anupazAntastu udayAvasthaH krodha ucyate, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-uparyukta rItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdi daza bhavanapati pRthivIkAyikAdi paJcaikendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi AbhoganivartitaH, anAbhoganirvartitaH, upazAntaH, anupazAntaH krodho'baseyaH, 'evaM mAgeNa vi, mAyAe vi, lobheNa vi cattAri daMDagA' evam-krodhavadeva mAnenApi, mAyayApi lobhenApi pratyekam AbhogAdi caStuSprakArakeNa sAmAnyena caturvizati daNDakakrameNa ca nairayikAdi vaimAnikAntena catvAro daNDakAH bhAvanIyAH, atha phalabhedena kaoNla Abhoganirtita arthAt soca vicAra kara utpanna krodha kahalAtA hai| jaba sAdhAraNa rUpa se vizeSa prakAra ke mohavaza guNa-doSa kI vicAraNA se rahita hokara, parAdhIna banA huA jIva krodha karatA hai, taba vaha krodha anAbhoganirvatita kahalAtA hai / jo krodhaudya avasthA ko prApta na ho vaha upazAnta kahalAtA hai aura udaya avasthA ko prApta krodha anupazAnta kahalAtA hai| - isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke krodha ke saMbaMdha meM samajhanA cAhie, arthAt nArakoM, asukumAra Adi daza bhavanavAsiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA krodha bhI Abhoganirvatita, anAbhoganirvartita, upazAnta aura anupazAnta ke bheda se cAra prakAra kA kaha lenA caahie| , ___ krodha ke hI samAna mAna, mAyA aura lobha ke bhI Abhoganirvartita Adi cAra cAra bheda hote haiM aura nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke bhAna, mAyA, lobha ke bhI yehI cAra-cAra bheda hote haiN| . . . . kahevAya che. jyAre sAdhAraNa rUpathI vizeSa prakAranA mohavaza guNa devanI vicAraNAthI rahita thaIne. parAdhIna banela jIva phodha kare che. tyAre te krodha anAganivartita kahevAya che. je krodha udaya avasthAne prApta na thAya te upazAnta kahevAya che. ane udaya avasthAne prApta krodha anupazAnta kahevAya che. eja prakAre nArakethI laIne vaimAnike sudhInA kaMdhanA saMbandhamAM samajavuM joIe. arthAt nAra, asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendriye, paMcendriyatiryaMce, manuSya, vanavyantaro, tiSka ane vaimAnikonA koI paNa anivartita, anAganirvatita upazAnta ane anupazAnta e rIte cAra prakAranA 43vA na . / dhanI ja jema mAna, mAyA, lebhanA paNa Abheganirvatita Adi cAra-cAra bheda thAya che ane nArakathI laIne vaimAnike sudhInA mAna, mAyA, lebhanA paNa Aja cAra rapara bheda thAya che,
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 568 jayavartinAM jIvAnAM bhedaM prarUpayitumAha - 'jIvA NaM bhaMte ! kahiM ThANehiM anukaMmmapagaDIo ciNi ?" he bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaiH - tiSThanti ebhiriti karaNavyutpatyA syAnAni kAraNAni taiH, kiyatsaMkhyakaiH kAraNairityarthaH, aSTa karmaprakRtI :- jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyavedanIyamohanIyAyuSkanAmagotrAntarAyikarUpAH, acapuH - citavantaH, kapAyapariNatasya jIvasya karmapudgalopAdAnamAtrarUpaM cayanamatrAvaseyam tathA ca kapAyapariNatA jIvAH katibhiH kAraNai rUTa karmaprakRtInAM pUrvoktAnAM karmapudgalopAdAnarUpaM cayanaM kRtavantaH ? iti praznaH, bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'cauhi ThANehi anukammapagaDIo ciNisu' caturbhiH sthAnaiH kAraNaiH kaSAyapariNatA jIvAH aSTau karmaprakRtIH prAguktarUpAH acaipuH - citavantaH cayanaM kRtavanta ityarthaH, 'taM jahA - koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM' tadyathA - krodhena, mAnena, mAyayA, lobhena ca, ' evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM' evam pUrvoktarItyA nairayikANAM - krodha Adi kaSAyoM ke vazIbhUta hone para jIva ko kyA pariNAma bhoganA paDatA hai, yA krodha Adi kA phala kyA hai ? isa saMbaMdha meM gautama ke praznoM kA aura bhagavAn ke uttaroM kA pratipAdana kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! kitane kAraNoM se jIvoM ne karma kI ATha prakRtiyoM kA caya kiyA hai ? jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra aura antarAya yaha karma kI ATha prakRtiyAM haiM / kaSAya- pariNata huA jIva karma ke yogya pudugaloM kA upAdAna karatA hai, usI ko yahAM caya samajhanA caahie| tAtparya yaha huA ki jIvoM ne kaSAya pariNata hokara kitane kAraNoM se pUrvokta ATha karmaprakRtiyoM kA cayana kiyA hai ? bhagavAn mahAvIra svAmI uttara dete haiM - he gautama! cAra kAraNoM se jIvoM ne pUrvokta ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA hai / ve cAra kAraNa ye haiM- krodha, mAna, mAyA aura lobha / isI prakAra nArako se lekara vaimAnikoM taka kahanA krodha Adi kaSAyenA vazIbhUta thavAthI jIvane zuM zuM pariNAma bhagavavuM paDe che. agara koSa AdinuM phaLa zuM che? e sambandhamAM zrI gautamasvAmInA praznonuM ane zrI, bhagavAnanA uttarAnuM pratipAdyana karAya che zrI gautamasvAmI mhe bhagavan! keTalA kAraNeAthI jIveAe kamanI ATha prakRtiyAnA caya arthA ? jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vehanIya, mohunIya, AyuSya, nAma ane- gotra antrAya e karmInI ATha prakRtiye che. kaSAya pariNata thayela jIva kane ceAgya puddagalena upA dAna kare che, tene ja ahIM caya samajavA jeIe tAtparya e thayuM ke jIvAe kaSAya pariNata thaIne keTalA kAraNeAthI pUrvakta ATha prakRtiyAnuM cayana kyu che ?. zrI bhagavAn uttara Ape che he gautama ! cAra karaNAthI jIvAe pUrvokta AThe karmAM aGkutiyAnA yaya ya che. te yAra bharaNu A che-odha, bhAna, bhAyA bhane bola, ye na prabhA -
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 569' prameyavodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAra vizeSanirUpaNam yAvad-asurakumArAdi dazabhaznapati pRthivIkAyikAdi-paJcaikendriyavikalendriyapaJcandriyatigyonikalanuSyavAna vyantarajyotipkavaimAnikAnAmapi vodhyam, tathA ca nairayikAdi vaimAnitAntA api jIrAH kapAyapariNatAH krodhasAnamAyAlobhaiH kAraNIbhUtaiH aSTau karmaprakRtIzciAnta ityAzayaH, iti bhUtakAlaniSyako daNDakaH, atha vartamAnakAlaviSayakaM daNDakamadhikRtya prakhapavitumAha-'jIvA Na bhaMte ! kaihiM ThANehiM aTThakammapagaDIo citi ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jIvAH khalu kapAyapariNatAH katibhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIcinvanti ? bhagavAnAi-goyamA !' he gautama ! 'cauhiM ThANehi kavAyapariNatAH jIvAzcatubhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIcinvanti 'taM jahA-koheNaM mANeNaM gAyAe lomeNa tadyathA-krodhena mAnena mAyayA lobhena cetyAzayaH, 'evaM neraiyA nAva vegANiyA' evam-sAmAnyajIvoktirItyA nairayikAH yAvat-asurakumArAdi daza bhavalapati pRthi cAhie, arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapaliyoM, pRthvIkAdhika Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAlavdhantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / arthAta narathiko se lekara vaimAnikoM taka ke sabhI cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ne koSa, sAna. mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA hai / yaha sUtakAla saMbaMdhI daMDaka huaa| aba vartamAnakAla viSayaka daMDaka ko lekara prarUpaNA karate haiM- gautamasvAmI-he bhagavan ! kitane sthAnoM arthAt kAraNoM se jIva ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM ? * bhagavana-he gautama ! kaSAyapariNata jIva cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiN| ve cAra kAraNa haiM-krodha, mAna, mAyA, aura lobh| isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoMtaka samajhanA cAhie, arthAt * nArakathI laIne vaimAnike sudhI kahevuM joIe, arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapatiyo. pRthvIkAyika Adi pAMca ekendri, vilendriye, paMcendriyatiryaMce, manuSyo vanavyantare tithya ane vimAnikanA viSayamAM paNa Aja pramANe samajI levuM joIe. arthAta narayikAthI laIne vaimAnike sudhInA badhA covIsa daMDakanA jIe krodha, mAna, mAyA ane lebhanA kAraNe ATha karmaprakRtine caya karyo che. A bhUtakALa sambandhI daMDaka tha. have vartamAna kAla viSayaka daMDakane laIne prarUpaNa kare che , zrI gautamasvAmIhe bhagavan! keTalA sthAne arthAt kAraNathI jIva ATha kamaprakatiyaanaa yaya-42 cha ? zrI bhagavAna he gautama! kaSAya pariNata jIva, cAra kAraNathI ATha karma prakRtinA caya kare che. te cAra kAraNa che-krodha, mAna, mAyA ane lebha, ja prakAre nArakathI laIne vaimAnike sudhI samajavuM joIe, arthAt asurakumAra pra0 72
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre - 570 vIkAyikA kendriya vikalendriyapaJcendriya tiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAcApikona mAnena mAyayA kobhena cASTau karmaprakRtIH prAguktarUpAthinyanti, gautamaH pRcchati - 'jIvANaM bhaMte ! kahi ThANehiM agkammapagaDIo ciNissaMti ?' he bhadanta ! jIvAH kapAyapariNatAH khalu katibhiH sthAnaiH kAraNaiH aSTakarma prakRtIzreSyanti ? bhagavAnAha - gomA !' he gautama ! ' cauhi ThANehiM ahakammapagaDIo ciNissaMti' jIvAH kaSAyapari tAH catubhiH svAnaiH kAraNai', aSTakarmaprakRtIceSyanti, 'taM jahA- koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM' tadyathA - krodhena mAnena, mAyayA, lobhena cetyarthaH, 'evaM neraiyA jAva vaimANiyA ' evam - samuccaya jIvoktirItyA nairayikAH yAvada - asurakumArAdi bhavanapati prabhRti vaimAnika paryantAH kaSAyapariNatAH jIvAH krodhena mAnena mAyayA lobhena cApTo karmaprakRtIceSyanti, ityevaM karmapulopAdAnarUpaM cayanaM pratipAdyAtha upacayavandhodIraNA vedanA nirjarA viSayakAn asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, tIna vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie / ki ve krodha Adi cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM / gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! kaSAyapariNata hue jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kareMge ? bhagavAt-he gautama ! kaSAyapariNata jIva cAra kAraNo se ATha karmaprakRtiyoM kA cayana karege ? ve cAra kAraNa ye haiM- krodha, mAna, mAyA aura lobha / isI prakAra nArakoM ke lekara vaimAnikoM taka cauvIsoM daMDakoM ke jIvoM ke saMbaMdha meM kaha lenA cAhie, asurakumAra, bhavanapati Adi sabhI jIva krodha, mAna, mAyA aura lobha ke dvArA ATha karmaprakRtiyoM ko caya kareMge ! 1 isa prakAra karmapudgaloM ke upAdAna (grahaNa) rUpa cayana kA pratipAdana karake Adi deza bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyA, traNa vikaeNlendricA, pacendriya tiya cA, manuSya, vAnavyantarA, jyeAtiSkA ane vaimAnikanA viSayamAM pazu evu kahevu joie ke te krodha Adi cAra kAraNeAthI ATha ka`prakRtiyAnA caya kare che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-heM bhagavan ! kaSAya pariNata thayela jIva keTalA kAra@AthI ATha karma prakRtiyAnA caya karaze ? zrI bhagavAna hai gautama! kaSAya parizuta jIva cAra kAraNeAthI ATha ka prakRtiyAnA yaya 42ze. te yAra bhara mA che-odha, bhAna, bhAyA bhane sola se prAre nArathI laIne vaimAnikA sudhI cAvIse daMDakAnA jIvAnA sambandhamAM kahevuM joI e arthAt nAraka, asurakumAra, bhavanapati Adi badhA jIva krodha, mAna, mAyA, ane leAbhanA dvArA A phaprakRtiyAnA caya karaze.
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam 571 pratyekaM trIn trIn daNDakAn atItavartamAnAnAgatakAlabhedena pratipAdayitu kAmaH sarvasaMkhyA aSTAdaza daNDakAn prarUpayitumAha - 'jIvA NaM bhaMte ! kaidi ThANehiM aTukamma pagaDIo uvacirNisu ?' gautamaH pRcchati - heM bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaiH kAraNaiH aSTau karmaprakRtI rupAcaiSuH - upacitavantaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' cauhiM ThANe ammapagaDIo uvacirNisu' kaSAyapariNatA jIvA caturbhiH sthAnaiH kAraNaiH aSTa karmaprakRtIH upAcaiSuH - upacitavantaH, 'taM jahA- koheNaM mANeNaM mAyAe, lobheNaM tadyathAkrodhena, mAnena, mAyA, lobhena ceti, tatra cayopacayastAvatsvasyAbAdhA kALasyopari jJAnAvaraNIyAdi karmaprAyogya pudgalAnAM varddhanam niSekaH tatkramazca prathamasthitau sarva pracuram, dvitIyasyAM sthityAM vizeSahInaM tadapekSayApi tRtIyasyAM sthitau vizeSatarahInam ityevaM rItyA uttarottaraM vizeSahInaM vizeSadhInaM, yAvattattatkAlabadhyamAnAyAH sthitezvaramA sthiti rbhavati tAvatkAlaparyantaM vaktavyam, ' evaM neraiyA jAva vemANiyA' evam - samuccayajIvokti rItyA upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA saMbaMdhI, atIta vartamAna aura bhaviSyat kAla ke bheda se tIna-tIna daMDakoM kA pratipAdana karate haiM aura saba milAkara aDhAra daMDakoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM- bhagavan ! jIva ne kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai ? bhagavan- he gautama! jIvoM ne cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai / ve cAra kAraNa ye haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha / apane abAdhA kAla ke pazcAt jJAnAvaraNIya Adi karmayogya pudgaloM kA varddhana - niSeka upacaya kahalAtA hai / usakA krama isa prakAra hai- prathama sthiti meM saba se adhika dravya, dUsarI sthiti meM vizeSahIna, tIsarI sthiti meM usakI apekSA bhI vizeSatAhIna, isa prakAra uttarottara vizeSahIna vizeSahIna hote hue tatkAla badamAna sthiti kI carama sthiti hotI hai, tabataka kahanA cAhie / e prakAre karma pudgalAnA upAdAna (grahaNa) rUpa cayananu' pratipAdana karIne upacaya, anya, udIraNA, vedanA ane niza saMbadhI, atIta, vartamAna ane bhaviSyat kAlanAbhedathI traNa-traNa I DakAnuM pratipAdana kare che ane badhAnA saravALe aDhAra da'DakeAnI prarUpaNA karavAne mATe kahe che he bhagavan ! jIve e keTalA kAraNeAthI ATha prakRtiyAnA upacaya karyAM che ? zrI bhagavAn-- gautama! jIveAe cAra kAraNeAthI ATha ka`prakRtiyAnA upacaya ka che. te yAra bhara mA che-chodha, bhAna, bhAyA mane bola. potAnA samadhAna pachI jJAnAvaraNIya Adi kamacagya pudgalAnA vana-niSeka upacaya kahevAya che. tenA krama A rItanA-prathama sthitimAM badhAthI adhika dravya, khIjI sthitimAM vizeSa hIna trIjI sthitimAM tenI apekSAe paNa vizeSatara hIna, e prakAre uttarAttara vizeSahIna, vizeSahIna thatA tatkAla addhamAna sthiti caramasthiti ane che, tyAM sudhI kahevu joIe.
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 prakSApAsUna nairayikA yAvat-bhavanapati pRthivIkAyikAdipaJca vikalendriyapaJcandriyatiryagyAnikamanudhyavAnanyantarajyotipkavaimAnikAzcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtI rupAcaipu:-upacitavanta ityAzayaH, atha vartamAnakAlamadhikRtya gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! jIvAH khalu kapAyaM pariNamantaH katibhiH sthAna raSTakarmaprakRtI rupacinvanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehiM uciNaMti nAva lobheNaM' kapAyaM pariNamanto jIvA zcaturbhiH sthAnaH kAraNaiH, aSTa karmaprakRtI rUpacinvanti, yAvat-krodhena mAnena mAyayA lobhena cetyarthaH, 'evaM neraiyA jAva vemaNiyA' evamaudhikajIvokti rItyA nairayikA yAvat-dazabhavanapati pRthivIkAyikAdi paJca vikalendriya jo vaktavyatA jIvoM ke viSaya meM kahI hai, vahI nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke viSaya meM jAnanA cAhie / arthAt nArakoM bhavanapatiyoM, pRthvIkAya Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyo, vAnavyannaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI aisA samajhalenA caahie| ina sabhI jIvoM ne krodhAdi ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai| , aba vartamAna kAlakI apekSA se gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! kapAyapariNata jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya karate haiM ? bhagavAn-rUpAya pariNAma vAle jIva cAra kAraNoM se ATha karmaprakratiyo kA upacaya karate haiM, yathA-krodha se, mAna se, mAyA se aura lobha se|| nArako se lekara vaimAnikoM taka isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt jo cAta samuccaya jIvo ke viSaya meM kahA hai, vahI nArakoM, daza bhavanapatiyo pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryacoM, manupyoM; . je vaktavyatA enA viSayamAM kahI che, teja nArakathI laIne vimAnike sudhInA viSayamAM jANavI joIe. arthAt nArake, bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikalendri, pacendriya tiryaMcA, manuSya, vanavyantare, tibbo ane vaimAnikAnA viSayamAM paNa evuM ja samajI levuM joIe. A badhA e kodinA kAraNe ATha karmaprakRtine upacaya karyo che. have vartamAna kALanI apekSAe zrI gautamasvAmI prazna kare che . . . . he bhagavana kaSAyapariNata jIva keTalA kAraNathI ATha kAryaprakRtiyono upacaya kare che? bhagavAna kaSAya pariNAmavALA jIva cAra kAraNathI ATha karmaprakRtine upacaya kare cha. rebho, adhayI, bhAnathI, mAyAthI sana solathI. . nArathI laIne vaimAnike sudhI e prakAre samajavuM joIe arthAt je vAta samuccaya viSayamAM kahI che, te ja nArake, daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi pAca ekendriya, vikandriya, pacendriya tirya, manuSya, vAtavyantara, tiSka ane vaimAnikanA
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevabodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam 573 paJcendriya tiyagyonikamanuSya vAnavyantara jyotiSka vaimAnikAzcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTau karmaprakRtI rupacinvantItyarthaH, 'evaM uvaciNissaMti' bhUtavartamAnakAlopayokti rItyA kapAyapariNatAH samuccayaMjIvAH, nairayikAdi vaimAnikaparyantAzcApi krodhena mAnena mAyayA lobhena cApTau karmaprakRtI rupacepyanti-aSTa karmaprakRtInAmupacayaM kariSyantIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMte ! kai hiM ThANehiM aTThakammapagaDIo vaMdhinu ?' he bhadanta ! jIvAH khalu katibhiH sthAnaH kAraNaiH aSTa karmaprakRtI rabhAntsuH-baddhavantaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauhi ThANehiM aTThakammapagaDIo vaMdhi' pAyapariNatAH jIvA zcaturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTa karmaprakRtI ramAntsuH-baddhavantaH, 'taM jahAkoheNaM mANeNaM jAva lobheNaM' tadyathA-krodhena, mAnena, yAvada-mAyayA, lobhena ceti, tatra vandhanaM tAvad jJAnAvaraNIyAdikarmapudgalAnAM pUrvoktarItyA svasvAvAdhAkAlottarakAlaM niSi. vAnavyantaroM kA upacaya karate haiN| - vartamAna kAla ke samAna bhaviSyat kAla meM bhI samuccaya jIva tathA nArakoM se lekara vaimAniyoM taka ke cauvIso daMDako ke jIva krodha, mAna. mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya krege| . gautamasthAnI he bhagavan ! kitane kAraNoM se jIvoM ne ATha karmaprakRtiyoM kA bandha kiyA hai ? bhagavAna-he gautama ! cAra kAraNoM se jIvo ne karma kI jJAnAvaraNIya Adi ATha prakRtiyo kA bandha kiyA hai| ve cAra kAraNa yoM haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha ! jJAnAdaraNIya Adi karmapudgaloM kA pUrvokta rIti se apane-apane avAdhA kAla ke pazcAt jo niSikta kiye gaye haiM, unakA punaH viziSTaM kAya pariNati se nikAcana honA bandhana kahalAtA hai| saanyamAM paNa ema ja kahevuM joIe ke A badhA vIsa daDakonA jIva koI mAna. mAyA ane lebhanA kAraNe ATha karma prakRtine upacaya kare che. - : vartamAna kALanA samAna bhaviSya kALamAM paNa samuccaya jIva tathA nArakathI laIne vaimAnikanA covIse daMDakanA jIva krodha, mAna, mAyA ane lebhanA kAraNe AMTha kaprakR tino upacaya karaze. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! keTalA kAraNothI e ATha karmaprakRtine badhuM 428 cha ? zrI bhagavAna-he gautama, cAra kAraNathI e karmanI jJAnAvaraNIya Adi ATha prakRtine anya karyo che. te cAra kAraNa Ama che. kodha, mAna, mAyA ane lebha jJAnA varaNIya padi karmayugalanA pUrvokta rItathI pitapotAnA abAdhA kAlanA pachI je niSikta karelA che, temanuM punaHviziSTa kaSAya pariNatithI nikAcana thavuM te bandhana kahevAya che,
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 prezApanAsUtra ktAnAM punaH kapAyapariNativizeSAd nikAcanaM bodhyam, 'evaM neraiyA jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvokti rItyA nairayikAH yAvad-dazabhavanapati prabhRti vaimAnikaparyantA api jIvavizeSAH bhUyaH kaSAyapariNatAH santaH krodhena mAnena mAyayA lobhena cASTa karmaprakRtIH baddhavanta ityarthaH, 'baMdhiMsu, baMdhaMti, baMdhissaMti' pUrvoktarItyA audhikajIvA nairayikAdi vaimAnikAntAH abhAntsuH aSTa karmaprakRtIH krodhAdi caturbhiH sthAna baddhavanta ityuktam, evameva taeva audhikajIcA nairayikAdi vaimAnikAntAzca catubhiH krodhAdibhiH kAraNIbhUtairapTavarmaprakRtI baMdhnanti bhansyanti cetyAzayaH, tathA-'udIreMmu, udIraMti, udIri saMti bhUyaH kapAyapariNatAH samuccayajIvAH, nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca krodhAdi caturbhiH kAraNairaSTa karmaprakRtI rudairayan-udIravantaH, udIrayanti; udIrayiSyanti isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka samajhanA cAhie, arthAt, samuccaya jIvoM ke samAna hI daza bhavanapati Adi vaimAnika devoM paryanta jIvoM ke punaH kaSAyapariNata hote hue krodha, mAna, mAyA aura lobha se aSTa karmaprakRtiyoM kA baMdha kiyA hai, bandha karate haiM aura vandha kreNge| bandhana ke viSaya meM samuccaya jIvoM aura cauvIsa daMDakoM ke vizeSavizeSa jIvoM ke viSaya meM jo prarUpaNA kI gaI hai, vahI udIraNA ke saMbaMdha meM bhI samajhanA cAhie / arthAt pUrvokta sabhI jIvoM ke krodha, mAna, mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kI udIraNA kI hai, udIraNA karate haiM aura udIraNA kareMge / udIraNA nAmaka karaNa ke dvArA, jo karma udaya meM nahIM Ae haiM, unheM, udayAvAlikA meM praviSTa karanA udIraNA kahalAtI hai| vaha udIraNA bhI kiMcit eka vizeSa prakAra kI kaSAyapariNati ke kAraNa hotI hai / isa abhiprAya se karate haiM-cAra kAraNoM se jIvoM ne udIraNA kI hai, karate haiM aura krege| - eja prakAre nArakethI laIne vaimAnike sudhI samajavAM joIe. arthAt samuccaya chanA samAna ja daza bhavanapati Adi vimAnika de paryantanA jIe punaH kaSAya pari gRta thaIne krodha, mAna, mAyA, ane lebhathI aSTa karma prakRtine baMdha karela che. bandha 42 cha bhane san 42ze. bandhananA viSayamAM samuccaya che ane covIsa daMDakenA vizeSa-vizeSa jInA viSayamAM je prarUpaNa karAI che. teja udIraNAnA sambandhamAM paNa samajI levI joIe arthAta pUrvokta badhA e kodha, mAna, mAyA ane temanA kAraNe ATha karma prakRtinI udIraNuM karI che. udIraNA kare che ane udIraNA karaze udIraNa nAmaka karmanA dvArA je karma udaSamAM nathI AvyAM, temane udayAvalikAmAM praviSTa karavA te udIraNa kahevAya che. te udIraNa paNa kiMcit eka vizeSa prakAranI kaSAya pariNatinA kAraNe thAya che. e abhiprAyathI kahe che-cArakArathI jIe udIraNA karI che, kare che ane karaze,
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizeSanirUpaNam 575 ca, tatrodIraNaM tAvad-udIraNA karaNavazAt karmapudgalAnA manudayaprAptAnA mudayAvalikAyAM pravezanamatraseyam, taccApi udIraNaM kiJcittathAvidhakapAyapariNativazAd bhavatItyabhipretya'cauhi ThANehiM udIreMsu udIraMti udIrirasaMti' ityuktam, tathA 'vedimu, vedeti, vedaissaMti' bhUyaH kapAyapariNatA jIvA audhikAH, nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca krodhAdi caturbhiH kAraNairaSTau karmaprakRtI ravedanta-veditavantaH, vedayante, vedayiSyante cetyarthaH tatra vedanA tAvatU svasthAvAdhAkAlanAzAdudayaprAptasya udIraNAkaraNena vA udayaM prApitasya karmaNa upabhogarUpA vodhyA, tathaiva 'nijariMsu, nijareMti, nijarissaMti' kaSAyapariNatAH samuccaya jIvAH nairayikAdi vaimAnikAntA jIvavizeSAzca krodhAdi caturbhiH sthAnaH kAraNaiH aSTau karmaprakRtIH nirjarayana, nirjarayanti, nirjarayiSyanti ca, tatra nirjarA tAvat karmapudgalAnAM vedayitvA vedayitvA akarmatvApAdanarUza, AtmapradezaH saMvaddhAnAM jJAnAvaraNIyAdi karmapudgalAnAM vedaM vedaM zAtanamityarthaH, tathA coktam, kaSAyapariNata samuccaya jIvo ne tathA nArako se lekara vaimAnikoM taka vizeSa jIvoM ne ukta cAra kAraNo se ATha karmaprakRtiyoM kA-vedana kiyA hai, ve vartamAna kAlameM vedana karate haiM aura bhaviSyat kAlameM vedana krege| apaneapane abAdhA kAla ke samAna hone para udaya meM Aye yA udIraNAkaraNa ke dvArA udaya meM lAye gaye karma ke vipAka kA anubhava karanA vedanA kahalAtA hai| isI prakAra nirjarA ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, arthAt kaSAyapariNata samuccaya jIvoM tathA nArako se lekara vaimAnikI taka ke vizeSa jIvoM ne krodha, mAna, mAyA aura lobha-ina cAra kAraNoM se aSTa karmaprakRtiyoM ko nirjarA kI hai, nirjarA karate haiM aura nirjarA karege / karmapudgalo kA vedana hone ke bAda ve akarma bana jAte haiM, isI ko nirjarA kahate haiM, arthAt phala bhogane ke pazcAt kamoM kA AtmapradezoM se jhaDa jAnA-pRthak ho jAnA nirjarA hai| kahA kaSAya pariNuta samuccaya che tathA nArakethI laIne vaimAnike sudhInA vizeSa jIe ukta cAra kAraNathI ATha karma prakRtinuM vedana karyuM che, teo vartamAna kALamAM vedanA kare che ane bhaviSya kALamAM vedana karaze. pitA-pitAne abAdhAkALa samApta thatAM udayamAM Avela agara udIraNa karaNanA dvArA udayamA lAvelA karmanA vipAkane anubhava karavo te vanA 4vAya che. eja prakAre nirjarAnA viSayamAM paNa kahevuM joIe. arthAt kaSAya pariNuta samuccaya jIvo tathA nArakathI laIne vimAnika sudhInA vizeSa jInA dha, mAna, mAyA ane lAbha. A cAra kAraNathI Avela karma prakRtinI nirbhara karelI che. nirjarA kare che ane nirjarA karaze. karma pudgale nuM vedanA thayA pachI te karma banI jAya che, tene ja nirjara kahe che arthAt phaLa bhegavyA pachI karmonuM Atma pradezathI pRthapha thaI javuM te nirjarA che,
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra ___puccakayakammasADaNanijjarA" pUrvakRta karmazAtanaM nirjarA iti, kintu dezanirjarevamayaseyA, kapAyajanitatvAt, sarvanirjarAtu kapAyarahitasya sarvaniruddhayogasya mokSasaudhamArohata evopajAyane netarasya, dezanirjarA tu sarvakAlaM savAlapi saMbhavatItibhAkaH, akulAlaharanAha'evaM ee jIvAiyA vemANiyapajjavasAnA ahArasadaMDagA jAba vemANiyA, nijariMsu, nijareMti, nijarisaMti evam pUrvottarItyA ete-pUrvoktAH jIvAdikA gAlikAparyavasAnAH aSTAdaza khaNDakAH atIlavartamAna bhaviSyatkAla yeDena copacayavanmodIraNA vedanA nirjarANAM paNNAM triguNitAnA maSTAdazadaNDakapadavAcyAH yAbad-nairavikAdi vaimAnikapatA jIvavizepAH sapuccayajIvAzca caturbhiH krodhAdikAraNaiH aSTa karmaprakRtI citamantazcinvanti ceSpanti, upacitavantaH, upacinvanti, upaceSyanti, azAntsuH badhnanti, matsyanti, udaityan, udIrayanti, udIrayiSyanti, avedayanta, vedayante, vedayiSyante, nirajA bhI hai-'punvakyakammasADaNa lijjarA' arthAt pUrvabaddha karmoM kA jhaDanA nirjarA hai| kintu yahAM jisa nirjarA kA kathana kiyA gayA hai, vaha deza nirjarA samajhanI cAhie, kyoMki yaha kaSAya janita hai| sarvanirjarA to kaSAya se rahita, yogoM kA sarvathA nirodha kara dene vAle aura mokSarUpI mahala para ArUDha hone vAle ko hI hotI hai, anya ko nahIM / deza nirjarA saba jIva sadA kAla karate rahate haiN| . aba upasaMhAra karate hue kahate haiM-ina pUrvokta samuccaya jIvoM ne tathA nArakoM se lekara vaimAnika devoM taka ke caubIsoM daMDakoM ke jIvoM ne, atIta, vartamAna aura bhaviSya kAla ke bheda se caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA, kI hai, karate haiM aura krege| caya, upacaya Adi chaha kA tInoM kAloM se guNAkAra karane para aThAraha daMDaka hote haiM / unheM isa prakAra kahanA cAhie-caya kiyA, karate haiM aura kare ge, upacaya kiyA, upacaya karate haiM aura _ 55 -pUvvakayakammasADaNa nijarA, arthAta pUrva ma nu pRtha5 te nirjarA che. kintu ahIM je nirjarAnuM kathana karAyeluM che, te deza nirjarA samajavI joIe, kemake te kaSAya janita che. sarva nirjarAte kaSAyathI rahita vegone sarvathA nirodha karanArA ane mekSa rUpI mahela para ArUDha thanArAone ja hoya che, bIjAone nathI hotI. deza nirjarA badhA sadAkALa karatA rahe che. have upasaMhAra karatA kahe che, A pUrvokta samuccaya che tathA nArakathI laIne vaimAnika deva sudhInA vIse daMDakanA e atIta, vartamAna ane bhaviSyakALanA vadhA yaya, 65yaya, andha, 2, vedanA ane ni / 42kha cha, 42 cha, bhane 42ze. caya, upacaya Adi chaene traNe kALethI guNAkAra karatA aDhAra daMDaka thAya che. temane A prakAre kahevA joIe-caya karyo, kare che, ane karaze upacaya karyo upacaya kare che ane
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyodhinI TIkA pada 14 sU0 2 krodhaprakAravizepanirUpaNam rayana, nirjarayanti, nirjArayiSyanti, athoparyukta saMgrAhakagAthAmAha- 'AtapatiTThiyakhecaM pahucca dANubaMdhi Asoge / ciNaciNa vadhaudI vedataha nijjarA ceva' // 1 // AtmapratiSThitaM kSetra pratItya anantAnubandhI AbhogaH / cayopacayavandhodIraNA vedanAstathA nirjarA" caiva // 1 // spaSTArtham / ' iti paNNavaure bhagavaIe kasAyapayaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAM kapAyapadaM samAptam ||14|| sU0 2|| 577 itizrI vizvavikhyAta - jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita - lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUpita - kolhApura rAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla- prativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM caturdazaM kaSAyapadaM samAptam // 14 // upacaya kareMge, bandhana kiyA, bandhana karate haiM aura bandhana karege, udIraNA kI, udIraNA karate haiM aura udIraNA karege, vedana kiyA, vedana karate haiM aura vedana kareMge, nirjarA kI, nirjarA karate haiM aura nirjarA kareMge / aba uparyukta viSayoM kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM- AtmapratiSThita kSetra ke Azraya se, anantAnubaMdhI, Abhoga, caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA kA yahAM kathana kiyA gayA hai / gAthA kA Azaya spaSTa hai / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla prativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM caudahavAM kaSAya pada samApta // 14 // upacaya karaze. anyana karyu, khadhana kare che ane bandhana karaze. udIraNA karI, udIraNA kare che, ane udIraNA karaze. vedana karyu, vedana kare che ane vedana karaze. nirjarA karI, nirA kare che ane nirAza karaze have uparyukta viSayeAnA saMgraha karanArI gAthA kahe cheH Atma pratiSThita, kSetranA AzrayathI, anantAnum dhI, bhAloga, zraya, upayaya, mandha, udIraNA, vedanA ane nija rAnu ahI' kathana karelu' che. gagAnA Azaya spaSTa che. s0 2 // zrI jainAcAya jainadhama krivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vruti viracita prajJApanA sUtranI prameyakheAdhinI vyAkhyAnuM caudamu kaSAya pada samAsa. // 14 5 pra0 73
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 pratApanArase paJcadazaM padam khUlam-saMThANe bAhallaM pohataM kaipaesaogADhe / appA bahupuTupaviTTa vilaya aNagAra AhAre // 1 // adA ya asI ya maNInuddhapANe tella phANiya vasAya / kaMvalathUNA thiggala dIvodahI loga'loge ya // 2 // ____ chAyA-saMsthAna, vAhalyaM, pRthutvaM, katipradezam, avagADham / alpabahuttvaM spRSTam, praviSTam, viSayaH, anagAraH, AhAraH // 1 // AdarzaH, asizca maNirdugdham, pAnakam, tailam, phANitam ksA ca / kambalam sthUNA, viggalam, dvIpodadhi, lokaH alokaJca // 2 // __TIkA-caturdazapade kapAyapariNAmasva prAdhAnyena bandhakAraNavAd vizeSatastanirUpaNaM kRtam atha indriyavatAmeva legyAdi sadbhAvena vizeSata indriyapariNAmaprarUpaNArtha paJcadazaM padaM vyAkhyAtumAha-atra ca uddezaka dvayamasti, tatra prathamodezakAryasaMgrahagAdhA dvayamAha-'saMThANaM pandrahavAM pada zabdArtha-(saMThANe) saMsthAna (vAhallaM) sthUlatA (pohattaM) pRthaktva (kaipaesa) katipradeza-indriyoM ke pradeza kitane ? (ogADhe) avagADha (appApahu) alpabahutva (puSTa) spRSTa (paviThTha) praviSTa (vilaya) viSaya (aNagAra) anagAra (AhAre) AhAra (ahAya) darpaNa (alI ya) aura talavAra (maNI) maNi (buddha ) dUdha (pANe) pAnaka (tella) taila (phANiya) zava (vasAya) aura carbI (kaMbala) kaMbala (zrRNA) thUna (dhiggala) thegalI (dIvodahi) dvIpa,, samudra (logA'loge ya) loka aura aloka TIkArya-kapAya bandhana kA pradhAna kAraNa hai, ataH caudahaveM pada meM usakA vizeSa rUpa se nirUpaNa kiyA gayA hai, parantu indriyoM vAle jIvoM meM hI lezyA Adi kA sadbhAva hotA hai, ataH vizeSa rUpa se indriya pariNAma kI prarUpaNA karane ke lie pandrahaveM pada kI vyAkhyA kI jAtI hai| isa pada meM do uddezaka paMdaramuM pada zanArtha-(saMThANe) saMsthAna (bAhallaM) sthNa tA (pAhatta) pRtha4.5 (kaipaesa) tipradeza dhandriyAnA praTeza TA ? (ogADhe) bhagA (appA bahu) ma65 maya (puTTha) ra (paviTTha) praviSTa (visaya) viSaya (aNagAra) anAra (AhAre) mAhAra (adAya) 6 (asIya) aapAra (maNI) bhayi (duddha) ddha (pANe) pAna (tella) tesa (phANiya) zama (vasAya) bhane yI (kaMvala) 4in (thUNA) thUna (thiggala) thImI (dIbodahi) dIpa, samudra (logA'loge ya) leka ane aleka TIkA-pAya bandhanuM pradhAna kAraNa che. tethI caudamA padamAM tenuM vizeSa rUpe nirUpaNa karAyuM che, paraMtu Indriye vALA mAM ja vezyA vigereno sadbhAva hoya che, tethI vizeSa rUpathI Indriya pariNAmanI prarUpaNa karavAne mATe paMdaramA padanI vyAkhyA karAya che
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 viSayArthasaMgrahanirUpaNam bAhallaM pohattaM kaipaesa ogADhe / appA bahu puTTa paviTTha visaya aNagAra AhAre // 1 // badAya asIyama gI duddhapANe tellaphANiyavasAya / kaMbalathUNA thiggala dIvodahi logaDalogeya // 2 // saMsthAnam-prathamamindriyANAmAkAravizeSaprarUpaNam 1 tadanantaram-bAhalyamsthUlatA-indriyANAM piNDatvaprarUpaNamityarthaH 2, tadanantaraM pRthutvam-indriyANAM vistAraarUpaNam 3, tataH kati pradezam indriyamiti vaktavyam 4, tadanantaram-avagADhaM-katipradezAvagADha mindriyamiti vaktavyam 5, tadanantaram alpabahutvam-aksAinAviSayakaM kazAdiguNa viSayakaJca vaktavyam 6, tadanantaraM spRSTAspRSTaviSayakAlpaNam 7, tadanantaram praviSTam-praviSTApraviSTa viSayakaM prarUpaNam 8, tadanantaraM viSaya:-viSayapariNAmaprarUpaNam 9, tadanantaram anagAra:-anagAraviSayakaM prarUpaNam 10, tadanantaram AhAra:-AhAraviSa. yakaM prarUpaNam 11, tadanantaram-AdarzaH-Adarza viSayakaM prarUpaNam 12, tdnntrmhaiN| unameM se prathama uddezaka meM jina-jina viSayo kI prarUpaNA kI gaI hai, unakA nirdeza do gAthAoM meM kiyA gayA hai / vahI yahAM kahate haiM (1) saMsthAna-sarvaprathama indriyoM ke AkAra kI prarUpaNA kI jaaegii| (2) tadanantara indriyoM ke bAhalya kA-sthUlatA kA arthAt piNDarUpatA kA kathana kiyA jAyagA / (3) pRthutva-phira indriya ke vistAra kA prarUpaNa hogaa| (4) kati pradeza-kisa indriya ke kitane pradeza haiM, yaha kahA jaaygaa| (6) avagAhaindriya kitane pradezoM meM avagADha hai, yaha batalAyA jAyagA / (6) alpabahutvaavagAhanA saMbaMdhI aura karkazatA Adi saMbaMdhI alpabahutva kA pratipAdana kiyA jAegA / (7) spRSTa-spRSTa evaM aspRSTa saMbaMdhI prarUpaNA / (8) praviSTa-praviSTaapraviSTa saMbaMdhI carcA / (9) viSaya-viSaya kA pramANa / (10) anagAra-anagAra saMbaMdhI prarUpaNA (11) AhAra-AhAra viSayaka prarUpaNA (12) Adarza arthAt kAca saMbaMdhI kathana, isI prakAra (13) asi-talavAra (14) maNi (15) dagdha - A padamAM be udezaka che. temAMthI pahelA uddezakamAM je je viSayanI prarUpaNa karAI che. temanA nirdeza be gAthAomAM karAyela che, te ja ahIM kahevAya che ke (1) saMsthAna-sarva prathama IndriyenA AkAranI prarUpaNa karAze (2) tyAra bAda IndrinI sthUlatAnuM arthAta piMDa rUpanuM kathana karAze (3) pRthutva-pachI IndriyanA vistAranuM prarU5Na thaze. () kati pradeza-kaI indriyanA keTalA pradeza che. e kahevAze. (5) avagADha Indriya keTalA pradezamAM avagADha che, e batAvAze. (6) alpa-bahatva-avagAhanA sambandhI ane karkaza Adi saMbaMdhI a5bahuvanuM pratipAdana karAze. (7) spaSTa-skRSTa temaja bhaYSTa samadhI 535. (8) praviSTa-praviSTa-mapraviSTa samadhI yA. (6) viSayaviSaya pramANa. (10) manA2, managAra saMdhI pra35. (11) mAhAra-mAhAra viSaya 35. (12) mAIza marthAt Aya samadhI thana, se prAre (13) masi-dat2 (14)
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 prajJApanAstre asizca-asiviSayakaM nirUpaNam 13, tato maNiH-maNiviSayakaM nirUpaNam 14, tato - dugdham-dugdhaviSayakaM nirUpaNam 15, tadanantaras-pAnakam-pAnakaviSayakaM nirUpaNam 16, tadanantaraM tailam-tailaviSayakaM prarUpaNam 17, tadanantaram-phANitam-phANitaviSayakaM nirU. paNam 18, tadanantaraM vasA ca-basA viSayakaM prarUpaNam 19, tadanantaraM kambalam-kambalaviSayakaM nirUpaNam 20, tataH sthUNA-sthUNA vipayakaM prarUpaNam 21, tadanantaraM thiggalam. AkAzaghiggalaviSayakaM nirUpaNam 22, tadanantaraM dvIpodadhi-dvIpa 23, udayiviSayaka - nirUpaNam 24, tato lokA-lokaviSayakaM nirUpaNam 25, tadanantaram-alokaH-alokaviSayakaM prarUpaNam 26, prathamoddezake vartate ityarthaH / indriyavaktavyatA mUlam-kAi NaM saMte ! iMdiyA paNNatA ? goyamA ! paMca iMdiyA . papaNattA,taM jahA-soiMdie, camlidie, pANidira, jibhidie, phArsi die,| soiMdie NaM bhaMte kiM saMThie papaNate? goyamA ! kalaMvuyApuppha / saMThANasaMThie paNatte, cakkhidie NaM bhaMte ! ki saMThie paNNatte ? goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThieM paNatte, dhANidie NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! aimuttagacaMdasaMThANasaMThie, jilidie NaM pucchA, goyamA ! - khurappasaMThAgasaMThie paNatte, phAlidie gaM pucchA, goyanA ! jANAsaMThANasaMThie paNNate?, soiMdie NaM bhaMte kevaiyaM cAhalleNaM paNNate? goyasA! aMgulasta asaMkhejailAge bAhalleNaM paNatte2, evaM jAva phAsiM. die, soiMdieNaM bhaMte ! keithaM pohatteNaM paNNate ? gopamA ! aMgulasta asaMkhejaibhAgaM pohatteNaM eSNate, evaM cavikhadie ki, ghANidie vi, jibhidieNaM pucchA, goyanA ! aMgulapahaleNaM pANate. phAlidieNaM pucchA, goyanA ! sarIrappasAgaMmele pohatteNaM eNNatteI, soiMdieNaM bhaMte! (16) pAnaka (17) taila (18) phANita-zava (19) vasA arthAtU carbI (20) kambala (21) sthUNA (22) diggala arthAta AkAzathiggala (23) dvIpa evaM (24) sAgara (25) loka aura (26) aloka saMbaMdhI prarUNA kI jaaegii| mAla (15) dugdha (16) pAna (17) te (18)Nita (18) vasA arthAt yamI (20) masa (21) 2) / (22) nisa, arthAt Aza thisa (23) dI5 tebhara (24) sAgara (25) mana (26) mA samadhI 535! rAze.
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' prameyavodhinI TIkaH pada 15 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam 681 F 'kar3a esie paSNate ? goyamA ! asaMkhejjapaesie paNNatte, evaM jAva phArsidie // sU0 1 // chAyA - kati khalu bhadanta / indriyANi prajJatAni ? gautama ! paJca indriyANi prajJaptAni, tadyathA-zrotrendriyam cakSurindriyam ghrANendriyam jihUvendriyam sparzendriyam thotrendriyaM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! kadambapuSpasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam cakSuridrayaM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! mamuracandrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam / ghrANendriyaM khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! ati muktakacandrasaMsthAna saMsthita, jihvendriyaM khalu pRcchA, gautama ! indriyavaktavyatA 7 zabdArtha - (kaNaM bhaMte! iMdiyA paNNasA ?) he bhagavan ! indriyoM kitanI kahI haiM ? (goyanA ! paMca iMdiyA paNNattA) he gautama ! pA~ca indriyo kahI haiM (laM jahA ve isa prakAra (soIdie, cakkhidie vANidie jimbhidira, phArsidie ) zrotrendriya, cakSu indriya, prANendriya, jivendriya, sparzendriya (soIdie NaM bhaMte! kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA ! kalaMbuyA puSphasaMThAsaMTie paNNatte) he gautama ! kadamba ke phUla ke AkAra kI kahI hai ( cakkhidie NaM bhate ! kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! cakSu indriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA ! masRracaMdasaMThArice paNNatte) he gautama! masUra yA candramA ke AkAra kI kahI hai (ghANiMdie NaM bhaMte ! pucchA ?) he bhagavan ! ghrANendriya kI pRcchA ? (goyamA ! aimuttagacaMdaThANasaMThie) he gautama ! atimuktaka aura candra ke AkAra kI kahI hai (jibhidie NaM pucchA ? ) jivendriya ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! khurappa Indriya vaktavyatA zabdArtha - (kaiNaM bhaMte / iMdiyA paNNattA ?) bhagavan ! IndriyA keTalI kahI che ? (Mani ! da sfeer quwan) T silau! Slgu vie del d. (? oegt) aA 241 4817 te (soiM.ie, cakkhidie, ghArNidie jidhmiMdie, phArsidie ) zrotrendriya, akSurdhandriya, praannendriya, jihendriya, sparzendriya (soIdieNaM bhaMte ! ki saMThie paNNatte ?) he bhagavan / zrotendriya vA mAranI hI che ? (goymA ! kalaMbuyA pupphasaMThANasaMThie paNNatte) he gautama! nA DUsanA bhAranI Ahesa che. (cakkhiM dieNaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! yakSudhandriya ThevA bhAranI uhI che ? (goyamA ! masUra caMdasaMThANasaMThie paNNatte) he gautama! bhasUra hai yandrabhAnA sAranI sahela che. (ghArNidieNaM bhaMte ! pucchA ?) he bhagavan ! prAondriyanI pRcchA ? (goyamA / aimuttagacaMdasaMThANasaMThie) he gautama! atibhuta mate yandranA bhArI. (jivmiMdieNa pucchA ?) nihvendriyanA viSayabhAM prazna ? (goyamA ! khurappa saMThANasaMThie paNNatte) De gautama ! ahA
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 - pramApanAstre kSuraprasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam sparzendriyaM khalu pRcchA, gautama ! nAnA saMsthAnasaMsthitaM prajJaptama1, zrotrendriya khala bhadanta ! kiyad bAhalyena prajJaptam ? gautama ! aGgulasyAsaMkhyeyabhAgo vAhalyena prajJaptam 2, evaM yAvat rUpazendriyam sparzendriyaparyantaM evameva bodhyam zrotrendriya khalu bhadanta ! phiyat pRthutvena prajJaptam ? gautama ! aGgulasyAsaMkhyeyabhAgaH pRthutvena prajJaptam, evaM cakSurindriyamapi, ghrANendriyamapi, jivendriyaM khulu pRcchA, gautama ! agulapRthutvena prajJaptam, sparzendriyaM khalu pRcchA, gautama ! zarIrapramANamAtraM pRthutvena prajJaptam 3, zrotrendriya saMThANasaMThie paNNatta) he gautama ! khurapA ke AkAra kI kahI hai (phAsidie NaM pucchA ?) sparzendriya saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte) he gautama ! aneka AkAra vAle AkAra kI kahI hai| __ (soiMdiya NaM bhaMte ! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kA bAhalya-sthUlatA kitanA hai ? (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjaibhAge vAhalleNaM paNNatte?) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtavAM bhAga bAhalya kahA hai (evaM jAva phAsidie) isI prakAra yAvat sparzendriya paryanta samajha leveN| (soiMdie NaM bhaMte ! kevaiyaM pohatteNa paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kitanI pRthu-vizAla hai ? (goyamA! aMgulassa asaMkhejjahabhAga pohatteNaM paNNatte) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pRthutva vAlIhai (evaM jAva cakkhidie vi, ghANidie vi,) isI prakAra yAvat cakSuindriya bhI, ghrANendriya kA bhI pRthutva samajha leveM (jibhidie NaM pucchA) jihavendriya saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! aMgulapuhatteNaM paNNatte) he gautama ! aMgulapRthaktva vizAla kahI hai (phAsidie NaM jInA bhA2nI 49sa che. (phAsidieNa pucchA ?) 25zendriya samadhI 27 ? (goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte) 3 gautama ! mane prAranA mA2nI 4hI cha __ (soiMdieNa bhaMte ! kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte ?) 3 sAvan ! zrIndriyanu sthUsava 49 cha ? (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjai bhAge bAhalleNaM paNNatte 3) gautama ! masana sasa yAtamA mArera mAya 48 cha. (evaM jAva phAsidie) me prathAre yAvat 25zendriya (soidieNaM bhaMte ! kevaiyaM pAhatteNaM paNNatte ?) 3 bhagavan! zrIndriya TamI pRthu. * vizAla cha 1 (goyamA ! aMgulassa asaMkhejjai bhAga pAhattaNaM paNNatte) he gautama! gusanA masa bhyAtamI mA pRthu che (evaM jAva cakkhidie vi, ghANidie vi) se prAre kSu(2ndriya paY, mAndriya 55 (jibhidieNaM pucchA) frondraya samadhI 127|1,(goymaa ! aMgulapuhutteNa paNNatte) he gautama ! Ye Y45 vizAsa 49sa cha. .(phAsi die Na pucchA) 25ndriyAnA viSayamA prazna ?.(goyamA / sarIrappamANamette pohatteNa paNNatte) gautama ! zarIra pramANe mAtra pRthutva ja che
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 583 prameyodhinI TIkA pada 15 sU0 1 indriyasvarUpa nirUpaNam khalu bhadanta ! kati pradezikaM prajJaptam ? gautama ! asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam, yAvat sparzendriyam // sU0 1 // TIkA - athendriyANAM saMsthAnAdikaM prarUpayituM saMsthAnahAramAha - ' kai NaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kati khala indriyANi prajJaptAni, 'goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA' he gautama ! paJcendriyANi prajJaptAni, 'taM jahA- soIdie, cakkhidie, vANidie, jibhidie, phArsidie' tadyathA - zrotrendriyam cakSurindriyas ghrANendriyam jiDendriyam, sparzendriyam, gautamaH pRcchati - 'soIdie NaM bhaMte ki saMThie paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu kiM saMsthitam - kimAkAraM prajJaptam ? bhagavAnAha - 'gomA !" he gautama! 'kalaMbuyA puSkasaMThANasaMThie paNNatte ?' zrotrendriyaM kadambapuSpapucchA) sparzendriya ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! sarIrappamANamente pohaNaM paNNatte) he gautama ! zarIra pramANa mAtra pRthu kahI hai / evaM (soIdie NaM bhaMte ! kai parasie paNNatte) he bhagavan ! zrotrendriya kitane pradeza vAlI kahI haiM ? (goyamA ! asaMkhejjapadesie paNNatte) he gautama! asaMkhyAta pradezI kahA hai ( evaM jAva phArsidie ) isI prakAra yAvat sparzendriya / TIkArtha- aba indriyoM ke saMsthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie sarvaprathama saMsthAnadvAra kahA jAtA hai / gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! indriyAM kitanI kahI gaI haiM ? bhagavAn - he gautama! indriyAM pAMca kahIM gaI haiM, ve isa prakAra haiM- (1) zrotrendriya (2) cakSurindriya (3) ghrANendriya (4) jivA indriya aura (5) sparzendriya / gautamasvAmI - he bhagavan ! zrotrendriya kisa AkAra vAlI kahI haiM ? arthAt zrotrendriya kI AkRti kaisI hai ? bhagavAn - he gautama ! zrotrendriya kA AkAra kadamba ke puSpa ke samAna kahA gayA hai / (soiMdieNaM bhaMte / kai parakhie paNNatte ?) De lagavan ! zrotrendriya DeTA pradezavAjI rahI che (goyamA ! asaMkhejjapaesiMe paNNatte) he gautama! asaMkhyAta ahezI uDesa che. (evaM jAva phAsi die ) se hAre yAvat sparzendriya. TIkAae have indriyAnA sasthAna AdinI prarUpaNA karavAne mATesa prathama saMsthAna dvAra mhevAya zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana indriA keTalI kahelI che? zrI bhagavAn he gautama! indriyA pAMca kahelI che, tee A prakAre che(1) kSetre ndriya (2) yakSurindriya ( 3 ) prAzendriya ( 4 ) nihvAindriya (4) bhane sparzendriya zrI gautamasvAmo-he bhagavan ! zretrendriya kevA AkAravALI kahela che? ( arthAt zretrendriyanI AkRti kevI che?
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 prazApanAsUtre - saMsthAnasaMsthitaM-kadambapuSpAkAraM prajJaptas, atrendriyANi dravyendriyamAvendriyabhedena dvividhAni bodhyAni, tatra dravyatto nivRtyupakaraNarUpANi, bhAvato labdhyupayogasvarUpANi bodhyAni, tathA coktam 'nirvRtyupakaraNe dravyendriyaM, labdhyupayogo bhAvendriyamiti, tatra niti stAvat prativiziSTaH saMsthAnavizeSaH sA cApi nivRti bAhyAbhyantarabhedena dvividhA bhavati, - tatrApi vAhyA parpaTikAdirUpA, sA khalu vicitrA na pratiniyatarUpatayopadeSTuM zakyate, ___ yathA manuSyasya zrotre nayanayo rubhayapArzvabhAvinI, bhraSau coparitanazravaNadhApekSayA same, bhavataH azvasya nayanayorupari tIkSNe cAgrabhAge ityAdi rItyA jAtibhedAdanekAkArA. ' bhavanti, abhyantarA punarnirvatiH sarveSAmeva prANinAM samAnaiva bhavatIti bhAvaH kintu kevalaM ' ___ yahAM yaha samajhanA cAhie-pAMcoM indriyoM dravyendriya aura bhAvendriya ke bheda ' se do-do prakAra kI hotI haiM / dravyendriyAM bhI do prakAra kI hai-nivRtti aura * upakaraNa / bhAvendriyAM bhI do prakAra kI haiM-labdhi ora upabhoga / tattvArtha sUtra meM kahA hai-'nirvatyupakaraNe dravyendriyas' arthAt niti aura upakaraNa dravyendriya haiM lathA 'landhyuSayogI lAvendriyam // arthAt labdhi aura upayoga bhAvendriya haiM / indriyoM kA jo vibhinna-vibhinna aura vizeSa prakAra kA saMsthAna hai, . use nivRtti kahate haiM / nivRtti bhI do prakAra kI hotI hai-bAya niti aura Abhyantara nirvRtti / bAhya nivRtti parpaTikA Adi hai| vahaaneka prakAra kI hotI hai, ataeva usako kisI eka rUpa meM kahA nahIM jA sktaa| udAharaNArthamanuSya ke zrotra (kAna) donoM netroM ke agala-bagala meM hote haiM aura bhauhe UparazravaNa pandha kI apekSA sama hotI haiM, agara ghoDe ke kAna usake netroM ke Upara hote haiM aura unake agrabhAga tIkhe hote haiN| isa prakAra jAtibheda se jJAna aneka prakAra ke hote haiM / Abhyantara nivRtti saba prANiyoM kI samAna hI hotI hai| 1 zrI bhagavAna-he gautama! zretrendriyane AkAra kadambanA phUlanA jevo kahela che. ahIM ema samajavuM joIe-pAMce Indriya dravyendriya ane bhAvendriyanA bhedathI be-be prakAranI hoya che. duniye paNa be prakAranI che-labdhi ane upaga tapArtha sUtramA 4thu cha-nivutyupakaraNe dravyendriya, arthAt niti mana 54255 dravyadraya cha, tathA labdhyupayogI bhAvendriyam marthAt sa mana yo mAndriya che. ndrinA je vibhinna vibhinna saMsthAna ane vizeSa prakAranA saMsthAna che, tene nivRtti kahe che nivRti paNa be prakAranI hoya che-bAhya nivRtti ane Abhyatara nivRtti, bAhmani.vRtti parpaTikA Adi che-te aneka prakAranA hoya che, tethI ja tene koI eka rUpamAM kahI nathI zakAtI. udAharaNa tarIke mANasanA kAna bane tenI pahelA paDakhe che. ane bhamara kAnanI uparanI bAju zravaNabaMdhanI apekSA samAna hoya che. paNa ghoDAnA kAna tenI AnI upara hoya che ane tene agrabhAga aNIdAra hoya che. e rIte jAti bhedathI kAna
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 1 indriyasvarUpanirUpaNam sparzendriyasya nivRte vAdyAbhyantarabhedo na bhavatIti bodhyam pUrvAcAryaiH pratiSiddhatvAt, bhAvendriyamapi labdhyupayogabhedena dvivizam tatra zrotrendriyAdi viSayA sarvAtmapradezAnAM tadAvaraNakSayopazamarUpA labdhiH, upayogazca-svasta vipaye labdhyanusAreNAtmano vyApAraH pratisaMdhAnAsmako vodhyaH, gautamaH pRcchati-'cakkhidie NaM bhaMte ! kiM saMThie paNNate ?' he bhadanta ! cakSurindriyaM khalu kiM saMsthitaM-kimAraM prajJaptam ? bhagavAnAha 'goyamA ! he gautama ! 'masUracaMdasaMThANasaMThie pagatte' maharacandrasaMsthAnasaMsthitaM-masUrasya-annavizeSasya candrasya ca yat saMsthAnama-AkAravizepastena saMsthAnena saMsthitaM vyavasthitaM cakSurindriyaM prajJaptam / gautamaH pRcchati-'ghANidie NaM aMte ! pucchA' he bhadanta ! prANendriyaM khalu kiM saMsthitaM kintu parzanendripa kI bAgha aura Abhyannara niti meM bheda nahIM hotA hai, ataH pUrvAMcA?ne bheda kA niSedha kiyA hai| bhAvendriya ke do bheda haiM-labdhi aura upabhoga / zrotrAdi indriya viSayaka saMca AtmapradezoM kA ladAvaraNIya karma kA kSayopazama labdhi hai aura labdhi ke anusAra apane-apane viSaya meM indriyoM kA vyApAra honA upayoga hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! cakSuindriya kA kyA AkAra hai ? . bhagavAn-he gautama! masUra lAmaka dhAnya aura candramA ke samAna cakSuindriya kA AkAra hotA hai / arthAt cakSuindriya kA AkAra masUra kI dAla ke samAna hotA hai / aisA dhyAna meM hai| candra kA artha hai dAla aura mastUra kA artha masUra nAmaka dhAnya smjhnaa| . gautamasvAmI-he bhagavan ! ghANendriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt ghANendriya kA kyA AkAra hai ? - bhagavAl-he gautama ! atimukta kA puSpa aura candramA ke samAna nANendriya aneka prakAranA hoya che. Abhyantara nivRtti badhA prANinI sarakhI ja hoya che. paranta sparzanendriyanI bAhya ane Abhyantara nivRttimAM bheda nathI hotuM. tethI pUrvAcAryoe bhedane nivedha karela che. bhAvendriyanA be bheda che-labdhi ane upayoga. zretrAdi Indriya viSayaka badhA Atma pradezanA tadAvaraNaya karmane pazama labdhi che. ane labdhinA anusAra pita pitAnA viSayamAM indriyano vyApAra thave te upayoga che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! cakSu indriyane ke AkAra che? zrI bhagavAna-he gautama ! cakSuI driyane AkAra masUranI dALanA samAna hoya che, evuM dhyAnamA che, candrane artha che dALa ane masUrane artha che masUra nAmanuM anAja. zrI gautamasvAma-he bhagavana ! dhrANendriyanA viSayamAM pRcchA ? arthAt ghANendri ndriyane kevo AkAra che? zrI bhagavAna-he gautama! atimuktAna kula, ane candramAnA samAna prANendriyane - pra0 74
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre prajJaptam ? iti pRcchA, agavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aimuttagacaMdasaMThANasaMThie' atimuktaka candrasaMsthAnasaMsthitam-atimuktakasya-puSpa vizepasya candrasya ca saMsthAnenaAkAreNa saMsthitaM vyavasthitaM ghrANendriya prajJaptam, gautamaH pRcchati-'jibhidie NaM pucchA' jihavendriyaM khalu kiM saMsthitaM prajJaptam ? itipRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'khurappasaMThANasaMThie paNNatte' kSuraprasaMsthAnasaMsthitam-kSuraprasya-kSuradhArasya yat saMsthAna tena saMsthitaM-vyavasthim-jihUvendriyaM prajJaptam, gautamaH pRcchati-'phAsidie NaM pucchA' sparzendriyaM khalu kiM saMsthitaM prajJatam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'NANAsaMThANasaMThie paNNatte ?' nAnAsaMsthAnasaMsthitam-vividhAkAravyavasthitaM sparzendriyaM prajJaptam, atha dvitIyaM dvAram vAhalyamindriyANAM prarUpayati-'soiMdie NaM aMte ! kevaiyaM vAhalleNaM paNNate ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu kiyatparimANaM bAhalyena-sthUlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aMgulassa asaMkhejaibhAge vAhalleNaM paNa te 2' agulasyAsaMkhyeyabhAgo bAhalyena-sthUlatvena zrotrendriyaM prajJaptam, 'evaM jAva phAsidie' kA AkAra kahA hai| yahAM para candra kA artha hai phUla / gautamasvAmI-he bhagavan ! jihUbAindriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt rasanendriya kA kaisA AkAra hai ? bhagavAn-he gautama ! jihnavA indriya khurapA ke AkAra kI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sparzendriya viSayaka pRcchA! bhagavAn-hegautama ! sparzondriya nAnA prakAra ke AkAra kI kahI hai| ava dUsare bAhalya dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! zronendriya bAhalya arthAt sthUlatA kI dRSTi se kitanI kahI gaI hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya kA bAhalya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA kahA hai| isI prakAra cakSurindriya, ghrANendriya, jihavendriya aura sparzandriya kA AkAra kahyo che ahIM candrano artha che phUla. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jihA IndriyanA viSayamAM pRcchA? arthAta rasanendrine ke AkAra che? zrI bhagavAna-he gItama!jihAIndriya khurapA-davAnuM sAdhana kedALInA AkAranI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sparzendriya viSayaka pRcchA? zrI bhagavAhe gautama! sparzendriya nAnA prakAranA AkAranI che. have bIjA bAhya dvAranI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zretrendriya bAhulya arthAt sthUlatAnI daSTie keTalI Data cha?
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 1 indriyasvarUpanirUpaNam evam -zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriyaM, ghrANendriyaM, jihnavendriyaM, sparzendriyaJca vAhalyena-sthUlatvenAgulasyAsaMkhyeyabhAgaparimANaM prajJaptam, tathA coktam-'bAhallato ya savvAI aMgulaasaMkhabhAga' vAhalyatazca sarvANi agulAsaMkhyabhAgamAnAni' iti, atha yadi agulasyAsaMkhyeyabhAgo vAhalyaM sparzendriyasya vartate tathA kathaM tAvat khaDgArikAdhabhighAte zarIrAntaHvedanAnubhavaH ? iti cedatrocyate-khagindriyasya zItAdisparzaviSayatve'pi khaDgArikAdhabhighAte zarIrAntaH kevalaM duHkhavedanasyaiva sattvena zItAdisparzavedanAbhAvAt, taccApi duHkhasvarUpavedana sakalenApi zarIreNAtmA'nubhavati, natu kevalena sparzanendriyeNa jvarAdi vedanaviditi na kazciddoSaH / tRtIyaM vizAladvAraM-gautamaH pRcchati-'soiMdie NaM maMte ! kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khala kiyatparimANaM pRthutvenavizAlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aMgulassa asaMjjjaibhAgaM pohatteNaM bhI bAhalya samajhanA caahie| kahA bhI hai-'bahalya kI apekSA se sabhI indriyAM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa vAlI haiN| prazna hotA hai ki yadi sparzendriya kA bAhalya aMgula kA asaMkhyAtavA bhAga hai to khaDga, kSurA Adi kA AghAta lagane para zarIra ke andara vedanA kA anubhava kyoM hotA hai ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki sparzendriya zIta Adi sparzo ko hI jAnatI hai, jaise netra rUpa ko aura ghrANa gaMdha ko hI grahaNa karate haiN| jaba khaDga yA kSurikA kA AghAta lagatA hai to zarIra meM zItasparza Adi kA vedana nahIM hotA, kintu duHkha kA vedana hotA hai| AtmA duHkha kI usa vedanA ko sampUrNa zarIra meM anubhava karatA hai, kevala sparzendriya se nahIM, jaise jvara Adi kA vedana sampUrNa zarIra meM hotA hai| ataeca ukta kathana meM koI doSa nahIM hai| zrI bhagavAna-he gautama ! zretrendriyanuM bAhalya AMgalanA asaMkhyAtamAM bhAga jeTaluM kahela che. e ja prakAre, cakSuIndriya, dhrANendriya, jitendriya ane sparzendriyanuM bahitya samajavuM joIe. te kahyuM paNa che-bAhalyanI apekSAe badhI Indriyo aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANavALI che." prazna thAya che ke-je spazendriyanuM bAhalya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga jeTaluM che te khaDUga, astro vigerene AghAta lAgavAthI zarIranI aMdara vedanAne anubhava kema thAya che? e praznanuM samAdhAna e che ke sparzendriya zIta A sparzIne jANe che, jema AMkha rUpane ane dhrANu gaMdhane ja grahaNa kare che. jyAre khaga ke charIne AghAta lAge che te zarIramAM zIta sparza AdinuM vedana thatuM nathI, paNa duHkhanuM vedanA thAya che. AtmA dukhanI e vedanAne saMpUrNa zarIramAM anubhava kare che kevaLa sparzendriyathI nahIM, jema javara AdinuM vedanA saMpUrNa zarIramAM thAya che. tethI ukta kathanamAM koI deva nathI.
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 prajJApanAsUtre paNNatte' agulasyAsaMkhyeyabhAgaH pRthutvena - vizAlatvena prajJaptam ' evaM cakkhidie vi ghANidie vi' evam zrotrendriyokti rItyA cakSurindriyamapi ghrANendriyamapi pRthutvenAGgulasyAsaMkhyeybhAgaparimANaM prajJatam, gautamaH pRcchati - 'jimmiMdie NaM pucchA' jivendriyaM khala kiyatparimANaM pRthutvena prajJatam ? iti pRcchA, bhagavAnAi - 'goyamA !" he gautama! aMgulapuhutteNaM paNNatte ?' jihUvendriyam aGgulapRthutvena prajJaptam, gautamaH pRcchati - 'phAsiMdie NaM pucchA' sparzendriyaM khalu kiyatparimANaM pRthutvena prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'sarIrappamANamette pohatteNaM paNNatte 3' zarIrapramANamAtraM sparzendriyaM pRthutvena - vizAlatvena prajJaptam / caturtha pradezadvAram gautamaH pRcchati - 'soIdie NaM bhaMte ! kaipaesie paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu katipradezikaM prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'asaMkhejjapaesie paNNatte' zrotrendriyaM tAvad asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam, 'evaM jAva phArsidie' evam zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriyam, ghrANendriyaM jihUvendriyaM sparzendriyamapi asaMkhyeyapradezikaM prajJaptam // 0 1 // gautamasvAmI - he bhagavan ! zrotrendriya kitanI pRthu arthAt vizAlakahI hai ? bhagavAn he gautama! zrotrendriya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga vizAla kahI gaI hai / ondriya ke samAna cakSurindriya, ora ghrANendriya bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pRthu kahI gaI hai / gautamasvAmI - he bhagavana ! jivendriya ke viSaya meM pRcchA ? arthAt jihUvendriya kinanI vizAla hai ? bhagavan- he gautama! jihavendriya aMgulapRthaktva vizAla hai, arthAt usakA vistAra do aMgula se nau aMgula taka hotA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! sparzendriya ke saMbaMdha meM pRcchA ! bhagavAn - he gautama! spazaindriya zarIra ke pramANa jitanI vizAla kahI gaI hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! zrotrendriya kitane pradezoM vAlI hai ? zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! AAtrendriya keTalI pRthu arthAt vizAla kahelI che? zrI bhagavAn----gautama ! AArmendriya agulanA asaMkhyAtamA bhAga jeTalI vizAla kahelI che. zretrandriyanA samAna cakSuindriya ane ghrANendriya paNa agulanA asa khyAtamA bhAga jeTalI pRthu kaDelI che. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! jinhendriyanA viSayamAM pRcchA ? arthAta jihvAindriya keTalI vizAla che ? zrI bhagavAnanhe gautama ! jijJA indriya aMzula pRthakatva vizAla che, arthAt tene vistAra be AMgaLathI nau AMgaLa sudhInA hAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! sparzendriyanA saboMdhamAM prazna che? zrI bhagavAna-De gautama ' sparzendriya zarIranA pramANa jeTalI vizAla kahI che.
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU02 indriyANAmavagAhananirUpaNam 589 // avagAhanAdvAra vaktavyatA // mUlam-loiMdie NaM bhaMte ! - kai paesogADhe paNNatte ? goyamA ! asaMkhejapaesogADhe paNNatte, evaM jAva phAsidie, eesi NaM aMte ! soiMdiyacakkhidiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM ogAhaNaTrayAe paesaTrayAe ogAhaNapaesaTrayAe kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyalA ! savvatthove cakkhidie ogA. haNaTrayAe, soiMdie ogAhaNaTrayAe saMkhejjaguNe, ghANidie ogAhaNaTThayAe saMkhejaguNe, jibhidie ogAhaNaTayAe asaMkhejaguNe, phAsidie ogAhaNaTrayAe saMkhejjaguNe, paesaTTayAe savvatthove cavikhadie, paesayAe soiMdie saMkhejaguNe, ghANidie paesaTuyAe saMkhijaguNe, jinidie paesaTuyAe asaMkhejjaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejaNe, ogAhaNapaesaTUyAe savvatthove cavikhadie, ogAhaNaSTayAe soiMdie asaMkhejjaguNe, ghANidie ogAhaNaTrayAe saMkhijaguNe, jinbhidie ogAhaNaTTayAe asaMkhejaguNe, phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhijaguNe, phAsiM. die ogAhaNaTrayAhiMto cakkhidie paesaTTayAe aNaMtaguNe, soiMdie paesaTayAe saMkhejaguNe, ghANidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe, jibhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe, soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDaguruyaguNA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA kakkhaDguruyaguNA paNNatA, evaM jAva phAsiMdiyassa, soiMdiyasla NaM bhaMte ! kevaiyA bhauyala huyaguNA paNNattA ? goyamA agaMtA mauyalahaya. guNA paNNatA, evaM jAva phAsidiyassa, eesi NaM bhaMte ! soiMdiya - bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya asaMkhyAta pradezI kahI gaI hai| isI prakAra cakSurindriya, ghANendriya, jihavendriya aura sparzendriya bhI asaMkhyAta pradezI hI kahI gaI hai // 1 // zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zregnendriya keTalA pradezavALI che? zrI bhagavAna -he gItama ! zretrendriya asaMkhyAta pradezI kahelI che. e rIte cakSu Indriya, jihendriya ane sparzendriya paNa asaMkhyAta pradezI ja kahelI che ke 1
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAsUtra cakkhidiya ghANidiya jibhidiya phAsiMdiyANaM kakkhaDaguruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya kayare kayarehito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, vise sAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA cakkhidiyakalkhaDaguruyaguNA, soiMdiyasta karakhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA,ghANidiyassa karavaDagusyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa kakkhaDaguruyaguNA, aNaMtaguNA, phAsiMdiyassa kakkhaDagalyaguNA aNaMtaguNA, mauyalahuyaguNANaM savatthovA phAsidiyassa mauyala huyaguNA, jibhidiyasla mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa mauyalahuyaguNA agaMtaguNA, soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, carivadiyasla mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, kakkhaDagaruyaguNANaM mauyala huyaguNANa ya savvatthovA cavikhadiyasta kakkhaDagaruyaguNA, soiMdiyasla kakkhaDagaruyaguNA, aNaMtaguNA, ghANidiyasta kakkhar3agaruyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, phAsiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, phAsiMdiyasta kakkhaDaguruyaguNehito tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA,soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA ||suu0 2 // chAyA-zrotrendriyaM khalu bhadanta ! kati pradezAvagADhaM prajJaptam ? gautama ! asaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam, evaM yAvat sparzendriyam, eteSAM khalu bhadanta ! zrotrendriyacakSurindriya avagAhanA dvAra zabdArtha-(soiMdie NaM bhaMte ! kati paesogADhe paNNatta ?) he bhagavan ! zrotre ndriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? (goyamA! asaMkhejapaesogADhe paNNatte) he gautama ! asaMkhyAta pradezoM meM avagADha kahI hai (evaM jAva phAsidie) isI prakAra yAvat sparzendriya (eesi NaM bhaMte ! soiMdiya-cakviMdiya-ghANidiya-jibhiM avagAhanA dvAra zA-(soiMdieNaM bhaMte ! kai paesogADhe paNNatte ) hai lagavan ! zrIndriya DeTA praTezama mA che ?- (goyamA ! asaMkhejjaparasogADhe paNNatte) OM gautama! asabhyAta pradezAma 4416 hI che. (evaM jAva phAsidie) se prAre yAvat 25dhandriya.
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 591 prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam ghrANendriya jivendriya sparzendriyANAm avagAhanArthatayA pradezArthatayA akgAhanapradezArthatayA katarANi katarebhyo'lpAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastokaM cakSurindriyam avagAhanArthatayA, zrotrendriyam avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNas, ghrANendriyam, avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNam, jihvendriyamavagAhanArthatayA asaMkhyeyaguNam, sparzanendriyamavagAnArthatayA saMkhyeyaguNam, pradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyam, zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam ; ghrANendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam, jivendriyaM pradezArthatayA asaMkhyeyadiya-phAsiMdiyANa) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, jitavendriya aura sparzendriya me (ogAhaNaTTayAe) avagAhanA kI apekSA se (paesayAe) pradezoM kI apekSA se (ogAhaNapaesaTTayAe) avagAhanA evaM pradezoMdonoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA cA, bahuthA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatthove cakkhidie) he gautama ! saba se kama cakSurindriya (ogA. haNayAe) avagAhanA kI apekSA se (soiMdie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) zrotrendriya avagAhanA le saMkhyAtaguNA hai (ghANidie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe) ghANendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA (jibhidie ogahaNaTTayAe asaMkhejjaguNe) jihavendriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) sparzendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (paesaTTayAe savvatthove cakkhidie) pradezoM kI apekSA se saba se kama cakSuindriya hai(paesaTTayAe soiMdie saMkhejjatuNe) pradezoM se zrotrendriya saMkhyAtaguNA hai (pANidie paesaTTayAe saMkhijjaguNe) pradezoM se ghANendriya saMkhyAtaguNA hai (jibhidie paesaTTayAe asaMkhejaguNe) pradezoM se (eesiNaM bhaMte ! soiMdiya-cavikhaMdiya-ghANidiya-jibhiMdiya-phAsi diyANaM) he mAn! mA zrIndriya, yakSudhandriya, prANendriya, nindraya mane spazendriyamAM. (ogAhaNayAe) mAnAnI apekSAye (paesaTTayAe) pradeza nI apekSAye (ogAhaNapaesadvayAe) avagAhanA tebhara pradeza mannanI apekSAye. (kayare kayare hito) nAthI. (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 2565, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhi4 ? gautama / (goyamA savvotthove cakkhidie) madhAthI mAchI yadhandriya che. (ogAhaNaTrayAe) sa nAnI apekSAya (soiMdie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe) zrIndriya 25 // nAthA sadhyAtaguNI che (pANidie ogAhaNaTTayAe saMkhejaguNe) mAlendriya mAnAyA sabhyAtagaNI (nibhidie ogAhaNayAe asaMkhejjaguNe) Crandraya anAthI masabhyAtaguNI che. (phAsidie ogAhaNaTThayAe saMkhejjaguNe) 25ndraya mAnAthI sabhyAta che. (paesaTTayAe savvatthove cakkhidie) prazAnI apekSA mAthI mAchI yandriya che. (paesaTTayAe soiMdie saMkhejaguNe) prazAthI zrIndriya sabhyAtI che. (pANidie paesaddha
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 prazApanAsUtre guNam, sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNam, aragAhanapradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyaha, azgAhanAnadezArthatayA zrotrendriyam asaMkhyeyaguNam, ghrANendriyam avagAhanApradezArthatayA saMkhyevaguNam, jihUvendriyam avagAhanapradezArthatayA asaMkhyeyaguNam, sparzanendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNam, sparzanendriyasyAvagAhanArthatAbhya zcakSurindriyaM pradezArthatayA anantaguNam, zrotrendriyaM pradezAryatayA saMkhyeyaguNam, sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyajihadAindriya asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie paelaTTayAe saMkhejaguNe) pradezoM se sparzendriya saMkhyAtaguNA hai (ogAhaNapaesaTTayAe) avagAhanA aura pradezoM kI apekSA (sadatyove cavikhadie) saba se kama cakSuindriya hai (ogAhaNaTTayAe soDadie asaMkhejacuNe) avagAhanA se zronendriya saMkhyAtaguNA hai (ghANidie ogAhaNaTTayAe saMkhijaguNe) ghrANendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai (jinbhidie ogAhaNaTTayAe asaMkhejaguNe) jihavendriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie ogAhaNaThyAe saMkhejaguNe) sparzendriya avagAhanA se saMkhyAta. guNA hai (phAsidiyassa ogAhaNavyAhiMto) sparzendriya kI avamAnArthatA se (cakkhidie paelaTTayAe aNaMtaguNe) cakSuindriya pradezArthatA se anantaguNita hai (soiMdie paelaThyAe saMkhejaguNe) zrotrendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai (ghANidiya paesaTTayAe saMkhejjaguNe) prANendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai (jinbhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe) jivendriya pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai (phAsidie paesadhyAe saMkhenaguNe) sparzendriya pradezoM se saMkhyAtaguNA hai| yAe saMkhejjaguNe) prazAthI prANendriya sadhyAtamI che. (jibhidie paesayAe asaMkhejjaguNe) prazothIndriya adhyAtI che. (phAsidie paesaTUyAe saMkhejjaguNe) prazothI 25zandriya sabhyAtangI. (ogANapaesaTTayAe) sasAnA mane prazAnI apekSA. (savvatyobe cakkhidie mAthI sAchI yandriya apanAnI apekSAya (ogAhaNaTrayAe soiMdie asaMkhejjaguNe) abagAunAnI apekSAye zrIndriya adhyAtagaNI che (ghANi die ogA. haNayAe saMkhijaguNe) mAndriya agADanAyI sadhyAtarI (jibhidie ogAhaNaTTayAe asaMkheJaguNe) Evesndriya sAnAyI 25 bhyAnagI. (phAsidie ogAhaTThayAe saMkheujaguNe) 25zandriya apAnAcI saMdhyAtagaNI (phAsidibamma ogAhaNavAhi to) 25zendriyanI sAnA tAthI (cakkhidie paesaTyoe agataguge) ya ya pradeza tathA 241-10 che. (soiMdie paesayAe saMkhenaguNe) zrotiya prazAthI sadhyAtarANI cha (pANi die paesaTTayAe saMkhejjaguNe) prANendriya prazAyI saMdhyAtagaNI cha. (jimiMdie pAesadvayAe asaMkhejjaguNe) vindriya prazAnI apekSA masabhyAtAyI che.(phAmivie pAesayAe saMkhejjaguNe) spondriya prazAthI sabhyAtagaNI che
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyodhinI TIkA pada 15 20 2 indriyANAmabagAnanirUpaNam guNam, zrotrendriyasya khalu bhavanta ! kiyantaH karkaza gurukaguNAH prajJatA ? gautama ! anantA karkazagurukaguNAH prajJaptAH, evaM yAvat sparzanendriyasya, zronendriyasya khalu bhadanta ! kiyantI, padukalaghuguNAH prajJaptAH ? gautama ! anantA mRdukalaghuguNAH prajJaptAH, evaM yAvat sparzanendri sya, eteSAM khalu sadanta ! zra nendriyacakSurindriyaghANendriyajivendriyasparzanendriyANAM karkazagurusaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA thA, tulyA vA, vizeSAdhikA pA ? gautama ! sarvastokAzcakSurindrayasya karkazagurukaguNAH, zrotrendriyasya karkaza (sohaMdiyAta Na mate ! kevaDyA karakhaDaguruvaguNA eNNatA ?) bhagavan ! zrotre ndriya ke pharkaza-guruka guNa kitane kahe gae haiM ? (goyanA ! aNaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNatA) he gautama ! annanna karkaza-gurukaguNa kahe gae haiM (evaM jAva phAsididhassa) isI prakAra yAvat spazendriya ke (loiMdiyassaNaM bhaMte ! vevaiyA mauyala huyaguNA eNNattA?) he bhagavan ! zrotrendriya ke mRdu-laghuguNa kitane kahe haiM? (goyamA! arNatA pAuyalahayaguNA paNNattA) he gautama ! ananta mRda-laghuguNa kahe gae haiM (evaM jAca phArididhassa) isI prakAra sparzendriya kA samajha leveN| (eelija bhate! soiMdiyacavikhadiya dhANidiya jibhidiya phAsiMdiyANaM kakkhaDagukhyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya kayare kacare hito) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, ghANendriya, jiivendriya aura spazendriya ke karkaza-guru guNoM aura mRda laghu guNoM meM kauna kisase (appA bA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? _ (goyamA ! savvatthovA cavikhadiyassa kakkhaDaguruyaguNA) he gautama ! saba se kama cakSahandriya ke karkazaguru guNa haiM (soiMdiyasta kakkhaDaguruyaguNA aNaMta (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDa guruyaguNA paNNattA ?) bhagavan ! trindriyanA za-434 guNa haiTa vAdA cha ? (goyagA ! aNaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA) gautama / ananta 44 zu34zu 43sA cha (evaM jAva phAsi diyassa) me ghAre yAvat zendriyanA (soiMdiyassa NaM bhNte| kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA) 3 bhagavan ! zrAtrendriyanA bhU-dhu gura mA 4aa cha ? (goyamA / aNaMtA mauyalahuyaguNA paNattA) gautm| mananta bhU-saMdhu gu sA che (evaM jAva phAsidiyassa) kI sare spandriyAnA sabhA (eesiNaM bhaMte / soiMdiyacakkhidiyaghANi diyarjibhidiyaphAsi diyANaM yakvasagasyagaNANaM maucalahuyaguNANa ya karare kayarehiM to) bhagavan ! mA zrIndriya, yakSurindriya, prArIndrayaH jihuvendriya ane sparzendrinA karkaza gurU guNa ane mRdu-laghuguNemAM keNa kenAthI (agr vA vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?) 65, ghI, tuthya athavA vizeSAdhi cha ? (goyamA! savvatyovA cakviMdiyassa kAkhaDaguruyaguNA) 3 gotama ! mAthI sIko 015
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstre gurukaguNAH anantaguNAH ghrANendriyasya varkazagunaguNA anantaguNAH, jihuvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya kaIzagurukaguNA anan guNAH, mRdukalaghukaguNAnAM sarvastokAH sparzanendriyasya mRdukalaghukaraNAH, jivendriyasya mRduzalaghukraguNA anantaguNAH, nANendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, zronendriyasya mRdusalaghukaguNA anantaguNAH cakSurindriyasya mRduzalaghukazuNA ananta guNAH, karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca sarvastokAzcakSurindriyasya karkazagurukaguNAH, zrotrendriyasya karkazagurukaraNA anantaguNAH, ghrANeguNA) zrotrendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA haiM (ghANidivyasta rakhaDaguruyaguNA aNaMtaguNA) ghANendriya ke karkazaguruzuNa ananta guNA haiM (jibhidiyasta kakkhaDagusyaguNA aNaMtaguNA) jihavendriya ke karkazaguruguNa anantaguNA hai (phAziMdiyassa kakkhaDagukhyaguNA aNaMtaguNA) spargendriya ke karkazazuru guNa anantazuNA haiN| . ___ (mauyalahuyaguNANaM) mRdu-laghuguNoM meM (sandatthovA phAsiMdiyasta majyalahuyaguNA) sparzandriya ke mRdu-laghuguNa sagha le kama hai (jibhidiyassa mauya. lahuyaguNA aNaMtaguNA) jivendriya ke mRdulaghu zuNa anantaguNA haiM (dhANidiyassa majyalahuyaguNA aNaMtaguNA) ghrANendriya ke sudulaghuguNa anantaguNA haiM ! (soiMdiyassa mauya lahuyaguNA aNaMtaguNA) zronendriya ke mRdulaghu guNa anantaguNA haiM (ca. vikhadiyassa mauyalahuyaguNA aNaMlaguNA) cakSuindriya ke mRdulaghuguNa agantaguNAM haiM (kakkhaDagaruyaguNANaM) karkazaguru guNoM (majya lanuyagugANaya) aura mRdulaghuguNoM meM se (samvatyocA cakrivadiyassa kakkhaDagasyaguNA) rUpa se kama cakSuH indriya ke karkagaguruguNa haiM (soiMdidhassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA) zrotre. sandriyAnA :za zu3 sutra cha (soiMdicarala kakhaDguruguNA aNaMtaguNA) zrIndriyanA 44za zu3 mukha mananta cha (pANi diyassa kakhaguruyaguNA aNataguNA)- prANendrinA 45-431 mnntgaa| che (jibhidiyassa kakkhaDagurugguNA aNaMtaguNA) rivendriyanA 4za zuzu mananta cha (phAsi diyarasa kakkhaDagulyaguNA jaNataguNA) 25zendriyanA karkaza guruguNa anantagaNa che. (madhyalahacaguNANaM) bhRdu-saMdhu guvAmA (savvatthovA phapi diyassa mauyalahuyaguNA) 25onniyanA mRdu-dhuna 5 thI sA che (jibhidiyasma maJcalahuguNA agataguNA) sindriyanA bhU-saguna manantA cha (ghANi citsa mahucalahuguNA aNataguNA) prANa ndriyanA-ma-dhuzuEmana tge| cha (soiMdiyarasa maucalahuyaguNA aNataguNA) trindriyanA bhU-tamukha natamA che (cakviMdiyarasa mavya lahuguNA aNataguNA) yadhandriyanA bhUha laghuguNa anantA che (kAvaTagamyaguNANa) 445 zugu (madhyalayaguNANa ya) 52 mRDa 8dhumAthI (malyAyocA cakviMdiyansa ksyadagamyaguNA) sAdhI soch| ya yana 462 23zuSya meM
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam - 6e6 ndriyasya karkaNagurukaguNA anantaguNA, jihUvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazaguruguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNebhyastasya caiva mRdujivendriyasya mRdukalaghukaguNAH anantaguNAH, ghrANendriyasya kalaghuguNA anantaguNaH, 'mRdulaghuguNA anantaguNAH zrocendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, cakSurindriyasya mRdukalaghukraguNA anantaguNAH // 2 // T TIkA - athendriyANAmavagAhanAdvAraM pazJcamaM prarUpa- tumAha - 'soIdie NaM bhaMte ! kaipaesogADhe paNNatte ?' he bhadanta ! zrotrendriyaM khalu kadipradezAvagADhaM prajJaptam ? bhagavAnAha - "ndriya ke guruguNa anantaguNA hai (ghANidiyassa kakkhaDagaruyaguNA anaMta"guNA) prANendriya ke karkazaguNa anantaguNA haiM (jibhidivassa kakkhaDagarupaguNA anaMtagunA) jihavendriya ke karkezaguru guNa anantaguNA haiM ( phAsiMdiyassa kaMkkhaDaMgaruyaguNA anaMtaguNA) sparzendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA haiN| ( phAsiMdiyarasa khaDaganyaguNehiMto ) raparzendriya ke karkazaguruguNoM se (tassa ceva mauyalahuyaguNA) usI ke mRdulaghuguNa (anaMtaguNA ) anantaguNA haiM (jiof dissa mauyalahuyaguNA anaMtaguNA) jihvendriyaM ke mRdu laghuguNa anantaguNa haiM (ghANidivasa mauyalayaguNA anaMtaguNA ) ghrANendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiM (soIdiyassa mauya lahuyaguNA anaMtaguNA) zrotrendriya ke mRdulaghu guNa anantaguNA haiM (cakhidiyassa mauyalahuyaguNA anaMtaguNA) cakSuindriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiM / TIkArtha-atha indriyoM ke avagAhanA nAmaka pAMcaveM dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamakhAmI - he bhagavAn ! atrendriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? 1 " , (soiMdiyatsa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA) zrotrendriyanA 4za guDguSu anantagaNa che, (ghANi - diyasta" kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA ) ghandriyanAza gugu anantagar3A che (jinmiMdi - yassa kakkhaDaMgaruyagugA anaMtaguNA ) dikhA indriyanA 4za guzuzu anantagaMgA ( phAsi - diyarasa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA ) sparzendriyanA 44, gu3 guNu anantagayA hai (phAsi diyassa kakkhaDagaruyaguNehiM to ) sparzendriyanA 44 gu3 guNothI (tasva caiva ma uyala huyaguNA) tebhanA mRhu- saghugulu (adaguNA ) anantagaNA che (jivmiMdiyassa mayalahuyaguNA anaMtaguNA) nivendriyanA mRhu-adhuSu ananta gae! che (ghANi diyassa, mauya - lahuyaguNA anaMtaguNA) bhASendriyanA mRhu-saghu guthu ananta gA che (soiMdiyassa mayalahuyaguNA anaMtaguNA) zrotrendriyanA bhRhu laghu guthu ananta gathA che ( cakkhiMdiyassa mayalahuya guNA anaMtaguNA ) yakSu IndriyanA bhRTu satru zuzu anantagayA che TIkAya -have IndriyAnI avagAhanA namaka pAMcamA dvAranI prarUpA karAya 18 J >
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ pinAsUtra 'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejjapaesogADhe paNNatte zrotrendriyaM tAyad asaMkhyeyapradezAvagADhaM prajJaptam 'evaM jAva phAsidie' evam-zrotrendriyokti rItyA yAvat-cakSurindriya ghrANe: ndriyaM jihavendriyaM sparzanendriyaM cAsaMkhyeyapradezAvagAdaM prajJaptam , paSThamalpavahukhadvAra-gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! soidie caklidiya ghANidiya jididiya phAsiMdiyANaM ogAhaNaTTayAe' he bhadanta ! enepAM khalu zrotrendriyacakSurindriyaghrANendriyajihUvendriya sparzanendriyANAM madhye avagAhanArthatayA, pradezArthatayA, avagAinapradezArthatayA ca katarANi - katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA bhavanti ? bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove cavikhadie ogAhaNaTThayAe' sarvastokaM cakSurindriyamavagAhanArthatayA bhavati tathA ca cakSurindriyaM sarvasvokapradezAvagADaM tadapekSayA 'soidie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe' zrotrendriyam agAinArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati atipracureSu pradezeSu tadavagAhanAt tasmAt 'ghANidie ogAhaNadvayAe saMkhejjaguNe' ghrANendriyam avagAha - bhagavAn-he gautama ! zrotrendriya asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hai / isI prakAra sparzendriya taka kahanA cAhie, arthAt cakSu indriya, ghrANendriya, jihvendriya - aura sparzendriya bhI asaMkhyAtapradezoM meM avagADha meN| aba alpabahutvadvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai . gautamakhAmI-he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, jihave.ndriya aura sparzanendriya meM se avagAhanA kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura avagAhana evaM pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, ghaDaMta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama cakSuindriya kI avagAhanArthatA hai arthAt cakSuindriya saba se kama pradezoM meM avagAha hai / onendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki vaha cakSu kI apekSA adhika pradezoM meM aba ' zrI gautamavAmI-he bhagavan! zregendriya keTalA pradezamAM avagAha che? " zrI bhagavAna he gautama! zregnendriya asa khyAta pradezamAM avagADha che. e ja prakAre sparzendriya sudhI kahevuM joIe. arthAt cakSuIndriya, dhrANendriya, jihuvendriya, ane sparzendriya paNa asaMkhyAta pradezamAM avagADha che. - zrI gautamakabhI-De lagavan ! | trindriya, yandriya, prANendriya, nivendriya - - ane sparzendriyamAMthI avagAhanAnI apekSAe, pradezanI apekSAthI ane avagAhanA temaja pradezonI apekSAthI keNa kenAthI a5, ghaNa, tulya, athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama ! badhAthI ochI cakSu IndriyanI avagAhanArthatA che arthAt cakSuIndriya badhAthI ochA pradezamAM avagADha che. zretrendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAta gaNa adhika che. kemake te cakSunI apekSAe adhika pradezomAM avagADha che. zregnendriyanI
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyarodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam nArthatyA saMkhyeyaguNaM bhavati atipracuratarapradezeSu tasyAvagAhanAt, tadapekSayA 'jibhidira ogAhaNaTTayAe asaMkhejaguNe jihvendriyam avagAhanArthatayA'rAMkhyeSaguNaM bhavati, tasyA gulapRthaktvaparimANavistArasvarUpatyat, tato'pi 'phAsidie ogAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe' sparzanendriyas avagAhanArthatyA saMkhyeyaguNaM bhavati, dviprabhRtinavaparyanta rUpAlapRthaktvaparimANa jihUvendriyApekSayA zarIramamANa sparzanendriyasya saMkhyeyapramANandopapatteH zarIrAvagAhanArAH sahasrayojanapramANatvAt / atha pradezArthatayA'lpabahutvaM prarUpayati-'padesahayAe sabdhatyove cakkhidie' pradezArthatayA-pradezApekSayA sarvastokaM cakSurindriyaM bhavati tasya sarvastoka pradezatvAt, tadapekSayA-'soiMdie paesaTTayAe saMkhejjagaNe' zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, tadapekSayA 'pANidie eesaTThayAe saMkhejjaguNe' prANendriyaM pradezArthatayA saMkhye- yaguNaM bhavati, tato'pi-'jibhidie paesacyAe asaMkhejjaguNe' jivendriyaM pradezArthatayA gADha hai / zronendriya kI apekSA ghrANendriya kI avagAhanArthatA saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki vaha aura bhI adhika pradezoM meM avagADha hai| usakI apekSA jihavendriya kI avagAhanArthatA asaMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki usakA vistAraaMgulapRthaktvakA hai| usakI apekSA sparzanendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoM ki aMzula pRthaktva arthAt do aMgula se nau aMgula taka vistAra vAlI jihnadendriya kI apekSA sparzanendriya zarIra parimita hone se "adhika vistAra vAlI hai| __anya pradezoM kI apekSA alpa bahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai-pradezoM kI apekSA se cakSuindriya sabase kama hai, kyoM ki vaha aba le kama pradezoM vAlI hai| cakSuindriya kI apekSA zrotrendriya pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hai| zrotrendriya kI apekSA prANendriya pradezoM se saMkhyAtazuNA adhika hai| usakI apekSA jihA indriya pradezoM se asaMkhyAtaguNA adhika hai / jihnavA indriya kI ' apekSAe dhrANendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAtagaNI adhika che, kemake te bIjA paNa adhika pradezomAM avagaDha che. tenI apekSAe jihuvendriyanI avagAhanArthatA asaMkhyAta gaNI adhika che, kemake tene vistAra aMgula pRthakatvane che. tenI apekSa e spazendriyanI avagAhanArthatA saMkhyAna gaNa adhika che, kemake aMgula pRthakatva arthAta be AMgaLathI nava AMgaLa sudhI vistAravALI jihuvendriyanI apekSAe spazendriya zarIra parimita hovAthI adhika vistAra vALI che. - have pradezanI apekSAe alapa-bahuvanI prarUpaNa karAya che pradezonI apekSAe cakSu indriya badhAthI alpa che, kemake te badhAthI ochA prade, zevALI che. cakSaIndriyanI apekSAe zrendriya pradezanI apekSAe saMkhyAta gaNI che. zrebendriyanI apekSAe ghANendriya pradezathI saMkhyAta gaNa adhika che. tenI apekSAo
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 prasAenAstre asaMkhyeyaguNaM bhavati, tato'pi 'phAsidie paesaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyaM pradezArthatayA saMkhyanuNaM bhavati prAguktayukteH, athAvagAhanapradezobhayArthApekSayA'lpabahutvaM prarUpayati-'ogAhaNapaesaTTayAe sabbayove cakkhidie' avagAhanapradezArthatayA sarvastokaM cakSurindriyaM bhavati, tadapekSayA-'ogAhaNapaesahagAe soidie asaMkhejjaguNe' avagAhanapradezArthatayA zrotrendriyam asaMkhyeyaguNaM bhavati, tato'pi-'ghANidie ogAhaNapaesaTTayAe saMkhijjaguNe' ghrANendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, tadapekSayApi-'jibhidie ogAhaNapaesaTTayAe asaMkhejaguNe jihadendriyam avagAhanApradezArthatayA'saMkhyeyaguNaM bhavati, tadapekSayApi-'phAsiMdie ogAhaNapaesaTTayAe saMkhenja guNe' sparzanendriyam avagAhanapradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phAsidiyassa ogAhaNadvayAhiMto cakkhidie paesaTTayAe arNataguNe' sparzanendriyasya avagAhanArthatAbhyazcakSurindriyaM pradezArthatayA'nantaguNaM bhavati, 'ploiMdie paesaTTayAe saMkhejaguNe' zrotrendriyaM pradezArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'pANidie paesaTTayAe saMkhijaguNe' ghrANendriyaM pradezArthacayA saMkhyaguNaM bhavati, "nilidie parasahayAe asaMkhejjaguNe jihavendriya apekSA pInendriya pradezoM le saMkhyAlaguNA adhika hai, isa viSaya meM yukti pUrvavatU samajha lenA caahie| .. - aba avagAhanA aura pradeza, donoM kI apekSA alpa bahutva kA pratipAdana kiyA jAtA hai| .. ___ avagAhanA-kI apekSA se saba se stoka cakSuindriya hai, usakI apekSA zrotrendriya avagAhanA se saMkhyAtaguNA-hai, zrotrendriya kI apekSA prANendriya 'avagAhanA se saMkhyAtaguNA hai, ghrANendriya kI apekSA jihavAindriya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA hai aura jihvA-indriya kI apekSA avagAhanA se sparzanendriya saMkhyAtazuNA adhika hai| .. .. .. ___ sparzanendriya kI avagAhanArthatA se cakSuindriya pradezArthatA se anantaguNA hai, zrotrendriya pradezArthatA se saMkhyAtaguNA hai, ghANendriya pradezArthatA se sNkhyaatjihA Indriya pradezathI asa khyAta gaNa adhika che. jihA IndriyanI apekSAe paze ndriya pradezathI saMkhyAtagaNa adhika che, e bA patamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe, have avagAhanA ane pradeza banenI apekSAe - 95 bahatvanuM pratipAdana karAya che avagahanAnI apekSAe badhAthI cheDI cakSu indriya che, tenI apekSAe zregnendriya avagAhanA thI saMkhyAta gaI che, e trendriyanI apekSA prANendriya avagAhanAthI saMkhyAta gaNI che, ghaNendriyanI apekSAe jindripa avagAhanAthI asaMkhyAtagaNI ane jilDravendriyanI apekSAe avagAhanathI sparzendriya saMkhyAta gaNuM adhika che. - sparzendriyanI avagAhanAthI cahyu Indriya pradezArthatAthI ananta gaNI che, zregendriya pradezArthatAthI saMkhyAta gaNu che, ghrANendriya pradezArthatAthI saMkhyAtagaNI che; jindriya
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ healfait TIkA pada 15 su. 2 indriyANAmavagAhananirUpaNam 599 pradezArthatayA'saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phArsidie paesaiyAe saMkhejjaguNe' sparzanendriyaM pradezAtayA saMkhyeyaguNaM bhavati, karkazAdiguNadvAram - gautamaH pRcchati - 'soIdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA ?' he sadanta ! zrotrendriyasya khalu kiyantaH karkazagurukaguNA: prajJAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'anaMtA kakkhaDaguruyaguNA paNNattA' zrotrendriyasyAnantAH karkazagurukaguNAH prajJaptAH 'evaM jAva phArsidiyassa' evam zrotrendriyarItyA yAvat-cakSurindriyasya ghrANendriyasya jivendriyasya sparzanendriyasya cApi anantAH karkaza rukaguNAH prajJaptAH gautamaH pRcchati - 'soIdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyA mauyalahuyaguNA paNNattA ?' he bhadanta ! zrotrendriyasya khalu kiyanto mRdukalaghukaguNAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'gomA !" he gautama! 'anaMtA mauyala huyaguNA paNNattA' zrotrendriyasyAnantA mRdukalaghukaguNAH prajJasAH, ' evaM jAva phAsiMdiyassa' evam zrotrendriyoktirItyA yAvada - cakSurindriyasya guNA hai, jivendriya pradezArthatA se asaMkhyAtaguNA hai aura sparzanendriya pradezArthatA se saMkhyAtaguNA hai / aba karkaza Adi guNadvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! zrotrendriya ke karkazagurukaguNa kitane kahe haiM ? bhagavAda - he gautama ! zrotrendriya ke karkazagurukaguNa ananta kahe haiM, isI prakAra sparzanendriya taka, arthAt cakSutrANa, rasatA aura sparzanendriya ke karkaza - guruka guNa bhI ananta - ananta hote haiM / gautamasvAmI he bhagavan ! zrotrendriya ke mRdu-laghu guNa kitane kahe haiM ? bhagavAn he gautama! zrotrendriya ke mRdu-laghuguNa ananta kahe haiM / isI prakAra yAvat sparzanendriya ke, arthAt zrotrendriya ke samAna cakSu, ghrANa, jivA aura sparzanaindriyoM ke mRdu laghu guNa bhI ananta - ananta kahe haiM / pradezAtAthI gamakhyAta gaNI che ane sparzendriya pradezAtAthI asa khyAta gaNI che. have kaza Adi guNu dvArano prarUpaNA karAya che-- zrI gautamAmI prazna kare che-DaeN sagavan ! zretrendriyanA ka za gurUka guNu kelA kahyA che ? zrI bhagavA--De gautan ! zretrandriyanA karkaza gurU' jINu ananta kahyA che, eja prakAre sparzendri| suo arthAt cakSu, ghrANu, 2sanA mate spazanendriyanA kaza gurUka guNu vadhu 3 ananta-ananta hAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zretrendriyanA mRduM-laghu guNa keTalA che ? zrI bhagavAn hai gautama! zreAndriyanA mRdu-laghu guNa ananta kahyA che, eja prakAre cAvat kscendriyanA arthAt zreAndriyanA samAna cakSu, 'ANu, jinhA ane sparzI indricAnA madde laghu guNu paN ananta ananta dvArya che. 2' +4
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 mApanA ghANendriyasya jihUvendriyasya sparzanendriyasya cApi anantA mRdukalaghukaguNAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'eesi gaM aMte ! soidiya barvivadiyaghANidiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM kaksaDa guruyaguNANaM' he bhadanta ! etepAzcaiva-pUrvoktAnAM zrotrendriyacakSurindriyaghrANendriya jivendriyasparzanendriyANAM karkazagurukaguNAnAm 'mauyala huyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA, vahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' mRdukalaghukaguNAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA yA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savyatyoga cavikhadiyassa kakkhaDagaruyaguNA' sarvastokA zcakSurindriyasya karkazagurukaguNA bhavanti, tadapekSayA-'soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' zrotrendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA-'ghANediyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' ghrANendrigrasya karkazagururuguNA anantaguNA bhavanti, tado'pi-'jibhidiyasta kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' jihavendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi-'phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, mRdukalaghukaguNAnAntu tadvilomenAlpAhutvaM prarUpayati-'mauyalahuyaguNANaM sakvatthovA phAsiMdiyassa mauyalahuguNA' mRdujhalaghukraguNAnAntu sarvastokAH sparzanendriyasya mRdukalaghukaguNA ___ gautamasdAnI he bhagavan ! ina protrendriya, cakSurindraya, prAgendriya, jihave. ndriya aura sparzanendriya ke karkaza-guru guNoM meM aura mRdu-laghu guNoM meM kauna kilale alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! cakSurindriya ke karkaza-guruguNa sabase kama haiM, unakI apekSA zrotrendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiM, unakI apekSA ghrANendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA haiM, unase jihadendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiM aura unase sparzanendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNA adhika haiN| ___ aca mRdulaghu guNoM kA, jo unase viparIta haiM, alpa bahutva nirUpita karate haiM-mRdu laghu guNoM meM saba se kama mRdu laghu guNa sparzanendriya ke haiM, unakI apekSA zrI gautamasvAmI-habhagavad ! e eNndriya, cakSuriMdriya, prANendriya, jihuvendriya ane sparzanendriyanA karkaza gurUguNemAM ane mRdu-laghu guNemAM keNa kenAthI a9pa, ghaNA, tulya athavA vizeSa dhika che? * zrI bhagavAna-he gautama! cakSurindriyanA karkaza-gurU guNa badhAthI ochA che, temanI apekSAzrI zAndriyanA karkaza-gurU guNa ananta gaNuM adhika che ane temanAthI sparzendriyanA kaza gurU guNa ananta gaNa adhika che. have mRdulaghu guNe je temanAthI viparIta che, tenuM alpa bahatva nirUpita kare che mUda-laghu guNemAM badhAthI ochA mRdu laghu guru sparzendriyanA che, temanI apekSAe
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 601. prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 2 indriyANAmavagAhanidhapaNam bhAnti, tadapekSayA-'jinmidiyassa mauralahuyaguNA aNaMtaguNA' jihUvendriyasya saduka laghukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA-'ghANidiyassa mauyAhuyaguNA aNaMtaguNA' ghrANendriya sya mRdukalaghuruguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi-'soiMdiyassa mauyala huyaguNA aNaMtaguNA' zrotrendriyasya mRdukalaghuguNA anantagaNA bhavanti, tato'pi-'cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' cakSurindriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tathA ca cakSuHzrotraghrANajihuvA parzanendriyANAM yathottaramanantaguNAH karkazaguruguNA bhavanti, kintu eteSAmeva pazcAnupUrvyA yathApUrva mRdukalaghuguNA anantaguNA bhavanti tathA viSameva yathottaraM karkazatayA yathApUrva zvAtimRdukatayopala yamAnatvAditi phalitam , atha tadubhayaguNAnAM madhye 'lpabahutvaM prarUpayitu. mAha-kakkhaDagalyagaNANaM mauthalahuyaguNAga ya savvatthovA cavikhadiyassa kAkhaDagaruyaguNA' jihavendriya ke yu-laghu guNa anannaguNA haiM, unakI apekSA prANendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiM, unakI apekSA zrotrendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNA haiN| unakI apekSA cArindriya ke mRda laghuguNa anantaguNe hote haiM tAtparya yaha hai ki cakSu, zrotra, ghrANa, jivA aura sparzana indriyAM anukrama se ananta-anantaguNA adhika karkaza-guru guNa vAlI haiN| ataeva mRdu-laghu guNa kI dRSTi se vicAra kiyA jAya no svabhAvataH inakA krama ulaTA ho jAtA hai, jisakA kathana Upara kiyA jA cukA hai| aba ina donoM ke alpaSatutva kA kathana kiyA jAtA hai, jo isa prakAra hai-kakazaguruguNoM aura mRdu laghu guNoM meM se cakSuindriya ke karkazazuru guNa saya se kama haiM, inakI apekSA zrotrendriya ke karkaza guru guNa anantaguNA adhika hai, unakI apekSA prANendriya ke karkazaguruguNa anantaguNA adhika haiM, unakI apekSA jihavendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA adhika haiM, unakI apekSA sparzanendriya ke karkazaguru guNa anantaguNA adhika haiN| laghu guNomA badhAthI ochA mRdu laghu guNa sparzanendriyanA che, jindriyanA mRdu laghu guNa anantagaNu che, temanI apekSAe prANendriyanA mRdu laghuguNa anantagaNu che. temanI apekSAe zrotrendriyanA mRdulaghu guNa ananta gaNA che, temanI apekSAe cakSurindriyanA mRdulaghu guNa anantAgaNa che. tAtparya e che ke cakSu, zrotra, ghANa, jillA ane spazana Indri anukramathI ananta-anantagaNa adhika karkaza-guruguNavALI che. tethI ja mRdu laghu guNanI dRSTie vicAra karAya te svabhAvathI tene krama ulaTa thaI jAya che, jenuM kathana Upara karela che. have e bannenA alapa bahuvanuM kathana karAya che, je A prakAre che-karkaza guruguNo ane madu laghu guNomAMthI cakSu IndriyanA karkaza gurU guNa badhAthI ochA che, temanI apekSAe zrondriyanA karkaza gurUguNa ananta gaNa adhika che, temanI apekSAe dhrANendriyanA karkaza gurU guNa ananta gaNA adhika che, temanI apekSAe jindriyanA karkaza gurU guNa anA gaNa adhika che, temanI apekSAe sparzanendriyanA karkaza gurU guNa anantagaNa adhika che. pra0 76
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 mApanAsUtre karkazaguruguNAnAM mRdukalaghuguNAnAJcamadhye sarvastokAzradhurindriyasya karkazaguruguNA bhavanti, tadapekSayA - 'soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA' zrotrendriyasya karkazaguruguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA - 'gha Nidiyassa kavakhaDagaruyaguNA bhaNavaguNA' ghrANendriyasya karkaza - guruguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayA 'jigidiyakSma kapaDaguruguNA anaMtaguNA' jihvendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti, tato'pi - 'phArsidivassa kavaDagasyaguNA anaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNA anantaguNA bhavanti / atha yugapaddalpabahutva. mindriyANAM rUpayati- 'phArmidiyassa kakkhaDaguruyaguNehiMto tassa ce mauyalahuyaguNAM anaMtaguNA' sparzanendriyasya karkaza gurukaguNebhyastasyaiva ca sparzanendriyasyaiva mRdu laghukaguNA anantaguNA bhavanti, tathAhi - zarIre kiyanta yava uparitanAH pradezAH zItAtapAdisamparkeNa karkazA vartante, anye punaradhikA stadantargatAapi mRdavo vartante ataH sparzanendriyasya karkazaguruguNApekSayA mRtukalaghuruguNA anantaguNA upapadyante, tato'pi - 'jimmidivasa mauyalahuguNA anaMtaguNA' jihvendriyasya mRdulaghukaguNA anantaguNA bhavanti, vano'pi - 'vANi diyassa mauyahuguNA anaMtaguNA' prANendriyasya mRdulaghuguNA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'sa'iMdriyassa mauyala huyaguNA anaMtaguNA' zrotrendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, tadapekSayApi - ' cAkhidiyarasa malahuyaguNA avaguNA' cakSurindriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNA bhavanti // 2 // 0 eka sAtha donoM kA alpa bahutva isa prakAra hai-sparzanendriya ke karkaza - guru guNoM kI apekSA usI ke arthAt sparzanendriya ke hI mRdu-laghu guNa anantaguNA haiM, kyoM ki zarIra meM kucha hI UparI avayava sardI-garmI ke samparka ke kAraNa karkaza hote haiM, unake sivAya adhikAMza avayava, unake andara bhI mRdu hI hote haiM, ataeva sparzanendriya ke karkaza - guru guNa kI apekSA mRdu-laghu guNa ananna for kahe gae haiN| sparzanendriya kI apekSA jivendriya ke mRdu-laghu guNa ananta guNe hote haiM / jivendriya kI apekSA ghrANendriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNA hai unakI apekSA ovedriya ke mRdula laghuguNa ananta guNA hai aura zrotrendriya ke mRdu-laghu guNoM kI apekSA cakSuindriya ke sRSTu-laghu guNa anantaguNA haiM / ekI sAthe khanA alpa ahutva A prakAre che-sparzInendriyanA kaza gurU guNAnI apekSAe temanA arthAt sparzenendriyanA ja mRdu-laghu jINu anantagaNuA che, kemake zarIramAM kAMika UparanAM avayava zIgInA sa parkanA kAraNe kakaza thAya che temanA zivAya adhikAMza avayava, temanA aMdara paNa mRhu ja mane che, tethI ja sparzanendriyanA zuM gurU guNAnI apekSAe mRDDa-laghu guru ananta guNita kaMhelA che. sparzInendriyanI apekSAe jahave driyanA mRduM, ladhu guNa anaMta gaNA che. havendriyanA karatAM ghrANendriyanA mRdu-laghu guC anantagaNA che. temanI apekSAe zrotrendriyanA mRtyu-laghu guNu anantagaNA che ane zrotrandriyanA mRdulaghu guNAnI apekSAe cakSu IndriyanA mRdu laghu guNa bhananta gaNA che.
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam ||nairyikaadiindriy vaktavyatA / / mUlam-leraiyA NaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ? goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA, taM jahA-loiMdie, jAva phAsidie, neraiyANaM bhaMte ! soIdie ki saMThie paNNatte? goyanA! kalaMbuvAsaMThANasaMThie paNNatte, evaM jahA ohiyANaM vattavyayA bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doSiNa, navaraM neraiyANaM saMte phAsidie kiM saMThie papaNatte? goyamA ! durihe paNNatte, taM jahA-satradhAraNijje ya uttaraveuvvie ya, tattha gaMje se avadhAraNijje le gaM huMDasaMThAgasaMThie paNNatte, tattha NaM je se uttaraveutrie se vi tahetra, sesaM taM ceva, asurakumArAgaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ? goyamA ! paMca iMdiyA pagattA, evaM jahA ohiyANi jAva appA bahugANi doNi vi, NavaraM phAsidie duvihe paNNatte, taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvdie ya, tattha NaM je se avadhAra. Nijje se NaM samacauraMsasaMThANasaMThie paNNatte, tattha NaM je se uttaraveuThivae se gaM-NAgAlaThANasaMThie, sesaM taM ceba, evaM jAva thaNiya. kumArAga, puDhavilAiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ? gothamA ! egephAsidie dhamatte, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phasidie ki saMThANasaMThie pagatte ? goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte, puDhavikA-- iyA NaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM vAhallegaM paNgatte ? goyamA ! aMgula. saMta asaMkhejjailAgaM vAhalleNaM paNate, puDavikAiyANaM bhaMte ! phAsi die kevaiyaM pohatte gaM paNNatte ? goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNaM, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsidie kai paelie pANate ? goyamA! aNaMtapaelie paNNatte, puDhavikAiyANaM bhaMte | phAsidie kaipaesogADhe paNNatte ? goyamA ! asaMkhejapaesogADhe papaNatte, eesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsiMdiyassa ogAhaNaTTayAe paesaTTayAe ogAhaNapae: saTTayAe kayare kayarehito avyA vA, bahuyA vA, tullA bA, visesAhiyA
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 premApanAstra vA ? goyanA ! sapatthove puDhavikAiyANaM phAsidie ogAhaNaTrayAe, te ceva paesaSTayAe aNataguNe, puDhavikAiyANaM ate ! phAsidiyasta kevaiyA sAkhaDaguruvaguNA paNatA ? goyamA ! arNatA, evaM bhauyalahuyaguNA vi, eesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAlidiyasla makkhaDagaruyaguNANaM mahuyala huyaguNANa ya kayare kabarehito apyA vA bahuyA vA tullA vA visemAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA puDhavikAiyANaM fAsidi. yasla kakhaDAyaguNA, lasla kSetra sauthalahuyaguNA aNaMtaguNA, evaM AukAiyANa vi jAva vaNaphaikAiyANaM NavaraM saMThANe imo viseso dabo, AukAiyANaM thibugaviMdusThANasaMThie paNNate, teukAiyANaM sUikalAvasaMThAgasaMThie paNatte, vAukAiyANaM paDAgAsaMThANalaMThie paNNatte, vaNaphaikAiyANaM NANasaMThANasaMThie paNNatte, beiMdigANaM bhaMte kai iMdiyA paNNatA ? goyayA ! do iMdiyA paNNattA, taM jahA-jibhidie, phAsiMdie, dovhaM pi iMdiyANaM saMThANaM bAhallaM pohataM paesaM ogAhaNA ya jahA ohiyANaM bhaNiyA tahA bhANiyabbA, NavaraM hAsidie iMDasaMThAgasaMThie. paNNattetti iyo vile lo, eeligaM bhaMte ! veiMdiyANaM jibhidiyaphAsiM--- diyAgaM ogAhaNamyAe paesadhyAe oSAhagapaesadAe kapare kayarehiMto appA vA, bahuvA vA, tullA vA, visesAhiyA yA ? goyanA ! samvatthove beiMdiyANaM jibhidie ogAhaNaTrayAe, phAsidie ogAhaNaTrayAe, saMkheja guNe, paesTrayAe savvatthove beiMdiyANaM jijhidie, paesaTTayAe phAsidie saMkhejaguNe, ogAhaNapaelaTyAe samvatthove veiMdiyasta jibhidie, ogAhaNayAe phArsidie saMkhejjaguNe, phasidiyassa ogAhaNaTTayAehito jibhidie paesaSTayAe aNaMtaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe, beiMdiyANaM bhaMte ! jibhidiyasla kevaiyA kakkhaDagaruya, gugA. papNatA ? moyamA ! aNaMtA paNNattA, evaM phAlidiyassa vi, evaM mauyalahuyaguNA vi, eesiNaM aMte! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANaM
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravacano TokA 11 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 605 kakkhaDagaruyaguNANaM sauyala huyaguNANa kakkhaDa guruyaguNa mauyala huyaguNANa ya kayare karehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA veiMdiyANaM jivisadiyassa kakkhaDagaruyaguNA, phAsiMdiyasta kakkhaDagaruyaguNA anaMtaguNA, phAsiMdiyassa kakkhaDagaruya guNehiMto tassa ceva mauyala huyaguNA anaMtaguNA, jiDiMbhadivasa mauya. lahuguNA anaMtaguNA, evaM jAva cauriMdiyatti, navaraM iMdiyaparivuddhI kAryavvA, teiMdiyAgaM ghANiMdie thove, cauriMdiyANaM cakkhidie thoveM, setaM taM caiva paMbiMdiyatirikakha joNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANaM, varaM phArsidie chanhiThANasaMThie paNNatte, taM jahA - sapacauraMse, nigohaparimaMDale, sAdI, khujje, bAmaNe, huMDe, dANamaMtarajoisie vemANiyANaM jahA - asurakumArANaM // sU0 3 // 3 chAyA - nairayikANAM bhadanta ! kati indriyANi majJaptAni ? gautama ! paJca indriyANi prajJaptAni tadyathA - zrotrendriyaM yAvat - sparzendriyam, nairayikANAM bhadanta ! zrotrendriya ki saMsthitaM prajJatam ? gautama ! kadamba saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, evaM yathA audhikAnAM vaktavyatA naika Adi - indriyavaktavyatA zabdArtha - (neraiyA NaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM kI kitanI indriyAM hotI haiM ? (godhamA ! paMca iMdiyA paNNattA) gautama | pAMca indriyAM kahI haiM ? (taM jahA- soiMdie jAva phArsidie ) ve isa prakAra - zrotrendriya yAvat sparzanendriya | ( desert bhale ! soidie kiM saMThie paSNate ?) he bhagavan ! nArakoM kI zrotrendriya kisa AkAra kI hai ? (goyamA ! kalaMbuyA saMThANasaMThie paNNatte) gautama ! area ke puSpa ke AkAra kI hai ( evaM jahA ohiyANaM vattanvayA narayika Adi Indriya vaktavyatA dArtha - (neraiyANaM bhaMte! kai iMdiyA paNNattA ?) De lagavan ! nAraanI DeMTalI indriyo hoya he ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) he gautama! yAMya dhandriyo uhI che (taM jahA soiMdie jAva phArsidie ) te yA are zrotrendriya yAvat sparzanendriya (nerayANaM bhaMte ! soidie ki saMThi paNNatte 1) he bhagavan / nArAnI zrotrendriya haivA bhAranI che ? (goyamA ! kalaMbUyAsaMThANa saMThie paNNatte) De gautama ! umnA puNyanA
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 pramApanAsUtra kiyat pRthutvena prajJaptas ? gautama ! zarIra pramANamA pRzuvana, pRthivIzayikAnoM bhadanta ! sparzanendriyaM katipradezikaM prasaptam ? gautama ! ananta pradezikaM prajamam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM katipradezAyagAdaM gatAm ? gautama ! amaMgayeyapradegAvagArTa pranAmam, eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAno sparzanendriyasya avagAhanArthagayA, pradezArthatayA, avagAhanapradezAdhatayA katarANi katarebhyo'lpAniyA, vahakAni vA, talyAni, vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastokaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyam avagAhanArthatyA, taccaiva lassa asaMkhejjAbhArga pAhalleNaM paNNatte) he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI bahulatA vAlI hai (puDhadikAlyANa maMte ! phAnidie phevaiya pohaNa paNNate ?) he bhagavan ! pRthvokAyikoM kI sparzanendriya kitanI pRthu kahIMhai ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohatte gaM) he gautama zarIra ke barAbara puthu-moTI kahI hai| (puDhAvikAcyA NaM bhaMte ! phAlidie kahapapasie paNNatta?) he bhagavana, pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezago kI kahI hai ? (goyanA ! aNaMtapaesie paNNatte) he gautama ! anantapradezI kI hai (punavikAiyANaM bhaMte ! phasidie kaha paesogADhe paNNatta ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezoM meM avagADha hai ? (goyamA ! asaMkhejjapaesogADhe paNNatte) he gautama! asaMkhyAta pradezoM meM avagAha kahI hai (eesi NaM bhaMte ! puDhayikAiyANaM phAsiM. diyassa ogAhaNaTTayAe paesadvayAe ogAhaNapaesaTTayAe kayare kayarehino appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?) he bhagavana ina pRthvIkAyiko kI sparzanendriya, kI avagAhanArthatA, pradezAdhatA tathAavagAhanA-pradezArthatA kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA ! bhAga vAhalleNaM paNNatte) se gautama! masukhanA madhyAtamA sAsanI satApANI che (puDhavi kAiyANa bhaMte ! phAsi die kevaiyaM pohatteNaM paNNatte) sAyan ! yAyihAnI 25zana. ndriya sI qiA hI cha ? (goyamA ! sarIrappamANamette pohatteNaM) gItamA zarIranA 243ii viza (puDhavikoiyANa bhaMte ! phAsi die i paesie paNNatte ?) 8 lagavan ! pRthvIyiTInI spandriya DeTA prazAnI hI cha 1 (goyamA! aNaMtaraesie paNNatte) hai gautama ! mananta prazI hI cha (puDhavikAiyANaMbhaMte ! phAsidie kaI paesoga De pnnnntte)he bhagavan ! pRthvIkAyikanI sparzanendriya keTalA pradezamAM avagADha rahI che (esiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsiM diyarasa ogAhaNadvayAe paesaTuyAe oNAhaNapae saTTayAe kayare kayarehiM to appA vA, vahuyA vA, tullo vA, visesAhiyA vA ) 3 lA. vana! A pRthvIkAyionI sparzanendriyanI avagAhanArthatA, pradezArthatA tathA avagAhanA pradezArthatAnI apekSAe keNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che - (goyamA / savvatyove puDhavikAiyAeM phAsi die ogAhaNaTTayAe) gautama ! mAthA
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 ru. 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam pradezArthatayA anantaguNam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyasya kiyantaH karkazaguruka guNAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH prajJaptAH, evaM mRdukalaghukaguNA api, eteSAM khallu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA, gautama ! sarvastokAH pRthivIkAyikAnI sparzanendriyasya karkazagurukaguNAH, tasya caiva mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, evam akAyikAnAmapi yAvad vanaspatikAyikAnAm, navaraM saMsthAne ayaM vizeSo draSTavyaH-akAyikonAM savyasthove puDhavikAiyANaM phAsidie ogAhaNaTTayAe) he gautama ! saba se kama hai pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI dRSTi se (te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe) vahI pradezoM se anantaguNAhai (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! phAsiMdiyasse kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA ?) he bhagavan! pRthvIkAyikoM ko sparzanendriya ke karkazagurU guNa kitane kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta kahe haiM (evaM mauya lahuyaguNA vi) isI prakAra mRdu-laghuguNa bhI (eesi NaM bhaMte ! puDhavi. kAiyANaM phAsiMdiyassa karakhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya) he bhagavan ! ina pRthvIkAthikoM kI sparzanendriya kekarkazaguruguNoM aura mRdulaghuguNoM meM (kayare kayarehito appA vA, bahuthA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? (goyamA! savvatthovA puDhavikAiyANe 'phasidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkazaguruguNa satra se kama haiM / (tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA) usI ke mRdu laghu guNaanantaguNA adhika hai / (evaM AukAjhyANa vi jAva vaNapphaha kAiyANaM) isI prakAra apkAyikoM ke bhI yAvat vanaspatikAyikA ke bhI (NavaraM saMThANe imo mAchA vIyikInI 25zandriya avAhanAnI STiye (te ceva paesadvayAe aNaMtaguNe) te prazAthI anantagI che (puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidiyassa kevaiyA phakhaDagalaMya guNA paNNattA 1) bhagavan ! pRthvIyAnI 25zanandriyanA 44za gu3zu 4aa cha? (goyamo ! aNaMtA) 3 gautama sanata (evaM mauyalahuyaguNA vi) me ghAre mahu-sadhuzuNa para sabhA (eesi NaM bhaMte / puDhavikAiyANaM phAsiMdiyassa kakkhaDaguruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya) he bhagavana! A pRthvIkAyikanI sparzanendriyanA karkaza gurU guNe ane mUdu-laghu guNemAM (kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ?) azya nAthI 65 dhA, tujhya, mathavA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyANa phAsiM diyassa kakkhaguruyaguNA) he gIta ! pRthvI yinI 25zAndrayanA 44za zu3 guthu mAthI maach| cha (tassa ceva maMuyalahuya guNA aNaMtaguNA) tamanA bhU-sAdhu zubha mananta ! madhi cha (evaM AukAiyANa vi jAva vaNapphakAiyANaM) merI 2 mAyAnA pAyAvata vanaspatiyAnA (gavara saMvANe pramo viseso paTTayo) vizeSajJatAnamA vipata AA ma070 m asir...
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathApanAstra bhaNitA tathaiva nairayikANAmapi yAvad alpavahutvayo IyoH, navaram-nairayikANAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! dvividhaM prajJAptam, tadyathA-bhavadhAraNIyaJca usaravaiphriyazca, tatra khalu yattat bhavadhAraNIyaM tat khalu huNDasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tatra khalu yattad uttaravaikriyaM tadapi tathaiva, zepaM taccaitra, amurakumArANAM sadanta'! kati indriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJcaindriyANi prajJaptAni, evaM yathA audhikAni yAvad alpabahutvAni dvayAnyapi, navaraM sparzanendriyaM dvividhaM prajJaptam, tadyathA-bhavadhAraNIyaJca uttaravaikriyazca, tatra bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doNi) isI prakAra jaisI samuccaya jIvoM kI vaktavyatA kahI hai vaisI hI nArakoM kI bhI kahanA, yAvat donoM alpa bahutva (navaraM) vizeSa (neraDyA NaM bhaMte ! phAsidie ki saMThie paNNatte?) he bhagavan ! nArakoM kI raparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA !duvihe paNNatte) he gautama! do prakAra kI kahI hai (taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveudie ya) vaha isa prakAra avadhAraNIya aura uttaravaikriya (tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM huMDasaMThANasaMThie paNNatte) unameM jo bhavadhAraNIya hai, yaha huMDaka saMsthAna vAlI hai (tattha NaM je le uttaraucie se vi taheva) unameM jo uttaravaikriya hai, vaha bhI usI prakAra-huMDakAkAra hai (sesaM taM ceva) zeSa usI prakAra (asurajhulArANaM bhaMte ! kaha iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! asurakumAroM kI indriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) gautama ! pAMca indriyAM kahI haiM (evaM jahA ohiyANi jAva.appAbahugANi doSipaNa vi) isa prakAra jaise-samu. kacaya, yAcana donoM alpa bahutva (Na phAsidie duvihe paNNatte) vizeSa yaha mAranI che (evaM jahA ohiyANaM vattavvayA bhaNiyA taheva neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doriNa) me re 2vI sabhu-yaya venI pachutavyatAhI vIra nAnI: 555 12vI yAvat manne ma5- 1 (navaraM) vizeSa (neraiyANaM bhaMte / phAsidie ki saMThie paNNatte) lAn / nAnI 25zandriya 41 PARnI 44ii che 1 (goyamA! duvihe paNatte) gItamA me mAranI 4DI che (taM jahA bhavadhAraNijje-ya uttaraveuvie ya) ta masa hAre-sadhAraNIya ma uttaravaiThiya (tatthaNaM je-se bhavadhAraNijje se NaM huMDasaMThANasaMThie paNNatte) tebhA 2 sadhAraNIya che te 94 sasthAnavANI cha (tattha Na je se uttaraveuvvie se vi taheva) tebhA 2 uttara vaiThiya cha, te 5 te -prahAra hu~1812 (sesaM taM ceva) zeSa pUrvAta zete sabhA. (asurakumArANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNatA ?) hai sapA ! masumArAnI ndrayo sI hI cha ? (goyamA ! paMca iMdiyA paNNattA) gautama ! pAya chandriya 4ii che (evaM jahA ohiyANi jAva appA bahugANi doNNi vi) se prAre. samutyaya yAvat manna
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 607 khalu yattad bhavadhAraNIyaM tat khalu samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tatra khalu yattat uttaravaikriyaM tat khalu nAnAsaMsthAnasaMsthitam, zeSaM taccaiva, evaM yAvat stanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM danta ! kati indriyANi prajJaptAni ? gautama ! ekaM sparzanendriyaM prajJasam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiM saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam ? gautama ! nasUracandrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM kiyad vAilyena prajJatam ? gautama ! aGgulasyAsaMkhyeyabhAgo vAhalyena prajJAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! sparzanendriyaM ki sparzanendriya do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (bhavadhAraNijje ya - uttaravedie ya) bhavadhAraNIya aura uttara vaidriya (tattha NaM je se bhavavAraNijje) unameM jo navadhAraNIya hai / (se NaM samacaraM saThANasaMThie ) vaha samacaturastra saMsthAna vAlA (paNNatte) kahA hai (tattha NaM je se uttara veDambie) unameM jo uttara vaikriya hai ( se NaM NANA saMgrANasaMThie) vaha nAnA AkAra vAlA hotA hai / (sesaM taM cetra) zeSa vahI ( evaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra yAvat stanita kumAra / (puDhavikAiyANaM bhaMte! kai iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI kitanI indriyA~ kahI hai ? he (goyamA ! ege phArsidie paNNatte) gautama ! eka sparzanendriya kahI hai (puDhavi kAiyANaM aMte ! phArsidie kiM saMANasaMThie paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai ? (goyamA ! masUracaMdaThANasaMThie NNate) gautama ! masUra kI dAla ke AkAra kI kahI hai ( puDhavikAyA NaM bhaMte ! phArsidie kevaiyaM vAharaleNaM paNNatte ? ) he 'bhagavan ! pRthvIkAyako kI sparzanendriya kinanI baDI kahI hai ? ( goyamA ! aMgu y madhya-mahutva (NavaraM phArsidie duvihe paNNatte) vizeSa me hai sparzanandriya me aAranI uDI che ( taM jahA ) te thA aAre ( bhavadhAraNijje ya uttaraveuccie ya) avadhAraNIya bhane uttara vaipi (tattha NaM je se satradhAraNinje) tesanAbhAMthI ne satradhArIya che (se NaM samacauraMsa* saMThANasaM Thie) te sabhayaturasra saMsthAnavANI (paNNatte) he che (tattha NaM je se uttarave :vie) temAM ne uttara vaizyi che (se NaM NANAsaMThANa saMThie) te nAnA bhA4ravAjA hoya che (sesaM taM caiva ) zeSa te abhAze ( evaM jAva thaNiyakumArANaM) se prAre yAvat stanitabhAra ( puDhavikAiyANaM bhaMte / vai iMdiyA paNNattA 1) he bhagavan ! pRthvI ayihAnI DeMTalI dhandriya DaDI che (goyamA ege phArsidie paNNate) he gautama! pRthvIAyinI meDa sparzendriya DI che ? (puDha vikAyANaM te! pha siMdira kiM saMThANasaMThie paNNatte) he lagavan ! pRthvI ayinI sparzendriya ThevA AhAratI hI che ? (goyamA ! masUracaMda saMTha NasaMThie paNNatte) De gautama ! bhasUranI hAjanA sAdharanI hI che (puDhavikAiyANaM bhate / phArsidie kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte - 1) he gautama! pRthvIbhayionI sparzendriya DeTasI moTI haDelI che ? ( aMgularasa asaMkhejjai
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAne 610 civukavindu saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tejaskAyikAnAM sUcI kalApasaMsthAnasasthita prajJaptam, vAyukAyikAnAM patAkA saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, vanaspatikAyikAnAM nAnAsaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, dvIndriyANAM bhadanta / kati indriyANi prajJaptAni ? gautama / dve indriye prajJapte, tadyathA - jihUvendriyaM sparzanendriyam dvayorapi indriyayoH saMsthAnaM vAilyaM pRthutvaM pradezaH, avagAhanA ca yathA adhikAnAM bhaNitA tathA bhaNitavyA, navaraM sparzanendriyam huNDasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptamityayaM vizeSaH, eteSAM khalu bhadanta / dvIndriyANAM jihvendriyasparzanendriyaH viseso daodi) vizeSatA yaha hai ki saMsthAna meM yaha vizeSatA jAnanI cAhie / (ADakAiyANaM dhiyugaviMdu saMThANasaMThie paNNase) aSkAyikoM kA saMsthAna vulavude ke AkAra kA hai (lekhakAyANaM sUikalAvaThANasaMTie paNNatte) tejokAyikoM kA saMsthAna sUcIkalApa ke sadRza hai (vAukAiyANaM paDAvAsaMThANasaMTie papatte) vAyukAyikoM kA saMsthAna patAkA ke samAna kahA hai (vaNaphaikAiyANaM prANAsaThANasaMThie paNNatta) vanaspatikAyikoM kA AkAra nAnA prakAra kA kahA hai ! ( veiMdiyANaM saMte ! kaha iMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! hIndriyoM ke kitanI indriyAM kahI haiM ? (gomA ! do iMdiyA paNNattA) he gautama | do indriyAM kahI haiM / (taM jahA - jiviMbhadie, pharsidie ) ve isa prakAra - jivendriya aura sparzanendriya (dopahaM* vi. iMdiyA) donoM indriyoM kA (saMThANaM) saMsthAna ( bAhallaM) pAlya ( pohattaM) pRthunA (esa) pradeza (ogAhaNA ya) aura avagAhanA (jahA ohiyANaM bhaNiyA) 'jaisI samuccaya kI kahI hai (tahA bhANiyavcA) vaisI kahanA (NavaraM) vizeSa (phArsidie huDaThANasaMThie SNNatte tti ino viseto) sparzanendriya huDaka ( AukAicAgaM thivubiMdusaMTha | saMThie paNNatte ?) adhyakSatA saMsthAna mujhayuhonA (pazyoTA) sAdhAranA che (teukAiyANaM sUikalAvasaMThANasaMThie paNNatte) te?sThAyinA saMsthAna 'sUci sAyanA sadRza che (vAukAiyANaM paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte) vAyuzrayitA saMsthAna yatAThAnA samAna 4hyA che ( vaNapphaikAiyANaM NANAsaMTha NasaMThie paNNatte) vanaspatiayiDenA 'AkAra nAnA prakAranA kahyA che (beI diyANaM bhaMte! kai iMdiyA paNNattA ? ) he bhagavan / dvIndriyonI DeTasI indriyo 'hI che ? (goyamA / do iMdiyA paNNattA) he gautama / medhandriyo hI che (taM jahA jibhi die, phArsidie ) te yA aThAre nivendriya mane sparzendriya (dopahapi iMdiyANaM) manne dhandrithAnA (saMThANa) sasthAna ( bAhallaM) mAhulya ( pohattaM) pRthutA (parasaM) aheza (ogAhaNA ya) ramate bhavagAnA (jahA ohicANaM bhANiyA) nevI samuyyaranI hI che ( tahAM bhANiyavvA) tevI '4vI (NavaraM) vizeSa (phArsidie huMDaThANasaMDhie paNNatte ti imo viseso) sparza - nembritha huDhaka sa'svAta vALI che, e nizeSatA che
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam yoravagAhanArthatyA pradezArthatayA avagAhanapradezArthatayA RtarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastomaM dvIndriyANAM jihUvendriyam avagAhanArthatA, sparzanendriyamavagAhanArthanayA saMkhyeyaguNas, pradezArthatayA sarvastokaM dvIndriyANAM jivandriyam, pradezArthanayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNA, avagAhanapradezArthataNa sarvastokam , dvIndriyasya jihvendriyam, annagAhanArthatayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNam, sparzanesaMsthAna vAlI hai, yaha vizeSatA hai| (eesiNaM aMte ! beiMdiyANa) he bhagavan ! ina hIndriyoM kI (jibhidiya phAlidiyANaM) jihavendriya aura sparzendriya kI (ogAhaNayAe) avagAhanArthatA se (paesahayAe) pradezArthatA se, (ogAhaNapaesaTTayAe) avagAhanA aura pradezoM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA dA, pahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! sambatyove beiMdiyA jibhidie ogAhaNaTTayAe) he gautama ! saba se kama hIndrioM kI jisvendriya avagAhanArthatA se hai (phAsi die ogAhaNayAe saMkhenjaguNe) pInendriya avagAhanArthatA se saMkhyAtaguNA (paesadhyAe savayove beiMdiyANaM jibhidie) pradezoM kI apekSA se saba se phama DIndriyoM kI jihavendriya hai (paesadhyAe phAsidie saMkhejjaguNe) pradezoM kI apekSA sparzamendriya saMkhyAtaguNA hai (ogAhaNapaesaTTayAe savvatthove veiMdiyassa jibhidie) avagAhanA-pradezoM kI apekSA lava se kama dvIndriya kI jihavendriya hai (ogAhaNayAe phAsidie saMkhejaguNe) avagAhanA se sparzanendriya saMkhyAta. guNI hai (phAsidiyasla ogAhaNaTTayAehito) sparzanendriya kI avagAhanArthatA se (eesigaM bhaMte ! beiMdicANaM) lagavan / mA mendriyomA (jibhidiyaphAsiMdiyANa) Crsalndraya sana 25zanandrayamA (ogAhaNadvayAe) 'mAnA tAthI (paesaiyAe) azA tAthI (ogAhaNapaesadvayAe) avagAhanA bhane pradezAthI (kayare kayarehiMto) aNu nAthI (appA vA vahuyA vo tullA vA visesAhiyA vA?) 265, ghaya tujhya athavA vizeSAdhi ? goyamA ! savvatthove beiMdiyANa jibhiMdie ogAhaNaTTayAe) 3 gautama ! mAthI maach| yonI Crsandraya mAnA tAthI che (phAsidie ogAhaNaTuyAe saMkhejjaguNe) 25zanandriya avagAhanA tAthI videii che (paesaTTayAe savvatthove veiMdiyANaM jimiMdie) prazAnI mapekSA mAthI mAchI dIndriyAnI DUndriya che (paesaTTayAe , phAsidie saMkhejagaNA) prazAnI mapekSAye 25zanAndraya sa cyAtI che. (ogAhaNapaesaTTayAe savva. tyove veiMdiyassa jibhiMdie) magAnA bhane prazAnI apekSA mAthI mAchIbIndriyAnI Forsandriya cha (ogAhaNaTTayAe phAsidie saMkhejjaguNe) ASnAthI 25zanandriya saNyAta garI cha (phAsiMdiyassa ogAhaNaTThayAehiMto) 25zanendriyanI mAnAthI (jibhidie paesaTTAna
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre ndriyasya avagAhanAryatAbhyo jivendriyaM pravezArthatayA anantaguNam, sparzanendriyaM pradezAryatayA saMkhyeyaguNam, dvIndriyANAM bhadanta ! jihvendriyasya kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH prajJaptAH, evaM sparzanendriyasyApi, evaM mRdukakaghukaguNA api, eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM jivendrisparzanendriyayoH karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAM karkazagurukaguNa mRdukalaghukaguNAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikAza ? gautama ! sarvastokAH dvIndriyANAM jivendriyasya karkazagurukaguNAH, sparzanendriya sya karkazagurukaguNA anantaguNAH, sparzanendriyasya karkazagurukaguNebhyastasya caiva, mRdukalaghuka(jibhidie paesaTTayAe aNaMtaguNA) jilhavendriya pradezoM se anantaguNA hai (phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNA) sparzanendriya pradezoM le saMkhyAtaguNA hai| " ... (veiMdiyANaM bhaMte ! jibhidiyasla kevaDyA kakkhaDagalyaguNA paNNattA ?) he bhagavan ! dIndriyo kI jihavAindriya ke karkazaguruguNa kitane kahe haiM ? (goyamA! aNaMtA paNNattA?) he gautama ananta kahe haiM (evaM phAlidiyassa vi) isI prakAra sparzanendriya ke bhI (evaM mahuyalaya guNA vi) isI prakAra mRtu laghu guNa bhii| " (eesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiyaphAsiMdiyANa) he bhagavan ! ina dvIndriyoM kI jihnavendriya aura sparzanendriyoM ke (kakkhaDagaruyaguNANaM, mauthalahuyaguNANaM, kakkhaDaguruthaguNamauyalahuyaguNANa ya) karkaza-guru guNo, mRdulaghuguNoM karkazaguruguNa-mRdulaghuguNoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, pahuyA vA, tullA vA, vilesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSA. dhika haiM ? (goyamA ?) he gautama ! (savvatthovA) saba se kama (veiMdiyANa) dIndriyoM kI (jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) jihavendriya ke karkazaguru guNa yAe aNataguNA) kendriya prazAthI anantagaNI che. (phAsidie paesaTTayAe saMkhejaguNA) sparzanendriya pradezathI saMkhyAtagaNI che / (veiMdiyANaM bhaMte! jimiMdiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA-1) bhagavan ! dIndriyAnI ratsndriyanA 3za zu3 guNa vA 4aa cha ? (goyamA / aNaMtA paNNattA) gautama ! mananta 4aa cha (evaM phAsiMdiyassa vi) mekara mAre 25zandriyanA 44zazu3 guthu 5 sabhA (evaM mahuyalahuyaguNA vi) se prAre bhU sadhu gura para sabhA . (eesi NaM bhaMte ! beIdiyANaM jibhiMdiyaphAsi diyANaM) he bhagavan ! mAdvIndriyAnI 3. ndriya bhane 25zanandriyAnA (kakkhaDagaruyaguNANaM, mauyalahuyaguNANaM, kakkhaDaguruguNamauya. lahuya,guNANa ya) 4 zu3zu, mRdu-saMdhugu, 44za zu3zugu-bhRDha sadhu gugumA ( kayare phayarehiMto) anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 265, ghayA, tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA) madhAthI soch| (iMdiyANa) dIndriyAnI (janmidiyassa kakkhaDagaruyaguNA) GrvandriyanA 442 43zura cha. (phAsi diyassa kakkhaDagaruyaguNA
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 khU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNaMm ta guNA anantaguNAH, jivendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH, evaM caturindriyANAmiti, navaram indriyaparivRddhiH kartavyA, trIndriyANAM ghrANendriyaM stokam, caturindriyANAM cakSurindriyaM svokam, zeSaM taccai, paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAJca yathA nairacikANAm, navaram - spa rzanendriyaM pavighasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam, tadyathA - samacaturasram, nyagrodhaparimaNDalam, sAdikujaM vAmanaM huNDas, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA'surakumArANAm // 03 // ( phA siMdiyassa kavaDagaruyaguNA anaMtaguNA ) sparzanendriya ke karkazaguruguNa anantaguNe haiM (phAsiMdiyassa kakkhaDagarUpaguNehiMto ) sparzanendriya ke karkaza - guru guNoM se (tassa caiva mauyalahuyaguNA) usI ke mRdu laghu guNa (anaMtaguNA ) anantaguNA haiM (jiviMbhadiyassa mauyalahuyagugA) jivendriya ke mRdu-laghu guNa (anaMtaguNA) anantaguNe haiM ( evaM jAva cauridiyatti ) isI prakAra yAvat caturindriya (navaraM iMdiyaparivuDDhI kAyanvA ) vizeSa yaha ki indriyoM kI vRddhi karanI cAhie (iMdiyANaM dhArNidie dhove) trIndriyoM kI ghrANendriya stoka (caDariMdieyANaM cakkhidie thove) cauindriyoM kI cakSuindriya stoka (sesaM taM ceva) zeSaM vahI pUrvavat / (paMcidiyatirikkha joNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANaM ) paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna (navaraM ) vizeSa ( phArsidie) sparzanendriya (chanhiThANasaMThie) chaha prakAra ke saMsthAnavAlI (paNNatte) kahIM - samacaurasa) (nigohaparimaM( taM jahA ) vaha isa prakAra (samacaraM se) samacaturasra-: Dale) nyagrodhaparimaMDala (sAdI) sAdI (khujje) kubja (vAmaNe) vAmana (huMDe) huNDaka aNaMtaguNA) sparzanendriyanA 44rza guguyu anaMta ( phAsi diyassa kakkhaDagasyu - guNehi to) sparzanandriyanA 44 gur3a gutheothI ( tassa ceva mauyalahuyaguNA ) tenA bhRhu-: laghu gudhu (agaMtaguNA) anantagA (jibbhiMdiyassa mauyala huyaguNA) nivendriyanAbhRTTu sadhuM guthu (aNaMtaguNA ) anaMtagayA hai ( evaM nAva cauri diyatti ) me aThAre yAvat yaturiMdriya (navara ) vizeSa (iMdiyaparivuDDI kAvA ) me chendriyonI vRddhi vA lezvayye (teiMdiyANaM ghANiMdie thAve) trIndriyAnI brondriya svaya che. (cauridiyANaM cakkhidie thotre) yaturindriyonI yakSurindriya sno - svastha che. (sesa taM cetra) vizeSa te pUrva prabhAye che. (paMci MdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANa ya jahA neraiyANaM) pathendriya tiryathA bhane bhanuSyonI vaktavyatA nArahInA samAna (navara ) vizeSa ( phAsi die) sparzanendriya (chabiha saMThoNasaMThie) cha prAranA sasthAnavANI (paNNatte ) 4hI che (taM jahA te cha ahAra mA aThAre (samacaurase) sabhayaturaJja-sabhayeArasa (nigoha parimaMDale) nyagrodha paribhausa (sAdI), sAThI (khujje) 54 (vAmaNe) vAmana (huDe) huu
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 prApAtre TIkA - atha nairayikeSu indriyANAM saMsthAnAdikaM prarUpayitumAha- 'neraiyANaM bhaMte ! kara iMdiyA paNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'gothamA !' he gautama! 'paMca iMdiyA paNNattA' nairathikANAM paJca indriyANi prajJaptAni, 'taM jahA - 'soIdie jA phArsidie' tadyathA zrotrendriyaM yAvad cakSurindriyam, ghrANendriyam, jihvendriyam, sparzanendriyam, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte / soidie ki saMThie paNate ?' he bhadanta | nairayikANAM zrotrendriyaM kiM saMsthitam - kimAkAraM prajJaptam ? prarUpitaM vartate ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'kalaMbuyA saMThANasaMThie paNNatte' kadambasaMsthAnasaMsthitaM-kadambapuSpAkAraM nairayikANAM zrotrendriyaM prajJaptam, ' evaM jahA ohiyANaM vattantrayA bhUNiyA tatra neraiyANaM pi jAva appA bahuyANi doNi' evam pUrvoktarItyA yathA audhi - kAnAM samuccayajIvAnAM zrotrendriyasya vaktavyatA bhaNitA tathaiva nairayikANAmapi vaktavyatA bhaNitavyA, yAvat - vakSurindriyaM masUracandra saMsthAna saMsthitam ghrANendriyam atimuktaccandra- ( vANamaMtara josiyavenANiyANaM jahAM asurakumArANaM) vAnavyantaroM, jyotiSka aura vaimAnikoM kI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna / , TIkArtha- aba nArakoM meM indriyoM ke saMsthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI - he bhagavan ! nArakoM ke kitanI indriyAM kahI haiM ? /- bhagavAn - he gautama ! nArakoM ke pAMca indriyAM kahI haiM, ve isa prakAra haiM-' zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jivendriya aura sparzanendriya | gautamasvAmo-he . bhagavan ! nArakoM kI zrotrendriya kila AkAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn he gautama! nArakoM kI zrotrendriya kadasva ke phUla ke AkAra kI kahIM gaI hai / isa prakAra jaise samuccaya jIvoM kI vaktavyatA kahI hai, usI prakAra First kI yatA bhI kaha lenI cAhie, yAvat unakI cakSuindriya (vANamaMtara joilica vaimANiyANaM jahA asurakumArANaM) vAnavya tare, jyotiSThA mate vaimAnikAnI vaktavyatA asurakumAronA samAna samajI levI TIkAryAM have narakAmA IndriyAnA sasthAna AdinI prarUpaNA TharavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-De bhagavat nArakeAnI phaeNTI IndriyA kaDI che ? zrI bhagavAn--De gautama nArakeAnI pAMca indriyA kahI che. te A prakAre che-zrotrandriya, cakSuindriya, ghrANendriya, jihavendriya ane sparzanendriya, zrI gautasvAmI-he bhagavan! nArakAnI zrotrendriya kevA AkAranI DelI che ? zrI bhagavan--he gautama ! nArakonI zrokendriya kadambanA phulanA AkAnI kahelI che. e rIte jevI samuccaya jIve.nI vaktavyatA kahI che, teja prakAre nArakonI vaktavyatA paNa kahevI joIe yAt temanI cakSuIndriya masUranI dALanA AkAranI che, ghrANendriya ati
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam saMsthAnasaMsthitam, jivendriyaM kSuraprasaMsthAnasaMsthitam, zrotrendriyaM bAhalyena-sthUlatvena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgaM prajJaptam, pRthutvenAGgulasyAsaMkhyebhAgam prajJaptam, jihavendriyam agulapRthutvena prajJaptam, zrotrendriyamanantapradezikam prajJaptam, ityAdi pUrvoktarItyA bodhyam, tadavadhimAha-atpabahutve dve api pUrvoktarItyaiva vaktavye, kintu-'NavaraM neraiyANaM bhaMte ! phAsidie ki saMThie paNNatte ?' navaram samuccayajIvApekSayA vizeSastu-he bhadanta ! nairayiphANAM sparzanendriyaM kiM saMsthitaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe-paNNatte' dvividhaM nairayikANAM sparzanendriyaM prajJaptam, 'taM jahA-avadhAraNijje ya uttaraveutrie ya' bhavadhAraNIyaJca, uttaravaikriyaJca, 'tatya NaM je se bhavadhAraNijje se NaM haMDasaMThANasaMThie paNNatte! tatra khalu-tadumayeSAM madhye yattAvad bhavadhAraNIyaM sparzanendriyaM tat khalu huNDasaMsthAnasaMsthitam-prajJatam, huNDAkAram-utpATitapakSatipakSasakalaromapakSizarIrasadRzatvAt 'tatya - NaM je masUra kI dAla ke AkAra kI hai, ghrANendriya atimuktaka ke phUla ke AkAra kI hai evaM jihnadendriya khurapA ke AkAra kI hai| sthUlatA kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kahI hai| pRthutA arthAt vistAra kI dRSTi se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kahI hai jivA-indriya aMgula pRthaktva kI hai / zronendriya anantapradezI hai, ityAdi saba kathana pUrvokta ke samAna hI samajhanA caahie| kahAM taka samajhanA cAhie ? isake saMbaMdha meM kahA gayA hai-donoM prakAra ke alpa bahutva taka isI prakAra samakSa lenA caahie| kintu samuccaya jIvoM kI apekSA nArakoM saMbaMdhI vaktavyatA meM kiMcit antara hai / vaha isa prakAra hai-bhagavana-lArakoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI hai? agavAn uttara dete haiM-he gautama ! nArakoM kI sparzanendriya do prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra-avadhAraNIya aura uttaravaikiya / ina donoM meM se bhadhAraNIya sparzanendriya huMDakasaMsthAnavAlI kahI hai; kyoM ki vaha usa pakSI ke muktanA kulanA AkAranI che temaja jihuvendriya kedALInA AkAranI che. sthUlatAnI apakSAe aMgulane asaMkhyAtame bhAga kahela che. pRthatA arthAt vistAranI draSTie aMlane asa khyAtamo bhAga kahela chejillA Indriya aMgula pRthakatvanI che. zrotrendriya ananta pradeza che vigere badhuM kathana pUrvoktanA samAna ja samajavuM joIe. kayAM sudhI samajavuM joIe? tenA saMbaMdhamAM kahevuM che-ane prakAranA alapa bahutva sudhI A prakAre samajI levuM. - kinta samuccaya nI apekSAe nArake sa baMdhI vaktavyatAmAM kiMcatu aMtara che. te A prakAre che he bhagavan! nAranI sparzanendriya kevA AkAranI kahelI che , zrI bhagavAna-uttara Ape che-he gautama! nArakenI spazanadiya be prakAranI kahI che. te A prakAre bhavadhAraNIya ane uttarakriya te bannemAMthI bhavadhAraNIya spazanendriya ThaMDaka saMsthAnakALI kahI che, kema ke e pakSInA zarIranA samAna che, jenI badhI pAMpaNa upADI
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahApanA se uttaraveucie se vi taheva, sesaM taM ceva' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye yattAvad uttaravaikriya sparzanendriyaM, tadapi tathaiva-huNDasaMsthAnavadevAvaseyam / ayaM bhAvaH-nairayikANAM dvividhaM zarIraM bhavati bhavadhAraNIyam, uttaravaikriyaJca, tayormadhye bhavadhAraNIyaM tAvat teSAM bhavasvabhAvAdeva viluptasamUlapakSotpATitanikhilagalapradezAdiromapakSazarIravat ativIbhatsAkArayuktaM bhavati evameva uttaravaikriyamapi teSAM zarIraM huNDazarIrAkArameva bhavati, paramaramaNIyaM zarIraM vayaM vikkuviSyAmaH' itibhAvanayA vaikriyazarIrasyArabhyamANatve'pi tepAmatizayAzubhatathAvidhanAmakoM dayAdatIvAbhadratarasyaiva vaikriyazarIrasya niSpadyamAnatvAt, zepaM taccaiva-pUrvoktavadeva bodhyam, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ?' he bhadanta ! amurakumArANAM kati indriANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA 'he gautama ! 'paMca paNNattA' asurakumArANAM para indriyANi prajJaptAni 'evaM jahA ohiyANi jAva appA bahuyANi doNi vi' evam-uparyuktarItyA zarIra ke samAna hai, jisa ke sAre paMkha ukhADa liye gaye hoN| unakI uttara pikriyA saMbaMdhI sparzanendriya bhI huDa saMsthAna ghAlI hI hotI hai, abhiprAya yaha hai-nArakoM kA zarIra do prakAra kA hotA hai-bhavadhAraNIya arthAt bhava ke prAraMbha se anta taka rahane vAlA aura uttaravaikriya arthAt vikrayA karake yanAyA huaa| nArakoM kA bhavadhAraNIya zarIra atIva bIbhatsa AkAra vAlA hotA hai, jaisA usa pakSI kA zarIra jisa ke samasta paMkha ukhADa diye gaye hoM, unakA uttara vaikriya zarIra bhI isI prakAra huMDAkAra hotA hai / 'hama paramaramaNIya zarIra kI 'vikurvaNA kareMge' aisI bhAvanA karake bhI ve jaba vaikriyazarIra kI racanA karate hai, taya atyanta azubha nAmakarma ke udya se atIva abhadra vaikriyazarIra banatA hai| zeSa samasta vaktavyatA pahale ke samAna samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAroM kI indriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! asurakumAroM kI indriyAM pAMca kahI haiM / isakI nAkhelI hoya. tenI uttaravikiyA saMbaMdhI sparzanendriya paNa haMDaka saMsthAnavALI hoya che. - abhiprAya A che-nArakanA zarIra be prakAranA hoya che-bhavadhAraNIya arthAt bhavanA "prAraMbhathI aMta sudhI rahevAvALA ane uttarakiya arthAt vikriyAkarIne banAvelA. nArakenA bhavadhAraNIya zarIra khUbaja bIbhatsa AkAravALA hoya che, jevAM e pakSInA zarIra ke jenI maMdhI pAMkha ukhAlI che. temanA uttarakriya zarIra paNa eja prakAre huMDAkAra hoya che. "ame parama ramaNIya zarIranI vimurvaNuM karIzuM. evI bhAvanA karIne. paNa teo jyAre vikriya zarIranI racanA kare che, tyAre atyaMta azubha nAma kamanA udayathI atIva abhadra vaikriza zarIra bane che. zeSa samasta vaktavyatA pahelAnA jevI samajI levI joIe. zrI gautamasvAmIhe bhagavana asurakumAranI Indriye keTalI che? zrI bhagavAna gautama! asurakramAranI indrio pAMca kahI che. e rIte saptama
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 15 30 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 617 yathA vikAni samuccaya jIvaviSayakANi yAvat zrotrendriyaM cakSurindriyaM ghrANendriyaM jihUvendriyaM sparzanendriyam teSvapi zrotrendriyaM kadambapuSpAkArasaMsthitam cakSurindriyaM masUracandra saMsthAna saMsthitam, ghrANendriyam atimuktaka saMsthAnasaMsthitam jivendriyaM kSurapra saMsthAnasaMsthitam ityAdityA bodhyam, tadavadhimAha - alpabahutve dve api vaktavye kintu - 'navaraM phAlidie duvi paNNatte' navags - pUrvApekSayA vizeSastu sparzanendriyaM dvividhaM prajJaptam, 'taM jahA - bhavadhAragijje ya uttaraveutrie ya' tadyathA-bhavadhAraNIyam ca uttagvai kriyazca 'tattha NaM je se bhavadhAraNijje se paM samacauraMsataMThANasaMThie paNNatte' tatra khaTu-tadubhayeSAM madhye yattAvad bhavadhAraNIyaM sparzanendriyaM tat khalu samacaturasra saMsthAnasaMsthitaM bhavati 'tattha NaM je se uttaraver3afore se NaM NANAsaMThANasaMThie' tatra khala- tadubhayeSAM madhye yattAvad uttaravaikriyaM sparzane ndriyaM tat khalu nAnAsaMsthAnasaMsthitaM - nAnA''kAravyavasthitaM bhavati, 'sesaM taM veva, evaM jAva thaMNiyakumArANaM' zeSaM taccaiva pUrvoktava deva bodhyam, evam pUrvoktarItyA, yAbad- nAgakumA rANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArArNA dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi sarvANi indriyavaktavyAni asurakumArI samuccaya jIvoM ke samAna vaktavyatA kahalenI caahie| yAvat zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya / unameM se zrotrendriya kadamba ke puSpa ke AkAra kI hai / cakSurindriya masUra kI dAla ke AkAra kI hai / ghrANendriya atimuktaka ke phUla samAna hai / jihnavendriya khurapA ke AkAra kI hai, ityAdi saba vaktavyatA donoM prakAra ke alpabahutva taka kahanA caahie| hAM, pahale kI apekSA vizeSatA yaha hai ki asurakumAroM kI sparzanendriya do prakAra kI kahI hai - bhavadhAraNIya aura uttara vaikriya / inameM se bhavadhAraNIya sparzanendriya sama caturasra saMsthAnavAlI hai aura uttara vaikriya sparzanendriya nAnA saMsthAnavAlI hai arthAt aneka AkAra kI hotI hai / zeSa samagra kathana pUrvavat samajhanA cAhie, yAvat stanitakumAroM taka arthAt nAgakumAroM suvarNakumArI, agnikumAro jIvAnA samAna vaktavyatA kahI levI joIe yAvat zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, ane sparzanendriya, temanAmAMthI zrotrendriya kadambanA puSpanA AkAranI che. cakSuindriya masUranI dALanA AkAranI che. ghrANendriya ati muktaka kula samAna che. jindriya kharapaDI (khurapA) AkAranI che, ityAdi RdhI vaktavyatA ane prakAranA alapa mahutva sudhI kahevI jeIe hA, pahelAnI apekSAe vizeSatA e che ke asurakumAreAnI sparzanendriya e prakAranI kahelI che-bhava dhAraNIya ane uttaravaikriya. temAMthI bhavadhAraNIya sparzInendriya samacaturasra sasthAna vALI che ane vaikiyasparzInendriya nAnA sasthAnavALI che arthAt aneka AkAranI hAya che. khAI madhuM yUvat samajavuM joIe, yAvat stanitakumAra sudhI arthAt nAgakuMbhArI, suvarNA kumArI, agnikumArI, vidyutkubhAza dhibhArI, dIpakumArI, subhAza 078
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 prajJApanAstre NAmivAbagani, tathA cAmurakumArAdInAM tathAvidhabhavasvabhAvAt bhavadhAraNIyaM sparzanendriyaM zarIrakhyApitvAccharIrarUpa meva samacaturasrasaMsthAnaM bhavati, uttaravaikriya punaH svecchayA tasya niSpadyamAnatvAt nAnAkArasaMsthitaM bhavatItibhAvaH, gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kA iMdiyA paNNatA ? he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'ege phAsidie paNNatte' pRthivIkAyikAnAmekaM sparzanendriya prajJaptam, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie ki saMThANasaMThie paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiM saMsthAnasaMsthitaM-kimAkAravyavasthitaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'masUracaMdasaMThANasaMThie paNNatte' pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM masUracandramaMsthAnasaMsthitam-masUrAnAkAraM candrAkArazca vyavasthitaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM vAhalleNaM paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivadyuitkumAroM udadhikumAroM, dIpakumAroM, dikakumAro, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI indriyoM saMbaMdhI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna hI kahanA caahie| sparzanendriya samagra zarIra vyApI hone se bhavadhAraNIya sparzanendriya zarIra hI hai / usakA AkAra samacaturasra hotA hai, kintu uttarabikriyA icchAnusAra kisI bhI prakAra kI hosakatI hai, ataeva vaha aneka AkAra kI hosakatI haiusakA eka pratiniyata AkAra nahIM hai| , gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI indriyAM kitanI haiM ? * bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI eka sparzanendriya hI hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kisa AkAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya masUra kI dAla ke AkAra kI kahI gaI hai| pavanakumAra ane svanitakumAranI Indriya saMbaMdhI vaktavyatA asurakumAranA samAnaja kahevI joIe. sparzanendriya samagra zarIra vyApI hevAthI bhavadhAraNIya sparzanendriya zarIra ja che. tene AkAra samacaturasa hoya che, paraMtu uttaravikriyA IcchAnusAra kaI paNa prakAranI jaI zake che. tethI ja te aneka AkAranI hoI zake che-tene keI eka cokkasa akAra nayI tA. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ' pRthvIkAyikanI Indriya keTalI che? zrI bhagavAna he gauta!,5thvIkAyikenI eka sparzanendriya hoya che. zrI gautamasvAmI ke ' nI sparzanendriya kevA AkAranI hoya che? zrI MAJI-3 gI ndraya masuranI hANatA mA12nI 4sI cha.
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyayodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam vIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiyad vAilyena-sthUlatvena prajJaptam ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'aMgulassa asaMkhejaibhAgaM bAhalleNaM paNNatte' agulasyAsaMkhyeyabhAgaM vAhalyenasthUlatvena prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevaiyaM pohatteNaM paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM kiyat pRthutvena-vistAreNa prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama ! sarIrappamANamette pohattaNa' zarIrapramANamAtraM pRthutvena pRthivIkAyikasparzanendriyaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kaI paesie paNNatte ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM katipradezikaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! aNaMtapaesie paNNatte' anantapradezikaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM prajJaptam , gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyANaM bhaMte ! phAsidie kaipaesogADhe paNNatte ? he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyaM katipradezAvagAdaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! asaMkhejapaesogADhe paNNatte' asaMkhyeyapradezAvagADhaM pRthivIkAyikAnAM gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitanI sthUla kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga sthUla kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kA vistAra kitanA hai ? bhagavAn-he gautama ! zarIra ke barAbara vistAra hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kitane pradezoM vAlI kI gaI hai? bhagavAna-he gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya anantapradezI kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya AkAza ke kitane pradezoM meM avagADha hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkArikoM kI sparzanendriya asaMkhyAta pradezoM meM zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyikenI sparzanendriya keTalo skUla che ? zrI bhagavAna-he gautama ! AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga jeTalI skUla kahela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! pRthvIkAyikanI sparzanendriyane vistAra keTalo che? zrI bhagavAna-he gItama! zarIranI barAbara vistAra che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAyikanI sparzanendriya keTalA pradezavALI kahelI che? zrI bhagavAna-he gautama ! pRthvIkAyike nI sparzanendriya ananta pradezI kahelI che. zrI gautamasvAma-he bhagavan! pRkAyikonI sparzanendriya AkAzanA keTalA prade zemAM avagADha che? zrI bhagavAnae gautama! pRthvIkAyikenI sparzanendriya asaMkhyAta pradezamAM avagADha seii che ?
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 nA - sparzanendriyaM prajJaptam, atha pRthivIkAvikAnAmeva sparzanendriyasyArapatrahutvaM pRcchati - 'ee siNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phArsidiyaspa ogAhaNaTTayAe' he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya avagAhanArthatayA 'paesalyAe ogAhaNamaesahayAe kayare kareti appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vAM ?' pradezArthatayA, avagAhanapradezArtha tathA avagAhanatra dezobhayApekSayetyartha', katarANi katarebhyo'lpAni vA, bahukAni vA, tulyAni vA, vizeSAdhikAni vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'savvatthove . puDhavikAiyANaM phArsidie ogAhalahAe' sarvasvokaM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyam avagAhanArthatayA bhavati, 'taM cetra parasaTTayAe anaMtaguNe' tadeva - uparyuktameva sparzanendriyaM 'pradezArthatayA anantaguNaM bhavati, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsiMdiyAsa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya kiyantaH kardazagurukaguNAH grajJaptAH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama! 'anaMtA paNNattA' anantAH sparza. nendriyasya karkazagururuguNAH prajJaptAH, 'evaM mauyalahuyaguNA vi' evam - karkaza gurukaguNA ica avagADha kahI hai | aba sparzanendriya ke alpabahutva ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiMhe bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA avagAhana evaM pradeza - dono kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? bhagavAn-sava se kama pRthvIkAyikoM kI sparzAnendriya avagAhanA kI apekSA se hai, yaha sparzanendriya pradezoM kI apekSA anantaguNI hai / gauravAmI - he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkaza guru guNa kitane kahe haiM ? bhagavAn he gautama! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkazazuru guNa ananta kahe haiM / isI prakAra -mRdu-laghu guNa bhI ananta kahe haiM / gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAthiko kI sparzanendriya ke karkazaguru guNoM have sparzanendriyanA 5 mahutvanA viSayamA zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! pRthvIkAyikAnI spaza nendriyanI avagAhanAnI apekSAe, pradezAnI apekSAe tathA avazAhanA ane pradeza khannenI prapekSAe kANu konAthI apa, ghaNI, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn--khadhAthI echI pRthvIkAyikAnI sparzInendriya avagAhanAnI apekSAe che, tejasparzendriya pradezAnI apekSAe anantagaNI che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! pRthvIkAyikAnI sparzInendriyanA karkaza gurU guNa keTalA che? zrI bhagavAna ke gautama ! pRthvIkAyikAnI sparzanendriyanA kaza gurUjINu ananta kA che. eja prakAre mRdu-laghuguNu paNa ananta kahyA che.
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ ameyavodhinI TIkA pada 15 sU. 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam mRdukalaghukraguNA api anantAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte-! puDhavikkAiyANaM phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA mauyalahuyaguNANa ya kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' he bhadanta ! eteSAM khalu-pUrvoktAnAM pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAJca madhye katare katarebhyo'lyA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA puDhavikkAiyANaM phAmidiyassa kakkhaDagaruyaguNA' sarvastokAH pRthivIkAyikAnAM sparzanendriyasya karkazagurukaguNA bhavanti, 'tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' tasyaiva ca-sparzanendriyasya mRdakalaghukaguNA anantaguNA bhavanti, 'evaM AukAiyANa vi jAva vaNapphaikAiyANaM' evamapRthivIkAyikAnAsiva apkAyikAnAmapi yAvat-tejaskAyikAnAmapi, vAyukAyikAnAmapi. vanaspatikAyikAnAmapi sparzanendriyavaktavyatA karkazagurukaguNAnAM sarvastokatvaparyantA mRdukalaghukaguNAnAmanantaguNatvaparyantA ca vaktavyA, kintu 'NavaraM saMThANe imo viseso daTTanyo' navaraM-pRthivIjJAyikasparzanendriyApekSayA vizeSastu saMsthAne-AkAre, ayaM-vakSyamANovizeSo draSTavyaH-'AukAiyANaM thiyugaviMdusaMThANasaMThie paNNatte' apkAyikAnAM jalabuvudavindu gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyiko kI sparzanendriya ke karkaza guruguNoM aura mRdu-laghu guNo meM se kauna kisase alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama pRthvIkAyiko kI sparzanendriya ke karkaza guru guNa haiM, unakI apekSA usI-sparzanendriya ke mRdulaghuguNa ananta guNita adhika haiN| pRthvIkAthiko kI vaktavyatA ke anusAra apkAyikoM yAvala-tejaskAyikoM, vAyakAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI sparzanendriya kI vaktavyatA, karkazaguru guNoM kI sabakI apekSA nyUnatA aura mRdu-laghuguNoM kI anantaguNatA kahalenA cAhie / magara pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kI apekSA aprakAzika Adi kI sparzanendriya meM AkAra kI vizeSatA honI hai| vaha vizeSatA yoM haiMapUkAyikoM kI sparzanendriya jala ke vuvuda ke AkAra kI hai-tejaskAya ke zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikanI sparzanendriyanA karkaza gurUgaNe ane | mRdu-laghuguNemAM kaNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? ( zrI bhagavAna he gautama ! badhAthI ochA pRthvIkAyikanI sparzanendriyanA karkaza gurU guNa che, temanI apekSAe teja sparzanendriyanA mRdu-laghuguNa ananta guNita adhika che. pRthvIkAcikenI vaktavyatAnA anusAra aSThAyiko yAvata-tejaskAyika, vAyAvika ane vanaspatikAyikanI sparzanendriyanI vaktavyatA, Tharkaza guruguNanI badhAnI apekSAe nyUnatA ane mRdu-laghu guNenI ananta guNatA kahevI joIe. paNa pRthvIkAyikanI sparza. nendriyanI apekSAe aSkAyika Adina sparzandriyamAM AkAranI vizeSatA hoya che. te
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazodhanAsUtre saMsthAnasaMsthitam- jalabudabudAkAraM vindrAkArazca vyavasthitaM sparzanendriyaM prajJaptam, 'teukAiyANaM sUI kalAvaThANasaM Thie paNNatte' tejaskAyikAnAM sparzanendriyaM sUcIkalApasaMsthAna saMsthitam - sUcIkalApAkAravyavasthitaM prajJaptam, 'vAukAiyANaM paDAgAThANasaMThie paNNatte' vAyukAyikAnAM patAkA saMsthAna saMsthitam - patAkAkAravyavasthitaM prajJaptam, 'vaNapphaikAiyANaM NANAsaMThANasaMThie paNNatte' vanaspatikAyikAnAM nAnAsaMsthAnasaMsthitam - vividhAkAravyavasthitaM sparzanendriyaM prajJaptamityarthaH, gautamaH pRcchati - 'veiMdiyANaM bhaMte ! kaI iMdiyA paNNattA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM kati indriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! do iMdiyA paNNattA' dvIndriyANAM dve indriye prajJapte 'taM jahA - jiviMbhadie, phArsidie' tadyathAjihUvendriyaM sparzanendriyaJca, 'dohaMpi iMdiyANaM saMThANaM bAdallaM pohattaM padesaM ogAhaNA ya jahA ohiyANaM bhaNiyA tahAbhANiyaccA' dvayorapi dvIndriyANAM jihnavendriyasparzanendriyayoH 'saMsthAnam - AkAraH, bAlyam - sthUlatA, pRthutvaM vistAraH, pradeza :- avayavaH ekadeza ityarthaH, avagAhanA- vyAptizca yathA audhikAnAM - samuccayAnAM bhaNitA tathA bhaNitavyA, kintu - 'NavaraM phArsidie huMDarsaThANasaMThie paNNatte tti imo viseso' navaram - ekendriyApekSayA vizeSastu DIndriyANAM sparzanendriyaM huNDasaMsthAnasaMsthitam 'nirmULapakSotpATitasakalakaNThAdiromapakSizarIrAkAram atyantavIbhatsAkAropetam ' prajJaptam itiayam-uktaprakAroM, vizeSo'vaseyaH, jIvoM kI sparzanendriya sUcIkalApa (suiyoM kA samUha) ke AkAra kI hotI hai / vAyukAyikoM kI sparzanendriya patAkA ke AkAra kI hai / vanaspatikAyikoM kI sparzanendriya kA AkAra vividha prakAra kA hotA hai / gautama svAmI - he bhagavan ! hIndriya jIvoM kI indriyAM kitanI haiM ? bhagavAn - he gautama! dIndriya jIvo kI do indriyAM hotI haiM, tathA jivendra aura sparzanendriya ina donoM indriyoM kA AkAra, bAhalya, vistAra, pradeza aura avagAhanA samuccaya jIvoM kI indriyoM ke samAna kahalenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki dvIndriyoM kI sparzanendriya huMDaka saMsthAnavAlI hAtI hai / vizeSatA Ama che--aSThAyikAnI sparzanendriya pANInA parapoTAnA AkAranI che. tejaskA canAvAnI sparzanendriya sUcilApa (sercAnA samUha) nA AkAranI heAya che. vAyukAthikAnI sparzInendriya patAkAnA AkAranI che. vanaspatikAyikAnI sparzInendriyanA AkAra vividha prakAranA hAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIvAnI Indriye keTalI che? - zrI bhagavAna-4 gautama! dvIndriya venI e IndriyeA heAya che, jemake- jihendriya ane dharAnendriya, A banne IndriyAnA AkAra bAhulya vistAra pradeza ane avagAhanA samuya chavAnI IndritA samAna samajI levA joIe. vizeSatA e che ke-DhI(ndracenI sparzIndriya kuMDaka sasthAnavALI hAya che.
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavAdhinI TIkA pada 15 0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam 623 gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! veidiyANaM jibhidiyaphAsidiyANaM' he bhadanta ! etayoH khalu pUrvoktayoH, dvIndriyANAM jihUvendriyasparzanendriyayoH. 'bhogAiNayAe' avgaahnaarth| tayA 'paesaTTayAe' pradezArthatayA 'ogAhaNapaesaTTayAe' avagAhanapradezArthatayA 'kayare kayarehito appe vA, vahue vA, tulle vA, vise sAhie vA ?' katarat katarebhyo'lyaM vA, vahukaM vA, tulyaM vA, vizeSAdhikaM vA bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savatthove beiMdiyANaM jibhidie ogAhaNaTThayAe' sarvastokaM dvIndriyANAM jihavendriyam avagAhanArthatayA-ava. gAhanApekSayA bhavati, 'phAsidie ogAhaNaTTayAra saMkhejaguNe' sparzanendriyam avagAhanArthatayA saMkhyeyaguNaM bhavati, 'paesaTTayAe savvatthove beiMdiyANaM jibhidie' pradezArthatayAekadezApekSayA sarvastokaM dvIndriyANAM jihUvendriyaM bhavati, 'paesaTTayAe phAsidie saMkhejaguNe' pradezArthatayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNaM bhavati, 'ogAhaNapaesaTTayAe savvatthove beI. diyassa jibhidie' avagAhanapradezArthatayA sarvastokaM dvIndriyasya jihUvendriyaM bhavati; 'ogAhaNaTTayAe phAsidie saMkhejaguNe' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA sparzanendriyaM saMkhyeyaguNaM bhavati, 'phAsidiyassa ogAhaNaTTayAehito jibhidie paesahayAe aNaMtaguNe' sparzanendriyasya avagAhanArthatAbhyo jivendriyaM pradezAryatayA anantaguNaM bhavati, 'phAsidie ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kI jihUvA indriya aura sparzana indriya meM se avagAhanA kI apekSA, pradezoM kI apekSA tathA avagAhanA aura pradezoM kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai? bhagavAna-gautama ! saba se kama dIndriyoM kI jihA indriya avagAhanA kI apekSA se hai, usakI apekSA sparzana indriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAta. guNA adhika hai pradezoM kI apekSA saba se kama beindriya kI jihavetriya aura usase sparzanendriya pradeza rUpa se saMkhyAtaguNA hai / avagAhanA kI apekSA hIndriyoM kI jihavA indriya sarvastoka hai, sparzanendriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hai| sparzanendriya kI avagAhanArthatA se jihA indriya kI zrI gaumamasvAmI-he bhagavana ! kIndriyanI jihAIndriya ane sparzanendriyamAM ala. gAhanAnI apekSAe pradezanI apekSAe tathA avagAhanA ane pradezonI apekSAe koNa konAthI apa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? . . zrI bhagavAna-he gautama! badhAthI ochI dvIndriyonI jihAI driya avagAhanAnI apekSAe che, tenI apekSAe sparzanendriya avagAhanAnI apekSAe saMkhyAtagaNI adhika che. parezAnI apekSAe badhAthI ochI be IndriyonI jihAIndriya che. tenAthI sparzanendriya pradeza rUpathI saMkhyAtagaNI che. avagAhanAnI apekSAe kandriyanI jihAIndriya sarvaka che. sparzanendriya avagAhanAnI apekSAe saMkhyAtagaNI adhika che. sparzanendriyanI ava. 'gAhanArthatAthI jihAIndriyanI pradezArthatA anantaguNita che. sparzanendriya pradezanI apekSAe
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 prahAMpanAsa paesaTTayAe saMkhejaguNe' sparzanendriyaM pradezAtayA saMkhyeyaguNaM bhavati, gautamaH pRcchati'beiMdiyANa bhaMte ! jibhidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNatA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM jihavendriyasya kiyantaH karkazagurukaguNAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA paNattA' anantA dvIndriyANAM jikvendriyasya karkazagurukaguNAH prajJatAH 'evaM phAlidiyamsa vi' evam-jihavendriyasyeva sparza nendriyasyApi anantAH karkazagurukaguNAH prajJatAH, 'evaM rauyalahuyaguNA vi' evam-karkazagurukaguNA iva, mRdu kalaghukaguNA api dvIndriyANAM jivendriyasparzanendriyayoranantAH prajaptAH, gautamaH - pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! veiMdiyANaM jibhidiyaphAsidiyANaM' he gadanta ! etayoH khalu dvIndriyANAM jihave. ndriyasparzanendriyayoH 'kakkhaDagaruyaguNANaM uyala huyaguNANaM kakkhaDaguruyaguNamauyalahuyaguNANa 2' karkazagurukaguNAnAM mRdukalaghukaguNAnAM karkazagukaguNamRdura laghukaguNAnAJca madhye 'kacare kayaredito appA vA, rahuyAM vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he pradezArthatA anantazuNita hai / sparzanendriya pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hai| ___ gautamasvAmI he bhagavAna ! dvIndriya jIvoM kI jihA indriya ke karkazaguru guNa kitane kahe haiM ? . bhagavAn-he gautama! hIndriyoM kI jilA indriya ke karkaza-guru guNa ananta kahe haiN| isI prakAra sparzanendriya ke karkazaguru guNa bhI ananta kahe gae haiN| mRdu-laghu guNa bhI hIndriyoM kI jivA aura sparzana indriyoM ke ananta-ananta kahe gae haiN| ____ gautamasthAnI-he bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI jihavA aura sparzanendriya ke karkaza-guru guNo, mRdu-laghu guNoM tathA karkaza-guru guNa-mRdulaghu guNoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? - . agavA-he gautama dvIndriya jIvoM kI jihavA-indriya ke karkaza-guru guNa sadhyAtagaNI che .. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! hIndriya jIvanI jillAIndriyanI karkaza gurU guNa keTalA kahyA che? zrI bhagavAna he gautama! kandriyanI jillA IndriyanA kaza-gurU guNa ananta kahyA che. eja prakAre sparzanendriyanA karkaza guruguNa paNa ananta kahelA che. mRdu-laghu guNa paNa phindriyanI jillA ane spazana IndriyonA ananta ananta kahevAmAM AvelA che zrI gautamasvAmIhe bhagavan! hIndriya nI jihA ane sparzanendrinA karkaza guruguNa mRdu-laghuguNa to karkaza-gurU-guNamRdu-laghuguNomAthI keNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya mA vizeSApi 1 .
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 3 nairayikAdIndriyanirUpaNam gautama ! 'sanatyopA veiMdiyANaM jibhidiyamsa kabaDa garuyaguNA' sarvastokAH dvaundriyANAM jihavendriyasya karkazagurukaguNAH prajJaptAH, tebhyaH 'phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagururuguNAH ananta guNAH prajJaptAH, 'phArsidiyassa kakkhaMDagaruyaguNehito tassa cetra mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' sparzanendriyasya karkazagurukaguNezya stasya caiva-sparzanendriyasya mRdukalaghu-kaguNAH anantaguNAH prajJaptAH, tebhyo'pi 'jibhidiyAsa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA' jisvendriyasya mRdukalaghukaguNA anantaguNAH prajJaptAH 'evaM jAva cauridiyatti' evam-dvIndriyANAmiya, yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAmapi vaktavyatA vaktavyA, 'NavaraM iMdiyaparikhur3I kAyavyA' navaram-vizepastu-uttarottaraM kevalam indriyaparivRddhiH kartavyA trIndriyacaturindriyetyevaM rItyA indriyasya parivarddhanaM kartavyamityarthaH, 'te iMdiyANaM ghANidie thove' trIndriyANAM ghrANendriyaM stoka bharati, 'cauridiyANaM cakkhidie thove' caturindriyANAM cakSurindriyaM stokaM bhavati, 'sesaM taM ceva' zepaM taccaiva-pUrvoktadvIndriya vadeva sarva vaktavyamityarthaH, 'paMciMdiyatirikkha joNiyANaM maNasANa ya jahA neraiyANaM' paJcendriyatiyagyonikAnAM manubyANAJca indriyavaktavyatA yathA nairayikANAmuktA tathA vaktavyA, kintu-'NavaraM phAsidie chavvihasaMThANasaMThie paNNatte' navaram-nairayikApekSayA vizeSastu paJcandriyatiryagyonikAnAMmanusabase kama kahe gae haiM unakI apekSA sparzanendriya ke karkaza guru guNa ananta guNA adhika hai| sparzanendriya ke karkazaguruguNo se usake (sparzanendriya ke) mRdulaghu guNa anantagugA haiN| unase bhI jihavendriya ke mRdu laghu guNa anantaguNita haiM isI prakAra trIndriya aura caturindriyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie / vizepatA yahI hai ki unameM eka-eka indriya kI vRddhi kara lenI caahie| trIndriyoM kI ghrANendriya.stoka hotI hai aura caturindriyoM kIcakSuindriya stoka hotI hai| zeSa vaktavyatA dvIndriyoM ke samAna hI hai|| paMcendriya tiyacoM aura manuSyoM kI indriya saMbaMdhI vaktavyatA nArakoM kI vaktavyatA ke sadRza hai| magara nArakoM kI vaktavyatA se inakI vaktavyatA meM yaha zrI bhagavAna-he. gautama! dvIndriya jIvonI jihAI driyanA -karkaza guruguNa badhAthI e hA kahevAyelA che. temanI apekSAe sparzanendriyanA karkaza gurU guNa ananta gaNA adhika che. sparzanendriyanA karkaza gurUguNethI tenA (sparzanendriyanA) mRdu laghu guNa anaHgaNA che. temanAthI paNa jihuvendriyanA mRdu laghu guNa anantagaNA che. e ja prakAre trIndriya ane caturindriyonA viSayamA paNa kahevuM joIe. vizeSatA e che ke temAM eka eka IndriyanI vRddhi karI levI joIe. trIdrinI dhrANendriya staka hoya che ane caturindriyanI cakSu indriya sto (mAchI) DAya cha. zeSa patavyatA dIndriyAnI samAna cha. . paMcendriya tiryo ane manuSyanI Indriya saMbadhI vaktavyatA nArakenI vaktavyatAnA saza che. paNa nArakanI vaktavyatAthI teonI vaktavyatAmAM A antara che ke paMcendriya tiya na0 79
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ - ' prasAphnA zRNoti, no apraviSTAn zabdAna zRNoti, evaM yathA rapRSTAn tathA praviSTAnapi ||suu0 4 // __TIkA-atha saptamaM spRSTadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'puTThAI bhaMte ! sadAI muNei, apuTThAI sahAI suNei ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kim spRSTAn zabdAn zrotrendriyaM zRNoti ? kiMvA aspRSTAn zabdAnU zaNoti ? tatra spRzyante iti spRSTAstAn zarIre reNUniva sambaddhAn ityarthaH zabdyante-pratipAdyante arthA ebhiriti zabdAstAn zRNoti-gRhNAti - upalabdhiviSayAn karotItyarthaH, athavA aspRSTAn zabdAn zRNoti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'puDhAI sadAI suNeiNo apuTThAI saddAI suNeI' spRSTAneca zabdAn zrotrendriyaM gRNotigRhNAti no aspRSTAn AtmapradezaiH sarvathA'saMvaddhAna zabdAn zRNoti, tathAca spRSTamAtrANyeva (goyamA ! paviTThAI saddAI suNei, no apavihAI sadAiM suNei) he gautama ! praviSTha zabdoM ko sunatI hai, apraviSTha zabdoM ko nahI sunatI (evaM jahA puDhANi tahA, paviThThANi vi) isa prakAra jaise spRSTa vaise praviSTa bhI kahanA caahie| . TIkArtha-ava sAtaveM spRSTa dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! zronendriya kyA apane se spRSTa zabdoM ko sunatI hai athavA aspRSTa zabdoM ko sunatI hai ? zrotrendriya ke sAtha jinakA sparza huA ho ve zabda spRSTa.kahalAte haiM aura jinakA sparza nahIM huA ho, ve aspRSTa kahalAte haiM / jinake dvArA arthoM arthAt padArthoM kA pratipAdana kiyA jAya, unheM zabda kahate haiN| __bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! zrotrendriya apane se spRSTaH zabdoM ko hI grahaNa karatI hai, kintu aspRSTa zabdoM ko grahaNa nahIM karatI hai| . : isa uttara se yaha bhI samajhanA cAhie ki zrotrendriya spRSTa mAtra zabdoM ko hI grahaNa karaletI hai, jaise ghrANendriya baddha aura spRSTa gaMdha ko grahaNa karatI no apAvaTThAI sAiM suNei) 8 gautama ! praviSTa hone sAlaNe cha, mapraviSTa mahAna . nathI sAlaNatI (evaM jahA puDhANi tahA paviTThANi vi) se prAre 21 spRSTa sevA praviSTa A5 4aa . . TIkartha- have sAtamAM spaSTa dvAranI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmI prazna kare - he bhagavan! zrendriya pite pRSTa zabdone sa bhaLe che athavA apRSTa zabdone sAMbhaLe che? zrendriyanI sAthe jene sparza thayela che te zabda spaSTa kahevAya che ane jemane sparza nathI thayela te aspaSTa kahevAya che, jenA dvArA a-padArthonuM pratipAdana karAya temane zabda kahe che? - zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama zretrenidraya pite spaSTa zabdane ja grahaNa kare che, paraMtu aspRSTa zabdone grahaNa nathI karatI. A uttarathI e paNa samajavuM joIe ke zregendriya pRSTa mAtra zabdane ja grahaNa karIle che, jema ghaNendriya baddha ane spaSTa gaMdhane grahaNa kare che, te prakAre chendriya nahIM
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaivabodhinI TIkA pada 15 sU0 4 spRSTadvAranirUpaNam 629 zabdadravyANi zrotrendriyam upalabhate, no ghrANendriyAdivad baddhaspRSTAni upalabhate, zabdadravyaNAM ghrANendriyAdiviSayabhUtadravyebhyaH sUkSmatvAd bahustrAt tatkSetrabhAvizabdaprAyogyadravyavAMsakatvAcAtmapradezaiH spRSTamAtrANyapi nirvatIndriyamadhye pravizya jhaTityupakaraNendriyamabhivyajanti, zrotrendriyasya ca ghrANendriyAdyapekSayA svaviSayaparicchedakatve paTutaravAta, ataeva spRSTapAtrANyapi zabdadravyANi zrotrendriyaM gRhNAti, no aspRSTAni zabdadravyANi, tasya prAptaviSayaparicchedakancasvabhAva-vAt, gautamaH pRcchati-'puTThAI bhaMte ! rUvAI pAsai, apaTAI pAsai ?' he bhadanta ! kiM spRSTAni-sambaddhAni rUpANi cakSurindriyaM pazyati ? kimvA aspaSTAni-asamddhAni rUpANi pazyati ? bhagavAnAha-'gIyamA!' he gautama ! 'no puTAI ruvAI pAsai, apuTTAI rUvAI pAsaI no spRSTAni-saMvaddhAni rUpANi cakSurindriyaM pazyati, apitu hai, usa prakAra zrotrendriya nahIM / isakA kAraNa yaha hai ki ghANendriya Adi ke viSayabhUta dravyoM kI apekSA zabda arthAt bhASA vargaNA ke pudgala sUkSma hote haiM aura bahuta hote haiN| sAtha hI zabda dravya usa-usa kSetra meM rahe hae zabdapariNamana ke yogya dUsare zabda dravyoM ko bhI vAsita kara lete haiN| isa kAraNa AtmapradezoM ke sAtha spRSTa hote hI nivRtti-indriya meM praveza karake jhaTa se upakaraNendriyako abhivyakta kara dete haiN| isake atirikta ghrANendriya Adi kI apekSA zrotrendriya apane viSaya ko grahaNa karane meM adhika paTa hai| isakA zrotrendriya spRSTa zabdoM ko hI grahaNa karatI hai, aspRSTa zabdoM ko grahaNa nahIM karatI kyoMki usakA svabhAva prApta-spRSTa viSaya ko hI grahaNa karanekA / gautamasvAmI-bhagavan ! cakSurindriya rUpoM ko grahaNa karatI hai to kyA spRSTa rUpoM ko grahaNa karatI (dekhatI) hai athavA aspRSTa rUpoM ko grahaNa karatI hai ? bhagavAna-he gautama ! cakSurindriya spRSTa arthAt netra ke sAtha sambaddha rUpoM tenuM kAraNa e che ke ghANendriya AdinA viSayabhUta dravyonI apekSAe zabda dravya arthAta bhASA vagaNanA pudgala sUkSama hoya che ane ghaNuM hoya che. te sAthe zabda dravyuM te te kSetramAM rahelA zabda pariNamananA cagya bIjA zabda dravyone paNa suvAsita karI le che. e kAraNe Ama pradezanI sAthe spaSTa thAya che nivRtti-IndriyamAM praveza karIne jaldI upara karazendriyane abhivyakta karI de che. tenA sivAya prANendriya AdinI apekSAe zrendriya pitAnA viSayane grahaNa karavAmAM adhikapaTuM che. e prakAre zrotrendriya spaSTa zabdane ja grahaNa kare che. askRSTa zabdane grahaNa nathI karatI, kemake temane svabhAva prApta spaSTa viSaya ja grahaNa karavAne che. * zrI gautamasAmI-he bhagavan! cakSuIndriya rUpanuM grahaNa kare che te zuM pRSTa rUpanuM "prahaNa kare che-dekhe che, athavA askRSTa rUpane grahaNa kare che? . . zrI bhagavAna-he gautama! cakSuIndriya spaSTa arthAt netranI sAthe sambaddha rUpane grahaNa
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 prajJApanAsUtre "taM SyANAJca sparzanendriyaM pavighasaMsthAnasaMsthitaM vakSyamANavakArAkAravyavasthitaM prajJaptam, jahA - samacauraM se, niggoddaparimaMDaLe sAdIkhujje vAmaNe huMDe' tadyathA samacaturasram, nyagrodhaparimaNDalam sAdi kubjam, vAmanam, huNDas, 'vANamaMtare joisiyavemANiyANa jahA asurakumArANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnA mindriyavaktavyatA yathA asurakumArANAmuktAtathaiva // 03|| mUlam - puTThAI bhaMte ! sAI suNei, apuTTAI saddAI suNei ? goyamA ! puTTAI sAI suNei, no aTThAI sadAI suNei, puTThAI aMte 1 ruvAI pAsa, aTThAI pAsa ? goyamA ! no puTTAI ruvAI pAsai, apuTTAI ruvAI pAsai, puTThAI bhaMte ! gaMdhAI agdhAi, apuTAI gaMdhAI agvAI ? goyamA ! puTTAI gaMdhAI agghAi, no apuTThAI agvAi, evaM rasANa vi phAsANa vi, varaM rasAI assAei, phAsAI paDisaMvedei ti abhilAvo kAyanvo, paviTTAI bhaMte! sadAI suNei apaviTThAI sadAI suNei ? goyamA ! pabiTTAI sAI suNei, no apaviTThAI saddAI suNei, evaM jahA puTThANi tahA paviTTANi vi' ||suu0 - 4 // chAyA-spRSTAn bhadantaM ! zabdAn zRNoti, apRSTAn zabdAn zRNoti ? gautama ! spRSTAn zabdAn zRNoti, no aspRSTAn zabdAn zRNoti, spRSTAni bhadanta ! rUpANi pazyati, antara hai ki paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM kI sparzanendriya Age kahe jAne 'vAle chahoM saMsthAnoM vAlI hotI hai / ve saMsthAna isa prakAra haiM- samacaturasra, nyagrodhaparimaMDala, sAdi, kubjaka, vAmana aura huDaka saMsthAna / vANavyantaroM, jyotiSikoM aura vaimAnika devoM kI indriya vaktavyatA asurakumAroM ke jaisI kahanI cAhie / spRSTadvAra vaktavyatA zabdArtha - (puTThAI bhaMte ! saddAIM suNeha ? apuMDAI, suNei ?) he bhagavan ! zrotrendriya spRSTa zabdoM ko sunatI hai yA aspRSTa zabdoM ko sunatI hai ? (goyamA ! ane manuSyanI sparzInendriya AgaLa kahevAze te chae sasthAneAvALI hoya che. te sa MsthAna AhAre che- samayaturasa, nyayodha garibhausa, sAhi, kuNDa, vAmana bhane huOM4 saMsthAna. vANu nyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnika devAnI Indriya vaktavyatA asurakumAre jevI kahevI joI e. pRSTa dvAra vaktavyatA zuNDArtha - (puTThAI bhaMte! sahAI suNei ? aTThAI sahAI suNei ? ) he bhagavan zrotre
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 4 spRSTadvAranirUpaNam 627 aspRSTAni rUpANi pazyati ? gautama ! nA spRSTAni rUpANi pazyati, aspRSTAni rUpANi pazyati, spRSTAna bhadanta ! gandhAna Anighrati, aspRSTAn gandhAna Ajighrati ? gautama ! spRSTAn gandhAna Ajighrati, no aspRSTAn gandhAna Ajighrati, evam-rasAnapi sparzAnapi, navaram-rasAn AsvAdayati, sparzAn pratisaMvedayate iti abhilApaH kartavyaH, praviSTAna bhadanta ! zabdAna zRNoti, apraviSTAn zabdAn zRNoti ? gautama ! praviSTAn zabdAna puTThAI saddAI suNe, no apuTThAI sudAI suNei) he gautama ! spRSTa zabdoM ko sunatI hai, aspRSTa zabdoM ko nahIM suntii| __ (puTThAI bhaMte ! rUvAI pAsai, apuTThAI pAsaha ?) he bhagavan ! cakSu spRSTa rUpoM ko dekhatI hai yA aspRSTa rUpoM ko dekhatI hai (goyamA ! no puTThAI ruvAI pAsaha, apuTAI ruvAI pAsai) he gautama ! spRSTa rUpoM ko nahIM dekhatI hai, aspRSTa rUpoM ko dekhatI hai (puTThAI bhate gaMdhAI agdhAi, apuDhAI gaMdhAI agghAi ?) he bhagavan ! ghANa spRSTa gaMdhoM ko stU ghatI hai yA aspRSTa gaMdhoM ko sUMghatI hai ? (goyamA! puDhAI gaMdhAI agghAi, no apuTThAI gaMdhAI agghAi) he gautama ! spRSTa gaMdha ko sUMghatI hai, aspRSTa gaMdha ko nahIM sUMghatI (evaM rasANa vi phAsANa vi) isI prakAra rasoM aura sparzo ko bhI (NavaraM) vizeSa (rasAI assAei, phAsAI paDisaMvedei tti abhilAvo kAyayo) rasoM kA AsvAdana karatI hai aura spoM kA pratisaMvedana karatI hai, aisA abhilApa karanA caahie| (paviTThAI bhaMte ! saddAI suNeha, apaciTThAI saddAI suNei ?) he bhagavan ! zrotrendriya praviSTha zabdoM ko sunatI hai yA apraviSTha zabdoM ko sunatI hai ? ndriya 21 zahAne sANe cha mA2 a578 zahAne sAlaNe che' (goyamA ! pudAI sadAi, suNei no apuDhAI saddAI suNei) 3 gautama! spRSTa zahAne sAlaNe che. maSTa zaNTA nayA sAmatI (puTrAiM bhaMte | ruvAI pAsai, apuTThAI khvAI pAsai) 8 gavan ! yakSu spRSTa pona nave cha magara aYSTa 3pona ve che (goyamA ! no puTThAI rUvAI pAsai, apuDhAI ruvAi pAsai) gItama ! 2YSTa 3thAna nayI bhatI, aspRSTa 3yAne nave cha (pudAI bhaMte ! gaMdhAI agghAi, apuTThAI gaMdhAI agdhAi) bhagavan / prAe sapATA dhAna sudhe che ma12 maspRSTa gaMdhAne sudha cha 1 (goyamA ! puDhAI gaMdhAI agyAi. no apudAI gaMdhAI aghAi) gautama ! spRSTa gana sudha cha, maSTa gadhane nathI saMdhatI (evaM rasANa vi, phAsANa vi) merI prahAre 22 // bhane 25zAna para (navara) vizeSa (rasAI assA. ei, phAsAiM paDisaMvedaitti abhilAvo kAyanvo) 2sAnu mAsvAhana 42 cha, bhane pani pratisa vedana kare che, e abhilApa kahe joIe. (vidAI bhaMte ! saddAI suNei, apaviTThAI sadAI suNeI ) lagavan ! trindriya praviSTa hone sAlaNe cha 2012 mapraviSTa ho sAlaNe che 1 (goyamA! pavidAI sAiM saNeha,
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAne aspRSTAni-asambaddhAni eva rUpANi pazyati, cakSupo'pra.pyakAritvasya vyavasthApitatvAta, gautamaH pRcchati- 'puDhAI bhaMte ! gaMdhAI agdhAi, apuDhAI gaMdhAI agdhAi ?' he bhadanta ! kiM spRSTAn vaddhaspRSTAn gandhAn ghrANendriyam Ajighrati ? kiMvA aspRSTAn-bhabaddha pRSTAn gandhAna Ajighrati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puTThAI gaMdhAI agdhAi, no apuTAI agyAi' spRSTAn-baddhampRSTAneva gandhAn ghrANendriyamAjighrati no aspRSTAn-avaddhaspRSTAn gandhAna Ajighrati, 'evaM rasANa vi phAsANa vi' evam-gandhoktirItyA rasAnapi spRSTAneva jihendriyaM gRhNAti no aspRSTAn rasAn gRhNAti, sparzAnapi spRSTAneva sparzanendriyaM gRhNAti, no aspRSTAn sparzAn gRhNAti, ityarthaH, "NavaraM rasAI AssAeti; phAsAI paDisaMvedaitti abhilAvo kAyayo' navaram-pUrvApekSayA vizepastu-rasAn AsvAdayati, sparzAn pratisaMvedayate iti abhilApaH kartavyaH, tathAcoktam-'puDhe suNei sada, rUvaM puNa pAsai apuDhetu / gaMdhaM rasaMca ko grahaNa nahIM karatI, kintu aspRSTa arthAt jinakA sparza na huA ho, aise rUpoM ko grahaNa karatI hai arthAt dekhatI hai kyoM ki cakSurindriya aprApyakarI mAnI gaI hai| . gautamasvAmI-bhagavan ghANendriya kyA spRSTa arthAt baddhaspRSTa gaMdhoM ko saMghatI hai athavA aspRSTa arthAt abaddha aura aspRSTa gaMdhoM ko sUMghatI hai ? * bhagavAn-he gautama ghrANendriya baddha aura spRSTa gaMdhoM ko hI sUghatI hai, abaddha-aspRSTa gaMdho ko nhiiN| , isI prakAra raso aura sparzoM ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie, arthAt jaise ghrANendriya baddha aura spRSTa gaMdha ko grahaNa karatI hai, usI prakAra jihavendriya baddha-spRSTa rasoM ko grahaNa karatI hai aura sparzanendriya baddha-spRSTa sparzoM ko grahaNa karatI hai| vizeSatA yaha hai ki jihavendriya ke lie AsvAdana karatI haiM aisA kahanA cAhie aura sparzanendriya ke lie 'pratisaMvedana karatI haiM, aisA nathI karatI paraMtu apRSTa arthAt jene sparza na thayo hoya evA rUpane grahaNa kare che arthAta dekhe che kemake cakSuIndriya aprApyakArI mAnelI che. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNendriya zu spaSTa arthAt baddha pRSNa gadhene sughe che athavA askRSTa arthAt abaddha ane apRSTa gadhene sughe che? -- zrI bhagavAna -he gautama ! ghaNendriya baddha ane spaSTa gadhene ja suMghe che, abaddha aspRSTa gadhene nathI suMghatI. eja prakAre rasa ane sparzenA sambandhamAM paNa kahevuM joIe arthAt jema ghaNendriya baddha ane dhRSTa gaMdhane grahaNa kare che, e ja prakAre ni hendriya baddha spaSTa rasane grahaNa kare che ane sparzanendriya baddha-spRSya sparzIne grahaNa kare che vizeSatA e che ke jihendriyanA mATe AsvAdana kare che ema kahevuM joIe ane sparzanendriyane mATe pratisa vedana" kare che
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 4 spRSTadvAra nirUpaNam 631 phAsaMca baddhapuTuM viyAgare // 1 // ' iti, spRSTaM zRNoti zabdas, rUpaM punaH pazyati aspRSTantu / gandhaM rasaMca sparzaJca vaddhaspRSTaM vyAkuryAda' iti, aSTamaM pravezadvAraM - gautamaH pRcchati - 'paviTThAI maMte ! sadAI suNe, apavidvAI sadA suNei ?' he bhadanta kim-praviSTAn karNa kuharaprAptAn zabdAn zrotrendriyaM zRNoti ? kiM vA apraviSTan karNa kuharAptAn zabdAn zRNoti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paviTThAI saddAI suNei, no apaviTThAI sAI suNe' praviSThAna - karNakuharaprAptAn zabdAn zRNoti no apraviSTAn karNakuirAprAptAn zabdAn zRNoti ' evaM jahA puTTANi tahA pavidyANi vi' evam pUrvoktarItyA yathA spRSTAni zabdadravyAdIni pratipAditAni tathA praviSTAnyapi zabdadravyAdIni pratipAdayitavyAnIti bhAvaH / tathA ca baMddharUpANAmeva spRSTAnAM baddhaspRSTapadavAcyAnAM gandhAnAM paricchedavatvaM ghrANendriyANAM vartate gandhAdidravyANAM kahanA caahie| kahA bhI hai- 'zrotrendriya spRSTa zabda ko sunatI hai, cakSu aspRSTa rUpa ko dekhatI hai aura zeSa tIna indriyAM Sada aura spRSTa gaMdha, rasa aura sparza ko grahaNa karatI hai / gautamasvAmI - bhagavan ! zrotrendriya kyA karNa - kuhara meM praviSTa zabdoM ko sunatI hai athavA karNa kuhara meM apraviSTa zabdoM ko sunaletI hai ? bhagavAn - he gautama! zrotrendriya praviSTa arthAt karNa kuhara meM prApta zabdoM ko sunatI hai, apraviSTa zabdoM ko nahIM sunatI / 4 isa prakAra jaise spRSTa ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra praviSTa ke viSaya maiM bhI kahanA cAhie / tAtparya yaha hai ki cakSurindriya apraSiSTa rUpa ko grahaNa karatI hai, trANendriya baddha-praviSTa gaMdha ko grahaNa karatI hai, aura jihavendriya tathA sparzanendriya bhI baddha-spRSTa rasa evaM sparza ko jAnatI hai| kyoMki gaMdha Adi ke dravya vAdara aura stoka hote haiM tathA ghANa Adi indriyA~ abhAvuka hotI ema kahevuM joI e kahyu paNa che--zrotrendriya pRSTa zabdane sAbhaLe che, cakSu aspRSTarUpane juve che.ane khAkInI traNa indriye addha ane pRSTa gaMdha, rasa ane sparzIne grahaNa kare che zrI gautamasvAmI ke bhagavan ! zrotrendriya zu kaNa kuheramAM praviSTa zabdene sAMbhaLe che athavA, karNa kuharramAM apraviSTa zabdone sAMbhaLIle che ? zrI bhagavAna-he gautama ! zretrendriya praviSTa arthAt ka haramA prApta thayela zabdane sAMbhaLe che, apraviSTa zabdene sAMbhaLatI nathI je prakAre jevuM pRSTanA viSayamAM kahelu' che, eja prakAre praviSTanA viSayamAM paNa kahI levuM joIe. tApa e che ke cakSui ndriya apraviSTa rUpane grahaNa kare che ghrANuIndriya khaddha praviSTa gadhane graheNu kare che ane jijJendriya tathA sparzanendriya paNu 'mRddha pRSTa rasa temaja sparzane jANe che. kaeNmake gaMdha AdinA dravya mAdara ane mtAka hAya che tathA trANu di indriye abhAvuka hAya che ane zrotrendriyanI apekSAe manda zaktivALI hAya che. spa
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ . ' 'pramApanAsUtre vAdaratvAt stokasyAt, abhAvukatvAcca ghrANendriyANAm, athaca zrIndri rApekSayA mandazaktikatvAcca, sparzapravezayoH parasparabhedastu-sparzasya zarIre reNoriva saMvadhyamAnatvam, pravezaH punarmukhe kavalaiva saMbhavatIti vodhyaH // 0 4 // ||vissyprimaannvktvytaa / / mUlam-soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae pANate ? goyamA ! jahaNeNaM aMgulasta asaMkhejjaibhAgo, ukkoseNaM vArasahiM joyaNehito acchiNNe poggale puDhe paviTThAI saddAiM suNei, cakkhidiyasta NaM bhaMte ! kevaie visae papaNatte ? goyamA ! jahaNeNaM aMgulasta saMkhejaibhAgo, ukoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo acchiNNe poggale apuDhe apaviTAI rUvAiM pAsai, ghANidiyassa pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa aMgulassa asaMkhejjaibhAgo, ukkoseNaM NavahiM joyaNehito acchiNNe poggale puDhe paviTAI gaMdhAiM agghAi, evaM jibhidiyassa vi, phAsiMdiyasla vi' ||suu0 5 // ___ chAyA-zrotrendriyasya khallu bhadanta ! kiyAn viSayaH prajJaptaH ? gautama ! jaghanyena aGgusyAsaMkhyeyabhAgaH, utkRSTena dvAdazabhyo yojanebhyo'cchinnAn pudgalAn spRSTAn praviSTAn zabdAn zRNoti, cakSurindriyasya khalu bhadanta ! kiyAn viSayaH prajJaptaH ? gautama ! jaghanyena haiM aura zrotrendriya kI apekSA manda zakti vAlI hotI haiM / sparza aura praveza meM yaha bheda hai-jaise zarIra para dhUla cipaka jAnA sparza hai aura mukha meM kavala kA jAnA praveza hai| - viSayaparimANavaktavyatA - (soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?) he bhagavan ! zrotrendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo) he gautama ! jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga (ukkoseNaM bArasahiM joyaNe ane pravezamAM A bheda che-kemake zarIra upara dhULa cATavI e sparza che ane moDhAmA keLIco va te praveza cha. . . . . . viSayaparibhA pAtavyA zahAtha-(soiMdiyassa NaM bhaMte / kevaie visae paNNatte 1) he bhagavan ! zrotrendriyanA viSaya Tasara 49cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgo) gautama ! dhanya masanA abhyAtamI mA ( ukkoseNaM vArasahiM joyaNehito) pRSTa mA2 yo nayI
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam aGgulasya saMkhyeyabhAgaH, utkRSTena sAtirekAd yojanazatasahasrAt acchimnAn pudgalAn aspRSTAn apraviSTAni rUpANi pazyati, ghrANendriyasya pRcchA, gautama ! jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAga', utkRSTena navabhyo yojanebhyaH, acchimnAn pudgalAn spRSTAn praviSTAn gandhAna Ajighrati. evaM jihavendriyasyApi sparzanendriyasyApi // 20 5 // TIkA-athendriyANAM viSayaparimANaM navamaM dvAraM prarUpayitumAha-'soiMdiyassa NaM bhaMte ! hiMto) utkRSTa bAraha yojanoM se (acchiNNe) cheda ko nahIM prApta (poggale) pudgala (puDhe) spRSTa (paviThAI saddAI suNei) praviSTa zabdoM ko sunatA hai| ___(cakvidiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNatte ?) bhagavan ! cakSurindriya kA kitanA viSaya kahA gayA hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgo) gautama ! jaghanya aMgula kA saMkhyAtavAM bhAga (ukkoseNaM sAiregAo joyaNasaya. sahassAo) utkRSTa kiMcit adhika lAkhayojana se (acchinle poggale) acchinna pudgala (apuDhe) aspRSTa (apaviThThAI khvAiM pAsai) apraviSTa rUpoM ko dekhatI hai| (ghANidiyassa pucchA ?) ghANendriya ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgo) he gautama! jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga (ukkoleNaM) utkRSTa (NavahiM joyaNehiMto) no yojanoM se (acchiNNe) acchinna (poggale) pudagala (puDhe) praviSTa (paviTThAI gaMdhAiM agghAi) praviSTa gaMdhoM ko sagha tA hai| (evaM jibhidiyassa vi, phAsiMdiyassa vi) isI prakAra jihavendriya kA bhI, sparzanendriya kA bhii| TIkArtha-aba indriyoM kA viSaya parimANa nAmaka nauvAM dvAra pratipAdana (acchiNNe) chene nahI pAmela (poggale) 56 (puDhe) spRSTa (paviTThAI saddAI suNei) prapiTa zabdane sAMbhaLe che (cakviMdiyassa Na bhaMte / kevaie visae paNNatta ?) 8 lagavan ! yakSu ndriyanAtA viSaya 49sA cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjai bhAge) gautama ! dhanya zulanA sdhyaatm| HIL (ukkoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo) utkRSTa thit madhi alu yoganathI (achinne poggale) machinna pugara (apuDhe) aspRSTa (apaviTThAI rUvAI pAsai) mapraviSTa 3pAna meve cha (pANidiyassa pucchA ?) prANendriyana viSayamA ch| (goyamA ! jahaNNeNa aMgulassa asaMkhejjaDa bhAgo) gautama | dhanya zusanA madhyAta! Ho (ukkoseNaM) Bee (NavahiM joyaNehito) nava yoganAthI (acchiNNe) machinna (poggale) pugasa (pudre) spRSTa (paviTAI gaMdhAI agghAi) praviSTa dhAna sudhache (evaM jibhidiyassa vi, phArsidiyassa vi) e prakAre jihuvendriyanA paNa, spazanendriyanA paNa TIkAtha-have IndriyenA viSaya parimANa nAmaka navamAdvAranuM pratipAdana karAya che
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 prajJApanA- sUtre haie visa paNNatte ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! zrotrendriyasya khala kiyAn viSayaH prajJaptaH ? kiyaddUrAdisthAn zabdAn zrotrendriyaM gRhAti ? itipraznAzayaH, bhagavAnAda'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' jaghanyena aGgulasya - AtmAgulasya asaMkhyeyabhAgaH - asaMkhyeyabhAgAdAgatAn 'uddeseNaM vArasahiM joyaNedito' utkRSTena dvAdazabhyo yojanebhya AgatAn 'acchiNe poragale puDhe parihAI saddAI suNe' acchinnAnavyavahitAn-vyayadhAnarahitAn - anyaiH zabdaiH vAtAdikairvA'pratihatazaktikAn ityarthaH pudga lAn- pudgaladravyAtmakAn natu naiyAyikAbhimavAkAzaguNAtmakAn spRSTAn natu aspRSTAn, spRSTamAtrA zabdAnityarthaH praviSTAn nirvRtIndriyamavyabhAgatraviSTAn zabdAn zRNotigRhNAti, no tataH parato'pi AgatAn zabdAn gRhNAti, tathAhi - uktAvadhibhyaH parata AgatAnAM zabdAnAM mandapariNAmatvasadbhAvena parataH AgatAH pudgalAtmakazabdAstathAvidhasvabhAvatvAd kiyA jAtA hai / ." - gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! hai ? arthAt kitanI dUrI se Ae hue zabdoM ko trendriya kA viSaya kitanA kahA zrotrendriya grahaNa kara sakatI hai ? bhagavAn gautama ! jaghanya AtmAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae hue zabdoM ko aura utkRSTa bAraha yojana se Ae hue zabdoM ko sunatI hai, kintu ve zabda acchinna arthAt avyavahita hone cAhie, arthAt dUsare zabdoM athavA vAyu Adi se unakI zakti pratihata na ho gaI ho / ve zabda pudgala rUpa haiM, naiyAyikoM kI mAnyatA ke anusAra AkAza kA guNa nahIM haiN| sAtha hI ve zabda pudgala spRSTa hone cAhie, aspRSTa zabdoM ko zrotra grahaNa nahIM kara sakate / isake atirikta ve nirvRtti - indriya ke madhya meM praviSTa bhI hone cAhie / zrotrendriya meM isase adhika dUrI se Ae hue zabdoM ko grahaNa karane kI zakti nahIM hai / isase adhika dUrI se Ae hue zabdoM kA pariNamana manda ho jAtA hai, isa zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! zretrendriyanA vilaya keTalA kahyA che ? arthAt keTale cheTethI AvelA zabdane zretrendriya grahaNa karI zake che ? . zrI bhagavAna hai gautama !-jaghanya AtmA zulanA asaMkhyAtamA bhAgathI AvelA zabdone ane utkRSTa khAra ceAjanathI AvelA zabdone sAbhaLe che, paNa te zabdo achinna arthAt avyavahita hovA joie, arthAt khIjA zabdo arthAt vAyu AdithI temanI zakti pratihata na thavI joI e. te zabda pudgala rUpa che, naiyAyikAnI mAnyatA anusAra AkAzanA guNu nathI. sAthe ja te zabda pudgala sRSTa heAvAM joI e. aspRSTa zabdane zretra grahaNu nathI karI zakatA. taduparAnta tee nivRtti IndriyanA madhyamAM praviSTa paNa heAvI jeI e zretrandriyamAM AnAthI vadhAre dUra Avela zabdone grahaNa karavAnI zakti hatI nathI tethI enAthI ki cheDethI Avela zabdanuM pariNamana manda thaI jAya che, e kAraNe te
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyavAdhinI TIkA pada 15 sU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam - 636 mandapariNAmAH sannastathAvidhA bhavanti yathA svavipayaM zrAvaNapratyakSa nopajanarituM samarthA bhavanti, zrotrendriyasya cApi tathAvidham adbhutaM sAmarthya na bhavati yena parato'pyAgatAn zabdAn gRhIyAditi bhAvaH, gautamaH pRcchati-'cakkhidiyassa NaM bhaMte ! kevaie visae paNNate ?' he bhadanta ! cakSurindriyasya sala kriyAn viSayaH prajJaptaH ? kiyadurasthitaM rUpidravyaM cakSurindriyaM gRhAdIti praznAzayaH, bhagabAnAi-gocamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaiyAgo' jaghanyena aGgulasya-AtmAGgulasya saMkhyeyabhAgaH, saMkhyeyabhAgasthitAnityarthaH, 'ukoseNaM sAiregAo joyaNasayasahassAo' utkRSTena sAtirekA yojanazatasahasrAt-sAdirekayojanalakSasthitAnityarthaH, 'acchiNNe poggale apuDhe apaviTThAI ruvAI pAsaI' acchinnAn-avyavahitAn-phuDyAdibhirvyavadhAnarahitAn pudgalAn aspRSTAnduresthitAn ata evAha-apraviSTAn-nivRtIndriyamadhyApraviSTAn ityarthaH, rUpANi-rUpAtmakAn rUpidravyapudgalAnitibhAvaH, canurindriyaM pazyati, tataH parato vyavadhAnarahitasyApi paricchede cakSurindriyasya sAmarthyAbhAvAt, gautamaH pRcchati-'pANidiyassa pucchA' ghrANendrikAraNa ve aSaNa karane ke yogya nahIM raha jAte haiM / isake atirikta zrotrendriya meM bhI aisA sAmarthya nahIM hai ki vaha bAraha yojana se adhika dUra se Ae hue zabdoM ko suna ske| : gautama-he bhagavan ! cakSurindriya kA viSaya kitanA kahA hai ? arthAt kitanI dUra para sthita rUpI dravya ko cakSu dekha sakatI hai ? ___ bhagavAn-gautama ! jaghanya aMgula ke saMkhyAlaveM bhAga kI dUrI para sthita rUpa ko grahaNa karatI hai aura utkRSTa eka lAkha yojana kI dUrI para sthita rUpa ko dekha sakatI hai / cakSu indriya acchinna arthAt divAla Adi ke vyavadhAna se rahita, aspRSTa aura apraviSTa arthAt nivRtti-indriya meM praviSTa nahIM hue rUpI pudgaloM ko dekha sakatI hai / isase Age ke rUpa ko dekhane kA sAmartha cakSa meM nahIM hai, cAhe vyavadhAna bhI ho| zravaNa karavAne gya nathI rahetI. te sivAya zotrendriyamAM paNa evuM sAmarthya nathI re bAra ejanathI adhika cheTethI AvelA zabdone sAMbhaLI zake. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! cakSuindriyane viSaya keTale kahyo che, arthAta keTale dUra rahelA rUpI dravyane AMkhe dekhI zake che? zrI bhagavAna-he gautama! cakSuIdriyajaghanya aMgulanA saMkhyAmAM bhAga cheTe sthita rUpane grahaNa kare che ane utkRSTa eka lAkha cAjana dUra para sthita rUpane dekhI zake che cakSandriya achina arthAta divAla AdinA vyavadhAna rahita apRSTa ane apraviSTa arthAta nivRtti- IndriyamAM praviSTa nahI thayela rUpI pudgalene dekhI zake che tenAthI AgaLanA rUpane jovAnuM sAmarthya cakSumAM nathI, bhale vyavadhAna na paNa hoya.
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 prabhAvana sUtre yasya pRcchA vartate, tathA ca ghrANendriyasya kiyAn viSayaH prajJaptaH / kiyadgandhAtmakaviparya ghrANendriyaM gRhNAtItibhAvaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' jaghanyena aGgulasya - AtmAgulasya asaMkhyeyabhAgaH, asaMkhyeyabhAgAdAgatAn ityarthaH 'ukkoseNaM NavahiM joyaNehiMto' utkRSTena navabhyo yojanebhya AgatAn 'acchiNe poggale puTTe paviTThAI gaMdhAI agghAi' acchinnAn avyavahitAn dravyAntarairapratihatasAmarthyAna, pudgalAna spRSTAn spRSTamAtrAn natu aspRSTAna, ghrANendriyasyApi prApyakAritvAt, ataeva praviSTAn nirvRtIndriyamadhyapraviSTAn gandhAn Ajiprati gRhNAti, evaM jimmidiyassa vi phAsiMdiyassa vi' evam ghrANendriyasyeva jihvendriyasyApi, atha ca sparzanendriyasyApi vaktavyatA'vaseyA, tathA ca jihUvendriyamapi sparzanendriyamapi ca jaghanyena AtmA Ggulasya asaMkhyeyabhAgAdAgatAn utkRSTena navabhyo yojanebhya AgatAna, acchinnAn-adhyavahitAn dravyAntarairapratihatazaktikAn, pudgagalAna spaSTamAtrAn natu aspRSTAn tayorapi prApyakarityAt, gautama - he bhagavan ! ghrANendriya saMbaMdhI pRcchA ? arthAt ghrANendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? ghrANa kitanI dUrI se Ae hue gaMdha ko jAna sakatI hai ? bhagavAn he gautama! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae hue aura utkRSTa nau yojana se Ae hue acchinna arthAt anya dravyoM se apratihata spRSTa gaMdha ko ghrANendriya grahaNa karatI hai / ghrANendriya prApyakArI hai arthAt prApta viSaya ko hI jAnatI hai, isa kAraNa nirvRtti-indriya meM praviSTa gaMdhadravyoM kI gaMdha kI hI grahaNa kara sakatI hai / jivendriya aura sparzanendriya kI vaktavyatA ghrANendriya ke samAna kahanA cAhie, arthAt jivendriya aura sparzanendriya bhI jaghanya AtmAMgulake asaMkhyAta va bhAga se Ae hue aura utkRSTa nau yojanoM se Ae hue avyavahita arthAt anya dravyoM ke dvArA jinakI zakti kA pratighAta na ho gayA ho, aise, zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! ghrANendriya saMbadhI pRcchA ? arthAt ghrANendriyanA viSaya phaeNTalA kahelA che ? ghrANendriya keTale dUrathI AvelA gadhane jANI zake che ? zrI bhagavAn-he gautama! jaghanya agulanA asa khyAtamA bhAgathI AvelA ane utkRSTa nava ceAjanathI Avela achinna arthAt anya dravyethI apratihata spRSTa gaMdhane prANendriya grahaNa kare che. ghrANendriya prAkArI che arthAta prApta viSayane ja jANe che, e DhArajIthI nivRtti-indriyamA praviSTa gadha dranceAnI gaMdhane ja grahaNa karI zake che. jijJendriya ane spazanandriyanI vaktavyatA dhraNendriyanA samAna kahevI joie arthAt jihendriya ane sparzInendriya paNa jaghanya AtmagulanA asakhyAtamA bhAgathI AvelA ane utkRSTa nava ceAjanathI AvelA avyavahita arthAt anya drabyAnA dvArA jemanI zaktinA pratighAta na thayela hAya evA pRSTa rasa ane sparzIne grahaNa kare che, kemake e mane
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 15 s. 5 indriyANAM vipayaparimANanirUpaNam ataeva praviSTAna-nivRtIndriyamadhyapraviSTAn rasAn sparzAzca kramazaH AsvAdayati, prati saMvedayati cetyarthaH, atredaM bodhyam-zrotrAdIni caturindriyANi prApyakAritvAd jaghanyena agulAsaMkhyeyabhAgAdapi AgatAna zabdagandharasasparzAtmakAn pudgalAn upalabhante, cakSurindriyantu aprApyakAritvAd jaghanyena agulasaMkhyeyabhAgAdavyavahitaM rUpidravyamupalabhate, jaghanyenAGgulasaMkhyeyabhAgamAtre sthitaM rUpidravyaM pazyati na punastato'pi sannihitaM pazyati. atisanikRpTAnAmaJjanarajomalapakSmAdInAM sva cakSurindriyeNa darzanAbhAvAt, tathAcoktam'avaramasaMkhejjaMgulabhAgAo nayaNavajjANaM saMkhejjaMgulabhAgo nayaNassa' iti, jaghanyamasaMkhyeyAgulabhAgAt nayanavarjAnAM saMkhyeyo bhAgo nayanasya' iti, tathA agulaM trividhaM prajJaptamaAtmAGgulam, ucchyAGgulam, pramANAgulaJca, tatra 'je NaM jayA masA tesiM jaM hoi mANasvaMtu / taM bhaNiyamihAyaMgulamaNi ya yamANaM puNa imaMtu // 1 // iti, ye khala yathA manuSyA snepAM yada bhavati mAnarUpaMtu / tadeva bhaNitamihAtmAgulamaniyatamAnaM punaridaMtu // 1 // spRSTa rasa aura sparza ko grahaNa karatI haiM, kyo ki ye dono indriyAM bhI prApya. kArI haiN| yahAM yaha samajha lenA cAhie ki zrotra Adi cAra indriyAM prApyakArI hone ke kAraNa jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhI Ae hue zabda, gaMdha rasa aura sparza ko jAna sakate haiM, kintu cakSurindriya aprApyakArI hone ke kAraNa javanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga para sthita avyavahita rUpI dravya ko jAnatI hai, isase adhika nikaTavartI rUpa ko vaha nahI jAna sakatI, kyoMki atyanta sannikRSTa aMjana, raja, mala yA varainiyoM Adi ko apanI nija kI cakSa nahIM dekha sakatI hai| kahA bhI hai-netra ke sivAya anya indriyAM jaghanya aMga ke asaMkhyAtaveM bhAga se Ae apane viSaya ko aura netra aMgula ke saMkhyAtaveM bhoga dUrI para sthita rUpI dravya ko grahaNa karate haiN| ___ aMgula tIna prakAra kA kahA gayA hai-AtmAMgula, utsedhAMgula aura prmaannaaIndriye paNa prApyakArI che. ahI e samajI levuM joIe ke zretra Adi zAka che prApyakArI hovAne kAraNe jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgathI paNa AvelA zabda, dha, rasa ane sparzane jANI zake che, ThinuM cakSuIndriya aprApyakArI hovAne kAraNe jaghanya agalanA saMkhyAtamA bhAga para sthita avyavahita rUpI dravyone jANe che. enAthI adhika nikaTavartI rUpane te nathI jANI zakatI, kemake atyanta sannikRSTa aMjana,24, mala Adine pitAnI AtmIya AMkha nathI dekhI zakatI. kahyuM paNa che-netranA sivAya bIjI Indri jaghanya a gulanA acaMkhyAmAM bhAgathI AvelA potAnA viSayane ane netra agalanA saMkhyAmAM bhAga dUra para rahela rUpI dravyane grahaNa kare che. aMgula traNa prakAranA kahelA che-AtmAgula, utsadhAgula, ane pramANagula je samayamAM je mANasa hoya che, te samayanA temanA azula AtmAgula kahevAya che, e kAraNe AtmA
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ propanAsana ityevaM rUpamAtmAGgulamabaseyara, tathA-'paramANU tasareNU rahareza aggayaM ca vAlassa / likkhA jUyA ya janA aTTaguNavivaDiyA kamaso // 1 // ' paramANuvasareNurathareNuragraka ca vAlasya / likSA yUkA ca yavo'pTaguNavivRddhAH kramazaH // 1 // ityevaM rUpasucchU gulaM bodhyam, tathA 'usse haMgulamegaM havai paramANaMgulaM sahasvaguNaM / taM ceva duguNiya khalu vIrassAyaMgulaM bhaNiyaM // 1 // utsezagulAdekasmAd bhavati pramANAzulaM sahastraguNam / tadeva dviguNitaM vIrasyAmAgulaM apitam / 1 // ityevaM rUpaM pramANAGgulaM bodhyam, tatrAtmAGgulena tAvat tatkAle vApI kUpAdikaM vastu mIyate paricchidyate, ucchyAGgulena nAtiryagyonika nairarikagarIrANi mIyante, pramANAjhulena punaH pRthivIvimAnAni paricchidyante, tathA coktam-'AyaMguleNa vatthu ussehapamANao miNasu dehaM / namapuDhaviSimANAiM miNatu pamANaguleNaM tu / 1 // AtmA gulena vastu utsedhanamANato minu devam / nagapRthivI vimAnAni minupramANAGgulenaiva // 1 // gula jisa kAla meM jo manuSya hote haiM usa samaya kA unakA anula AtmAMgula kahalAtA hai, isa kAraNa AtmAMzula kA parimANa aniyata hai // 1 // paramANu, brasareNu, raghareNu, dAlAna, lIkha, kA aura yaca ye kramazaH AThaATha guNita hote haiM, arthAt ATha paramANuoM kA eka sareNu, ATha trasareNuoM kA eka rathareNu, ATha rathareNuoM kA eka bAlAna, ATha vAlAnoM kA eka lIkha, ATha lIkha kI eka yUkA aura ATha yUkA kA eka thava ityAdi rUpa ucchyAMgula yA utsedhAMgula kahalAtA hai| eka ratsedhAMgula se hajAraguNA pramANAMgula mAnA gayA hai| vIra bhagavAn kA AtmAMgula utsedhAMgula se dugukA hotA hai| . AtmAMgula se tAtkAlika vApI, kUpa Adi vastueM mApI jAtI haiM, utsedhAMgula le manuSyoM, tirthacoM deva nArakoM Adi ke zarIroM kI avagAhanA nApI jAtI hai tathA pramANAMgula se pRthiciyoM evaM vimAnoM Adi kA parimANa nApA jAtA kahA bhI hai-'AtmAgula se vastuoM kA mApa karanA cAhie, utsedhAMgula se gulanuM parimANa aniyata che ke 1 | paramANu, trasareNu, rathareNu, vAlA, lIkha, yUkA ane yava te anukrame ATha ATha kANA hoya che, arthAta ATha paramANuone eka trasaraNu, ATha trasareNue ne eka rathaNa ATha rathareNuone eka vAlASya, ATha vAlAonI eka lIkha, ATha lIkhonI eka yuke ane ATha cUkAne eka yava vigere rUpathI ukyAMgula agara usedhAgula kahevAya che. eka use. dhAMgalathI hajAra gaNuM pramANagula mAnelA che, vIrabhagavAnane nijAMgula utsadhAMgulathI bamaNuM hoya che. Atma galathI tAtkAlika vAva, kuvA Adi vastuo mapAya che. ulledhAMgulathI manuSya, tiyA deva ane nArake AdinA zarIranI avagAhanA mApI zakAya che, tathA pramANakAlathI pRthvI temaja vimAna AdinA parimANa apAya che. kahyuM paNa che-AtmAgulathI - vastuonuM mApa karavuM joIe. ulledhAzulathI zarIranuM ane pramANAMgulathI parvata, pRthvI
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 15 hU0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam 639 iti, prakRte cendriyaviSayaparimANam AtmAGgulenaivAva seyam, tathAcolam-cakSurindriyavipayaparimANaprarUpaNe bhASA kRtA-'appattakAri nayaNaM maNo ya nayaNassa visayaparimANaM / AyaMguleNa lakkha airita joraNANaM tu // 1 // aprAptakAri nayanaM manaca nayanasya vipayaparimANam / AtmA lena lakSayatirikta yojanAnAntu // 1 // iti, tatra yadyapi dehaparimANasya ucchrayAGguThenaiva kriyamANatvAt tadAzritendriyANAM vipayaparimANasyApi ucchyAGgulenaiva kartumaucityaM natvAtmAnulena tathApi indriyANAM dehAzritatve'pi tadviSayaparimANasya dehAdanyalAt tadAzritavAbhAvAcca teSAM vipayaparimANasyAtmAguTenaiva karaNe na ko'pi dopaH saMbhavati, tathA coktambhAgyakRdAdi-'naNu bhaNiyamussayaMgulapamANato jAva dehamANAi / dehapamANa taM ciya na u iMdiyavilayaparimANaM // 1 // nanu bhaNitAcchyAngulapramANato yAvat dehamAnAni / dehapramANameva tat, nasvindriyaviSayaparimANam / / 1 / / ' iti, tathA ca yat tatra zarIra kA aura pramANAMgunale parvata, pRthvI evaM vimAnoM ko mApanA cAhie // 1 // isa prakaraNa meM indriyoM ke viSaya kA parimANa AtmAMgula se hI samajhanA caahie| cakSu indriya ke viSaya ke parimANa kI prarUpaNA karate hue bhASyakAra ne kahA hai-'netra aura mana, ye donoM amApyakArI haiN| netra viSaya kA parimANa AtmAMgula se eka lAkha yojana se kiMcit adhika hai / 1 // _zarIra kA mAe utsedhAMgula se hI kiyA jAtA hai ataeva deha ke Azrita indriyoM ke viSaya mA parimANa bhI utledhAMgula se hI karanA cAhie, AtmAMgula se nahIM, tathApi indriyAM dehAcita haiM, phira bhI unake viSaya kA parimANa deha se bhinna hai, vaha dehAzrita nahIM hai, ataH indriyoM ke viSayo kA mApa AtmAMgula se karane meM koI doSa nahIM hai, koI anaucitya bhI nahIM hai| bhASyakAra ne bhI kahA hai-prazna ho sakatA hai ki deha kA parimANa utsedhAMgula se hotA hai to phira indriyoM ke viSaya kA mApa bhI usI se honA cAhie, isakA uttara temaja vimAnone mApavA joIe che ? A prakaraNamAM indriyonA viSayanA parimANa AtmAgulathI ja samajavAM joIe. cakSa IyanA viSayanA parimANanI prarUpaNa karatA bhASyakAre kahyuM che- netra ane mana e banne aprApyakArI che. netrane viSayanuM parimANa AtmAgulathI eka lAkha ejanathI kAIka vadhAre che. 1 che zarIranu mApa ubheMghAMgulathI ja karAya che. tethIja dehanI Azrita IndriyanA viSayanuM parimANa paNa ulleSAgulathI ja karavuM joIe, AtmAgulathI nahIM, tathApi Indriyo dehazrita che, te paNa temanA viSayanuM parimANa dehathI bhinna che, te dehAzrita nathI, tethI indriyanA viSayanuM mApa AtmAgulathI karavAmAM keI deSa nathI, koI anaucitya paNa nathI. - bhASya kAre kahyuM paNa che-prazna thaI zake che ke dehanuM parimANu utsadhAMgulathI thAya che te pachI indriyanA viSayanuM mApa paNa tenAthI thavuM joIe, tene uttara A
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 prApamAstra ucchyAGgulameyatvena pratipAditaM tat dehapramANamAtrameyAvaseyaM natvindriyaviSayaparimANaM tat, indriyANAM viSayaparimANasyAtmAGgulameyatvAditibhAvaH, indriyANAM viSayaparimANasyocchyAgulena karaNe tu paJcadhanuH zatAdimanuSyANAM vipayavyavahArocchedApattiH syAt, tathAhibharatasyAtmAGgulaM pramANAgulaM vyapadizyate pramANAGgulaJcocchyAGgulasahasreNa sampadyate evaJca bharatAdicakravartinAmayodhyAdi nagarINAmAtmAigulena dvAdaza yojanAyAmatayA prasiddhatayA ucchyAGagulena pramitatve ane yojanasahasratvaM syAt tathAsati tatrAyudhazAlAdiSu tADitavAditabheryAdidhvanizabdazravaNaM sarveSAM na syAt, tathA coktam-'vArasahi joyaNehisoyaM abhigeNhai saI dvAdazabhyo yojanebhyaH zrotrabhi gRhAti zabdam' iti vacanAt / tathA ca samastanagaravyApitayA samagraskandhAvArajyApitayA ca vijayaDhakkAdizabdasyAgame pratipAdyamAnavAt tathaiva janavyavahArAca AgamaprasiddhapaJcadhanu'zatAdimanuSyaviSayavyavahArocchedanirAyaha hai ki utsedhAMgula se deha kA hI mApa hotA hai, indriyoM ke viSaya kA mApa nahIM hotaa| indriyoM ke viSaya kA jo parimANa batalAyA gayA hai, vaha AtmAMgula se hI samajhanA caahie| agara indriyoM ke viSaya kA mApa utsedhAMgula se kiyA jAyagA to pAMcaso dhanuSa Adi kI avagAhanA vAle manuSyoM ke viSaya ke vyavahAra kA uccheda ho jaaegaa| vaha isa prakAra-bharata cakravartI ke AtmAMgula hI pramANAMgula kahalAtA hai aura eka hajAra utsedhAMgula se eka pramANAMgula ghanatA hai / aisI sthiti meM bharata Adi cakravattiyoM kI ayodhyA Adi nagariyAM unake AtmAMgula se bAraha yojana lambI prasiddha haiN| agara utsedhAMgula se unakA nApa kiyA jAegA to ve kaI hajAra yojana lambI ho jAeMgI, ataH vahAM AyudhazAlA Adi meM bajAI huI bherI Adi dhvani kA zabda sabako sunAI nahIM degA / kyoM ki aisA kahA gayA hai ki 'zrotra bAraha yojana se Ae hue zabda ko grahaNa karatA hai|' Agama meM to pratipAdana kiyA gayA hai ki vijayabherI Adi kA zabda samagra nagaravyApI aura samagra skaMdhAvAravyApI hotA hai / che ke, utsavagulathI dehanuM ja mApa thAya che, IndriyanA viSayanuM mApa nathI thatuM. indriyanA viSayanuM je parimANa batAvyuM che, te AtmAgulathI ja samajavuM joIe. agara IndriyanA viSayanuM mApa utsadhAMgulathI karAya te pAMcase dhanuSa AdinI avagAhanA vALA manuSyanA viSayanA vyavahArane ue cheda thaI jaze. te A prakAre-bharata cakravatInA AtmAgula ja pramANagula kahevAya che ane eka hajAra ubhedhAMgulane eka pramANagula bane AvI sthitimAM bharata Adi cakravatIonI ayodhyA Adi nagarI temanA AtmAMgulathI bAra ejana lAMbI prasiddha che. agara utsadhAMgulathI temanuM mApa karAze te te keTalAya hajAra rojana lAMbI thaI jaze. tethI tyAM AyudhazALA AdimAM vagADela bhe (vAjIMtra) Adi dhvanine zabda badhAne saMbhaLAze nahIM'. kemake evuM kahevuM che ke "zretra bAra ejanathI AvelA zabdane grahaNa kare che. AgamamAte pratipAdana kareluM che ke vijaya-bherI AdinA zabda samagra nagara vyApI
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 0 5 indriyANAM viSayaparimANanirUpaNam . 41 sArthamAtmA gulena indriyANAM viSayaparimANamavagantavyaM nocchrayA guleneti phalitam / evaJca 'vArasahiMto sottaM se sANaM navahiM joynnehito| giNhaMti pattamatya etto parato na givhaMti // 1 // davANamaMdapariNamiyAe parato na iMdiyavalaM pi' iti, dvAdazabhyaH zrotraM zeSANAM navabhyo yojanebhyaH / gRhNAti prAptamartham asmAtparato na gRhNanti, dravyANAM mandapariNAmitayA parato nandriyavalamapi' iti phalitam sU0 5 // // anagArAdi viSayavaktavyatA // . . .. mUlam-'aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa je caramA gijarA. poggalA suhumANaM te poggalA paNNatA? samaNAuso ! savvaM logaMpiya NaM te ogAhittA NaM ciTrati ? hatA, goyamA ! aNagArassa bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa je caramA NijjarA poggalA, suhumAgaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savvaM logaMpiya NaM ogAhittA NaM ciTuMti, chaumatthe NaM bhaMte! maNUse tesiM gijarA poggalANaM kiM ANattaM vA, nANattaM vA, omattaM vA, tucchattaM vA, garuyattaM vA lahuyattaM vA jAgai, pAsai ? goyamA ! No iNa? samaTe, se keNaTeNaM bhaMte !' evaM buccai-chaumatthe NaM maNUse tesi gijarA poggalANa isI prakAra mAnavavyavahAra hotA hai| phalitArtha yaha hai ki indriyoM ke viSaya kA mApa AtmAMgula se hI samajhanA cAhie, utsedhAMgula se nahIM, anyathA pAMcaso dhanuSya Adi kI kAyA vAle manuSyoM ke indriya viSaya saMbaMdhI vyavahAra kA uccheda ho jaaegaa| isase yaha bhI phalita huA ki zro ndriya bAraha yojana se Ae zabda ko sunatI hai aura zeSa indriyoM no yojana se Ae hue prApta viSaya ko grahaNa karatI haiM, isase adhika dUrI se Ae viSaya ko grahaNa karane kA sAmarthya unameM nahIM hai, kyoMki ve dravya manda pariNAma vAle ho jAte haiN| indriyoM meM itanA bala nahIM hotA ki ve unheM grahaNa kara skeN| ... ane samagra aMdhAvAra vyApI hoya che. e ja prakAre mAnava vyavahAra thAya che. phalitArtha e che - ke IndriyanA viSayanuM mApa AtmAMgulathI ja samajavuM joIe. ulledhAMgulathI nahIM, anyathA pAMcase dhanuSa AdinI kAyAvALA manuSyanA indriya viSaya saMbaMdhI vyavahArane ucacheda -thaI jaze tenAthI e paNa phalita thayuM ke trendriya bAra ejanathI Avela zabdane sAMbhaLe che ane zeSa Indriyo nava janathI AvelA prApta viSayane grahaNa kare che. tenAthI adhika darathI AvelA viSayane grahaNa karavAnuM sAmarthya temanAmA detuM nathI, kemake te dravya maMda pariNAmavALAM banI jAya che. IndrimAM eTaluM baLa nathI hatuM ke te temane prahaNa karI zake. pra0 81
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ . .cnary arria Famra. HTRT jApa SA gokici ANata vANANata vA oma vA tucchataM vA gAyatta ko lahuyatta vA jANaI pAsai ? deve viya NaM atyaMgaie jeNaM tesi nijarA mogalANaM no kici ANattaM vA osattaM sa tucchattaM vA.- gAyana kA lahuyattaM vA jANai pAsai, se teNaTreNaM gIryamA! evaM ucaI-cheumasya NaM saNase tesiM NijarA. poggalANa no kici ANattaM vA jAva jANai pAsaI, evaM suhamANa te poggalA paNattA samaNA uso ! savvalogaM pi yaja te augAhitANaM ciMti, neraiyANaM bhaMte ! NijjarA poggale ki ANati, pAsati AhAraiti, udAhuNa jANati na pAsaMti AhArati ? goyamA neraiyAM NijarA poggale. na jAgati, na pAsaMti, AhArati, evaM paciMdiyatirikkhajoNiyANaM, maNUsA Na bhaMte / te piMjarApoggale ki jANati pAsaMti AhAraMti, udAhu na jAnati na pAsaMti AhA ti ? gIyamA ! atthegaiyA jANaMti, pAsaMti, AhAraiti, attherAiyA na jANati na pAsaMti AhAraiti, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-atthe mazA jAti pAsaMti AhAreti, atthegaiyA na jANati na pAsaMti AhAraiti ? goyamA ! maNUsA duvihA paNattA, taM jahA-saNNibhuyAya asajiyAbhUyA yA tattha NaM jete asaNNibhUyA teNaM na :jANaMti, na piAsaMti AhAraiti tathANaje te saNibhUyA te duvihA pagA, taM jihA~ uvauttIya aNuvauttA ya, tattha "Na je te aNuvaM utnA te NaM na ..: jANaMti, na pAsaMti, AhAreti,-tattha NaM. je te uvauttA te NaM jANaMti pAsaMti AhAreMti, se eeNadeNe goyamAna evaM vuccaI atyagaiyoM ne ' Niti ne pAsaMti AhAre tiH attheMgeIyA jANati, pasiMti, AhArati, vANamaMtarajoisiyA, jahA neraiyA, vemANiyA NaM maMte ! te gijarA 'pAgale ki jANiti pAsaMti AhAraiti 1 jahA maNUsA, NavaraM vemANiyA duvihAM paNNattA, ta jahA~-sAimicchaddiTTI ubavaNNagA ye apAisammaTTiI uvavaNNagA yA tatthANaM je te mAimicchadiTTI uvavapaNagA, seNaM TERRN - - -- IFRANCISFacerty EDERICH Cont38
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 6 anagAraviSayakavarNanam na jANaMti, na. pAsaMti, na AhAraiti, tattha NaM je te amAi sammadiTTI uvaSpAgA te duvihA pANatA,taM jahA aNaMtavavapaNagA yAparaMparA varSaNagA ye, tattha Naje te aNaMtarovaNNagAte Na na jANaMti na pAsati AhAreti, tattha NaM je te paraMparovavaNNA te duvihA paraNatA, taM jahA-pajattamA ya apajjattagA ya, tattha gAMje te apaJcattamA te zaM na, jANaMti na pAsaMti AhAre ti, tattha paMje,te, pajatnagA, te duvihA pattA taM jahA-uvautA a.aNuvauttA:ya, lattha (je te aNuvautAtigANaM tra) jANaMti, na pAsaMti, AhAre ti, tattha Na je te uvauttA te Na jANati 1 ha. SHEESE(ii va vaccaI asthagaDayAjANAta. jAva atthegaiyA AhAreti ||suu0.6] (Fri) in (info) chAyA-anagAramyaH khalu bhadanta ! avitAtmano mAraNAntikasamudadhAtena samavahatasyAsa caramA nirjarA pudgalAH, sUkSmAH khalute pudgalA prAptAH shrmnnaayussmn:|| sarva lokamapiye malate avagAva khalla tiSThanti ? inta, gautama anagArasya bhAvitAtmano mAraNAntikrasamud zabdArtha-(aNagArassaNa-bhate bhAviyappaNI-mAraNatira E-SETU muraghAeNasamA PITIVE 5( 18.15A NICIANE 102 ) yassa) bhAvitAtmA evaM mAraNAntika samudghAta se samabahata anagAra ke je caramA NijjarA poggalA) jo carama nirjarA, pudgala hai (sahamA NaM te poragalA paNNatA)-ve-pudaMgala' sUkSma kahe gae haiM ? (samaNAuso) Ayamana zramaNa (sandha loga pi ya ) sampUrNa loka ko (oNgohittA Na citi) avagAhana karake rahate haiM ? (haMtA, goyamA !) hAM, gautama / (aNagArarasa bhAviyapaNoM mAratiya samugyAeNaM samohayassa) bhAvitAtmA evaM mAraNAntika samudrAta se samavahata 7) , : {, b f. I ) | * JRATPURI HiE 'pataMtryata - (11) 1311 .!! ) (28 \ -(aNaMgArassa Na bhate ! bhAviyaryApaNo' 'mAraNatiyasamugdhAraNa samohayasa mAvi tAmasabhA bhArata"samudhAtathI sabhAta mAgInA raje"gharamANijjarA pAgalI) PA nii-Fi (saMhamANa te pAgalA paNattAne te"hama Baid (samAuso) bhAyubhan zrabhA (sacce loga pi ya Na) vena (ogAhitA maciti nazana cha (hanta goyA)" gautama (arNagArasa bhAviyApaNo mAragatiya(mugdhAraNaM samohayassa) lavitAbha'tama bhAgids saMdhatiyA samavastImA Mini 13 it. FREE
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ ......... prApanAstra ghAtena samavahatasya ye caramA nirjarApudgalAH sUkSmAH khalu te pudgalAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! sarva lokamapi ca khalu avagAhya khalu tiSThanti, chadmasthaH khalu bhadanta ! manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM kim anyatvaM vA, nAnAtvaM vA, avamatvaM vA, tucchatvaM vA, gurutvaM vA, laghutvaM vA, jAnAti, pazyati ? gautama ! nAyamarthaH samathaH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate chadmasthaH khallu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kiJcidanyatvaM vA, nAnAtvaM vA, avamatvaM vA, tucchatvaM vA, gurutvaM laghutvaM vA, jAnAti, pazyati ? devo'pi ca khalu astyeko yaH khalu teSAM anagAra ke (je caramA nijjarA poggalA) jo antima nirjarA-pudgala hai (suhamANaM te poggalA paNNattA) ve pudgala sUkSma kahe haiM (samaNAuso) AyuSman zramaNo ! (savvaM logaM pi ya NaM ogAhittANaM) saba loka ko avagAhana karake (ciTThati) rahate haiM (chaumatthe NaM bhaMte ! bhaNUse) he bhagavan ! chamastha manuSya (tesiM NijjarApoggalANaM) una nirjarA pudgaloM ke (kiM) kyA (ANattaM) anyatva (nANattaM) nAnAtva (omataM) hInatA (tucchattaM vA) 'athavA tuccha (garuyattaM vA) yA gurutA, (lahuyattaM vA) yA . laghutA (jANai pAsaha) jAnatA, dekhatA hai ? (goyamA No iNaDhe samaTe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiN| - (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM puccai) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki (chaumasthe NaM maNUse) chadmastha manuSya (tesi NijjarApoggalANaM) una nirjarA pudgaloM ko (No) nahIM (kiMci) kucha bhI (ANattaM vA) anyatva ko (NANattaM vA) nAnAtva ko (omattaM vA) hInatva ko (tucchattaM vA) tucchatva ko (garuyattaM vA) gurutva ko (lAyattaM vA) athavA laghutva ko (jANai pAsai) jAnatA, dekhatA hai ? (deve vi ya NaM atthegaie) koI-koI deva bhI (je NaM) jisa kAraNa gharamA nijjarA, poggalA) 2 mantima ni / pusa cha (suhamANaM te poggalA paNNattA).. 'YEgA sUkSma 4 cha (samaNAuso) bhAyuSman 'shrbho| / (savyaM loga pi ya NaM ogAhittANa) madhA attii' mAnAzana (cidaMti) 2'cha E (chaumatyeNaM bhave ! maNUse) mAn! bhastha manuSya (siM NijjaropogalANa) te ni| pudamavAnA (kiM) zu (ANatta) sanyAya (nANattaM) nanAva (zrImattaM) hInatA (tuccha taM vA) ayAtu-chatA (garuyattaM vA) agara shu3t|| (lahuyattaM vA) magara sadhutA (jANai pAsai) tae the, leve cha 1 (goyamA! No iNadve samadve) gautama,! ! ma samartha nathI / (se pheNadveNaM bhaMte, evaM vuccaI) 8 lagavan ! zA hetuthI me pAya cha (chaumatthe Na maNUse) chamastha manuSya (tesiM NijjarA poggalANa) ta ni dAnA (no), nahIM (kiMci) is pay (ANattaM vA) bhanyavana (NANattaM vA) nAnApana (amattaM vA) hInApana (hucchattaM vA) tuzravane (garuyattaM vA) 31ne (lahuyattaM vA) athavA sadhutpana (jANai pAsaI) to cha hame cha ? (deve vi ya NaM atyegaie) 4 6 31 5 (je Na) 2 24thI (tesiM
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyaMbodhinI TIkA pada 15 suM0 6 anagAraviSayakavarNanam nirjarApudgalAnAM no kizcid anyatvaM vA, nAnAtvaM vA, avamatvaM vA, tucchatvaM vA, gurutvaM vA, laghutvaM vA, jAnAti pazyati, tat tenArthena gautama ! evaMmucyate-chadmasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kizcidanyatvaM vA yAvad jAnAti pazyati, evaM sUkSmAH khalu te. pudgalAH prajJaptAH zramaNAyuSman / sarva lokamapi ce khalu te avagAhya tiSThanti, nairayikAH khalu bhadanta ! nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? utAho na jAnanti, na pazyanti, Ahara-' nti ? gautama ! nairaMyikAH nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, Airanti, evaM yAvatse (tesi NijjarApoggalANaM) una nirjarA pudgaloM ke (No) nahIM (kiMci) kiMcit (ANattaM vA nANataM vA omattaM vA tucchattaM vA galyattaM vA lahuyattaM vA) anyatva, bhinnatva, hInatva, tucchatva, gurutva athavA laghutva ko (jANai pAsai) jAnatA dekhatA hai (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (chaumattheNaM maNUse) chadmastha manuSya (tesi NijjarA poggalANa) una nirjarA pudgaloM ke (no) nahIM (kiMci) kucha bhI (ANataM yA jAya jANai. pAsaI) anyatva ko yAvat jAnatA-dekhatA hai (evaM suhumANaM te poggalA paNNattA samaNAuso / ) isa prakAra ke sUkSma ve. pudgala kahe gae haiM AyuSmanu zramaNoM ! (sabalogaM pi ya NaM te ogAhittANaM ciTThati) ve samasta loka ko avagAhana karake rahate haiN|" " (neraiyA Na bhate / NijjarAporaMgale kiM jANaMti pAsaMti, AhAraiti) he bhagavan ! nAraka nirjarA pudgaloM ko kyA jAnate dekhate haiM aura AhAra karate haiM? (udAha) arthavA (na jANai na pAsai, AhArei) nahIM jAnate, nahIM dekhate aura AhAra karate haiM ? (goyamA ! neraiyA 'NijjarApoggale na jANaMti naM NijjarA poggalANa) ta nion (no). nahI (kiMci); yat (ANattaM vA nANattaM vA ,omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA) manyatvalannapa, hInatva, tupa, zu31 athavA sadhutvana (jANai pAsai) 0 cha, hemecha, (se teNadveNaM goyamA! evaM pacca itathI gautama ! se upAya che, (chaumattheNaM ,maNUse), chamastha ,manuSya (tesi NijjarA poggalANa) te ni pugatAnA (no) nahI (kiMci) is 5 (ANattaM vA jApa jANai pAsai) mAnyavana yAvat na cha, heme,che (evaM suhumANaM te poggalA 'paNNattA samaNI uso) se prAranA sUkSma te pudagala 4i cheDe bhAyuSman zrabho!! (savvaM loga vi yaNaM te ogAhitANaM cini) ta samastAnI mAna za rahe (neraiyANaM bhaMte !, "NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti AhAre ti) hai ! nA24. nina pugatAna zuna cha, hemeM che bhane mA 12 43'cha ? (udAhu) mathavA (na jA.' aMti, na pAsati, AhAre ti) nathI.,mgdi nathI mata ane mAra2 13 1 (goyamA! narahayA NijjarA pomAle na jANaMti, na pAsaMti, AhAre ti) 3 gautama! nAni
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ phara sahApAsa A i 3 paJcendriyatiryagyonikAnAm, manuSyAH khalu bhadanta / tAn nirjarApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti / utAho na jAnanti na pazyanti Aharanti ? gautama astyeke jAnanti pazyanti Aharanti, astyeke na jAnanti, na pazyanti Aharanti, tat kenArthena bhadanta / evamucyate astyeke jAnanti pazyanti Aharanti astyeke na jAnanti na pazyanti Amanti gautama ! manuSyA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - saMjJibhUtAca asaMjJibhUtAca, tatra khalu ye te pAtaMti, AhAraiti) he gautama 1 nAraka nirjarA pudgaloM ko jAnate nahIM hai dekhate nahIM hai, AhAra karate haiM. (evaM jAva paMcidipatirikta joNiyANaM) isI prakAra- yAvat paMcendriyatiyecayonika / 1 " " , ! 7 1 PS9 " **U 12 ( masANa bhale / te NijjarApogale) he bhagavan ! manuSya una nirjarApud g2aloM ko (kiM jANaMti pAsati, AhArati) kyA jAnate dekhate aura AhAra karate haiM / (udAha) athavA ( na jANaMti na pAsaMti, AhAraMti jAnate nahIM, dekhate nahIM, AhAra karate haiM (goyamA ! atthagaDyA jANati pAsati, AhArati) hai gautama ! koI koI jAnate, dekhate aura AhAra karate haiM. (atyegaiyA) koIkoI ( na jANaMti, na pAsaMti, AhArati) nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra, karate haiM (se keNaTTaNa bhate / evaM baccaI - atthaigaiyA jANati, pAsaMti, AhArati) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki- koI-koI jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM (atthegaiyA na jANaMti na pAsati, AhArati) koIkoI jAnate nahIM, dekhate nahIM, kintu AhAra karate haiM? (goyanA ! maNUsA dubihA paNNattA, ta jahA) he gautama ! manuSya do prakAra ke kahe haiM, isa prakAra (saNibhUyA ya asaNibhUyA ya) saMjJIbhUta aura asaMjJIbhUta (tattha NaM je te 'sona lAgatA nathI, dekhatA - nathI bhADAra 42 4 ( evaM nAva -paMci diyatirikvaja miyANa) meNare yAvat athendriya tiryaya) yo mi 1 RE 15 .' ' N (maNUsANaM bhaMte !' te NijmarA poggale) he bhavanmAta pAsaMti, AhArati) 'zu Mlo ra ? (dAha) athavA (na/jAnaMtiH pAsati AhArati) 'nathI, hemaMtA nathI mate AhAra 42 che. '(goyamA ! atthegavA jANaMti pAsaMti) AhArati hetubha mi l; (atyegaiyA) ADA2 43 4.., :. (na jAti-na pAsaMti | AhAre ti) nI tAnI tA JR Weet next! Ha (se veNaTTeNaM bhaMte ! evaM vubbai- asyegaiyA jAgati, pAsaMti, zahare ti) 2thA hetuthI hai bhagavan ! sebha uDevAya che hai- artha, agha lAye che yo che sune AhAra- 4reM, che (atye gaDyA na jANati na pAsati, AhAra ti), ardha aura ayatA nthiiN| utA nathI, para tu yA 12 42. che. goyamAM / maNUsA dubihA paNNattA, taM jahA) De gortabha 1 manuSyaM ma he; tecyA yA 'amere (caNNibhUyA' ya' asaNNimUyA ya) samIbhUta asazIla Viber & Em va Breat J - prakAranA
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ hastant TIkA pada 15 sa0 6 anagAraviSayaka vanama 647 A " bhirsazibhUtAste khalu na jAnanti na pazyanti, Aharanti, taMtra khela yete jJibhUtAste dvividhAH prajJatA, tathA upayuktAzca anupayuktArtha, tatra khala ye te anupayuktAste khalu na jAnanti ma pazyanti, auharanti, taMtra khela ye te upayuktAste khalu jAnanti pazyanti baharanti tada tenAyama gautama / evamucyate astyeka na jAnanti na pazyanti Aharanti astyeke jAnanti vyayanti Aharanti vanavyantarajyotiSkA yethA nairayikA, vaimAnikAH khalu bhadanta tAna nidrAne vijAnanti pazyanti Aharanti ?' yathA manuSyAH, kavara vaimAniko dvividhAH maNibhUta na jANati, na pAsati) unameM jo asaMjJIbhUta hai ye nahI jAnate nahIM dikhate hai (AhAra ti) AhAra karate haiM (te je for gent paNNattI) unameM jo saMjJIbhUta hai, ve do prakAra ke kahe hai ti jahA ve isa prakAra (uttaya annuvt| gha) upayoga se yukta aura (upayoga se rahita (tattha meM je te aNuvattA) unameM jo upayoga rahita (te - NiM na jANati, na piAsati) ve nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM (AhAra ti) magara AhAra karate hai (tastha 'je te usA) unameM jo upayoga yukta haiM (te jAti pisaMta AhArati) ve jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM (se eeNaDena gomA evaM yuccara) isa hetu se hai gautama / aisA kahA jAtA haka (adhye gayA na jANati, na pAsati, AhAre ti) koI-koI nahIM jAnate nahIM dekhate, magara AhAra karate haiM (atthegayA jANati pAsati, AhAre ti) koI-koI jAnete-dekhate haiM aura AhAra karate haiN| Folge on (vANamaMta rajoisiyA jahA neraiyA) vAnavyantara aura jyotiSka, naurakoM ka (samAna (vemANiyANaM mateca te Nijjara poggale kiM jANaMti pAsati AhAreti ?) (tatthaNaje te aseNNibhUyA teM mana jANati na pAsati) bhI yajJI' bhUta cha, 'tecyA AtA keheNatA nathI (mahAre ti) AsA cha (tatya meM jeM saMNibhUjA se dubihA paNatI) tezrAbhAsI sambhUtateora meM amaInA cha (tarjI) te (uttIya aNuvatAM yo upayogI yukta ana upayeogidhA rahita (tavya meM je te amuce utI) tAmA piyoM rahitaM che) (seNaM jANaMti ne pAsati) tethyA mAtI nathI, ata nathI (AhI(3'ti) AhAra ||42(chtthrje te utta) payeogayukta jagata free to 155) N +1 W ffay a (se eeTTeNa 'goryamA 1 evam bukacei) the' hetuthI suSmItAmaiyA na jANati) napasiti, AhArati nayI (tAmadhImatAmyaya mAhI (agaiyA jAgati, pAsati AhAre ti) late meM hai bhane ((vANarmataraMjoisiyA jahAM naraiyA) vAnavya tara bhane nyotiSGa, narihAnA saMbhA Free (vaimANiyANa' bhaMte [te "njiropogA ki 'jAgati pAsati 'AhAreti ) ' 'bharSi C
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ .648 prajJaptAH, tabadhA-mAyimithyApTazupapannakAca pramAyisamyagdRSTayupapanakAya, tara rAlu ye te mAyimithyAdRpyupapanakAste - khalu na jAnanti na pazyanti na Aharanti, tatra khalu ye te amAyisamyagdRSTayupapannakAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-anannaropapatrakAna paramparopapamakAca, tatra khalu ye te anantaropapannakAste khalu na jAnanti, na pazyanti, Adaranti, tara khala ye te paramparopapannakAste dvividhAH prajJaptAH, tathA paryAptakAzya, aparyAptakAca, tatra sallu ye te aparyAptakAste khalu na jAnanti na pazyanti na Aharanti, tatra khallu ye te paryAptakAste he bhagavan ! vaimAnika una nirjarA pudgaloM ko kyA jAnate-dekhate aura AhAra karate haiM ? (jahA maNUsA) manuSyoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (vemANiyA duvihA paNNattA) vaimAnika do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (mAi micchaditi uvavaNNagA ya amAi sammadditi uvaSaNNagA ya) mAyI mithyAdRSTi utpanna aura amAyilamyagdRSTi utpanna (tattha paM je te mADa micchaddiSTi uvavaNNagA) unameM jo mAyI mithyAdRSTi utpanna hote haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti) le nahIM jAnate haiM, nahIM, dekhate haiM (AhAreti) kintu AhAra karate haiM (tasya NaM je te amAi sammachiTTi uvavaNNagA) unameM jo amAyI samyagdRSTi utpanna haiM (te duvihA paNNattA) ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (aNaMtaroba. vaNNagA ya paraMparokSapaNagA ya) anantara utpanna aura paramparA-utpanna (tattha gaM je te aNaMtarovavaNNagA) unameM jo 'anantaropapanna haiM (te gaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAreti)ve nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM, aura AhAra karate haiM (tastha -NaM je te paraMparodavaNNagA te duvihA paNNattA) unameM jo paraMparopapanna haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiM ( jahA), ve isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) vaimAnita ni zugara zula-hethe bhane mAhA2 43 ch| (jahA maNUsA) mA - sonI samAna (NavaraM) vizeSa (vemANiyA duvihA paNNattA) vaimAni me 12i Bud (taM jahA) te 2 // zata (sAimicchaTThiI ubavaNNagA ya amAyo sammaThiI ubavaNa. gAya) bhAyI. mithyATi utpanna bhane samAyI sabhyaSTi pana (tatya NaM je te mAi micchadidi uvavaNNagA) tamAmA re bhAyI mithyATi -64-1-che (taNaM na jANaMti na pAsaMti) to AtA nathI tabhana hematA 5 nathI (AhAre ti) 52ntu mAhA2 42 che - (tatya NaM je te amAyI micchaddiDhi- uvavaNNagA) temAmA ra mamAthI bhisyATa utpanna cha (te duvihA. paNNatto) tesA me nA 4aa cha- (taM jahA) temA mA prare (aNaMtarova. vaNNagA ya paraMparovadaNNagA ya) mananta panna bhane 52521-utpanna (tatya NaM je te agata. rovavaSNagA) tamAmA re annt3|55nn cha (te NaM na jANati-na pAsaMti,, AhAre ti) teyo nathI, latA, nathI hematA, bhADA2.4re.che (tatya NaM je te paraMparokkNNa gA se duvihA paNNattA) tayAmA 2 5252155na che, - tesA me prAranA 4aa che (taM jahA) teso mA prakAre
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyAdhinI TIkA pada 15 sa0 6 anagArAviSayakavarNanam dvividhAH prajJatAH, tathA upayuktAzca anupayuktAzca, tatra khalu ye te anupayuktAste khalu na jAnanti na pazyanti Aharanti, stra khalu ye se upayuktAste khalu jAnanti pazyanti Aharanti, tad etenArthena gautama ! evamucyane-astyeke jAnanti vAvad astyeke Aharanti // sU0 6 // _ TIkA-athendriyaviSayAdhikArAttadvizeSa dazamaM dvAraM prarUpayitumAha-'aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo mAraNaM liyasagunyA eNaM samohayasa' he bhadanta ! anagArasya khalu zramaNaparyAptaka aura aparyAptaka (tatya paMje te apajjattagA) unameM jo aparyApta haiM (te zaM na jANati, na pAsaMti) ve nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM aura (AhAre ti) AhAra karate haiM (tattha paMje te ejjatagA) unameM jo paryApta haiM (te duvihA eNNattA) de do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (uvauttA ya aNuvautsA ya) upayukta-upayoga lagAe hue aura anupayukta arthAt jinhoMne upayoga na lagAyA ho (tatthaNaM je te aNuva uttA) unameM jo anupayukta haiM (te NaM na jANaMti, na pAsaMti) ce nahIM jAnate, nahIM dekhate (AhAre ti) aura AhAra karate haiM (tattha paMje uvattA) unameM jo upayukta haiM (te NaM jANaMti pAsaMti) ve jAnate haiM. dekhate haiM (AhAreti) AhAra karate haiM (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM puccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (atogaiyA jANaMti, jAva atgaiyA AhAreti) koI jAnate haiM, yAvatU koI AhAra karate haiN| - TIkArya-indriyoM ke viSaya kA prakaraNa hone se usI te saMbaMdha vizeSa patta-catA prakaTa karane ke lie dazala mAra kI prarUpaNA kI jAtI hai- jisane apanI AtmAko jJAna, darzana aura cAritra se tathA viziSTa tapasyA (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryAma bhane 25paryAsa (tattha NaM je te apajjattagA) tamAsapa yati cha (te NaM na jAnaMti, na pAsaMti) te nathI ngal, nathI hematA (AhAraiti) mADA2 42 cha (tattha Na je te pajjatagA) mA 2 paryAsa che (te duvihA paNNatto) te meM mahArata hAche (taM jahA) te mAre cha (uvauttA ya aNuvauttAya) upayuta bhane payo 42||2saa bhane ganupayukta arthAt mAye 6payo na ye DAya (tattha NaM je te aNuuvattA) tamAma re "nupathurata cha (seNaM na jANaMti na pAsaMti) tayA nathI latA hai nathI heyatA (AhAreti) mAhA2 42 che (tattha NaM je te uvauttA) tesomA 2 5yuta cha (te NaM jANaMti pAsaMti) te gaye the, he cha (AhAre ti) mA 2 42 che (se eeNaTreNaM gocamA / evaM vuccai) me tuthI gautama ! me 4Aya che haiM (atyegaiyA jANaMti jAva atthegaDyA AhAre ti) 56nd che, yAvat mADA2 42 cha TIkArtha-indriyonA viSayanuM prakaraNa hevAthI temanA sambandhamAM vizeSa vaktavyatA pragaTa karavA mATe dazama dvAranI prarUpaNa karAya che jemaNe pitAnA AtmAne jJAna darzana ane cAritrathI tathA viziSTa tapasyAthI bhAvita ta0 82
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ '650 prazApanAstre sya bhAvitAtmanaH-bhAvito vAsita AtmA jJAnadarzanacAritraistapovizepaizca yena sa bhAvitAtmA ' tasya mAraNAntikasamudghAtena samavahatasya 'je caramaNijjarA poggalA, mugumANaM te poggalA 'paNNattA' ye caramAH-zailezIkAlAntyasamayabhAvino nirjarAH pudgalA:-durIbhUtakarmabhAvAH santi sUkSmAH-paramANavaH khalu te pudgalAH atIndriyAH vim prajAtAH ? prarUpitAH ? 'samaNAuso !' bho zrANa ! Ayudham n ! atha ca 'saccaloga pi ya NaM te ogAhittA NaM ciTThati ?' sarva lokamapi ca khalu te nirjarAH pudgalAH kim avagAhya vyApya tiSThanti ? bhagavAnAha-'haMtA, goyamA !! he gautama ! hanta-satyam etat 'aNagArassa bhAviyappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samoiyassa' anagArasya bhAvitAtmano mAraNa ntikasamudghAnena samavahatasya-samaghAtaM * kRtavataH, 'je caramA NijjarA poggalA' ye caramAH-zailezIkAlAntyasamayabhAvinaH, nirjarAH varmaNAM idgalA:-yaematargamAvazaktyaH, paramANavaH 'sahumANaM te poramalA paNNattA samaNA uso !' sUkSmAH-atIndriyAH salu te pudgalAH prajJaptAH bho zramaNa ! Ayupman ! gautama! atha ca 'savvaMloga pi ya NaM ogAhittA NaM ciTThati' sarva lokamapi ca khalu avagAhya-vyApya se bhAvita kiyA ho, vaha zamaNa bhAvitAtmA anagAra kahalAtA hai| vaha ana gAra java mAraNAntika samudghAta se samavahata hotA hai, taba usake jo carama arthAt zailezI avasthA ke antima samaya meM hone vAle pudgala haiM, jinakA karmaparyAya dUra ho gayA hai, ve kyA sUkSma arthAt atIndriya hote haiM ? he AyuSman zramaNa ! ve pudgala kyA sampUrNa loka ko vyApta karake rahate haiM ? bhagavAna uttara dete haiM-he gautama, hAM, satya hai| mAraNAntika samudghAta se samavahata evaM bhAvitAtmA anagAra ke jo carama arthAt zailezI avasthA ke antima kAlabhAvI nirjarA pudgala haiM-jo karmarUpa pariNamana se mukta ho gae haiM, ve pudgala, he AyuSyan amaNa gautama ! sakSama hote haiM ora sampUrNa loka ko avagAhana karake rahate haiN| ___ gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he sagavan ! jo manuSya chanastha hai, arthAt karela che te zramaNa bhAvitAtmA anagAra kahevAya che. te anagAra jyAre maraNAnika samudughAtathI samavahata thAya che, tyAre tenA je carama arthAt zailezI avasthAnA antima samayamAM thanArA pudgala che, jeonA karma paryAya dUra thaI gayA che teo zuM sUkSma arthAt atIndriya hoya che ? he AyuSyama- zramaNa ! te pudgala zuM sa pUrNalekane vyApta karIne rahe che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! hA, e satya che. mAraNatika samudraghAtathI samahavata temaja bhAvitAtmA anagAranA je carama arthAt zailezI avasthAnA antimakAla bhAvI nirjarA pudgala che-jenA karma rUpa pariNamanathI mukta thayela che. te pudgale, he AyuSyaman ! zramaNa gautama sUma hoya che ane saMpUrNa lekanI aDaga hanA karIne rahe che. zrI gautamaravAmI punaH prazna kare che-he bhagavan ! je manuSya chastha che arthAta :
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI ThokA pada 15 sU0 6 anagArAviSayakavarNanam tiSThanti, gautamaH pRcchati-'chaumattheNaM bhaMte ! maNase tesi NijjarA poggalANaM kiM ANattaM vA nANattaM vA' he bhadanta ! chadmasthaH khalu-viziSTAvadhijJAnarahitaH manuSyaH, natu kevalItibhAvaH zailezIkAlAntvabhAvinAM teSAM nirjarAyudgalAnAM kim anyatvaM vA-ubhayoH zramaNayoH sambandhinAM nirjarApudgalAnAM parasparaM bhinnatvamityarthaH, nAnAtvaM vA-anyAnapekSamekasyaiva varNAdiprayuktaM caicitryamitimAyaH, 'omattaM vA tucchattaM vA, guruyattaM vA, lahuyattaM vA jANai pAsai ?' asmatvaM vA-hInatvaM, tucchatvaM vA sArarahitatvam, gurunvaM vA, laghutvaM vA jAnAti, pazyati ? bhagavAnA-goyamA !' he gautama ! 'No iNaTe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH na yuktyopapannaH, chadmasthamanuSyo na teSAM nirjarApudgalAnAmanyatvAdikaM jAnAtItibhAkaH, gautamaH pRcchati-'se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai-chaumattheNaM maNase tesiM NijarA poggalANaM No kiM. ci ANataM vA NANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsai ?' he bhadanta ! tata-atha, kenArthena-kathaM tAvada, evam-uktaprakAreNa ucyate-chamasthaH khalu manuSyaviziSTa avadhijJAna evaM kevalajJAna se rahita hai, vaha zailezI avasthA ke antima samaya saMbaMdhI una nirjarA-pudgaloM ke anyatva ko jAnatA hai ? arthAt ye pudgala amuka amaNa ke haiM aura ye nirjarA pudgala amuka sAdhu saMbaMdhI haiM, isa bhinnatA ko jAna sakatA hai ? kyA vaha una pudgaloM meM rahe hue varNAdi ke bheda ko arthAt nAnAtva ko pahacAna sakatA hai ? isI prakAra kyA unako hInatA, tucchatA arthAt nissAratA, gurunA yA laghutA ko jAnatA hai ? .. bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt yaha bAta yaktisaMgata nahIM hai / cha yastha, manuSya una nirjarA-pudgaloM ke anyatva yA bhinnatva Adi ko nahIM jAna sktaa| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki chamastha manuSya una nirjarA-pudgaloM ke anyatva ko, bhinnatva ko, hInatA ko, tacchatA . viziSTa avadhi jJAna temaja kevalajJAnathI rahita che, te lezI avasthAnA atima samaya saMbandhI te nirjarA pudgalenA anyatvane jANe che? arthAt A pudgala amuka zramaNanA che ane A nirjarA pudgala amuka sAdhu sambandhI che, e bhinatAne jANI zake che ? - zuM te te pudagalemAM rahelA varNAdinA bhedane arthAt nAnAtvane oLakhI zake che? eja prakAre zuM temanI hInatA, tucchatA arthAt nisAratA, gurUtA agara laghutAne jANe che? zrI bhagavAna -he gautama ! A artha samartha arthAt A vAta yukti saMgata nathI. chAstha manuSya te nirjarA pudgalenA anyatva agara bhinnatva Adine nathI jANI zakatA zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zA kAraNe ema kahevAya che ke chadmastha manuSya te -nirjarA pudgalenA anyatvane, bhinnatvane, hInatAne, tucchatAne tathA gurUtAne ane laghutAne nathI jANatA?
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanAsUtra steSAM nirjarApudgalAnAM no kiJcid anyatvaM vA nAnAtvaM vA avagatvaM vA tucchanvaM vA gurutvaM vA laghutvaM vA jAnAti pazyatIti ? bhagavAnAha-'deve vi ya NaM attherAie jeNaM tesi NijarA poggalANaM' devo'pi ca khalu astyekako yaH khalu teSAM nirjarApudgalAnAm 'No nici ANataM vA NANattaM vA omattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaMbA jANAra pAsaI' no kizcid anyatvaM vA nAnAtvaM kA avamatvaM vA tucchatvaM vA gurutvaM vA laghuvaM vA jAnAti pazyati, 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-' he gautama ! tat-jaya tenAthana evam-uktaprakAreNa ucyate yat 'chaumattheNaM manase tesiM NijjarA poragalANaM No kiMci ANa vA jAva jANai pAsai chamasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kiJcid anyatvaM vA yAvad-nAnAtvaM vA, anamatvaM vA tucchatvaM vA, gura vA laghutvaM vA jAnAti pazyati evaM suhamANaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! sabalogaM pi ya NaM te ogAhittANaM citi' evam-uttarItyA etAvanmAnena sUkSmAH khalu te pudgalA:-nirjarApudgalAH prajJaptAH, mo zramaNa ! AyuSamAna ! sarva lokamapi ca khalu te-atyantasUkSmAH pudgalAH na tu bAhararUpAH avagAva-vyApya tiSThanti, tathA ca devAnAM manuSyebhyaH paTutarendriyasavAt, yadA devasyApi kasyacit kamapudgala viSayakAvadhi. jJAnavikalatvAt teSAM nirjarA pudgalAnAM na kiJcidapi anyatvAdiviSayakAnaM bhavati ko tathA gurutA aura laghutA ko nahIM jAnatA-dekhatA hai ? . bhagavAn-he gautama ! koI-koI deva bhI aisA hotA hai jo una nirjarApudgaloM ke anyatva ko, nAnAtva ko, hInatva ko tathA tucchatva, zurutva athavA laghutva ko nahIM jAlatA-dekhatA hai, isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki chamastha manuSya una nirjarA pudgaloM ke nAnAtva Adi ko nahIM jAnatA aura nahIM dekhatA hai / he AyuSman zramaNa ! ve nirjarA pudagala itane mUmna hote haiM __ "aura sampUrNa loka ko vyApta karake rahe hae haiN| tAtparya yaha hai ki ve, manuSyoM kI apekSA adhika paTuindriyoM vAle hote haiM aura jaba koI-koI deva bhI una karmapudgaloM ke anyatA Adi ko avadhijJAna se nahIM jAna sakatA evaM avadhi darzana se nahIM dekha sakatA to manuSya kI to bAta hI kyA hai ? zrI bhagavAna he gautama! kaI kaI deva paNa evA hoya che. je te nirjarA puduMlenA anyatvane, nAnAtvane, hInatvane tathA tucchava, gurUva. athavA laghutrane jANatA dezatAnathI, e kAraNe he gautama! evuM kahevAya che ke chamastha manuSya e nirjarA pudgalanA nAnA Adine nathI jANatA ane dekhatA paNa nathI. he AyuSyama- zramaNa ! te nijerA pudgale eTalA rukama hoya che ane saMpUrNa lekane vyApta karIne rahetA hoya che. tAtparyA e che ke deva manuSyo apekSA e adhika paTu IndriyavALA hoya che ane jayAre koI ke deva paNa te pudgale, anyatA Adine avadhijJAnathI nathI jANI zakatA temaja avedhidarzanathI nathI dekhI zatA te pachI mANasanI te vAta ja zI che. . : -
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ "pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 6 anagArAviSayakavarNanam manuSyasva kathaiva kA? itibhAvaH / atha sarvalokasparzinaste zailezIsamayAntyakAlabhAvinaH pudgalA ityato gautamaH punaH pRcchati-'nerajhyANaM bhaMte ! nijjarA poggale kiM jANate pAsaMti AhAreti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu tAn nirjarA pudgalAna-atyantasUkSmApagatakarmabhAvapudgalAna kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? udAhu na jANaMti na pAmaMti AhAreMti ?' utAho tathAvidha karmanirjazapudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharanti ? "bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA NijjarA poggale na jANaMti na pAsaMti AhAreti' nairayikAH nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevalam Acarantyeva pudgalAnAM vicitrapariNamanasvamAyatayA AhArarUpatayApi teSAM pariNamatva saMbhavAt tapAM nirjarApudgalaviSayakajJAnadarzanAsaMbhavAt, 'evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' evamnairayikA iva yAbad-amurakumArAdidarAbhavanapacayaH, pRthivIkAyikAyekendriyAH vikalendriyAH paJcendriyatiryagyonikAH khalu karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti api tu kevalamAhara - zailezI avasthA ke antima samayavartI ve pudgala samasta loka ko sparza karate haiM, ataraya gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! kyA nAraka una nirjarA pudagaloM ko, jo atyanta sUkSma hote haiM aura karmaparyAya se rahita ho cuke haiM, jAnate aura dekhate haiM, aura AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM ? , bhagavAda-he gautama ! nAraka jIva una nirjarA-pudgaloM ko nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiN| pudgaloM kA svabhAva vicitra hotA hai, ala eka AhAra rUpameM bhI unakA pariNamana honA saMbhava hai| kinta unakA jJAna aura darzana unheM nahIM ho sktaa| - isI prakAra paMcendriya tiryacoM taka jAnanA cAhie, arthAt nArakoM ke hI samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ko, pRthivIkAyila Adi ekendriyoM ko, vikalendriyoM ko tathA paMcendriya tiryacoM ko bhI una nirjarApudgaloM kA jJAna aura * zelezI avasthAnA antima samayavatI te pudgale samasta sekano sparza kare che. tethI ja gautamasvAmI pharI prazna kare che-bhagavad ' zuM nAraka te nirjarA pudgalene, je atyanta sakSama hoya che ane karma paryAthI rahita thayela che, jANe che ane dekhe che ane AhAra kare che athavA nathI jANatA, nathI dekhatA paraMtu AhAra kare che? zrI bhagavAna gautama ! nArakajIva te nirjarA pudgalene nathI jANatA, nathI dekhatA, kevaLa temane AhAra kare che. pudgalene svabhAva vicitra hoya che, tethI ja A hArarUpamAM paNa temanuM pariNamana thavuM saMbhava che. paNa temanuM jJAna ane darzana temane nathI thaI zakatuM. e ja prakAre pacendriya tiya sudhI jANavuM joIe. arthAt nArakonI ja samAna asurakumAra Adi bhavana pati pRthvIkAyika Adi ekendri, vileja, po.
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . pramApanA ntyeva tepAmapi nirjarApudgalaviSayaka jnyaandrshnaasNbhvaat| tathA ca nirjarApudalAnAmatyantasUkSmatayA nayanAyagocaratvAt nairayikAdInAJca kArmaNazarIrapudgalAlambanAvadhijJAnazanyavAda, gautamaH pRcchati-'maNUsA NaM bhaMte te nijjarA poggale kiM jANaMti pAsaMti AhAreti ?' he bhadanta ! manuSyAH khalu tAn niIrApudgalAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ?' he bhadanta ! manuSyAH khalu tAn nirjagadAlAn ki jAnanti pazyanti Aharanti ? 'udAhu na jANaMti na pAsaMti, AhAre ti ' utAho na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharantyeva ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'atthegaiyA jANaMti pAsati AhAreti' astyeke kecana manuSyAH karmanirjarApudgalAn jAnanti pazyanti Aharanti, 'atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAreMti' astyeke kecana manuSyAH nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti apitu kevaLamAira. ntyeva, gautamastatra praznayati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreti' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate tat-as-yeke kecana manupyAH jAnanti pazyanti Aharanti 'a thegaDyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ?' darzana nahIM hotA, ve kevala una pudagaloM kA AhAra kara sakate haiN| kyoMki ve nirjarApudgala atIva sakSama hone ke kAraNa netra Adi ke gocara nahIM hote aura nAraka Adi una kArmaNapudgaloM ko jAnane vAle adhijJAna se rahita hote haiN| gautalasvAmI-he bhagavan ! kyA manuSya una nirjarA-pudagaloM ko jAnatedekhate aura AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue AhAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI-koI manuSya jAnate-dekhate haiM aura AhAra karate haiM, koI-koI nahIM jAnate aura nahIM dekhate, parantu AhAra karate haiN| gautamasvAmI-isakA kAraNa pUchate hue prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki koI manuSya to jAnate, dekhate aura AhAra ndriya tiryacene paNa e nirjarA pudgalenA jJAna ane darzana nathI thatAM, te kevaLa te pudgalene AhAra karI zake che. kemake te nirjarA pudgale khUba sUkSama hovAnA kAraNe Akha vagerethI dekhAtA nathI ane nAraka Adi te kAmaNa pudgalene jaNAvanAra avadhijJAnathI rahita hoya che. zrI gautamasvAmI-bhagavad ! zuM manuSya te nirjarA pudgalene jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, athavA nathI jANatA nathI dekhatA paNa AhAra kare che ? ' - zrI bhagavAna-gautama! kaI kaI manuSya te jANe che dekhe che ane AhAra kare che. kaI kaI nathI jANatA nathI dekhatA paraMtu AhAra kare che. gautamasvAmI-tenuM kAraNa pUchatA prazna kare che ke he bhagavad zA hetuthI ema kahevAya che ke keIke manuSya te jANe che dekhe che, ane AhAra kare che. tathA keI manuSya nathI jANatA nathI dekhatA ane AhAra kare che ? '
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ afratuit TIkA pada 15 80 6 anagArAviSayakavarNana 655 7 astyeke - kecana manuSyAH na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharantyeva ! bhagavAnAha - 'goyamA !' gautama ! 'maNUssA dubihA paNNattA' manuSyA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA - saNibhUyA ya, asaNNibhUyA ya' tadyathA-saMjJibhUtAca, asaM jJabhUtAca, datra saMjJinazcabhUtAH saMjJibhUtA:saMjJitvaM prAptA ityarthaH, saMjJinazcAtra viziSTAvadhijJAnino gRhante yeSAM te kArmaNazarIrapuGgalA avadhijJAnAlambanatAM bhajate, saMjJivyatiriktA asaMkSibhUtAH vyapadizyante, 'tattha NaM je te asaNidhUyA te NaM na jANaM ti, na pAsaMti, AhAreMti' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye tAvad asaMjJibhUtA manuSyAste khalu karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyandi apitu kevalamAranti teSAM viziSTAvadhijJAnavikalasyAt, 'tattha NaM je te rANiyA te duvidhA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye tAvat saMjJibhUtA manuSyAsne dvividhAH prajAH, 'vaM jahA - uvauttA 'ya, aNuvauttA ya' tadyathA - upayuktAzca anupayuktAtha, tatra upayukta upayogAntaH, tadbhinnA anupayogavanto'nupayuktA vyapadizyante, 'tattha NaM je te anuvauttA te NaM na jANaMti na 'pAsaMti, AhAre ti' tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye tAvad anupayuktA manuSyArate khalu karmakarate haiM tathA koI manuSya nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue hI AhAra karate haiM ? bhagavAn - he gautama! manuSya do prakAra ke hote haiM - saMjJibhUta aura asaMjJibhUta / jo saMjJI hoM ve saMjJibhUta aura jo asaMjJI hoM ve asaMjJibhUta / yahA~ saMjJI kA artha hai ve avadhijJAnavAn manuSya jinakA avadhijJAna kArmaNa-pudgaloM ko jAna sakatA hai / jo manuSya isa prakAra ke avadhijJAna se rahita hoM ve asaMjJibhUta kahalAte haiM / ina donoM prakAra ke manuSyoM meM jo asaMjJibhUta manuSya haiM, ve una pudgaloM ko nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiM / jo manuSya saMjJibhUta haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM, yathA- upayukta aura anupayukta | jinhoMne upayoga lagA rakgvA ho ve upayukta kahalAte haiM aura jinhoMne upayoga na lagA rakkhA ho ve anupayukta kahalAte haiM / jo manuSya saMjJibhUta to haiM magara upayoga zUnya haiM, arthAt jinhoMne udhara upayoga nahIM lagA rakhA hai, ve - zrI bhagavAna--gautama ! mANasa be jAtanA hAya che-sa g2IbhUta ane asa jJIbhUta jesannI hAya te sa'bhUta ane asa'nI heya te asasIbhUta ahI sa'jJInA artha che te avadhijJAnavAna manuSya jemanu avadhijJAna kANu pudgalAne jANI zake che. je mANasa A prakAranA avadhijJAnathI rahita hAya tee asajJibhUta kahevAya che. A manne prakAranA manuSyeAmAM je, asajJibhUta manuSya che, teme te pudgalAne nathI jANatA ane dekhanA pazu nathI, kevaLa temanA AhAra kare che. je manuSya sannibhUta che, tee paNa e prakAranA haiAya che, jema ke upayukta, ane anupayukta jeee upayoga karelA haiAya te upayukta kahevAya che ane jeeAe upacega na karyAM hAya teo anupayukta kahevAya che je manuSya sannibhUta tA che paNa upayAga zUnya che, arthAt jeoe upayega nathI karI rAkhyA, teo
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazAdanAsUtre nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, apitu kevalamAharanti, 'datyaNaM je te uvauttA, te ghaNaM jANaMti, pAsaMti, AhAreti tatra khalu tadubhayeSAM madhye ye tAvada upayuktA manuSyAste karmanirjarApudgalAn ati sUkSmAnapi viziSTAvadhijJAnena jAnanti pazyanti Aharanti prakRtamupasaMharannAha - 'se eeNadveNaM goyamA ! evaM buccai - atyegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAre 'ti' he gautama! tat-smAtkAraNAt, etenArthena evam uktarItyA ucyate yad-astyeke kecana manuSyA na jAnanti na pazyanti apitu kevalamAharanti, 'atthegaDacA jANaMti pAsaMti AhAre ti' astyeke kecana manuSyA, jAnanti, pazyanti, AharantIti, 'rANamaMtarajoisiyA jahA 'neraiyA' vAnavyantarajyotiSkAH yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, " gausaH pRcchati - 'vemANiyA NaM saMte ! te nijjarA proggale ki jAti pAti AhAreMti ?' he bhadanta ! vaimAnikAH khalu tAn karmanirjarApulAva atyantasUkSmarUpAn kiM jAnanti pazyanti Aharanti ? kiM vA na jAnanti na pazyanti Aharanti / iti praznAzayaH, bhagavAnAha - 'jahA maNUsA' yathA manuSyAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, kintu - 'NavaraM vaimANiyA duvidhA una pudgaloM ko nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kevala unakA AhAra karate haiN| kintu jo upayukta haiM, ve manuSya una pudgaloM ko avadhijJAna se jAnate haiM, dekhate haiM aura jAna - dekhakara AhAra karate haiM / isa hetu se, he gautama! aisA kahA gayA hai ki koI-koI manuSya nahIM jAnate aura nahIM dekhate hue una nirjarA pudgaloM kA AhAra karate haiM aura koI-koI manuSya jAnate dekhate hue AhAra karate haiN| vANanyantara devoM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna samajhanI cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! vaimAnika deva una nirjarA- pudgaloM ko jo atIva sUkSma svarUpa vAle hote haiM, kyA jAnate aura dekhate hue AhAra karate haiM athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM ? bhagavAn-jaisA manuSyoM ke saMbaMdha meM kahA hai, vaisA hI vaimAnikoM ke saMbaMdha meM e pudgaaAne nathI jANatA ane nathI dekhatA kevaLa temane AhAra kare che. kintu je uparyukta che, te mANase te pudgalene adhijJAnathI jANe che, dekhe che ane jaNIdekhIne AhAra kare che. e hetuthI, he gautama ! evuM kahevuM che ke kaI kaI manuSya nathI jANutA ane nathI dekhatA chatAM e nirjarA pudgalAnA ahAra kare che ane kaI kaI manuSya jANIdekhIne paNa AhAra kare che. 656 " vANunyantara devAnI vakta%0tA nAkeAnA samAna samajavI jeI e. zrI gautamasvAmI ke bhagavan ! vaimAnika deva teniza puddagalene ke je tIva sUkSma svarUpavALA hAya che, zu jANI ane DhekhIne AhAra kare che athavA nahI jANavAM nahI dekhavA hatAM AzAra kare che? zrI bhagavAna--gautama ! jevuM maNusanA sambandhamAM kahyu che, tevuM ja vaimAniphAnA
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA para 15 lU. 6 anagArAviSayakavarNanam 657 paNNattA' navaras-manuSyApekSayA vizeSastu-vaimAnikAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-mAimicchahiTThI ukvaNNamA ya, amAisammaviTThI uvANagA ga' tadyathA-mAyimithyAdRSTayupapannakAca, amAyisamyagyu papannAca, tatra tRtIyakapAyo mArApakSyAcyaH, tRtIyakaSAyarUpA ca mAyAtadanyepAmapi kapAyANAmupalakSaNam , sA gAyA astyeSAM te mayina utkaTarAgadveSazntaste ca te mithyAdRSTayazceti mAthimithyAdRSTayastadhAbhUtA upapannakA:-upapannA iti mAthimithyAdRSTyapapanna phAstadbhinnA agAyisamyagdRSTayupapannakA bodhyAH, tatra mAyimithyAdRSTayupapannakapadena navagraive. yakIntA vaimAnikA gRhyante, amAthisamyAdRSTayupapanakapadena tu ajuttaraupapAtikA vaimAnikA gRhyante, 'tattha Na je te mAimicchaTTiI uvavaNNagA te NaM na jANaMti na pAsaMti, na AhAre ti' tatra khalu-tadnyeSAM madhye ye te mAyipithyA dRSTyapapAnakA navauveyakAntA vaimAnikAH santi te khalu karmanirjarAyudalAn atyantasUkSmasAt na jAnanti, na pazyanti, na Aharanti, kintu'tattha NaM je te anAisampadihI unagA te dunihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye . bhI kahalenA cAhie / manuSyoM kI apekSA vaimAnikoM ke viSaya meM vizeSa vaktavya yaha hai ki-vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM, yathA-mAyAmithyASTi -upapanna aura amAthisampaSTi -upapalaka / yahAM mAyA nAmaka jo tIsarA kaSAya hai, usake grahaNa le anya sabhI kaSAyoM kA grahaNa kara lenA caahie| jinameM mAyA kaSAya vidyamAna ho unheM bhAyI kahate haiM aura aiseM mithyASTiyoM ko mAMyi mithyA dRSTi samajhanA caahie| jo mAthimithyAdRSTi rUpameM utpanna hue hoM, ve mAcimiyAdRSTi-upapannaka kahe jAte haiM aura unase jo viparIta hoM, ve amA. yisamyagdRSTi-upapannaka kahalAte haiN| mAyimithyApTi-upapanaka navagraiveyaka taka ke devoM meM pAye jA sakate haiN| aura amAthisamyagdRSTi-upapanasa zabda se anuttara vimAnoM taka le devoM meM pAye jA sakate haiN| yahAM yaha bAta dhyAna rakhanI hai ki navauvedhaka ke aura usale pahale saudharmakalpa Adi ke deva bhI koI-koI saMdhamA paNa kahI devuM joIe. manuSyanI apekSAe vaimAnikanA viSayamAM vizeSa vaktavya e che ke vaimAnika deva be prakAranA heya che jema ke bhAvi mithyATi-u55naka ane amAcimithyATi upanaka ahIM mAyAnAmaka je trIjo kapAya che, tenA grahaNathI anya badhA kaSAyonuM grahaNa karI levuM joIe. jemAM mAyAkavAya vidyamAna hoya temane mAyI kahe che ane evI mithyASTione mAyi mithyAdaDiTa-samajavI joIe. je mAyA mithyASTi rUpathI utpanna thayela hoya, teo mAyimithyASTi-upapanaka kahevAya che. ane temanAthI je viparIta hoya teo amAyi mie daSTi upapannaka kahevAya che. mAyi. mithyASTi-upapanaka nava greka sudhInA devAmAM maLI Ave che ane amAyika mithyAdaSTi-u55naka zabdadhI anuttara vimA sudhInA devAmAM maLI AvI zake che. A A vAta dhyAnamAM rAkhavAnI che ke navagreSTha ane tenA pahelA saudharma kalpa AdinA pra0 83
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ te amoyisamyag dRSTayupapanakA caimAnikA anuttroppaatikruupaaH santi te dvividhAH prajJaptA, 'tU jahA aNaMtaropavaNNagA ya paraMparovavaNNagA ya' tadyathA-anantaropapannakAzca paramparopapannaphAza, tatra anantaram-avyavadhAnam tena upapannakA iti anantaropapannakAH, u pattiprathamasamayasthAyina ityarthaH, paramparayA upapammakAH parasparoepannakAH, utpatyanantaram dvivAdisamayasthAyina ityarthaH, 'tastha NaM je te aNaMtarovaraNagA te NaM na jANaMti, na pAsaMti, AhAre ti' vatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te anantaropapanakA vaimAnikAH santi te khalu karmanirjarApudpalAna na jAnanti, na pazyanti, Aharanti, teSAmekasAmayikopayogAsaMbhavAt aparyAptatvAcca, samyagdRSTi hote haiM, kintu unakA avadhijJAna itanA lapala nahIM hotA ki ve una nirjarA pudgaloM ko jAna-dekha sake, ataeva ve mAyI-mithyAdRSTi na hote hue bhI hama dRSTi se mAyI-miyAdRSTi sarIkhe haiN| isa kAraNa unheM mAyAmithyAdRSTi ke antargata kahA hai| malayagiri ne to aisA hI artha kiyA hai jaisA yahAM likhA hai kintu mahArAjazrI kI dhAraNA aisI hai ki saudharmAdi deva lokoM ke deva bhI una nirjarA pudgaloM ko jAna dekha sakate haiM aura yaha bAta mUla pATha se bhI siddha hotI hai| ina mAdhI-mithyAdRSTi aura amAyI-samyagdRSTi devoM meM se jo mAyI-- mithyAdRSTi haiM, ve una nirjarA pudgaloM ko nahIM jAnate, nahIM dekhate kintu AhAra karate haiM, kintu unameM jo amAyI-samyagdRSTi deva haiM ve do prakAra ke hote haiM-anantaropapAna aura paramparopapanna / jinako utpanna hue.. pahalA hI samaya ho, ve anantaropapanna kahalAte haiM aura jinheM utpanna hue eka samaya se adhika ho cukA ho, ve paramparopapanna kahalAte haiM / ina donoM prakAra ke devoM meM jo anastaropapanna haiM, ve una nirjarA pudgaloM ko nahIM jAnate haiM, nahA~ dekhate haiM, kintu de paNa koI koI samyagdaSTi hoya che, kinanuM temanuM avadhijJAna eTaluM sabala nathI hatu ke teo nirjarA pudgalene jANI dekhI zake, tethI ja te mAyI-smithyAdRSTi sarakhA che. e kAraNe teone mAyA mithyATinA antargata kahyA che. * TIkAkAra zrI malayagirIe te e ja artha kahyo che. ke je AhIM lakhe che. paNa mahArAjazrInI dhAraNA evI che ke, saudharma Adi deva kenA deva paNa e nirjarA pudgalene jANI dekhI zake che, ane e vAta mULa pAThathI paNa siddha thAya che. A mAyA-mithyAdaSTi ane amAyI samyagdaSTi mAM je mAyI mizrAdaSTi che, leo A nirjarA pudgalene nathI jANatA nathI dekhatA kintu AhAra kare che, paNa temAM je anAyI samyagdaSTi deva che, teo be prakAranA hoya che-anantarapapanna ane paraMparApapannaI jene utpanna thayAne prathama samaya hoya, teo anantaropapanaka kahevAya che. ane jemane utpanna thaye ekathI vadhAre samaya adhika thaI gaela hoya teo paraMparopapanna kahevAya che. A banne prakAranA devomAM je anopapanna che, teo te nirja2 puda
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayocinI TIkA eda 15 sU0 6 anagArAviSayakavarNana 'tattha NaM je te paraMparovavanagA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te paramparopapannakA vaimAnikAH santi te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-pajjatagA ya apajjattagA ya' tadyathA-paryAptakAzca aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjattagA te NaM na jANaMti na pAsaMti AhAre ti tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te aparyAptakAH paramparopapannakAH santi te khalu karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, kevalamAharanti, tepAmaparyAptatvena samyagupayogAsaMbhavAt 'tattha NaM je te pajacagA te duvihA paNNattA' tatra khalu-tadubhayeSAM madhye ye te paryAptakA paramparopapannakAste dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-uvauttA ya aNuvauttA ya' tadhayAupayuktAzca anupayuktAzca 'tattha NaM je te aNuvauttA te NaM na jANaMti na pAsaMti' tatra khalatadubhapeSAM madhye ye te anupayuktAH paryAptAH paramparopapannakAH santi te karmanirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, kevalam Aharanti, sAmAnyato vizeSatazca paricchedasya upayoga vinA kartumazakyatvAta 'tatya NaM je te uvauttA te NaM jANaMti pAsaMti AhAre ti' tatra khalutadubhayeSAM madhye ye te upayuktAH paryAptakAH paramparopapannakAH santi te khalu karmanirjarApudgalAn praNidhAnena jAnanti pazyanti Aharanti, AhAra karate haiM, isake atirikta ve aparyAsa bhI hote haiM, jo amAyI-samya. gdRSTi deva paramparopapanna haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM, yathA-paryAptaka aura aparyAptaka / inameM jo aparyAptaka paramparopapanna haiM, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate, kevala una nirjarA pudagaloM kA AhAra karate haiM, kyoM ki aparyApta hone ke kAraNa unakA upayoga ThIka taraha laga nahIM sktaa| jo deva paryAptaka paramparo. papanna haiM, ve bhI do prakAra ke haiM-upayukta aura anupayukta / ina donoM meM jo anupayukta haiM, ve una nirjarA pudgalo ko jAnate-dekhate nahIM hai, kevala AhAra karate haiM, kyoM ki upayoga ke binA sAmAnya athavA vizeSa rUpa se unakA jJAna ho nahIM sktaa| kintu jo deva upayukta haiM arthAt upayoga lagAe hue haiM, ve galene nathI jANatA, temaja dekhatA paNa nathI, kinta AhAra kare che ! tenA uparAnta te aparyApta paNa heAya che, je amathI--samyagdaSTi deva paraMparopapana che, teo paNa be prakAranA hoya che, jema ke-paryApta ane aparyApta temanAmAM je aparyApta paraMparopapanna che, teo nathI jANatA, nathI dekhatA, kevaLa te nirA pugano AhAra kare che, kemake aparyApta hovAnA kAraNe temane upaga ThIka rIte thaI nathI zakate. je deva paryApta paraMparopapanaka che teo paNa be prakAranA che-upayukta ane anupayukta te bannemAM je anupayukta che, teo nirjara pudgalone jANutA dekhAtA nathI, kevaLa AhAra kare che, kemake upayoganA vinA sAmAnya athavA vizeSa rUpathI temanuM jJAna thaI zakatuM nathI paNa je deva upayukta arthAt upagayukta che, teo jANe che, dekhe che ane temane AhAra paNa kare che.
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra tathA coktam-"saMkhejjakammadavve loge thocUNanaM paliyaM, ___ saMminaloganAli pAsaMti aNuttarA devA" iti, ayaM bhAvaH-karmadravyANi-karmazarIradravyANi pazyan kSetrato lokasya saMkhyeyAn bhAgAn pazyati, anuttarasurAzca saMpUrNA lokanADI pazyantIti, se eeNaTeNaM goyamA ! evaM bucaiasthegaiyA jANaMti jAva atthegaiyA AhAreti / he gautama ! tat-tasmAtkAraNAt etenArthena evam-uktarItyA ucyate yat-arU. yeke kecana upayuktA vaimAnikAH bhavadhijJAnena nirjarApudgalAna jAnanti yAvat-pazyanti Aharanti, asatyeke kecana vaimAnikA avadhijJAnena nirjarApudgalAn na jAnanti na pazyanti, apitu Aharanti tatra AharantIti ca sarvatrApi lomAhAreNetyavaseyam / iti ekAdazaM dvAraM samAptam // 6 // ||prtivimvvktvytaa / / - mUlam-ahAthaM pehamANe saNUse adAya pehai, attANaM pehai, palibhAga pehai ? goyamA ! adAyaM pehai, no apamANaM pehada, palilAgaM pehai, evaM eteNaM abhilAveNaM asi maNiduddhaM pANe tellaM pAgi vasaM // 407 // jAnate haiM, dekhate haiM aura unakA AhAra bhI karate haiN| kahA bhI hai-karma dravyoM ko arthAt kArsaNa vargaNA ke pudagalo ko jo jIva dravya se dekhatA hai, vaha kSetra se loka ke saMkhyAta bhAgo ko dekhatA hai / anuttara vimAnoM ke deva sapUrNa lokanAlI ko dekhate hai| he gautama ! isa hetu se kahA gayA hai ki koI-koI vaimAnika deva nirjarA-pudgalo ko jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiM, koIkoI nahIM jAnate haiM, nahIM dekhate haiM, kintu AhAra karate haiN| jahAM AhAra karanA kahA hai, vahAM sarvatra lomAhAra hI samajhanA caahie| prativimva-vaktavyatA '.-.-zabdArtha-(addArtha pehamANe maNUse adAya pehai, attANaM pehaI,- palibhArga pehai ?) darpaNa dekhatA huA manuSya darpaNa ko dekhatA hai, apane Apako dekhatA hai te kahyuM che- karma dravyane arthAt kArmaNa vargaNAnA pudagalene je jIva dravyathI dekhe che, te kSetrathI lekanA sa khyAta bhAgone dekhe che. anuttara vimAnanA deva saMpUrNa lekanAlIne dekhe che." he gautama ! e hetuthI kahevuM che ke kaI kaI vaimAnika deva nirjarA pudgalene paNa jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, koI ke I nathI jANutA nathI dekhatA parantu AhAra kare che. jyA AhAra kare kahela che tyAM badhe mahAra ja samajavo joIe. .. pratimima 1tabhyatA ___hAtha-(ahAcaM pehamANe maNUse adAya pehai, appANaM pehaI palibhAgaM pehai ?) 4 to manuSya apane nave che, te pAte pAtAna he cha / pratimine nave cha ? (goyamA !
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 sU. 7 prativimvavarNanamra chAyA-Adarza prekSamANo manupya Adarza prekSate, AtmAnaM prekSate, pratibhAgaM prekSate ? goyayA ! Adarza prekSate, no AtmAnaM prekSate, pratibhAgaM prekSate, evam etena abhilApena asi, maNi, dugdhaM pAnIyaM tailaM phANitaM vasAm ||suu0 7 // - TokA-athendriyaprastAvAttad vizeSagrAhya vimbavaktavyatAM prarUpayitum trayodazamAdarzadvAramAha-'adAya pehamANe maNUse adAya pehai, attANaM pehai, palibhAgaM pehai ?' he bhadanta ! Adarza-darpaNaM prekSamANaH-pazyan manuSyaH kim Adarza prekSate ? kimvA AtmAnaM-zarIraM prekSane ? kimvA-pratibhAgaM-prativimvaM prekSate ! bhagavAnAha-'goramA !' he gautama ! 'bhadAya pehai, lo attANaM pehai, palimAgaM pehai' Adarza prekSamANo manuSya Adarza prekSate, Adarzasya rapaSTarUpasya yathAvasthitasyaiva tatra pratyakSa evopalarabhAva, kintu no AtmAnaM-vazarIraM tatra prekSate Adarza yA prativimba ko dekhatA hai ? (gothamA ! ahAthaM pehai) he gautama ! darpaNa ko dekhatA hai (no appANaM pehai) apane Apako nahIM dekhatA (palibhAgaM pehai) prativimba ko dekhatA hai (evaM) isI prakAra (eteNaM abhilAverNa) isa abhilAsa se (asiM) talavAra ko (maNi) maNi ko (duddha) dUdha ko (pANaM) pAnI ko (tellaM) tela ko (phANiyaM) gur3a ko (vasaM) cI ko|| TIkArtha-indriyoM kA prakaraNa cAlU hai| isI prakaraNa meM indriyagrahita pratibimba kI vaktavyatA kI prarUpaNA karate haiM gautalasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! manuSya jaba darpaNa ko dekhatA hai to vAstava meM vaha kyA dekhatA hai ? kyA darpaNa ko dekhatA hai ? kyA apane ko arthAta apane zarIra ko dekhatA hai ? athavA pratibimba ko dekhatA hai? bhagavAna he gautama ! manuSya jaba darpaNa ko dekhatA hai taba vaha darpaNa ko dekhatA hai. kyoMki darpaNa yathAvasthita pratyakSa hI spaSTa rUpa se dekhane meM AtA AdayaM pehai) 3 gItamA pana heme che (no appaNiM pehai) pAte pAtAne nathI topa bhAgaM pehai) prativimana heme cha (evaM) --me // 2 (eteNaM abhilAveNaM) mA pramANe matasAthI (asiM) tasavArane (maNi) bhAyane (duddhaM) iMdhane (pANaM) pANIna (tellaM) tesane (phaNiyaM) gopana (vasaM) yamAna TIkAI-I drinuM prakaraNa cAlu che. A prakaraNamAM Indriya grAhya pratibimbanI vaktavyatAnI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che ke bhagavan! manuSya jyAre darpaNane jove che te vAstavamAM zuM jove che? zuM darpaNane dekhe che? zuM potAne arthAt potAnA zarIrane dekhe che? athavA pratibimbane dekhe che ? zrI bhagavAna-he gautama! manuSya jyAre darpaNane jove che tyAre te darpaNane jove che, kemake darpaNa ja yathAvasthita pratyakSa spaSTa rUpe jovAmAM Ave che. paNa te mANasa pitAne
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakSApanAsUtra svazarIrasyAsadbhAvAt, svazarIraM tAvat svAtmani pratiSThitaM vartate nAdarza iti, tasya Adarza draSTumazakyatvAt, apitu pratibhAga-ravazarIraprativimyaM tAvad Adarge pazyati, prativimbampunazchAyApudgala svarUpamavaseyam, sarvasyaiva aindriya kavastunaH sthUlatvaM cayApacayadharmavattvaM razmivattvaJca vartate, razmayastu chAyApudgalAvyapadizyante, chAyAbudgalAnAM pratyakSata eva vyavahAraviSayatAyAH siddhatvAt, pratiprANi pratyakSata eva sarvasyApi sthUlavastunazchAyAyA pratIti siddhatvAt, dUrasthitasya vyavahitasya vA sthUlavastuno darpaNAdipu raumyagAdAbhAvena chAyApudgalAnAM tato'pi anumAnasaMbhazaccetibhAvaH, te ca chAyA pudgalAstattatsAmagrIsamavadhAnacazAd vicitra pariNamanazIlA dIdRzyante, tathAhi-tte chAyApudgalA dine abhAstrare vastuni pravisaMkrAntAH santaH svasambandhi dravyAkAraM dhArayantaH zyAmarUpatayA pariNamanti, taca dine hai| magara vaha manuSya apane ko nahIM dekhatA, kyoMki kAca meM apane zarIra kA sadbhAva nahIM hotA / apanA zarIra apane ApameM rahatA hai, darpaNa meM nahIM / aisI sthiti meM vaha darpaNa meM nahIM dekhA jA sktaa| hAM, apane zarIra ke prativitra ko vaha avazya dekhatA hai / prativimba chAyA pugaloM kA samUha hotA hai| sabhI indriyagocara vastue~ sthUla hotI haiM, caya-apacaya dharma vAlI hotI haiM aura razsivAna hotI haiM / razmiyAM arthAt kiraNe chAyA-pudgala hI haiM / chAyApudgala pratyakSa le hI vyavahAra ke viSaya hone ke kAraNa siddha haiN| pratyeka prANI pratyakSa se hI salI sthUla vastuoM kI chAyA kA anubhava karatA hai, ataeva pratIti se hI usako siddhi samajha lenI caahie| bhAva yaha hai ki dUra para sthita athavA vyavahita (vyavadhAnayukta) sthUla vastu kI darpaNa Adi meM razmiyoM (kIraNoM) kA avagAhana hone se chAyA ke pudgaloM kA usase bhI anubhava ho sakatA hai| _chAyApudgala vibhinna prakAra kI sAmagrI kA saMyoga pA kara vicitra prakAra ke pariNamana vAle dekhe jAte haiM / jaise-ve chAyApudgala dina ke samaya kisI abhAsvara nathI te. kemake kAcamAM pitAnA zarIrane sadUbhAva nathI hoto pitAnuM zarIra pitAnAmAM ja rahe che, darpaNamAM nahIM evI sthitimAM darpaNane nathI dekhI zakta hA, pitAnA zarIranA pratibimbane te avazya dekhe che pratibimba chAyA pudgalene samUha hoya che. badhI Indriya gocara vastuo pUla hoya che, caya-apacaya dharmavALI hoya che ane raziyamAn hoya che. razmi arthAta kiraNe chAyA pudgala ja che. chAyA pudgala pratyakSathI ja badhI raghula vastuonI chAyAne anubhava kare che tethai ja pratItithI ja tenI siddhi samajI javI joIe. bhAva e che ke dUra sthila athavA vyavahita (vyavadhAna yukta) razUlavastunuM darpaNa AdimAM kiraNanuM avagAhana thavAthI chAyAnA putranuM enAthI paNa anumAna thaI zake che. chAyApugala vibhinna prakAranI sAmagrIne saMga pAmIne vicitra prakAranA pariNamanavALA dekhAya che. jemake e chAyA pudgala divasamAM kaI abhAsvara vastu upara paDIne pitAnA
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU. 7 prativimzvarNana ravikiraNanikare prasarati sati, rAtrau punazcandrikAyAH prasAre sati pratyakSata eva siddham, te eva chAyAparamANupudgalAH darpaNAdibhAsvaradravye pratisaM kAntAH santaH sambandhidravyAkAraM dhArayanta' svasa'bandhini dravye yAdRzo varNaH kRSNo nIlaH zyAmaH pIto raktovA tiSThati tAzA evaM pariNamante, prakRte ca ye manuSyasya cha,yApudgalaparamANavo darpaNamupasaMkrAntAsantaH svazarIra varNatayA svazarIrAkAratayA ca pariNamante teSAM darpaNe upalabdhi bhavati natu zarIrasya, ityabhiprAyeNagoktam na zarIraM pazyati apita pratibhAgamiti, tathA coktA--'sAmA u diyA chAyA abhAmuragayA, nisiMtu kAlAbhA / sAce bhAsuragayA sadehadaNNA muNeyayA // 1 // je AdarisaMssaMto dehAvayavA havaMti saMkaMtA / tesiM tatthuvalaMbho paNa sajogA na iparesiM' // 2 // iti vastu para par3akara apane saMbaMdhI dravya ke AkAra ko dhAraNa karate haiM aura zyAma rUpa meM pariNata ho jAte haiM, aura rAtri meM kRSNa rUpa meM pariNata ho jAte haiN| yaha bAta dina meM sUrya kI kiraNoM kA prasAra hone para tathA rAtri meM candrikA kA prasAra hone para pratyakSa se hI siddha hai / vahI chAyA ke paramANu pugala darpaNa Adi camakIlI vastu meM pratisaMkrAnta hokara apane saMbaMdhI dravya ke AkAra ko dhAraNa kara lete haiM aura usa dravya kA jaisA kAlA, nIlA, zyAma, pIta yA raktavarNa hotA hai, vaise hI pariNata ho jAte haiN| prakRta meM jo manuSya ke chAyApudgala darpaga ke Upara pratibimbita hote hue apane zarIra ke varNa evaM AkAra ke rUpa meM pariNata hote hai, unhI kI darpaNa meM upalabdhi hotI hai, na ki zarIra kii| isI abhiprAya se kahA gayA hai-'zarIra ko nahIM dekhatA, apitu usake prativimccha ko dekhatA hai| kahAbhI hai-jo chAyA dina meM zyAmavarNa kI evaM abhAsvara rUpa hotI hai, vahI rAtri meM kAlI AmA vAlI ho jAtI hai| vahI chAyA pAsvara hokara deha ke varNa kI ho jAtI hai, aisA samajhanA cAhie // 1 // sambandhI dravyanA AkArane dhAraNa kare che ane zyAma rUpamAM pariNuta thaI jAya che, ane rAtrimAM kRSNarUpamAM pariNata thaI jAya che. A vAta divase sUryanA kiraNene prakAza tathA rAtrimAM candrikAno prakAza hetAM pratyakSathI ja siddha che, teja chAyAnA paramANu yudgala darpaNa Adi camakadAra vastu para pratisaMkrAnta thaIne pitAnA saMbandhI dravyanA AkArane dhAraNa karI le che ane te dravyane je kALo, vAdaLI, yAma, pILe agara rAte raMga hoya che, te ja pariNata thaI jAya che. prakRtimAM je mANasanA chAyA pudgala darpaNa Upara pratibibita thaIne pitAnA zarIranA raMga temaja AkAranA rUpamAM paNita thAya che, temanI ja darpaNanI upalabdhi thAya che, paNa zarIranI nahIM. eja abhiprAye kaheluM che - zarIrane nathI dekhate, paNa tenA pratibimbane dekhe che? kahyuM paNa che--je chAyA divase zyAma varNanI temaja abhAravara rUpa hoya che, te ja rAtrimAM kALA prakAzavALI thaI jAya che. teja chAyA bhAsvara banIne dehanA raMganI thaI jAya che, ema samajavuM joIe che 1
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prajJApanAsUtre zyAmA tu dizA chAyA abhAsvaragatA nizitu kaalaamaa| saiva bhAravatyatA svadevavarNA jJAtavyA // 1 // ye AdarzasvAntadehAvayavA bhavanti sNkraantaaH| teSAM tannopalamsaH prakAzayogAt netarepAs / / 2 / / iti, 'evaM eeNaM abhilAveNaM asi maNi duddhaM pANaM tellaM phANiyaM vasaM evamAdarzamiba, etena-pUrvoktena AmilA pena-AlApakrameNa asima, maNim-ejharAgAdikam, dugdham, pAnIyam, tailam, phANitam-masyaNDIm 'rAba' iti bhASA prasiddham, sAs-carvIm, prekSamANo manuSyaH kim asiprabhRti prekSate ? kisbA AtmAnam- svazarIraM prekSate ? kimvA pratibhAgas-svazarIprativimbaM prekSate ? iti praznAkAraH, asiprabhRti prekSamANo manuSyaH asiprabhRti prekSate, na A mAnam-svazarIraM pranate kintu-pratibhAga-svazarIraprativimvaM prekSate prAguktayuktestulyatvAt, iti bhaavH| Adarza 12--asi 13-maNi 14-dugdha 15-pAnIya 16taila 17-pANita18-vasAparyantaM samAptam / ||suu0 7 // 'darpaNa ke andara zarIra ke jo avayava saMkAnta hote haiM, unhIM kA prakAza ke yoga se darpaja upalaMbha hotA hai, anya kA nahIM // 1 // . . .. darpaNa ke saMbadha meM jo kucha kahA gayA hai, vahI abhilApa krama le asi, maNi, dUdha, pAlI, tela guDa 'aura carbI ke viSaya meM kaha lenA cAhie yathAali ko dekhatA huA manuSya kyA asi ko dekhatA hai ? kyA apane ko dekhatA hai athavA apane zarIra ke prativimba ko dekhatA hai ? isI prakAra maNi Adi kA lekara prazna kA rUpa banAnA caahie| uttara isa prakAra hogA-asi Adi ko dekhatA huA yattuSya asi Adi ko dekhatA hai, apane zAdIra ko nahIM dekhatA, apane zarIra ke prativimba ko dekhatA hai / isa saMbaMdha meM yukti vahI hai jo darpaNa ke viSaya meM kahI jA cukI hai| yaha Adarza, asi, maNi, dudha, pAnI, tela, guDa, aura carbI taka kA kathana samApta huaa| - darpaNanI - dara zarIranA je avayava saMkrAnta thaI jAya che, temane ja prakAzanA ge darpaNamA upalaMta thaya che, bIjAne nahI | 2 | darpaNanA sammAM je kAI kahevAeluM che, teja abhilApa kame asi, maNi, dUdha, pANI, tela, geLa ane cabInA viyamAM paNa kahevuM joIe. jemake-talavArane te e manuSya zuM talavArane jove che, zuM pitAne jove che athavA potAnA zarIranA pratibiMbane ve ? eja rIte maNi vagerene laIne praznanuM rUpa banAvavuM joIe. uttara A rItane tho-navAra vigerene te mANasa talavAra vagerene jove che, pitAnA zarIrane nathI dekhAto pitAnA zarIranA pratibimbane dekhe che te sabdhamAM yukti teja che ke je darpaNanA mAM kahI devAI che. A Adarza maNi, asi, dUdha, pANI, tela, goLa, ane cabI sudhInuM kathana samApta thayuM.
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ 665 prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam atIndriyaviSayavaktavyatAmUlam-kaMbalasADeNaM bhaMte ! AveditapariveDhite samANe jAvaiyaM uvAsaMtaraM phusittA NaM ciTai, villie vi samANe tAvaiyaM ceva uvAsaMtare phusittANaM ciTui ? haMtA, goyamA ! kaMbalasADaeNaM AveDhiyapariveDhite samANe jAvaiyaM taM ceva, thUgANaM saMte ! uhUM UsiyA samANI jAvaiyaM khettaM ogAhaittA NaM ciTui, tiriya pi a NaM AyatA lamANI tAvaiyaM ceva khettaM ogAhaittANaM ciTui, haMtA, goyanA ! thUNANaM urdU asiyA taM ceva ciTai, AgAmathiggaleNaM bhaMte ! kiMNA phuDe kAhi vA kAehiM phuDe-kiM dhammatthikAraNaM phuDe, dhammatthikAyassa deseNaM phuDe dhammasthikAyassa paesehiM phuDe, evaM adhammatthikAraNaM AgAsasthikAeNaM, eeNaM bhedeNaM jAba puDharikAeNaM phuDe jAva tasakAeNaM advAsamaeNaM phuDe ? goMyamA ! dhammasthikAeNaM phuDe, no dhammatthikAyasla deseNaM phuDe, dhammathikAdhasta paesehiM phuDe,evaM adhammasthikAeNavi, no AgAsatthikAraNaM phuDe AgAsasthikAgasta deseNaM phuDe, AgAsasthikAyassa paesehiM jAva vaNassaikAeNaM phuDe tasakAeNaM liya phuDe addhAsamaeNaM dete phuDe dese No phuDe, jaMbuddIdeNaM bhaMte ! dIve kiM NA phuDe ? kAhiM vA, kAehiM phuDe, kiM dhammathilAeNaM jAna AgAsasthikAraNaM phuDe ? goyamA / No dhammasthikAeNaM phuDe, dhammatthikAyassa deseNaM phuDe dhammasthikAyassa paesehiM phuDe, evaM adhammathikAyasta vi, AgAsasthikAyassa vi, puDhavikAieNaM phuDe, jAva vaNastaikAeNaM phuDe, tasakAieNaM phuDe siya No phuDe, addhAlamaeNaM phuDe, evaM lavaNasamudde dhAyatisaMDe dIve kAloe samudde abhitarapukkharaddhe, bAhirapukkharaddhe evaM ceva, NavaraM addhAsamaeNaM no phuDe, evaM jAva sayaMbhUramaNasamudde, esA parivADI imAhiM gAhAhi aNugaMtavvA, taM jahA-'jaMbuddIve lavaNe dhAyai kAloyapukkhare varuNe / khIraghayakhoyagaMdiya aruNavare kuMDale syate // 1 // AbharaNavatthagaMdhe uppala
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ prekSApanAsUtre . tilae ya pumnihirpnne| bAsaharavahana ovijayA dvaarkpidaa||2|| kuMrulaMdara AvAsA kUDA nvkhsdsraay| dehe NAge javakhe kue ya saMyaMsUramaNo ca // 3 // evaM jahA bAhirapurakharaddhe bhaNie tahA jAva layaM. sRramaNalamudde jAtra adyAlasaeNaM no phuDe / loe gaM aMte ! ki NA phuDe kAhiM vA kAhiM jahA aagaasthigyle| aloeNaM bhaMte! kiMNA phuDe katihi vA kAhiM pucchA, goyamA ! no dhammatthikAraNaM phuDe jAva no AgAsasthikAraNaM phuDe AgAsathikAyassa desaNaM phuDe, no puDhavijJAi. eNaM phuDe, jAva no addhAlamahaNaM phuDe, ege ajIvavvadese agurulahue aNatehiM agurulahuyaguNehi saMjutte lAgAla aNaMtabhAgaNe / iMdiyapayassa paDhamo uddeso ||suu0 8 // chAyA-kamlazATakaH khalu bhadanta ! AveSTitapariveSTitaH san yAvad avakAzAntaraM spRSTvA khalu tiSThati, virallito'pi san tAvaccaiva avakAzAntaraM spRSTvA khalu tiSThati ! inta, gautama ! kambalazATakaH khalu AveSTitapariveSTitaH san yAvat taccaiva, sthUNA khalu bhadanta ! urdhvamucchiA satI yAvat kSetram avagAva khalu tiSThati, tiryagapi khalu AyatA satI tAvaccaiva zabdArtha-(kaMbalasADe NaM bhaMte AvedinapariveDhite sanANe) he bhagavan ! kaMbala rUpa zATaka lapeTA huA-khUba lapeTA huA (jApatithaM) jinane (uvAsaMtaraM) AkA. zapradezoM ko (phusittA paM ciTThati) sparza karake rahatA hai (virallie vi lamANe) phailAyA huA bhI (tAvaiyaM ceva uvAsaMtaraM) utane hI AkAzapradezoM ko (phutittANaM ciTTha ?) sparza karake rahatA hai? __ (haMtA goyamA !) hAM-gautama ! (kaMbalasADaeNaM AveDhiyapariveDhie samANe) kaMvala AveSTita-pariveSTita hokara (jAvatiyaM) jitane (taM ceva) vahI (thUgANaM bhaMte ! uDDhaM atiyA samANI) he bhagann ! sthUNA Upara uThI huI (jAvazyaM zA-(kaMvalasADeNaM bhaMte ! AveDhitapariveDhite samANe) bhagavan ! ra 35 patra pArI bhUma vITebu (jAvaniya) 28sA (AsaMtarANaM) mA pradezAne (phasittANaM citi) 25za zana 29 che. (virallie vi samANe) dAye v (tAtiyaM cetra uvA. sanaraM) meTasAra 12 prakAra (phusittANa ciha) 25za 4zana 29 cha / (haMtA gocamA / ) khA bhItama / (kaMvalasADaNNaM AvediyapariveDhiga samANe) 4inee teSA your 25 (jAvati) 28mA (taM ceva) mekara prabhArI (thaNANa bhaMte ! uDDhaM asiyA samApI) he bhagavan / sthU 52 jI (jAvaI khenaM ogAha'ttANa) 28sA kSetrAnI
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ 667 pratiyodhinI TIkA yada 15 -20 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam kSetram avagAhya sallu tiSThati ? inta gautama ! sthUNA khalu UrdhvamucchritA taccaiva tiSThati, AkAzathiggalaH khalu bhadanta ! kena spRSTaH katibhirvA kAyaiH spRSTaH ? kiM dharmAstikAyena spRSTaH, dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? evam adharmAstikAyena, AkAzAstikAyena, etena bhedena yAvat pRthivI kAyikena spRSTaH, yAt trasakAyikena addhAsamayena spRSTaH 1 gautama ! dharmAstikAyena spRSTaH, no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, khettaM ogAhaittANaM) jitane kSetra ko avagAhana karake (ciTThaha) rahatI hai (tiriyaM pi ya NaM AyatA samANI) tirzI lambI kI huI bhI (tAvaiyaM ceva khetaM) usane hI kSetra ko (ogAhAtANa cihai) avagAhana karake rahatI hai (haMtA goyamA !) - hAM, gautama ! (thUNANaM uDDe asiyA taM veda) sthUNA UMcI uThI huI, ityAdi vahI ___(ciThThati) rahatI hai| (AmAsadhiggale NaM aMte !) he bhagavan ! AkAzarUpa biggala arthAt loka (kiMNA phuDe) kisase spRSTa hai ? (kahiM vA kAehiM phuDe ?) kitane kAyoM se spRSTa hai ? (kiM dhammatyikAeNaM phuDe) kyA dharmAstikAya lespRSTa hai ? (dhammasthikAyassa deseNaM phuDe) dharmAstikAya ke deza se spRSTahai ? (dhammatthikAyassa paesehi phuDe) 'dharmAstikAya ke pradezoM ne spRSTa hai ? (evaM adhammAsthikAeNaM) isI prakAra adharmA* stikAya le (AgAsasthikAraNaM) AkAzAstikAya se (eeNaM bhedeNaM) isa bheda se (jAva puDhavikAeNaM) yAvat pRthvIkAya le spaSTa hai (jAva tasakAe NaM) yAvata trasakAya se (addhA samaeNaM) kAla se (phuDe) spRSTa hai ? (goyamA! dhammasthikAeNaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa hai (no dhammasthikAyassa deseNaM paaii| . mAnAM zana (cii) 2 cha (tiriya pi ya Na AyatA samANI) tichI mAnA thAna pa (tAvaiya ceva khettaM) tathA 4 kSetrane (ogAhittANa cidui) sAnA zana ? (haMtA geyamA !) , gautama ! (thUNANaM uDDhaM asiyA taM ceva) sthU! athA. deii, tyA te (ciTuMti) 29 che (AgosathigaleNaM bhaMte !) lagavan / maa|| 35 yi parthAt at (kiMNA faDe) zAnAyI spRSTa cha ? arthAt 25yida che ? (kaihiM vA kArahiM vA phuDe ?) hI yAthI spRSTa cha 1 (ki dhammatthikAraNa phuDe) zudhamAstiyathI spRSTa cha, (dhammatyikAyassa deseNaM phuDe) dhastiyanA zithI spaSTa cha ? (dhammatthikAcassa paesehi phuDe) dharmAstiyanA prazAyI spRSTa cha 1 (evaM adhammatthikAraNaM) se prabhArI madhamAna yathI (AgAsatthikAe Na) mAzAstiyathI (eeNa bhedeNa) mA mahathI (jAva puDavikAraNa phuDe) yAvat pRthvIjayathA raSTa cha (jAva * tasakAeNa) yAvat sAyathI (addhA samaraNa) tthI (phuDe) 25STa cha (goyamA! dhammatthikAraNaM phuDe) gautama ! yAsti yathI spRSTa cha (no dhammasthikAyassa deseNaM phuDe) mAstiyanA dezathI spRSTa nathI. (dhammatthikAyamta paesehiM phuDe) yAstiyanA pradezAthI spRSTa cha
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 premApanAsUtre dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, evam adharmAstikAyenApi, no AkAzAstikAyena spRSTaH, AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH, AkAzAstikAyasya pradezai yArad vanaspatikAyikena spRSTaH, trasakAyikena syAt spRSTaH, addhAsamayena dezaH spRSTaH, dezo na spRSTaH, jambUdvIpaH khalu bhadanta ! dvIpaH kena spRSTaH, katibhirvA kAyai spRSTaH ? kiM dharmAstikAyena yAvad AkAzAstikAyena spRSTaH ? gautama ! no dharmAstikAyena spRSTaH, dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, evam adharmAstikAyasyApi, AkAzAstikAyasyApi, dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai (dhammasthikAyasta paelehiM chuDe) dharmAstikAya ke pradezoM le spRSTa hai (evaM adhampatthikAraNadi) isI prakAra adharmAstikAya se bhI (lo AgAsasthikAraNaM phaDe) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai (AgAsatthikAyassa deseNaM phuDe) AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai (AgAsasthikAyassa paesehiM) AkAzAstikAya ke pradezoM se (jAva) yAvatU (vaNassai kAraNaM phuDe) vanarapatikAya se spRSTa hai (lasakAeNaM siya phuDe) balakAya se kathaMcitU spRSTa hai (advAsamaeNaM dese phuDe, dese No phuDe) kAladravya se deza meM spRSTa hai, deza meM spRSTa nahIM hai __(jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve) he bhagavan ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa (kiMNA phuDe ?) kisase spRSTa hai ? (kAhiM vA kAehiM phuDe) kitane kAyoM se spRSTa hai ? (kiM dhammatthikAraNa jAva AgAsatthi kAeNaM phuDe ?) kyA dharmAstikAya se yAvat AkAzAstikAya se spRSTa hai ? (goyamA ! No dhammatthikAraNaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa nahIM (dhammatthizAyassa deseNaM phuDe) dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai (dhammatdhikAyasta paelehi phuDe) dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai (evaM adhammasthikAyassa vi) isI prakAra adharmAstikAya ke bhI (evaM adhammasthikAeNa vi) se prAre astithI 5y (no AgAsatyikAraNaM phuDe) zAstithI spRSTa nathI (AgAsatyikIyassa deseNaM phuDe) zAstiyanA zithI 25STa cha (AgAsasthikAyassa parasehi) zAstiyana prazathI (jAva) yAvat (vaNassaikAraNaM phuDe) panaspatiyathI 21STa cha (tasakAeNaM siya phuDe) sa yathI 4thayita spRSTa cha (addhA samaeNaM dese phuDe-dese No phuDe) 48 dravyathA mAM pRSTa 'cha, hezamA spaSTa nayI (jaMbu hIveNaM bhaMte ! dIve) he bhagavan ! mI5 nAma4 5 (ki NA phuDe) nAyI 2YSTa cha 1 (kaihiM vA kAehi phuDe) haiTasI yAthI 25STa cha 1 (ki dhammatthikAeNaM jAva AgAsatyikAraNaM phuDe 1) zu dharmAstiyathA yAvat zAstithI 21STa cha ? (goyamA ! No dhammatyikAraNa phuDe) gautama ! stiyathI pRSTa nathI (dhammatthi kAyassa deseNaM phuDe) stiya zithI spRSTa che (dhammatyikAyassa paesehi phuDe) yAstiyanA prazAthI 28 cha (evaM adhammatyikAyassa vi) me 4Are mastiyana para (agA
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 15 sU. 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam pRthivI kAyikena spRSTaH, yAvad vanaspatikAyikena spRSTaH, trasakAyikena spRSTaH, syAt no * spRSTaH, addhAsamayena spRSTaH, evaM lavaNasamudraH, dhAtakInaNDo dvIpaH, kAlodaH samudraH, abhyantarapuSkagarddhaH, bahiH puSkarArddhaH evaJcaiva, navaram addhAsamayena no spRSTaH, evaM yAvat svayambhUramaNa samudraH, epA paripATI AmirgAthAbhiranugantavyA, tadyathA-jambUdvIpo, lavaNo, dhAtakI, kAlodaH puSkarI varuNaH / kSIravRtAnandI cAruNavaraH kuNDalo rucakaH // 1 // AbharaNavastragandhaH utpalatilakazca pAnidhiratnAni / varSadharahUdanadho vijayAH vakSaskArakalpendrAH AgAsasthikAyassa vi) AkAzAstikAya ke bhI (puDhavikAieNaM phuDe) pRthivIkAya se spRSTa hai (jAva vaNarUlAhakAeka phuDe) yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai (tasakAieNaM siya phuDe liya No phuDe) basavAya se kadAcit spRSTa hai, kathaMcit spRSTa nahIM hai (addhAsamaeNaM phuDe) addhAsamaya se spRSTa hai (evaM) isI prakAra (lavaNalAludde) lavaNasamudra (dhAyatisaMDe) dhAtakI khaMDa (dIve) dvIpa (kAloe samudde) kAloda samudra (ambhitarapukkharaddhe) bhItarI puSkarArdha (vAhirapuzkharaddhe) bAhya puSkarArdha (evaM ceva) isI prakAra (NavaraM) vizeSa (addhAsamaeNaM no phuDe) addhA samaya se spRSTa nahIM (evaM jAva sayaMbhUramaNalasudde) isa prakAra svayaMbhUramaNa samudra taka (esA parivADI) yaha paripATI (imAhiM gAhAhiM aNugaMtavvA) ina gAthAoM se jAnanI cAhie (taM jahA) vaha isa prakAra (jaMvahIve) jambUdvIpa (lavaNe) lavaNasamudra (dhAyaha) dhAnakIkhaMDa (kAloya) kAloda (pukkhare) puSkara dvIpa (varuNo) varUNa dvIpa (khIra-ghaya-khoya-diya-aruNavare kuMDale ruyate) kSIravara, dhRtavara, kSoya-izzu, nandIzvara, aruNavara, kuMDalavara, rucaka (AbharaNa-vattha-gaMdhe) AbharaNa, vastra, gaMdha (uppalatilae) utpala, tilaka (paumanihirayaNe) padma, nidhi, ratna (vAsahara-daha-naIo) varSadhara, hRda, nadiyAM satyikAyassa vi) bhAzAyanA 5Y (puDhavikAieNaM phuDe) pRthvIyasthI pRSTa cha (jAva ghaNassaikAraNaM phuDe) yAvat panapatithI 2YSTa (tasakAieNaM siya phuDe siya No phuDe) se yathA hAthit spRSTa thAya che 4Ayat yatA nathI (addhA samaeNaM phuDe) maddhA samayathA para cha (evaM) me mAre (lavaNasamuhe) sava! samudra (abhiMtarapukkharaddhe) 24 rana parAdha (bAhirapukkharaddhe) mA puS4rAdha' (evaM ceva) me // 2 (navaraM) vizeSa (addhAsamaeNaM no phaTe) maddhAsabhaya5 STa nayI (evaM jAva sayaMbhUramaNasamude) se mAre svayaMbhUrabhae samudra sapA (esA parivADI) mA 52pATI (imAAha gAhAhi aNugaMtavyA) gAthAmethI kI madhye (taM jahA) te // prAre (jaMbuddIve) dI5 (lavaNe) Aqsamudra (dhAyaI) dhAtasI ' (kAloya) lAI (pukkhare) pu042 vI5 (varuNo) 13 dIpa (khIra-ghaya-khoyaNaMdiya-aruNavare kuMDale ruyate)I212, dhanava2, 24 kSu nandIzvara, 53zu12 112 304 (AbharaNa-vattha-gaMdhe) mAsa29 patra 5 (uppalatilae) Grue ldk (paumanihi rayaNe) yama, nidhi, 2na (pAsa
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApanA 70 // 2 // kurumandarAvAsAH kUTAH nakSatracandrasUrAzca / devo nAgo yakSo bhUtazca svayambhUramaNazca // 3 // evaM yathA vahiH puSkarA? bhANitastathA yAvat svayambhUramaNasamudro yAvad addhAsamayena no spRSTaH / lokaH khalu bhadanta ! kena pRSTaH, katibhirvA kArya yathA AkAzApiggalaH alokA, khalu bhadanta ! kena spRSTaH bAtibhirvAzAyaiH pRcchA, gautama ! no dharmAstikAyena spRSTaH yAvad no AkAzAstei kAyena spRSTaH, AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH, no pRthivIkAyena (vijayA) vijaya (vakkhArakartipadA) vakSaskAra, kalpa, indra (aru-maMdara-AvAsA) kuru, maMdara, AvAla (kUDA) chUTa (nakhata caMdamUdAya) nakSatra, candra aura sUrya (deve) deva (NAge) nAga (jadakhe) yakSa(hae tha) aura bhUta (saraMbharamaNe ya) aura svayaMbhUramaNa __ (eka) isa prakAra (jahA) jaise (bAhira purakharaddhe) bAya puSkarArdha (maNie) kahA (tahA) usI prakAra (jAva sayaMbhUramaNasamudde) yAvat svayaMbhUramaNa samudra __ (jAva) yAvat (ahAsamaeNaM lo phuDe) addhAkAla se spRSTa nahIM hai (loge NaM bhaMte ! kiMNA phuDe) he bhagavan ! loka kisase spRSTa hai ? (kahiM vA kArahi) yA kitane kAyoM se (jahA AgAsathiggale) jaise AkAzadhigala-loka) (aloe NaM bhaMte ! kiMNA phuDe, katihiM vA kArahi) he bhagavan ! aloka kisase spRSTa hai, kilane kAyoM se (pucchA) prazna (goyamA! no dhammatyikAegaM phuDe) he gautama ! dharmAstikAya se spRSTa nahIM (jAba) yAvat (no AgAsatthikAeka phuDe) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM (AvAsasthijJAyassa dekhaNaM phuDe) AkAzAstikAya ke deza le spRSTa hai (no puDhavijJAieNaM De) pRthvIkAyika se hara-daha naIo) 1deg52, 4, nahiyA (vijayA) vizya (vakkhArakappiMdA) 112 // 2, 485, Indra (kuru-maMdara-AvAmA) 43, bha 42, mAvAsa (kuDA) 2 (nakkhattacaMdasUrIya) nakSatra, zandra bhane sUrya (deve) hera (NAge) nAma (jaskhe) yakSa (bhUeya) mane bhUta (sayaMbhUramaNe ya) mane svaya bhUrabhASya (evaM) meM prAre (jahA) vA (bAhirayukkharaddhe) mA 50rAdha (bhaNie) 4ho (tahA) aura zata (jAva sayaMbhUramaNasamudde) yAvat 21ya bhUrabhaera samudra (jAva) yAvat (addhAsamaeNaM no phuDe) maddhA 4thI spRSTa nathI (logeNaM bhaMte ! ki NAphuDe) magara / nAthI 21STa cha ? (kaihiM vA kAehi) magara isI yAthI (jahA agAsa thegAle) 21 24. 1i8-4 (aloeNaM bhaMte ! ki NA phuDe, kaI hi vA kArahi) 3 masalan ! 25 zAnAyI spaSTa cha, yI 4AyA thA ? (pucchA) prazna (goyamA ' nA dhammathilAeNaM phuDe) 3 gautama ! ghAyathI 2YSTa nathI (jAva) yAvat (no AgAsasthikAraNaM phuDA) mAstithI pRSTa nayI (AgAsasthikAyassa deseNaM phuDe) 2418|zata rAdhI pRSTa che. (no puDhavi ____ - kAieNaM phuDe) pRthvIyi4thI 2YSTa. nathI (jAba no addhAsamaegaM phuDe) yAvat maddhAsamayI
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayavAcinI TopA pa 15 0 8 atIndriyavizeSavipayanirUpaNam 671 spRSTaH, yAvad no addhAsamayena spRSTaH, eko'jIvadravyadezaH, agurulaghukam anantairagurukalaghukaguNaiH saMyuktam sarvAkAzAnantabhAgonam / iti indriyapadasya prathama uddezaH // 08 // - TIkA - atIndriyavaktavyatA prastAvAbattIndriya vizeSaviSayaM viMzatitamaM dvAraM prarUpayitu-mAha - 'kaMvalasADeNaM aMte ! AveDhipariveDhie samANe jAvaiyaM vAsaMtaraM phusittANaM ciTTha ' gautamaH pRcchati - he sadanta ! kamvalazATaka:- kambalarUpaH zATakaH kambalazATakaH sa khalu aveSTita pariveSTitaH san - savanaM gADhataraM saMviSTaH sana, yAvad avakAzAntaram - yAvatAkAzapradezAn spRSTvA avagAhya khalu tiSThati 'virallievi samANe tAvaiyaM ceva uvAsaMtare - phusittANaM cigs ?' viratrito'pi - viralIkRto'pi vizliSTo'pi san kim tAvaccaivaavakAzAntaraM tAvata eta AkAzapradezAn spRSTvA - avagAgha khalu tiSThati ? bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta - satyam, etat 'kaMpalasADa evaM thAvediya pariveDhie samANe spRSTa nahIM (jAva no advAtamaraNaM phuDe) yAvat addhAsanaya se spRSTa nahIM (ege ajIovadese) eka ajIva dravya kA deza hai (agurulahue) vaha agurulaghu haiM (anaMtehi agurulahuya guNehiM) ananta agurulaghu guNoM se (saMjutte) saMyukta hai. (savvAgAsa anaMta bhAgaNe) sampUrNa AkAza ke anantayeM Aga kama (iMdiyapayasa padamo uddeso) indripada kA prathama uddezaka pUrNa huA TIkArtha-atIndriya vastuoM kI vaktavyatA kA prakaraNa hone se viziSTa atIndriya viSaya saMbaMdhI ikkIsaveM dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM - he bhagavan ! kambala ko guDI-khuDI kara diyA jAya arthAt taha para taha jamA kara lapeTa diyA jAya to yaha jitane AkAzapradezoM ko gheratA hai, kyA utane hI pradezoM ko phailA dene para gheratA hai ? arthAt kyA donoM avasthAoM meM barAbara hI AkAzapradezoM ko avagAhana karatA hai ? bhagavan- hAM, gautama ! aisA hI hai / kambalarUpa zATaka taha kiyA huA spRSTa nathI. (ege ajIva davva dese) meSa dravyano deza he (agurulahue) te 3 laghu che (aNaMtehi agurulahuyaguNehiM ) ananta agu3- saghu gulathI (saMjutte) saMyukta (savvAgAsa anaMtabhAgUNe) sauMpU Adhazano anantabho lAga mocho ( iMdiyapayassa paDhamo udeso) rdhandriya phne| prathama uddeza yuro ththe| TIkA -atIndriya vastunI vaktavyatAnuM prakaraNa hAvAthI viziSTa atIndriya viSaya saMbadhI ekavIsamA dvAranI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna pUche che-hai bhagavan ! kAMmaLane sakelIne vALI devAya te jeDhalA AkAza pradezane ghere che, zuM tene ukelIne phelAvAmAM Ave te teTalA ja AkAza pradezane te ghere ? arthAt zu ane asthAomA sarakhA ja AkArA pradezane avagAhunA kare che ?
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 prajJApanAsUtre jAvatiyaM tacetra' kamvalazATakaH khalu AveSTita pariveSTitaH san- atyantasaghanatayA saMzliSTaH san yAvad avakAzAntaram - yAvat AnAzapradezAn spRSTvA - avagAdya tiSThati, tAvaccaiva avakAzAntaram--tAvata eva AkAzapradezAn spRSTvA - avagAhya tiSThati, ekaviMzatitamaM dvAram - gautamaH pRcchati - 'thuNA NaM bhaMte ! uDDU UsiyA samANI jAva'yaM khettaM ogAhittANaM ciTThai' he bhadanta ! sthUNA khalla-staMbhbhavizeSarUpA, Urdhvam upari ucchritA - ucchrAyayuktA satI yAvat kSetram avagAhya-vyApya khalu tiSThati, 'tiriyaM piNaM AyatA samANI tAvaiyaM caiva khettaM ogAhANaM cihna ?' tiryagapica khala AyatA - vistA sati kiM tAvaccaiva kSetram abagAhya-vyApya tiSThati ? bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA / ' he gautama ! inta - satyametat, 'dhUNANa u UsiyA taM caiva ciha' sthUNA khala Urdhvam ucchritA satI yAvatkSetramavagAhya tiSThati, tiryagapi AyatA satI tAvaccaiva kSetram avagAhya tiSThati, dvAviMzatitamaM dvAram - gautamaH pRcchati - 'AgAsathiggale NaM bhate / kiMNA phuDe ? kahiM vA kAehiM phuDhe ?' - he bhadanta ! AkAzathiggalam khalu koko vyapadizyate, lokastAvad mahato bahirAkAzasya vistRtapaTasya thiggalamiva pratibhAsate, sa hi lokaH kena spRSTaH - vyAptaH ? katibhirvA - jitane AkAzapradezoM ko gheratA hai, phailAyA huA bhI utane hI AkAzapradezoM ko gheratA hai / gautamasvAmI punaH prazna karate haiM - he bhagavan ! sthUNA (thUna ) Upara uThAI huI (UMcI khaDI huI) jitane kSetra ko avagAhana karake rahatI hai, tirdhI lambI paDI huI bhI utane hI pradezoM ko avagAhana karatI hai ? bhagavAn ! he gautama ! hAM, aisA hI hai| UMcI uThI huI thUna jitane AkAzapradezoM ko vyApta karatI hai, ticha paDI huI bhI utane hI AkAzapradezoM ko vyApta karatI hai / gautama-nagavan ! AkAza - thiggala arthAt loka kisase spaSTa hai ? sampUrNa ! AkAza eka vistRta pada ke sadRza hai, usake vIcameM loka thegaDe ke samAna hai, zrI bhagavAna--hA, gautama ! emaja che vALelI kAMmaLa jeTalA AkAza pradezane ghere che, phelAvelI paNa teTalA ja AkAza pradezAne ghere che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavan ! sthUNA (thAMbhaleA) ubhA karelA hAya te jeTalA kSetranI avagAhanA kare che, ADA paDelA thAbhale paNa zu eTalA ja pradezanI avagAhanA kare che? zrI bhagavAn-he gautama hA, ema ja che UMcA ubhelA thAMbhale jeTalA AkAza pradezane vyAsa kare che, ADA paDelA paNa te teTalA ja AkAza pradezane bhyAsa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! AkAza-thingala arthAt leka zenAthI pRSTa che? saMpUrNa AkAza eka vistRta paTanA sarakhu che, temanA vacamAM leka thigaDA samAna che.
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ 673 pramaivodhinA TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam tAneva - kiyatsaMkhyAkaiH kAyaiH spRSTaH - vyAptaH 1 prathamaM sa mAnyena praznaH, tato vizeSeNa praznaH, praznaviSayI bhUtakAyAn pratyekaM pRcchati - 'kiM dhammasthikAraNaM phuDe ?' kiM dharmAstikAyena spRSTaH - vyAptaH ? kiMvA 'dhammatthikAyassa deseNaM phuDe ?' dharmAstikAyasya dezena - ekadezena spRSTaH ? kiMvA 'dhammatthikAyassa padesehiM phuDe' dharmAstikAyasya pradezaH spRSTaH ? ' evaM adhammatthikAraNaM' evam dharmAstikAyavadeva kim adharmAstikAyena spRSTaH, kiM vA adharmAsvikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA adharmAstikAyasya pradeza: spRSTaH ? evam- 'AgAsatthi - kAeNaM' kim AkAzAstikAyena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM yA AkAzAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? 'eeNaM bhedeNaM jAva puDhavIkAraNaM phuDe jAva tasakAeNaM addhAsamaeNaM phuDhe ?' etena pUrvoktakrameNa bhedena prakAreNa yAvat kim pudgalAstikAyena spRSTaH ? kiM vA pudgalAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiMvA pudgalAstikAyasya pradezaiH : spRSTaH ? kiM jIvAstikAyena spRSTaH ? ityAdirItyA praznaH, tathA - kiM pRthivIkAyena ataH lokAkAza ko viggala kahA gayA hai / yaha loka kisase spRSTa arthAt vyApta hai ? kinanI kAyoM se spRSTa hai ? prathama sAmAnya rUpameM prazna kiyA gayA hai, tatpazcAt vahI prazna vizeSa ko lekara kiyA hai / aba unhIM kAyoM ko eka eka karake pUchate haiM- kyA loka dharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke eka deza se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? adharmAstikAya ke dezale spRSTa hai ? athavA kyA adharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya ke dezase spRSTa hai ? athavA kyA AkAzAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA pudgalAstikAya se spRSTa hai ? kyA pudgalAstikAya ke deza se spRSya hai ? athavA kyA pudgalAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? kyA jIvAstikAya se spRSTa hai ? ityAdi rUpameM prazna samajhalenA cAhie | tathA kyA pRthivIkAya se spRSTa hai ? yAvat kyA aprakAya se spRSTa hai ? tethI lAThAkAzane thingala hela che. A leAka zenAthI pRSTa arthAt vyApta che? keTalI kAyAethI pRSTa che prathama sAmAnya rUpe prazna karelA che, tyAra pachI teja prazna vizeSane laIne karyAM che. have teja kAyAne eke eke pUche che-zu leka dharmAstikAyathI sRSTa che? zuM dharmAstika'yanA eka dezathI pRSTha che ? zuM dharmAstikAyanA pradezAthI pRSTa che ? eja prakAre zu adharmAstikAyathI spaSTa che ? adharmAstikAyanA dezI spRSTa che? athavA zu adharmAstikAyanA pradezeAthI pRSTa che ? zuM AkAzAstikAyathI spaSTa che! zuM AkAzAstikAyanA dezathI pRSTha che? athavA zuM AkAzasti kAyanA pradezeAthI pRSTa che? eja prakAre zuM pudgalAstikAyathI pRSTha che ? zuM pudgalAstikAyanA dezathI pRSTha che ? athavA zu' pudgalAstikAya pradezeAthI spaSTa che ? zuM jIvAstikAyathI pRSTha che ? vigere rUpamAM prazna samajI levA joI e. temaja zuM pRthvIkAyathI pRSTha che? cAvat zu alpsAyathI
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanA spRSTaH ? yAvat-kim apkAyena spRSTaH ? kiM tejaskAyena spRSTaH ? kiM vAyukAyena spRSTaH ? kiM vanaspatikAyena spRSTaH ? kiM sakAyena-dondriya zrIndriya caturindriyeNa spRSTaH ? kim addhAsamayena-zAlavizeSeNa spRSTaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'dhammatthikAraNaM phuDe no dhammatthikAyarasa deseNaM jhuDe dhammasthikAyassa padesehiM phuDe'lokastAvad dharmAstikAyena spRSTaH-vyApto vartate, dharmAritakAyasya sarvAtmanA loke'vagADhatvAt, ata eva-no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH-vyApto bhavati, yena vastunA sarvAtmanA vyApto yo bhavati sa tasyaiva dezena virodhAt vyApto na bhavati, zintu dharmAstikAyapradezAnAM loke'vagAhatvAt, 'evaM azmmatthikAraNatri'-evam-dharmAstijAveda adharmAstimAyenApi spRSTo loko bhavati, no adharmAstikAyasya dezena spRSTaH, kintu adharmAstikAyasya pradeza: spRSTo loko vartate ityarthaH, kintu 'no AgAsasthikAraNaM phuDe' no AkAzAstikAyena sakalena dravyeNa lomA spRSTo bhavadhi lokasyA kAnAstikAyadezamAtrasvarUpanzAt, kintukyA tejaskAya se spRSTa hai ? kyA vAyukAya se spRSTa hai ? kyA vanaspanikAya se spRSTa hai ? kyA sakAya arthAt hIndriya nIndriya caturindriya aura paMcendriya se spRSTa hai ? kyA AddhAkAla se spRSTa hai ? / bhagavan uttara dete haiM-he gautama ! loka dharmAstijJAya se spRSTa hai, kyoMki dharmAstikAya pUrA kA pUrA loka meM hI avagAha hai, ataeva vaha dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, kyoki jo jisake sAtha pUrI taraha vyApta hai, use usake sAtha ekadeza se vyApta nahIM kahA jA sakanA magara loka dharmAritaphAya ke pradezo se to vyApta hai hI ! kyo ki dharmAstikAya ke sabhI pradeza lokameM hI avagADha haiN| isI prakAra loka adharmAstikAya se bhI spRSTa hai, adharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, magara adharmAstikAya ke pradezo se spRSTa hai| kintu loka sampUrNa AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai, kyoMki loka pRSTa che? zuM tejaskAyathI pRSTa che ? zuM vAyu kAyathI pRSTa che? zuM vanaspatikAvathI skRSTa che? zuM trasakAya arthAt hIndriya trIndriya caturindriya ane pacendriyathI pRSTa che ? zuM addhA kAlathI pRSNa che? zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama leka dharmAstika yathI pRSTa che, kemake dharmAstikAya purepurA lekamAM avagADha che, tethI ja dharmAstikAyanA dezathI spaSTa nathI kemake je jenI sAthe purepurUM vyApta thAya che, tethI tenI sAthe eka dezathI vyApta na kahevAya paNa leka dharmAstikAyanA pradezothI te vyApta ja che, kemake dharmAstikAyanA saMkala pradeza lokamAM ja avagADha che. e ja prakAre leka adharmAstikAyanI paNa dhRSTa che, adharmAstikAyanA dezathI spaSTa nathI, paNa adharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che. paNa loka saMpUrNa AkAzAstikAyathI pRSTa nathI, kemake loka sa pUrNa AkAzAstikAyane eka nAno khaMDa mAtraja che.
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 'AgArutthikAyassa deNaM phuDe ?' AkAzAstikAyasya dezena spRSTo bhavati, 'AgAsatthikAyasta padesehiM jAva vaNassaikAega phuDe-AkAzAstikAyassa pradezaizva spRSTa: yAvat-- pudgalAstikAyala jIvAstikAyena pRthivIjJAna ajJAyena tejaskAyena, vAyujhAyena, vanaspatikAyena spRSTo loko vartate pRthivyAdInAmapi sUkSmANAM sakalalokApannatvAt tairapi sarvAtmanA vyApto loko bhavati, kintu 'tasakAieNaM sipa phuDe' trasakAyena syAt-kadAcit spRSTo bhavati, svAta-kadAcit no spRSTo bhagati, tathAca samudghAtagatasya kevalinazcaturthasamaye vartamAnatAzAyAM tena svapradezaiH sakalalokapUraNAt, tasyaca kevalina strasakAyatvAt trasakAyena spRpTo loko bhavati, tadatirikAletu no spRpTo bhavati, sarvatra usakAyAnAmasaddhAvAta, 'addhAkamaeNaM dese phuDe dese No phuDe'-addhAsamayena-kAlavizeSeNa tu lokasya kazciddezaH sampUrNa AkAzAritakAya kA eka choTA-sA khaMDa yAtra hI hai / kintu AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai aura AkAzAstikAya ke pradezoM se bhI spRSTa hai| yAvata-pudgalAstikAya se, jIvAstikAya se, pRthvInAtha se, apakAya se, tejaskAya se; vAyukAma se banaspatikAyale spRSTa hai / sUkSma pRthvIkAya Adi samasta lokameM vyApta haiM, ataeva unake dvArA bhI vaha pUrNa rUpa se spRSTa hai| magara trasakAra se kvacit spRSTa hotA hai aura kvacit spRSTa nahIM bhI hotA hai| jaba kevalI samudghAna karate haiM taya cauthe samaya meM ve apane AtmapradezoM se sampUrNa loka ko vyApta karalete haiM, kevalI bhagavAn sakAya ke hI antargata haiM, ataeva usa samaya lamalA loka usakAya se spRSTa hotA hai, isake atirikta anya samaya meM sampUrNa lokatanakAyale spRSTa nahIM hotA hai| kyoMki usajIva sirpha vasanADI meM hI pAye jAte haiM jo sirpha eka rAjU cauDI aura caudaha rAjU UMcI hai| __ avAsamaya ke dvArA loka kA koI 'mAga spRSTa hotA hai aura koI bhAga spRSTa nahIM hotaa| kintu AkAzAstikAyanA dezathI pRSTa che ane AkAzasti kAyanA pradezothI paNa bhraSTa cha. yAvat pugatAstathI, stiyathI, pRthvIyathI, 24thI, tAthI, vayukAyathI ane vanaspatikAyathI pRSTa che. sUma pRkAya Adi samasta lekamAM vyApta che, tethI ja temanA dvArA paNa te pUrNa rUpathI spaSTa che, paNa trasakAyathI kavacit spaSTa thAya che ane kavacita pRSTa nathI paNa thatA. jyAre kevalI muddaghAta kare che tyAre cothA samayamAM teo potAnA AtmapradezathI sa pUrNa lekane vyApta karI le che. kevalI bhagavAna trasakAyanA ja aMtargata che, tethI ja te samaye samasta leka trasakAyathI pRSTa thAya che, tethI atirikta anya samayamAM saMpUrNa leka trasakAyathI pRSTa nathI thatA. kemake trasa jIva phakata trasa nADImAM ja maLI Ave che. je phakta eka rAju pahoLI ane cauda rAju uMcI che. addhA samaya dvArA lekanA keI bhAga spaSTa thAya che ane koI bhAga spaSTa nathI thatA.
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAenAstra spRSTo bhavati, kazcidezo no spRSTo bhavati trayoviMzatitamaM dvAram, gautamaH pRcchati-'jaMbu. dIveNaM bhaMte ! dIve kiMNA phuDe kaihiMvA kAehiM phuDe ?' he bhadanta ! jambUdvIpaH khalu dvIpaH kena spRSTaH-vyApto bhavati ? iti sAmAnyena praznaH, atha vizeSataH praznayati-katibhirvAkiyatsaMkhyAkaiH kAyaiH spRSTo-vyApto bhavati ? tadeva vizadayati-"kiM dhammatthikAraNaM jAva AgAsatthikAraNaM phuDe ?'-kiM dharmAstikAyena spRSTaH ? yAvat-kiMvA dharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTo bhavati ? evaMm -kim adharmAstikAyena spRSTaH kim adharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kivA'dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ? evam AkAzAstikAyena spRSTaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'No dhammatthikAraNaM phuDe' no dharmAstikAyena jambUdvIpo dvIpaH sarvAtmanA spRSTaH, apitu 'dhammatthikAyassa deseNaM phuDe' dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, 'dhammasthikAyassa padesehiM phuDe'-dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, 'evaM adhammatthikAyassa vi, AgAsatthikArassavi evam-dharmAstikAyasyaiva adharmAstikAyasyApi, athaca AkAzAstikAyasyApi dezena pradezaizva spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, natu gautamasvAmI he bhagavan ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa kisake dvArA spRSTa hai ? yaha sAmAnya prazna hai| isI ko vizeSa rUpa se pUchate haiM -jambUdvIpa kinane kAryoM se spRSTa hai ? isakA spaSTIkaraNa karate haiM kyA dharmAstikAya se spRSTa hai ? yA kyA dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai ? isI prakAra kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA adharmAstikAya ke deza se athavA kyA adharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai? isI prakAra kyA AkAzA stikAya se spRSTa hai ? bhagavAn-he gautama ! jambUdvIpa dharmAstikAya se pUrNa rUpa se spRSTa nahIM hai, kintu dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai, dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai| isI prakAra adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ke bhI deza se aura pradezoM se spRSTa hai| sampUrNa adharmAstikAya aura saMpUrNa AkAzAstikAya se bhI jambU - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaMbudvIpa nAmaka dvIpa zAnA dvArA spaSTa che ? A sAmAnya prazna che. tene ja vizeSa rUpe pUche che-jambudvIpa keTalI kAyAthI pRSTa che? tenuM spaSTIkaraNa kare che, zuM dharmAstikAyathI spaSTa che? agara zuM dharmAstikAyanA dezathI spaSTa che? zuM dharmAstikAyanA pradezathI spaSTa che? e prakAre zu adharmAstikAyathI pRSTa che ? zuM adhamastikAyanA dezathI athavA zu adhamastikAyanA pradezathI pRSTa che ? eja prakAre zuM AkAzAstikAyathI pRSTa che? zrI bhagavAna-he gautama! jambudvIpa dharmAstikAyathI pUrNa rUpathI spaSTa nathI, kintu dharmAstikAyanA dezathI spaSTa che, dharmAstikAyanA pradezathI pRSTa che. e ja prakAre adhamastikAya ane AkAzAstikAyanA paNa dezathI ane pradezathI spaSTa che. saMpUrNa adhamo
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam 677 adharmAstikAyena AkAzAstikAyena ca spRSTaH, 'puDhavIkAieNaM phuDhe jAva vaNassaikAieNaM phuDe'-pRthivIkAyikena spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, yAvad apkAyikena tejaskAyikena vAyu kAyikena vanaspatikAyikena ca spRSTaH, 'tasakAieNaM phuDe siya No phuDe'-trasakAyikena-dvi tricaturindriyeNa spRSTo jambUdvIpo dvIpaH, syAt-kadAcit no spRSTo bhavati, 'addhAsamaeNaM phuDe'-addhAsamayena-kAlavizeSeNa jambUdvIpo dvIpaH spRSTo bhavati, caturviMzatitamaM dvAramAha'evaM lavaNasamudde dhAyatisaMDhe dIve'-evam-jambUdvIpavadeva lavaNasamudro dhAtakIpaNDo dvIpaH 'kAloe samudde abhitara pukkharaddhe' kAlodaH samudraH, abhyantarapuSkarArddhaH 'vAhirapuvakharaddhe evaM ceva'-vahiH puSkarAoM dvIpaH, evaJcaiva-pUrvoktavadeva avaseyam kintu-'NavaraM addhAsamaeNaM no phuDhe' nvaram-pUrvopekSayA vizepastu-addhAsamayena no spRSTo bhavati, addhAsamayasya arddhatRtIyadvIpa samudAntarvatitayA bahirabhAvAt, ata eva bahidvIpasamudrANAmaddhAsamaya sparzaniSedhaH kRtaH 'evaM jAva sayaMbharamaNasamudde-evam-pUrvoktarItyA yAvat-varuNa kSIra ghRtekSunandikAruNavaradvIpa spRSTa nahIM hai / vaha pRthvIkAya se spRSTa hai yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai, arthAt apakAya, tejaskAya, vAyu'kAya aura vanaspatikAya se spRSTa hai| jambUddhopa vasakAya se kvacit spRSTa hotA hai, kvacit spRSTa nahIM hotA hai / addhAkAla se spRSTa hai| . jambUdvIpa saMbaMdhI vaktavyatA ke anusAra hI lavaNasamudra, dhAtakIkhaMDa dvIpa, kAlodasamudra, abhyantara puSkarAdha aura bAhya puSkarAdha bhI samajhalenA caahie| pahale se vizeSa yaha hai ki adbhAsamaya aDhAI dvIpa ke antargata hI hotA hai. bAhara nahIM, ataeva bAhara ke DIpa aura lapudra addhAkAla se spRSTa nahIM haiN| isI prakAra svayaMbhUramaNa samudra taka samajhalenA cAhie, arthAt varuNa, kSIra. ghRta, ikSu, nandIzvara, aruNavara, kuNDala, rucaka, kuru, mandara, AvAsa, kaTa. nakSatra, candra, sUrya, deva, nAga, yakSa, bhUta, svayaMbhUramaNa samudra, ye saba dharmAsti. kAyathI paNa jambudvIpa spaSTa nathI, te pRthvI kAyathI pRSTa che yAvat vanaspatikAyathI spaSTa arthAt aSkAya, tejaskAya, vAyukAya ane vanaspatikAyathI spaSTa che jabudvIpa bresakAyathI kavacita spaSTa thAya che, kavacit spaSTa nathI thato addhA kAlathI spaSTa che. jambudvIpa sabaMdhI vaktavyata nA anusAra ja lavaNa samudra, dhAtakIkhaDa dvIpa, kAle samudra abhyantara puSkarAI ane bAhya puSkarA paNa samajI levA joIe. pahelAthI vizeSa e che ke caddhA samaya aDhAI dvIpanA antagartAja hoya che, bahAra nahIM tethI ja bahAranA dvIpa ane samudra addhA kALathI pRSTa nathI. eja rIte svaya bhUramaNa samudra sudhI samajI sa na arthAt 131, kSI, dhRta. kSu, nanhAva2, 2035.12, 336, 34, 13, bhanda2, sAtAsa, eTa, nakSatra, yandra, sUrya, va, nA, yakSa, bhUta, svymRtrbhe| sabhadra A badhA dharmAstikAyanA deza AdithI pRSTa che.
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ ive kuNDalarucaka kurumandarAvAsa kUTa nakSatracandra dharAzca devonAgazca yakSazca bhUtazca svayaMbhUramaNasamudrazca dharmAstikAyadezAdinA ra pRSTo bhavati, 'esA parivADI imAhiM yAhAhi aNugaMtavyA' eSApUrvoktA jambUdvIpAdi viSayiNI paripATI zreNiH, AbhiyAbhiranugantavyA 'taM jahA-jaMbuhIve lavaNadhAyatikAloya pukkSare varuNe / khIracayakhoyaNaMdiya aruNavare kuMDaleyara // 1 // ' tadyathA-jambUdvIpaH, lavaNaH, dhAtakI kAlodaH, puSkaraH, vrunnH| kSIraghRtekSunandI ca aruNavaraH kuNDalo rucakaH // 1 // 'AbharaNavatthagaMdhe upaelatilaeya paumanihirayaNe / nAsaharadahanaio vijyA vakkhArakappidA // 2 // AbharaNavastragandha utpalatilakazca padanidhiratnAni varSadhara hRdanadyo vijayA vakSaskArakalpendrAH / 2 // 'kuruvaMdarAvAsA kUDA naksattacaMdavarAya / deve NAge javakhe bhUeya sayaMbhUramaNeya // 3 // kuruH mandaraH AvAsAH kUTA: nakSatracandrasUrAzca / devo nAgo yakSo bhUtazca svayambhUramaNazca // 3 // tathAca sarvaTTIpalamumaNAmasyantaravartIjambUdvIpo vartate tatparikSepI lavaNasamudro'sita, tadanantaraM puskarabaro dvIpo vilasati. dvIpasamAnAsidhAnAH samudrAH santi, yathA puSkaravarasamudraH, tadanantaraM varuNavaro dvIpaH, varuNavaraH samudrazca kSIravaro dvIpaH kSIrodaH samudraztha, tadanantaraM ghRtazrodvIpaH, ghRtodaH sasudrazca, tadanantaras ikSubo dvIpaH, ikSuvaraHsamudrazca, tadanantarata-nandIzvaro dvIya, nandIzvaraH samuca, ete'STAvapi ca samudrA ekaikarUpAH santi, tadanantaraM dvIpAH samudrAzca pratyekaM nitrisvarUpAH sandi kAya ke deza Adi se spRSTa haiM / jambUdvIpa Adi saMdhI zaha paripATI ina gAthAoM se samajhalenI cAhie-samasta dvIpoM aura samudroM ke madhya meM yaha jasvadIpa hai| ise saba ora se gherane vAlA labaNasAda hai| lavaNasamudra ke cAro ora dhAtazIkhaMDa nAmaka dora hai, usake cAroM aura kAloda samundra hai| kAloda samudra kA parikSepa karanevAlA puzkarabara dvIpa hai| isake pazcAt kIphoM ke samAna hI nAma vAle samudra haiM, jaise puSkarapara sacandra, phira varuNavara hIpa, varuNavara samudra, kSIravara dvIpa, kSIrod samudra, tatpazcAt dhRtavara dIpa aura ghRtoda samudra, tadanantara ikSuvara dvIpa aura ikSuvara samudra, phira nandIzvara zrIpa aura nandIzvara samudra, ye ATha dvIpa aura samudra eka eka rUpa hai, inake pazcAt pratyeka dvIpa aura samudra tIna-tIna milate-julate nAmo bAle haiM, jaise-aruNa, arUNavara, aruNa jambudvIpa Adi sa baMdhI A paripATI gAthAothI samajI levI joIe. badhA dvIpa ane samudranI vacce A jambudvIpa che. tene badhI bAjuthI gheranAra lavaNa samudra che. A lavaNa samudranI cAre bAju dhAtakI khaDa nAme dvIpa che. tenA pharato kAleda samudra che. kAleda samudrane parikSepa karavAvALA puSkara vara dvIpa che. tenI pAchaLa kapanA samAna ja nAmavALA samudra che.-jemake puSkaravA samudra ane pachI varUNuvara dIpa. vaNavara samudra, kSIravara dvIpa, kSIrAda samudra, tyAra pachI ghatavara dvIpa ane dhRtada samudra, tadanantara izkavara dvIpa ane ikSuvara samudra, pachI nandIzvara dvIpa ane nandI 2 samudra, A ATha dvIpa ane samudra eka eka rUpa che. temanI pAchaLa pratyeka dviIpa ane samudra traNa traNa maLatA
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ trafat TIkA pada 15 0 8 atIndriyavizeSaviSaya nirUpaNam dU yathA- 'aruNa' itipadena aruNa:, aruNavaraH, aruNavarAvabhAsaH, 'kuNDala' iti padena kuNDalaH, kuNDalavaraH, kuNDalavarAvabhAsaH, 'rucaka' iti padena rucaka, rucakAraH, rucakavarAvabhAsaH ityAdirItyA bodhyam, ayazcakramo nandIzvarasamudrAnantaram - aruNo dvIpaH, aruNaH samudraH, tata:aruNavaro dvIpaH, aruNavaraH samudraH, tava - aruNavarAvabhAsaH dvIpaH, aruNavarAvabhAsaH samudrazca ityAdirUpo bodhyaH tepAzca dvIpasamudrANAM nAmAni anugatarUpeNa saMgrAhayitumAha 'AbharaNavakhetyAdigAvAdvayam, tatra yAni kAnicidAbhagNanAmAni yathA hArArddhahAraratnAcala nAvaliprabhRtIni yAni ca vasvanAmAni - cInAMzukaprabhRtIni yAni ca gandhanAmAni - koggerbhRtIni yAni cotpalanAmAni - jalaruhacandrodyotaprabhRtIni yAni ca tilakaprabhRtIni vRkSanAmAni yAni ca padmanAmAni - zatapatrasahasrapatraprabhRtIni yAni ca pRthivInAmAni - rahanaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhAprabhRtIni yAni ca navanidhInAM caturdazacakravartiratnAnAM, cullahimavadAdikAnAM varSaparaparvatAdInAM padyAdInAM hRdAnAM, gaGgAsindhuprabhRtInAM varAvabhAla, kuMDalapada se kuMDala, kuMDalavara aura kuMDalavarAvabhAsa | 'rucaka' pada se rucaka, rucakavara aura rupakavarAvabhAsa, ityAdi / yaha krama nandIzvara samudra ke bAda- aruNa dvIpa, aruNa samudra, aruNavara dvIpa, aruNavara samudra, aruNavarAvabhAsa dvIpa, alagavarAvabhAsa samudra ityAdi / una dvIpo aura samudroM ke nAma anukrama se saMgRhIta karane ke lie kahA hai- jitane bhI AbharaNoM ke nAma haiM, jaise- hAra arddhahAra, ratnAvalI, kanakAvalI Adi, jitane bhI vastroM ke nAma haiM, jaise cInAMzuka Adi, jo bhI gaMdha ke nAma haiM, jaise koSTapuTa Adi, jitane bhI kamaloM ke nAma haiM- jalaruha, candrodyota Adi, isI antara fros Adi jo bhI nAma haiM, padmo ke zatapatra, sahastrapatra Adi jinane nAna haiM, pRthivayoM ke jo ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMka'prabhA, dhUmaprabhA Adi nAma haiM, cakravartI kI nau nidhiyoM aura caudaha ratnoM ke jo nAma haiM, varSa parvatoM ke jo himavAna Adi nAma hai, hradoM ke jo padmahUda nAmAvALA che. jemake arUNa, aNura, arUNuvarAvabhAsa, kuM'Dala padathI kuDala, kuMDalavara ane kuM DalavarAbhAsa, rUcaka, cakavara, ane rUcakavarAvabhAsa, vigere. A kaeNma nandIzvarasamudranA pachI-- rUDhIpa arUNasamudra, arUNavarasamudra, pachI avarAvamAsaDhIpa, aNuvarAvabhAsa samudra vigere dvIpe ane samudronA nAma anukramathI saMgRhIta karavAne mATe kahyu che jeTalAM paNa AbharaNenA nAma che, jemake hAra, ahAra, ratnAvalI, kanakAvI, Aphri jeTalAM vasronA nAma che, jemake cInAMzuka Adi, jeTalAM gaMdhanA nAma che. jemake, kASThapuTa Arki, jeTalA paNa maLeAnA nAma ke--jalarUha, candrodyota Adi, eja prakAre vRkSeAnA tilaka Adi je nAma che, padmAnA zatapatra, sahasrapatra, Adi jeTalAM nAma che, pRthvIcenA je tnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, pakaprabhA, dhUmapramA Ari nAma che, cakravartI nA navanidhie ane cauda ratnAnA je nAma che, vadhara paryaMtanA je himavAnuM 3
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ta 680 prajJApAsU 3 " nadInAM, kacchAdInAM vijayAnAM mAlyavadAdInAM vakSastrAraparvatAnAM, saudharmAdInAM kalpAnAM, zakrAdInAmindrANAM devakuru - uttarakurumandarANAmAvAsAnAM zakrAdisambandhinAM meru pratyAsannAaari kUTAnAM kSullAdisamvandhinAM nakSatrANAM kRttikAdInAM candrANAM sUryANAJca nAmAni santi tAni sarvANyapi pratyekaM dvIpasamudrANAM tritrisvarUpANi vaktavyAni tadyathA - hAro dvIpa:, hAraH samudraH, hAravaro dvIpa:, hAravyaH samudraH, hAravarAvabhAso dvIpaH, hAravarAvabhAsaH samudraH, ityAdirUpeNa pratyekaM tritrisvarUpANi vaktavyAni tAvad, yAvat - sUryo dvIpaH sUryaH samudraH, sUryavaro dvIpaH sUryavaraH samudraH, sUryavarAvabhAso dvIpaH, sUryavarAvabhAsaH samudra iti, tadanantaraM sUryavarAvabhAsaparikSepI devo dvIpaH, tadanantaram devaH samudraH, tadanantaraM nAgo dvIpaH, nAgaH samudraH, tato yakSo dvIpaH, yakSaH samudraH, tadanantaraM bhUto dvIpaH, bhUtaH samudraH, svayambhUramaNo dvIpaH, svayambhUramaNaH samudraH ityete paJca devAdayo dvIpAH, paJca devAdayaH samudrAH, ekarUpA Adi nAma haiM, nadiyoM ke jo gaMgA sindhu Adi nAma haiM, vijayoM ke jo kaccha sukaccha Adi nAma haiM, vakSaskAra parvatoM jo mAlyavanta Adi nAma haiM, saudharma Adi kalpoM ke jo nAma haiM, indra Adi ke jo bhI zukra Adi nAma haiM, isI prakAra devakuru, uttarakuru, mandara Adi parvata, zakrAdi saMbaMdhI, AvAsa meru ke nikaTavartI kUTa, ina sabake tathA kRttikA Adi nakSatroM ke, candroM ke, sUryoM ke jo jo bhI nAma haiM, una sabake nAma para dvIpoM ora samudroM ke tIna-tIna rUpa meM nAma samajhalene cAhie / yathA - hAra, dvIpa, hAra samudra, hAravara dvIpa, hAravara samudra, hAravarAvabhAsa dvIpa, hAravarAvabhAsa samudra, ityAdi rUpa se pratyeka ke tIna-tIna svarUpa kahane cAhie, yAvat sUrya dvIpa, sUrya samudra, sUryavara dvIpa, sUryavarasamudra sUrya varAvabhAsa dvIpa, sUryavarAvabhAsa samudra / usake pazcAt sUryarAvabhAsa ko saba ora se ghere hue deva dvIpa, phira deva samudra, phira nAga dvIpa, - samudra, phira yakSa dvIpa, yakSa samudra, phira bhUta dvIpa, bhUta samudra, svayaMbhUramaNa dvIpa, Adi nAma che, rhadAnA je padmahada Adi nAma che, nadiyAnA je gaMgA sindhu Adi nama che, vijayAnA je kaccha sukaccha Adi nAma che. vakSaskAra parvatAnA je mAlyavanta Adi nAma che, saudharma Adi kalpAnA je nAma che. indra AdinA je kaMI zaka Adi nAma che. e pramANe devakurU, uttarakurU, mandara Adi paryaMta zakrAdi sambandhI AvAsa merUnA najIkanA phUTa e badhAnA tathA kRttikA Adi nakSatrAnA, candronA, sUryanA je kaiAi paNa nAma che, e badhAnA nAma upara dvIpA ane samudronA traNa trazu rUpamAM nAma samajI levA joie. jemake dvAradvIpa, DhArasamudra, hAravaradvIpa, hAravarasamudra, hAravarAvabhAsadvIpa, hAravarAvabhAsasamudra ItyADi rUpo pratyekanA traNa traNa svarUpa kahevAM jeIe, cAvat sU`dvIpa, susamudra, sU * parIya, sUryavara samudra, sUryAparAvalAya dvIpa, sUryavazavalAsa samudra tenA pachI, suuryvrAvabhAsane badhI aAjuthI gherIne deva dvIpa, vaLI deva samudra, pATe nagaDhIpa, nagasamudra pachI cA dvIpa, yakSasamudra, vaLI pAche bhUtadvIpa bhUtasamudra, svayaMbhUramaNu dvIpa, svayaM nAga "
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyapodhinI TIkA pada 15 20 7 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam eva santi, natveSAM trika svarUpalam, pUrvamAkAsavigalazabdena lokaH prarUpitaH, samprati paJcaviMzatitamaM dvAras-lokazabdenaiva taM prarUpayitumAha-'loge NaM bhaMte ! kiMNA phuDe, kAhiM vA kArahiM ?' he bhadanta ! lokaH khalu kena vastunA spRSTaH-vyApto vartate ? iti sAmAnyena praznaH, atha vizeSeNAha gatibhirvA kAyaiH spRSTaH-vyApto loko vartate ? bhagavAn Aha-'jahA AgAsathiggale' yathA bhAkAzathiggalaM nAma lokaH pratipAditastathaiva pratipAdayitavyaH, paiTa viMzatitamaM dvAram-gautamaH pRcchati-'aloe NaM aMte ! kiM NA phuDe, katihiM vA kArahiM. pucchA'-he bhadanta ! alokaH khalu kena vastunA spRSTaH ? katimi vA kAyaiH spRSTastAvada aloko mavati ? kiM dharmAstikAyena spRSTaH ? kiM vA dharmAstikAyasya dezena spRSTaH 1. kiM svayaMbhUramaNa samudra, pAMca devAdi dIpa aura pAMca devAdi samudra haiM jo eka rUpa hI haiN| ye tIna svarUpa vAle nahIM haiN| pahale loka ko AkAzathiggala zabda se prapita kiyA thA, aba 'loka, zabda ke dvArA hI usakI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM-bhagavan ! loka kisa vastu se spRSTa hai ? yaha prazna sAmAnya rUpa se huaa| isI ko vizeSa rUpa se kahate haiM-loka kitane kAyoM se spRSTa hai ? bhagavAna uttara dete haiM-jaisA AkAzathiggala ke viSaya meM nirUpaNa kiyA hai, usI prakAra loka ke viSaya meM bhI samajhalenA caahie| * gautamasvAmI-he bhagavAn ! aloka kisase spRSTa hai ? athavA kitane kAyoM se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya se spRSTa hai ? kyA dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? athavA kyA dharmAstikAya ke pradezo se spRSTa hai ? kyA adharmAstikAya se spRSTa hai ? adharmAstikAya ke deza se spRSTa hai ? athavA adharmAstikAya ke pradezoM bhUramaNa samudra, A pAca devAdhidvIpa ane pAMca devAdi samudra che. je eka rUpa ja che. e traNa traNa svarUpavALA nathI. pahelAM loka je AkAza thigala zabdathI prarUpita karyuM hatuM, have leka, drArA ja tenI prarUpaNa karavAne mATe kahe che-he bhagavan ! leka kaI vastuthI pRSTa che ? A prazna sAmAnyarUpe thayo. tene ja vizeSa rUpe kahe che ke keTalI kAyAthI spaSTa che ' ) - zrI bhagavAna uttara Ape che-jema AkAza thignalanA viSayamAM nirUpaNa karyuM che. te ja prakAre leka nA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana aleka ThenAthI pRSTa che ? keTalI kAyAthI spaSTa che ? zuM dharmAstikAyathI spaSTa che ? zu dharmAstikAyanA dezathI spaSTa che ? athavA zuM dhAma stikAyanA pradezothI pRSTa che ? zu adharmAstikAyathI spaSTa che ke adharmAstikAyanA dezathI skRSTa che athavA adhamastiyanA pradezathI spaSTa che ? zuM AkAzAritakAyathI spaSTa che. do 45
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ phara prajJApanAsUtre thA dharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH ! kim adharmAstikAyena spRSTaH ? kiMvA adharmAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA adharmAstikAyasya pradezaH spRSTaH ? kis thAkAzAstikAyena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya dezena spRSTaH ? kiM vA AkAzAstikAyasya pradezaH ? ityAdi rItyA pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'no dhammatthikAraNaM phuDejAva no AgAsatvikAraNaM phuDe' - AlokastAvada no dharmAstikAyena spRSTaH, yAvada - no dharmAstikAyasya dezena spRSTaH, no dharmAstikAyasya pradeza: spRSTaH, no adharmAstikAyena spRSTaH, no adharmAstikAyasya dezena spRSTaH, no adharmAstikAyasya pradezaiH spRSTaH, no/ AkAzAstikAyena pRSTaH, apitu - 'AgAsatthikAyasta deseNaM phuDe' AkAzAstikAyasya dezena spRSTo bhavati, 'no puDhavIkAraNaM phuDe' no pRthivIkAyikena spRSTaH, 'jAva no addhA samaraNaM phuDe' yAvat no aSkAyikena, no tejaskAyikena, no vAyukAyikena, no vanaspatikAyikena spRSTaH, no trasakAyena spRSTaH, no addhAsamayena spRSTaH, tatra hetu mAha - 'ege ajIva se spRSTa hai ? kyA AkAzAstikAya se spaSTa hai ? AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai ? athavA AkAzAstikAya ke pradezo se spRSTa hai ? ityAdi rUpa se pRcchA karanI cAhie / bhagavAn he gautama! aloka dharmAstikAya se spRSTa nahIM hai dharmAstikAya deza se spRSTa nahIM hai, dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa nahIM hai / vaha adhamastikAya se spRSTa nahIM hai, adharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, adharmAstikAya ke pradezoM se bhI spRSTa nahIM hai / aloka AkAzAstikAya se spRer nahIM hai, kintu AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai / vaha pRthvIkAyika se bhI spRSTa nahIM hai yAvat addAsamaya se bhI spRSTa nahIM hai, arthAt aprakAya se, tejaskAya se, vAyukAya se, vanaspatikAya se aura kAya se bhI spRSTa nahIM hai, addhAsamaya se bhI spRSTa nahIM hai / alokAkAza ajIvadravya kA arthAt AkAzAstikAya kA eka deza hai, sampUrNa AkAzAstikAya use nahIM kaha sakate, AkAzAstikAyanA dezathI pRSTa che ? athavA AkAzAstikAyanA pradezeAthI pRSTa che ? ityAdi pRcchA karavI oie. zrI bhagavAna-he gautama! aleka dharmAstikAyathI dhRSTa nathI, dharmAstikAyanA dezathI pRSTa nathI, dharmAstikAyanA pradezethI sRSTa nathI. te adharmAstikAyo pRSTa nathI. adharmAMstikAyanA dezathI pRSTa nathI, adharmAstikAyanA pradezeAthI paNa pRSTa nathI. aleka AkAzAstikAyathI pRSTa nathI. parantu AkAzAstikAyanA dezI spaSTa che. te pRthvIkAyikathI pazu pRSTa nathI cAvat addhA samayathI paNu sRSTa nathI. arthAt epkAyI, tejaskAyathI, vAyukAyathI, vanaspatikAyathI ane sakrAyathI paNu sRSTa nathI. addhA samayathI paNu sRSTa nathI. aleAkAkAza ajIva dravya arthAt AkazAstikAyanA eka deza che, sa pUrNa AkAzA
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 7 atIndriyavizeSaviSayanirUpaNam davvadese agurulahue aNaMtehi agurulahuyaguNehi saMjutte savvAgAsaaNaMtabhAgUNe'-eko'jIvadravya dezo'loka AkAzAstikAyasya dezo vodhyaH, paripUrNastvAkAzAstikAyo na bhavati lokAzena hInatvAt, ata evAloko'gurulaghuko bhavati amUrtatvAt, anantairagurulaghukaguNaiH saMyukto bhavati, pratipradeza svaparabhedabhinnAnAmanantAnAmagurulaghuparyAyANAM sadbhAvAt, athAlokasya parimANamAha-sarvAkAzAnantabhAgonam lokAkAzamAtrakhaNDahInaM sakalAkAzapramANamityarthaH, aloko vyapadizyate iti 'iMdiyapayassa paDhamo uddeso' indriyapadasya prathama uddezaka smaaptH|7| itizrI vizvavikhyAta-jagadvallama-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka: - pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApura' rAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM __ zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyaakhyaayaaN| indriyAkhyapaJcadaze pade prathama uddezaka samAptaH // 2 // .kyA ki vaha lokAkAza se hIna hai / vaha aguruladhu hai, kyoM ki amUrta hai ananta agurulaghu guNoM se saMyukta hai, kyoMki usake eka-eka pradeza meM sva-para bheTa se bhinna ananta agurulaghu paryAya vidyamAna haiN| aloka sampUrNa AkAza ke ananta bhAga se hIna hai athavA yoM kahanA cAhie ki lokAkAza jitane khaMDa se kama sampUrNa AkAzapramANa hai| : zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlavrativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM : ||pNdrhveN indriyapada kA prathama uddezaka samApta // 2 // stikAya te nathI kahevAte, kemake te leAkAkAzathI hIna che, te agurUvaghu che, kemake amata che, ananta agurulaghu guNethI saMyukta che, kemake tenA eka eka pradezamAM svapara bhedathI bhina anata agarUlaghu paryAya vidyamAna che, alAke saMpUrNa AkAzanA anantamAM bhAgathI ThIna che athavA ema kahevuM joIe ke kAkAza jeTalA kha3thI kama saMpUrNa AkAza pramANa che. : - zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vrati viracita prajJApanA sUtranI prameyAdhinI vyAkhyAne paMdaramA indriya padane prathama uddezaka samAsa rA *
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghUMTa HerpanAsatre paJcadazapade dvitIyodeza: mUlam - gAhA - iMdiya ubacaya1, NivvasaNA ca mayA bhave asaM * khejjA3 / laddhI 4 unaogaI5 appAva hue visesAhiyA || 1|| ogAhaNA6, 'avAeM7, IhATa taha vaMjagoggahe 9 - 10, ceva / davidiya11 bhAvi - diya12 tIyA vRddhA purakkhaDiyA ||02|| chAyA - gAthA - indriyopacayaH 1, nirvartanA 2 ca samayA bhaveyurasaMkhyeyAH 3, labdhi: 4 upayogAddhA 5, alpabahutve vizeSAdhikAH // 11 // avagrahaNa 6, avAya: 7, IhA 8, tathA vyaJjanAvagrahaJcaiva 9-10 / dravyendriyam 11 bhAve ndrayam 12 atItabaddhapuraskRtAni ||2|| TIkA - paJcadazapadasya prathamodezArthaM prarUpya samprati dvitIyodezAya tadarthasaMgrAhakagAthAdvayamAdAvAda - 'iMdiyauvacaya 1 NivvattaNAya 2 samayA bhave asaMkhejjA 3 / laddhI 4 uvagaddhaM 5, appA hue visesAhiyA || 1 || ogAhaNA 6, avae 7 IhA 8 taha vaMjaNoggahe paMdrahavAM pada- dvitIya uddezaka zabdArtha - dvArasaMgraha gAthA kA zabdArtha isa prakAra hai - (iMdivauvacaya) indri yopacaya (nivvattaNA ya) aura nirvartanA (samayA bhave asaMkhejjA) asaMkhyAta samaya hote haiM (ladvI) labdhi (ucaogahUM) upayogakAla (appAbahue) alpabahutva (vise sAhiyA) vizeSAdhika // 1 // (ogAhaNA) avagAhanA (avAe) avAya ( IhA ) IhA (taha vaMjaNoggahe ) tathA aircragraha ( a ) aura (dabiMdiya) dravyendriya (bhAvidiya) bhAvendriya (tIyA) atIta (vadvA) baddha (purakkhaDiyA) Age hAnevAlI | 2|| TIkArtha- pandrahaveM pada ke prathama uddezaka kI prarUpaNA karake aba dUsare uddezaka kI parUpaNA karane ke lie usameM nirUpita viSayoM kA saMgraha karanevAlI do gAthAeM prathama kahate haiM - paMdaramuM. pada-dvitIya uddezaka zabdArtha-dvAra saMgraha gAthAnA zabdArtha yA aAre he - (iMdiya uvacaya) indriyoMpayaya (nivattaNAya) bhane nirvartanA (samayA bhave asaMkhejjA) asaMkhyAta samaya dhAya che (laDI) savidha (utrabhogaDha) upayoga ANa (appA bahue) mahapa hutva (visesAhiyA) vizeSAdhi4 / 1 / (ogAhaNA) avagAhanA (avAe ) avAya ( IhA ) | ( taha vaMjaNo gAhe ) tathA vyaMkanA patha (ceva) mane (duvviMdiya) dravyendriya (bhAviMdiya) lAvendriya (tIyA) atIta ( baddhA) maddha ( purakkhaDiyA) bhAgaNa dhanArI TIkA-paMdaramA padanA prathama uddezakanI prarUpaNA karIne haeNve khIjA uddezakanI prarUpaNAM karavAne mATe temAM nirUpita viSayeAnA saMgraha karavAvALI e gAthAo prathama kahe che 1
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 15 dvitIyoddezArthasagrahaNam 9-10 ceva / dadhidiya 11 bhAbiMdiya 12 tIyA vaddhA purakkhaDiyA // 2 // prathamam-indri"yopacaya:-indriyANAmupacayo nirUpaNIyaH tatra upacIyate-upacayaM prApyate indriyamanenetyupa cayaH, indriyaprAyogyapudgalasaMgrahaNasampattiH, indriyaparyAptiritibhAvaH 1, tadanantaraM nirvartanA -ca vAhyAbhyantararUpA nivRttiH-AkAramAtrasya niSpAdanarUpA vaktavyA 2, tadanantaraM pUrvoktA nirvartanA katisamayA bhavatItijijJAsAyAm asaMkhyeyAH samayAH nirvartanAyAH bhaveyu riti nirvacanaM kartavyam 3, tadanantaraM labdhiH - indriyANAmAvaraNakarmakSayopazamarUpA prarUpaNIyA 4, tadanantaram-upayogAnA-upayogaRvizeSarUpA vaktavyA 5, tadanantaram alpavahutve prarUpyamANe pUrvapUrvApekSayA uttarottarA upayogAddhA vizeSAdhikA vaktavyA 6, tadanantaram avagrahaNamparicchedarUpaM vastu nirNayaH prarUpaNIyam, paricchedazcAvAyAdibhedAnekaprakArako bhavatIti , (1) sarvaprathama indriyopacaya kA nirUpaNa kiyA jaaegaa| indriya jisake dvArA upacaya ko prApta ho vaha upacayaarthAt indriyoM ke yogya pudgaloM kA saMgrahaNa yA indriparyApti indriyopacaya kahalAtA hai / (2) tadanantara nirvartanA arthAt bAhya aura Abhyantara nivRtti athavA AkRti kA utpanna honA kahA jaaegaa| (3) tatpazcAt pUrvokta nirvatamA kitane samayoM meM hotI hai, aisI jijJAsA hone para uttara diyA jAyagA ki nirvatanA ke asaMkhyAta samaya hote haiM / (4) usake bAda labdhi arthAt indriyAvaraNa karma ke kSazeSazama kA kathana kiyA jaaegaa| (5) upayogakAla kA nirUpaNa kiyA jaaegaa| (6) tadanantara alpabahatya kI prarUpaNA karate hue pUrva-pUrva kI apekSA uttarottara upayogAddhA vizeSAdhika kahA jAegA / (7) phira apagraha arthAt pariccheda rUpa vastunirNaya karege (8) pari (3) sarva prathama IndriyonuM nirUpaNa karAze. Indriya jenA dvArA upacayane prApta thAya te upaya, arthAta Indriyone pudgalane saMgraha agara Indriya paryApti Indri pacaya kahevAya che. (2) tadanAra nirvatainA arthAt bAhya ane Abhyantara nivRtti adhevA AkRtinuM utpanna thavuM te kahevAze. (3) tatpazcAta pUrvokta nirvatanA keTalA samayamAM thAya che, evI jijJAsA thatAM uttara apAze ke nirtanAnA asaMkhyAta samaya hoya che. (4) tene pachI labdhi arthAta IndriyAvaraNa karmanA kSapazama nuM kathana karaze." (5) pachI upaga kALanuM nirUpaNa karavAmAM Avaze. (6) tatpazcAt alpa bahutvanI prarUpaNA karatA pUrva pUrvanI apekSAe uttarottara upagAddha vizeSAdhika kahevAze. (7) pachI avagraha arthAta pariccheda rUpa vahu nirNaya kaheze. 0 paricacheda avAya AdinA bhedathI aneka prakAranA hoya che, e kAraNathI tadana
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazAyanAstre tadanantaram aghAyaH-nizcayaH prarUpaNIyaH, tadanantaram IhA prarUpaNIyA, tadanantaraM vyaJjanAvagrahaH-prarUpyaH, cakArAdarthAvagrahazca prarUpaNIyaH, tadanantaram-dravyendriyaM prarUpaNIyA, tadanantaraM bhAvendriyaM prarUpyam, tadanantaram atItabaddhapuraskRtAni dravyendriyANi vaktavyAni, tadanantaraM bhAvendriyANi ca vaktavyAni, ityevaM rotyA dvitIyodezakArthasaMgraho gAthAdvayena pratipAdito'vaseyaH ||suu 0 2 // mUlam-kai viheNaM bhaMte ! iMdiucae pajjate ? goyamA ! paMcavihe iMdiyauvacae paNNatte ? taM jahA-loiMdie uvacae, cavikhadie uvacae, ghANidie upacae, jibhidie uvacae, phAlidie uvacae, neraiyANaM bhaMte ! kAvihe iMdiovacae paNNate ? goyamA ! paMcavihe iMdiovacae paNNatte, taM jahA-soiMdiovacae jAva phAliMdiovacae, evaM jAva vemANiyANaM, jassa jai iMdiyA tasla taiviho ceva iMdiovacao bhANi. yatvo1, kaivihANaM bhaMte ! iMdiyanivvataNA? goSamA! paMcavihA iMdiya nivvattagA paNNattA, taM jahA-loiMdiyanimnattaNA jAba phAlidiya nivva. taNA, evaM neraiyANaM jAva vesANiyANaM, NavaraM jassa jai iMdiyA atthira, soiMdiyaNivattaNANaM saMte ! kai salaiyA paNNatA ? goyamA! asaMkhejaisamaiyA aMtosuhuttiyA paNNattA, evaM jAna phAsiMdiyanivvataNA, ccheda atrAya Adi ke bheda se aneka prakAra kA hotA hai, isa kAraNa tadanantara avAya kA prarUpaNa kiyA jaaegaa| (9) phira IhAlA aura phira (10) vyaMjanAvagraha kA prarUpaNa hogaa| sUtra meM prayukta 'ca' zabda se arthAvagraha kI bhI prarUpaNA kI jaaegii| (11) phira dravyendriya kI, phira (12) bhAvendriya kI, tatpazcAt (13) atIta, baddha aura puraskRta indriyoM kA kathana hogaa| isa prakAra dUsare uddezaka meM nirUpita viSayoM kA saMgraha do gAthAoM meM kiyA gayA haiN| ntara avAyanuM prarUpaNa karAze. (6) pachI 4Anu ma pachI (10) vyaMjanAvagrahanuM prarUpaNa thaze. sUtramAM prayukta "ca zabdanI arthAvagrahanI paNa prarUpaNA karAze (11) 54ii dravyendriyanI, pachI- (12) mA yinI, bhane pachI (13) atIta, baddha ane puraskRta indriyenuM kathana thaze. e prakAre bIjA uddezakamAM nirUpita viSane saMgraha be gAthAomAM karAele che.
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 8 indriyopacayanirUpaNam evaM neraiyANaM jAva vesANiyANaM3, kai vihANaM bhaMte ! iMdiyaladdhI paNNatA ? goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNatA, taM jahA-soiMdiya. laddhI jAva phAsiMdiyaladdhI, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, NavaraM jassa jai iMdiyA asthi, tasla tAvaiyA bhANiyavATa, kaivihANaM bhaMte ! iMdiyaukogaddhA paNNatA ? goyasA ! paMcavihA iMdiyauvaogaddhA paNNattA, taM jahA-loiMdiyauvaogaddhA, jAva phArsidiyauvaogaddhA, evaM neraiyANaM jAva bemANiyANaM, NaraM jassa jai iMdiyA atthi, eesi NaM bhaMte ! soiMdizcakkhidiyaghANiMdiyajibhidiyaphAsiMdiyANaM jahaNNayAe uvaogaddhAe ukosiyAe uvaogaddhAe jahannukosiyAe ubaogaddhAe kayare kayarehito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA cavikhadiyassa jahaNiyA uvaogaddhA, loiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA vilelAhiyA, ghANidiyasta jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, jibhidiyasta jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA phAsiMdiyassa jahaSNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, ukkosiyAe uvaogavAe savvatthovA cakkhidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA, soiMdiyasta ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa unkoliyA uvaogaddhA vise sAhiyA, jibhidiyassa ukosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, phAsiMdiyasta ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA, jahaSNa ukkosiyAe uvaogaddhAe savvasthovA cakkhidiyassa jahaNiyA uvaogAddhA, loiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA jibhidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visalAhiyA, phAsiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA, phAsiMdiyarasa jahaNiyAhiMto udaogaddhA. hito, cakvidiyasla ukoliyA ubaogaddhA visesAhiyA, soiMdiyaH sta ukkoliyA uvaogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa ukkosiyA uva
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 . . . prajJApanA ogalA vilesAhiyA, jibhidiyAla ukkosiyA ukogaddhA visesA. hiyA phAsiMdiyasta ukosiyA ubogaddhA visesAhiyA5 / kaivihANaM bhaMte ! iMdiya ogAhaNA paNNattA ? goyamA! paMcavihA iMdiya ogAhaNA paNNattA, taM jahA-soiMdiya ogAhaNA, jAva zAsidiya ogAhaNA, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, jasta jai iMdiyA asthi6||suu08|| . chAyA-kati vidhaH khalu bhadanta ! indriyopacayaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidha-indriyopacayaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyopacayaH, cakSurindriyopacyA, nANendriyopacayaH, jivendriyopacayaH, sparzanendriyopacayaH, nairayikANAM bhadanta ! katividha indriyopacayaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH indriyopacayaH prajJantaH, tadyathA-zronendriyopacayaH, yAvat sparzanendriyopavayaH, evaM yAvad vaimAnikAnAm, yasya yAvanti indriyANi tasya tAvadvidhazcaiva indriyo indriyopacaya Adi kI prarUpaNA - zabdArtha-(kavihe.NaM saMte ! iMdiyauvacae paNNate ?) he bhagavan ! indriyopacaya kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyauvacae paNNatte?) he gautama ! pAMca prakAra kA indriyopacaya kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soIdie uvacae) zrotrendriya upacaya (cakkhidie uvacae) cakSurindriya upacaya (ghANidie uvacae) ghrANendriya upacaya (jibhidie ughacae) jihavendriya upacaya (phAsidie uvacae) sparzanendriya upacaya (neraiyANaM bhaMte ! kAvihe iMdioghacae paNNatte?) he bhagavan ! nArakoM kA kitane prakAra kA indriyopacaya kahA gayA hai ? (goyamA ! paMcavihe iMdiyovacae paNNante ?) he gautama ? pAMca prakAra kA indriyopacaya kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (loiMdiovacae jAva phAsidi. ovacae) ondriyopacaya yAvat sparzanendriyopacaya (evaM jAva vemANiyANa) Indripacaya AdinI prarUpaNA zahAtha-(kaiviheNaM bhaMte ! iMdiya uvacae paNNatte 1) 8 sAvan! chandriya upayaya 48dA 2 hyA cha ? (goyamA / paMcavihe iMdiyauvacae paNNatte 1) gItama! pAya ARE dhandriyo5yaya 4 // cha (taM jahA) te // 4 // 2 (soiMdieuvacae) trindriya upayaya (cakviM. die uvacae) yakSurindriya 642 (ghANidie uvacae) dhAndriya 95yaya (jibhidie ubavae) nindraya 65yaya (phAsi die uvacae) 25ndriya upAya ., (naraiyANaM bhaMte ! kaivihe iMdiovacae paNNatte 1) bhagavan ! nAnA 321 rana ndriya yaya 49sA cha 1 (goyamA / paMcavihe iMdiyovacae paNNatta) 3 gautama ! pAya 52nA dhandriyo555 4aa che (taM jahA) te mA prAre (soiMdie uvacae jAva phAsidiovacae) bhAvandriyA5yaya yAvat 25zanandriyo5yaya (evaM nAva vaimANiyANaM) zate vaibhaani| sudhI
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 15 rU. 8 indriyopacayanirUpaNam .. pacayo bhaNitavyaH 1, katividhA khalu bhadanta ! indriyanirvartanA prajJatA ? gautama / paJcavidhA indriyanirvartaga prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyanirvartanA, yAvat-sparzanendriya nirvartanA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvandi indrizANi sannira, zrotrendriyanirvanA sallu bhadanta ! kati yasakA ajJaptA ? gautama ! asaMkhyeyasamayA antarmuhUrtikA prajJaptA, evaM yAvat sparzane'ndriyanirvartanA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm 3, katividhA khalu bhadanta ! indriyaisI prakAra vaijJAnikoM taka (jassa jai iMdiyA) jisakI jitanI indriyAM. haiM (tassa taiviho ceva iMdiovacao) usakA utane hI prakAra kA indriyopacaya kahanA caahie| _ (kavitA NaM bhaMte ! iMdiyanivvattaNA paNNattA ?) he bhagavan ! indriyanivartanA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyanA ! paMcavihA iMdiyanivvattaNA paNNattA?) he gautama ! pAMca prakAra kI indriyanitanA nahIM hai (naM jahA) vaha isa prakAra (soIdiyanivvattaNA jAya phAsiMdiyanivvattagA) zrotrendriyanirvartanA yAvat ruparzanendri'yanirvatanA (evaM nerajhyANaM jAca mANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAniko kI (Na) vizeSa (jasla jaI iMdiyA asthi) jisake jitanI indriyAM haiN| ___ (soiMdiyaNivdattaNA NaM aMte ! kaI samasyA paNNatA ?) he bhagavan ! zrotrendriyanitanA kitane samaya kI kahI hai ? (goyamA ! asaMkhenasamajhyA aMtomu. hUttiyA paNNatA ?) he gautama ! asaMkhyAta samaya vAle antarmuharta kI kahI hai (evaM jAca phAsidiya nivvattaNA) isI prakAra yAvat sparzanendriyanitanA (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvatU vaimAnikoM kii| (kAvihA gaMbhaMte ! iMdiyaladdhI paNNattA ?) he bhagavan indriyalabdhi kitane (jassa jai iMdiga) ratI sI dhandriyo cha (tassa taiviho cetra iMdiovacao. bhANiyabo) tenA teTalA ja prakAranA IndriyApacaya kahevA (ivihANa maMte / iMdiya nivvattaNA paNNattA?) 3 mavAn ! ndriya niyatana sAhI2nI 4-DI che ? (goyagA | paMcamhiA daMdiya nivvattagA paNNattA) gautama ! pAya anI daya nivata nAhI cha (naM jahA) te 2mA prare (soiMdiya nivvattaNA jAva phAsi diya nivvattaNA) zretrendriya nivatAnA yAvat 25zanandriya nitanA (evaM neraiyANaM jAva mANiyANaM) se prahAra 'naar| yAvat vainAnihonI (NavaraM) vizeSa (jasma jai iMdiyA atthi) ne sIndriya cha (sovyiNivattaNANaM maMte ! kai samaiyA paNNattA ?) mApan / zrIndriyAnavatA samayanI 4sI ? (gocamA | asaMkhejjasamaiyA aMtomuhuttiyA paNNattA) gautama / masabhyAta sabhayavANA - itanI 4ii cha (evaM jAva phAsiMdiyanivattaNA) me? prahAre yAvat 25zabhandriya nitina. (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) aura prazAre naa24| yAvat vaimAnihAnI (kaivihANaM saMte ! idiyaladdhI paNNattA) samapan / ndriya va sA nI pra0 87
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakSApanA labdhiH prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA indriyabdhiH prajJaptA, tadyayA-zrotrendriyalabdhiH , yAvat sparzanendriyalabdhiH, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI bhaNitavyA 4, katividhA khalu bhadanta ! indriyopayogAddhA prAptA ? gautama ! paJcavidhA indriyopayogAddhA prajJaptA, tadyathA-zrotrendriyopayogAddhA, yAvat sparza nendriyopayogAddhA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi, eteSAM khalu bhadanta ! zrotrendriya-cakSurindriya-ghrANendriya-jihavendriya-sparzanendri' prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA ?) he gautama ! pAMca prakAra kI indriyalandhi kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdiyaladdhI jAva phAlidiyaladvI) zrotrendriyalabdhi yAvat sparzanendrilabdhi (evaM neraiyANaM jAva vaimANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM ko (NavaraM jasa jaha iMdiyA asthi tassa tAvaiyA bhANiyanvA) vizeSa yaha ki jisake jitanI indriyAM haiM, usake utanI kahanI caahie| __ (kavihA NaM bhaMte ! iMdiyauvaogaddhA paNNattA?) he bhagavan ! indriya-upa'yogAddhA kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! paMcavihA iMdiyauvaogaddhA paNNattA) he gautama ! indriya-upayogaddhA pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soidiyauvaogaddhA jAva phAsiyauvaogaddhA) zrotrendriya upayogaddhA yAvat sparzanendriya upayogaddhA (evaM nerajhyANaM jAva vemANiyANaM) isa prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM kA (NavaraM jassa jai iMdiyA atthi) vizeSa yaha ki jisake jitanI indriyAM haiN| - (eesi NaM bhaMte ! soiMdiya cakkhidiyaghANidiyajibhidiya phAsidi vAyasI -cha1 (goyamA - paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA) he gautama ! pAMya 42nI dhandriya labdhI kahI che (taM jahA) te 21 prahAre cha (soiMdiyaladdhI jAva phAsidiyaladdhI) trindriya evdhA yAvat 25zanendriya sandhi (evaM jAba neraiyANa jAva vemANiyANa) 4 4Are naar| yAvat bhAniyAnI (NavaraM jarasa jai iMDiyA asthi tassa tAvaiyA bhANiyavvA) vizeSa se 20ii Indriya che, temanI teTalI ja kahevI joIe (kaivihANaM bhave ! iMdiya uvaogaddhA paNNattA) mAn! ndriya-842 2nA 4aa cha ? (goyamA paMcavihA iMdiyauvaogaddhA paNNattA) he gautama / ndriya 84yogaddhA pAMya 42 // 4 // cha (taM jahA) te mA prazAre (soidiya uvaogaddhA jAva fAsiM. diyauvaogaddhA) zrIndriya 65yogAddhA yAvat 25zandriya 65yogAddhA (evaM neraiyANaM 'jAva vemANiyANaM) se are naa23|| yAvat vaibhAniAnA (NavaraM jassa jai iMdiyA asthi) vizeSa e ke jene jeTalI Indriye che
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 20 8 indriyopacayanirUpaNam .. . 61 yANAM jaghandhikAyAm upayogAddhAyAm utkRSTAyAm upayogAddhAyAm, jaghanyotkRSTAyAmupaH yogAddhAyAM katarAH katarAbhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama.. sarvasvokA cakSurindriyasya jaghanyikA upayogAddhA, zrotrendriyasya jaghanyikA upayogAddhAvizeSAdhikA, ghrANendriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, jisvendriyasya jayanyikAupayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya japanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, utkRSTAyAmupayogAdAyAM sastokA cakSurindrayasya utkRSTA upayogAddhA, zrotrendriyasya- utkRSTA-upayoyANa) he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, nANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya ke (jahaNNayAe uvaogaddhAe, ukkosiyAe uvaogaddhAe) jaghanya upayogAddhA aura utkRSTa upayogaddhA meM (jahannukosiyAe uvaogarAe) jaghanyotkRSTa upayogarA meM (kathare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyAvA, tullA vA, visesAhiyA cA?) alpa, bahuna, tulya athavA vizeSAdhika hai ?.. (goyamA ! savvatthovA cavikhadiyasta jahaNiyA uvaogaddhA) he gautama ! saba se kama cakSurindriya kA jaghanya upayogaddhA hai (soiMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) zrotrendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika haiM (ghANiyissa. jahaNiyA uvaogaddhA viselAhiyA) ghANendriya kI jaghanya upayogaddhA vizeSA-- dhika haiM (jibhidiyassa jahaNiyA ucaogaddhA visesAhiyA)-jihavendriya kAra, jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika haiM (phAsidiyassa jahaNiyA uvaogaddhA vise, sAhiyA) sparzanendriya kA jaghanya upayogAdvA vizeSAdhika haiM (ukkosiyAeucaogavAe samvatthocA cadikhadiyassa- ukkosiyA ucaogaddhA) utkRSTa upaHyogaddhA meM saba se kama cakSurindriya kA utkRSTa upayogaddhA hai (soiMdiyassa __ (eesiNaM bhaMte ! soiM diyacatriMdiyavANidiyajibhiMdiyaphAsidiyANa) u magavan! . mA zrIndriya, yakSarindriya, prANendriya, 2sanendriya bhane 25zanandriyAnA (jahaNNayAe uvana ogaddhAe, ukkosiyAe uvaogaddhIe) 4nya upayeAdA mane Gree S5yogArAma (jahaHNNukosiyAe uvaogaddhAe) nyotkRSTa payomA (kayare kayarehi to) nAthI / (appA vA' vahuyA vA tullA vA, visesAhiyA voM ?) 135, dhAra, tulya vizeSAdhi cha ? (goyamA ! savvatthovA cakviMdiyassa jahaNiyA uvaogaddhA) 8 gautama! pAthI-thoDI : yakSurindriyana ghanya apayazAdI che (soiMdiyassa jahaNiyA ubaogaddhA visesAhiyA) zrI--- driyanA dhanya upayoga vizeSa:4i cha (pANi diyassa jahaNiyA uvabhogaddhA visesA-- hiyA) ghAndrayanA dhanya upayogAcA vizeSAdhi4 cha (nimbhiMdiyassa-jahaNiyAM uvaogaddhA visesAhiyA) lindriyanA dhanya upayogAcA vizeSAdhi4 cha (pha siMdiyassa jahaNiyA urva, ogaddhA visesAhiyA) 25nandrayanA dhanya upayogAcA vizeSAdhi cha / (ukkosiyAe ubaogaddhAe savvatthonA cakkhiMdiyaH sa ukosiyA ubaogaddhA) She
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 . prakSApanAstre gAddhA vizeSAdhikA, prANendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, jihUvendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparsanendriyasya utkRSTA upayogAdA vizeSAdhikA, jaghanyotkRSTAyAs upayogAddhAyAM sarvastokA cakSurindrayasya jayanyikA upayogAddhA, zrotre. ndriyasya jayanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, prANendriyasya jaghanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, nivendriyasya jayanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya javanyikA upayogAddhA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya jayanyikAbhya upayogAddhAbhya caturindrigrasya utkRSTA ukkosiyA ucaogaddhA rilesAhiyA) zrotrendriya kA utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika hai (ghANidiyasta ukkosiyA ubogaddhAvilasAhiyA) prANendriya kA utkRSTa upayogahA vizeSAdhika hai (jibhidiyAla ukkoliyA upazegadA visesAhiyA) jihavendriya kA utkRSTa upayogAddhAvizeSAdhika hai (mAzidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA vilelAhiyA) sparzanendriya kA utkRSTa upayogaddhA.. vizeSAdhika hai (jahaNNa ukkoliyAe ucogadvAe) jaghanyotkRSTa upayogaddhA. meM savvatthovA carvivadiyarasa jahaNiyA ubogaddhA) sabase kama cakSuindriya kA jaghanya upayogarA hai (soiMdiyarasa jahaziyA udhogaddhA viselAhiyA) zronendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (ghANi diyassa jahaNiyA jva ogaddhA vikhesAhiyA) prANendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai / (jibhidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA dilesAhiyA) jilvendriya kA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika hai (phAsidiyarasa jahaNiyA upaogaddhA visesAhiyA) sparzanendriya kA jaghanya upayogadvA' vizeSAdhika hai (phAsidiyassa jahaNiyAupayogAddhAmA savathA sAchI randriyanA kRSTa upyogaa| che (soiMdiyansa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) trindriyanA vTa payoddhA vizeSAdhi cha (ghANi diyassa ukkosiyA uba ogarA visesAhiyA) aindriyanA Bre B5yogAdA vizeSAdhi4 cha (jibhiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) hindrayana iSTa yoddhA vizeSAdhi cha (phAsi diyassa ukkosiyA ubaoga / visesAhiyA) 25zamandriyanA sSTa pArTI vizeSAdhika che (jahaNNaukosiyAe. ubogaddhAe) dhanya.Ta payAdAmA (savvatyovA cakviM-' diyassa nahaNiyA ubogaddhA) pAthI maach| yakSundriyanA dhanya 75yAdA che (soiMdicassa jaNNiyA ubaogaddhA visesAhiyA) zrIndriyanA dhanya 95yA vizeSAdhi4 cha . (pANi diyassa jahaNiyA uvaogadvA visesAhiyA) prArIndriyanA 45nya 64ki ( pAdhi cha (jibhidiyassa jahaNiyA ubayogaddhA visesAhiyA) hindriyanAnya 6t- . sAdA vizeSAdhi4 che (phAsi diyassa jahaNiyA uvaogaddhA visesAhiyA) 25zAnendriyanA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika che
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramevabodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam 693 : upayogAbhA vizeSAdhikA, yonendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA, prANendriyasya utkRSTA upayogAdvA vizeSAdhikA, jilvendriyasya unkRSTA upayogAlA vizeSAdhikA, sparzanendriyasya uskRSTA upayogAdvA vizepAdhikA 5, katividhA khalu bhadanta ! indriyAvagrahaNA mAjhA ? - gautama ! paJcavidhA indriyAvagrahaNA prajJalA, tadyathA-zrotrendriyAgrahaNA yAvat sparzanendriyAvagrahaNA, evaM nairapikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi 650 8 // . hito uvabhogavAhito) zenendriya ke jaghanya upayogaddhA se (cakhidiyalsa ukoliyA ubogaddhA vilasAhiyA) cakSuindriya ke utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiM (soiMdiyarasa ukkoliyA uvaogaddhA vilasAhiyA) zrotrendriya ke utkRSTa upayogaddhA vizeSAdhika haiM (ghANidivasa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) ghrANendriya ke utkRSTa upayogadvA vizeSAdhika haiM (jibhidiyassa ukkosiyA upaogaTThA vilesAhiyA) jihavendriyassa kA utkRSTa upayogarA . vizeSAdhika hai (phAsidivasa ukkoliyA ubaogaddhA vise sAhiyA) sparzane. ndriya ke utkRSTa upayogadvA vizeSAdhika haiN| . (kavihA NaM saMte ! iMdiyaogAhaNA paNNattA ?) he bhagavan ! indriya-avanahaNa kitane prakAra kA hai ? (goyayA! paMcavihA iMdiyaogAhaNA paNNatA?) hai| gautama ! pAMca prakAra kA indriya avagrahaNa kahA hai (taM jahA-sohaMdiya ogAhaNA jAva phAlidiya ogAhaNA) vaha isa prakAra zrotrendriya avagrahaNa yAvat sparzane-. ndriya-azgrahaNa (evaM neraiyANaM jAva lANiyAgaM) isI prakAra nArako yAvata vaimAnikoM kI (navaraM jassa jai iMdiyA atthi) vizeSa yaha ki jilale jitanI indriyAM haiN| (phAsi divasa jahaNNiyAhi to uvaogaddhAhita) 25zandriyanA dhanya upayogAddhAdhI (cakviMdicassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) yakSurindriyana jalTa upayogAlA vizaghira che. (soiMdiyassa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA) "zrondriyana Ta rupaye hA vizeSAdhi: (ghANi diyAsa ukkosivA upaoMgadvA visesAhiyA) nANendriyanA Brave yogAcA vizeSAdhi cha (jibhidiyassa unakosiyA utraogaddhA) Crandriyana Ta rupaye vizeSAdhiH cha (phAsi diyassa ukkosiyA bogaddhA visesAhiyA) 25ndriyanA utkRSTa upagAddha vizeSAdhika che " (kaivihANaM bhaMte / idiya ogAhaNA paNNattA ?) gara !ndriya sapATamA prAranA cha 1 (goyamA | paMcavihA idiyogAhaNA paNNattA) 3 gautama / pAya hAranA chandriya sa ya 4i che (taM jahA-soiMdiogAhaNA jAva phAsi diya ogAhaNA) te yo mAre zrIndriya avayara yAvat 25zanendriya apayaha (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANa) 42 naa24| yAvat vaimAnikAnI (navaraM jassa jai iMdiyA atyi) vizeSa ch| ke jemane jeTalI Indriye che
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ phara nAsU TIkA- yathA nirdezAnuzAnusAreNa prathamam indriyaparyAptirUpam indriyopacayaM prathamaM dvAraM prarUprayitumAha- 'kai viNaM bhaMte ! iMdiyaucacae paNNatte ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! katividhaH khala indriyopacayaH - indriyaparyAptiH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! he gautama! 'paMcavihe iMdiyaupacae paNNatte' paJcavidhastAvad indriyopacayaH prajJataH, 'taM jahA- soiMdiyauvacae"" zrotrendriyopacayaH, 'cakkhidie uvacae' cakSurindriyopacayaH, 'ghANidie upacae'- prANendriyo pacayaH, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte / kavihe iMdiyovaca papNate ?' - he bhadanta nairayikANAM katividhaH indriyopacayaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyanA !' he gautama ! 'paMcavihe iMdiopaca paNNatte' nairayikANAM paJcavidha indriyopacayaH prajJaptaH, 'taM jahA- soiMdiovacae'- tadyathAzrotrendriyocayaH, 'jAva phAsiokcae' - yAvat cakSurindriyopacayaH, ghrANendriyopacayaH, jihaTIkArtha-nirdeza ke kramAnusAra sarvaprathama indriyaparyApti rUpa indriyopacaya nAmaka prathama dvAra kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM 1- prathama dvAra 1 gautamasvAmI prazna karate haiM- bhagavan ! indriyopacaya kitane prakAra kA kahA hai? bhagavAn he gautama ! indriyopacaya arthAt indriyoM ke yogya pudgagaloM kA saMgraha pAMca prakAra kA kahA hai / vaha isa prakAra hai-zrotrendriyopacaya arthAt zrotrendriya ke yogya pudgagaloM kA saMgraha, cakSurindriyopacaya, ghrANendriyopacaya, ' jivendriyopacaya aura sparzanendriyopacaya / gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIvoM kA indriyopacaya kitane prakArakA kahA hai ? bhagavAna - he gaunama ! nAraka jIvoM kA indrayopacaya pAMca prakAra kA kahA hai| vaha isa prakAra hai-zrotrendriyopacaya, yAvat-cakSurindriyopacaya, prANe TIkA -have nirdezanA kramAnusAra sarva prathama Indriya paryAya rUpa indriyeApaya nAmaka prathama dvAranI prarUpaNA karavA mATe kahe che prathamadvAra zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! indriyApacaya keTalA prakAranA kahyA che ? zrI bhagavAn he gautama ! IndriyeApacaya arthAt IndriyAnA cagya pudgalAnA sagraha pAMca prakArana' kahyo che. te A prakAre che-zrotrendriyApacaya arthAt zrotrendriyane ceAgya pugaDhanA saMgraha, cakSuindriyeApacaya, ghrANendriyApacaya, jivendriyApacaya ane sparzInendriyApacaya. 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvAnI indriyeApacaya keTalA prakAranA kahyo che ? zrI bhagavAna hai gautama! nArakone indraceApacaya pAce prakAranA hela che, te A prakAra che-zrAnjhiyApacaya, yAta-cakSurindriyApacaya, mANendvacApacaya, jivaeNndriyeApacaya,
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopatrayanirUpaNam ndriyopacayaH, sparzanendriyopavayaH, evaM jAva vemANiyANa'- evam nairayikANAmiva yAvat-purakumArAdibhavanapatipRthivIkAyikAyekendriya vikalendriya paJcandriya tiryagyonika manuSya vAnavyantarajyotiSka vaimAnikAnAmapi yathAyogyamindrayopacayo'vaseyaH, tadevAtidezenAi-'jassa jaiiMdiyA tassa taiviho ceva iMdiovaco bhANiyanyo ?' yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti, tAya tAvadvidhazcaiva indriyopacayo bhaNitavyaH, tatra nairayikAdistanita kumAraparyantAnAM praznaprakAraH, pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyikAnAmekaprakAro dvIndriyANAM dviprakAraH, trIndriyANAM triprakAra zcaturindriyANAM catuSprakAraH, paJcendriyatigyonikamanuSyavAnavyantarajyoviSkavaimAnikAnAM paJcaprakAraH, indriyopacayaH prajJaptaH zanaramanghrANacakSuHzrotrANAmupacaya ityarthaH phlitH| / dvitIyaM dvAra-gautamaH pRcchati-'kaivihANaM bhaMte ! iMdiyaniyataNA paNNatA ? he bhadanta ! ndriyopacaya, jihnavendriyopacaya aura sparzanendriyopacaya / nairayikoM ke samAna hI asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, tiryaMca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA bhI indriyopacaya yathAyogya samajha lenA caahie| isI kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai-jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakA indriyopacaya bhI utane hI prakAra kA hotA hai / isa kathana ke anusAra nArakoM se lekara stanitakamAroM taka ke jIvoM kA indriyopacaya pAMca prakAra kA hai, pRthvIkAyikoM, apakArikoM tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM kA eka prakAra kA, hITiyoM kA do prakAra kA, trIndriyA~ kA tIna prakAra kA, caturindriya jIvoM kA cAra prakAra kA, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA indriyopacaya pAMca prakAra kA kahA gayA hai, arthAtU sparzana, rasanA. cakSu aura zrotrendriya kA upacaya / ane sparzanendriyApacaya. narayikonA samAna ja asurakumArAdi bhavanavi, prakAyika, Adi ekendri, vikendri, tiryaMca paMcendriye, manuSya, vAnantara, je ti ane vaimAnikanA paNa Indripacaya yathA cAgya samajI levA joIe. tenuM spaSTIkaraNa karela che je jIvanI jeTalI Idriya hoya che, temane IndriyApacaya paNa teTalA ja prakArano hoya che. e kathanAnusAra nArakAthI laIne svanitakumAra sudhInA jIne indriyApacaya pAMca prakArano che, pRthvIkAcike, akAyika, tejaskAyika, vAyukayika, ane vanaspati kAyikonA eka prakAranA, dvIndriyanA be prakAranA, trIndrionA jaNa prakAranA, caturiTriyenA cAra prakAranA, paMcendriyanA pAMca prakAranA, tiryaMce, manuSya vAnazyantare, ti ane vaimAnikanA indriyApacaya pAMca prakAranA kahelA che, arthAt spazana, rasana, ghANa ane zregnendriyanA u caya.
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prajJApanAstre - katividhA khalu indriyanirvartanA prAptA, magalAnAha-'goramA !' he gautama ! 'paMcavitA nivvataNA paNNattA' paMcavidhA nirvartanA prajJatA ta jahA soidinittaNA jAna phAsiMdigranivvataNA'-tadyathA- zrotrendriyanivartanA, sAvat-cakSurindriya nirvatanaH, prANendriyanirvatano, jive. ndriyanirvartanA, sparzanendriyanirvartanA ca, 'evaM neTyANaM jAva vegANiyANa'-evam-uktarItyA nairarikANAM yAvad-asurakumArAdibhavanarati pRthivIkAyikAdyatendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyoni manuSyazAlavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi indriyanitanA yathAyojyaM varAvyA, tadevAtidizanAda-'NavaraM jassa jai iMdiyA asthi / naparas-vizepasta, satya jIdasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI indriyanirvartanA vaktavyA ityarthaH, gautamaH pRcchati-'soIdiyaNivyataNANaM bhaMte ! kai samajhyA paNNatA ?' he bhAnta ! zrotrendriyanitanA khalu kati samayakA . prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'asaMkhijai samayA aMjosahuciyA pRSNattA' dvitIya bAra-gautamasvAmI-he bhagavan ! indriya nirvartanA arthAt indriyoM kI niSpatti (racanA) kitane prakAra kI kahI hai ? * bhagavana he gauramma ! indriyanirvartanA pAMca prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra' zrotrendriyanirvasanA, cakSurindriya nirvatalA, ghrANendriyanirvartanA, jivendriya nirvartanA aura sparzanendriyanirvatamA / isI prakAra nArakoM yAvatU-asugkumAra Adi bhagnapatiyo, pRthvIkAdhika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, pacendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI indriyanirvatanA bhI samajhanI caahie| isakA spaSTIkaraNa karate haiM-vizeSatA yahI hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakI indriyanitanA utane hI prakAra kI hotI hai| tRtIya chAra ___ gautamasvAmI he bhagavan ! zrotrendriyanirvartanAlitane samaya kI kahI gaI hai ? dvitIyadvAra-zrI gautamasvAmI-hebhagavad ! Indriya nirtanA arthata IndriyenI niSpatti (racanA) keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAna he gautama ! Indriya nirvatanA pAMca prakAranI kahI che. te A prakAre i-zendriya nirvatanA, cakSuIndriya nirvatanA, ghaNendriya nirvatana, jindriya nirvatenA, sparzendriya nirvatanA (racanA). e prakAre nArake yavat asurakumAra chAdi bhavana pati pondriya tiryaMce, manuSya, vAnabhyantare, tiSka tathA vaimAnikonI Indriya , nirvatanA paNa samajI levI joIe. tenuM spaSTIkaraNa kare che-vizeSatA e che ke je jIvanI jeTalI Indrio hoya che, temanI indriya nirvatanA (racanA) eTalA ja prakAranI hoya che. tRtIya hA2 . zrI gautamasvAmI he bhagavana ? zrenendriya nirtanA keTalA samayanI kahelI che?
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 8 indriyopacayanirUpaNam asaMkhyeyasamayA antarmuhartikA zrotrendriyanirvartanA prajJaptA, 'evaM jAva phAsidiyaNidhvattaNA'evam-zrotrendriyanirvartanAvat, yAvat-cakSurindriyanitanA, ghrANendriyanirvartanA, jihavendriyanirvartanA, sparzanendriyanirvartanA vaktavyA, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM'- evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvat-amurakumArAdi bharanapati pRthivIkAyikAdhekendriyavikalendriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnizAnAmapi yathAyogyam indriyanivartanA abaseyA 3, caturtha dvAraM gautamaH pRcchati-kaivihA NaM bhaMte ! iMdiyaladdhI pnnnnttaa| he bhadanta ! katividhA khalu indrivalabdhiH -indriyAvaraNakarmakSayopazamarUpA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA' paJcavidhA indriyalabdhiH prajJaptA, _'taM jahA soiMdiyaladdhI jAva phAsiM diyaladdhI'-tadyathA-zrotrendriyalabdhiH, yAvat-cakSurindriyalabdhiH, ghrANendriyalabdhiH, jihvendriyalabdhiH, sparzanendriyalabdhiH, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-pUrvottarItyA nairayikANAM yAvad-bhavanapatipRthivIkAyikAghekendriya bhagavan-he gautama ! asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta kI kahI gaI hai| isI prakAra yAvandra sparzanendriyanirvartanA kahanA cAhie, arthAt cakSurindriyanirvartanA, ghrANendriyanirvartanA, jivendriyanirvarttanA aura sparzanendriyanirvartanA bhI asaMkhyAta sAmayika antarmuharta kI kahI gaI hai / isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kI, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM kI, vikalendriyoM kI, paMce. ndriyatiyacoM kI, manuSyoM kI vAnavyantaroM kI, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI indriyanirvanA yathAyogya samajhalenI caahie| caturthadvAra-gautama-he bhagavan ! indriya labdhi arthAt indriyAvaraNa karma ke kSayopazama ke kitane bheda haiM ? ___ bhagavan-he gautama ! indriya labdhi pAMca prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haizrotrendriya labdhi, cakSurindriya labdhi, ghrANendriyalandhi, jihavendriyalabdhi aura zrI bhagavAna gautama ! asaMkhyAta samayanA antarmuhUtanI kahelI che. e ja prakAre thAvata zrendriya nirvatanA kahevI joIe, cakSurindriya nirvatanA, dhrANendriya nirvatanA jihaeNvendriya nirvatanA ane sparzanendriya nirvatanA paNa asa khyAta sAmayika antaryuM hUrtanI kahelI che. e ja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatinI pRthvIkAyika Adi ekendriyanI. vikendriyonI, paMcendriyaticinI, manuSyanI, vAnacantaranI, tiSka ane vaimAnika devenI Indriya nirvatanA yathAyogya samajI levI joIe. caturtha dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! Indriya labdhi arthAta IndriyAvaraNa karmanA kSapazamanA keTalA bheda che? zrI bhagavAna-he gautama ! Indriya labdhi pAMca prakAranI kahelI che, te A prakAre che zregendriya labdhi, cakSurindriya labdhi, dhrANendriya labdhi, jihuvendriya labdhi, sparzanendriya pra0 88
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prakSAyanAstre vikalendriya paJcandriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyam indriyalabdhiravateyA, tadevAtidezelAha-javaraM jassa jai iMdiyA asthi tasta tAvaiyA bhANiyabyA 4' jagharam-vizeSastu yasya jIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI indriyadhiH bhagitacyA, paJcamaM dvAram-gautamaH pRcchati-'kai vihANaM saMte ! iMdira ucogaddhA paNNattA?' he bhadanta ! katividhA rUlu indriyopayogatA-indriyopayogakAlavizeparUpeNa prajJaptA ? yAvantaM kAlamindriya rupayuktastiSThati tAvAn kAlaindriyopayogaddhApadena padi. .zyate ityada seyam, bhagavAnAha-goyayA!' he gautama ! 'paMcavihA iMdiya upabhogaddhA paNNatA' ezvavidhA indriyopayogAddhA prajJatA, 'taM jahA-soiMdiyadhvoddhA jAba phAsidiyauvaogaddhA' tadyathA-zrotrendriyopayogaddhA, prANendriyopayoddhA, jihavendriyopagogAddhA, sparzanendriyopayogahA, 'vaM neraiyANaM Ava demANiyAyA-evam-uktarItyA nairayimANA gavad-asurakumArAdibhavanapati pRthivIzApikAdhendriya vikalendriya paJcendriyatiryagyo nikamanuSyavAnasparzanendriyalandhi / isI prakAra bhavana pati, pRthivImAyika Adi evendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnamantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ko indriyaladhi bhI yathAyogya samajhanI caahie| ilIkA spaSTIkaraNa karate hue kahA gayA hai-jisa jIva kI jitanI indriNaM hai, usakI utanI hI indriya labdhi hotI haiN| pAMcavAM DAra-gautana-he bhagavan ! indriya upayogAdA arthAt indriyoM ke upayoga kA kAla kitane prakAra kA kAhA haiM ? jitane kAla taka indriyoM ke upayoga se yukta koI rahatA hai, taba taka kA kAla indriyopayogAdvA kara lAtA haiN| bhagadAna he gautama ! indriya upayogAddhA pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai-zrotrendriya upayogAdUra yAvata sparzanendriya upayogAddhA, arthAt oDendriya upayogAhA, cakSuArendriya-upayogAddhA, prANendriya-upayogAi, rasanendriya-upayogAhA aura sparzanendriya - upyogaaddhaa| isI prakAra nairayikoM labdhi eja prakAre bhavanapati, pRthivIkAyaka Adi vikaleAi , pandriya tiryaza, manuSya, vAvyantara, tiSka ane vamaniTa dezanI Indriya labdhi paNa yathA yogya samajI levI joIe. enuM rASTIkaraNa karatA kaheluM che-je jIvanI jeTalI Indriyo che, temanI teTalI ja Indriya labdhi thAya che. pAMcamuM dvAra-zrI gautamasvAmI- he bhagavana | Idriya upagaddhA arthAt dine upaganA kALa keTalA kahyA che? jeTalA kALa sudhI IndriyonA upayogathI yukta ke rahe che, tyAMpIne kALa chapiyAgaddhA kahevAya che. zrI bhavAna gautama! Indriya upamahA pAMca prakArane kahela che te A prakAre ndirA gAtA, cAvat sparzanendriya upayogaddhA arthAta bendriya upayoga, cakSurinTika upahA, bendriya upaDDA, jindriya ugaddhA ane sparzanendriya
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ pra movo TIkA ra 15 jU0 8 indriyopanigara vyantara jyotiSkavaimAnikAnAmapi yathAyogyam indriyopagogaddhA vaktavyA, kintu 'Navara jassa jai iMdiyA adhi' daram-vizeSapnu yasya jIvara yAvanti indriyANi bhavanti tasya tAmatI indriyogaddhA bakavyA paSThadvAra-gautamaH pRcchati-'eesiNaM aMte ! sodiyacakkhidiyapANidiyajibhidiyaphArisa diyANaM'-bhadanta ! enepAM khalu zronendriyacakSurindrayaghrANe: ndriya jihabendriya sparza nendriyAgAra 'jahaNNayAe upayogaddhAe'-javanyAyAm upayogAddhAyAm, 'ukoliyAe uvaogaddhAe' utkRSTAyAm upayogAddhAyAs 'jahannukosiyAe upabhogaddhAe? jaghanyotkRSyAyA mupagogAdAyAM madhye 'kayare kararehiMdo appA yA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' katarA katarAbhyo'lpA vA bahukAmA tulyAvA vizepAdhikA vA savanti ? bhagavAnAha-poyamA !' he gautama ! 'savyasthovA cakkhidiyassa jahaNiyA uvogaddhA-sarvastokA cakSurindriyAya japanyA upayogaddhA prajJatA 'sI divasa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA'-zrotreniyasya jayanyA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'ghANitiyasya jaiNi nA upbhogddh| visemAhiyA-ghrAgendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA yAvat vaimAnikoM taka, arthAt asurakumAra Adi bhavana patiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiyecoM, manuSyoM vAnavyantaroM jyo-' tiSko tathA vaimAnikoM kA upayogAdvA bhI samajhalenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki jisa jIva kI jitanI indriyAM hotI haiM, usakA utanA hI prakAra kA upayogAdA hotA hai| __chaThA bAra-gautamasvAmI he bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, nANendriyaH jihavendriya aura sparzanendriya ke jaghanya upayogAdvA meM, utkRSTa upayogAlA meM tathA jabanyotkRSTa upayogAddhA meM se kauna kisale alpa, bAhuna, tulya, athavA. vizeSAdhika hai ? bhagazat-he pautama ! cakSurindriya kA javanya upayogAddhA saba se kama usakI apekSA projendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI upayogaddhA eja prakAre narayiko yAvat vimAnike sudhI, arthAt asurakumAra Adi bhavana pati, pratIkAyika Adi zekendri, vilendriye, paMcendri tice, manuSya, vAna.' vyanta, tibbo to vaimAnikanA upayoga paNa samajI le Ie. vizeSatA e che ke je jIvanI jeTalI Indriye heAya che, temane teTale ja upagaddhA hoya che. ' dvA2-zrI gautabhAbhI-3 mApan ! mA trindriya, yakSudraya, prANendriya jihavendriya ane sparzendriyanA ja ghanya upagAddhAmAM utkRSTa upagAddhAmAM. tathA jaghatkRSTa upagADhAmAthI ke konAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? ke zrI bhagavana-De gautama ! cakSurindriyanA jaghanya upayogaddhA badhAthI ochA che, tenI apekSAe zrotrendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe paNa dhrANendriyanA ?
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre bhavati, tadapekSayApi-'jibhidiyassa jahaNiyA upabhogaddhA visesAhiyA'-gihavendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSa zApi 'phAsidiyassa jahAgiyA uvaogadA visesAhiyA-sparzanendriyaspa jaghanyA upayogaddhA vizepAdhikA bhavati, 'ukosiyAe uvabhogarAe savatthovA cakhidiyassa ukkosiyA upaogaddhA'-utkRpyAyAm upayogarAyAM sarvastokA cakSurindriyasya utkRSTA upayogaddhA bhavati, tadapekSayA 'soIdiyasta ukosiyA uvaogaddhA visesAhiyA'-zrotrendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati; tadapekSayA-'pANidiyassa ukosiyA uvaogaddhA visesAhiyA-ghrANendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'jibhidiyassa ukkosiyA upabhogaddhA visesAhiyA'-jihavendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'phAsidiyassa ukkosiyA uvaogaddhA vise sAhiyA'-sparza nendriyasya utkRSTA upayogAddhA vizepAdhikA bhavati 'jahaNNa ukkosiyAe uvaogarAe savvatthovA cakkhidiyassa jaNiyA uvaogaddhA'-jaghanyotkRSTAyA mupayogAddhAyAM sarvastokA cakSurindrayasya jaghanyA upayogaddhA bhavati, apekSA bhI ghrANendriya kA jaghanya upayogAdvA vizeSAdhika hai, usase jihnavendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai aura usase bhI sparzanendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai / utkRSTa upayogAddhA meM sabase kama cakSurindriya kA upayogAddhA hai usase zrotrendriya kA upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI apekSA ghrANendriya kA upayogAddhA vizeSAdhika hai, usakI apekSA jihavendriya kA upayogAddhA vizeSAdhika hai aura usakI apekSA bhI sparzanendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai / jaghanyotkRSTa upayogAdvA meM sabase kama cakSurindriya kA jaghanya upayogAdvA hai, usakI apekSA zrotrendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, usanI apekSA ghrANendriya kA jaghanya upayogAhA vizeSAdhika hai, usakI apekSA -jihavendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai aura usase bhI sparzanendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai| jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, ane tenAthI paNa rasanendriyanA janya upayogAddha vizeSAdhika che. ane tenAthI paNa sparzanendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che. utkRSTa upayogaddhAmA badhAthI ochA cakSurindriyanA upagaddhA che, tenAthI zregnendriyanA upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe zANendriyanA upagaddhA vizeSAdhika che, enI apekSAe jihuve. ndriyanA upagaddhA vizeSAdhika che, ane tenI apekSAe paNa sparzendriyanA utkRSTa upagaddhA vizeSAdhika che. jaghanyatkRSTa upagaddhAmAM badhAthI ochA cakSurindriyanA jaghanya upagaddhA che, temanI apekSAe zregendriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe ghANe-- ndriyanA jaghanya upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe jihuvendriyanA jaghanya upayoddhA vizeSAdhika che ane tenAthI paNa spazanendriyanA jaghanya upayogaddhA vizeSAdhika che,
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramAdhinI TIkA pada 15 sa0 8 indriyopacayanirUpaNam 701 tada pekSayApi 'soiMdiyassa jahaNiyA upabhogaddhA visesAhiyo'-zrotrendriyasya jaghanyA upayogadvA vizeSAdhikA bhAti, tadapekSapApi 'pANidiyassa jahaNiyA uvabhogaddhA visesAhiyo'-prANendriyasya jayanyA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, 'jibhidiyassa jahaNiyA upabhogaddhA visesAhiyA'-jiha yendriya jaghanyA upayogAdA vizepAdhikA bhavati, 'phAsidiyassa jahaNiyA utraogadA visesAhiyA'-sparzanendriyasya jaghanyA upayogaddhA vizepAdhikA bhavati / 'phAsidicassa jahaNiyAhito upabhogaddhA hito cakkhidiyarasa ukkosiyA uvaogaddhA visesAhiyA'-sparzanendriyasya jaghanyAbhya upayogaddhAbhyazcakSurindriyasya utkRSTA upayogadA vizeSAdhikA bhAti tadapekSayA 'soiMdiyassa ukosiyA ubogaddhA visesAhiyA'zrotrendriyasya utkRpTA upayogAddhA vizeSAdhikA bhavati, tato'pi 'bANidiyarasa ukkosiyA uvaogaddhA cirasahiyA'-ghANendriyasya utkRSTA upayogaddhA vizeSAdhikA bhavati, tadapekSayApi 'jimidiyansa uphosiyA uyogaddhA visesA hayA' jihvendriyasya utkRSTA upayogarA vizeSAdhina bhavati, tadapekSayApi-'phAsiMdiyasma ukosiyA uvogaddhA visesAhiyA 5-sparzanendriyasya utkRSTA upayogAdA vizepAdhikA bhavati, saptamaM dvAram-gautamaH pRcchati'kAvihANaM bhaMte ! iMdiya ogAhaNA paNNatA ?' he bhadanta ! katividhAni khalu indriyAvanahaNAni-indriyaH paricchedAH prajJaptaHni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA iMdiya ogAhaNA paNNattA'-paJcavidhAni indriyAvagrahaNAni-indriyaiH paricchedAH prajJaptAni 'taM jahAsoiMdiya ogAhaNA jAva phAsidiya ogAhaNA'-tadyathA-zrotrendriyAvagrahaNam, yAvata-cakSurindriyAtragrahaNam, ghrANendriyAvagrANam, jihavendriyAvagrahaNam, sparzanendriyAvagrahaNam 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM -evam-pUrvottarItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdi bhavana____ sparzanendriya ke jaghanya upayogAdA se cakSurindriya kA utkRSTa upayogAdvA vizeSAdhika hai| usakI apekSA zrotrendriya kA utkRSTa upayogAdvA vizeSAdhika hai, usase bhI brANendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, usase jive. ndriya kA utkRSTa upayogAdvA vizeSAdhika hai, usako apekSA sparzanendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai| sAtavAM dvAra-gautamasvAmI-he bhagavAn ! indriyAvagrahaNa arthAt indriyoM se honevAlA pariccheda kitane prakAra kA hai ? sparzanendriAnA jaghanya upagaddhAthI cakSurindriyanA utkRSTa upagaddhA vizeSAdhika che, tenI apekSAe zretredrAnA utakRSTa uM vaye gaddhA vizeSAvika che. tenI apekSAe ghANendriyane utkRSTa upayoga vize vAdhika che. tenAthI jindriyanA utkRSTa upagaddhA vizeSAdhika che. tenI apekSAe spazanendriyanA utkRSTa upagAddhA vizeSAdhika che. sAtamuM dvAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavad IndriyAvagrahaNa arthAt IndriyethI thanArA paribeTa keTalA prakAranA che?
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 - pramApanAstre kAnAm, navaraM yasya yAvanti indriyANi santi 7, katividhA khalu bhadanta ! IhA prajJaptA ? gautama ! paJcavidhA IhA prajJaptA, tadyathA-zro ndriye hA, yAvat sparzanendriyehA, evaM yAvad vaimAnikAnAm , navaraM yasya yAvanti indriyANi 8, katividhaH khalu bhadanta ! avagrahaH prajaptaH ? gautama ! dvividhaH avagrahaH prajJaptaH, tadyayA- grahazca, vyaJjanAvagrahazca, vyaJjanAvagrahaH khala avaayaadivktvytaa| zabdArtha-(kavihe NaM bhaMte ! iMdiya avAe paNNatte ?) he bhagavan ! indriapAya kitane prakAra kA kahA hai ? (godhamA ! paMcavihe iMdiyAvAe paNNatte) he gautama ! indriyAvAya pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soIdiya avAe jAva phAsidiya avAe) zrotrendriya-apAya yAvat sparzanendriyaapAya (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArako yAta vaimAnikoM kA (Navara) vizeSa (jassa jai iMdiyA asthi) jisakI jitanI indriyAM haiN| ' ___(kaicihA bhaMte ! IhA paNNattA ?) he bhagavan ! IhA kitane prakAra kI kahI ? (goyalA ! paMcavihA IhA paNNattA) he gautama ! pAMca prakAra kI IhA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (soiMdira IhA jAva phAsidiya IhA) zrotrendriya IhA yAvat sparzanendriya-IhA (evaM jAva vemANiyANa) isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka (varaM jassa jai iMdiyA) vizeSa yaha ki jisakI jitanI indriyAM (kaivihe NaM bhale ! uggahe paNNatte) he bhagavan ! avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! dubihe uggahe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA avagraha kahA hai (taM jahA atthoggahe ya vaMjaNoragahe ya) arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha (vaM avAyAdi vaktavyatA zahAtha-(kaivihe Na bhaMte ! iMdiyaavAe paNNatte 1) man !ndraya--vAya DeTamA prA2nA 46 // cha (goyamA ! paMcavihe iMdiyaavAe paNNatte) he gautama ! chandriya pAya pAya nA . che (taM jahA) te mA 4Are (soiMdiya avAe jAva phasidiya avAe) trindriya avAya yAvat 25zanandriya-bAya (evaM neraIyANaM jAva vemANiyANaM) me 4Are naar| yAvat mAnionA (NavaraM) vizeSa (jassa jai iMdiyA asthi) remanI resI ndriyo cha ___(kai vihaNaM bhaMte ! IhA paNNattA 1) he bhagavanDA vA prA2nI hI cha ? (goyamA! paMcavihA IhA paNNattA) he gautama ! pAMya anI hA hAya cha (taM jahA) te 2 // prAre (soiMdiya IhA jAva phAsidiya IhA) trindriya hai| yAvat 254ndriya dhaDA (evaM jAva vemANiyA) se prAre yAvat vaimaani| sudhI (NavaraM jassa jai iMdiyA) vizeSa se che / jemanI jeTalI Indriya (kaiviheNaM bhaMte / uggahe paNNatte) meM van! aba sA prA2nA 4aa cha ? (goymaa| duvihe uggahe paNNatte) gautama ! me prA2nA apayaha hAya che (taM jahA-atthoggahe
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ 705 prapodhito TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam bhadanta ! kaniviraH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJataH, tadyathA-zrotrendriya vyaJjanAvagrahaH ghrANendriya vyaJjanAvagrahaH, jihUrvendriya vyaJjanAvagrahaH, sparzanendriya vyaJjanAvagrahaH, arthAvagrahaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! pavidhaH prajJaptaH, tadyathA-zretrendriyArthAvagrahaH, cakSurindriyArthAvagrahaH, jihavendriyArthAvagrahaH, sparzanendriyArthAvagrahaH, no indriyArthAvagrahaH, nairayikANAM bhadanta ! katividhaH avagrahaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH tadyathA - arthAvagrahazca, vyaJjanAvagrahazya, evamasurakumArANAM yAvat stanitakumArANAm, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! jaNoggahe NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! caubihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA-soidiyavaMjaNoggahe, ghANidiyavaMjaNoggahe, jibhidiyavaMjaNoggahe, phAtidiyavaMjaNoggahe) vaha isa prakAra-zrotrendriya vyaMjanAvagraha, ghrANendriya vyaMjanAvagraha, jihavendriya vyaMjanAvagraha, sparzanendriya vyaMjanAvagraha (attho gahe NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) arthAvagraha yAvat kitane prakAra kA hai ? (goyamA! chavihe paNNatte) he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai (taM jahA-soiMdiyaatthoggahe, cakkhidiya ayoggAhe, ghANidiya atthoggahe, jibhidiya atthoggahe, phAsidiya atthoggahe, no iMdiya atthoggahe) vaha isa prakAra-zrotrendriyaarthAvagraha, cakSurindriya arthAvagraha, ghrANendriya-arthAvagraha, jihuvendriya arthAvagraha sparzanendriya arthAvagraha aura noindriya arthAvagraha / (neraiyANaM bhaMte ! kahavihe uggahe paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM kA avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! nArakoM kA avagraha do prakAra kA kahA hai / (taM jahA atthoggahe ya vaMjaNoggahe ya) vaha isa prakAra ya vaMjaNoggahe ya) arthAt bhane vyApAra (vaMjaNoggaheNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan vyA 48mA 2 hyA cha ? (gAyamA ! cauvihe paNNatte) gautama ! yAra na 4 cha (taM jahA-soiMdiyavaMjaNoggahe, ghANi diyavaMjaNogahe, jibhiMdiyavaMjaNoggahe, phAsi diyavaMjaNoggahe) te 2 // zate trandriya vyADa, prANendriya vyarit. vagraha, jindriya vyaMjanAvagraha, sparzanendriya vyaMjanAvagraha (atthoggaheNa bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) arthAt mApana ! hAranA cha? (goyamA ! chavihe paNNatte) 3 gautama ! 7 // 2 // 4hyA cha (taM jahA-soiMdiya atthoggahe cakviMdiyaatthoggahe, ghANi diyaatthoggahe, jibhiMdiyaatthoggahe, phAsidiyaatthoggahe, no iMdiya atthoggahe) ta mA prakAre-zrotrandriya vizraha, yakSundriya-marthAvagraha, prA0ndriya arthA yaha, salndraya-marthAvasa, 25zanandriya-mAvasa, nandriya-marthAvayaha .. (naraiyANaM bhaMte | kaivihe uggahe paNNatte) 3 mApan ! nArInA apaya TamA 2 // 4 // cha ? (goyamA ! duvihe paNNatte) 8 gautama | me 52nA 4 cha (taM jahA) .....
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 pati pRthivIkAyikA kengivikalendriyapaJcendriyatirbhagyoni sAhuSyacakavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi yathAyogyani indriyAvagrahaNAni sevana, kintu 'varaM jassa jar3a iMdiyA asthi 6' navaram - vizeSaNu-yampa jIvasya yAvanti - pAnakAni indriyANi santi tatya jIvasya tAvanti indriyANAni vaktavyAni mA nairavikAdInAM stanitakumAraparyannAnindriyANAM paJcAt paJcavivAnyeva indriyANAni pRthivyaptejo vAyuvAcakAnAmindrasyaikavitvAda hIndriyANAM dvivitnam zrIndriyANAM trivi tyAt caturindriyANAM caritAda kamazaH ekaviSam, vividha, vividha caturvidha ndriyANAm paJcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyagArajyotiSkavaimAnikAnAJcendri yANAM paJcavitvAt paJcavivAnyena indriyAvagrahaNAni avamAnIti bhAvaH // 08|| prApanA 1 bhagavat - he gautama! indriyAvagraha pAMca prakAra kA kahA hai, yaha isa prakAra hai - zrotrendriyagrahaNa, cakSurindriyAvagrahaNa, ghANeviyAgrahaNa, jivendriyAvagrahaNa aura sparzanendrayAvagrahaNa | isI prakAra nArako, asurakumAra Adi bhavananiyoM, pRthivIkAyika Adi kendriyo, vikalendriyo paMcendriya tiryacoM, manuSyo, vAnavyantaroM, jyotiSkoM tathA vaimAnikoM kA indriyAvagrahaNa samajhalenA cAhie, kintu vizeSa yaha hai ki jisa jIva kI jitanI indriyAM hotI hai| usake utane hI indriyAvagrahaNa hote haiM, jaise nArakoM se lekara asurakumAra paryanta paMcendriya hote haiM, ataeva unake indriyAga bhI pAMca prakAra ke haiM |pRthvii, aprU, teja, vAyu aura vanaspatikAyika jIvo ke eka hI indriya hotI hai, ataH unakA indriyAvagrahama bhI eka hI prakAra kA hai| DIndriyoM kA indriyAvagrahaNa do prakAra kA, trIndriyo kA tIna prakAra kA, caturindriyo kA cAra prakAra kA tathA paMcendriya tiryaco, manuSyoM, vAnavyantaro jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA pAMca prakAra kA hai, kyoMki inake pAMcoM indriyAM hotI haiM / , zrI bhagavAn-he gautama * indriyAvagrahagu pAca prakAranA kahyA che, te A prakAre che- e bendriyAvagrahagu, cakSurendriyAvagraha], ghaNendriyAvagrahuNa, jihUvendriyAvagrahaNa ane spayiAvagrahaNu, eja prakAre nArako, asurakumAra Adi bhaganapati, pRthvIkAyika Adi mendriya), piudvendriyo yathendriya tiryagyo, bhanudhyo vAnavyantaro jyotiS, tathA vaibhaanikAnA indriyAvaNu samajI levAM jeIe, kintu vizeSa e che ke je jIvanI jeTalI indriyA hAya che, tenA teTalA ja indriya vagraDhuNa thAya che, jemake nArakothI laine asura kumAra panta paMcendriya hAya che, tethI ja temanA indriyAgrahaju paNa pAMca prakAranA che. pRthvI, apU, teja, vAyu ane vanaspatikArthika jIvenI eka ja indriya hoya che ataH temanA IndriyAvahaeNNu paNa eka ja prakAranA che, dvIndriyanA IndriyAvagrahaNa e prakAranA trIndriyAnA traNa prakAranA, caturindriyanA cAra prakAranA tathA pa cendriya tiya cA, manuScA, vAnabyantaro, jyutikA, ane vaimAnikAnA pAMca prakAranA che, kemake temane pAce Indriye! hAya che.
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 703 prameyavodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNa, mUlam -'bAibihe gaM te iMdiyaagAe papaNate ? goyamA ! paMcavihe iMdiya bhavAe paNNate, taM jahA loiMdivAe jAva phAsiMdiya avAe, evaM nekzaNaM jAya yogAgiyANaM NavaraM asta jai iMdiyA asthi 7, kai vihANaM sate! IhA paNatA ? goyanA , paMcavihA IhA paNatA, taM jahA-loiMdiyaIzA jAtra jAliMdiyaIhA,' evaM jAva bemAgiyANaM, Navara jassa jaiiMdiyA 8, rAi, viheNaM aMte ' uggahe paNNatte ' goyamA! duvihe udhyAhe paNate, taM jahA-ayoggahe tha, vaMjagoggahe tha, baMjagoggaheNaM bhaMte ! kabihe paNatte ? goyamA ! cavihe paNatte, saM jaha!-soI diyadejamoggahe, pANidiyabaMjaNogahe, jisidizajagogyahe, phAtidiyavaMjaNogahe, atthoggahe NaM bhaMte ! kaibihe paNate ? gocamA ! chabihe pAte, taM jahA-soiMdiya atthoggahe, cakhidiya atthoggahe, ghAgidiza atthogyahe, jibhidiya atthoggahe, phAlidiya ayoggahe, no iMdiya ayoggahe, neraiyANaM bhaMte ! kaivihe Ahe paNate ? gorakhA! duvihe paNatte, taM jahA-atthoggaheya, vaMjagoggaheya, evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumAraNaM, puDhabIkAiyANaM bhaMte ! kaivihe unmahe pANante? goyasA ! duvihe uggahe paNate, asthogga heya baMjagogaheya, puDhatIkAi. yANaM aMte! gaNogyahe kavihe paNate ? goyanA ege phAsidiya vaMjaNoggahe paNNatte, puDhIkAiyANaM saMte / kaibihe atthoggahe pagatte? goyanA ! ege phAlidiya asyogahe ghANate, evaM jAna baNastaikAiyA NaM, evaM deiMdiyANa vi, navaraM veiMdiyANaM baMjaNoggahe duvihe paNNate, atthoggahe duvihe paNyatte, evaM teiMdiya varidiyANa vi. Na iMdiyaparivuDDIkAcavA, daDaridiyANaM baMjaNoggahe tivihe paNate, asthogga caravihe paNNate, khesANaM jahA neraiyA jAya mAgiyA sU0 9 // - chAyA-RtividhaH khalu bhadanta ! indriyApAyaH prajJasaH ? gautama ! pazcavidhaH indriyApAyaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrendriyApAyaH, yAvat raparzanendriyApAyaH, evaM nairayikANAM yAvad vaimAni
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ dkh aMdApanA kaitividhaH avagrahaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH avagrahaH prajJaptaH, arthAvagrahazca, vyaJjanAvagrahazva, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! vyaJjanAvagrahaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! ekaH sparzanendriya vyaJjanAvagrahaH prajJaptaH, pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! katividhaH arthAvagrahaH prajJaptaH ? gautama ! eka: sparzanendriyArthAvagrahaH prajJaptaH, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm, evaM dvIndriyANAmapi, navaraM dvIndriyANAM vyaJjanAvagraho dvividhaH prajJataH, arthAvagraho dvividhaH prajJaptaH, evaM trIndriyaarthAvagraha aura vyaMjanAvagraha (evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM yAvat stanitakumAroM kA (puDhacikAiyANaM bhaMte ! kaivihe umgahe paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kA avagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe uggahe paNNatte) he goyamA! do prakAra kA kahA hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! vaMjaNoggahe kavihe paNNatte) pRthvIkAyikoM kA he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! ege phAsidiya vaMjaNoraMgahe 'paNNatte) he gautama ! eka sparzanendriyaM vyaMjanAvagraha kahA hai (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kavihe atthoggahe paNNatte) pRthvIkAyikoM kA bhagavan ! arthAvagraha kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! ege phAsidiya atthoggahe paNNatte) he gautama ! eka sparzanendriya-arthAvagraha kahA hai (evaM jAva vastaikAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kA (evaM veiMdiyANa vi) isI prakAra dvIndriyoM kA bhI (navaraM veiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte ayoggaheM duvihe paNNatte) vizeSa yaha ki dvIndriyoM kA vyaMjanAMvagraha do prakAra kA kahA hai, arthAvagraha do prakAra kA kahA hai (evaM teiMdiyANa cariMdiyANa vi) isI prakAra trIndriyoM kA, caturindriyoM kA bhI(NavaraM atthoggahe ya vaMjaNoMggaheya) tamA 2 // prAre-marthAvara mana vya nAvaDa (evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANa) me 4Are sasuramA2 yAvat stanitamAnI . (puDhevikAiyANaM bhave ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! pRthvIhina makyA hA hA cha ? (goyamA ! duvihe paNNatte) 3 gautama! me prA2nA 4aa cha (atthoyaggahe ya vaMjaNAvaggaheya) a va bhane vyAya (puDhavikAiyANaM bhaMte / vaMjaNoggahe kaivihe paNNatte) pRthvInA mApan / 0ya nAvaDA prahAra Hau cha ? (goymaa| ege phAsi diyavaMjaNagihe paNNatte) 7 gautama ! OM 25zanandriya vyApa! yo cha. (puDhavikAiyANaM mate ! kaivihe atyoggahe paNNatte) vIyiTInA ke mApan ! arthAvara TA2nA cha? (goyamA ! ege phAsi diya atthoggahe paNNatteM) 9. gautm| me 25zanendriya-avayaDa da cha (evaM jAva vaNassaikAiyANa), merI prahAre yAvat vanaspatiyAnA samapA. (evaM veiMdiyA vi) mera 4re vIndriyAna pay (navaraM veiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte, atyoMggahe duviha paeNace) vizeSa meM cha hai hAndrizanA ya nAyata meM prAranAhA cha. mA5 ma
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam caturindriyANAmapi, navaram indriyaparivRddhiH kartavyAH, caturindriyANAM vyaJjanAvagrahaH trividhaH prajJaptaH, arthAvagrahazcaturvidhaH prajJaptaH, zeSANAM yathA nairayikANAM yAvada vaimAnikAm ||suu0.9|| ___TIkA-athendriyairavagrahaNarUpapariccheda sAmAnyasya prarUpaNAnantaram, aSTamaM dvAraM vastu nizcayarUpam avAyAdi vizeSavipayAn prarUpayitumAha-'kaivihe NaM bhaMte ! iMdiyabhavAe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu indriyAvAyaH prajJataH ? bhagavAnAha-- 'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe iMdiya avAe paNNatte'-paJcavidhastAvad indriyAvAyaH prajJaptaH, tatrAvagrahAtmaka sAmAnyajJAnenAvagRhItasya IhAtmakajJAnena. IhitasyArthasya nirNayarUpo'dhyaiMdiyaparivur3I kAcavyA) vizeSa yaha ki indriyoM kI vRddhi karanI cAhie (cauridiyANaM vaMjaNoggahe tivihe paNNatte) cauindriyoM kA vyaMjanAvagraha tIna prakAra kA kahA hai (athoggahe cauvihe paNNatte) arthAvagraha cAra prakAra kA kahA hai (sesANaM jahA neraiyANaM jAva vemANiyANa) zeSa jaise nArakA kA yAvat vaimAnikoM kaa| AThavAM dvAra __TIkArtha-indriyoM dvArA hone vAle avagrahaNa rUpa sAmAnya pariccheda kI pralapaNA karane ke pazcAt yahAM nizcaya rUpa avAya Adi vizeSa pariccheda kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI prazna karate haiM-indriyAvAya arthAt indriyoM ke dvArA apAya kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAna uttara dete haiM-indriyAvAya pAMca prakAra kA kahA hai / jJAnopayoga meM sarvaprathama avagraha jJAna hotA hai| avagrahajJAna apara sAmAnya ko viSaya karatA hai, tatpazcAt IhAjJAna kI utpatti hotI hai jisake a||2|| // cha (evaM ye iMdiyANa, cauri diyANa vi) me re trIndriya nAyatundriyanA 5y (NavaraM iMdiya parivuDDhI phAyavvA) vizeSa ke cha ? chandriyAnI vRddhi 42vI niya (cauri diyANa baMjaNoggahe tivihe paNNatte) yA2 chandriyAnA vyAyaDa yu prahAranA / cha (alyoggahe cauvihe paNNatte) mA 55 yAra 42 // 4 // cha (sesANaM jahA nerayANaM jAva vemANiyANa) zeSa 4 nAhInA yAvat vaimAniDAnA AThamuM dvAra TIkA-Indriyo dvArA thanArA avagrahaNa rUpa sAmAnya parichedanI prarUpaNa karyA pachI ahIM nizcaya rUpa avAya Adi vizeSa paricchedanI prarUpaNA karavAne mATe kahe che ? zrI gautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan! IndriyAvAya arthAt IndriyenA dvArA thanAra avAya keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama 1 IndriyAvAya pAMca prakAranA kahyA che jJAnapagamAM sarva prathama avagrahajJAna thAya che. avagrahajJAna apara sAmAnyane viSaya kare che, tatpazcAt IhAjJAnanI utpatti thAya che, jenA dvArA vastunA vizeSa dharmane jANavAnI AkAMkSA - -
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 praoNpanA vasAyaH, avAyapadena vyapadizyate, yathA ghaTa evAyam, paTa evAyam ityAdirUpo'vadhAraNAsmako nizcayo'vAya iti bhAvaH, 'taM jahA-soiMdiyavAe jAva phAsiMdiyaavAe'-tadyathAzrotrendriyAvAya:, yAvat-cakSurindriyAvAyaH, ghrANendriyAvAyaH, jihavendriyAvAyaH, sparzanendriyAvAyazva, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM'-evam uktarItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdibhavanapati-pRthivIkAyikAyekendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSya vAnavyantara jyotiSka vaimAnikAnAM yathAyogyam indriyAvAyo'vaseyaH kintu 'NavaraM jassa jai iMdiyA asthi 7'-navaram-vizeSastu yasya jIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvanta indriyAdvArA vastu ke vizeSa dharma ko jAnane kI AkAMkSA kI jAtI hai arthAt jJAnopayoga sAmAnya dharma se Age baDhakara vizeSa dharsa ko grahaNa karane ke lie abhimukha hotA hai| IhA ke pazcAt avAya kA udaya hotA hai jo vastu ke vizeSa dharma kA nizcaya karatA hai / 'yaha ghaTa hI hai, yaha paTa hI hai' ityAdi nizcayAtmaka jJAna avAya yA apAya kahalAtA hai| yaha avAya. jJAna mana se bhI hotA hai aura indriyoM se bhI hotA hai, kintu yahAM indriyoM dvArA hone vAle avAya ke saMbaMdha meM hI prazna kiyA gayA hai, ataeva isI ke saMbaMdha meM uttara diyA gayA hai| indriyo se hone vAle avAya pA~ca prakAra kA hai, jo isa prakAra hai-(1) protrendriyAvAya (2) cakSurindriyAvAya (3) ghrANendriyAvAya (4) jihavendriyAvAya aura (5) sparzanendriyAvAya / , isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke avAtha samajhalenA cAhie, arthAt nArako, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyo, vAnavyantaroM, jyotiSko, karAya che arthAt jJAnapayoga sAmAnya dharmathI AgaLa vadhIne vizeSa dharmane grahaNa karavAne mATe abhimukha thAya che. IhinA pachI avAyane udaya thAya che, je vastunA vizeSa dharmane nizcaya kare che. A ghaTa ja che, A paTa ja che, ItyAdi nizcayAtmana jJAna avAya athavA apAya kahevAya che. A avAya jJAna manathI paNa thAya che ane indriyothI paNa thAya che. paNa ahIM Indri dvArA thanArA avAyanA sambandhamAM ja prazna karAyela che, tethI ja tenA sambandhamAM uttara Apela che. IndrithI thanArA avAya pAMca prakAranA che. je A prakAre hai-(1) zrendriyAvAye (2) kSurindriyAvAya (3) prANendriyAvAya (4) zivAndrayAvAya (5) 5zanandrayA pAya. A prakAre nArakathI laIne vaimAnika sudhIno avAya samajI levA joIe. arthAta nArake, asurakumArAdi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vilendriye, paMcendriya tiryaMce, manuSya, vAnadhyantara, tiSka ane vaimAnikane yathA yogya jANavA joIe,
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyaudhinI TIkaH pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirUpaNam pAyAH vaktavyAH, navamaM dvAram-gautamaH pRcchati-'kai vihA NaM bhaMte ! ihA paNNatA?' he bhadanta ! katividhA khalu IhA prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'paMcavihA IhA paNNattA'paJcavidhA ihA prajJaptA, tatra IinamIhA sadbhUtArthaparyAlocanAtmikA cepTA IhApadena vyapadizyate tathA cAkgrahAtmaka sAmAnyajJAnAduttarakAlamavAyAtpUrva sadbhUtArthavizeSApAdAnAbhimukho mativizepa IhA padArtho'vaseyaH yathA prAyo'tra veNuvINAdi zabdadharmANaH madhuratvAdayo dRzyante no karkazaniSThuratAdayaH, ityAdi, tathAcoktat-'bhUyAbhUya visesAdANa cAyAbhimuha mIhA'bhUtAmUtavizepAdAnatyAgAbhimukhyamIhA, iti, 'taM jahA-soiMdiyaIhA jAva phAsidiyaIhA'tadyathA-zrotrendriyehA. yAvat-cakSurindriyehA, ghrANendriyehA, jihvendriyehA, sparzanendriyehA, 'evaM jAva vemANiyANaM -evam-uktarItyA yAvad-nairayikAmurakumArAdi bhavanapati pRthivI aura vaimAniko kA indriyAvAya yathAyogya jAnanA cAhie / vizeSa bAta dhyAna meM rakhane yogya yaha hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usake utane hI avAya hote haiN| - navavAM dvAra-gautamasvAmI-he bhagavan ! IhA kitane prakAra kI hai ? - bhagavan-he gautama ! IhA pAMca prakAra kI kahI gaI hai| sadbhUta padArtha kA paryAlocana jJAna rUpa IhA hai / IhA jJAna avagraha ke pazcAt aura avAya se hotA hai| yaha jJAna padArtha ke sadUbhUta vizeSa dharma ko jAnane ke lie abhimukha hotA hai, jaise-yahAM madhuratA Adi zabda ke dharma upalabdha ho rahe haiM, karkazatA, niSTharatA Adi nahIM, ataH yaha zabda veNu yA vINA kA honA caahie| kahA bhI hai'IhAjJAna sadbhUta vizeSa ko grahaNa karane aura asadbhUta vizeSa kA tyAgane ke lie abhimukha hotA hai|' IhAjJAna ke pAMca bheda isa prakAra haiM-zrotrendriya-IhA cakSurindriya-IhA, ghANendriya-IhA, jihnavendriya-IhA aura sprshnendriy-iihaa| isI prakAra nArako vizeSa vAta dhyAnamAM rAkhavA egya A che ke je jIvane jeTalI Indriye heya che. tenA teTalA ja avAya hoya che. / nabhuvAra-zrI gautabhasvAbhI-3 lagavan / DeTA prArI cha? . . zrI bhagavAna-he gItama! Ihi pAMca prakAranI che saddabhUta padArthanuM paryAlacana jJAna rUpa IhA che. IhA jJAna avagrahanA pachI ane avAyanA pahelAM thAya che. A jJAna padAthanA sadUbhUta vizeSa dharmane jANavAne mATe abhimukha thAya che, jemake-ahIM madhuratA Adi zabdano artha upalabdha banI rahe che, karkazatA, niSpharatA Adi nahi ataH A zabda veNa ke vINAne have joI e. kahyuM paNa che ke-IhA jJAna sadbhUta vizeSane grahaNa karavA ane asadubhUta vizeSane tyAgavAne mATe abhimukha thAya che IhA jJAnanA pAca bheda A prakAre che-bendriya IhA, cakSurindriya-hi, dhrANendriya
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 mApanAsUtre kAyikAdhekendriya vikalendriya paJcandriyatiryagyonikamajuNyavAnavyanta rajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyam indriyehA'baseyA, 'NavaraM jassa jai iMdigA 8'-navaram-vizeSastu yasyajIvasya yAvanti indriyANi santi tasya tAvatI indriyehA vaktavyA, dazamaM dvAram gautamaH pRcchati'kaivihe NaM bhaMte ! uggahe paNNatte ?' he bhadanta ! katividhaH khalu avagrahaH sAmAnyajJAnarUpaH prajJataH ? bhagavAnAi-'goyamA !' he gautama ! 'dunihe uggahe paNNatte-dvividhaH avagrahaH prajJaptAH 'taM jahA-atthoggaheya, vaMjaNoggaheya'-tatrayA -arthAvadazca, vyaJjanAvagrahazca, tatrAvagrahaNam avagrahaH, arthasyAvagraho'rthAvagrahaH, anirdezya sAnAnyarUpAdyarthagrahaNamiti bhAvaH tathAcoktam / _ 'sAmannassa ruvAi visesaNarahiyarasa anidesamsa avaggahaNaM oggahe' iti, sAmAnyasya rUpAdivizeSaNarahitasya anirdezyasya avapraNam avagrahaH, iti, evaM vyajyate-abhivyaktIasurakumAra Adi bhavanapaniyo, pRthyokAdhika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSakoM aura vaimAlikoM kI indriyaIhA bhI yathAyogya samajhalenI caahie| vizeSa yaha hai ki jisa jIva ke jitanI indriyAM hotI haiM, usakI indriya-IhA bhI utane hI prakAra kI hotI hai, jaise pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kI IhA eka hI prakAra kI, dvIndriyoM kI do prakAra kI bIndriyoM kI tIna prakAra kI, ityAdi / - dazama dvAra-gautamasvAmI-bhagavan ! agraha kitane prakAra kA kahA hai ? - bhagavAna-hai gautama ! avagraha do prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra-arthAghagraha aura vyaMjanAvagraha / artha kA avagraha aryAgraha kahalAtA hai, tAtparya yaha hai ki zabda dvArA nahIM kahe jA sakane yogya artha ke sAmAnya artha ko grahaNa karanA arthAvagraha hai / kahA bhI hai-rUpAdi vizeSa se rahita, anirdezya sAmAnya ihA, jindriya IhA ane sparzanendriya-Ihi. eja prakAre nAraka, arcyurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikasendriye, paddha tiryo, manuSya, -vanavyantare, tiSka ane vaimAnikono Indriya-Iha paNa yathA egra samajI levI joIe. vizeSa e che ke je jIvanI jeTalI Indriyo hoya che. temanI Indriya-hi paNa eTalA ja prakAranI hoya che jemake pRthvIkAyika Adi ekendrionI IhA eka ja prakAranI, dvIddhinI be prakAranI, trIIndriyenI traNa prakAranI, ItyAdi. dazamuM kAra-zrI gautamasvAmI-he bhagavan! avagraha keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAhe gautama avagraha be prakAranA kahyA che. te A prakAre-arthAvagraha ane yaMjanAvagraha. arthane avagraha arthAvagraha kahevAya che, tAtparya e che ke zabda dvArA nahIM kahevAtA ce5 arthane sAmAnya dharmane grahaNa kare te arthAvagraha che. kahyuM paNa che-rUpadi vizeSathI rahita, anirdezya sAmAnya mAtranuM grahaNa avagraha kahevAya che. jema
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ premayayodhinI TIkA pada 15 sU0 9 indriyAvAyAdinirupaNam kriyate arthe'neneti vyaJjanam, pradIpena ghaTa iveti, tacca vyaJjanam upakaraNendriyasya zabdAdipariNata dravyANAJca parasparaM samvandharUpaM bodhyam, sambandhe satyeva arthaH zrotrAdIndriyeNa abhivyaGvatuzakyo-bhavati nAnyathA, ataevendriyArthasambandho vyaJjanamiti siddham, tathAcoktam'vaMjii jeNatyo ghaDovvadIveNa vaMjaNaM taM ca / uvagaraNidiyasadAi pariNaya davvasaMbaMdho // 1', vyajyate yenArthoM ghaTa iva dIpena vyaJjanam, vaccopakaraNendriya zabdAdi pariNatadravya sambandhaH, // 1 // , tena vyaJjanena-tathAvidhasambandhena avagrahaNaM-samvadhyamAnasya zabdAdirUpArthasyA vyaktarUpaH paricchedI vyaJjanAvagrahaH, athavA-vyajyante iti vyutpattyA vAhulakAt karmaNi. anaT, vyaJjanAnAM-zabdAghAtmakatayA pariNatAnAM dravyANA mupakaraNendriyasamprAptAnAmavagrahaH-- avyaktAtmakaH paricchedo vyaJjanAvagrahaH, atha vyaJjanAvagrahasyaiva prathamaM jAyamAnatvena pazcAt jAryamAnasyApi arthAvagrahasya kathaM prathamamupanyAsaH kRta iti cedatrocyate-arthAvagrahasya spaSTa 'mAtra kA grahaNa avagraha kahalAtA hai| jaise dIpaka ke dvArA ghaTa vyakta kiyA jAtA hai, usI prakAra jisake dvArA artha vyakta kiyA jAya vaha vyaMjana arthAt upakaraNa dravyendriya aura zabdAdi rUpa meM pariNata dravyoM kA paraspara saMbaMdha / kyoMki saMbaMdha hone para hI zrotrendriya Adi zabda Adi viSayAM ko vyakta karane meM samartha hotI haiM, anyathA nhiiN| ataH indriya aura usake viSaya kA saMbaMdha vyaMjanA kahalAtA hai| kahA bhI hai-jisake dvArA artha vyakta kiyA jAtA hai, vaha vyaMjana kahalAtA hai, jaise dIpaka ke dvArA ghaTa vyakta kiyA jAtA hai| upakaraNendriya aura zabda Adi ke rUpa meM pariNata dravyoM kA saMbaMdha vyaMjana hai / ' tAtparya yaha hai ki indriyoM ke sAtha sambaddha hone vAle zabda Adi rUpa artha kA avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahalAtA hai| athavA jo vyakta kiye jAeM ve zabdAdi vyaMjana kahalAte haiM / upakaraNendriya ko prApta zabda Adi dravyoM kA avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahA jAtA hai| zaMkA-vyaMjanAvagraha pahale utpanna hotA hai aura arthAvagraha yAda meM, aisI dIpakanA dvArA ghara vyakta karAya che, e ja prakAre. jenA dvArA athavyakta karAya te vyaMjana arthAta upakaraNa dravyendriya ane zabdAdi rUpamAM pariNuta dravyano paraspara sambandha kemake sabanyA hovAthI ja zregnendriya Adi zabda Adi viSayone vyakta karavAmAM samartha thAya che. anyathA nahI ata. Indriya ane tenA vidhayane sambandha vyaMjanA kahevAya che. kahyuM paNa che--jenA dvArA artha vyakta karAya che, te vyaMjana kahevAya che, jemake dIpakanA dvArA ghaTa vyakta karAya che upakaraNendriya ane zabda AdinA rUpamAM pariNuta dravyano sambandha vyaMjanA che "tAtparya e che ke IndriyanI sAthe sambandha dharAvanAra zabda Adi rUpa avyakta jJA vyaMjanAvagraha kahevAya che athavA je vyakta karAya te zabdAdi vyaMjana kahevAya che. upakaraNendriyane prApta zabda Adi dravyonu avyakta jJAna vyaMjanAvagraha kahevAya che. zaMkA-vyaMjanAvagraha pahelA utpanna thAya che ane arthAvagraha bAda evI sthitimAM,
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 prajJApanAsUtre rUpatayA sarvaiH prANibhiH saMvedyamAnatayA tasya spaSTatayopalabhyamAnatvameva prathamopanyAse vIjamatragantavyam, kiJca arthAvagrahasya sarvendriyamano bhAvitayA prathamamupanyAsa', vyaJjanAvagrahasya tu tathAtvaM nAstIti na prathamaM tadupanyAsaH ityavaseyam, atha vyaJjanAvagrahAnantarameva arthAvagraho bhavatItikramamAzritya prathamaM vyaJjanAvagrahasvarUpaM prarUpayitumAha- 'paMjaNaggadde NaM bhaMte ! kai vihe paNNatte ? - he bhadanta / vyajanAvagrahaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'cava paNNatte' - caturvidho vyaJjanAvagrahaH prajJaptaH, 'taM jahA- soiMdiya vaMjaNogadde, ghArNidiyavaMjaNogga he ' - tadyathA - thotrendriya vyaJjanAvagrahaH, trANendriyavyaJjanAvagrahaH, jibhidiya vaMjaNoggahe' - jihavendriya vyaJjanAvagrahaH, 'phAsiMdiyavaMjaNoggahe' - sparzanendriya sthiti meM bAda meM hone vAle arthAvagraha kA kathana pahale kyoM kiyA gayA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki arthAvagraha spaSTa svarUpa vAlA hotA hai aura spaSTa svarUpa vAlA hone se bhI sabhI prANI use samajha sakate haiM / isI hetu se usakA kathana pahale kiyA gayA hai / isake atirikta arthAvagraha sabhI indriyoM se aura manase hotA hai, isa kAraNa bhI usako ullekha pahale kiyA gayA hai / vyaMjanAva graha aisA nahIM hai / vaha cakSu aura manase nahIM hotA tathA aspaSTa svarUpa vAlA hone ke kAraNa sabake saMvedana meM nahIM AtA, isa kAraNa usakA kathana bAda meM kiyA gayA hai| vyaMjanAvagraha ke anantara hI arthAvagraha hotA hai, isa krama kA Azraya lekara vyaMjanAvagraha ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI - he bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn - he gaunama ! vyaMjanAvagraha cAra prakAra kA kahA hai, vaha isa prakArazrotrendriya vyaMjanAvagraha, ghANendriya vyaMjanAvagraha, jinhavendriya vyaMjanAvagraha aura mAdamA thanAra arthAvagrahanu kathana pahelA kema karela che ? ane spaSTa svarUpa tenuM samAdhAna e che ke arthAvagraha spaSTa svarUpavALA hAya vALA heAvAthI badhA prANI tene samajI zake che. eja hetuthI tenuM kathana pahela karela che. tenA sivAya arthAvagraha badhI IndriyeAthI ane manathI thAya che, e kAraNe tenA ullekha pahele karele che. vyaMjanAvagraha evA nathI te cakSu ane manathI nathI thatA tathA aspaSTa zarIravALA heAvAne kAraNe dhAnA saMvedanamAM nathI AvatA e kAraNe tenu kthana pachIthI karelu che. 05 janAvagrahanA pachI ja arthAvagraha thAya che, e kramanA Azraya laIne prathama vyaMjanAvagrahanA svarUpanuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan byaMjanAvagraDa keTalA prakAranA kahela che ? zrI bhagavAna hai gautama ! vyaMjanAvagraha cAra prakAranA hela che, te A prakAre-zretrendriya vyaMjanAvagraha, ghrANendriya vyaMjanAvagraha, jihvendriya vyaMjanAvagrahu ane pa nendriya vyaMjanAvaahe, T
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyAdhinI TIkA pada 15 90 10 indriyAdinirUpaNam he bhadanta ! manuSyANAM vijayavaijayantajayantAparAnadevatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? 'saMkhenjA' saMkhyeyAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA ?" kiyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Natthi' baddhAni dravyendriyANi na santi 'kevaiyA purekkhaDA ?' kriyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'siya saMkhejjA, siya asaMkhenjA' rayAda-kadAcit saMkhyAni bhavanti, syA-kadAcid asaMkhyeyAni bhavanti 'evaM savyasiddhagadevatte atItA Natthi baddhallagA Natyi' evam-vijayAdidevatve iva sarvArthasiddha kadevatve atItAni dravyendriyANi manuSyANAM na santi, evaM baddhAni dravyendriyANi tatra ne santi, ki-tu-'purekkhaDA asaMjjA ' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni santi, evaM jAva gevejjagadevANaM' evam-manuvyANAmiva yAvada-cAnavyantarajyotiSkavaimAnikanavagraiveyakadevAnAmatItAnAgatabaddha dravyendriyANi vaktavyAni, gautamaH pRcchati-'vijaya gautamasvAmo-he bhagavan ! manuSyoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta haiN| gautamasvAmI- he bhagavan ! vaddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM hotii| gautamasvAmI-he bhagavan bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kadAcit saMkhyAta hotI haiN| kadAcit asaMkhyAta hotI haiN| ____ vijayAdi devapane ke samAna sarvArthasiddha devapane meM bhI manuSyoM kI atIta dravyendriyAM nahIM hotI, baddha dravyendriyAM bhI nahIM hotI, kintu bhAvI dravyendriyAM asaMkhyAta hotI haiN| isa prakAra yAvat 'aveyaka kI samajhanA, arthAt vAnavyantaroM, jyotiSkoM, vaimAnikoM tathA navaudeyakadevoM kI atIta, baddha aura zrI gautamasvAmI-he bhagavana manuSyanI vijya, vaijayanta, jayanta ane aparAjita devanA rUpamAM atIta dravyekTi keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama saMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! baddha dravyekti keTalI che? ' . zrI bhagavAna-he gautama ! baddha dravyendriyo nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bhAvI dravyendriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! saMkhyAta hoya che, kadAcita asaMkhyAta hoya che. vijyAdi devapaNAnA samAna sarvArthasiddha devapaNe paNa manuSyanI atIta Dhabendri asaMkhyAta hoya che. e ja prakAre yAvat rAyakanI samajavI arthAta vAnadhyantare, tibbe vaimAnike tathA nava riska denI atIta, baddha ane bhAvI dri paNa mANasanA ma 99
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 vejayaMtajayaMta bhaparAjitadevANaM bhave ! neraiyatte vevaina da kiMgadiyA atItA ? he gadanta ! vijayavaijayantajayantAparAjitadevAnAM nairayikatve ki nti dravendriyANi zatItAni ? goyasA,! aNaMtA' he gautama ! anantAni dravyendrimaNi atItAni santi, 'kevaiyA bahelagA?' liyanti dravyendriyANi baddhAni santi ? 'Nandhi' paddhAni va santi, 'kevaiyA purekjaDA ?' kiyanti dravyendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? Nasthi' puraskRtAni dravyendriyANi na santi punasneSAM nairayikatvagamanAbhAvAt 'evaM jAva joilyite vi' evam-rayitve iva yAvad-asurakumArAdi bhavanapatitve pRthivInAyikA kendriyale vijJalendriyanve paJcendriyattiryagyonikatve vAnavyantaratve jyotiSkatve'pi vijayAdInAmAtIlAnAlatabaddha dravyendriyANi vaktabhAvI dravyendriyA~ bhI manuSyoM ke samAna ho samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! vijaya, vaijayantA, jayanta aura aparAjita deyoM kI nArakapane meM atIta dravyendriyA kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! yaha dravyendrizaM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! baddha dravyendriyAM nahIM honI gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM zitanI hai ? bhagavAl-he gaulama ! bhAvI dravdhendriyAM nahIM hotI, kyoMki vijayAdi cimAnoM ke devoM kA naraka meM kabhI utpAda nahIM hotA hai| jaise vijayAdi vimAnoM ke devoM kI nArakapane dravyendriyoM kI pralpaNA kI hai| usI prakAra asurakumAra Adi bhavana etiyoM ke rUpameM, pRthvIkAdhika Adi ekendriyoM ke rUpameM, vikalendriyoM ke rUpa meM, paMcendriya tiryoM ke rUpa meM, vAlavyanta samAna ja samajavI joIe - zrI gautabhasvAmI- mAn-vizya, vaiyanta, yanta, 15lita, hevAnI nA64 paNe atIta baeNndriyo keTalI che? zrI bhagavAhe gautama! ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha bendriya keTalI che ? zrI bhagavAna-he gautama buddha dravenTile nathI hotI. , zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! bhAvI kanidro keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! bhAlI dravyendriya nathI hotI kemake, vijayAdi vimAnanA devene narakamAM kayAreya utpAda nathI thato. * jevI vijayAdi vimAne nA devenI nArakapaNe dravyendriyanI prarUpaNa karI che. teja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatinA rUpamAM, vikalektinA rUpamAM, pacendriya tiryaMconA rUpamAM, vanayantaronA rUpamAM, tiSkanA rUpamAM paNa atIta baddha ane bhAvI dravyendri
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 77 prameyabodhinI TIkA pada 15 sU0 10 indriyAdinirUpaNam vyAni, kintu gavaraM mamatta bhanInA apanA' navaram-vizeSastu manuSyatve atItAni dravyendriyANi anantAni santi, 'sevaiyA dellagA? kiyanti baddhAni dravyendriyANi santi ? 'Natthi' padAni dravyendriyANi na santi 'purekkhaDA asaMkhejjA' puraskRtAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni santi vijayAdi devAnAmasaMkhyAtatyAn evaM jAya gevejjagadevatte' evam-jyotiSkatce iva yAbad-dvAiza caudhazAnAdi vaimAnikadenatve navevaradevatve vijayAdInAmatItAnagatabaddha lendriyANi kAtavyA ni sahANe atItA saMkhejjA' svarUpAne-svabhave atItAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni bhavanti, kevaDyA paddhalagA liyanti dravyendriyANi svasthAne baddhAni santi ? 'asaM khijA' asaMkhyayAni dravyendriyANi samave baddhAni santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' ke rUpameM, jyotiko ke rUpa meM bhI anIta, bahU aura bhAvI dravyendriyAM kahalenI cAhie / vizeSatA yaha hai ki manuSya ke rUpa meM atIta dravyendriyAM ananta haiN| golabAlI-he bhagavan ! baha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAna-he gautama ! unakI pAddha dravyendriyAM nahIM hotI haiN| gauravAnI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he golanda ! sAvI dravyendriyAM asaMkhyAta haiM, kyoMki vijaya Adi vimAnoM ke deva asaMkhyAta hai| isI prakAra saudharma, IzAla Adi kalpavAlI devoM ke rUpameM tathA navagraive. thakoM ke devoM ke rUpameM vijaya Adi vimAno ke devoM kI atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM lahalenI caahie| svasthAna arthAt svabhava meM atIta dravye. ndriyAM asaMkhyAta hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! svasthAna meM baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAda-he gautama ! svasthAna meM baddha dravyendriyAM asaMkhyAta haiN| kahevI joIe. vizeSatA e che ke, manuSyanA rUpamAM atIta dravyendriya ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! baddha dravyendriya keTalI che? zrI bhagavAna-he gItama! temanI baddha dravyendriya nathI hotI. - zrI gautamAnI- magara ! mAvI dravyAndriya sI cha? zrI bhagavAna-he gautama! bhAvI drandriye asaMkhyAta che, kemake vijaya Adi vimAnanA deva asaMkhyAta che. , eja prakAre saudharma, IzAna Adi kalpavAsI denA rUpamAM tathA nava raiveyakanA denA rUpamAM vijaya adi vimAnanA devenI anIta, baddha bane bhAvI, Dhabendriya kahevI joIe. svasthAna arthAt svabhavamAM atIta dravyekTi asa khyAta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! svarathAnamAM baddha kandriyo keTalI che? zrI bhagavAna he gautama! svasthAnamAM baddha dravyakti asaMkhyAta che. *
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJAnAne kiyanti dravyendriyANi puraskRnAni-anAgatAni santi ? 'asaMkhejjA' asaMkhya yAni dravyendriyANi anAgatAni bhavanti vijayAdidevAnAmasaMkhyAtatyAla, 'savaThThasiddhagadevatte atItA natyi' sarvArthasiddhakadevatve vijayAdInAmatItAni dravyendriyAni na santi, 'baddhellagA natyi' -baddhAni dravyendriyANi na santi, 'purekkhaDA asaMkhenjA' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi asaMkhyeyAni bhavanti, gautamaH pRcchati-'savaThThasiddhagadevANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA dacidiyA atItA ?' sarvArthasiddhakadyAnAM he bhadanta ! nairayikatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantAni dravyendriyANi atItAni, 'kevaiyA baddhallagA ?' kiyanti baddhAni santi ? 'patthi' baddhAni na santi, 'kevaiyA gautamasvAmI-he bhagavAn ! sAdI dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! asaMkhyAta haiM, kyoMki vijayAdi deva asaMkhyAta haiN| vijaya Adi vimAno ke devoM kI sarvArthasiddha deva ke rUpameM atIta dravye. ndriyAM nahIM hotI, baddha bhI nahIM hotI haiM, bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hotI haiN| cAra anuttara vimAna ke deva saMsAra meM adhika nahIM rheNge| isaliye sarvArthasiddha meM bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hI hoNgii| ____ gautamasvAmI-bhagavan ! sarvArthasiddha devo kI nArakoM ke rUpameM atIta dravye , ndriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta atIta dravyendriyAM haiM ? gautamasvAmI-he bhagavan ! baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha dravyendriyAM hotI nahIM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI hotI haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI bendriye keTalI che? zrI bhagavAna he gItama! asaMkhyAta che, kemake, vijayAdi deva asaMkhyAta che. vijaya Adi vimAnanA devanI sarvArthasiddha devanA rUpamA atIta bendriya nathI hatI. baddha paNa nathI hotI, bhAvI dravyendriye saMkhyAta heya che. cAra anuttara vimAnanA deva saMsAramAM adhika nahI raheze. e mATe sarvArthasiddhamAM bhAvI dravyendriye saMkhyA ja haze. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! sarvArthasiddha denI nArakanA rUpamAM atIta dravyandriyo keTalI che? zrI bhagavAn he gItama! ananta atIta dravyakti che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! baddha dravya keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama buddha dravyendriya hatI nathI zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI kacaeNndriye keTalI hoya che?
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 789 prayabodhinI TIkA pada 15 10 10 indriyAdinirUpaNam purekkhaDA ? kiyanti puraskRtAni dravyendriyANi santi ? 'Natthi' anAgatAni na santi, 'evaM maNsavajjaM jAva gevejjagadevatte' evam-nairayikatve iva manuSyavarja yAvad-anurakumArAdi navagraiveyakadevatve sarvArtha siddhakadevAnAmatItAnAgatavaddhadravyendriyANi vaktavyAni, 'maNasatte atItA aNaMtA' manuSyatve atItAni dravyendriyANi anantAni bhavanti, 'vaddhellagA natthi' baddhAni dravyendriyANi na santi, purekkhaDA saMkhejjA' puraskRtAni-anAgatAni dravyendriyANi saMkhyeyAni santi teSAM siddhAnAM saMkhyAtatvAt 'vijayavejayaMtajayaMtAparAjitadevatte kevaiyA davidiyA atItA ?' vijayavaijayantajayantAparAjita devatve kiyanti dravyendriyANi atItAni santi ? 'saMkhenjA' saMkhyeyAni dravyendriyANi atItAni santi, 'kevaiyA baddhellagA' kiyanti dravyendriyANi vaddhAni santi ? 'Nasthi' baddhAni dravyendriyANi na santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' bhagavAn-he gautama ! AdhI dravyendriyAM bhI nahIM hotI haiM, kyoki sarvArthasiddha ke deva narakava meM utpanna nahIM hote| isI prakAra manuSya ko choDakara asurakumAroM se lekara noveyako paryanta ke devoM ke rUpameM sarvArthasiddha devoM ko atIta, baddha aura bhAvI dravyendriyAM kahanI cAhie / manuSyapane meM atIta dravyendriyAM ananta hotI haiM, baddha hotI nahIM haiM aura bhAvI dravyendriyAM saMkhyAta hotI haiN| gautamasvAmI-vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva ke rUpa meM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! vaha kitanI haiM ? bhagavana-he gautama ! baddha dra yendriyAM nahIM hotI haiM ? gautamasvAmI-he bhagavAn ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? zrI bhagavAna gautama! bhAvI dravyendriya paNa nathI hotI, kemake sarvArthasiddhanA deva naraka bhavamAM utpanna nathI thatA. eja prakAre manuSya sivAya asurakumArathI laIne nava raiveyako paryAnA devanA rUpamAM sarvArthasiddha devI atIta, baddha ane bhAvI Dhabendriya kahevI joIe. manuSya paNamAM atIta dravyendriye ananta hoya che, baddha hetI nathI ane bhAva dUbendri saMkhyAta hoya che. zrI gautamasvAmI-vijaya, vaijayanta, jayanta, ane aparAjita devanA rUpamAM atIta dravyendriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! saMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha keTalI che? zrI bhagavAna he gautama! baddha dravyendriye hotI nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhAvI kansendriye keTalI hoya che?
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. bilaai kriyanti jvendriyANi puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'parima' puraskRtAni pendriyaNi na santi, gautamaH pRcchati-sammasiddhAdeyANaM saMte ! sabasiddhagadevate vajhyA dabidiyA atItA ? he bhavanta ! sarvArthasiddharAdevAnAM sarvArthasiddhakadevatve kiyanti indriyANi atI. tAni santi ? 'pAsthi' atItAni dravyendrizANi na santi, kavaiyA badhellagA? kiyanti baddhAni dravyendriyANi santi ? 'saMhijjA saMkhye yAni baddhAni dravyendriyANi santi, devaiyA purekkhaDA? kiyanti puraskRtAni mendriyANi santi ? 'pasthi' purastAni hunendriyANi na santi, 'dA' dvAram 11 samAptam // 0 10 // mAvendriyavaktavyatA bhUla-bhAi bhaMte ! sAbiMdiyA payatA ? goyAmA paMca zAti diyA paNNatA, taM ahA-loiMdira kA jAtidie, neiyA saMte ! kaI bhAvidizA pAnatA ? gorasA paMcanAnidiyA paNatA, taM jahAsoidie jAna hAlidie, evaM jala jAIdiyA talatai vANivAM, bhagavAna-he gautana ! bhAcI dravyendriyAM nahIM hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sArthasiddhadevoM kI sArthamikadevoM ke rUpameM atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta dravyendriyAM nahIM hotI haiN| golamasyAlI he bhagavan ! baddha bhilanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! bAI dravyendriyAM saMkhyAta haiN| gautalasvAmI-he bhagavan ! bhAvI dravyendriyAM kitanI haiM ? 'bhagavAla-he gautana ! sAnI dravyendriyAM nahIM hotI hai, kyo ki ladArasiddhaka deva punaH sarvArthasiddhivinAna meM utpanna nahIM hote haiN| 11 bAra samApta zrI bhagavAn gautama ! mAvI dravyendriyo thI hotI. zrI gautama -he bhagavana! sarvArthasiddha dezanI sarvArthasiddhaka devanA rUpamA atIta dravyekTi keTalI che ? zrI bhagavAna-he gautama! atIta be navI hatI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ' baddha keTalI che? zrI sagavAna-3 gautama / ma ndriya sata cha. zrI gautamalAmIbhagavan! bhAvI pendrita keTalI che . zrI bhagavAna he gautama ! bhAvI prakri hotI nathI kemake sarvArthasiddha deva punaH sarvArthasiddha vimAnamAM utpanna nathI thatA agIbharamu dvAra samApta.
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhayavinIhIkA patha 15 0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam jAda vemAjiyANaM, hamalegA NaM bhaMte neiyatta kevaiyA sAbiMdiyA atItA goyamA! aNaMlA, kSevaiyA balgiA ? eMca, kevaiyA pure. kkhaDA? paMca vA, isa kA, ekArata bA, saMkhajA vA, asaMkhajA vA, aNaMtA thA, evaM asurakumAra tri, navaraM purekkhaDA paMca vA cha vA saMkhe jjA bA, asaMkhejA bA, arNatA vA, evaM jAva NiyakumArassa vi, evaM puDhanikAipa AukAina hamalai kAiyasta vi, beiMdizteiMdiyacauridizala vi, teikAiyakAkAiyasla vi evaM kSetra, navaraM purekkhaDA cha jhA, samu kA, saMkhejA kA, asaMkhenA vA, agataH dA, paMciMdiyatiribakha loNiyAna jAna IlAgarama jahA-asurakumArasta, pabaraM maNUsassa purezkhaDA kara i asthi, karasaha nasyi li mANiyavvaM, saNakumAra jAva gevejagasla jahA neraiyasta, vijayajayaMtajanaapAjitadevasla atItA aNaMlA, badhellagA paMca, purezarabADA paMcavA. data vA, eNNarasa vA, saMkhejjA vA, sambadasiddha devasa totA, badhellagA paMca, kevaiyA. purekkhaDA? paMca, moiyANaM te ! zevayA bhAnidiyA atItA ? gorakhA! aNaMtA, kevaiyA bollagA ? asaMkhejAH, kevaiyA purekakhaDA ? aNalA. evaM jahAdabidiera pohateNe daMDago bhaNio tahA bhAcidiema bi pohatteNaM daMDa mo mANiyo, gabaraM vAikAiyANaM vahellagA aNaMtA, egamegasla NaM saMta nehavAla neraiyatte kevaiyA bhAbiMdiyA atItA? goyamA ! arNatA, ballagA ? paMcha, purekkhaDA kassa vi asthi kassa vitthi , jastA asthi paMcavA, dala dA, eNNarala dA, saMkhejjA bA, asaMkhejjA yA, aNaMtA dA, evaM asurakumAraNaM jAva thaNiyakumAraNaM, navaraM bahellamA tthi. pucikAimante jAna beiMdicatte jahA davidiyA, teiMdiya tahe, jabaraM purekalA timi kA, cha vA, patra vA, saMkhejjA vA, asaMkhejanA vA, azaMtA, evaM caridiyate ki, navaraM purekkhaDA cattAri bA, avA, vArasa bA, saMkhejA yA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA,
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ hava astanisUtre evaM ee caiva gamA cattAri jANeyavvA, je ceva davidie, NavaraM asegame jANivA jassa jar3a iMdiyA te purekkhaDesu muNeyavvA, tthameva davidiyA, jAva samvasiddhagadevANaM savvasiddhagadevate kevaiyA bhAviMdiyA atItA ? Natthi vadvellagA ? saMkhijA, purekkhar3A ? Natthi | iMdiyapayaM samantaM " // sU0 19 // chAyA kati khalu bhadanta ! bhAvendriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJca bhAvendriyANi prajJaptAni tadyathA zrotrandriyaM yAvat - sparzanendriyama, nairayikANAM bhadanta ! kati bhAvendriyANi prajJaptAni ? gautama ! paJca bhAvendriyANi prajJatAni tadyathA - zrotrendriyaM yAvat - sparzanendriyam, evaM yasya yAvanti indriyANi tasya tAvanti bhaNitavyani, yAvada vaimAnikAnAm, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya kriyanti bhAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, kiyanti bhAvendriyavaktavyatA zabdArtha - (kai NaM bhaMte ! bhAviMdiyA paNNattA ?) he bhagavan ! bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? ( goyamA ! paMca bhAviMdiyA paNNattA) he gautama! pAMca bhAvendriyAM kahI haiM (taM jahA- soiMdie jAba phArsidie ) ve isa prakAra- ovendriya yAvat sparzanendriya (neraiyANaM bhaMte ! kati bhAvidiyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM kI bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA 1 paMca bhAviMdiyA paNNattA) he gautama ! pAMca bhAvendriyAM kahI haiM (na jahA- soIdie jAna phAlidie ) zrotrendriya yAvat sparzanendriya ( evaM jassa jar3a iMdiyA) isa prakAra jisako jitanI indriyAM haiM (tassa ta bhANiyavvA) usakI utanI kahanI cAhie (jAva vemANiyANaM) yAvat vaimAnikoM kI / ( egamegasla NaM bhaMte / neraiyassa) he bhagavan ! eka-eka nAraka kI (kevaiyA) bhAvendriya-vaktavyatA zabdArtha - (kai NaM bhaMte / bhAvi diyA paNNattA) he bhagavan lAvendriyo DeTasI uhI hai ? ( goyamA | paMca bhAvi diyA paNNattA) he gautama / yAMya lAvendriyo DesI che (taM jahA-soiMdie jAva phAseMdiga) te yA akSare zrotrendriya yAvat sparzanendriya (neraiyANaM bhaMte / kai bhAvi diyA paNNattA 1) he bhagavan ! nArAnI lAvendriyo haiTalI uDI hai ? (goyamA ! paMca bhAvi diyo paNNattA) he gautama / pAMga lAvendriyo nahI hai (taM jahA- soiMdie jAva phAsi die ) te yA rIte zrotrendriya yAvat syarzanindriya ( evaM jassa jai iMdiyA) se prare premanI neTavI indriyo che (tassa tai bhANikavA) tenI teTalI mhevI leDa pe (jAva vaimANiyANa) yAvat vaimAnikAnI ( egamegassa NaM bhaMte! teraiyamsa) he bhagavan ! 4 nAranI (kenaiyA) DeTasI
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TokA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam '793 vaddhAni ? paJca, kriyanti puraskRtAni ? paJca vA, daza ga, ekAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evam ammarakumArasyApi, navaraM puraskRtAni paJca vA pai vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyezani yA, anantAni vA, / evaM yAvat stanitakumArasyApi, evaM pRthivIkAyikApkAyikavanaspatikAyikasyApi, dvIndriyatrIndriyacaturindriyasyApi, tejasAyikavAyukAyikasyApi 'evaJcaiva, navaray-puraskRtAni paD vA, sapta vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, paJcendriyatiryagyonikasya yAvad IzAnasya, yathA kitanI (bhAviMdiyA) bhAvendriyAM (atItA) atIta haiM ? (goyamA ! agaMtA) he gautama ! ananta (kevaDyA baddellagA ?) kitanI bAda-vartamAna haiM (paMca) pAMca (kevaiyA purekkhaDA) kitanI bhAvI haiM ? (paMca vA dasa vA, ekkArasa cA, saMkhejA vA, asaMkhenjAvA, aNaMtA vA) pAMca, athavA danA, athavA gyAraha, athavA saMkhyAta, 'athavA asaMkhyAna athavA ananna (evaM asurakumArassa vi) isI prakAra asurakumAra kI bhI (navaraM) vizeSa (purekkhaDA) bhAvI (paMca vA cha vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, arNatA vA) pAMca, athavA chaha, athavA saMkhyAta, athavA asaMkhyAta, athavA ananta (evaM jAva thaNiyakumArassa vi) isI prakAra yAvat stanikumAra kI bhI (evaM) isI prakAra (puDhavikAiya-AukAiyavaNassaikAiyassa vi) isI prakAra pRthvIkAyika, akAyika, vanaspatikAyiya kI bhI (veiMdiya-teiMdiya-caridi'yassa vi) isI prakAra dvIndriya, trIndriya, caturindriya kI bhI (teukAiya vAukAiyassa vi) tejaskAyika, vAyukAyika kI bhI (evaM ceya) isI prakAra (navaraM) vizeSa (cha vA, satta vA, saMkhe jA vA, asaMkhejA vA aNaMnA vA) chaha, athavA sAta, athavA saMkhyAna, athavA asaMkhyAla, athavA ananta (paMciMdiyatirikkhajo(bhAva diyA) sandriyo (atItA) matIta cha ? (goyamA / arNatA) gotama / mananta (kevaiyA barnollagA) eii maddha-patabhAna cha ? (paMca) pAMya (kevaiyA purekkhaDA) 4sI bhAvI che ? (paMca vA dasa vA ekkAdasa vA saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) pAMya athavA daza, athavA agIyAra, athavA saMkhyAta, athavA anya khyAta, athavA ananta (evaM asurakumArassa vi) me prathA masu2bhAranI 55 (navara) vizeSa (purekkhaDA) lAvI (paMca vA cha vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA aNatA vA) 5ya yA cha, athavA sacyAta athavA madhyAta, athavA mAnata (evaM jAva thaNiyakumArassa vi) se Are yAvat stanita bhA2nI 5] (evaM) me // 2 (puDhavikAiya-AukAiya-vaNarasaikAiyassa vi) se re pRthvIya, 2281144, vanaspati yinI 59] (beiMdiya-teiMdiya-cauri diyassa vi) mera are dIndraya, trIndriya, yaturindriyana 5 (teu mAiya vAukAyamsa vi) te/48, mane vAyu 4454nI pae (evaMce) me4 prA2 (navara) vizeSa (cha vA, satta vo, saMkhe-jA vA asaM khejjA vA aNaMtA vA) cha, mayA sAta, mayA sabhyAta, mathavA maA 211, athavA . na0 110
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayApanAstre asurakumArasya, navaras-manuSyasya puraskRtAni kasyacit santi, kasyacinna santi, iti zuNitavyam, sanatkumArasya yAvad gaiveyakasya yathA nairayikasya, vijaya jayanta jayantAparAjita devasyAtItAni anantAni, baddhAni paJca; puraskRtAni paJca cA, daza vA, paJcadaza vA, __ saMkhyeyAni vA, sarvArthasiddhakadevasya atItAni anantAni, baddhAni pazca kiyanti puraskRtAni? eMJca, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni; kiyanti baddhAni ? asaMkhyeyAni, kiyanti puraskRtAni ? anantAni, evaM yathA dravyendriyeSu pRthaktvenaNiyassa.jAva IlANassa jahA atturakumArasta) paMcendriya tiryaca se lekara IzAna deva taka asurakumAra ke samAna (NavaraM) vizeSa (maNUmassa purekkhaDA kassai Atthi, kassai nasthitti bhANiyanvaM) manuSya kI bhAvI indriyAM kisI kI hotI hai zisIko nahIM aisA zahanA cAhie (sarNakumAra jAva gevejjAgassa jahA neraiyassa) sanatkumAra yAvatU graiveyakadeva ko nAraka ke samAna (vijaya-vejayaMra-jayaMta-aparA jitadevarasa atItA aNaMtA,) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjitadeva kI atIta anaMta (ballagA paMca) baddha pAMca (purekkhaDA paMca cA, dasa vA, paNNarasa vA saMkhejjA vA) bhAvI pAMca, athavA daza, athavA pandraha athavA sNkhyaat| _ (samvasiddhadevassa) sarvArthasiddhakadeva kI (atItA agaMtA) atIta ananta (baddhellagA paMca) baddha pAMca (kevaDyA purekkhaDA ?) bhAvI kitanI ? (paMca) pAMca ___ (nerajhyANaM bhaMte kevaiyA bhAvidiyA atItA?) he bhagavan ! nArakoM kI atIta bhAvendriyAM kitanI ? (goyamA! arNatA) he gautama! ananta haiM (kevaiyA balligA?) baddha kitanI? (asaMkhejjA) asaMkhyAta (kevaiyA purekAvaDA) bhAvI kitanI? (aNaMtA) ananta (evaM jahA) isa prakAra jaise (davidiesu) dravyendriyoM meM (pohattaMga) pRthasanAta (paci diyatirikkhajoNiyassa jAva IsANasa jahA asarakumArasa) payandritaya - thI ne zana va sudhI masurazubhAranA samAna (Navara) vizeSa (maNUsassa purekkhaDA kassai asthi kassai natyi tti bhANiyavyaM manuSya apanI bhAvIndrayo nI DAya cha, honI nahI sema Devu naye (saNaMkumAra jAva gevejjagassa jahA neraiyassa) sanabhA2 yAvat aveya43vanI nA2nA samAna (vijaya vejayanta-jayaMta-aparAjita devassa atItA arNatA) vijaya, vaizyanta, nyanta-anita panI matIta mananta (baddhellagA paMca) para pAya (purekkhaDA paMca vA, dasa vA, paNNarasa vA, saMkhejjA vA) mApI pAMya athavA 42 athavA paMdara- athavA saMkhyAta - (savvaddha siddhagadevarasa) sAtha siddha hevanI (atItA aNatA) atIta mananta (baddhallagA paMca) mA pAya (kevaiyA purekkhaDA) mApI 48sI ? (paMca) pAMya . (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA bhAvidiyA atItA?) bhagavan ! nArInI satIta mAke ndriyo kI ? (goyamA! aNaMtA) gautama! mananta (kevaiyA baddhellagA) maddha TasI ? (asaMkhejjA) maNyAta (kevaiyA purekkhaDA) mAmI seal ? (aNaMtA) mananta (evaM jahA
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam 75 daNDako bhaNitastathA bhAvendriyeSyapi pRthaktvena daNDako bhaNitavyaH, navaraM vanaspatikAyikAnI vaddhAni anantAni, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatve kiyanti mAvendriyANi atItAni ? gautama ! anantAni, baddhAni? paJca, puraskRtAni kasyApi santi kasyapi na santi, yasya santi, paJca vA daza vA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA, evam asurasArANAM yAvat stanitakumArANAs, navaraM vaddhAni na santi, pRthivIkAyikatve yAvad dvIndritve yathA dravyendriyANi, trIndriyatve tathaiva, navaraM puraskRtAni trINi vA, paDU ktva-bahuvacana se (daMDao bhaNio) daMDaka kahA hai (tahA) isI prakAra (bhAvidi. esu vi) bhAvendriyoM meM bhI (pohateNa daMDao mANiyanvo) bahuvacana se daMDaka kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (vaNastaikAiyANaM vartallagA arNatA) vanaspatikAyikoM kI baddha ananta haiN| * - (egamegasa gaM bhaMte ! neraiyasta) he bhagavan ! eka-eka nAraka kI (neraitte) nArakAne meM (kevaiyA bhAvidiyA atItA) kitanI bhAvendriyAM atIta haiM.? (goyamA! arNatA) he gautama ! ananta (badvellagA ?) baddha ? (paMca) pAMca (purekkhaDA kassavi asthi, kaslavi nasthi) puraskRta kisI kI haiM, kisI ko nahIM (jassa Atthi paMca vA, dasa vA, paNNarasa saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA) jisakI hai, usakI pAMca, daza, paMndraha, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiM (evaM asura: kumArANaM jAva thaNiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM kI yAvat stanitaku mAroM kI (navaraM baddhellagA natthi) vizeSa-baddha nahIM haiM (puDhavikAiyatta jAva veiMdiyatte jahA dadhidiyA) pRthvIkAyikapane yAvat hIndriyapane meM jaise dravyendriyAM kahI hai (teiMdiyatte taheba) trIndriyapane isI prakAra (navaraM) vizeSa (purekkhaDA) bhAvI me 42 rebha (daJcidiesu) dravyendriyAmA (pohatteNaM) pRtha41-mahuvayanathI (daMDao bhaNiyao) 44 4aa cha (tahA) me re (bhovidiesa) lAvandriyomA 58, (pohateNaM daMDao bhANiyatro) mahuvayanathI 44 4aa naye. (navaraM) vizeSa (vaNassaikAiyANaM ' baddhalaMgI aNaMtA) vanaspati yinI maddha mananta cha (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) 8 bhagavan / 4' nA24jI (neraiyatte) nA2455mA (vevaIyA bhAvi diyA atItA) hI mAndriyo matIta cha ? (goyamA ! aNatA) gautama ! mananta (baMlliMgA) maI (paMca) pAMya (purekkhaDA kassa vi atthi, kassa vi natthi) puraskRta dhanI cha. nI nathI (jassa asthi, paMca vA dasa vA paNNarasa vA saMkhejjA vA; 'asaMkhejjA vA, agaMtA vAM) nI che tanI pAMya, 4za, 542, sabhyAta, asayAd, A24 / ananta cha (evaM jAva asurakumArANaM jIva thaNiyakumArANaM) se prAre asumArAnI tebhara stanita bhAnI (navaraM balligA natyi) vizeSa-maddha nayI (puDhavikAiyatte jAva veiMdiyatte jahI daghi die) kIyipaNe yAvat dIndriya parIkI dravyendriyo (teiMdiyatte taheva) trIndriya
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ propanAma cA, nA bA, saMkhyeyAni vA, asaMiyAni vA, anantAni vA, evaM cArindriyave'pi, navaraM puraskRtAni catvAri vA, aSTau vA, dvAdaza vA, saMkhyAni vA, asaMkhyeyAni pA, anantAni vA, evam ete caiva gamA zcatvAro jJArAvyAH ye caiva dravyendriyepu, navaraM tRtIyAme jJAtavyAni yasya yAganti indriyANi, tAni puraskRteSu jJAtavyAni, caturthayo yA dravyendriyANi, yAvat sarvArthasiddha kadevAnAM sarvArthasiddhadevatve kiyanti bhAvandriyANi atItAni? na santi, vaddhAni ? saMkhyeyAni, puraskRtAni ? na santi / indriyapadaM samAptam / TIkA-atha bhAvendriyANi prarUpayitumAha-kaha NaM bhaMte ! bhAvidiyA papNatA?' he bhadanta ! kati salu bhAvendriyANi prajJaptAni ? 'goyamA !' he gautama ! 'paMca bhAvidiyA paNNattA' paJca bhAvendriyANi prajJaptAni, 'taM jahA-soidie jAya phAsidie' tadyathA-zrotre (tigi vA, cha vA, Nava vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjAvA, agaMtA vA) tIna, chaha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (evaM caridiyate vi) isI prakAra cauindriyapane bhI (navaraM) vizeSa (purekkhabA) bhAvI (cattAri vA, abA, pArasa ghA, saMkhejjA vA, asaMkhejA vA, apaMtA vA) cAra, ATha, cAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta (evaM ee ceva gamA) isa prakAra vahI gama (cattAri) cAra (jANeyavvA) jAnane cAhie (jeceva dadhidielu) jo dravyendriyAM meM (navaraM) vizeSa (taigame jANiyavyA) tIsare gamameM jAnanA cAhie (jassajaI iMdiyA) jisakI jitanI indriyAM (te) de (purekkhaDesu) mAdI indriyoM meM (muNeyakA) jAnanA cAhie (cautthagame).cauye gama meM (jaheva dadhidiyA) jaise dravyendriyAM (jAva) yAvat (savyasiddhagadevANaM) sarvArthasiddhaka devoM kii| _ (saghaTTasiddhagadevatta) sarvArthasiddhakadevapane (kevaiyA bhAvidiyA atItA ?) 40 se pra42 (navara) viza (purekkhaDA) mI (tiNi vA, cha vA Nava vA, saMkhejA vA, asaMkhajjA vA, aNaMvA vA) e, 7, na, sabhyAta, asa jyAta, sapA mananta (evaM cauri diyatte vi) me4 Are yatundriya payAmA 15 (navaraM) piar (purekkhaDA) sAvI (cattAri vA, aTTa vA, porasa vA, saMsajA dA, asaMsajjA vA, agaMtA vA) yA2, bhA, 2, sabhyAta, asabhyAta, azA ananta (evaM ee cetragamA) ye re yA gama pAya (cattAri) yA2 (jANeyavvA) tAnase (je ceva davi diesa) re dravyendriyomA (navara) vizeSa (taiyagame jANiyavvA) te tRtIyamamA lAye (jassa jai iMdiyA) nIrakSI indriyo (a) tasA (purekkhaDesu) bhAvI chandriyomA (muNeyavA) lAne (cautthagame) yathA mAM (jaheva davi die) rebha dravyendriyo (jAva) yAvat (savvaTThasiddhagadevANa) sarvArthasiddhaka devenI . (savvadvasiddhagadevatte) sAtha siddha 452 (kevaDyA bhAvi diyA atItA ?) 48vI
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada:15 2. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam ndriyaM yAvat-vadhurindriyam, ghrANendriyam, jihvendriyam, sparzanendriyam, gautamaH pRcchatiniraiyANaM bhane ! kai bhAvidiyA paNNatA ?' he sadanta ! nairayikANAM kati bhAvendriyANi prajJaptAni ? bhagavAnAi-goyamA !' he gautama ! 'paMca bhAvidiyA paNattA' nairayikANAM paJca bhAvendriyANi prajJaptAni 'taM jahA-soiMdie jAya phAsidie' tadyathA-zrIndriyaM yAvatcakSurindriyam, ghrANendriyam, jihavendriyaM sparza nendriyam, 'evaM jassa jai iMdiyA dasa tai bhANiramA' evam-uktarItyA yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti tasya tAni-tAvanti bhAvendriyAgi aNitavyAni, 'jAra vemANiyANaM' yAvat-asurakumAra di bhavanavAsipRthivIkAyikAyekendriya vikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikitanI atIta nAvendriyAM haiM ? (gatthi) nahIM haiM (baddhellagA ?) baddha ? (saMkhejjA) saMkhyAta (purekkhaDA) bhAvI ? (Natthi) nahIM haiM ! iMdiyAyaM samattaM indriyapada samAsa TIkArtha-aba AvendriyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai:: gaulasaMsvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bhAvendriyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bhAvendriyAM pAMca kahI haiM-zrotrendriya, cacarindriya, ghANendriya, jihUvendriya aura sparzanendriya, gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM kI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI bhAvendriyAM pAMca kahI haiM-zrotrendriya yAvala-carindriya, ghrANendriya jisvendriya aura sparzanendriya ! isa prakAra jisa jIva kI jitanI bhAvendriyAM hotI haiM, usakI utanI bhAvandriyAM kahalenI caahie| asurakumAra Adi avanavAsiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM matAta mAvandriyo (Natyi) nayI (vaddhellagA ?) mA (saMkhijjA) sanyAta (purekkhaDA) sAvI? (Nasthi) nathI (idiya payaM sammatta) ndriya 54 sabhAsa - TIkArtha-have bhAvendriyonI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! bhAvendriyo keTalI kahI che , zrI bhagavAna gautama ! vendriya pAca kahI che-zregendriya, cakSurindriya, prANandriya, jindriya, spazanidraya zrI gItabharapAbhI-3 saman | nA24 nI mAndriyA - ramI cha1 .. zrI bhagavAna che gautama ! narakanI bhAvendriya pAMca kahI che-trendriya yAvatacakSurindriya prANendriya, jindriya, ane sparzanendriya. e prakAre je jIvanI jeTalI bhAvendriye hoya che. tenI teTalI bhAvendriya kahevI joIe asurakumAra Adi bhavana vAsie, pRthvIkAyika Adi ekendriyo, vilendriyo, pacendriya tivace, manuSyo, vAna
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ eppaabnaay' kAnAmapi yathAyogya bhAvendriyANi vaktavyAni, 'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaDyA bhAvidiyA atItA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya kiyanti bhAvendriyANi atItAni ? 'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni bhAvendriyANi atItAni santi 'kevaiyA badallagA?' siyanti bhAvendriyANi nairayikasya baddhAni santi ? 'paMca' paJca bhAva. ndriyANi baddhAni santi, 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti bhAvendriyANi puraskRtAnianAgatAni santi ? 'paMca vA, dasa bA, ekArasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' paJca vA jaghanyena, daza vA, ekAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA utkRSTena anantAni vA bhAvendriyANi ekaikasya narayikasya anAgatAni santIti bhAvaH, ___evaM asurakumArassa vi' evam nairayikasyeva asurakumArasyApi atItabaddhAnAgatabhAvendriyANi vaktavyAni, kintu-'NavaraM purekkhaDA paMca vA, cha vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, paMcendriya tirthacoM, manuSyo, vAnavyantaroM, uyotiSkoM aura vaimAnikoM kI bhAvendriyAM bhI yathA saMbhava kahalenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI bhAvendriyAM atIta kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta bhAvenyiAM ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka kI baddha bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! baddha bhAvendriyAM pAMca haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! pAMca, daza, gyAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI mAvendriyAM haiN| __ asurakumAra kI atIta, baddha aura bhAtrI bhAvendriyAM nAraka ke samAna hI samajhalenI cAhie / vizeSatA yaha hai ki asurakumAra kI bhAvI bhAvendriyAM pAMca, chaha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| aprakumAra ke samAna cantare, tibbo ane vaimAnikenI bhAddhi paNa yathA saMbhava kahevI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka eka nArakanI bhAvediye atIta keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama ! atIta bhAvendriyo ananta che. ' zrI gautamasvAmI-he bhagavana-nArakanI baddha bhAvendriye keTalI che? zrI bhagavAnU-he gItama! baddha bhAvendriya pAMca che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bhAvI bhAvendriye keTalI che? * zrI bhagavAna-he gautama! pAMca, daza, agIyAra, saMkhyAta, asaMkhyAta agara ananta bhAvI bhAvendriya che. asurakumAranI atIta, baMddha ane bhAvI bhAvendriya nArakanA samAna ja samajI levI joIe. vizeSatA e che ke asurakumAranI bhAvI bhAvendriye pAca, cha, sakhyAta
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhimI TIkA pada 15 sU0 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam aNaMtA vA' navaraM nairayikApekSayA vizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi pazca vA pad vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA anantAni vA asurakumArasyAvaseyAni, 'evaM jAva thaNiyakumArassa vi' evam-asurakumArasyeva yAvad-nAgakumArasya, suvarNakumArasya, agnikumArasya, vidyutkumArasya, udadhikumArasya, dvIpakumArasya, divakumArasya, pavanakumArasya, stanitakumArasyApi cAtItabaddhAnAgata bhAvendriyANi bhAvayitavyAni, 'evaM puDhavikAiya AukAiya vaNastaiyassa vi' evam-pUrvoktanairayikAmurakumArAderiva pRthivIkAyikApkAyikavanaspatikAyikasyApi atItabaddhabhAvendriyANi bhAvanIyAni, 'veiMdiya-teiMdiya cauridiyassa vi' dvIndriyatrIndriyacaturindriyasyApi bhAvendriyANi nairayikAderiva atItabaddhaviSayA Ni avase yAni 'teukAiya vAukAiyassa vi evaM ceva' tejaskAyikavAyukAyikasyApi, , 'evaJcaiva-nairayikAdevi bhAvendriyANi atItavaddhAni vodhyAni, kintu-'NavaraM purekkhaDA cha vA, satta vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' navaram-nairayikAsurakumArAdyapekSayA vizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi paDa vA, sapta vA saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA ava se yAni, 'paMcidiyatirikkhajoNiyassa jAca IsANamsa jahA nAgakumAra. suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra kI bhI atIta, baddha aura anAgata bhAvendriyAM samajhalenI caahie| __ isI prakAra arthAt nAraka aura asurakumAra Adi ke samAna pRthvIkAyika, apakAyika aura vanaspatikAyika kI bhI atIta, ghaddha aura bhAvI bhAvendriyAM jAnalenA caahie| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya kI atIta, baddha aura bhAvI bhAvendriyAM nAraka ke samAna samajhanI cAhie / tejaskAyika aura vAyakAyika kI bhI isI prakAra kahanI cAhie / nAraka aura asurakumAra Adi kI apekSA vizeSatA yaha haiM ki bhAvI bhAvendriyAM chaha, sAta, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| asaMkhyAta athavA ananta hoya che, asurakumAranA samAna nAgakumAra, suvarNakumAra agni kumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanikumAranI paNa atIta, baddha ane anAgata bhAvedri samajI levI joIe. e prakAre arthAt nAraka ane asurakumAra AdinA samAna pRthvIkAyika, aSkAyika ane vanaspatikAyikanI paNa atIta baddha ane bhAvI bhAvendriya jANI levI joIe. dIndriya, trIndriya ane caturindriyane atIta, baddha ane bhAvI bhAvendriye nArakanA samAna samajavI joIe. tejaskAyika ane vAyukAyikanI paNa eja rIte kahevI joIe. nAraka ane asurakumAra AdinI apekSAe vizeSatA A che ke bhAvI bhAvendrio che, sAta, saMkhyAta masAlyAta, thaq! anantAya cha,
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ -adarakumArassa' pazcendriyatirthayonikasya yAvad-manupyasya vAnarantarasya jyotikasya saudharmadevasya IzAnasya cAtItabaddhAnAgata bhAvendriyANi yathA asurapujArasyoktAni tayA vaktavyAni kintu 'NavaraM mAsassa purekkhaDA kassai asthi kassai gariya tti bhAgiyadhvaM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu manuSyasya purassanAni-anAgatAni bhAvendriyANi kasyacit santi, kasyacinna santi, iti bhaNitavyam, 'saNaMkumArassa jAva gevejassa jahA, nera iyassa' sanatkumArasya yAvad-mAhendrasya brahmalokasya lAntakasya mahAzukrasya sahasrArasya Anatasya .prANatasya AraNasyAcyutasya nauveyakasya ca atItabaddhAnAgatabhAvendriyANi yathA narayikasyoktAni tathA vaktavyAni, 'vijayajayaMta jayaMta aparAjitadevassa atItA aNaMtA' vijayavaijayanta jayantAparAjitadevasya atItAni bhAvendriyANi anantAni santi 'paddhellagA paMca' vaddhAni bhAvendriyANi pazca santi, 'purekkhaDA paMca vA, dasa bA, pagNarasa vA, saMkhejA vA' puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi paJca vA, daza vA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA santi, 'savasiddhagadevassa bhatItA aNaMtA' sarvArthasiddhakadevasya atItAni bhAvendriyANi anantAni santi, 'vaddhellagA paMca' baddhAni bhAvendriyANi paJca santi 'kevaDayA purekkhaDA' kiyanti : paMcendriya tirthacayonika se lekara IzAnadeva taka asurakumAra ke samAna samajhanA cAhie / arthAta paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka, saudharmadeva tathA IzAnadeva kI atIta baddha aura bhAvI bhAvendriyAM usI prakAra samajha lenI cAhie. jaisI asurakumAra kI kahI haiN| isameM vizeSatA yahI hai ki kisI manuSya kI bhAvI bhAvendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| sanatkumAra, mAhendra, brahmAloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Alata, prANata, AraNa aura acyuta tathA navagraibeyaka deva kI atIta, baddha aura bhAvI bhAvendriyAM nAraka ke sadRza kahanI caahie| vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI atIta bhAvendriyAM ananta haiM, baddha pAMca haiM aura anAgata pAMca, dasa, pandraha athavA saMkhyAta haiN| sarvArthasiddha deva kI atIna bhAvendriyAM ananta hai, baddha pAMca hotI - pacendriya tirya yonithI laIne IzAna devasudhI asurakumAranA samAna samajavA joIe. arthAt pacendriya tiryaMca, manuSya, vAtavyantara tiSka saudharma deva tathA IzAna devanI atIta, baddha ane bhAvI bhAvendriya e prakAre samajI levI joIe ke jevI asura kumAranI dahI che emA vizeSatA e che ke keI manuSyanI bhAvI bhAve ihoya che, AnI nathI tI. sana-bhA2, mAhendra, praha, sAnta, mahAzu, sahAra, mAnata, prANuta, AraNa ane acuta tathA navayaka devanI atIta, baddha ane bhAva bhAvendriya nArakanA sadaza kahevI joIe. vijaya jayanta jayanta ane aparAjita devanI atIta bhAvendriya ananta che, baddha paMca che ane anAgata pAMca, daza, paMdara athavA saMkhyAna che, sarvArthasiddha devanI atIta bhAvendriye ananta che, khaddha pAMca hoya che ane bhAva
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ 801 prameyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam puraskRtAni -anAMgatAni bhAvendriyANi santi ? '53' paJca bhAvendriyANi puraskRtAni santi, artha bahuMtvamadhikRtyAhe-'neraiyANaM bhane ! kevaiyA bhAcidiyA atItA ? he bhadanta ! nairayikAMNAM kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? 'goyamA ! aNaMtA' he gautama ! anantAni bhAvendriyANi atItAni santi, "kevaiyA baddhellagA ?' ziyanti bhAvendriyANi baddhAni santi ? 'akhejA' asaMkhyeyAni bhAvendriyANi vaddhAni santi nairayikANAmasaMkhyAMtatvAta 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanti puraskRtAni-anAgatAni santi ? 'aNaMtA' anantAni mAMveMndriyANi anAgatAni santi, 'evaM jahA dabidiemu pohatteNaM daMDoM bharNioM tahAM bhauvidiera pohatteNeM daMDao bhANiyo' evam-pUrvoktarItyA yathA dravyendriyeSu pRthaktvene daNDako bhaNitastathA bhAvendriyevapi pRthaktvena daNDako bhANitavyaH, kintu-'NavaraM vaNassai kAMiyANaM baddhalagA arNatA' navaraM-dravyendriyApekSayA vizepamta bhAvendriyANi vanaspatikAyihaiM aura bhAvI bhAvendriyAM bhI pAMca hI hotI haiN| ___ gautamasvAmI punaH bahuvacana ko lekara prazna karate haiM-bhagavan / nArakoM kI atIta bhAvendriyA~ kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kI baddha bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kI baddha bhAvendriyAM asaMkhyAta haiN| gautamasvAmI-bhagavan ! nArakoM kI bhAvI bhAvendriyAM kitanI haiM ? bhaMgavAn-gautama ! ananta haiN| isa prakAra jaise dravyendriyoM ke viSaya meM bahuvacana ko lekara daMDaka kahAM haiM, usI prakAra bhAvendriyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA caahie| kintu dravyendriyoM kI apekSA inameM vizepatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM kI bhAvendriyAM caMdra bhAvendriya paNa pAca ja hoya che. zrI gautamasvAmIpuna bahuvacanane laIne prazna kare che-he bhagavana ! nArakenI atIta bhAvendrio keTalI che? zrI bhagavana he gautama! ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakanI baddha bhAvendrita keTalI che ? zrI bhagava-he gautama ! nArakanI baddha bhAvendriye asaMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ' nArakenI bhAvI bhAvendrio keTalI che? zrI bhagavana - gautama ! ananta che. e prakAre jema dravyendranA viSayamAM bahuvacanane laIne daMDaka kahela che. je prakAre bhaktinA viSayamAM paNa kahI levuM joIe. kintu dabaeNndriyanI apekSAe AmAM vizeSatA e che ke, vanaspatikoyikonI bhakti baddha ananta che, kemake vanapati, 101
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 473 kAnAM vaddhAni anantAni santi, vanaspatikAyikAnAmanantanyAn, 'pagamegamsa NaM maMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA bhAvidiyA atItA?' he bhadanta ! e kasya santu narayikasya narayikatve-narakabhavAvasthAyAM kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? 'goyamA! aNaMtA' he gautama ! anantAni bhAvendriyANi anItAni santi. 'badralagA?' kiyanti bhAvendriyANi baddhAni santi ? 'paMca' paJca bhAvendriyANi badAni santi, 'purekabaDA kasma vi asthi passa vi natthi' puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi kasyApi narayikasya nairayikatve santi kasyApi na santi, 'jassa atyi paMca bA, dasa vA, paNNAsa vA, saMkhejA - vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA yA' yasya nairayikasya nairayikatve puraskRtAni bhAvandriyANi manti ananta hai, kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta hote haiN| __gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka kI nararubhava kI avasthA meM atIta bhAvendriyAM kitanI hai? bhagavAn-he gautama ! ananta atIta mAvendriyAM haiN| gautamasvAmI-he bhagavana ! baddha kitanI hai ? bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka kI vaha bhArendriyAM pAMca honI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! anAgata bhAvendritrAM kitanI hai ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka kI nAraka rUpa meM bhAvI bhAvendriyAM hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| arthAt jo nAraka naraka se nikAla kara anya gati meM utpanna ho kara punaH naraka meM utpanna hone vAlA haiM, usI nArakapane bhAcI bhArendriyAM hotI haiM, kintu jisa jIva kA vartamAna nArakIya antima hai, arthAt jo naraka se nikala kara phira kabhI narajhameM utpanna nahIM hogA, usakI nAraka rUpa - kAyikanA jIva ananta hoya che. zrI gautamasvAmI bhagavad ! eka eka nArakanI narakabhavanI avasthAmAM atIta bhAvendrio keTalI che? zrI bhagavana-he gautama ! ananta gAtIta lAve che. zrI gautamasvAmI-he bhagavat baddha keTalI che ? zrI bhagavAna he gautama ! eka eka nArakanI baddha bhAvendriyo pAMca hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana 1 anAgata bhAvendriyo keTalI che ? zrI bhagavAna -gautama ! keI nArakanI nAraka rUpamAM bhAvI bhAvedri hoya che, keInI nathI hotI. arthAta je nAraka narakamAMthI nikaLIne anyagatimAM utpanna thaIne punaH nArakamAM utpanna thanAra che, tenI nArakaNe bhAvI bhAvendriya hoya che. kintu je jIvane vartamAna nAraka bhava antima che, arthAt je narakamAMthI nIkaLIne pharI kayAreya narakamAM utpanna nathI thatuM, tenI naraka rUpamAM bhAvI bhAveci nathI hatI. jenI che ?
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam tasya paJca vA, dana vA, paJcadaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni cA, anantAni vA santi, evaM asurakumAraNaM jAva dhaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmiva amarakumArANAM yAvad nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutphumArANAs udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikchamArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi atIta baddhapuraskRtabhAvendriyANi nairayikatve vaktavyAni, kintu 'NavaraM baddhelyA Natthi' navaram-vizeSastu baddhAni bhAvendriyANi amurakumArAdInAM nairavikatve na santi prAguktayuktarUpapAdinatvAt, 'puDhavikAiyatte jAva beiMdiyatte jahA dabidiyA' pRthivIkAyikatve yAvad-apkAyikatejaskAyikavAyukAyikavanaspatikAyikatve hIndriyatve ca yathA dravyendriyANi uktAni tathA vaktavyAni 'teiMdiyatte meM bhAvI bhASendriyaM nahIM hotI haiN| jisa kI hai, usakI pAMca, dasa, pandraha, sakhyAta, asaMkhmAna athA ananta bhI hotI haiN| jo bhaviSya meM eka bAra phira utpanna hogA, usakI pAMca bhAvI Avendri yAM, jo do bAra utpanna hogA usakI daza, tIna bAra utpanna hone vAle kI pandraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bAra utpanna hone vAle kI saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI bhAvendriyAM hotI haiN| __isI prakAra asurakumAroM kI suvarNakumAroM kI agnikumAroM kI, vidyata. kumAroM kI uddhikumAroM kI bIpakumAroM kI, dizAkumAroM kI, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI atIta, bahU aura bhAvI bhavendriyAM narakapane meM samajha lenI caahie| vizeSa yaha hai ki asturakumAra Adi meM lArakapane baddha bhAvendriyAM nahIM hotI haiM, isa viSaya meM yukti pUrvavalU samajha lenI caahie| pRthvInAyika, apUkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika tathA dondriya ke rUpa meM jisa prakAra dravyendriyAM kahI haiM, usI prakAra bhAvendriyAM tenI pAMca daza, paMdara, sa khyAta asa khyAta athavA ananta paNa hoya che. je bhaviSyamAM eka vAra utpana thaze, tenI pAMca bhAvI bhAvendriye, je be vAra utpanna thaze, tenI daza, traNa vAra utpanna thanAranI 5dara, saMkhyAta, asaMkhyAta agara anata vAra utpanna thanAranI sa khyAta, asaMkhyAta agara ananta bhAvI bhAvendriya hoya che. * eja prakAre asurakumAranI, nAgakumAranI, suvarNakumAranI, agnikumAranI, vidhutkamAnI, udadhikumAronI, dvIpakumAranI, dizAkumAranI, pavanakumAronI ane svanitakumArenI paNa atIta, baddha ane bhavI bhAvendriye nArakapaNAmAM samajI levI joIe. vizeSa 'A che ke asurakumAra AdimAM nArakapaNe baddha bhAva nathI hatI A viSayamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. pRthvIkAyika, aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika tathA zrIndriyanA rUpamAM je prakAre dravyendriyo kahI che, e ja prakAre bhAvendriya paNa kahevI joIe. vanaspati kAyika paNe ane dvIndriya paNe paNa drandrionA samAna bhAvendriya kahevI joIe.
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ta prazApanAsUtra taheva' trIndriyatve tayaiva-dravyendriyavadeva yodhyam. kintu 'navaraM purekkhaDA tiNi vA, cha bA, va vA, saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, aNaMtA vA' navaram-vizepastu-trIndriyatve puraskRtAni bhAvendriyANi trINi vA, paDU vA, nava vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi 'evaM caridiyatte vi' evam-trIndriyatve iva caturindritve'pi avaseyam, kintu-'NavaraM purekkhaDA cattAri vA, aTTha vA, vArasa vA, saMkhejA vA, asaMkhejA vA, agaMtA yA' navaramvizeSastu puraskRtAni-anAgatAni bhAvendriyANi caturindriyatve catvAri yA, aSTau bA, dvAdaza vA, saMkhyeyAni vA, asaMkhyeyAni vA, anantAni vA santi, 'evaM ee ceva gamA bacAri jANeyavA jeceva dayidiesa' evam-uktarItyA ete caiva gamA:-abhilApAH catvAra:-nairayika-tiryagyonika-manuSya-deva viSayakAH jJAtavyAH, yecaiva catvAro dravye. ndriyeSu uktAH, kintu-'NavaraM taiyagame jANiyavyA jassa jai iMdiyA te purekkhaDesU muNeyavyA' .navaram-vizeSastu tRtIyagame-manuSyaviSayakAbhilApe jJAtavyAni yasya yAvanti indriyANi santi tasya tAni-jAvanti puraskRtepu-anAgatepu bhAvendriyeSu jJAtavyAni 'cautthagrame jaheva dubbidiyA' caturthagame-devaviSayakAbhilApe yathaiva dravyendriyANi uktAni tathaiva bhAvendriyeSu vaktavyAni 'jAva sabasiddhagadevANaM savvaTTasiddhagadevatte kevaiyA bhAvikahanI cAhie / vanaspatikAyikapane aura dvIndriyapane meM bhI dravyendriyoM ke samAna kahanI cAhie / trIndriyapane meM bhI isI prakAra kahanA caahie| kintu vizeSa yaha hai ki trIndripane bhAvI bhAvendriyAM tIna, chaha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / cauhandriyapane bhI isI prakAra jAnanA cAhie kintu bhAvI bhAvendriyAM cAra, ATha, bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isa prakAra dravyendriyoM ke viSaya meM jo cAra gama kahe haiM, ve hI yahAM bhI samajha lene cAhie / ve cAra gama haiM-nairayika, tiryagyonika, manuSya aura deva saMbaMdhI / kintu tIsare gale meM arthAt manuSya saMbaMdhI abhilApa meM jisa kI jitanI indriyAM hotI haiM, usa kI utanI hI anAgata bhAvendriyoM meM jAnanA caahie| caturtha gama meM arthAt deva saMbaMdhI abhilApa meM jaise dravyendriyAM kahI haiM, usI prakAra trIndriyapaNe paNa eja prakAre kahevuM joIe paraMtu vizeSa e che ke-trIndriyapaNe bhAvI bhakti traNa, cha, nava, sakhyAta asaMkhyAta athavA ananta hoya che. cAra indriyapaNe paNa eja prakAre jANavuM joIe. paraMtu bhAvI bhAvendriye cAra, ATha, bAra saMpagyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. e prakAre dravyendrinA viSayamAM paNa je cAra gama kahyA che, teja ahI paNa samajI levA joIe, te cAra gama che-vairavika, tiryacanika, manuSya ane deva saMbaMdhI kahe che kintu trIjA gamamAM arthAta manuSya saMbaMdhI abhilApamAM jenI jeTalI Indriyo che. tenI teTalIja anAgata bhAvendrimAM jANavI joIe. caturthagamamAM arthAt deva saMbaMdhI abhilApamAM jevI dravyendriye kahI che, e ja prakAre bhAvendriya kahevI
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 15 sU. 11 bhAvendriyasvarUpanirUpaNam diyA atItA ?' yAvat-paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikanavaaveyaka vijayAdi sarvArthasiddhakadevAnAM yAvat-sarvArthasiddhakadeva ve kiyanti bhAvendriyANi atItAni santi ? 'Natthi' sarvArthasiddhakadevAnAM sarvArthasiddhakadevatve bhAvendriyANi atItAni na santi, 'vaddhellagA?' kiyanti baddhAni bhAvendriyANi santi ? 'saMkhijjA' saMkhyeyAni bhAvendriyANi baddhAni santi, sarvArthasiddhakadevAnAM saMkhyAtatvAt 'purekkhaDA ?' puraskRtAnianAgatAni bhAvendriyANi kiyanti santi ? 'Natthi' anAgatAni bhAvendriyANi sarvArthasiddha kadevAnAM sarvArthasiddhakadevatve na santi teSAM punaH sarvArthasiddhakadevatve anupapAdAta, 'iMdiyapayaM samatta' indriyapadaM samAptam / bhAvendriyAM phahanI cAhie, yAvata paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyo. tiSka, vaimAnika, navauveyaka, vijayAdi anuttara deva tathA sarvArthasiddhaka devoM kI sarvArthasiddhaka deva ke rUpa meM kitanI atIta bhAvendriyAM haiM ? isakA uttara yaha hai ki sarvArthasiddha deva ke rUpa meM ina kI atIta bhAvendriyAM nahIM hotI haiN| - gautamasvAmI-bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddha devapane baddha bhAve. ndriyAM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta haiM, kyoMki sarvArthasiddha vimAna ke deva saMkhyAta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI bhAvendriyoM kitanI haiM ? bhagavAn-he gautama ! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddha deva ke rUpa meM bhAvI 'bhAvendriyAM hotI nahIM haiN| kyoMki jo jIva eka bAra sarvArthasiddha vimAna meM utpanna huA haiM, vaha dRptarI vAra sarvArthasiddha vimAna meM utpanna nahIM hotaa| indriyapada samApta na. yAvat payandripratiyaya, manuSya, pAna-yanta2, nyati4, mAnisa, navarayA, vijayAki, anuttara deva tathA sarvArthasiddhaka nI sarvArthasiddha denA rUpamAM keTalI atIta bhAvendrio che? tene uttara e che ke sarvArthasiddha devanA rUpamAM temanI atIta bhAvendriye nathI hotI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! sarvArthasiddha devenI sarvArthasiddhapaNe baddha bhAvendri sI cha ? zrI bhagavAna-De gautama! saMkhyAta che, kemake sarvArthasiddha vimAnanA deva saMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana bhAvI bhAvendriye keTalI che? zrI bhagavAna-he gautama! sarvArthasiddha devenI sarvArthasiddha devanA rUpamAM bhAvI bhAve. dri hotI nathI. kemake je jIva eka vAra sarvArthasiddha vimAnamAM utpanna thAya che te bIjI vAra sarvArthasiddha vimAnama utpana nathI thatA. // 542 dhandriya 56 samAsa thayu //
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 poDazaM padaM prArabhyate / mUlamkAivihe gaM pAyoge eNNate ? goyanA ! prANaralabihe paoge paNatte, taM jahA-saccamaNappaoge 1 asaccamaNappaoge 2, saccAmosamaNappaoge 3, asaccAmalamaNappoge 4, evaM vaippabhogevi cauhA 8, orAliyasarIrakAzamaloge, 9, orAliganIlalagerajJAyapaoge 10, beuniyasarIrakAyappaoge 11, deuniyanIsasarIrakAyappabhoge 12, AhArakalarIrakAyappaoge 13, AhAramasIsasarIrakAyappAoge 14. kammAsarIrakAyappaoge 15" / / ___ chAyA-tividhaH khalu prayogaH prajJaptaH ? gautama ! paJcadazavidhA prayogaH prajJaptaH, tadyathAsatyamanaH prayogaH 1, asatyamanaH prayogaH 2, satyampAnanaH prayogaH 3, asatyamRpAmanaH prayogaH 4, evaM vacaH prayoga'pi caturvidhaH 8, audArikazarIrakAyaprayogaH 9, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH 10, vaikriyazarIrakAyaprayogaH 11, vaikriyapizarIrasAyaprayogaH 12, AhArakazarIrakAyaprayogaH13, AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH 14,kArmaNazarIrakAyaprayogaH 15" / solahavAM-prayogapada zabdArtha-(kavihe NaM- bhaMte ! paoge paNNatte ?) he bhagavan ! prayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte) he gautama! pandraha prakAra kA prayoga kahA hai-(naM jahA) vaha isa prakAra (sancalaNapaoge) satyamana:prayoga (alacamaNappaoNe) asalyAnaH prayoga (saccAmolamaNappaoge) satya mRSAmanaH prayoga (accAmolamaNappaoge) asatvakRpAmanaH prayoga (evaM vaippa. oge vi) isI prakAra vacanaprayoga sI (ca uhA) cAra prakAra kA hai (orAliyaH sarIrakAyappaoge) audArikazarIrakAyaprayoga(orAliyamIplasarIrakAyappaoge) audArikamizra zarIrakSAya prayoga (veunciyasarIrakAthAoge) vaikriyazarIkAya seLa-pravega pada zA-(kaivihe NaM bhaMte / paoge paNNatte ?) heman / prA DeTa 311 Bl 1 (goyamA / paNNarasavihe paoge paNNatte) gItamA 542 2 praye. 4aa cha (taM jahA) te 2 re (saccamaNappaoge) satya bhanaH pryH| (asaccamaNappaoge) asatya bhana. prayAga (saccAmosamaNappaoge) satya bhUSA manaH prayAsa (asaccAmosamaNappaoge) asatyA mRSA bhana. prayAga (evaM vaipaoge) se prabhArI ,payana prayAsa para (cauhA) yA2 54Are che (orAliyasarIrakAyappaoge) moha4i zarIra 455 (orAliyamIsasarIrakoyApabhoge) mohAbhizaza24yaprayosa (veuvyiyasarIrakAyappaoge) vAya shrii24|ypryo| (AhAragasarIrakAyappaoge) RAI8124 zarI24Ayaprayoga (AhAragamIsasarIra
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ 807. prameyayodhinI TIkA pada 15 hU. 11 prayogapariNAmanirUpaNam ____TIkA-pUrvapade indriyavatAmeva leNyAdi sadbhAvAd vizeSata indriyapariNAmasya pratipA- ' ditatvena pariNAmasAmyAt prayogapariNAma prarUpayitumAha-'kAvihe NaM bhaMte ! eoge paNNatte? ' he bhadanta ! katividhaH khalu prayogaH prajJaptaH ? tatra prapUrvasya yudhadhAtopani pratyaye sati prayogapadena parispanda kriyArUpa AtmavyApAra ucyate yoga ityarthaH athavA prakarSeNa yujyatevyApAryate kriyAnu sambadhya ne vA sAsparAyikaryApathakarmaNA sahAtmA aneneti prayogaH, karaNe ghaJpratyayo vodhyaH, bhagavAnAha-'goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte' he gautama ! paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH 'taM jahA-saJcamaNappaoge 1' tadyathA-satyamanaH prayogaH 1, 'asaccama- - prayoga (veubdhiyamIsalarIrakAyappaoge) vaikriyamizrazarIrakAya prayoga (AhArakasarIrakAyaeoge) AhArakazarIrakAya prayega (AhAragalImasarIrakAyappaoge) AhArakamizrazarIrakAyaprayoga (kammAsarIrakAyappaoge) kArmaNazarIkAya pryog| TIkArtha-indriya bAle jIvoM meM hI lezyA kA sAtha hotA hai, isa kAraNa isase pahale vAle padameM indriyapariNAma kA pratipAdana kiyA gyaa| aba pariNAma kI sadRzatA ke kAraNa prayogapariNAma kI prarUpaNA kI jAtI hai: gautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagavan ! prayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai?', __, 'pra' upasargapUrvaka 'yujU' dhAtu se ghaJ pratyaya hone para 'prayoga' zabda niSpanna huA hai| prayoga kA artha hai-parispandana rUpa AtmA kA vyApAra arthAta yog| athavA jisake kAraNa AtmA kriyAoM meM sambaddha ho yA sAmparAyika aura Ipica Amavase saMyakta ho, vaha prayoga kahalAtA hai| yahAM karaNa artha meM ghaJ pratyaya huA hai| bhagavAn uttara dete hai-he gautama ! prayoga pandraha prakAra kA kahA hai, jo isa kAyappaoge) mA 24 bhitra shrii24||y prayoga (kammA sarIrakAyappaoge) 4ma zarI2410 prayoga TIkAI-IndriyavALA mA ja vezyAne sadbhAva hoya che, e kAraNe enA AgaLanA padamAM indriya pariNAmanuM pratipAdana karyuM. have pariNAmanI sadazatAne kAraNe prayoga pariNAmanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ' pravega keTalA prakAranA kahelA che? pra" upasarga sahita "yuja' dhAtuthI gherA pratyaya thavAthI "praga" zabda nipUna thaye. prayogano artha che-parispandana rUpa AtmAne vyApAra arthAt ga. athavA jene kAraNe AtmA kriyAmAM sambaddha thAya, agara sAMparAyika ane IryApatha AsavathI saMsakta thAya, te pravega kahevAya. ahI karaNa arthamAM "ghara" pratyaya thayela che zrI bhagavAna-he gautama! prayeLa padara prakArane kahyo che, je A prakAre che-(1) satya bhana. aye| (2) asatya manaH prayAsa (3) satya bhUSA bhana: prayoga (4) masatya.
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 jhApanAstra gappaoge 2' asatyamanaH prayogaH 2, 'saccAmosamaNappoge 3' satyamRpAmanaH prayogaH3, 'akhicAmosamaNappaoge 4' asatyamRpAmanaH prayogaH 4, tatra satgu padArtheSu yathAvasthita vastuM svarUpacintanena sAdhu-satyam, yathA-sadasadyo jIvaH zarIramAtravyAMpI vidyate ityAdirUpeNa yathAvasthitavastusvarUpacintanapravaNaM manaH satyamiti padizyane, satyaJca tamanati satyamanaH stasya prayogo vyApAraH satyamanaH prayogaH, satyaviparItam-asatyam-yayA jIvoM nAsti, 'ekAnta sadrUpo vA'sti' ityAdikuzalpanA dvatparaM manaH asatyamucyate, asatyA tanmanazceti asatyamanastasya prayogo'satyamanaH prayogaH, satyamRpA-tatyAsatye, yathA vaTapippalaplakSapalAzAdimizritepu bahuSvazokatarupu saMtsu 'azokavanamevedam' iti vikalpanaparaM manaH satyanAmano vyapadizyate, tatra khalu katipayA gokavRkSANAM sadbhAvena satyatvam, tadanyeSAca prakAra hai-(1) satyamanaH prayoga (2) asalyayanaH prayoga (3) satyamRSAmanaH prayoga (4) asatyapRSAmanaH prayoga / inameM sat padArthoM meM yathAvasthita vastusvarUpa kA cintana karake jo sAdhu ho, vaha satya, jaise-svarUpa se sat aura pararUpa se asatU jIva prApta zarIra ke pariNAma vAlA mana satya kahalAtA hai| satya mana ke vyApAra ko satyamanaH prayoga kahate haiN| jo satya meM viparIta ho so asatya, jase-jIva kA astitva nahIM hai, athavA vaha ekAnta rUpa se saMtU hai, isa prakAra kI mithyA kalpanAeM karane meM tatpara mana asatya kahA jAtA hai / asatya manakA prayogaM arthAt vyApAra asatyamanaH prayoga hai / jo satya aura asatya-ubhaya rUpaM ho, vaha satyAsatya, jaise kisI vana meM vaDa, pIpala, plakSa, palAsa Adi aneka jAti ke vRkSa vidyamAna hoM parantu azoka vRkSoM kI bahulatA ke kAraNa use 'azokavana' socanA / azoka vRkSoM kI vidyamAnatA hone se yaha socanA satya hai kintu unake atirikta vaDa, pIpala Adi kA sadabhAva hone se asatya mRSA mana prayoga temanAmAMthI sat padArthomAM yathAvasthita vastu svarUpanuM citana karIne je sAdhu hoya. te satya, jema-svarUpathI sat ane pararUpathI asata jIva prANa zarIranA pariNAmavALe che; ItyAdi rUpathI yathAvasthita vastu svarUpanuM cintana karanAra mana satya kahevAya che. satya mananA vyApArane satya manaH prayoga kahevAya che. - je satyathI viparIta hoya tene asatya, jemake-jIvanuM astitva nathI, athavA te ekAntarUpe sat che. AvA prakAranI micchI kalapanAo karavAmAM tatpara mane asatya kahe vAya che. asatya manane prayoga arthAt vyApAra asatya manaH prayoga che. je satya ane asatya-bhaya rUpa hoya te satyAsatya, jemake koI vanamAM vaDa, pIpaLe plekSa, palAza Adi aneka jAtinA vRkSa vidyamAna che, paraMtu azaka vRkSanI vipulatAne kAraNe tene azoka vana kahevuM. azoka vRkSanI vidyamAnatA hovAthI ema vicAravuM te satya che kintu temanAthI atirikta vaDa, pIpaLa Adine dhrabhAva hovAthI asatya paNa che,
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU. 1 prayogapariNAmanirUpaNam 809 vaTapippalAdInAmapi sadbhAvAt asatyatvaM bhavati, prakRte tu vyavahAranayamAzritya tathoktam, vastutastu asatyamevedam, yathA vikalpArthAyogAt tasya prayogaH satyamRSAmanaH prayogaH, yatpunano' satyaM nApi mRpA bhavati tadasatyAmRpA, atra vipratipattau satyAM vastu pratiSThApayitu micchayA, sarvAjJAnusAreNa vikalpaM karoti yathA 'astijIvaH sadasadrUpaH' iti, - tat khalu satyaM vyapadizyate ArAdhakatvAt, yatpuna rvipratipattau satyAM vastu pratiSThApayitumicchayA'pi sarvajJAjJAviruddhaM vikalpaM karoti - yathA 'jIvo nAsti, ekAnta nityovA'sti'-- ityAdi tadasatyaM bhavati virAdhakatvAt, kintu yat punarvastu pratiSThApayitu micchAmantarApi svarUpamAtraparyAlocanaparaM vAkyaM prayujyate yathA jinadattAt paTa AnetavyaH, ' grAmo gantavyaH' - ityAdi, tad asatya. mRpA vyapadizyate tasya svarUpamAtraparyAlocanaparatvAt pUrvoktalakSaNaM bhI hai, kintu vyavahAranaya kA Azraya lekara aisA socA hai, vAstava meM aisA socanA asatya hai' kyoMki vastu vaisI hai nahI jaisI socI gaI hai| ataeva ise satyasRSAmanaH prayoga kahate haiM / jo satya bhI na ho aura asatya bhI na ho, aisA manovyApAra asatyAmRSAmanaH prayoga kahalAtA hai / vivAda hone para vastutattva kI siddhi ke lie sarvajJa kI AjJA ke anusAra vikalpa karatA hai, jaise-'jIva hai aura sat-asat rUpa hai / ' yaha satyamanaHprayoga kahalAtA hai, kyoMki vaha ArAdhaka hai / jo vivAda hone para vastu kI pratiSThA karane kI icchA hone para bhI sarvajJa kI AjJA ke viruddha vikalpa karatA hai, jaise- 'jIva nahIM hai, athavA jIva ekAnta nitya hai / ' vaha virAdhaka hone ke kAraNa asatya hai / kintu vastu kI siddhi kI icchA ke vinA bhI svarUpa mAtra kA paryAlocaka karane vAle vAkya kA prayoga kiyA jAtA hai, jaise- 'jinadatta se paTa leAnA' athavA 'gAMva jAnA' ityAdi, vaha asatyasRSA kahalAtA hai, kyoMki vaha svarUpa mAtra kA paryAlocana parantu vyavahAra nayanA Azraya laI ne evu vicAryuM. che, vastamA evuM vicAravu asatya che, kemake vastu tevI che nahI, ke jevI vicArelI che. tethI tene satya mRSA manaHprayAga kahe che, je satya paNa na hAya ane asatya paNa na heAya evA manAvyApAra asatyAmRSA mana pratyeSma kahevAya che. vivAda thatA vastutatvanI siddhine mATe sajJanI AjJA anusAra vikalpa kare che. jemake-jIva che ane sat asat rUpa che. A satya mana pratyeAga kahevAya che, kemake te ArAdhaka che. je vivAda thatAM vastunI pratiSThA karavAnI IcchA thatAM paNa sarvAMsanI AjJAnI virUddha viklpa kare che, jemake, jIva nathI' athavA jIva ekAnta nitya che te virAdhaka hAvAnA kAraNe asatya che. kintu vastunI siddhinI IcchA vinA paNa svarUpa mAtranA paryAlAcana karanArA vAkayanA prayoga karAya che, jema-jinadattathI paTa laI Avavu athavA 'gAma javu' ItyAdi, te asatyAmRSA kahevAya che, kemake te svarUpa mAtranuM paryAlecana pra0 102 2
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810 prajJApanAne satyaM na bhavati no vA mRpA bhavati kintu sarvapetad vyavahAranayApekSayA bodhyam, anyathA vipratAraNa buddhipUrvakasyAsatye 'ntarbhAvaH sambhavanta, anyasya tu satye'ntarbhAvaH tathAvidhAsatyAmRNAM rUpaM manaH asatyAmRpAmanastasya prayogo'satyAmRpAmanaH prayoga ityarthaH ' evaM vaipaoge'vi cauhA 8' evam - manaH prayoga iva vacaH prayogo'pi caturthA caturvidho bhavati, tadyathA--saMtyavacaH prayogaH 1, mRSAvacaH prayogaH 2, satyamRpAvacaH prayogaH 3, asatyAmRpAvacaH prayogaH 4, ete ca catvAraH satyaprabhRtivacaH prayogAH satyaprabhRtimanaH prayogavat pUrvoktarItyA bhAvanIyAH, evam- 'orAliyasarIrakA yappaoge 9' audArikazarIra kAyaprayogaHaudArikaseva zarIraM tadeva pudgalaskandhasamudAyAtmakatvAda upacIyamAnatvAca kAya: audArikazarIra kAya svasya prayogaH - audArikazarIrakAyaprayogaH, ayaM khalu tiryagyonikasya manuSyasya ca paryAptasya vyapadizyate, 'orAliyamIsasarIrakAyappaoge 10 audArikamizrakarane vAlA hai / pUrvokta lakSaNa satya nahIM hai aura na mRSA hI hai, kintu yaha saba vyavahAranaya kI apekSA samajhanA cAhie / anyathA yadi Thagane kI bhAvanA ho to usakA samAveza asatya meM hotA hai / anya kA antarbhAva satya meM hotA hai / isa prakAra kA asatyAmRSA rUpa mana asatyAmRSAmana hai aura usakA prayoga asatyAmRSAmanaHprayoga kahalAtA hai / " -1 isI prakAra vacanaprayoga bhI cAra prakAra kA hotA hai / yathA-satyavacanaprayoga, mRSAvacanaprayoga, satyamRSAvacanaprayoga aura asatyAmRSA vacanaprayoga / ina cAroM prakAra ke vacanaprayogoM kA svarUpa pUrvokta satyamanaHprayoga Adi ke samAna hI samajhalenA cAhie / pudgaloM ke skaMdhoM kA samUha rUpa hone se tathA upacaya rUpa hone se audA rikazarIra hI audArikazarIrakAya kahalAtA hai, usakA prayoga audArikazarIrakAyaprayoga hai / yaha tiryaca aura manuSya paryAtaka ke hotA hai| jo kAyaprayoga karanAra che. pUrvokta lakSaNu satya nathI ane mRSA paNa nathI, kintu A khulluM vyavahAra nayanI apekSAe samajavu' joI e. anyathA Dhi DhaMgavAnI bhAvanA hAya tA tenA samAveza asatyamAM thAya che. anyane antarbhAva satyamAM thAya che. A prakAranuM asatyAmRSA rUpa mane asatyAmRSA mana che ane tenA prayAga asatyAmRSA manaH prayoga kahevAya che. eja prakAre vacana pratyeAga paNa cAra prakAranA haiAya che. jemake, satya vacana prayoga smRSA vacana prayAga, satyamRSA vacana prayoga ane asatyAmRSA vacana prayoga A cAre prakAranA vacana prayogAnu` svarUpa pUrvakti satyamana, prayoga AdinA samAnaja samajI levu joI e. putrAnA skandhA samUharUpa hovAthI tathA upacayarUpa hovAthI audArika zarIra ja audArika zarIrakAya kahevAya che, tene prayAga, audArika zarIrakAyanA prayeLa che. A tiya, ane manuSya paryAsakane hoya che, je phAyaprayeLa audArika DrAya ane
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 1 prayogapariNAmanirUpaNam zarIrakAyaprayogaH-audArikazca tamizraJca kArmaNena iti audArikamizrama, tathA coktam 'joeNaM kammaeNaM AhArei aNaMtaraM jIvo teNa paraM mIse NaM jAva sarIrassa nipphattI // 1 // yogena karmaNenAhArayatyanantaraM jIvaH / tataH paraM mizreNa yAvaccharIrasma niSpattiH // 1 // tatra yadhapi kArmaNena audArikasyeva, audArikeNa kArmaNasyApi mizritatvAd ubhayorapi mizratvasamAnatvAt audArikamizramiva kArmaNamizramapi prAptam, tathApi zrotRNAM niSpatti pakSaM vivakSitArthapratipattiprayojakasyaiva vyapadezasyopAdeyatayA kArmaNazarIrasyAsaMsAramavicchedenAvasthitatvAta saphaleSvapi zarIreSu saMbhavAta kArmaNamizrakathanena kiM tiryagyonikamanuSyANAmaparyAptAvasthAyAM tad vivakSitam Ahausvit devanArakANAM tad vivakSitamiti audArika ho aura kArmaNazarIra ke sAtha mizra ho, audArikamizra kahA jAtA hai| kahA bhI hai-'jIva anantara kArmaNayoga se AhAra karatA hai, usake bAda mizrayoga se AhAra karatA hai, jabataka zarIra kI niSpatti ho| yadyapi jaise kArmaNayoga se audArikayoga mizrita hotA hai, usI prakAra audArika se kArmaNa bhI, mizrita hotA hai, isa taraha mizraNa donoM kA samAna hai| aisI sthiti meM audArikamizra ke samAna kArmaNa mizra yoga bhI honA cAhie, magara kArmaNamizrayoga kahA nahIM gayA hai, kyoMki zrotAoM ko vahI kathana upAdeya hotA hai jo nirvAdha vivakSita artha kI pratipatti karAne vAlA ho| kArmaNa bhavaparyanta vidyamAna rahatA hai, arthAt jaba taka mukti prApta nahIM hotI taba taka kAmeMNazarIra gharAghara banA hI rahatA hai aura vaha sabhI zarIroM meM hotA hai, aisI sthiti meM yadi 'kArmaNamizra' kA kathana kiyA jAtA to yaha zaMkA hoti ki kyA tiyacoM aura manuSyoM kI aparyApta avasthA meM vaha vivakSita hai athavA deva kArmaNa zarIranI sAthe mizra hoya te dArika mizra kahevAya che. kahyuM paNa che jIva anantara kAmaNagathI AhAra kare che, tyAra pachI mizra cegathI AhAra kare che, jyAM sudhI zarIranI niSpatti hAya. "yaghapi jema kAmaNagathI dArika yuga mizrita. bane che, e ja prakAre dArikathI kAmaNa paNa mizrita thAya che, e rIte mizraNa bannenA samAna che. AvI sthitimAM dArika mizrane samAna kAmaNa mizra vega paNa tha joIe. paNa kAmaNa mizaga kahela nathI, kemake zretAonuM te ja kathana grAhya hoya che. je nibaMdha vivakSita arthanI pratipatti kahenAra hoya. kAzmaNabhava paryanta nirantara vidyamAna rahe che. arthAta jyAM sudhI mukti prApta nathI thatI tyAM sudhI kAmaNa zarIra barAbara banI rahe che ane te badhAM zarIramAM hoya che. AvI sthitimAM yadi kArmaNamizra kathana karAya te A zaMkA thAya che ke zuM tiryaMce ane manuSyanI aparyApta avasthAmAM te vivakSita
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAma viziSya nizcayAbhAvena kArmaNamizrAgrahaNAt, apitu utpattimAzritya audArikasya prAdhAnyAda kAdAcitkatvAcaniHsandehavivakSitArthapratipayartham audArikeNa vyapadezo bhavati ataH audArikamizrasyaiva grahaNaM kRtam, evam-yadA vaikriyalabdhisampanna audArikazarIrI manuSyaH paJcendriyatiyaMgyoniko vA paryAptaka vAdaravAyukAyiko vA kriyaM karoti tadA audArikazarIraprayoge eva vartamAnaH pradezAn vikSipya baiMkriyazarIrayogyAn pudgalAnAdAya vaikriyazarIra paryAptyA yAvat paryAptiM na prApnoti tAvad yadyapi audArikasya vaikriyeNa mizratvamu bhayaniSThameva vartate tathApi audArikasya prArambhakatayA prAdhAnyAt 'pradhAnena vyapadezo bhavati' itinyAyena tenaiva vyapadeza:- audArikamizrI miti, na tu vaikriyeNa, evaM yadA kazcidAhArakaLandhisampannaH pUrvadharaH AhArakamapi zarIraM sampAdayati tadA yadyapi audArikasyAhArakeNa mizratvamubhayaniSThaM bhavati tathApi audArikasyArambhakatayA pradhAnakhAt tenaiva vyapadizyateaudArikamizramiti, na tu AhArakeNa vyapadizyate, tathAvidhaudArikamizraM ca tat nArakoM kA vaha vivakSita hai ? isa taraha kucha nizcaya na ho pAtA, isa kAraNa phArmaNa mizra kA grahaNa nahIM kiyA gayA hai| utpatti kI apekSA se audArika kI pradhAnatA hone ke kAraNa tathA kAdAcitka hone ke kAraNa, sandeharahita abhISTa padArtha kA bodha karAne ke lie audArikamizra ke nAma se kathana kiyA gayA hai / ' : audArika zarIradhArI manuSya yA paMcendriya tiyeca yA paryApta vAdara vAyukAyika jIva vaikriyalabdhi se sampanna hotA hai aura vaikriya karatA hai, taba audArikA zarIraprayoga meM hI vartamAna hokara pradezoM ko bAhara phailAkara vaikriyazarIra ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake vaikriyazarIra paryApti se jaba taka paryApta nahIM ho jAtA, taba taka yadyapi audArikazarIra vaikriya ke sAtha mizra hai aura mizratA donoM meM hai, tathApi audArikazarIra prAraMbhaka hone ke kAraNa pradhAna hai aura 'pradhAna ke nAma se kathana kiyA jAtA hai' isa nyAya ke anusAra 'audArikamizra' aisA kahA che athavA deva nArakomAM te vivakSita che? A rIte keI nizcaya nathI thata, e kAraNe kamaNa mizranuM grahaNa nathI kareluM. utpattinI apekSAe dArikanI pradhAnatA hovAnA kAraNe tathA kadAcitka hovAne kAraNe, sadeha rahita abhISTa padArthane baMdha karavA mATe dArika mizranAmathI kathana kareluM che. audArika zarIradhArI manuSya agara paMcendriya tiryaMca agara paryApta bAdara vAyukAyika jIva vaikriya labdhithI saMpanna hoya che ane kriya kare che, tyAre hArika zarIra prayogamAM ja vartamAna rahIne pradezane bahAra phelAvIne vaikriya zarIrane gya pudgalene grahaNa karIne kriya zarIra paryAptithI jyAM sudhI paryApta nathI thaI jatA, tyAM sudhI je ke odA* zarIra vaikriyanI sAthe mizra che ane mitratA bannemAM che, tathApi audArika zarIra prArabhaTha hovAne kAraNe pradhAna che, ane pradhAnanA nAmathI kathana karAya che, A nyAyanA anusAra
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 16 sU0 1 prayogapariNAmanirUpaNam 813 zarIram-audArikamizrazarIraM tasya yaH kAyastasya prayoga audArikamizrazarIrakAyaprayoga iti 10, 've ubviyasarIrakAyappaoge 11' vaikriyazarIrakAyaprayogaH, ayazca vaikriya zarIraparyAptyA paryAptasyAvase yaH, 'veubdhiyamosasarIrakAyappaoge 12' vaikriyamizrazarIra kAyaprayogaH-cainiyasya kArmaNena mizraM ca taccharIrazceti vaikriyamizrazarIraM tasya yaH kAya stasya prayogaH, sa ca tathAvidhakAyaprayogo'paryAptAvasthAyAM devanairayikANAmabaseyaH, atrApi jAtA hai, vaiphiya se mizra nahIM kahA jAtA / isI prakAra jaba koI AhArakalabdhi se sampanna pUrvadhArI muni AhArakazarIra banAtA hai, taba yadyapi audArika aura AhAraka kI mizratA hotI hai aura vaha mizranA donoM meM hai, tathA audArikazarIra prAraMbhaka hone ke kAraNa pradhAna hone se usIke nAma se vyavahAra hotA hai aura use 'audArikamizra' kahate haiM, AhAraka ke nAma se nahIM karate / isa audArikamizrazarIrakAya se hone vAlA prayoga 'audArikamizra zarIrakAya prayoga kahalAtA hai| vaikriyazarIrarUpa kAyale hone vAlA prayoga vaikriyazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai, yaha vaikriyazarIra paryApti se paryApsajIva ko hotA hai / ___kArmaNa ke sAtha mizrita vaikriyazarIra kA prayoya vaikriyamizrazarIrakAya. prayoga hai / yaha prayoga devoM aura nArakoM kI aparyApta avasthA meM hotA hai| yahAM - "dArika mizrA ema kahevAya che, vaikiyathI mizra nathI kahevAtuM eja prakAre jyAre ke AhAraka labdhithI saMpanna pUrvadhArI muni-AhArakazarIra banAve che. tyAre yadyapi dArika ane AhArakanI mitratA thAya che ane te mizratA bannemAM che, tathA audArika zarIra prArA bhika hovAne kAraNe pradhAna hovAthI tenA nAmathI vyavahAra thAya che tene dArika mizra kahe che. AhArakanA nAmathI nathI kahetA. A audyArika mizra zarIrakAyathI thanAra prayoga ja odArika mizra zararakAya prayoga kahevAya che. vekiya zarIra rUpa kAyathI thanAra prAga vaikiya zarIrakAya praga kahevAya che, A kriya zarIra paryAsithI paryAptajIvane hoya che. kAmaNanI sAthe mizrita vakriya zarIrane prayoga kriya mizra zarIrakAya praga che. A prayoga de ane nArakanI aparyApta avasthAmAM thAya che. ahIM paNa pUrva pakSa ane 1audArikazarIrakAyayoga se vaikriya aura AhAraka banAte samaya vaikriyamizra aura AhAraka mizra hotA hai aura vaikriya tathA AhAraka se vApisa audArika meM jAte samaya audArikamizra hotA hai| ' ja nATaka-dArika zarIrakAya vegathI vaikriya ane ahiAraka banAvatA samaye vaikiya mitra ane AhArakamizra hoya che ane vaikiya tathA AhArakathI pAchA audyArikamAM jatI vakhate audyArikamizra thAya che.
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanA pUrvapakSottarapakSau prAgyadeva bhAvanIyau, evaM yadA paJcendriyatiryagyoniko manuSyo vA vAyukAyikovA vaikriyazarIrI san kRtakRtyo bhUtvA vaikriyaM parityaktukAma audArike pravivikSati tadA vaikriyazarIrasAmarthenaudA rikamupAdAtu pravartate, ato vaikriyasya pradhAnakhAt tenaiva vyapadizyate naudArikeNeti vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga iti, 'AhAragasarIra kAyappaoge 13' AhArakazarIrakAyaprayogastAvad AhArakazarIraparyAptyA paryAptasyAvaseyaH, 'AhAragamIsasarIrakAyappaoge 14' AhAraka mizrazarIrakAyaprayogaH, ayaJcAhArakAdaudArikaM pravizataH saMbhavati, tathA ca yadA AhArakazarIrI san chatakRtyo bhUlA punarapi audArika pAdatte tadA mizrakhasyobhayaniSThatvepi AhArakavalenaivaudArika pravezo bhavatIti AhArakasyaiva prAdhAnyAda tenaiva vyapadizyate naudArikeNeti AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH, 'teyAkammAsarIrakAyappabhI pUrvapakSa aura uttarapakSa pahale ke samAna hI samajhalenA cAhie / jaba koI paMcendriyaniryaca, manuSya athavA vAyukAyika vaikriyazarIrI hokara apanA kAma kara kRtakRtya hokara vaikriyazarIra ko tyAgane kA icchuka hotA hai aura audArika meM praveza karane kI icchA karatA hai, taba vaikriyazarIra ke sAmarthya se audArikakAyayoga ko grahaNa karane meM pravRtta hotA hai| isa prakAra vahAM vaikriya kI pradhAnatA hone se usI ke nAma se vyavahAra hotA hai, audArika ke nAma se nahIM, ataeva yaha vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai| ____ AhArakazarIrakAyayoga AhArakazarIraparyApti se paryApta jIva ko hotA hai| AhArakamizrazarIrakAyayoga usa samaya hotA hai jaba koI AhAraka se audArika meM praveza karatA haiM / arthAt jaba koI AhArakazarIra hokara aura apanA kArya pUrNa karake punaH audArika ko grahaNa karatA hai, usa samaya AhAraka ke bala se hI audArika meM praveza hotA hai, ata: mizratva donoM meM samAna hone uttara pakSa pahelAnA samAna ja samaja joIe. jyAre kaI pacendriyatirya ca, manuSya, athavA vAyukAyika vikriyazarIra thaIne pitAnuM kArya karI kRtakRtya thaIne vaikiyazarIrane tyAgavAne Icchaka thAya tyAre vaikiya zarIranA sAmarthyathI audArika kAya vegane grahaNa karavAmAM pravRtta thAya che. e prakAre tyAM vakriyanI pradhAnatA hovAthI tenA nAmathI vyavahAra thAya che, dArikanA nAmathI nahIM, tethIja vaikriyamizra zarIra kAyaga kahevAya che. ahAraka zarIrakAya pravega AhAraka zarIra paryAptithI paryApta jIvane thAya che. AhAraka mizra zarIrakAyaDga te samaye thAya che jyAre AhArakathI audArikamAM praveza kare che. arthAt jyAre koI ahorAka zarIra thaIne ane pitAnuM kava purU kara punaH dA rikane grahaNa kare che, te samaye AhArakanA baLathI ja dArikamAM praveza thAya che, tethI migratva bannemAM samAna hovA chatAM AhArakanI pradhAnatA hovAne kAraNe AhAraka mizrane vyavahAra karAya che.
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 s. 2 jIvaprayoganirUpaNam oge 15' taijasakArmaNazarIrakAyaprayogastAvad vigrahagatau samudghAtAvasthAyAM vA sayogikevalina stRtIyacaturthapaJcamasamayeSu bodhyaH, tainasasya ca kArmaNena sahAvyabhicAritvAd yugapat tayoratra grahaNaM kRtam / mUlam-"jIvANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNatte ? goyamA ! paNNarasavihe paNNatte, saccamaNappaoge jAva kammAsarIrakAyappaoge, nerai. yANaM bhaMte ! kaibihe paoge paNNatte ? goyamA ! ekArasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge veuviyasarIrakAyappaoge veuvviyamIsalarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikkAiyANaM pucchA, goyamA! tivihe paoge paNNatte, taM jahA-orAliyasarIrakAyappaoge orAliyamIsasarIrakAyappaoge kammAsarIrakAyappaoge ya, evaM jAva vaNassaikAiyANaM, NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe paoge papaNatte, taM jahA-orAliyasarIrakAyappaoge orAliyamIsasarIrakAyappaoge ya, veuvie duvihe kammAsarIrakAyappaoge ya, beiMdiyANaM pucchA, goyamA! caunvihe paoge papaNate, taM jahA-asaccAmosavaippaoge orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsalarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, evaM jAva cauridiyANaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pracchA. goyamA! terasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge sosamaNapara bhI AhAraka kI pradhAnatA hone ke kAraNa AhArakamizra kA hI vyavahAra hotA hai, audArika ke nAma se vyavahAra nahIM honA / yaha AhArakamizrazarIrakAyayoga huaa| kArmaNazarIrakAyayogavigrahagati meM hotA hai tathA kevalIsamudaghAta ke tIsare cauthe aura pAMcaveM samaya meM hotA hai| taijasa aura kArmaNa donoM sahacara hai, ata ekasAtha donoM kA grahaNa kiyA gayA hai // 1 // - dArikanA nAmathI vyavahAra nathI thatuM, A AhAraka mizra zarIrakAya ega thaze. kAmaNa zarI, kAya ega vigraha gatimAM thAya che tathA kevali samughAtanA trIjA, cothA ane pAcamAM samayamAM thAya che. tejasa ane kArmANa ane sahacara che ataH eka sAthe banenuM grahaNa kareluM che ke 11 ||
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsa ppaoge, saccAmosamaNappaoge, asaccAmosamaNappaoge, evaM vaippa.. oge vi, orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge, veuThibayasarIrakAyappaoge, veuvviyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge, maNUlANaM pucchA, goyamA ! paNNarasavihe paoge paNNatte, taM jahA-saccamaNappaoge, jAva kammAsarIrakAyappaoge, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neriyaannN"| chAyA-jIvAnAM bhadanta ! katividhaH prayogaH prajJaptaH ? gautama / paJcadazavidhaH prajJaptaH, satyamanaH prayogo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogaH, nairayikANAM bhadanta ! kati vidhaH prayogaH prajJaptaH ? gautama! ekAdazavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-satyamanaHprayogo yAvada asatyAmRpAvAprayogaH, caikriyazarIrakAyaprayogaH kriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNa paMcadazaprayoga vaktavyatA zabdArtha-(jIvANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte?) he bhagavan ! jIvoM ke prayoga kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA! paNNarasavihe paNNatte) he gautama ! paMdraha prakArake kahe haiM (saccamaNappaoge jAva kamplAsarIrakAyappaoge) satyamana: prayoga yAvat kArmaNazarIrakAya prayoga (nerayANaM bhaMte ! kAvihe paoge paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM ke prayoga kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! ekkArasavihe paoge paNNatte) he gautama ! gyAraha prakAra ke prayoga kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge, veubviyasarIrakAyappaoge, veundhiyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge) satyamanaH prayoga yAvat asatyAmRSAvacanaprayoga, vaikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, kArmaNazarIrakAyaprayoga - paMcadaza pravega vaktavyatA zahAtha :-(jIvANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte !) bhagavan ! vAna prayoga heTamA 42nA 4aa cha ? (goyamA! paNNarasavihe paNNatte) he gautama ! 542 4ArathI hyA che. (saccamaNNappaoge jAva kammasarIrakAyappaoge) satya mana prayoyAvat ma zarI241yaprayoga (naraiyANaM bhaMte ! kaivihe paoge paNNatte 1) 3 mAvan ! hainAnA prayoga sAranA 4dyA cha ? (goyamA! ekArasavihe paoge paNNatte) gautama ! manAyA jAnA prayoga dyA cha (taM jahA-) 2 4Are (saccamaNappaoge jAva asaccAmosavayappaoge, veuvviyasarIrakAyappaoge, veumviramImasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge) satyabhAnaHprayoga yAvat asatyo muvA vacanaprayoga, vaikiya zarIra kAyapraga, R kaeNya mizrazarIrakAyaprayoga,
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 2 jIvaprayoganirUpaNam zarIrakAyaprayogaH evam aghurakumArANAmapi yAvat stanitakumArANAmapi pRthivIkAyikAMnA pRcchA, gautama ! trividhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA- audArikazarIra kAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH kArmaNazarIrakAya prayagaca, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm, navaraM vAyukAyikAnAM paJcavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA - audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogatha, vaikriyo dvividhaH kArmaNazarIrakAyaprayogatha, dvIndriyANAM pRcNa, gautama ! caturvidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-asatyAmRpAvacaH prayogaH, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArika mizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIra kAyaprayogaH evaM yAvat caturindriyANAM, -810 ( evaM asurakumArANa vi jAva dhaNiyakumArANaM) isI prakAra asurakumAroM ke bhI yAvat stanitakumAroM ke bhI (puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthvIkAyikoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! tivihe paoge paNNatte) he gautama / tIna prakAra ke prayoga kahe haiM (taM jahA vaha isa prakAra (orAliyasarIrakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakApaoge, kammAsarIrakAyappaoge ya) audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizrazarIrakA yaprayoga, kArmaNazarIrakAyaprayoga (evaM jAva vaNassara kAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kA (NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe oge paNNatte) vizeSa - vAyukAyikoM kA prayoga paci prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (orAliyakAyapaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge , dear gas, kammAsarIrakAyappaoge ya) audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizra zarIra kAyaprayoga, do prakAra kA vaikriyaka aura kArmaNazarIra kAyaprayoga (vediyANaM pucchA ?) dvIndriyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! caubihe oge paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA prayoga kahA hai (taM jahA ) caha isa abhaya zarIra aya prayoga ( evaM asurakumArANaM vi jAva thaNiyakumArANaM ) mena akSare asurakumAre nA paNa cAvat stanitakumAreAnA pazu ( puDhavikAiyANaM pucchA ? ) pRthvI ayinA viSayabhAM 52: 1 ( goyamA ! tivi -paoge paNNatte ) he gautama / trayu aAranA prayoga hyA che ( taM jahA ) te yA rIte (orAliyasa rIrakAyappaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge, kammAsarIrakAyappaoge) bhoi zarIra kAca prayoga, audArikamizrazarIra kAya prayoga, kANu zarIra kAyaprayok (va jAva vaNassaikAiyANaM ) prahAre yAvat vanaspati avinA ( NavaraM ghAsakAiyo paMcavihe paoge paNNatte ) vizeSa - vAyuprathinA prayoga yAMtha prAranA uche ra jahA~ ) te Ahe (orAliyakAyapaoge, orAliyamIsasarIrakAyappaoge yaeN) zira hAya prayoga, audvAri4 mizra zarIra prayoga (utrie dube ke masarI eka yogya) be prakAranA vaikriyaka ane kAma`Nu zarIra kAya prayoga (fflep (beiMdiyANaM pucchA) dvIndriyonA viSayabhAM zR2cha ?' ('goyamI cavviMhe prabhoge paNNatte) pra0 603
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ mApanAsUtre paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! trayodazavidhaH prayogaH prajJaptaH, tadyathA-satyamanaH prayogaH, mRpAmanaHprayogaH, satyapAmanaHprayogaH, asatyAmRSAmanaH prayogaH, evaM vacaH prayogo'pi, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, vaikriyazarIrakAyaprayogaH, baiMkriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH, manuSyANAM pRcchA, gautama ! paJcadaza vidhaH prayogaH prajJA stabathA-satyamanAprayogo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogaH, vAnavyantara'prakAra (alaccAmosadaippaoge) asatyAmRSAvacanaprayoga (orAliyasarIrakAyapaoge) audArikazarIrakAyaprayoga (orAliyamIlasarIrakAyappaoge) audA. rikamizarIrakAyaprayoga (kammAsarIrakAyappaoge)kArmaNazarIrakAyaprayoga (evaM jAva caridiyArNa) isI prakAra yAvat cauindriyoM kA (ciMdiyatiriya khajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryacoM saMbaMdhI pRcchA? (goyamA ! terasavihe paoge paNNatte) he gautama ! teraha prakAra kA prayoga kahA hai .(taM jahA) baha isa prakAra (saccamaNappaoge) satyamanaH prayoga (mosemaNappaoge) mAyAmanaH prayoga (saccamosamaNappaoge) satyaSAmanaH prayoga (alaccAmosamajapaoge) asatyAmRSAmanaH prayoga (evaM vaippaogevi) isI prakAra vacanaprayoga bhI (orAlisarIrakAyappaoge) audArikazarIrakAyaprayoga (orAliyamIsasa. rIrasAyappaoge) audArikanizarIrakAyaprayoga (veubviyasarIrakAyappaoge) vaikriyazarIrakAyaprayoga (veuzciyamIsasarIrakAcappaoge) vaikriyamizrazarIrakAya-- prayoga (kamsAsarIrakAyappaoge) karmaNazarIrakAyaprayoga __(mayamANaM pucchA ?) manuSyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! paNNarasavihe jI!! 2 2 prayoga hA cha ? (taM jahA ) te 2 // ( asaccAmosavai pabhoga ) masatyA pAyanayoga (orAliyasarIrakAyappaoge) mohari bhi AN24ya prayoga (kammAmarIra kAyApaoge) ! zarI2 4yaprayoga (evaM jAva caturidiyANaM ) / prakAre yAvat caturindriyone (paciritiriksanoNiyANa punchA 1) yandriya tiya ya samandhI cha ? (goramA! rasavihe. paboge paNNane ) gautama ! te2 *Ana prayoga 4aa cha ? (taM jahA) tamA 2 ( yaccanaNaroge ) satya bhanaH prayoga (mosamaNappaoge) bhRSA manaH prayAsa (mancAgosamAroge) satya // mana' prayoga ( asaccAmosamaNappaoge) asatyA bhUSA manaH prayoga (evaM vAoge vi) merI prazAre parAna prayon 59! (orAliyasarIrakAya. pane hI ze2 45 praya14 (orAliyamIsasarIrahAyapaoge) hari mizra zaza2 415 prare ( vevaviyasarIrakAyApaoge) yi mizana 1ya prayoga (phammAmoga) bhana 12 4.5 prayoga) (manAnaM punTA ? ) manuSyAnA viSayamA ch| 1 (gogamA ! paNNarasavihe paoge
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 2 jIvaprayoganirUpaNam jyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm / TIkA- atha pUrvoktAn paJcadazaprayogAn jIvAdisthAneSu prarUpayitumAha- 'jIvANaM bhaMte / kaivihe paoge paNNatte ?' he bhadanta ! jIvAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH 1 bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paNNarasavire paoge paNNatte' jIvAnAM paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH, samuccayajIvApekSayA sarvadaiva paJcadazAnAmapi prayogANAmupalabhyamAnatvAt 'saccamaNappaoge jAva kammAsarIrakAyappaoge' satyamanaHprayogo yAvad-asatyamanaH prayogaH, satyamRSAmanaH prayogaH, asatyAmRSAyanaHprayogaH, satyavacaHprayogaH, asatyavacaH prayogaH, satyamRpAvacaH prayogaH, apatyAmRSAvacaH prayogaH, audArikazarIrakAyaprayogaH, audArikamizrazarIrakAyaMpaoge paNNatte) he gautama ! pandraha prakAra kA prayoga kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( sacca maNappaoge) satyamanaH prayoga (jAva kammAsarIrakAyappaoge) yAvat kArmaNazarIra kAya prayoga " dha ( vANamaMtara joisivemANiyANaM) vAnavyantara, jyotiSka, vaimAniko kA ( jahA nerayANaM) jaise nArakoM kA TIkArtha-ava pUrvokta prandraha prayogoM kA jIva Adi sthAnoM meM prarUpaNa kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIvoM ke prayoga kitaneM prakAra ke kahe haiM ? bhagavana - he gautama! jIvoM ke prayoga pandraha prakAra ke kahe haiM, kyoMki samuccaya jIvoM kI apekSA se sadaiva pandrahoM prayoga kahe jAte haiM / ve prayoga isa prakAra haiM - (1) satyamanaH prayoga (2) asatyamanaH prayoga (3) satyamRSAmanaH prayoga (4) asatyAnRpAsanaH prayoga, (5) satyavacana prayoga, (6) asatyavacana prayoga, (7) satyamRSAvacana prayoga (8) asatyA mRSAvacana prayoga (9) audArikapaNNatte ) he gautama ! caMdara aranA prayoga hyA che ( taM jahA ) te yA are ( saccamaNapaoge) satya bhana, prayoga ( jAva kammAsarIrakAyappaoge ) yAvat abhaya zarIra Aya prayoga ) ( vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM ) vAnavyantara, jyotiSTha vaibhAnino ( jahA neraiyANa ) jevA nArAnA TIkA :----have pUrvokta padara prayAgAnu jIva Adi sthAnamAM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan! jIvAnA prayoga keTalA prakAranA kahyA che ? zrI bhagavAn he gautama ! jIvAnA prayAga paMdara prakAranA che, kemake samuccaya jIvAnI apekSAe sadaiva padara prayAga kahelA che. te prayegA A prakAre che H-- (1) satya bhanaH prayoga ( 2 ) asatya bhanaH prayoga (3) satya bhUSA bhanaH prayoga (4) asatyA bhRSA bhanaH prayoga (4) satya vayana prayoga (1) asatya - vayana: prayoga (7)
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUna prayogaH, vaikriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, AhArakazarIrakAyaprayogaH, AhArakamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogazca, gautamaH pRcchati-'nerajhyANaM bhaMte ! mahAvihe. pabhoge. paNNatte ?' he bhadanta ! nairayikANAM katividhAprayogaH prajJaptaH ? bhagavAnAi goyamA !' he gautama ! ekArasavihe pabhoge paNNatte' nairayikANAmekAdazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-saccamaNapaoge jAva asaccAmosavayappaoge' tadyathA-satyamanaHprayogo yAvad asaMtyamanAprayogaH, satyamRpAmanaHprayogaH, asatyAmRpAmanaHprayogaH, satyavacaHprayogaH, asatyabadAprayogaH, satyamRSAvAprayogaH, asatyamRpAvaca prayogazca, 'veumbiyasarIrakAyappaoge' vaiziyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, kArmaNazarIrakAyaprayogaH, nairayikANIbaudArikaudArikamizrAhArakamizraprayogANAmasaMbhavAt, 'evaM asurakumArANa vi' evam-nairavikANAmiva asurakumArANAmapi ekAdazavidhaH uparyuktaHprayogaH prajJaptaH, sa ca satyamanaHprayogazarIrakAyaprayoga (10) audArikamizrazarIrakAyaprayoga (11) vaikriyazarIrakAyaprayoga (12) vaikriyamizrazarIrakAthapayoga (13) AhArakazarIrakAyaprayoga (14) AhArakamizrazarIrakAyaprayoga aura (15) kaarmnnshriirkaaypryog| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! gyAraha prakAra ke prayoga nArakoM meM hote haiM, ve isa prakAra haiM-satyamanaH prayoga, asatyamanaH prayogaH, satyaSAmanaH prayoga, asatyA. mRSAmanaH prayoga, satyavacanaprayoga, asatyavacanaprayoga, satyamRSAvacanaprayoga, "asatyAmRSAvacanaprayoga, vaikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, aura kArmaNazarIrakAyaprayoga / nArakoM meM audArika, audArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra, ye cAra prayoga kA saMbhava nahIM haiN| " nArakoM ke samAna asurakumAroM meM bhI pUrvokta gyAraha prayoga hI kahe gae satya maSA vacana pravega (8) asatyA mRSA vacana praga (9) dArika zarIra kAya praga (10) mohA2i4 bhi zarIra ayaprayoga (11) vaiThiya zarI2 4yaprayoga' (12) vaiThiya mizrA zarI2:41ya prayoga (13) ADa.24 zarIra 4ya- prayoga (14) mA 2 mizra zarIra 4.yaprayoga, (15) , zarI2. yaprayoga. zrI gautama svAmI-bhagavad ! nAraka chenA keTalA prakAranA prayoga kahyA che? zrI bhagavAna che gautama! agIyAra prakAranA prayoganArakomAM thAya che te A rIte - (1) satya bhanaH prayoga (2) asatya manaH prayoga (3) satya bhuuss| bhana. prayoga (4) satyA bhUSA mana* ayo| (6) satya vayanaprayo1 (6) asatya vayanaprayoga (7) satya bhUSA kyanayoga (8) masayA bhR| kyAnayoga (e) vaiThiya zarIra yssyo| (10) vidhi mizra zarIra kAya prayoga (11) kAmaNa zarIra kAya prayoga nArarkomAM audArika, dArikamizra AhAraka ane AhArakamizra, A cAra prayoga saMbhavita nathI, * *
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 su. 2 jIvaprayoganirUpaNam 821 prabhRtirUpaH, 'jAva thaNiyakumArANaM' yAvad nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAm, vidyutkumArANAm, udadhikumArANAm, dvIpakumArANAm, dikkumArANAm, pavanakumArANAm, svanitakumArANAJcApi ekAdazavidhaH prayogo'vaseyaH, 'puDhavikAiyANaM pucchA' pRthivI kAyikAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? 'goyamA !' he gautama ! 'tivihe paoge paNNatte' pRthivIkAyikAnAM trividhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahAMorAliya sarIrakA ppa bhoge' tathathA - audArikazarIrakAyaprayogaH, 'orAliyamIsasarIrakAyapaoge' odArikamizra zarIra kAya prayogaH, 'kammA sarIrakAyappaoge ya' kArmaNazarIra kAryaprayoga ' evaM jAva vaNassa ikAiyANaM' evam pRthivIkA pikAnAmitra yAvad - apkAMyikAnAM tejaskAyikAnAM vanaspatikAyikAnAma pe trividhaH prayogaH prajJaptaH 'NavaraM vAukAiyANaM paMcavihe 'paoge paNNatte' navaraM - vizeSastu vAyukAyikAnAM paJcavidhaH prayogaH prajJaptaH, vAyukAyikAnAM vaikriyamizrayorapi saMbhavAt 'vaM jahA - bhorA liya sarIrakA yappaoge' tadyathA audAri kazarIrakAyaMprayogaH, 'orAliyamIsasarIrakAyappaoge ya' audArikamizrazarIrakAyaprayogazca, 'veubjie haiN| isI prakAra nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAro, vidyukumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAroM pavanakumAroM aura stanitakumAroM meM bhI- pUrvokta gyAraha prakAra kA prayoga hI pAyA jAtA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! pRthvIkAyikoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA gayA haiM ? "1" bhagavAn - he gautama! tIna prakAra kA prayoga kahA hai, yathA-audArikazarIrakAryaprayoga, audArikamizra zarIra kAMyaprayoga aura kArmaNazarIra kAya prayoga / pRthvIkAyikoM ke samAna aSkAyikoM, tejaskAyikoM aura vanaspatikAyikoM maiM bhI tIna prakAra kA prayoga kahA hai / vAyukAdhiko meM pAMca prakAra kA prayoga hotA hai, vaha isa prakAra hai - audArikazarIrakAyaprayoga, audArika mishrshriirnArakAnA samAna asurakumArezamA paNa pUrvokta agIyAra prayoga ja kahelA che. e 04 prAre nAgakumArI, suvarSa bhArI, agnikumArI, vidyutbhAro, uhadhikumAro dvIpakumArI, dikakumAra, pavanakumAra ane skhanita kumArAmAM paNa pUrvokta agIyAra prakAranA prayoga ja maLI Ave che zrI gautamasvAmI--huM bhagavan ! pRthvIkAyikAmAM keTalA prakAranA prayoga kahelA che ? zrI bhagavAn--he gautama / traNa prakAranA, prayoga kahyA che, jema ke audArikazarIra kAya prayoga, audArika mizra zarIra kAyaprayoga, audArika kANu zarIra kAyaprayoga. "" pRthvIkAyikAnA samAna aSThAyikA, tejaskAyika ane vanaspatikAyikonA paNa traNa prakAranA prayoga kahyA che. vAyukayikAmAM pAca prakAranA prayoga thAya che, te A prakAre chedArika zarIra kAyaprayoga, audArika mizra zarIra kAyaprayoga, e prakAranA vaikriya prayoga
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 826 premApanAstre davihe vaikriyo dvividhaH-vaikriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogadha, 'kammAsarIrakAyappaoge ya' kArmaNazarIrakAyaprayogazca, 'veiMdiyANaM pucchA' dvIndriyANAM phatividhastAvat prayogaH prajJaptaH ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'caubihe pabhoge paNNatte' dvIndriyANAM caturvidhaH prayogaH prataptaH, taM jahA-bhAccAyosabaippabhoge' tadyathA-asatyAmapAyaca:prayogaH, 'orAliyasarIrakAyappa gone' audArikazarIrakAyaprayogaH 'orAliyamIsasarIrakAyappa yoge' audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kammAsarIrakAyappaoge' kArmaNazarIrakAyaprayogazca, 'evaM jAva cauridiyANaM' evam-dvIndriyANAmiva yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAJca caturvidhaH pUrvoktarUpaHprayogaH prajJaptaH vikalendriyANAM satyAdimApAH na saMbhavanti, 'paMciMdiyA tirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyatiryagyonikAnAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'terasavihe pabhoge paNNatte' paJcendriyANAM tirazcAM trayodazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA--saccamaNappaoge' satyamanaHprayogaH, 'mosamaNapabhoge' mRpAmanaHprayogaH, 'saccAmosamaNappaoge' satyagRpAmanaHprayogaH, 'asaccAmosamaNappabhoge' asatyAmRpAmanaHprayogaH, kAyaprayoga, do prakAra kA vaikriyaprayoga arthAt baiMkriyazarIrakAyaprayoga aura vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga aura kaarmnnshriirkaaypryog| gautamasvAmI-he bhagavAn ! dIndriya jIvoM meM kitane prayoga hote haiM ? - bhagavAn-he gautama ! dIndriyoM meM cAra prakAra ke prayoga kahe haiM, ve isa prakAra haiM-asatyapRSAvacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamizra. zarIrakAyaprayoga aura kaarmnnshriirkaaypryog| isI prakAra trIndriyoM aura caturindrayo meM bhI yahI cAra prayoga samajhane cAhie, kyoki vikalendriyoM meM satyabhASA Adi kA saMbhava nahIM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryacoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! teraha prakAra kA prayoga kahA hai, vaha isa prakAra haisatyamanaHprayoga, asatyamanaHprayoga, satyamRSAmanaHprayoga,asatyAmRSAmanaHprayoga, arthAta kriyazarIra kAyaprayoga, vikriya mizrazarIra kAyaprayoga ane kArya zarIra kayaprayoga. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kIndriya jIvamAM keTalA prayoga thAya che? zrI bhagavAna -he gautama! hIndriyomAM cAra prakAranA prayoga kahelA che, te A prakAre che-asatyAbhUSA vacanaprayoga, audArika zarIra kapriyoga, dArika mizra zarIra kAya prayoga, kArmaNa zarIra kAya prayoga e prakAre trIndriyo ane caturindriyomAM paNa Aja cAra bheda samajavA joIe, kemake vikasendriyomAM satyabhASA Adine saMbhava nathI, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pacendriya tiryAmAM keTalA prakAranA prayoga kahyA che? zrI bhagavAna che gautama! tera prakAranA prayoga kahyA che, te A prakAre che - , (1) satya bhanaH pryo| (2) asatya bhanaH prayon (3) satya bhUSA manaH prayoga
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 16 sU. 2 jIvaprayoganirUpaNam 823 "evaM vaipaoge vi' evaM-tathA vaHprayogo'pi caturvidhaH-satyavacaHprayogaH, mRpAvacaHprayogaH, satyamRpAzcaHprayogaH, asatyAmRpAvacaHprayogarUpaH, 'orAliyasarIrakAyappabhoge' audArikazarIrakAyaprayogaH 'orAliyamIsasarIrakAyappabhoge' audArikamizrazarIrakAyaprayogaH, 'veucciyasarIrakAyappa yoge' vaikriyazarIrakAyaprayogaH, 'veubdhiyamIsasarIrakAyappaoge' vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, 'kampAsarIrakAyappaoge' kArmaNazarIrakAyaprayogaH, paJcendriya tiryagyonikAnAmAhArakAhArakamizrayorasaMbhavAt teSAM caturdazapUrvAdhigamAsaMbhavAt 'maNUsANaM pUcchA' manuSyANAM katividhaH prayogaH prajJaptaH ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'paNNarasavihe pabhoge paNNatte' manuSyANAm-paJcadazavidhaH prayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-saccamaNappa. oge jAva kammAsarIrakAyappaoge' tadyathA-satyamanaHprayogo yAvat-mRpAmanaHprayogaH, satyAmRSAmanaHprayogaH, asatyApAmana prayogaH, satyavacaHprayogaH, mRpAvacaHprayogaH, satyAmRpAsatyavacanaprayoga, zuSAbacanaprayoga, satyamRSAvacanaprayoga, asatyApAvacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikasi zarIrakAmprayoga, vaikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, kArmaNazarIrakAraprayoga / paMcendriya tiryaMcoM meM AhAraka aura AhArakaSiprayoga nahIM hote haiN| kyoMki ve caudaha pUrvo ke jJAtAnahIM hole aura pUrvo ke jJAtA hue vinA AhArakazarIra prApta nahIM hotaa| - gautamasvAmI-he bhagavAn ! manuSyoM meM kitane prakAra kA prayoga kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! manuSyoM meM pandraha prakAra kA prayoga kahA gayA hai, vaha isa prakAra haiM-satyamanAprayoga, asatyamanaHprayoga, satyamRSAmanAmayoga, asatyamRSAmana:prayoga, satyavacanapragega, asatyavacandaprayoga satyaSAvacanaprayoga antatyAmuSAbacanaprayoga, audArikazarIrakAyaprayoga, audArikamiznazarIrakA(4) masatyA bhRSA bhana: prayoga (5) satya kyana (6), bhRSA kyana (7) satya bhRSA vayana pryo| (8) 25satya! bhRSA vayana prayoga (6) wl24 zarI2 prayoga (10) mohamazra zarIra kAya prayoga (11) vaikiya zarIra kAya prayoga (12) vaikriya mizra zarIra kA prayoga (13) 4 bhaya zarIra 4Aya prayoga paMcendriya tiya cAmAM AhAraka ane AhAraka mizra prayoga nathI hotA, kemake teo cauda pUnA jJAtA hatA nathI ane cauda pUrvenA jJAtA thayA sivAya AhAraka zarIra prApta nathI thatuM. zrI gautamasvAmahe kAgavat ! manuSyomAM keTalA prakAranA prayoga kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama! manuSyomAM paMdara prakAranA prayAga kahelA che, te A prakAre che| (1) satya mnHpry|| (2) masatya mana prayo (3) satyabhUSA mana prayoga (4) ma tyAmRSA mana pravega (5) satya vacana pravega (6) asatya vacana prayoga (7) satyamRSA vacana prayAga (8) asatyAmRSA vacana pravega (9 audArika zarIrakAyapraga (10) dArika
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 prajJApanA vacaHprayogaH, asatyAmRpAcacaH prayogaH, zradArikazarIrakAyaprayogaH, audArika mizrazarIrakAyaprayogaH, bekriyazarIrakAyaprayogaH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogaH, AhArakazarIrakAyaprayogaH, AhArakami zrazarIra kAya prayogaH, phArmaNazarIrakAyaprayogazca manuSyANAM sarvavidhaprayogasadabhAvAt, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jadA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yogo yathA nairayikANA mekAdazaH pUrvamuktastathaiva ekAdazavidho'vaseyaH / sU0 2 | jIvaprayogavaktavyatA mUlam - " jIvANaM aMte ! kiM saccamaNappaogiyo jAva kiM kammasarIrakA ppaogiNo ? jIvA sacve vi tAva hoja saccamaNappaoogiNI vi, jAva veDavviyamIsasarIrakAyanaogiNo vi, kammAMsarIrakAyappao giNo vi 13, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya 1 ahavegeyaM AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragamIsarIrakAcappaogI 3, ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogiNo va 4, caubhaMgo, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappao gIya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrAyapaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragasIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamIsa sarIrakAya ogiNo ya 4, ee jIvANaM aTTha yaprayoga, vaikriyazarIrakAyaprayoga, vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga, AhArakazarIrakAyaprayoga, AhAraka mizra zarIrakAyaprayoga, aura kArmaNazarIrakAyaprayoga | isa prakAra manuSyoM meM sabhI prakAra ke prayoga kA saMbhava haiM / vAnavyantara devoM, jyotiSka devoM aura vaimAnika devoM meM nArakoM ke samAna gyAraha prakAra kA prayoga pAyA jAtA hai / unameM audArika, audArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra prayoga nahIM hote || sU0 2 // mizra zarIrakAyaprayAga (1) vaikriya zarIrakAya pratyeAga (12) vakriya mizrazarIrakAyaprayoga (13) AhAra zarIrayaprayoga (14) bhADA 24 mizra zarIrAya prayoga bhane ( 14 ) arbha zarI2kAyaprayega A prakAre manuSyeAmAM adhA prakAranA prayAga sa bhave che. vAnanyantara deva, tyeSTi deve ane vaimAnika devAmAM nArakeAnA samAna agIyAra prakAranA pratyeAga maLI Ave che. temA audArika, audArikamizra, AhAraka ane AhAraka mizra prayAga nathI heAtA, 1 sU. 2
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 825 prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam 1, neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kiM kammAsarIrakAya. ppaogI 11 ? neraiyA savve vi tAva hojA saccamaNappaogI vi,jAva veuzviyamIsAsarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyapyaH ogI ya 1, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya, evaM asurakumArA vi, jAva thagiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI ogaliyamIsAsarIrakAyappaogI, kammAsarIrakAyappao gI ? goyamA | puDhavikAiyA orAliyasarIskAyappaogI vi, orAli. yamIsasarIrakAyappaogI vi, kasmAsarIrakAyappaogI vi. evaM jAva vaNaphaikAiyANaM, gavaraM vAukAiyA veuvviyasarIrakAyappaogI vi, veubdhiyamIsAsarIrakAyappaogI vi, beiMdiyANaM bhaMte ! ki orAliyasarIrakAyapaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI ? goyamA ! beiMdiyA savve vi tAva hojjA alaccamosavaippaogI-vi orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammA. sarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kamnAsarIrakAthappaogiNo ya, evaM jAva cauridiyA vi, paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA, NavaraM orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya, maNUsANaM bhaMte ! kiM saccamaNapyogI jAva kiM kammAsarIrakAyappaogI ? goyamA ! maNUsA savve vi tAva hojA saccamaNappaogI vi jAva orAliyasarIrakAyappaogI vi, veubviyasarIrakAyappaogI vi, veubviyamIsasarIrakAyappaogI ya, ahavege ya orAliya: mIsAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappao. giNo ya 2. ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege pra0 104
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8260 prajJApanAstra ya kammagasarIrakAyappaogI ya, ahavege ya kammagasarIrakAyappa rogiNo ya 2, ee aTTa bhaMgA, patteyaM, ahamege ya orAliyamItasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya, orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragakAyaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAlarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyapAogiNo ya 4, evaM ee cattAri bhaMgA / ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa ogI ya AhAragamIlAsarIrakAyappaogIya 1, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo - ya 2, ahavege ye orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cattAri bhaMgA, ahavege ya o. rAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege orAliyamIsAsarIrakAyacyaogiNo ya, kammAsarIrakAyappa ogI ya 3, ahavege orAliyabhIsAsarIrakAyappaogiNoM ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ee cattAri bhaMgA, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragaH mIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cattAri bhaMgA, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrappaogI ya 1, ahabege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavegeya
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, cauro bhaMgA, ahaveMge ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAya paogI ya, -kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya AhAraganIsAsarIrakAya. ppaogiNo ya, kasmAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya AhAragamI. sAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNoM ya 4, cauro bhaMgA, evaM cauThanIsaM bhaMgA" ||suu0 3 // ___ chAyA-jIvAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaHpayogiNo yAvat kiM kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ? jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi, yAvad vaikriyamizra zarIrakAyaprayogiNo'pi, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi 13, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA eke ca AhAra kazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekazca AhAraka jIvaprayogavaktavyatA zabdArtha-(jIvA gaM bhaMte ! ki saccamaNappaogI jAva kiM kammasarIrakAyappaogI ?) he bhagavan ! jIva kyA satyamanaHprayogI haiM yAvat kyA kArmaNazarIrakAyaprayogo haiM ? (jIvA samvevi tAva) jIva sabhI (hojja saccamaNappaogo vi jAva veubdhiyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammasarIrakAyappaogI, vi) satyamanaHprayogI bhI, yAvatU vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI, kArmaNazarIrakA. yaprayogI bhI haiM (ahavege ya) athavA koI (AhAragasarIrakAyappaogI ya) eka AhArakazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI bahuta AhArakazarIrakAprayogI (ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogI) . athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragamIsasarI. jIva proga vaktavyatA zahAtha-(jIvA Na bhate / kiM saccamaNappaogI ki kammasarIrakAyappaogI ?) . van / zu satyabhAna prayoga cha yAvat zubha zarI2415 prayAga cha ? (jIvA saMve vi tAva) yA o (hojja saccamaNappaogI vi jAva veuvviyamIsasarIrakAyappaogI vi kammasarIrakAyA AgI vi) satyamana:zI yAvat yibhizaza241yaprayogA55], samaya zarI255 prI 5 che (ahavege ya) atha4 ts (AhAraga sarIrakAyappaogI ya) me mAlA24 zarI24ya prayAsa (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogINo ya) athavA | mA 24 25415 prayogA (ahavege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogI) 424 / me mA 24 mizrazarI21yaprayogA (ahavege ya ahAragamIsasarIrakAyappaogINo ya) mNth|
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 - prIpenAstra mizrazarIrakAyanayogI ca 3, athavA ekecAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, catu bhaGgAH, athavA ekazcAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazvAhArakazarIkAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca2, athavA eke cAhArakazarIkAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, ete jIvAnAmaSTau 1, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaHprayogiNo yAvat-ki kArmaNazarIrakAyaprayogI 111, nairayikAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaH prayogiNo'pi yAvad vaikriyamizrazarIrakAyaprayogigo'pi, rakAyappaogiNo ya) athavA koI bahuta AhArakamizrazarIrakAya prayogI (cauaMgo) cAra bhaMga (ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI.ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI .(ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogIbha) athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakasizrazarIrakAyaprayogI (ee) ye (jIvANaM) jIvoM ke (aTTha) ATha-bhaMga kahe haiN| __(neraiyA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kamnAsarIrakAyappaogI) he bhagavan ! nAraka kyA satyamana:prayogI haiM, yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hai ? (neraiyA savve vi tAva) nAraka sabhI (hojjA) hote haiM (saccamaNappaogI vi) | parI bhADA bhizarI241ya prayogI (caubhaMgo) yAra 1 (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyApaogI ya) 124 1 4 mA 124024|y prayA bhane me mA 24 mizrazarI243yaprayogA (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaagI ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogINo ya) mathavA me maah|24 zarI27yaprayogI mane ane8 mAhI24 bhizarI2413prayA (aivege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA mana mA zarI241yayogI mana me4 mA 24bhishrii24|yyogii (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogINoya) athavA bhane mADa(24 shrii24||y ayogI mane mana bhaaddaamshrii24||ypryogaa (ee) me (jIvANa) rAnA (aTTha) maa8-01.4|| che. (neraiyANaM bhaMte ! ki saccamaNappaogI jAva kammAsarIrakAyapyogI) De lAvan! nA24 zu satyamana:prayogI che, yAvat . bha zarI241ya prayoga cha ? (neraiyA savvevi
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 80 3 jIvaprayoganirUpaNam athavA ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, evam asurakumarA api, yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kim audArikazarIrakAyaprayogiNaH, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaH, kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ? gautama! pRthivIkAyikAH audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, zraudArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi, evaM yAvad vanaspatikAyikAH, navaraM vAyukAyikAH satyamanaprayogI bhI (jAva veubviyamIsAsarIrakAyappabhogI vi) yAvat vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI bhii| ___ (evaM asurakumArA vi jAva dhaNiyakumArA ) isI prakAra asurakumAra bhI yAvat stanitakumAra . (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI orAliyamosAsarIrakAyappaogI, kammAsarIrakAyappaogI ?) he bhagavan / pRthvIkAyika kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogI haiM, kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? (goyamA!) he gautama ! (punavikAjhyA) pRthvIkAyika (orAliyasarIrakAyappaogI vi, orAliyamIsasarIrakAyappaogI ri, kammAsarIrakAya ppaogI vi) audArikazarIrakAyaprayogI bhI, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI, kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI (evaM jAva vaNapphaikAiyANaM) isa prakAra yAvat vanaspatikAyika bhI (NavaraM) vizeSa (vAukaiyA veubdhiyasarIrakAyapra. tAva) nA24 mA (hojjA) uya cha (saccamaNappaogI vi) satya mana prayoga 5 (jAva veubviyamIsAsarIrakAyappaogI vi) yAvat vaiThiyama zarI24ya prayogI pANu (ahavege ya kammAsarIrakAyappaAgI ya) AthA / me4 maza12435 prayogI pazu (ahavege ya kammAsarIrakAyappabhogigoya) mayA / bhane ma zarI241ya prayI 5 saya che. (evaM asurakumArA bi jAva thaNiyakumArANaM) 4 4Are asu23mAra pazu yAvat stAna. takumAra paryanta jANavuM. . (puDhavikAiyANaM bhaMte i tka orAliyasarIrakAyappa ogI orAliyamIsAsarIrakAyappaogI 'kammAsarIrakAyappaogI ?) 3 sApa! pRthvIya zu mo2i6 shrii24|ypryogaa cha 1 mau4i bhizI241yaprayogI cha, , mazIya prayogI cha ? (goyamA) 3 gautama ! (puTa vikAiyA) vIyi4 (orAliyasarIrakAyappaogI vi, ora liyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammAsarIrakAyappaogI vi) mohari4 zarI24ya prayogI para che mohAzi bhi zarI24.5 prayogI, abhae zarI241ya prayojanA che. (evaM jAva vaNapphaikAIyANaM) me prahAre yAvat vanaspatiyi4 5g (NavaraM) vizeSa (vAukAIyA veubbiyasarIrakAyappaogI
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 prajJApanAsUtre vaikriyazarIrakAyaprayogiNo'pi, vaikriyamizrazarIrakAyAyogiNo'pi, dvIndriyAH khalu bhadanta ! kis audArikazarIrakAyaprayogiNo yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogiNaH ? gautama ! dvIndriyA: sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamRpAvacaHprayogiNo'pi, audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, athavA ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogI api, athavA eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiyo'pi evaM yAvaccaturindriyA api, paJcandriyatiryagyonikA yathA nairayikAH navaras-audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, audArikarizvazarIrakAyaprayogiogI vi, veumdhinIlAsarIrakAyappaogI vi) vAyukAyika vaikriyazarIrakAyaprayogI bhI, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI haiM ___ (veiMdiyA NaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyappaogI jAva kammAsarIrakAyappaogI?) he bhagavan ! bIndriya kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? (goyamA ! veiMdiyA lavve vi tAva hojjA)dIndriya sabhI haiM (asaccAmosavaipaogI vi) asatyAmRSAvacanaprayogI bhI (orAliyasarIrakAyappaogI vi) audArikazarIrakAyaprayogI bhI (orAliyamIsasarIrakAppaogI vi) audArikanizarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kamnAsarIrakAyappayogI vi) athavA koI kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (evaM jAva) isa prakAra yAvat (caridiyA vi) cauindriya bhii| ___ (paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA) paMcendriya tiryaca nairayikoM ke samAna (NavaraM) vizeSa (orAliyasarIrakAyapaogI vi) audArikazarIrakAyavi, veubviyamIsAsarIrakAyappaogI vi) pAyuvayi 434 zarIyA , yibhitra zarIrakAyamayegI paNa che (veiMdiyANaM bhaMte ! kiM orAliyasarIrakAyApaogI jAva kammAsarIra kAyaraogI ?) 8 bhagavad aaN dvIndriya zuM audyArika zarIrakAya prayogI che, yAhata kAmaNa zarIrakAya pragI cha ? (goyamA / veiMdiyA savve vi tova hojjA) gautama ! dIndra5 mA che (asaccA mosavaipaogI vi) asatyabhUSA kyana prayogI 55 (orAliyasarIrakAyappa mogI vi) mohA(24 shrii24|yprye.2 555 (orAliyamIsasarIrakAyappaogI vi) mohari mizra zarI24.ya prayogA ! (ahavege ya kammAsarIrakAyApogI vi) athavA me bhae zarI241yaprayogI yaturindriya paY (ahavege ca kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athamane Aya2241yapayogI (evaM jAva) me re yAvat (cauridiyA vi) yaturandraya paY MpA. (paMcaMdiyatirikkhajoNiza jahA neraiyA) 52ndriya ti yayAni nayihInA samAna (navaraM) vizeSa (orAliyasarIrakAyApaogI vi) mohA 24 zarI2445 prayoga yA (aroliyamIsA
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoga nirUpaNam 831 ntspi, athavA ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogIca, athavA eke ca kArmaNazarIrakAra prayogaNa | manuSyAH khalu bhadanta ! kiM satyamanaH prayogino yAvat kiM kArmaNazarIra kAyaprayogiNaH ! gautama | manuSyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi yAvad audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi vaikriyazarIrakAya prayogiNo'pi vaikriyamizrazarIrakAya prayogiNaca, athavA ekaaaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, athavA eke caudArikaMmizrazarIra kA prayogaNava 2, athavA ekazcAhAra kazarIrakAyaprayogI ca, athavA eke cAhArakazarIrakAMyaprayogi fe - 2, athavA ekazrAhArakamizrazarIrakAyaprayogIca, athavA ekecAhAraka mizrazarIrakAyaprayogo bhI (orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vi) audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI ( ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI gha) athavA koI eka kArmaNazarIra kAya prayogI ( ahavege ya kammAsarIrakAyappa bhogiNo ca) athavA 'koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI ( masANaM bhaMte! kiM saccamaNappaogI jAca kiM kammA sarIrakAyappaogI ?) he bhagavan ! manuSya kyA satyamanaprayogI haiM ? yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? ( goyamA ! maNUsA sanve vi tAva) he gautama! manuSya sabhI (hojjA) hote haiM (saccamaNappaogI vi) satyamanaprayogI bho (jAva orAliyakAyapaogI vi) yAvat audArikakAyaprayogI bhI ( veucciyasarIra kAyaSpaonI ghi) vaikriya zarIra kAyaprayogI bhI ( veuvviyamIsasarIra kAyappaogI ya) vaikiyamizrazarIrakA prayogI ( ahavege ya orAliyamisAsarIrakAyappaogI ya) athavA koi eka audArikamizrazarIra kAyaprayogI ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapaogiNo ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakA prayogI ( ahavege ye sarIrakAyappaogI bi) zrohAri4 mizrazarIrAyaprayeogI pazu (ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA haiN|6 4 4rbhadhu zarIrAya prayogI ( ahavege ya kammAsarIrapaogiNo ya) athavA kAMi aneka ThAmaNu zarIrakAya prayAgI (maNUsANaM bhaMte ! ki sacca maNappaogI jAva kiM kammAsarIra kA yappaogI) hai lagavana ! bhanuSya zuddha satya bhanaHprayegI ? yAvata amaSu zarIraya praye.jI che ? (goyamA ! maNUsA savve vi tAva) he gautama ! madhA manuSyA (hojjA) hAya che (saMkamaNa ogI vi) satyabhana aye.jI. 55 (jAva orAliyakAyappaogI vi) yAvat bhahAri bhayaprayeogI pazu (veDavviya sarIrakAyappaogI vi) vaiyi zarIrAya prayogI pazu (veDavviya mIsasarIrakA yApaogI ya) vaiyi mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ya ora liyamI sAsarIrakAyappaogI ya) athavA ardha sohA ri mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ca orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA mana mohAri mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya) athavA AhAra za22 ayaprayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya) athavA
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtre 31 prayogazca 2, raat maa kArmagazarIrakAyaprayogI ca, athavA ekeca kArmaNazarIkAyaprayogina 2, ete aSTau bhaGgAH pratyekam, athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogIca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca 2 athavA ekecaudArika mizrazarIra kAya prayogiNaya, AhArakamitrazarIrakAyaprayogIca, 3, athavA eke caudArikamizrazarIrakAya prayogiNazva, AhAraka zarIrakAya prayogiNazca 4, evamete catvAro bhaGgAH, athavA ekaaaudArika mizrakAyaprayogIca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1 athavA ekacaudA rikamizrazarIrakAyaprayogIca, AhAragasarIrakAyappaogI ya) athavA koI AhAra kazarIra kAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya) athavA aneka AhArakazarIra kAyaprayogI ( ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI) athavA koI AhArakamizrazarIra 5 yogI ( ahavege ya AhAgamI sAsarIrakAyappaogiNo) athavA koI aneka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI ( ahavege ya kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI kArmaNazarIrAyaprayogI ( ahavege ya kammagasarIrakAyappa ogiNo ya) athavA koI aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ee aTTha bhaMgA) ye ATha bhaMga (patteyaM) pratyeka ( ahavege ya orAliyamIsasarIkAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya) koI eka audArikamizrazarIra kAyaprayogI aura AhArakazarIrakAyaprayogI (ahavegeya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIra kAyappakogiNo ya) athavA eka audArikazarIra mizrakAyaprayogI aura aneka AhArakazarIrakAya prayogI ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyaogIya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakazarIrakAyaprayogI ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAya ppaogiNo ya * ane bhADAraSTazarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA ardha me bhADA bhitrazarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragamI sAsarI rakAyappaogIgo) athavA ardha aneSTa AhAra mizra zarIrAya prayogI ( ahavegekammAzarIrakAyappaogI ya) athavA abhaya zarIrazaya prayogI ( ahavege ca kammaga sarIrakAyappaogINo ya) athavA apane ala zarIrAya prayogI (eka abhaMga) yA ATha aMga (patteyaM) pratyeunA laguvA (ahvege ca orAyi bhIsarIrakAogI ca, AhAragasarIrakAyAogI ya) ardha ko mohAri mizra zaza - apayogI bhane mAra4 zarIrAyaprayogI ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakA yappaogI ya, AhAramA omINA ya) athavA a 4 mohAri bhitra zarIra hA prayogI bhane aneSTa vyAhAra zarIrayaprayogI (avege ya ora liyamIsAsarIrakApaogiNo ya, AhAraga ogI 2) athavA hoI ne mohAri mizra zarIrAyaprayogI mane ye! bhADA24 zarIrAya prayogI ( ahaveMge ya orAliyamIsA sarIrakAyappaAgiNo ya, mahAragasarIrakA * yogINI ya) athavA ho bhane mohAri mizra zarIra prayogI bhane mane bhADA 2 zarIrAya prayojI ( evaM ee cattAri bhaMgA) mA prahAre yA yAra laMga thAya hai.
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam ahAraka mizrazarIra kAya prayo gaNazva- 2, athavA eke caudA rikamizrazarI rakAyaprayogiNaca, mAhAraka mizrazarIra kAya prayogIca 3, athavA eke caudArika mizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizra zarIra kAya prayogiNa 4, catvAro bhaGgAH, athavA eka zradArikamizrazarIrakAyaprayogIca, kArmaNazarIra kAyaprayogI ca 1 athavA ekacaudArikamizrazarIrakAya prayo goca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA eke audArika mizrazarIrakAyaprayogiNaca, AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakazarIrakAyaprayogI ( evaM ee cattArI bhaMgA) isa prakAra ye cAra bhaMga 7 ( ahavege ya oliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyapaogIya) athavA koI eka audArikamizarIrakAyaprayogI aura AhArakamizrazarIrakA prayogI ( ahavege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogI ya AhA ragamI sAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ( ahavege ya orAliyamisAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamI sAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (ahavegeya orAliyamasAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhA kamizra zarIra kAya prayogI ( cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga haiM ( ahavege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koi eka audArika mizra zarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIra kAyaprayogI ( ahavege ya orAliyamIsAsarIra kAyappaogI ya kammasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI ( ahavege yaM orAliyamIsA sarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakA yappaogI ya) athavA koI eka audArika mizrazarIrakAya prayAgI ane eka a hAraka mizrazarIrakAyaprayAgI ( ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyApaogiNo ya) madhavA kaMi eka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane aneka AhAraka mizra zIkAya prayAgI (*havege ya' orAliyamIsAsarIrakAyA ogiNoM ye AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA kAI aneka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ( ahavege ye orAliyamIsA sarorakAya ogiNo ya Aha ragabhIsa. sarIrakA yapa ogiNo ya) athavA kAi aneka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane aneka ahaMka mizra zarIrakAya pratyegI ( cattA ribhaMgA) yA yAra laMga che *. ( ahavege ya orAliyamIsa | sarIrakAyA paogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA kAi e; audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane eka kANu zarIrakAya prayeAgI (advege ya orAliMya mImAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappa ogiNo ya) athavA I se pra0 105
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 prajJApanAsatre kArmaNazarIra kAyaprayogIca 3, athavA eke audArikamizrazarIra kAprayogiNazca, kArmaNazarIra kAya. prayogiNazva 8, ete catvAro bhaGgAH, athavA eka cAhArakazarIra kA yaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA eka cAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakA yaprayogiNa 2, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogigatha, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNaca, AhAraka mizrazarIrakAyaprayogiNazca 4, catvAro eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIra kAyaprayogI (ahavege orAliyamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya kammAsarIrakAyappaagI ya) athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayoga ( ahavege orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo gha) athavA aneka audArikamizra kAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAprayogI (ee cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiM / ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogIya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamI sAsarIrakAyaogiNo ya) athavA eka koI AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakA prayogI ( ahavege AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAogIya) athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhAraka mizra zarIra kAyaprayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhArakamosAsarIra kAryappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ( cattAri bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiM / sohAri mizra zarIrAya prayogI bhane bhane abhI zarIrAya prayogI ( ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAcappaogiNo ca kammAsarIrakAyApaogI ya) athavA bhane sohAri mizra zarIrAya prayogI bhane u azu zarIrAyaprayogI (avege orAliyamIsA sarIrakApaogAya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bhane sohAri mizra zarIrAya prayogI ne ne dharma zarIrAya prayogI (ee cattAri bhaMgA) mA yAra aMga thAya che ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA AI ! 29 zarIrAya prayogI, ane ye AhAra mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ca AhAragasarIra kAyappaogIya AhAraMgamIsAsarIra kAyappaogiNo ya) athavA me IDI 24 zarIrAya prayogI bhane bhane bhADAra mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragasarIraphAyappaogaNo ca, AhAragamIsAsarIrakAcappaogI ya) athavA bhane AhArazarIra hAyaprayogI ne ye AhAra mizra zarIrAya prayogI ( ahavege ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya, AhAragamIsAsarIra kAyappa ogiNo ya) athavA mane 24 zarIrAyaprayogI 1
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 20 3 jAvaprayoganirUpaNam bhaGgAH, athavA ekathAhArakazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI caM 1, athavA eka thAhArakazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazvara, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca, 4, catvAro bhaGgAH, athavA ekazcAhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcAhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIra' (ahavege AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kamlAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazakIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahaH vege ya AhAragasarIrakAyapaogigo ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaogigo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (cauro bhaMgA) ye cAra bhaMga hote haiN| (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakA. yaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakamizrazarIrakAyayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavegeya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrabhane bhane mADA24 mizra 4224 / 5 prayogI (cattAri bhaMgA) 2 // yA2 An yAya cha , (ahavege AhArarasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) ath| bhane bhAhI. 24 zarI241ya prayogI mana me bhara zarI241ya prayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya) Atha 4 mADA2 shrii24||y prayogI bhane ane4 ra shrii24|5 ayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammA sarIrakAyappaogI ya) A24 cha bhane bhADA24 shrii24|y prayogI mane me bhaya zarI24AyaprayogI (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyapaogiNo ya) mayA 15 ane4 mA 24 zarI2:45prayogI mane mane zarI24.yaprayogI (cauro bhaMgA) lyA yA2 1 thAya che, (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyApaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya) AAnts se mA24bhizarI24ya prayoga bhane 4 shsh24|ypryaa (ahavege ya AhAragamIsA
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ premApanAsUtra kAyaprayogiNazca 2, athavA eke cAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA eke cAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 4, catvAro bhagAH, evaM caturviMzati bhaGgAH sU0 3 // TIkA-atha jIvAdipadeSu niyata prayogabhAvaM prarUpayitumAha-'jIvA NaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogiNo jAya ki ka mAsarIrakAyappayogiNo?' he bhadanta ! jIvAH khalu kiM satyamana:prayogiNo bhavanti ? yAvat kim asatyamanaHprayogiNaH ? kiM vA satyamRpAmanaHprayogiNaH ? kimvA asatyAmRpAmanaHprayogiNo bhavanti ? evaM vacaHprayogiviSayA api catvAro vikalpAH? kiMvA audArikazarIrakAyaprayogiNaH? uttAho audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaH ? kiMvA vaikrikAyappaogI ya) athavA koI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kamlagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI (cauro bhaMgA, ye cAra bhaMga haiM (evaM ghauvvIsaM bhaMgA) isa prakAra cauvIsa bhaMga hue| . TIkArtha-ava samuccaya jIvoM meM tathA pRthaka-pRthaka daMDakoM meM prayogoM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kyA satyamanaprayogI haiM arthAt kyA satyamanoyoga vAle haiM yAvat kyA kArmaNakAryaprayogI haiM ? arthAt kyA satyamanaprayogI haiM, asatyamanaprayogI haiM, satyamRSAmanaprayogI haiM yA asatyamRSAmanaprayogI haiM ? isI prakAra vacanaprayoga saMbaMdhI cAra bhaMga bhI samajhalenA caahie| arthAt jIva kyA satyavacanaprayogI haiM, ityAdi / tathA kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA audArikamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? kyA vaikriyasarIrakAyappa bhogI ya kammAsarIrakAyappaomiNo ya) 941 1 22 24.8124AN2prayA bhane mana e zarIyaprayogA DAya che. (ahavege ya AhAragatIsAsarIrakAyappaogiNo ya, phammAsarIrakAyappaogI ya) mathavA BAmane mA'24 bhizarI24AyaprayogI ane cha / bhae zarI24AyaprayogI (ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappa. ogiNo ya) athavA bhane mAhA24 bhiAN24iyaprayogI mane ane4 zarI24yaprayegI hAya che. (cauro bhaMgA)mA yAra cha (evaM cauccIsaM bhaMgA) rIta yAvIsa 1 thayA. 1 TIkAI-have samuccaya che mAM tathA pRthapha pRthapha daMDakamAM prayogonI prarUpaNa karAya che * zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva zuM satyamana agI che athavA zuM satyamane thigavALA che yAvata zuM kArmasukAya prayogI che? arthAt satya mana prayoga che, asatya mana prago che, satyamRSA mana prayegI che agara asatyAmRSA mana proMgI che? eja prakAre vacana prayoga saMbandhI cAra bhaMga paNe samajI levA joie arthAt jIva zuM satya vacana prayogI che, vigere tathA zuM dArika zarIrakAya pravegI che? athavA zuM odA
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 827 prameyabodhinI TIkA pada 16 0 3 jIvaprayoganirUpaNam / yazarIrakAyaprayogiNaH ? kiMvA vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNaH ? utAho AhArakazarIrakAyaprayogiNaH? kiMvA AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNaH? kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti? bhagavAnAha-'jIvA savve vi tAtra hoja sacamaNappayogI vi jAva veuniyamIsasarIrakAyappaogI vi, kammAsarIrakAyapogI vi13' jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogi. No'pi yAvad-mRpAmanaHprayogiprabhRti vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi ca trayodazapadavyapadezyA bhavanti 13, ityeko bhaGgaH / tathA ca sarvadaiva jIvAH bahava eva satyamanaHprabhRtiprayogiNo yAvatkArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi upalabhyante, tatrApi naiyikAdInAM sadaivopapAtottara vaikriArambhasambhavAt sadaiva vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo bhavanti te jIvAH, vanaspatyAdInAzca sadaiva vigraheNAvAntaragatAvupalabhyamAnatvAt te jIvAH sadaiva kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti, AhArakazarIrI ca kadAcit sarvathaiva norabhyate SaNmAsAn zarIrakAyaprayogI haiM ? kyA vai kriyamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA AhArakazarIrakAyaprayogI haiM ? kyA AhArakamizrazarIrakAyaprayogI haiM ? athavA kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? ''bhagavAna, uttara dete haiM-jIva sabhI satyamanaprayogI bhI yAvat-mRSAmanaprayogI, satyamRSAmanaprayogI, asatyamRSAmanaprayogI Adi tathA vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI, kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, isa prakAra teraha padoM ke vAcya hote haiM / isa prakAra yaha eka bhaMga hai / tAtparya yaha hai ki sadaiva bahuta-se jIva satya mana vagairaha ke prayogI yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI pAye jAte haiN| nAraka jIva sadaiva upapAta ke pazcAt uttara vaikriya ko AraMbha karate haiM, isa kAraNa sadaiva vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| vanaspati Adi ke jIva sadaiva antarAla gati meM pAye jAte haiM, ataH ve sadaiva kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| rika mizra zarIrakAya pravegI che? zuM vaikiya zarIrakAya prANI che? athavA zu AhAraka zarIrakAya prANI che? zuM AhAraka mizra zarIrakAya prayegI che? athavA zuM kAmaNa zarIrakAya pravegI che? 1 zrI bhagavAna uttara Ape che--badhA jIva satya mana pravegI paNa che vAva-mRSAna prayegI, satyamRSA mana prayAgI, asatyA, mRSA manapagI Adi kiyamizrazarIrakAyaprayogI paNa che kAmaNa zarIrakAya pravegI paNa hoya che, e prakAre tera padonA vA thAya che, A eka bhaMga che. tAtparya e che ke sadaiva ghaNA badhA jIva satya mana vigerenA prayegI yavat kAmaNa zarIrakAra prayogI maLI.Ave che. nAraka jIva sadaiva upapAtanA pachI utara vekipano AraMbha kare che, e kAraNe sadaiva vaikiya mizra zarIrakAya" pratyegI thAya che. vanaspati AdinA jIva sadaiva antarala gatimAM maLI Ave che. tethI teo sadaiva karmaNa zarIrakAya progI hoya che. ' kinu AhArakazarIra kayAreka kyAreka bilakula thatAM ja
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 prApanAle yAvadutkaNAntarasaMbhavAt, yadApi labhyate tadApi jaghanyena eko vA dvau vA utkarpaNa sahasrapRthaktvam, evaJca yadA AhArakazarIrakAyaprayogI, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI caiko'pi nopalabhyate tadA vahutvaviziSTa trayodazapadAtmaka eko bhaGgaH pUrvoktatrayodazapadAnAmapi sadaiva bahutvenAvasthitatvAt, yadA punareka AhArakazarIrakAyaprayogI upalabhyate tadA dvitIyaM bhaGgaM pravaktukAma Aha-'ahavege ya AhAragasarIrakAyappogIya 1,' athavA ekazca jIvaH AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati, te'pi yadA bahavo labhyante tadA tRtIyaM maGgaM vakti-'ahavege ya AhAragasarIrakAyappa progiNo ya 2' athavA eke ca-bahavo jIvA AhArakazarIrakAyakintu AhArakazarIrI kabhI-kabhI bilakula hI nahIM hote haiM, kyoMki unakA utkRSTa antara chaha mAsakA ho sakatA hai, arthAta yaha saMbhava hai ki chaha mahInoM taka eka bhI AhArakazarIrI jIva na pAyA jAya / jaba ve pAye bhI jAte haiM to jaghanya eka yA do yA tIna hote haiM aura utkRSTa sahasrapRthaktva, arthAta do hajAra se nau hajAra taka hote haiN| isa prakAra jaba AhArakazarIrakAyaprayogI aura AhArakamizrazarIrakAyaprayogI eka bhI nahIM pAyA jAtA taba bahuta jIvoM kI apekSA teraha padoM kA eka bhaMga hotA hai, kyoMki ukta terahoM padoM vAle jIva sadaiva bahuta rUpameM rahate haiN| jaba eka AhArakazarIrakAyaprayogI bhI pAyA jAtA hai, taba dUsarA bhaMga hotA hai| use kahate haiM-athavA eka aahaarkkaaypryogii| isa prakAra pUrvokta teraha padoM ke sAtha eka AhArakazarIrakAyaprayogI kA pAyA jAnA dUsarA bhaMga hai| ___ jaba AhArakazarIrakAyaprayogI bahuta pAye jAte haiM, taba tIsarA bhaMga hotA hai, usake lie kahA hai-athavA koI-koI bahuta-se aahaarkshriirkaayprnegii| tAtparya yaha hai ki pUrvokta teraha pada vAloM ke sAtha aneka AhArakazarIkAyayo. nathI. kemake temanuM utkRSTa antara cha mAsanuM thaI zake che, arthAta e saMbhava che ke cha mahinA sudhI eka paNa AhAraka zarIra jIva na maLI zake. jyAre teo maLI paNa Ave che te jaghanya eka agara be agara traNa heya che ane utkRSTa sahastra pRthakatva, arthAta be hajArathI nava hajAra sudhI thAya che. e prakAre jyAre AhAraka zarIrakAya prayAgI ane AhAraka mizra zarIrakAya pratyegI eka paNa nathI maLatuM tyAre ghaNA jInI apekSA tera padene eka bha ga thAya che, kemake ukta tera padavALA jIva sadaiva ghaNuM rUpamAM rahe che. jyAre eka AhAraka zarIrakAya praga' paNuM maLI Ave che, tyAre bIjo bhaMga thAya che. tene kahe che-athavA eka AhArakakAya prayAgI. eja prakAre pUrvokta tera panI sAthe eka AhAraka zarIrakAya pravegInuM maLI AvavuM bIjo bhAga che. - jyAre AhAraka zarIrakAya pravegI ghaNuM maLI Ave che, tyAre trIjo bhaMga thAya che, tene mATe kahyuM che-athavA kaI kaI ghaNu AhAraka zarIrakAya pragI. tAtparya e che ke pUrvokta tera padavALAonI sAthe aneka AhAraka zarIrakAya pragIonuM maLI AvavuM te
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ miTIkA pada 16 60 3 jIvaprayoganirUpaNam 839 prayogiyaca bhavanti 3, evamevAhArakamizrazarIrakAya prayogipadenApi dvau bhaGgau ekatva bahutva. viziSTa pravakti- 'avege ya AhAragamIsasarIrakAyappaogIya 3' athavA evazca jIva AhAraka mizrazarIrakA prayogI ca bhavati 4, ' ahavege ya AhAragamIsasarIkAyappaogiNo ya 4' athavA ekeca bahavaH AhAra kamizrazarIrakAyapraya gigazca bhavanti 5, 'caumaMgo' ityevaMrItyA ekayoge catvAro bhagA AhArakazarIrakAya prayogaviSaye saMjAtAH, AditaH parigaNanetu trayoaavatee syaikasya prathamasya saMmelanena paJca bhavanti, evaM dvika saMyoge'pi caturo bhaGgAna rUpayitumAha- 'aharege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsasarIrakAyappaogI ye 1' athavA ekazca kazcijjIva AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIra kAya prayogI va mati 6 . ' ahavegeya AhAragasarIrakAyappa bhogI ya AhAragamIsAsarIra kAyappaogiNo 2' athavA ekaca kazcit AhAra kazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogizva 7, 'avege ya AhAragasarIrakAyappa bhogiNoM ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 31 athavA ekeca kecana jIvAH AhArakazarIra kAya prayogiNaca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI giryA kA pAyA jAnA tIsarA bhaMga hai / isI prakAra AhArakamizraprayogI pada se bhI eka aura bahuta jIvoM kI apekSA do maMga hote haiM, unheM kahate haiM - athavA eka jIva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai / athavA bahuta jIva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| isa prakAra se cAra bhaMga hue aura yadi sirpha teraha padoM vAle prathama bhaMga ko inake sAtha alaga gina liyA jAve to pAMca bhaMga ho jAte haiM / (5) jaba dvika saMyogI cAra bhaMgoM kI prarUpaNA karate haiM-athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (6) athavA eka AhArakazarIrakA prayogI aura bahuta AhArakamizra zarIra kAyaprayogI (7) aneka AhArakazarIra kAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIra kAyaprayogI (8) trIjo bhaga che eja prakAre AhAraka mizra prayAgI padathI paNa eka ane ghaNA jIvAnI apekSAe e bhaMga bane che, te batAvavA kahe che-athavA eka jIva aharaka mizra zarIrakAya prayAgI ane che. athavA ghaNA jIvA AhAraka mizra zarIrakAya prayegI thAya che e rIte A cAra bhaMga thayA ane jo kevaLa tera padmavALA prathama bhagane AmanI sAthe alaga gaNI levAyate pAMca pAca bhaMga thaI jAya che (1) have dvika sacANI cAra bhaMgAnI prarUpaNA kare che--athavA eka ahu'raH zarIrakAya prayAgI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya prayegI (6) athavA eka AhvAraka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya prayANI (7) athavA aneka AhAraka zIra phAya pravegI ane eka AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI (8) athavA aneka AhAraka
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 pramApanAsne ca 8, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIkAyappabhogiNo ya 4' athavA eke ca-kecaka jIvA AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 9 iti bhAvaH, 'ee jIvANaM aTTha 1' ete pUrvoktAH jIvAnAmaSTau bhadgAH prati pAditAH sarvasaMkhyayA tu prathama bhaGgamelanena jovapade navabhagAH sampannAH, gautamaH pRcchati'neraiyANaM bhaMte ! kiM saccamaNappaogI jAva kiM kammasarIrakAyappabhogI ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM satyamanaH prayogiNo bhavanti ? yAvat-ki mRpAmanaH prabhRtiprayogigo bhavanti ? ityAdirItyA tadantimamAha-kiM kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti 11, ? nairayi keSu satyamanaH prayogI prabhRti vai kriyamizrazarIrakAyaprayogiparyantAni sadaiva bahutvaviziSTAni dazapadAni avasthitAni, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca nairayikA kadAcideko'pi nopalabhyate, dvAdazamauhattikagatyupatAtavirahakAlasadbhAvAt, yadApi labhyate tadApi jaghanyena eko vA dvau vA, utkarpaNAsaMkhyeyA bhavanti, evazca yadA eko'pi kArmaNazarIrakAyaprayogI naivopalabhyate athavA aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (9) / ye jIvoM ke ATha bhaMga nirUpita kiye gaye, inameM prathama bhaMga ko milAne se bhaMgoM kI saMkhyA nau hotI hai| - gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nAraka jIva kyA satyamanaprayogI hote haiM ? yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? : nArakoM meM satyamanaprayogI se lekara vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI paryanta sadaiva bahutvaviziSTa daza pada pAye jAte haiM, kintu kArmaNazarIrakAyaprayogI nAraka kabhI-kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki narakagati ke upapAta kA viraha bAraha muhUrta kA kahA gayA hai / java kArmaNazarIrakAyaprayogI nAraka pAye jAte haiM tava jaghanya eka yA do aura utkRSTa asaMkhyAta pAye jAte haiN| isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogo nahIM pAyA jAtA taba prathama bhaMga hotA haiM zarIrakAya prANI ane aneka AhAraka migra zarIrakAya prayegI (9) A ivenA ATha bhaMga nirUpita karAyelA che. temAM prathama bhaMgane meLavavAthI bhagenI saMkhyA nava thAya che {{ ' zrI gautamasvAthI prazna kare che- he bhagavan!' nAraka jIva zuM 'satyamana praNI heya che? yAvat kArmaNa zarIraMkAya progI hoya che? , nArakamAM satyamana pragIthI laIne vaikriya mizra zarIrakAya pravegI paryata sadaiva bahatva viziSTa daza pada maLe che, paNa kArpaNa zarIrakAyaprayegI nAraka kayAreka kyAreka eka paNa nathI maLatA, kemake nAragatinA upapAtane viraha, bAra muhUrta kahe che jyAre kAmaNa zarIrakAya pratyegI nAraka, maLI Ave che. tyAre jaghanya eka ke be ane utkRSTa asaMkhyAta maLI Ave che. e prakAre jyAre eka paNa kArmagzarIrakAya pravegI nathI LI AvatA
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ meyabodhinI TIkA pada 16 sU. 3 jIvaprayoganirUpaNam tadA prathamo bhaGgo vakSyamANarUpaH, yadA punarekaH kAryaNazarIrakApaprayogI upalabhyate tadA vakSyamANo dvitIyo bhaGgaH, yadA punaH vahavo savanti tadA tRtIyo bhaGga ityabhiprAyeNa bhagavAnAha'neraiyA savve vi tAva hojjA sacamaNappaogI vi' nairayikAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaH prayogiNo'pi, 'jAra veuniyamIsAsarIkAyappaogI vi' yAvat-asatyamanaH prayogiNaH 2, satyampAmanaH prayogiNaH 3, ityAdirItyA tadantimamAha-vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'ahavege ya kammasarIrakAyappaogI ya 1, athavA ekazca kArmaNazarIrakAya. prayogI ca bhavati jIvo nairayikaH, 'ahavege ya kasmAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca-kecana jIvAH kArmaNazarIkAyaprayogiNazca bhavanti, 'evaM asurakumArA vi evam-nairayikA iva amugkumArA api abaseyAH, tathA-cAsurakumArA api satyamanaHprayogiNazca, mRSAmanaH prabhRtiprayogiNo yAvad-vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogI athavA eke ca-kecana asurakumArAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavantIti jisakA svarUpa Age kahA jAyagA / jaba eka kArmaNazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai taba Age kahA jAne vAlA dUsarA bhaMga hotA hai / jaba bahuta pAye jAte haiM taMva tIsarA saMga hotA hai / isa abhiprAya se bhagavAn kahate haiM-nAraka sabhI satyamanaprayogI bhI hote haiM, asatyamanaprayogI bhI hote haiM, satyamRSAmanaprayogI bhI hote haiM, ityAdirUpa se antima kahate haiM vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiN| athavA koI eka nAraka kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hotA hai, koI aneka . nAraka kArmaNazarIrakAya prayogI bhI hote haiN| nArakoM ke samAna asurakumAroM ko bhI samajhalenA cAhie / isa prakAra asuraakumAra bhI aneka satyamanazyogI, asatya manaprayogI Adi yAvata caikriyamizrazarIrakAya prayogI bhI hote haiN| koI eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI, tyAre prathama bhaMga thAya che. jenuM svarUpa AgaLa kahevAze. jyAre eka kArpaNuM zarIrakAya prayegI maLI Ave che tyAre AgaLa kahevAze te bIjo bhaMga thAya che. jyAre ghaNA maLI Ave che. tyAre trIjo bhAga thAya che. e abhiprAyathI bhagavAna kahe che-nAra badhA satyamana prayoga paNa hoya che, asatyamanA prAgI paNa hoya che. satya mRSAmana prayoga paNa hoya che. vigere rUpathI antima kahe che-kriya mizra zarIrakAya pravegI paNa hoya che. athavA kaI eka nAraka kAmaNa zarIrakAya pravegI paNa hoya che, keI aneka nAraka kArmaNa zarIrakAya prayoga paNa hoya che. nArakenI samAna asurakumArane paNa samajI levA joIe. e prakAre asarakamAra paNa aneka satya mana prayAgI, asatya mana prayogI Adi yAvata vaikiya mizra zarIrakAya pravegI paNa hoya che koI eka kAmaNa zarIrakAya pravegI koI ghaNA badhA asurakumAra karmaNa pra0 106
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazApamAstra bhAvaH / 'jAva thaNiyakumArANaM' yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, didakumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArA, api avaseyAH, gautamaH pRcchati-'puDha vikAiyA NaM bhaMte ! kiM orAliyAmarIrakAyappabhogiNo' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kim audArikazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti ? kiMvA-orAliyamIsAsarIkAyappabhogiNo?' audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? kiMvA 'kammAsarIrakAyappaogiNo ?' kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ?' bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puDhavikAiyA orAliyasarIrakAyappaogiNo vi' pRthivI kAyikA audArizarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'orAliyasIsAsarIbAyappabhogiNo vi' audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti ? 'kammAsarIrakAyappaogiNo vi' kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'evaM jAva vaNapphaikAiyANaM' evam-pRthivIkAikA iva yAvat-akAyikAH, tejaskAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAzcApi pratipAdanIyAH 'NavaraM vAukAiyA veubdhiyakoI bahuta se asturakumAra kArmaNazarIrakAya prayogI bhI hote haiN| isI prakAra nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidyutkumAra, udadhikkumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI jAnane caahie| gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! pRthvIkAyika kyA audArikazarIra kAryaprayogI hote haiM ? athavA kyA audArika mizra zarIrakAyaprayogI hote haiM ? kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! pRthvIkAyika jIva audArika zarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, kAmaiNazarIra kAryaprayogI bhI hote haiN| * pRthvIkAyikoM ke samAna akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika bhI samajha lene caahie| vizeSatA yaha hai ki vAyukAyika vaikriya zarIrakAya pravegI, paNa hoya che. e ja prakAre nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra. dikakumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra paNa jANavA zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavanpRthvIkAyika zuM dArika zarIrakAya pregI hoya che? athavA zuM audArika mizra zarIrakAya prayogI hoya chezuM kArmANa zarIrakAya prayAgI hoya che? - zrI bhagavAna uttara Ape chehe gautama! pRthvIkAyika jIva dArika zarIrakAya pravegI. paNa hoya che, dArika mizra zarIrakAyapravegI paNa hoya che, kArmANa zarIrakAya prayoga paNa hoya che - pRthvIkAcikenI samAna aSkAyika, tejarakAyika, vAyukAyika, vanaspatikayika paNa samajI levA joIe. vizeSatA e che ke vAyukAyika vaikriya zarIrakAyamayegI paNa thAya
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA eda 16 sU. 3 jIvaprayoganirUpaNam sarIrakAyappaogI vi' navaraM-vizeSastu-vAyukAyikAH vaikriyazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, 'veubbiyamIsAsarIrakAppaogI vi' vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti tathAca pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyikepu audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, kArmaNazarIrakAyaprayogiNo'pi sadA vahava evopalabhyante, iti padatraya bahutvarUpaH pratyekameka etra bhaGgaH, vAyukAyikepu audArikadvika vaikriya dvikakAmaNazarIra lakSaNapadapaJcakabahutyAtmako anna ekaH, teSu vaikriyazarIriNAM vaikriyamizrazarIriNAzca sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt, ityarthaH, gautamaH pRcchati-'veiMdiyANaM bhaMte ! kiM orAliya. sarIrakAyappaogI?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kim audArikazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? yAvat-kiMvA audArikamizrazarIrakAyAyogiNo bhavanti ? kiMvA tatprabhRti kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'veiMdiyA savve vi tAba zarIrakAyaprayogI bhI ho hote haiM aura vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiN| isa prakAra pRthvIkAyikoM meM, apakAyikoM meM, tejaskAyikoM meM aura vanaspatikAyikoM meM audArikazarIrakAyamayogI, audArikamizrazIrakAyaprayogI tathA kArmaNazarIrakAyaprayogI sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiM ataeva yaha tInoM pad bahuvacanAnta haiN| yaha eka aMga hai| vAyukAyikoM meM audArikaTika (audArika aura audArikamizra) vaikriya dvika (vaikriya aura vaikriyamizra) tathA kArmaNa zarIra ina pAMco kA bahutva rUpa eka bhaMga hotA hai, kyoMki vAyukAyikoM meM vaiphiyazarIrI aura vaikriyalizarIrI sadaiva bahuta rUpa meM pAye jAte haiN| . gautamasvAmI-he bhagavan ! hIndriya jIva kyA audArikazarIrakAyaprayogI hote haiM ? yAvat kyA audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM ? athavA kyA tatprabhRti kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! sabhI dvIndriya asatyakRSAvacanaprayogI hote haiM, ve na che ane kiyamizrazarIrakAya pravegI paNa hoya che. e prakAre pRthvIkAyikamAM aSkAkemAM, tejaskAyikAmAM ane vanaspatikAyikAmAM, dArika zarIrakAyaprayoga audyArika mizra zarIrakAyaprayogI tathA kArmaNa zarIrakAyaprayogI sadaiva ghaNI saMkhyAmAM maLI Ave che, tethI ja A traNa pada bahuvacanAnta che. A eka bhaMga che. vAyukAcikemAM audArika pazcika (dArika ane dArika mizra) vikiya dvika vaikriya ane vaikiya mizra) tathA kAmaNa zarIra, A pAnA bahatva rUpa eka bhaMga thAya che, kemake vAyukAyikamAM vaikiya zarIra ane vaikriya mizra zarIra sadaiva bahu rUpamAM maLI Ave che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kIndriya jIva zuM dArika zarIrakAya prayAgI hoya che? yAvata zuM dArika mizra zarIrakAya progI hoya che athavA zuM tatmabhUti kArmaNa zarIra kAya prayogI hoya che ?
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ premApanAmave hojjA asaccamosavaippaogo vi' dvIndriyAH sarve'pi tAbad bhanneyuH asamyamupAvara prayogiNo'pi-na satyamRpAvacaHprayogiNo bhavanti 'orAliyasarIrakAyappaogI vi' audArikazarIra. phAyaprayogiNo'pi bhavanti 'orAlikamIsasarIrakAyappabhogI vi' audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi bhavanti, itizyAtmako aGgaH, dvIndriyeSu antarmuhartamAtrasyopapAta virahakAlasya sattve'pi audArikamizragatasyA-tarmuhunasya atibRhatpramANatvAt teSu audArikamizragarIrakAyaprayogiNAM sarvadevopalabhyamAnatyA kintu kArmaNazarIrakAyanayogI tu kadAdhideko'pi nopalabhyate antarmuhUrtayAtropapAtavirahakAlasyoktatvAt, yadApi copalabhyate tadApi jayanyena eko vA dvau vA urakaNAsaMkhyeyA bhavanti, taramAd yadA eko'pi.kArmaNazarIrakAyaprayogI nopalabhyate tadA uparyuktatrayANAM prathamo bhagaH, yahA tu ekA kArmaNagarIrI upalabhyate tadA ekatvaviziSTaM dvitIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAhasatya vacana kA prayoga karate haiM, na asatya vacana kA prayoga karate haiM aura na ubhayarUpa vacana kA hI prayoga karate haiN| ve audArikArIrakAyaprayogI bhI hote haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / ina tInoM kA eka bhaMga hai| dvIndriya jIvoM meM antarmuharta mAtra upapAta kA virahakAla hai, maMgara audArikamigata kA antarmuharta yahata baDA hotA hai, ataeva unameM audArikamizazarIrakAyaprayogI sadaiva pAye jAte haiM, kintu kArmaNazarIra kAyamayogI kabhI-kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA viraha antarmuharta kahA gayA hai / jaba vaha pAye jAte haiM to jaghanya eka yA do aura utkRSTa asaMkhyAta pAye jAte haiN| isa prakAra jaya eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM pAyA jAtA taba ukta tInoM kA prathama bhaMga hotA hai / jaya eka kArmaNazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai, taba ekatvaviziSTa dusarA bhaMga hotA hai, yaha pratipAdana karane zrI bhagavAna-he gautama ! badhA kandriya asamRSA vacana prayogI hoya che, teo satyavacanane prayoga nathI karatA, temaja asatya vacanane prayoga paNa nathI karatA ane ubhaya rU5 vacanano prayoga paNa nathI karatA. teo dArika zarIrakAyaprayoga paNa hoya che, dArika mizra zarIrakAyamayogI paNa hoya che. A traNene eka saMga che. kIndriya jemAM antarmuhUrta mAtra upAtane virahakala che, paNa dArikamizra gatanuM atarmuhUrta ghaNuM moTuM hoya che, tethI ja teomAM audArika mizra zarIramAya prayogI sadeva maLI Ave che, paNa kArmaNa zarIrakAya prayoga kyAreka kyAreka eka paNa nathI maLI AvatA, kemake temanA upapatane viraha antarmuhUta kahela che. je te maLI Ave che te jaghanya eka agara che ane utkRSTa asaMkhyAta maLI Ave che. e prakAre jyAre eka paNa kArya zarIrakAya progI nathI maLI AvatA tyAre te traNeno prathama bhaMga thAya che. tyAre eka kArya zarIrakAya maLI Ave che tyAre ekatva viziSTa bIje bha ga thAya che,
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 3 jIvaprayoganirUpaNam _ 'ahavege va karamAsarIrakAyappogI vi' athavA ekazca kazcid dvIndriyaH kArmaNazarIrakAyaprayogI api bhavati, atha bahutvaviziSTaM tRtIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAha-'ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya' athavA ekeca-kecana dvIndriyAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 'evaM jAva cauridiyA vi' evam-dvIndriyA iva yAvat-trIndriyAzcaturindriyA api vaktavyAH 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA sahA neraiyA' paJcendritiryagyonikA yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, kintu-'NavaraM orAliyasarIrakAyappaogI vi' navaram-nairayikApekSayA vizeSastu audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, evam-'orAliyamIsAsarIrakAyappaogI vira audArikamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi paJcendritiryagyonikA bhavanti, tathA ca vaikriyazarIrakAyaprayogi-vaikriyamizrazarIrakAyaprayogisthAne audArikazarIrakAyaprayogI-audArikamizrazarIrakAyaprayogiNa vaktavyAH, evaJca satyamanaHprayogiprabhRti-asatyAmRtAvacaHprayogiparyanta maSTapadAni audArikasambandhipadadvayamelanena dazapadAni bahutvaviziSTAni sadA'vasthitAni ke lie kahate haiM-athavA koI eka hIndriya jIva kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI hotA hai / aba catutvaviziSTa tIsare aMga kA pratipAdana karate haiM-koI bahuta se dvIndriya kArmaNazarIrasAyaprayogI bhI hote haiN| dvIndriya jIvoM ke ladAna trIndriya aura caturindraya jIvoM kI vaktavyatA samajhalelI caahie| , ' paMcendriya tithacoM kA kathana nArakoM ke sadRza jAlanA cAhie, magara unameM vizeSatA yaha hai ki ve audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM aura audArikamizrazarIrabAyajayogI bhI hote haiN| ataeva isako daikriyazarIrakAyaprayogI aura vaikriyanizarIrakAyogI ke sAtha sAtha audArikazarIrakAyaprayogI aura audArikamizatIrakAyaprayogI kahanA cAhie / isa prakAra cAra taraha ke manaprayoga aura cAra taraha vacanaprayoga, tathA vaikriya aura vaikriyamizra isake sAtha audArika aura audArikamizra, ina do padoM ko milAne se bAraha pada sadaiva e pratipAdana karavAne mATe kahe che--athavA kaI eka kondriya jIva kArmaNa zarIrakAya prayegI paNa thAya che. have bahatva viziSTa trIjA bhaMganuM pratipAdana kare che. keI ghaNA be indriya kArma zarIrakAya prANI paNa hoya che. dvIndriya jIvanI samAna zrIndriya ane caturindriya nI vaktavyatA paNa samajavI joIe. . pacendriya ti nuM kathana nArakenA sadaza jANavuM joIe paNa temAM vizeSatA e che ke teo dArika zarIrakAya pravegI paNa hoya che ane audArika mizra zarIrakAya pravegI paNa hoya che. tethI ja temane vaikriya zarIrakAya prANI ane vaikiya mizra zarIrakAya praganI sAthe sAthe dArika zarIrakAya prayAgI ane audArika mizrazarIra kAyaprANI kahevA joIe. e prakAre cAra prakAranA manaprAga ane cAra prakAranA vacanaprayeLa tathA
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ ApanAstra bhavanti, kArmaNazarIrakAyaprayogI tu pazcendriyatiryagyonikeSu kadAcideko'pi nopalabhyate, antarmuhUrtapramANopapAtavirahakAlasadbhAvAt. tasmAd yadA eko'pi kArmaNazarIrakAyaprayogo nopalabhyate tadA prathamo bhagaH pUrvoktarUpo bodhyaH, yadA tu eka upalabhyate tadA dvitIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAha-'ahavege ya kammAsarIrakAyappaogI ya' athavA-ezca-kazcitpaJcendriyatiryagyonikaH kArmaNasarIrakAyaprayogI ca bhavati, yadA puna varhava upalabhyante tadA tRtIyaM bhaGgaM pratipAdayitumAha-'ahavege ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya' athavA eke ca kecana paJcendriya tiryagyonikAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, gautamaH pRcchati-'maNUsA NaM bhaMte ! kiM saccama gappa yogI jAva kiM kammAsarIrakAyappaogI?' he bhadanta ! manuSyAH khalu kiM satyamana: ayogiNo bhavanti ? yAvat-kiMvA mRpAmanaHprayogiNo bhavanti ? ityAdi yAvat-kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogiNo bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'maNUsA samvevi tAva hojjA saccamaNappabhogI vi' manuSyAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaHprayogiNo'pi, bahuta rUpameM pAye jAte haiN| kArmaNazarIrakAyaprayogI paMcendriya tiryacoM meM kabhI "eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA virahakAla antarmuhUrta pramANa kahA gayA hai| isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM hotA taba pUrvokta pahalA bhaMga hotA hai jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI eka hotA hai taba dUsarA bhaMga hotA hai jo isa prakAra hai-koI eka paMcendriya tithaMca kArmaNazarIrakAyayogI bhI hotA hai| jaba kArmaNazarIrakAyayogI vahuta hote haiM tava tIsarA bhaMga hotA hai-athavA bahuta-se paMcendriya liyaca kArmaNazarIrakAyaprAgI hote haiN| ___ gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! manuSya kyA satyAnanaprayogI hote haiM? yAvatU kyA kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? . bhagavAl-he gautama ! saba manuSya satyamanaprayogI bhI hote haiM yAvat audA kriya ane vakriya mizra e dazano sAthe audArika ane audArika mitra A be padene meLavatA bAra para sadaiva bahu rUpamAM maLI Ave che. kAmaNa zarIrakAya pravegI pacendriya tiryomAM kayAreka eka paNa nathI maLatA, kemake temanA upapAtane virahakALa antarmuhUrta pramANe kahela che e prakAre jyAre eka paNa kAmaNa zarIrakAya pravegI nathI hotA tyAre pUrvokta pahele bhaMga hoya che. jyAre kAzmaNa zarIrakAya prAgI eka hoya che tyAre bIje bhaMga thAya che je A prakAre che-koI eka paMcendriya tirya cArma zarIrakAya egI paNa thAya che. jyAre kAmaNa zarIra kAyayegI ghaNAhoya che, tyAre trIjo bhaMga thAya che-athavA ghaNuM 5 cendriya tirthaM ca kAmaNuM zarIra kAyama cagI hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSya zuM satya manaHprAgI hoya che? yAvatuM zuM -kAzmaNa zarIrakAya progI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! badhA manuSya satya manaprAgI paNa hoya che, yAvat audA
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ heater army pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam Ta 'jAva orAliyasarIrakAyappaogI vi' yAt-panaMzcatuSTayavazcacatuSTayaprayogiNo'pi, audArikazarIrakAyaprayogiNo'pi, 'veucciyasarIrakAyappabhogI vi' vaikriyazarIra kAya prayogiNo'viM 'unniyamIsa sarIrakAyappaogI ya' vaikiyamizrazarIrakAyaprayogiNo'pi ca bhavanti, tathAca manuSyeSu manacatuSTayaMvacacatuSTaya - audArikavaikriyadvikarUpANi ekAdaza padAni sadaiva bahutvaviziSTAni upalabhyante, vaikriyamizrazarIra kAya prayogitvazca manuSyANAM vidyAdharApekSayA~ vodhyam, tathA coktam 'manuSyAH vaikriyamizrazarIrakAyaprayogiNaH, sadaiva vidyAdharAdInAM vikurvaNAbhAvAdirti, kintu - audArika mizrazarIrakA prayogI kArmaNazarIra kAryaprayogI ca manuSyeSu sarvathA kadAcida nopalabhyate dvAdazamuhUrtapramA NopapAtavirahaMkAla sadbhAvAt, AhAra zarIrakAyaprayogI, AhArakaMmizrazarIra kA prayogI ca kadAcitkaH pUrvameva pratipAditaH tasmAd audArika mizrAdi rikazarIrakArprayogI bhI hote haiM, arthAt manuSya cAroM prakAra ke manaprayogI, cAroM prakAra ke canaprayogI aura audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / ve vaikiyazarIrakAyaMprayogI bhI hote haiM, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiN| isa prakAra manuSyoM meM mana ke cAroM prayoga, vacana ke cAroM prayoga, audArika aura vaidvika, ye gyAraha pada sadaiva bahuta rUpameM pAye jAte haiN| manuSyoM meM vaikriyamizra zarIrakAyayoga vidyAdharoM kI apekSA se samajhanA caahie| kahA bhI hai - manuSya vaikriyamizrazarIraprayoga vAle hote haiM, kyoMki vidyAdhara Adi sadaiva vikriyA karate rahate haiM / kintu audArikamizrazarIrakAyayogI aura kArmaNazarIrakAyayogI manuSyoM meM kabhI bilakula nahIM hote haiM, kyoMki manuSyoM ke upapAta kA virahakAla bAraha muhUrta kA kahA gayA hai / AhArakazarIrakAyayogI aura AhArakamizrazarIrakAyayogI kabhI-kabhI hote haiM, yaha pahale hI kahA jA cukA rika zarIrakAya pracAgI paNa hAya che, arthAt manuSya cAre prakAranA manaprayAgI, cAre prakAranA vacana prayAgI ane audArika zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. te vaikriya zarIrakAya prayAgI paNa hAya che. vaikriya mizra zarIrakAya pratyeAgI paNa hAya che; e prakAre manuScAmAM mananA cAre prayAga, vacananA cAre prayANa audArika ane vaikiya dvika, A agIyAra pa sadaiva bahurUpamAM maLI Ave che. manuSyeAmAM vaikriya mizra zarIrakAya prayAgI' vidyAdharonI apekSAe samajavA joI e. kahyu paNa che--manuSya vaikriya mizra zarIrakAyaprayAgavALA hAya che, kemake vidyAdhara Adi sadaiva vikriyA karatA rahe che paNuM aukArika mizra zarIrakAya prayAgI ane kANu zarIrakAya cegI mANaseAmAM kyAreya bilakula nathI hAMtA, kemake manuSyAnA upapAtanA virahakAla" khAra murhuta nA kahelA che. AhAraka zarIrakAya prayegI ane AhAraka mizra zarIra krAya pracegI kayAreka kyAreka hoya che. e pahelA ja kahela che. tethI ja audArika mizra
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 - pradhApanAsUtre caturNAmabhAce upayuktaiHkAzapadAnAM bahutvaviziSTAnAmeko saGgaH prarUpinaH, ayaudArikamizrapadena ekatvabahutvAbhyAM dvau bhanau, tathaiva AhArakapadena dvau jau bhavataH, AhArakamizrapadena dvau bhaGgau, kArmaNapadena ca dvau bhaGgau bhakta ityekaikagaMyoge aSTo bhagAn praspayitumAha-'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya. ahavege ya dhorAliyasIsAsarIrakAyappayogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcinmanuSya audArikazarIrakAyanayogI ca bhavati 1, athavA eke ca-ke cana manuSyA audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya' athavA ekazca kazcinmanuSya AhArakazarIravAyagnayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca-kecana manupyA AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, '4' 'ahavege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya' athavA ekazcaphazcinmanuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIraphAyappaogiNo ya 2' athavA eke ca-kecana manuSyA AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca hai / ataeva audArikamizra Adi cAra prayogoM kA abhAva hone para upayukta gyAraha prayogoM vAle bahuta jIvoM kA pAyA jAnA, yaha prathama aMga hai| audArikamizra prayoga vAle eka jIva kA pAyA jAnA dUsarA bhaMga hai aura bahuta jIvoM kA pAyA jAnA tIsarA naMga hai| isI prakAra AhArakaprayoga ko lekara do aMga hote haiM, AhArakamizra prayoga se bhI do bhaMga hote haiM aura kArmaNaprayoga kI apekSA se bhI do bhaMga hote haiN| isa prakAra eka-eka kA saMyoga karane para ATha bhaMga hote haiM, jinakI prarUpaNA kI jAtI hai____ athavA eka koI manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA koI bahuta manuSya audArikamizrazarIrakAyogI hote haiM 2, athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA koI vakta manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM 2, (4), athavA koI eka manuSya aahaarkmishrshriirAdi cAra prayogone abhAva thatA uryukta agIyAra provALA ghaNuM jenuM maLI AvavuM A prathama bhaMga che. audArika mizra prayogavALA eka jIvanuM maLI AvavuM bIje bhaMga che ane ghaNA jIvonuM maLI AvavuM trIjo bhaMga che, e ja prakAre AhAraka progane laIne be bhaMga thAya che, AhAraka mizra pragathI paNa be bhaMga thAya che, ane kArmANa prayoganI apekSAe paNa be bhaMga thAya che e prakAre eka ekane saMga karavAthI AThe, bhaMga bane che, temanI prarUpaNa karAya che - athavA eka koI manuSya audArika mizra zarIrakAya prayogI hoya che, (1) athavA koI ghaNu manuSya audArika mizra zarIrakAya pravegI thAya che, (2) athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAya pravegI thAya che (3) athavA koI ghaNu manuSya AhAraka zarIrakAya prayegI hoya che (4) athavA kaI eka manuSya ahAraka mizra zarIrakAya pravegI hoya che
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyapodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jAvaprayoganirUpaNam bhavanti 2 '6' 'ahavege- ya kammagasarIrakAyappabhogI ya' athavA ekazca-kazcinmanuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 2' athara eke ca-kecana manuSyAH kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2'8' 'ete aTTha bhaMgA patteyaM ete-uparyuktA aSTau bhaGgAH pratyekasaMyoge bhavanti, __ atha manuSyANAM dvikasaMyoge caturviMzati bhaGgAn prarUpayitumAha-'ahavege ya orAliyamIsasarIrasAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIra kAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazcakazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati.3, kAyaprayogI hotA hai, athavA aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM 2, (6) athavA koi eka manuSyakArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA bahuta manuSyakArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM 2,(8) ye ATha bhaMga eka-eka kI apekSA se haiN| ava manuSyoM meM dvika saMyogI (do-do ke saMyoga se hone vAle) cauvIsa bhaMgoM kI prarUpaNA kI jAtI hai__ athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai (1) / * athavA koI eka audArikamizrazarIrakAprayogI aura bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM (2) / ___ athavA koI aneka audArikamizrazarIrakAyayogI aura eka aahaarkshrii(5) athavA ghaNA manuSya AhAraka mizra zarIrakAya prayoga che (6) athavA koI eka manuSya kAmaNa zarIrakAya pravegI thAya che, (7) athavA ghaNu manuSya kAmaNa zarIrakAya prayogo hoya che (8) A ATha bhAga eka ekanI apekSAe che. have mANasamAM hika sagI be benA saMgathI thanArA) jevIsa aMgenI prarUpaNA karAya che athavA koI eka dArika mizra zarIrakAya prayogI ane eka AhAraka zararakAya prayAgI khAya (1) athavA keI eka dArika mizra zarIrakAya progI ane bahu AhAraka zarIrakAya prayogA (2) athavA kei eka audArika mizra zarIrakAya prANI ane ghaNuM AhAraka zarIrakAya ma0 107
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 blaai 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'evaM ee cattAri bhaMgA' evam-upayuktarItyA ete-pUrvoktAzcatvAro bhaGgAH pratipAditAH 'zrahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 1 athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcana audArika mizrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIraprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, ekasyApi manuSyasya tathArakAyayogI (3) / - athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyayogI aura bahuta AhArakazarIrako yayogI (4) / ye cAra bhaMga haiN| ' athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizra zarIkAyaprayogI (1) / ___athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakami azarIrakAyaprayogI (2) / - athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakami zarIrakAyaprayogI (3) / * athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizraprayogI (3) athavA ghaNA dArika mizra zarIrakAya progI ane ghaNu AhAraka zarIrakAya prayAgI A cAra bhaMga che. athavA koI eka dArika mizra zarIrakAya prayogI che ane eka AhAraka mizra zarI24Aya prayozI (1) athavA eka dArika mizra zarIrakAyaDgI che, ane ghaNA AhAraka mizra zarI24Aya prayAgI (2) athavA kaI ghaNA audArika mizra zarIrakAya pravegI ane eka AhAraka mizra zarIra kAya prAgI athavA ghaNA dArika mizra zarIrakAya pravegI ane ghaNA AhAraka mizra zarIra
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 85 pramaiyabAdhino TIkA pada 16 80 3 jIvaprayoganirUpaNam vidha vyApArAtmakaprayogavahutvaviziSTadvayazAlitva saMbhavAt ' cattAri bhaMgA' ete pradarzitA - catvAro bhaGgA avaseyA', ' ahavege ya orAlimIsAsarIrakAyapaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 1' ekazca - kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya2,' athavA ekaca - kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI na, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'avege va orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekaca kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca kazcid bhavati 3, 'ahavege orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappa bhogiNI ya 4' athavA eke kecida audArika mizrazarIra kAya prayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti4, 'ee cattAri bhaMgA' ete catvAro bhaGgAH pratipAditAH, 'aha vege ya AhAragasarI ra kAyappa'ogI ya AhAragamIsAmarIrakAyappabhogI ya 1' athavA ekaca -- kazcit AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, ' ahavege ya AhAragasarIrakAyappazarIrakAyaprayogI (4) / ye cAra bhAga samajhane cAhie / athavA koI eka audArika mizra zarIra kAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAprayogI (1) / athavA koI eka audArikazarIra kAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (2) / athavA koI bahuta audArika mizra zarIra kAyaprayogo aura eka kArmaNazarIrakAprayogI (3) / athavA koI bahuta audArika mizrazarIra kAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIkAyaprayogI (4) / ye cAra bhaMga hue / athavA koI eka AhAkazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI (1) / 1 DhAya prayegI (4) A cAra bhaMga samajavA jeI e. athavA kAi eka audArika mizra zarIrakAya prayAgI ane eka kANuM zarIrakAya ayogI. (1) athavA kAI eka audArika zarIrakAya prayAgI ane ghaNA kANu zarIrakAya prayAgI (2) athavA kAi ghaNA audArika zarIrakAya prayeArgo ane eka kA'Nu zarIrakAya prayegI (3) athavA ghaNA audArika zarIrakAya prayegI ane ghaNA kANu zarIrakAya prayAgI (4) bhA yAra laMga thayA. athavA koI eka AhAraka zarIrakAya pratyeAgI ane eka AhAraka, mizra zarIra hAya prayogI (1) *
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 853 prabhAvanAsUtre 'ogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNI ya 2' athavA ekazca kazcit AhArakazarIra- kAyaprayogI ca AhAraka mizrazarIra kAyaprayogiNazca bhavanti 2, ' ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIra kAyappaogI ya 3' athavA eke ca kecit AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, ekaca AhArakamizrazarIrakAyprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke cakecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNatha bhavanti 4, 'cacAri ..bhaMgA' ete catvAro bhagAH sampannAH, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekaca- kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAya- prayogI ca bhavati, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca - kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'avege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAya prayogiNazca, ekaca kArmaNazarIra kAyaprayogI ca athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizrazarIrakA-prayogI (2) / athavA bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakA - - yaprayogI. (3) / athavA bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta AhArakamizrazarIra- kAprayogI (4) / ye cAra bhaMga hue / athavA koI eka AhAra kazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyapra- ghogI (1) / athavA eka AhArakazarIra kAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIra kAyaprayogI (2) / athavA koI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAya prayogI (3) / athavA koI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIra kaayathavA eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya pratyeAgI (2) athavA ghaNA AhAraka zarIramAya prayAgI ane eka AhAra mizra zarIrakAya prayAgI (3) athavA ghaNuA AhAraka zarIrakAya pratyeAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI (4) bhA yAra leMge thayA. athavA kAI eka AhAraka zarIrakAya prayegI ane eka kAma Nu zarIrakAya prayAgI (1) athavA eka AhAraka zarIrakAya prayAgI ane ghaNA kANu zarIrakAya prayAgI (2) athavA koi ghaNA AhAraka zarIrakAya prayAgI ane eka kAma Nu zarIrakAya prayeAgI (3) athavA kAi ghaNA AhAraka zarIrakAya prayogI ane eka kANu zarIrakAya prayogI
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaivodhinI TIkA pada 16 sU0 3 jIvaprayoganirUpaNam 853 bhavati 3, 'ahavege ya AhAragasarIrappaogiNI ya karamAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'cauro bhaMgA' ete catvAro bhaGgAH sampannAH, 'ahavege ya AhAragamIsAsarIra kAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekaca - kazcit AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca karmaNa zarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'aha vege ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammA - sarIrakAyappaogaNo ya 2' athavA ekazca - kazcit AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, eke ca - kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragamI sAsarIra kAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 3' athavA eke ca kecana AhAraka mizrazarIra kAyaprayogiNazca kazcit kArmaNazarIra kAyaprayogI ca bhavati 3, 'aivege ya AhAragamI sAsarIrakAyappaogiNo ya kammaga sarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA eke ca kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'cauro maMgA, evaM cauntrI saM maMgA' ete catvAro bhaGgAH, sampannAH, evam uktarItyA caturviMzati bhaGgAH saMbhavanti, tathA prayogI (4) ye cAra bhaMga hue / athavA koI eka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAkAyaprayogo hotA hai (1) / athavA koI eka AhAraka mizrazarIra kAya prayoga aura bahuta kArmaNazarIrakAyogI hote haiM (2) / athavA koI bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (3) / - athavA koI bahuta AhArakami zarIrakAyaprayogI aura bahuta se kArmaNazarIrakArprayogI hote haiM (4) ye cAra bhaMga sampanna hue / usI prakAra se cauvIsa bhaMga sampanna hue / dviksaMyoga meM ekavacana aura (4) mA yAra laMga thayA. athavA kaiAI eka AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI ane eka kANuM zarIrakAya prayogI hoya che. (1) athavA haiAI eka AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI ane ghaNA kANu zarIrakAya prayogI hoSa che. (2) athavA kAI ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI ane kAI eka kANu zarIra hAya prayogI hoya che (3) athavA ghaNA badhA AhAraka mizra zarIrakAya prayogI ane ane ghaNA badhA kAmaNu zarIrakAya prayogI hAya che (4) A cAra bha ga sa panna thayA. ukta prakArathI cAvIsa laoNMga sapanna thayA. dvika sayogamAM ekavacana ane bahuma
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ .854 prApanAsUrya ca dvikasaMyoge pratyekamekatvavahutvAcyA maMdArikamizrAhAranapadayozcatvAro bhaGgAH, tathA audArikamizrAhArakamizrapadayozcatvAraH, evam audArikamizrakArmaNayozcatvAraH, evam AhArakAhArakamizrayozcatvAraH, tathaivAhArakakArmaNayozcatvAraH, AhArakamizrakArmaNapadayozca catvAro bhaGgA bhavanti, iti sarvasaMmelanena dvikasaMyoge caturvizati bhaGgA abaseyaH / mUlam-'ahavege ya orAliyasIsasarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogIya AhAragamIlAsarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya orAliyasIsagasarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAthappaogI ya AhAragamIsasarIrakAyappaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyAsIsagasarIrakAya. ppaogI ya AhAragasarIrakAbappaogiNo ya AhAraganIsAsarIrakAyappa ogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIlAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya oraliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogINo ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsArIrakAyappa ogigaNo ya 6, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamIsAlarIrakAyappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIlAsarIrakAyappaogiNo ya AhArasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 8, ee abhaMgA, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhA.. pahuvacana se audArikamina aura AhAraka ke cAra bhaga, audArikamizra aura AhArakamizra padoM ke cAra bhaMga, isI prakAra audArikamizra aura kArmaNa ke ghAra, AhAraka tathA AhArakamizra ke cAra, AhAraka aura kArmaNa ke cAra aura aura AhArakamizra tathA kArmaNa ke cAra bha ga hote haiN| ina sabako milA dene para dvikasaMyogI bhaMga cauvIsa samajhane caahie| vacanathI audarika mizra ane AhArakanA cAra bhaMga, odArika mizra ane AhAraka mizra padethI cAra bhaMga, e prakAre dArika mitra ane kAzmaNanA cAra AhAraka tathA AhA4 minA cAra, AhAraka ane kAzmaNanA cAra ane AhAraka mizra tathA kArmANanA cAra bhAga thAya che. e badhAne meLavI levAthI krika saMga bhaMga cAvIsa samajavA joIe.
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyonI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam 856 ragasarIrakA paogI ya kamsagasarIrakAyappaogI ya 1, ahavege ya orA liyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakayappaogI ya, kammagasarIrakAyapaogiNo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogIya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakA yappaogI ya' 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappao: giNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya orAliyamIsA sarIrakA paogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyapaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAtreateogIya kammagasarI kAyappaogiNo ya 6, ahavege ya orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 7. ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyaMppaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8 | ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogIya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakA yappaogI ya 1, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsA sarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappaogiyo ya 2, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa ogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAya ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAya gaNo ya6 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAya ppaogiNo ya kammagasarIrakAyappappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamI sAsarIrakAyappao
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 arenter giNo ya kammAsarorakAyanpaogiNo ca 8, ahavege ya AhAragasarIrakAya paogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyavyaogI ya 1, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarakAyarpaogIya kammAsarIrakAyaSyaogiNo ca 2, ahayege ya AhA ragasarIrakAyappaogIya AhAragasIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarakAyappaogaNo ya3, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamI sAsarIrakAyappaogiNo ya kampAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIlAsarIrakAyappaogI ya kampAsarIrakAyappaogI ya 5, ahadege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAraganIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya 6, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsA: sarIrakA ogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo va 7, ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragasIsAsarIrakAyappaogINo ya, kammagasarIrakA paogiNo ya 8, evaM ee tiyasaMjoeNaM cattAri aTu bhaMgA, savve va miliyA vatIsaM bhaMgA jANiyadhvA 32 // sU0 1 // 1 chAyA - ekaca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakA yaprayogI ca 1, athavA ekacaudArika mizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIratrikasaMyogavaktavyatA zabdArtha - ( ahavege ya orAliyamI sagasarIrakAyappaogIya, AhAragasarIrakAyappaogIya, AhAragamI sAsarIra kAyappaogI ya) athavA koI eka audArikamizra zarIrakAya prayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI (1) / ( ahavege ya orAliyanIsAgasarIrakAyappaogI ya, aahaargsriirkaaypptrika saMcAga vaktavyatA zabdArtha - ( ahavege ya orAliyamIsagasarIra kazyappaogI ca, AhAragasarIrakAyappao gIya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya) athavA ardho mohAri mizra zarIrAya prayAgI, eka AhAraka zarIrakAya prayegI ane eka Aheraka mizra zarIrakAya pratyenI (1)
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoga nirUpaNam f kAryaprayogI ca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekacaudArika mizra zarIra kAyaprayogIca AhArakazarIrakAyaprayogiNatha AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca 3, "athavA ekacaudArikamizrazarIrakAya prayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhAraka mizra zarIra kAyaprayoins 4, athavA ekathyaudArika mizrazarIra kAyaprayogiNazca AhArakazarIrakA yaprayogI ca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca 5, athavA ekaca audArika mizrazarIra kAryaprayogiNazca ogI ya AhAragamIsAsarIrakA yappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizarIra kA prayogI, eka AhArakazarIra kAyaprayogI aura bahuta AhArakamizrazarIrakA prayogI (2) / wh ( ahavegeya orAliyamI saga sarIrakAyaSpaogI ya AhAraMga sarIrakAyappaogiNI ya, AhAragamI sAsarIrakAyappaogI ya) (athavA eka audArika mizrazarIra kA prayogI, bahuta-se AhArakazarIgkAyaprayogI aura eka AhArakazarIkAyayogI (3) / 100% m . ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAya paogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIra kAyaprayogI aura bahuta-se AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ( 4 ) / hai : ( ahavege -ya orAliyamIsAsarIrakAyappa ogINo ya, AhArakasarIrakAyaogI ya, AhAragamI sAsarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta se audArikamizra zarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamiazarIrakAyaprayogI (5) / ( ahavege ya orAliya mIsagasarIrakAyApaogI ya, AhAragamarIrakAyapaogI ya - AhAraMga mIsAsarIrakayapaogINo ya) athavA ardha ripeTha mohArie mizra zarIrAyaprayogI, eka AhAraka zarIrakAyaprayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAyaprayAgI (2), 1. ( ahavege ya orAliya mIsagasarIrakAyApaogI ya AhAragasarIrakAyappaogINo-ya, AhAragamIsAsarIrakAyApaogI ya) athavA me gohAri mizra zarIraprAyaprayogI, dhAya Aha raeNka 'zarIrakAya prayAgI, ane eka AhAraka mizra zarIrakAya prayAgI (3) } ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyApaogI ya, AhAragamarIrakAyappaogI ya AhomIsAsarIrakA ogiNo ya) athavA 4 mohAri mizrazarIrAya prayogI ghaNA bhAra zarIrakAya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIrakAya pratyeAgI (4) ( ahavege ya, orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAmIsAsarIrakA paogI ya) athavA ghaTA mohAri mizra zarIrAya prayoga meDa AhAraka zarIraThAya prayegI ane eka AhvAraka mizra zarIrakAya pratyeAgI (5) pra0 108
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 prajJApanAca AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakasizrazarIrakAyaprayogiNazra 6, athavA ekaca audArikamizrazarIrakA prayogaca AhArakazarIra kAyaprayogiNa AhAra kamizrazarIrakAyaprayogI caM 7, real rastdArikamizrazarIrakA prayogiNatha AhArakazarIrakAca prayogiNaca AhAraka mizrazvarAyaprayogazca 8, ete aSTau bhaGgAH, athavA ekatra audAriva mizrazarIrakAya prayogI ca - AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAprayogI ca 1, athavA ekatha audArika mizra ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiloya, AhAragasarIrakA gappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappabhagiNI ya) athavA bahuta-se AhArakamizrazarIrakA prayoga eka AhArakazarIrakAgraprayogI, aura bahuta se AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI (6) / ( ahavege ya orAliyamamAmarIrakAvadhyaogiNo ya. AhAragasarIrakAyaogiNo ya, AhAragamIsA sarIrakAyappaogI ya) (athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyayogI, bahuta se AhAraka zarIrakAyaprayogI aura eka AhAramizrazarIrakAprayogI (7) (ahaMvege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAraMgasarIrako yuSpaogiNo ye AhAragamI sAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI) (8) (ete aTTa bhaMgA) ye ATha bhaMga haiN| ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ca, AhAragasarIrakAyaogI. ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikamizrazarIra kAyaprayogI, eka AhArakazarIrakA prayogI aura eka kArmaNazarIrAyaprayogI (1) / ( ahavege ya orAliya mIsA sarIrakA paogiNo ya, ahAraga sarIrakA yappaogIya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA dhamadhA auhAri zarIrAya prayogI eka AhvAraka zarIraka ya prayAgI ane ghaNA AhAraka mizra zarIraThAya prayegI (6) ( ahaMvege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyapaogiNo ca AhAraMga mIsA sarIrakAvapaogI ya) athavA ghaNA adhA bhaugariza mizra zarIrAyaprayogI ghaNuA badhA AhAraka- zarIrakAyaprayAgI ane eka ADhAraka mizra zarIrakAya prayeLI (cha) ( ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhArakasarIrakAyappaogiNo ya AhAraMga mIsA sarIrakAyappaogiNo ya) athavA dhayA gohAri mizra zarIrAyaprayogI gh| AhAra zarIrAya prayogI bhane ghoSA bhADA24 mizra zarIrAya prayogI (8) (eMse aTTha bhaMgA) mA AI lauMga che ( ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaogI ya, kammaga sarIrakAyappaogI ya) * athavA se! auhAri4 mizra zarIrAya prayogI, mekSa nyA24 zarIra phAya prayAgI ane eka kANuM zarIrakAya pratyeAgI (1)
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoga nirUpaNam 869 attareprayogaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekaca audArika mizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 3, athavA eka audArikamithazarIra kAya prayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrAyaprayogigatha 4, athavA ekaca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaca AhArakazarIrakA prayogI ca kArmaNazarIrakAyamayogI ca 5, athavA eka cauda ( rikamizrazarIrakAya prayo ( ahavege ya orAliyamI sAsarI rakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyayaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArikamizra zarIra kAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprazegI aura bahuta kArmaNazarIra kAyaprayogI (2) / (avege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNoya, kammagasarIrakAyappaogI pa ) athavA eka audArikazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNa zarIrakA prayogI (3) / ' ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakA yappaogIya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiloya) athavA eka audArika mizrazarIkAyayogI, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aneka aura kArmaNazarIrakAyaprayogI (4) / ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAraka sarIrakAyaSpaogIya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta audAri kamizarIra krAyaprayogI, eka AhArakazarIra kAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyama yogI (5) / - ( ahavege ya orAliyamI sAsarIra kAya pao giloya, AhAragasarIrakAyA ( ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIraka. yappaogI "ya, " kammaga sarIrakoyappaogINA ya) athavA me mohAri mizra zarIrAya prayogI, ye ADA. raka zarIrakAyaprayAgI ane ghaNA kANu zarIrakAya pratyeAgI (2) ( ahavege ya orAliya mIsA sarIrakAyappaogI yaM, AhAragasarIrakA yapao giNo ya kammagasarIrakAya'paogI ya) athavA seTha sohArie zarIrabhaya prayogI, ghANA se hAra zarIrakAya prayeNI ane' eka kANu zarIrakAya prayAgI (3) ( ahavege ya orAliya mIsAsarIra kAyappaogI ya, AhAragasarIra kAcappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA me gohAri mizra zarIrAya ayogI, dhAthA madhA AhAraka zarIrakAya prayegI ane ghaNA kANu zarIrakAya prayegI (4) ( ahavege ya orAliya mIsA sarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIra kAyappaogI ya, kammaga sarIrakAyappaogI ca) athavA dhA hAri4 mizra zarIrabhaya prayoga, ra4 zarIrakAya prANI ane eka kANu zarIrakaya praye gI (5) Di ( ahavege ya orAlisa mIsAsarIrakAyappa oriNo ya, AhAragasarIrakaoNyappaogI ya, kammagasarIrakAyapyaogiNo ya) athavA ghaNA mohAri mizra zarIrAya prayogI, ye ha
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ propanAsa jiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 6, athavA ekazvaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 7, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazIrakAya. prayogiNazca 8, athavA ekazodArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhAramizrazarIraprayogI ca phArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekazca audArikamizrazarIra ogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) aMthavA bahuta-se audArikamizrazarIramayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (6) - (avege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA aneka audArikamizrazarIrakAya. prayogI, aneka AhAra kazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNArIrakAyaprayogI (7) / ' (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA bahuta audArikamizrazarIkAyaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (8) / .. ... ' (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogIya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / 1', ' 24 zarI24Aya prayogI, mana yA madhu zarI2415 prayI (6). . . . . . (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya,) athavA mA24 mohari mizra |24|pryogii aneka AhAraka zarIrakAya prAgI ane eka kArmaNa zarIrakAya prayogI () (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyapraogiNo ya, phammaMgasarIrakAyappaogiNo ya) mathavA ghara gauhAra mizra shrii24||y prayogI, ghau ,A8124 zarI24Aya' prayogI bhane ! e zarI24ya prayoil (8). ... . . . . (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammaga sarIrakAyappaogI, ya) athavA ge: mohari mizra zarI24Aya ayogI 3 mADA24 mizra zarI24Aya prayogI, mane se zarI244ya prayogI (2) : '. ... - (ahavege -ya- orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakoyappaogI ya, 5.mmagasarIrakAyappaogINo ya) athavA se mohA2i4 zarIya prayogI, me mAtA
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU.0 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam 861 kAyaprayogI ca ahArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNaca 4, adhaza ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogIca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 5, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca - (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyaH ppaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI eka ahArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIraMkAyaprayogI (2) / - :- (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAppabhogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta. AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAya prayogI (3) / - * (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kAmaNazarIrakAyaprayogI (4) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyampaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA koI bahuta audArikami zarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAryaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyamoMgI (5) / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapaogiNo ya, aahaargmiisaasriirraka mitra zarIrakayaprayegI ane ghaNA karmaNa zarIrakAyaDgI (2) " (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyApaogI ya) mathavA mohAri4 mizra zarIya prayogI, dha! AhAraka mizra zarIraka ya prAgI ane eka kANuM zarIrakAya pravegI (3) "" (ahavege ya . oraliyamIsosarIrakAyappaogI ya AhAragamosAsarIrakAyappaogiNo ya, 'kammagasarIrakAyApaogiNo ya) athavA ' 4 mo2i4 mizra' zaza244ya prayogI / ahAraka mizra zarIrakAya progI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAya pragI (4). (ahavege ya orAliyamIptAsarIrakAyatpayogiNo ya, AheragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogI ya) athavA ! yauhAra mizra zarI24Aya prayogI, 4 ADa.24 zarI24AyaprayogI mane me4 mA shsh24|ypryogaa (5) , * . '(ahavege 'ya orAliyamIsAsarIrakAryappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya,
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ propanAstre AhArakamizrarIrakAyaprayogIca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 6, athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 7, athavA ekazca audArikamitrazarIrakAyaprayogiNazca AhArarUmiazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 8, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekaca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizra zarIraprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 2, athavA ekAca AhArakazarIrakAyaprayogI ca kAyappaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) adhadA bahuta audArikamiznazarIrakAthaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (6) / __ (ahavege ya orAliyanIsAlarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIraphAyapogiNo tha, kAmagasarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta audArikamizra zarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI, (7)! . (ahacege ya orAlighamIsAsarIrakAyappaogINo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (8) / - (avege ya AhAragasarIrakAthappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa ogIya, kammagasarIrakAyappaogIya)athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyamayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (1) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappakammagasarIrakAthappaogiNo ya) 25441 4 mohAri4 mizra zarIya prayogI, 4 maah|24 mizra zarIra kAyaprayoga ane keI ghaNuM kAmaNa zarIrakAya. prayogI (6) (ahavege ya oraliyamIsAsarIrakoyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIraka.yappaogiNo ya, kammagasarIrakAyApaogI ya) athavA dh| mohAri mizra zarIya prayogI, ghan bhADA24 mizra zarIrakAya progI, eka koI kAmaNa zarIrakAya prayogI (7) - (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammaMgasarIrakAyappaogiNo ya) bhayA ! moha2i4 bhi zarI241ya prayozI, ghag 08 / 24 'mizra zarIrakAyamayogI ane ghaNuM kAmaNa zarIrakAyamayogI (8) (ahavege ya AhAraga sarIrakAyappaogI ya AhAraga mImA sarIrakanyAogI ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) athavA 5 mAhA24 zarI241yaprayogI, me, 24 mishrzarIraka prayoga ane eka kArmaNa zarIrakAyamayogI (1) , . (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIra
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyapodhinI TIkA pada 16 20 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam mAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3,' athavA ekaca AhArakazarIraMkAyapreyogI ca "AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 4, athavA ekaca AhArakazarIrakAryaprayogiNazca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca phArmaNazerIrakAryaprayogI ca 5, athavA ekazca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizraMzarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 6, athavA azaca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhoogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIraprayogI (2) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyogI ya, AhAragamIsAsarIrakAryapao giNI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura koI eka kArmagazarIrakAyaprayogI (3 // ... (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kamnAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA eka koI AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (4) / ' ' ... (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappa ogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakarmizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI (4) / ___(ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAlarIrakAyaogI ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI uhata AhArakazarIrakAyappaogiNo ya)- AthA | me4 mA 24 2245prayoga me mA 24 bhizarIra kAyaprayogI ane ghaNu kArmagzarIrakAyauogI (2) , . (ahavege ya AhAragasarIrakAyApaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) 124t 3 & mAhA24 zarI24AyayI , dha! maadd|24 mizra zarIrakAyaprogI ane kaI eka kAmaNa zarIrakAyaprayegI (3) - (avege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAmarIrakAyappaogiNo ya, kammara sarIrakAyappaogiNo ya) matha / 4 mA 24zarI24yapraye, ! mAhA24 mizra zarIrakAyaprayeLI ane ghaNuM kAmaNazarIrakAyogI (4) . (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) AthA ! 15 mA 24zarI24135ye, me 224 mizra zarIrakAyaprayegI ane eka kArmaNazarIrakAyaprAgI (5) , (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamImAsarIrakAyApaogI ya, kammaga sarIrakAyApaogINo ya) athavA ghal mA 123zarI241yaprayogI, me4 mA24 bhiza62.
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 prabhApanAsUtre . sarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamI sAsarIkAyappaogI ya 5, athavA eke ca kecit audArika mizrazarIrakAyapraya. giNazca bhavanti, kazcit AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhAkamizrazakAyaprayogI ca bhavati 5, ' ahavege ya. orAliyamI sAsarI ra kAyappao gaNo ya AhAragasarIrakAyappaogI. ya AhAragamI sAsarI rakAyappaogiNI pa 6' athavA eke ca kecit audArikamizrazarIrakAyaprayogiNatha, eka va AhArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca - AhAraka mizrazarIrakAyaprogiNazca bhavanti 6, 'aha vege ya orAliyamIsAsarI kAyappa bhogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogiNo ya AhAragamI sAsarIrakA yappaogI va 7' athavA eke ca- kecit madArikamizrazarIra kAyaprayogiNatha, ekaca AhAra kazarIrakAyaprayogiNatha, ekaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 7, 'aveMge ya orAliyasAsarIrakAyappaogaNo ya AhAragasarIrakAyappabhagiNI ya AhAragamIsAsarI kAyappaogiNo ya 8' athavA ekecaudArika mizrazarIrakAya prayogiNaca AhAra kazarIrakAyaprayogiNazca AhAraka mizrazarIrakAyaprogiNazca bhavanti 8, 'ee aTTa bhaMgA' eteathavA aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka manuSya AhArakamizra zarIrainprayogI hotA hai / (5) athavA koI aneka manuSya audArika mizra zarIra kAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) athavA koI aneka manuSya audArika mizrazarIra kAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka manuSya AhAra kamizra zarIrakAprayogI hotA hai / (7) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIra kAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya AhArakamizra - 201 athavA aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayegI heAya che, eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayALI hAya che ane kAi eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI heAya che. (5) athavA koi aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayAgI hAya che, kaMI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayeAgI hAya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI hoya 'che. (6) athavA kAI aneka manuSya audyArika mizrazarIrakAyaprayeAgI heAya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayAgI bane che, ane koI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI bhane che. (7) athavA kAi eka aneka manuSya auda.rika mizrazarIrakAyaprayAgI hAya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayAgI thAya che, ane aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam pUrvoktA, aSTau bhaGgAH saMpannAH, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAppaogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekazca-AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekazca kArmaNazarIrakAyaprayogIca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammagasarIrakAyappabhogiNo yara' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarora kAyappaogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya3' athavA ekazca audArimizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakazarIrakAyaprayogiNaca, ekazca' phArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'aivege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekazca kazcana zarIrakAyaprayogI hote haiM / (8) ye trikasaMyogIATha bhaMga sampanna hue| 'athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura eka manuSya kArmaNazarIra-" kAyaprayogI hotA hai / (1) * athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI. eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai aura bahuta-se manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (2) " athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka kArmaNazarIrakAya. mayogI hotA hai / (3) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI aneka manuSya kaarmnnshriiheya che (8) A trika sagI ATha saMga saMpanna thayA , athavA kaI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaDgI thAya che, keI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che ane eka manuSya kArpaNa zarIrakAyaprayegI thAya che (1) che athavA koI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyogI thAya che, keI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaDgI bane che, ane ghaNA badhA manuSya kAmaNa zarIrakAyaprayegI hoya che. (2) [, athavA keI eka manuSya dArika mizrazarIrakAthaprayegI thAya che, aneka manuSya AhAraka zarIrakAyapravegI thAya che, ane koI eka manuSya kAmaNagArIrakAyogI thAya che. (3) 1 : apavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyapraNI hoya che, aneka manuSya AhAraka zirIrakAyaprayegI hoya che ane keI aneka manuSya kArmANazarIrakAyamayegI thAya che, (9
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . prayApanAstre rakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 7, athavA- ekaca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 8, evaM ee nikasaMyogena catvAro'STau bhaGgAH, se'pi militvA dvAtriMzad bhaGgAH jJAtavyAH 32 sU04 .... TIkA-atha trikasaMyoge manuSyANAm ha-triMzad bhagAn prarUpayitumAha-'ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappabhogI ya AhAra gasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappasAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI (6) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI bahuta AhArakazarIrakAya. prayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyapaNegI aura eka koI kArmaNazarIrakAyaprayogI (7) / (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammagasarIrakAyappagiNo ya) athavA bahuta se AhArakazarIrakAyaH prayogI, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI (8) / (evaM) isa prakAra (ee) ye (tiya saMjoeNa) - tIna ke saMyoga se (cattAri) cAra (abhaMgA) ATha bhaMga hue (sabvevi milittA) sabhI milakara (battIsaM bhaMgA) battIsa aMga (jANiyavA) jAnane cAhie (32) / ' - TIkArtha-aba manuSyoM meM pAye jAne vAle trikasaMyogI battIsa bhaMgoM kA nirUpaNa ktiyA jAtA hai___ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA haiM, koI eka kAyaprayegI ane ghaNA kArmANazarIrakAyaDgI (2) (ahavege ya AhAragasarIrakAyA rogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammA sarIrakAyappaogI ya) athavA 47 maa8:2403124||ypryog, gha mA 24 mizrazarIra kAyaDgI ane keI eka kAmaNazarIrakAyaprayegI (7) ___ (ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo 'ya, AhAragamIsAsarIrakAyApaMogiNo ya, kammagasarIrakAyappaogiNo ya) yA ghal mA maa24shrii24||ypryojii, yA maMdhA AhAraka mizrazarIrakAyapraNI ane ghaNuM kArmaNazarIrakAyaDgI (8) (e) se prAre (ee) me (tiya saMjoeNaM) tAnA sa yogathI (cattAri) yAra (aTTha bhaMgA) mA l yayA (savve vi milittA) madhA bhajIna (battIsa bhaMgA), trIsa con (jANiyavvA) tapo (32) TIkarthahave manuSyamAM maLI AvatA trika saMyegI batrIsa bhAgonuM nirUpaNa karAya che athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayegI thAya che, koI eka manuSya
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam ogI ya 1, athavA ekazca-kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhAra kazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappaogI ya AhAragamarIrakAyappa mogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya 21 athavA ekazca-kazcinmanuSyaH audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca bhavati, kecit AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsagasarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaagI ya3' ayavA ekazca-kathana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecid AhArakazarIrakAyaprayogipazce, kazcid AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'mahavene ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ya AhAlasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekaca-kazcid audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, kecid AhArakazarIrakAyayo. giNazca, kecid AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca bhavanni 4, 'ahavege ya orAliyamIsAmanuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai| (1) / - 'athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura aneka manuSya AhArakamizrazarIra* kAyaprayogI hote haiM / (2) ____ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka manuSya AhArakazarIrakAyayogI hote haiM koI eka manuSya AhArakamizra. zarIrakAyaprayoga hotA hai / (3) ___ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyamayogI hotA hai, bahuta-se manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta se manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| (4) AhAraka zarIrakAyapogI thAya che, ke eka manuSya Aha raka mizra zarIrakAyapragI thAya cha (1) ' athavA keI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI thAya che, ke eka AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che, ane aneka manuSya AhAraka mizra zarIrakA pravegI thAya che (2) athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI thAya che ghaNu manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che, ane keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyapragI thAya' che (3) athavA koI eka manuSya audAdika mizrazarIrakAyaprayegI thAya che, ghaNu manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI bane che ane ghaNA badhA manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayegI thAya' cha (4) pra0 109
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApAsUtre audArikamizrazarIrakAyaprogI ca, ekeca AhArakazarIrakAyaprayogiNatha, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa bhogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogIya kammagasarIrakAyappaogI ya 5, ' athavA eke- kecana audArika mizrazarIrakAyaprogiNazca, eka AhAra zarIrakAyaprayogI ca, ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 5, . 'avege ya orAliyamI sAsarIrakAyappa ogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya kammA sarIrakA ogiNo ya6' athavA ekeca kecita audArika mizrazarIrakAyaprayogiNatha, ekathA hArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kArmaNazarIra kAyaprayogiNazca bhavanti 6, ' ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyeSpa ogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya7' athavA ekeca kecana audA rikami zarIra kAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti, ekazca kArmaNazarIkAyaprayogI ca bhavati 7, 'avege ya orAliyamIsArIrakAyappaogiNI ya AhAraMgasarIkAyappaogiNo ya kampAsarIrakAyappaogiNo ya 8' athavA ekeca audArikamizrazarIrako prayoga, kecit AhAra kazarIrakAyaprayogiNazca, kecit kArmaNazarIra kAyarAyaprayogI hote haiM (4) athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura koI - eka manuSya karmaNazarIrakAyamayogI hotA hai / (5) athavA koI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI, eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya kArmaNa zarIrakAya prayogI hote haiM / (6) 868. athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka manuSya kArmaNazarIraprayogI hotA hai / (7) athavA bahuta-se manuSya audArikazarIra kAyaprayogI hote haiM, bahuta-se athavA kAI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI thAya che, kAI eka manuSya ' ADhAraka zarIrakAyaprayeAgI hAya che, ane koi eka manuSya kANugharIrakAyaprayetrI hAya che. (5) athavA kAI aneka manuSya audyArika mizrazarIrakAyaprayeAgI heAya che, koi eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayAgI hAya che, kei aneka manuSya kANuzarIrakAyaprayegI haiAya che. (6) athavA keI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayAgI bane che, keI aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayeArgI heAya che. ane kAI eka manuSya "kANuzarIrakAya ayogI hoya che - (7) 1 4 } athavA ghaNA badhA manuSya aurika mizrazarIrakAyaprayegI thAya che, ghaNA manuSya AhAraka zarIrakAyaprayeLI heya che, ane ghaNA manuSya kANuzarIrakAyaprayogI hAya che. (8) 1 C hai 7
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavodhinI TIkA pada 16 sU0 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam prayogiNazca bhavanti 8, trikasaMyoge pUrvoktASTamelanena por3aza bhaGgAH, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammagasarIrakAyappaogI ya 11 athamA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyAyogIca, AhArakamizrazarIrakAyapayogIca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca, bhavati 1, "ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 2' athavA ekazca-kazcit audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca eke kecana bhavanti 2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAya-paogI ya AhAragamIsAsarIrakAyaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 3' athavA ekazca-kazcid audArikaMmizra zarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekaH kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'aivege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa mogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappayogiNo ya 4, athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIramanuSya AhArakazarIrakAyaprayogo hote haiM, aura bahuta se karmaNazarIrakAyaprayogI isa prakAra ye nATha bhaMga haiN| pUrvokta ATha milAne se saba solaha ho jAte haiN| ___ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aura .koI kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA. hai / (1) . athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (2) __ athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (3) .' athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka A prakAranA ATha bhaMga che. pUrvokta ATha meLavavAthI badhA maLIne sela thaI jAya che. athavA kaI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayAgI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAMgI hoya che ane koI kAmeNuzarIrakAyaDgI hoya che. (1) " athavA koI eka manuSya auparika mizrazarIrakA pravegI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ane aneka manuSya kAmaNazarIrakAyaprayogI bane che (2) athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che, ane eka manuSya karmaNazarIrakAyamayogI hoya che. (3) athavA koI eka 'manuSya audArika mizrazarIrakAyamayogI hoya che, aneka manuSya
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 .. pratApanAstre kAyaprayogI ca, ekaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappao; gI ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 5' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazva, ekaca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kAmagazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti5, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogiNo ra AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya6'kammagasarIrakAyappabhogI ya6' athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca kazcid AhArakamizrazarIraprayogI ca, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 6, 'ahavege ya. orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammagasarIrakAyappaogI ya 7' athavA ekeca kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAprayogiNazca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca kazcid bhavati 7; 'bhahavege ya orAliyamanuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (4) . athavA koI aneka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) - - . ___athavA aneka manuSya audArikamizarIrakAyaprayogI. hote haiM, hoI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) * athavA aneka manuSya audorikamizrazarIrakAryaprayogI hote haiM, aneka manu: vya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka karmaNazarIrakAya. prayogI hotA hai / (7) athavA bahuta-se manuSya audArikamizrazarorakAyaprayogI hote haiM, bahuta-se. AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI bane che, ane aneka manuSya kAmaNuzarIrakAzaprAgI thAya che. (4) athavA keI aneka manuSya dArika mizrazarIrakApaprayogI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, ane eka manuSya kArmagzarIrakAyaprayogI thAya che (5) athavA keI aneka manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI thAya che ane keI ghaNu kArmazarIrakAyaprayoga, thAya che. (6) athavA aneka manuSya audArika mizrazarIrAyaprayogI hoya che aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che ane koI eka kAmaNuzarIrakAyamayogI hoya che. (7).
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNam 51 mIsAsarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya kampagasarIrakAyappabhogiNo ya8 athavA ekeca-kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNaMzca, eke AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 8, ukapoDazAnAmaSTabhiH saMmelanena caturviMzatiH, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappabhogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 1' athavA ekazca kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya AhAraMgasarIrakAyappaogI ya AhAragamosAsarIrakAyappayogI ya kammasarIrakAyappabhogiNo ya 21 athavA ekazca kazcid AhArakazarIrakAyaprayogI ca, kazcid AhArakamiprazarIrakAyaprayogI ca, kecit kArmaNazIrakAyaprayogiNazca bhavanti 2, 'ahavege ya AhAragasarIraMkAyappayogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrabAyappaogIya 3' athavA ekazca AhA. AhArakamizrazarIrakAyapayogI hote haiM aura bahuta-se karmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| (8) pUrvokta solaha bhaMgoM meM bhI Ina ATha ko milAdenese saba mila kara cauvIsa bhaMga hue| athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka manuSya AhArakamizrazarIrakAyapayogI hotA hai aura eka manuSya kArmaNazarIrakAya. prayogI hotA hai / (1) ___ athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI bahuta-se manuSya kArmaNazarI rakAyaprayogI hote haiM / (2) , ___ athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (3) athavA ghaNA badhA manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI bane che, ghaNuM AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI thAya che ane ghaNA kANazarIrakAyayogI bane che. (8) [; pUrvokta seLa bhaMgamAM A AThane meLavavAthI badhA maLIne vIsa bhaMga thayA. ' athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI thAya che, keI eka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayoga thAya che, ane eka manuSya kAmaNazarIrakAyaprayogI thAya che (1). athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyamayogI hoya che, keI eka AhAraka mizra zarIrakAyamayogI hoya che ane koI ghaNA manuSya kArmaNazarIrakAyamayogI hoya che (2) ' athavA kaI eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI hoya che, keI aneka manuSya ja AhAraka mizrazarIraphAyaprayogI hoya che, ane kaI eka kAmaNa zarIraphAyaprayogI heya che (u)
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 prajJApanAsUtre rakazarIrakAya prayogI ca, eke ca AhAraka mizrazarIrakAyaprayogiNazca, ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragatIsAsarIrakAyacpaogiNI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekaca kazcana AhArakazarIrakA yaprayogI ca, eke ca AhAramizrazarIrakAya prayogiNazca ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 4, 'avege ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya5' athavA ekeca kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNaca, ekatha AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 5, ' ahavege ya AhAragasarIrakAyaSpabhagiNI ya AhAragamIsAsarIrakAyapabhogI ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 6' athavA ekeca kecana AhArakazarIrakAyamayogiNaca, evatha AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kArmaNazarIrakAyaprayogigatha bhavanti 6, 'ahavege ya AhAragasarIrakAyapogo ya AhAragamI sAsarIra kAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 7 athavA eke ca kecana AhArakazarIrakAyaprayogigatha, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, * athavA koI eka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, koI aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura koI aneka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (4) athavA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhArakamizrazarIra kAyaprayogI hotA hai aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) athavA aneka manuSya AhArakazarIra kAyaprayogI hote haiM, koI eka manuSya AhAra kamizarIra kA yaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArmaNazarIrakA prayogI hote haiM / (6) athavA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka manuSya kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (7) - athavA kAi eka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayogI heAya che, kaiAi aneka manuSya AhAraka mizra zarIraThAyaprayogI hAya che, ane koI aneka manuSya kANuzarIrakAyaprayogI hAya che. (4) athavA aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI huMya che, keAi eka manuSya ahAraka mizra zarIrayAyaprogI hAya che, ane koi eka kANuzarIrakAyaprayogI hAya che (5) athavA aneka manuSya ahAraka zarIrakAyaprayogI hAya je haiAI eka manuSya AhATUMka mizrazarIrakAyaprayoga] hoya che ane aneka manuSya kANuzarIrakAyaprayogI hoya che (6) acavA aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayAgI haiya che, aneka manuSya sAhAraka mizrarArIrakAyaprayAgI hoya che ane eka manuSya kAma zuzarIrakAyaprayAgI haiAya che (cha)
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyaMbodhinI TIkA pada 16 sU. 4 jIvaprayoge trikasaMyoganirUpaNa ekaca karmiNazarIraphAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahaMvege ya AhAragasarIrakAyappaoMgiNo ya. AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo' ya kammagasarIrakAyappaogiNo ya 8 athavA eke ce:kecana AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, kecit AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecit . kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 8, 'evaM ee tiyasaMjoeNaM cattAri abhaMgA'. evamuktarItyA ete-pUrvoktAH trikasaMyogena catvAraH aSTau bhaGgA bhavanti, 'savvepi milittA battIsa bhaMgA jANiyabA32' sarve'pi militvA trikasaMyoge dvAtriMzad bhaGgAH, jJAtavyAH 32," tathA ca trikasaMyoge audArikamizrAhArakakArmaNAnAmaSTauM bhaGgAH audArikamizrAhArakarmizra kArmaNAnAmaSTau bhaGgAH, AhArakAhArakamizrakArmaNAnAmaSTau bhaGgAH bhavanti, ityevaM rItyA sarva, .. saMkhyayA dvAtriMzad bhaGgA bhavantIti bhAvaH ||suu0 4 // , * catuSkasaMyogavaktavyatA- . :.1 . mUlam ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIra kAyappaogIya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappa- - ogI ya 1, ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogI ya, AhAraMga adhavA aneka manuSya AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, aneka manuSya AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura aneka manuSya kArmaNazarIrakAyana yogI hote haiN| (8) , . ... ye trikasayogI ekavacana aura bahuvacana kI vivakSA karane se, cAra taraha ke, ATha-ATha bhaMga arthAta saba milakara battIsa bhaMga siddha hote haiN| tIna-tIna prayogoM kA saMyoga isa prakAra kiyA gayA hai-odArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra ke saMyoga se ATha, audArikamizra, AhAraka aura kArmaNa ke saMyoga se ATha, audArikamizra, AhArakamizra aura kArmaNa ke saMyoga se ATha, tathA AhAraka, AhArakamizra aura - kArmaNa ke saMyoga se ATha / isa prakAra.. saba trikasaMyogI bhaMga, battIsa haiM / sU0 4 // athavA aneka manuSya AhAraka zarIrakAyaprayAgI hoya che, aneka manuSya AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI hoya che, aneka manuSya kAmaNazarIrakAyamayegI hoya che. (8) ji- - -A trika sagI ekavacana ane bahuvacananI vivakSA karavAthI cAra prakAranA ATha ATha bhaMga arthAta badhA maLIne batrIsa bhaMga siddha thAya che. traNe traNa prayogane sagaMA prakAre karela che-dArika mizra, AhAraka ane AhAraka mizrane saMgathI ATha - kArika mizra AhAraka ane kAmanA saMgathI ATha. dArika mizra, AhAraka mitra che ane kArmANanA saMgathI ATha tathA AhAraka AhAraka mizra ane kAzmaNanA saMgathI . -- bhoI. mA prahAre mA bhajI ni sa yogI maga trIma che. // 20 4 // pra0 110
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 874. / prathApanAsUtra--- sarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIra-: . kAyappeogiNo ya 2, ahavege ya oroliyamIsAsarIrakAyappaogI ya,.. AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo, ya, . kammAsarIrakAyappaogI ya 3, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa-. ogI ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappao. -- giNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4, ahavege ya orAliyamIsA sarIrakAyappaogIya, AhAragasarIrakAyappaogiNo. ya, AhAragamIsA- , sarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyaparaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyApaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya-6, ahavege; ya orAliyamIlAsarIrakAyappabhogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNoya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 7, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappa. ogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappa- :ogiNo ya 8, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhA- . ragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammA. sarIrakAyappaogI ya 9 ahavege ye orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo / ya AhAraMgasarIrakAyappaogI ya AhAraMgamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 10, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAya. ppaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappa ogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 11 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya. kammAsarIrakAyappaogiNo ya 12, ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 13, aha
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 5 jIvaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam -- 'vege ya orAliMyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappa ogiNoM ye AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 14. ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya15, ahavegeya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAraMgasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 16, evaM ee causaMjoeNaM solasa ...bhaMgA bhavaMti, savve vi ya NaM saMpiDiyA asIti bhaMgA bhavaMti, bANa' maMtarajoisavemAgiyA jahA asurakumArA ||suu0 5 // ' .. .. .. , chAyA-athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca : AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1, athavA ekazcaudArikamizra....:-. catuSkasaMyogavaktavyatA .. zabdArtha-(ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIra kAyappaogIya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogIya) -- athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyayogI, .. eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (1) ..(ahavege ya orAliyapIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraMgasarIrakAyappa ogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, 'eka AhArakamizraMzarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (2) - catuSka sacoga vaktavyatA hAtha-(ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI - ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) -mayA me mohA. ': rika mizrazarIrakAyayegI, eka AhAraka zarIrakAmagI , eka AhAraka mizrazarIrakAya prayegI, ane eka kAmaNazarIrakiyaprayegI (1) _ (ahavege. ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) - 424 4 mohAri mizrazArIrakAyaprayAgI, eka AhArakazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka mizrazarIrakAmagI, ane ghaNA kAmaNazarIrakAyaprayegI (2)
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. ....... .. pradhApanAstre - zarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakoyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI- ca, kArmaNa zarIrakAyaprayogiNazca, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakaMmizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 3, aMthavA ekaca audArikamizrazarIrakAyapraya gIca, AhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazva4, athavA ekazcaudArikamizrazarIrakAyaprayogI.ca, AhAraka zarIrakAyaprayogiNazva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogIca 5,, athavA - ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhAragazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIra (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappa"ogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (3) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappa- ogI.ya, AhAragamosAsarorakAyapaogiNo ya, kammAsarIrarakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikarmizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakarmizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kaarmnnshriirkaaypryogii| (4): .. . . ... ... .. .. .... (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI.ya, AhAragasarIraMkAyappao.giNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogIya, kammAsarIrakAyappaogI ya)athavA / koI eka audArikamikhazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, - eka koI kArmaNazarIrakAyaprayogI / (5) . . . (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappa.. , (ahavege :ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ye, AhAraga sarIrakAyApaogI.ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogINo ya, kammAsarIrakAyApaogI ya) mA se mo24 mizra zarIrakAyaprayegI che, eka AhArakazarIrakAyamayegI, aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayoga bhane 4 mazarI24AyaprayogA (3) (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAgrAmIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNoya) mathavA 4 mohAri4 mishrzarIrakAyaprAgI, eka AhArazarIrakAyaDgI aneka AhAraka mizrazarIrakAyamIgI bhane bhane Ama zarI243yaprayogA (4) / . " it. - (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI, ya, AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya, . AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappayogI ya) athavA 4 maahaa||2 . zizarIrakAyogI, ane aneka AhAraka zarIrakAyaghagI, eka AhAraka mizrazarIra yayAgI, 3 me zarI24yaprayogI (5) . ......... .'
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 5 jIvaprayoge catuSkasaMyoganimparNam 977 kAyaprayogI ca kAmagazarIrakAyaprayogiNazcada, athavA ezca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca, athavA ekazca audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 8, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAya. ogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogo ya, kampAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA koI eka audArikamizarakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyapra. yogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, aneka kaarmnnshriirkaaypryogii| (6) ... (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiMNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) 'athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI,aneka AhArakazarIrakAyaprayogI ' aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kaarmnnshriirkaaypryogii| (7) I" :: (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappao. giNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) "athavA koIekaaudArikamizrazarIrakAyaprayogI,bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI / (8) 1. (ahavege ye orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ye, AhAragasarIrakAyataogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) - (ahavege 'ya orAliya mIsAsarIrakAyappaonI ya, AhAraga sarIrakAyappaogiNo ya, ' AhAraga mIsAsarIrakAyApaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) mAge mohara mizrazarIrakAyaprayegI, aneka AhArakazarIrakAyaprayegI eka AhArakamizrazArIrakAyapagI, bhane bhaAN27praye bhI. (6) ", (ahavege ya orAliya 'mosAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga, sarIrakAyApaogiNo ya, AhAraga mosAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) mA mohaarika mizrazarIrakAyaprayAgI, aneka AhArakazarIrakAragI , aneka AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ane eka ThAmaNuzarIrakAyadRgI (9) . (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAraga sarIrakAyappaomiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappabhogiNo ya, kammAsarIrakAyApAgiNo ya) atha me bhiimaarika mizrazarIrakAyogI, ghaNA AhArakazorakAyayegI, ghaNu AhAraka mizrazarIramAya prayegI ane ghaNu kArmazarIrakAyaprayegI (8) . (ahaMvege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasagairakAyappaogIya, AhoragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) mathavA dhA mohori bhitra
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 880 . . . . . . . . . . . . ' ' , 'preApanAsa prayogiNatha, kArmaNazarIrakAyaprayogizca 16, evam ete catuHsaMyogena poDaza bhagA bhavanti, ' sarve'pi ca khalu saMpiNDittA azIti bhaMgA bhavanti, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA asurkumaaraaH| TIkA-atha catuSkasaMyogena manuSyANAM paDaza bhagAn prarUpayitumAha-'ahavege ya orAliyamisAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappabhogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammasarIrakAyappaogI ya 11 athavA ekaca- kazcana manuSyaH audArikagarIrakAya. prayogI ca AhArakazarIrakAyaprayogI ca AhArakamizragarIrakAyaprayogI ca, kArmaNazarIrakAya (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamarIrakAyappaogiNo ya,AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappabhogiNoya) athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, vahuta kArmaNazarIrakAyaprayogI / (16) ' (evaM) isa prakAra (ete) ye (causaMjoeNa) cAra ke saMyoga se (solasa bhaMgA) solaha bhaMga (bhavaMti) hote haiM (savve vi ca NaM saMpiMDiyA) saba milakara (asIti) assI (bhaMgA) bhaMga, (bhavati) haiM (vANamaMtarajoisavemANiyA jahA asurakumArA). vAnavyantara, jyotiSka, vaimAnika asurakumAroM kI trh| ... . catuSkasaMyogavattapatA .. TIkArtha-ava cAra-cAra prayogoM ke saMyoga se hone vAle manuSyoM saMbaMdhI. ' solaha bhaMgoM kI prarUpaNA kI jAtI hai: * athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI" (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AharagasarIrakAyappaogiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA ghag mohA4i mizrazarIrakAyayegI, ghaNA AhArakazarIrakAyapragI, ghaNuM AhAraka mizrazarIrakAyogI ghA mazarI24AyaprayAzI. (16) (evaM ceva) se prahAre (ete) se (cau saMjoeNaM) yAra sayogayI (solasa bhaMgA) sola Hi (bhavaMti) thAya che (savve vi ya NaM saMpiDiyA). madhA mAna (assIti) mesI (bhaMgA) lana (bhavaMti) cha (vANamaMtarajoisavemANiyA jahA asurakumArA) vAnavyanta2, jyoti04, bhane / vaimAnika asurakumAranI jema yatu04 saya pataSyaMtA ' . . . - TakAtha-have cAra-pragonA saMgathI thanAra manuSya saMbandhI seLa bhaMganI prarUyaa 4rAya che. athavA keI eka manuSya audArika mizrazarIrakAyaDgI hoya che, eka ahAraka zararakAyamayegI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyamI thAya che, ane eka kArpaNa
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ ameyabodhinI TIkA pada 16 khu0 5 jIvaprayoge catuSkarmayoganirUpaNam prayogI ca bhavati 1, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappa ogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 2, athavA ekazcakazvana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, bhAhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca kecana kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti2, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappabhogI ca AhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappabhogiNo ya kAmAsarIrakAyappogI ya 3' athavA ekazca-kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, AdhArakazarIrakAyaprayogI ca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kecit, kazcitkArmaNazarIra* kAyaprayogI ca bhavati 3, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyApogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyApayogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 4' athavA ekazca-kazcit bhaudArizamizrazarIrakAyaprayogI ca,AhArakazarIrakAyaprayogI ca, eke ca kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca, kecana kArmaNazarIrakAyayogiNazca bhavanti 1, hotA hai aura ekakANazarIrakAyaprayogI hotA hai / (1) . . athavA koI eka manuSya audArikarizarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhAkazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhAra kamizrazarIra kAyaprayogI hotA hai aura aneka manuSya kArsaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (2) / . . athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta-se AhArakamizarIrakAyaprayogI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai (3) / . athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM aura bahuta -le kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM (4) / ___ athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se AhAzarI2yaprayogI hAya cha (1) athavA keI eka manuSya audArika mizrazArIrakI prayAgI hoya che, eka AhAraka zarIrakAyaDgI hoya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hoya che ane aneka manuSya kArmajzarIrakAyaprayogI hoya che (2) athavA kaI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayoga, ghaNA badhA AhAraka sijhazarIrakAyaprayogI ane eka kAmaNazarIrakAyaprayogI utya che (3) athavA keI eka manuSya dArika mizrazarIrakAyaprayogI hoya che, eka AhAraka zarIrakAyaprayogI hoya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyamayogI hoya che ane ghaNA kArmaNa shrii27|ypryogii hAya che. (4)
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 / / .. pradhApanAsatre prayogI ca 9, athavA ekecaudArakamizrazarIrakAyayogiNazca AhArakazarIrakAyaprayogI ca " AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca vAgaNazarIrakAyaprayogiNazca 10, athavA eke ca audArika* mizrazarIrakAyaprayogiNazca AdArakagarIrakAyaprayogI ca gAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca / kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 1,1, athavA ekaca audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhA rakazarIrakAyaprayogI ca, bhAhArakamizrazarIrakAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca 12, , athavA bahuta audArikamizrazarIraMkAyaprayogI, eka koI AhArakazarIrakAyapra. __ yogI,eka AhArakanizrazarIrakAyaprayogI aura eka kaarmnnshriirkaaypryogii|(9) / / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyapaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa* ogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, 'kammAsarIrakAyappaogiNo ya) / athavA bahuta. audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, ' eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (10) __.,, (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa. ogI ya, AhAragIsAsarIraMkAyappaogiNo. ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) 1, athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kaarmnnshriirNkaaypryogii| (11) (ahavege ya orAli yamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappa. ogIya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) -athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, ghahuta AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta kaarmnnshriirkaaypryogii| (12) zarIrakayaprayeLa, kei eka AhArakazarIrakAyamayegI, eka AhAraka mizrazarIrakAyayogI mana meM bhI shau25|ypryogii (6) , (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappogI ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) mathA ghaya mohArika mizra zarIrakAmagI, eka AhAraka zarIrakAyaDyegI, eka AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI ane ghaNA kAmathazarIrakAyamI . (10) - (ahavege ya orAliya mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA ghayA mohA24 bhitra zarIrakAyaprayegI, eka AhAraka zarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhAraka mizrazarIraskAyaprayoga, bhane 4 4madhuzarI24AyaprayogA (11) . . / (ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyApaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogI ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, kammAsarIrakAyappaogiNo ya) athavA gharjl mohaarika mizrazArikAyagI ' eka ADAraka zarIrakAyaDgI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAya prayAgI, ghA- mazarIyaprayogI (12)
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU. 5 jIvaprayoge catuSkasaMyoga nirUpaNam athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca AhArakazarIrakIya prayo gaNatha AhArakamizrazarIrakAya prayogI ca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 13, athavA ekecaudArikamizrazarIra kAryaprayogiNazca AhArakazarIrakAya prayogiNazca, AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kArmaNazarIrakAya prayogiNacaM 14, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNatha, AhArakazarIra kAyayogiNazca bhAhArakamithazarIra kAyaprayogiNazca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca 15, athavA eke caudArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca AhArakamizrazarIrakAya 879 ( ahavege ya orAliyamIsAsarI ra kAryappaogiko yaM, AhAragasarIrakAyappaogiNoya, AhAragamIsAsarIrakA yappaogo ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA koI bahuta audArika mizra zarIrakAyaprayogI bahuta AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka mizra zarIra kAyaprayogI aura eka kArmagazarIrakAyaprayogI / (13) L I . ( ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya, AhAragasarIrakAyappaogiNopa, AhAra kamIsAsarIrakAyappaogI ya, kampAsarIra kAyappaogiNI ya). athavA bahuta audArikamizrazarIrakAyaprayogI, bahuta AhArakazarIra kAyaprayogI, eka AhArakamizra zarIrakAyaprayogI aura bahuta kArmaNazarIra kAyaprayogI / (14) ( ahavege ya orAliyamIsAsarIra kAya ppaogiNo ya, AhAragasarIrakAyapaogiNo ya, AhAraganI sAsarIra kAyappa ogiNo ya, kammA sarIrakAyappaogI ya) athavA kAI bahuta audArikamizra zarIra kA yaprayogI, bahuta AhArakazarIrakA - prayogI, bahuta AhArakamizra zarIra kAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI / (15). ( ahave ya orAliyamIsAsarI rakAyappa ogiNo ya, AhAragasarIrakA yApaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya, kammAsarIrakAyappaogI ya) athavA dhayA mohAri mizra zarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayAgI ane eka kALuzarIrakAyaprayeAgI (13) ( ahavege 'ye 'orAliyamI sAsarIrakAyappaogiNo ya, ohAragasarIrakAyApaoMgiNIya, AhAragamIsAsarIrakAyappaagI ya, kammAsarIrakAyA paogiNo ya) athavA dhaNA sauhAra4 mizrazarIrakAyaprayAgI, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayegI, eka AhAraka mizraza2I2kAyaprayegI ane ghaNA kArmAMNuzarIrakAyaprayeAgI. (14) ( ahavege ya orAliyamIsAsarI rakAyappa ogiNo) ya, AhAragasarIrakAyA ogiNo ya, AhAraga mIsAsarIrakA yappaogiNo ya, kammAsarIrakAyA pagogI ya) athavA adha ghayA gohaaki mizrazarIrajhAyapaMcagI, ghaNA AhArazarIrakAyaprayegI, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAya ayogI ne zo armI 'zarIrAyaprayogI.' (15)
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 283 serverea 3 'aveya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAogI ya kammAsarIrakAyappaogI ya 5' athavA ekaca kathana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca kecit kazcid AhAraka mizrazarIrakArprayogI ca kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca savati 5, ' ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya, AhAragasarIrakAyappaogiNo ya, AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarorakAyapaogiNo ya 6' athavA ekacaudArikamizrazarIrakAyaprayogI ca, ekeca AhAra zarIrakA prayogiNatha, ekaca AhAraka mizrazarIrakA yaprayogI ca, ekeca kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 6, 'ahaveMge ya orAliyamIsAsarIrakAyappaAgI ya AhAragasarIrakAya ogaNoya AhAragamI sAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ya 7' athavA eka- kazcana audArikamizrazarIrakAyaprayogI ca kecit AhArakazarIrakAya prayogiNazca, kecana AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNaztha, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 7, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaogiNo ya AhAraga mIsAsarIrakAyappaogiNo ya kampAsarIrakAyappabhagiNI ya 8' athavA eka- kazcana audA zarIra kA prayogI hote haiM, koI eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai aura koI eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (5) - athavA koI eka audArikamitrazarIrakAyaprayogI hotA hai, vahuta-se AhA rakazarIrakA prayogI hote haiM, koI eka AhArakamizrazarIra kAyaprayogI hotA hai aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (6) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka AhAra kazarIra kA prayogI hote haiM aneka AhArakamiazarIrakAyaprayogI hote haiM aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (7) athavA koI eka manuSya audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se athavA kAi eka audArika mizrazarIrajhAyaprayogI heAya che, ghaNA AhAraka zaura kAyaprayogI hAya che, keAi eka mahAraka mizrazarIrakayaprayoI hAya che ane kaMI eka kAma NuzarIrakAyaprayogI heAya che. (5) athavA kAI eka audArika mizrazarorakAyaprayogI hAya che, ghaNA aDhAraka zarIrakAyaprayogI hAya che, keAI eka AhAraka mizrazIrakAyaprayogI heAya che. aneka kANu zarIrakAyaprayogo haiAya che (6) athavA kAMi eka manuSya baudArika mizrazarIrakAyaprayogI hAya che, aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI hAya che, 'aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hAya che ane eka kANu zarIrakAyaprayogI hAya che (7) athavA kAi eka manuSya audyArika mizrazarIrakAyaprayAgI hAya che, ghaNA manuSya
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadodhinI TIkA pada 16 0 5 jIvaprayoge catuSkasaMyoganirUpaNam 883 rikamitrazarIrakAyaprayogI ca, AhArakazarIrakAyanayogiNazca, AhAraka mizrazarIra kA yaprayo giNaca, kArmaNazarIra kAyaprayogiNatha, kecana bhavantIti 8, 'ahavege ya orAliyamIsA'sarIrakAyapabhogiNo ya, ADAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamIsAsarI rakAyappaogI - ya kammAsarIrakAyappaogI ya 91 athavA ekeca - kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogife kathit AhArakazarIrakAyaprayogI ca kathana AhAraka mithazarIra kAya prayogI, ca, kacit kArmaNazarIrAyaprayogI va bhavati 9, ' ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAryappaogigoya, AhAragasarIrakAyappaogI va AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kampAsarIrAkAyappaogiNo ca 10, athavA ekeca kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca kathana AhArakazarIrakA yogI ca kathida AhArakamizrazarIrakAyaprayogI ca kecana kArmaNazarIrakaterature bhavanti 10, 'aivege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhArareventeenI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kampAsarIrakAyappa ogI ya 11' athavA ekeca - manuSyAH audArikamizrazarIrakAyaprayogiNatha, ekaca AhorakamanuSya AhArakazarIrakAyamayogI hote haiM, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAryaprayogI hote haiM, bahuta se kArmaNazarIra kAyaprayogI hote haiM / (8) athavA bahuta se manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, koI eka AhArakazarIrakA prayogI hotA hai, eka AhAraka mizrazarIra kAyaprayogI hotA hai, eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai / (9) athavA bahuta se audArikamizrazarIrakAyapayogI hote haiM, eka koI AhArakazarIrakA prayogI hotA hai, eka AhArakasizrazarIra kAyaprayogI hotA hai aura bahuta se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (10) athavA vahuta-se audArikamizra zarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakArprayogI hotA hai, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hAya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hAya che, ghaNA arbhazuzarIrAyaprayojI hoya hai. (8) athavA ghaNA manuSya audArika mizrazarIrakAyaprayogI hAya che, koI eka AhAraka zarIrakAyaprayogI haiAya che, eka AhAraka mizrazIrakAyaprayogI haiAya che eka kAma NuzarIraaaypryogii hoya che. (8) athavA ghaNA audArika mizrazarIrakAyapratyeAgI hAya che, kaI eka AhArazarIrakAya prayAgI hAya che. eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hAya che ane ghaNA TANuzarIrakAyapryogii hoya che (10) 3 * athavA ghaNA audArika mizrazarIrakAyaprayAgI heAya che, eka AhArakazarIrakAyaprayAgI hAya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI hAya che, eka kANuMzarIrakAvaprayegI hAya che (11)
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 jhopanAsa zarIrAyaprayogI ca, ekeca AhArakamizrazarIrakAyaprayogiNaca, ekaca kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 11, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNI ya AhAragasarIrahttogIya AhAragamItAsarIrakAyappaogiNI ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 12' athavA ekeca kecana audArika mizrazarIrakAyaprayogiNaztha, ekatha AhArakazarIrakAyaprayogI ca, ekecAhAraka mizrazarIrakAyaprayogiNatha, ekeca kArmaNazarIrAyaprayogiNazca bhavanti 12, 'ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAvappaogiNI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappabhogI ya 13' athaNa ekeca - kevana audA[rikamizrazarIrakAyaprayogiNaca, kecana AhArakazarIrakAyaprogiNazca kazcid AhArakamizra - zarIrakAya prayogI ca kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 13, 'aveze ya orAliyamosAMsarI kAyappaogiNo ya AhAragamarIrakAyappaogiNI ya AhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 14' athavA ekeca kecana audArikamizrazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNaJca kaJcida AhArakamithazarIrakAyamayogI ca kecit kArmaNazarIrakAyaprayogiNazca bhavanti 14, 'avege ya orAliyamIsAsarIrakAyappa kArmaNazarIra kAyaprayogI hotA hai / (11) , - athavA cahuta-se audArikamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, bahuta-se AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, bahuta se kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (12) athavA bahuta se audArikamizra zarIra kAyaprayogI hote haiM, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, eka kArmaNazarIrAyaprayogI hotA hai / (13) - athavA bahuta-se audArikamizra zarIrakAyaprayogI, hote haiM, bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, aneka kArmaNazarIra kAya prayogI hote haiM / (14) athavA bahuta se audArika mizrazarIra kAthaprayogI hote haiM, bahuta-se AhA athavA ghaNA audArika mizrazIrakAyaprayAgI hoya che, eka AhArakazarIraDhAya prayAgI hAya che, ghaNA AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI hAya che, ghaNA kANu zarIrakAyaprayANI hAya che (12) athavA ghaNA audArika mizrazarorakAyaprayAgI hoya che, ghaNA AhAraka zarIrakAya pratyeAgI hAya che, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayegI hAya che, eka kALuzarIrakAya prayogI hoya hai. (13) aghavA ghaNA audArika mizrazarIrakAyaprayeAgI heAya che, ghaNA AhArakazarIrakAyaprayeAgI hAya che, eka AhAraka mizrazaaurakAyaprayegI hAya che, aneka kANazarIrakAyaprogIDAya che. (14) athavA ghaNA audArika mizrazIrakAyapratyeAgI hAya che, ghaNA AhArakazarIrakAya
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ vodhinI TIkA pada 96 805 jIvaprayoge catuSkasaMyoga nirUpaNam sTepa ogiNo ya AhAragatarIrakAyapajIviyo ya, AhAragagosAsarIrakAyappa bhogiNo ya kammAsarIrakAyappaogI ca 15' athavA ekeca - kecana audArikamizrazarIra kAyama yogiNazca, AhArakazarIrakAyaprayogiNazca, AhArakamizrazarIrAyaprayogiNazca bhavanti, kazcit kArmaNazarIrakAyaprayogI ca bhavati 15, 'ahave ya orAliyagI sAsarIrakAyappaogiNo ya AhAragasarIrakAyappaobhigo va AhAtyamIsArIkAyapaogiyo ya kampAsarIrakAyaSyaogiNo ya' 16' athavA ekeca-kecana audAritamizrArIrAyaprayogiNazca, AhArakazarIra kAya prayogaNazca kecit, kecana AhAra mizrasarIrakAvaprayogigagya, kevana kArmaNazarIrAyaprayoH gaNazca bhavanti 16, ' evaM ee causaMjoe solasa bhaMgA sarvati' enas - utarItyA ete - pUrvoktAcatuH saMyogena poDaza bhaTTA bhavanti tathA ca audArika mizrAhAraka mizrakArmaNarUpacaturNIpadAnAmekatvAbhyAM poDaza mA sampanbAra, 'sanveti ya NaM saMpiMDiyA atIti bhaMgA bhavaMti' sarve'pica khalu ekadviniyatuH saMyoviziSTAH saMpiNDitAH militAH santaH azIti bhadrA bhavanti, tathA ca prathamasaMyoge aSTI, dvikarUMyoge caturviMzatiH, trisaMyoge dvAtriMzad, zarIrakAzAnI hote haiM, bahuta-se AhAraka mizra zarIra kAyaprayogI hote haiM, eka kArpaNazarIrAyaprayogI hotA hai / (15) athavA pata-se audArika mizrazarIrakA prayogI hote haiM, bahuta-se AhArakazarIrakAmayogI hote haiM, bahuta-se AhAnkamizrazarIra kAyaprayogI hote haiM aura bahuta se kArmaNazarIrAyaprayogI hote haiM / (16) ye cAra-cAra prayogoM ke saMyoga se solaha bhaga hote haiM / audArikamizra, AhAraka, AhArakamitra aura kArmaNa ina cAra ke saMyoga se, ekavacana aura bahuvacana kI zikSA se solaha saMga sampanna hue / eka, do, tIna aura cAra ke saMyoga vAle saba saMga mila kara astI hote haiM yathA-eka-eka prayoga te ATha, dvika saMyogI caubIsa, trisaMyogapatIla aura catuSkasaMyogI solaha / prayAgI heAya che, ghA AhAraka mizrazarI kAyaprayeAgI hAya che, eka kA'NuzarIkAyapraye,gI hoya che. (15) athavA ghaNA audArika mizrazaukAyaproga? huMya chaeN, ghaNA AhArazarIrakAya "prayeAgI hAya che, ghaNA AhAra- sithrazarIrakAyaprayAgI hAya che ane ghaNA kANuzarIra hAya prayogI hoya che (16) A cAra cAra pratye.geAtA saceAthI seLa la ga thAya che audArika mizra ahAraka ane AhArka mizra ane kANu e cAnA sa yeAgathI ekavacana ane bahuvacananI vivakSAthI sALa bhaMga sapanna thayA. eka e traNa ane cAranA sacegavALA badhA bhaMga maLIne eMsI thAya che, jema-eka eka pratyeAganA ATha, dvisa yegI cAvIsa trika sALI khatrIsa ane catuSTa sacagI sALa.
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ - dee mahApanAne prayogagatiH, evam-yathA prayogo zaNitaH tathA pApi bhaNitacyA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, jIvAnAM bhadanta ! katividhA prayogagatiH prajJaptA ? gautama ? paJcadazavidhA prajJaptA, vadyathA--satyamanaHprayogagatiH, yAvat-kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, nairayikANAM bhadanta ! phatividhA prayogagatiH prajJatA ? gautama ! ekAdaza vidhA prajJatA, tadyathA-satyamanaH prayogagatiH, evam upayujya yasya yativiza tasya tatividhA bhaNitavyA yAvad vaimAnikAnAm, jIvAnAM (kiMta pogagatI ?) prayogagati ke kitane bheda haiM ?. (paogagatI paNNarasavihA paNNattA) prayogagati pandraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saccamaNappaogagatI) latyamanaprayogapati (evaM jahA paogo bhaNito) isa prakAra jaise prayoga ke kheda kahe (tahA elAvibhANitavyA) isI prakAra yaha arthAt gati ke bheda bhI kahane cAhie (jAba kammagalarIralAyaogagatI) yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagati / / . (jIvANaM bhaMte ! kativihA paogagalI paNNatA ?) he bhAvana ! jIvoM kI kitane prakAra kI prayogagati kahI hai ? (gomA ! paNNaratavihA eNNattA) he gautama ! pandraha prakAra kI kahI hai (taM jahA-saccamaNappaogagatI jAva karUnaga. sarIrakAyappaogagatI) vaha isa prakAra-satyasanaprayojali yAvat kaarmnnshriirkaaypryoggti| (neraiyANaM bhaMte ! kaivihA paojagatI SaNNatA ?) he bhagavan ! lairathinoM kI kitane prakAra kI prayogagati kahI hai ? (goyalA ! ekkAravihA paNNalA) he gautama ! gyAraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saJcamaNappao . (se ki ta paogagatI ?) prayogamatinA sA maha cha ? (paogagatI paNNarasavihA paNNattA) prayogagati pa42 pradhAnI 4Iche-(taM jahA) te prasAra ke (saccamaNappaoga gatI) satyamanaprayogagati (evaM jaho paogo bhaNito) se are rebha prayoganA le| 4aa cha (tahA esA vi bhaNiyabA) me re mAnA arthAt tinale para 4 // naye (jAva kammagasarIrakAyappaogagatI) savat ezarI24yaprayogAta - (jIvANaM bhaMte ! kativihA paogagatI paNNattA 1) bhagavan ! vAnI sA 4tranI pragati kahI che? (goyamA ! paNNarasavihA paNNattA) he gautama ! 542 4AnI 4ii che (taM jahA-sacca manappaogagatI jAva phammagasarIrakAyappaogagatI) te, PAR satya manaprayApati yAvat kArmaNazarIrakAyapragagati . " (neraiyANaM bhaMte ! kAvihA paogagatI paNNattA ?) mAvan narayihAnI yA pranI ati 4I-cha ? (goyamA / ekArasavihA paNNattA) 8 gautama ! mazIyAra anI prayAtIhI che (taM nahA) te prAre (saccamaNapaogagatI) satya bhanaprayoga gati (evaM)
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ , prameyabodhinI TokA pada 16 sU0 6 gatiprapAtanirUpaNam ghara F 'bhadanta ! satyamanaH prayogagati yacit kArmaNazarIra kAyaprayogagatiH ? gautama ! jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamannaH prayogagatayo'pi, evaM taccaiva pUrvavaNitaM bhaNitavyam, bhaGgAstathaiva yAvad vaimAnikAnAm, tat eSA prayogagatiH 1, tat kA sA tatagatiH ? yaH khalu yaM grAma vA yAvat sanivezaM vA saMsthitaH asaMprAptaH antagapaye vartate, tat sA tatagatiH 2, atha kA sA bandhanacchedana gatiH ? bandhanacchedanagatiH - jovo vA zarIrAt, zarIraM vA jIvAt, tat sA bandhagagatI) satyamanaprayogagati ( evaM ) ima prakAra ( uvaujjiUNa) upayoga karake (jassa jativihA) jisakI jita ne prakAra kI (tassa tativihA) usakI utane prakAra kI (bhANivA ) kahanI cAhie (jAba) vaimANiyANaM) yAvat vaimAnikoM, taka / 1 (jIvANaM bhaMte ! saccagaNappaogaganI jAva kammana sarIrakAyappaogagatI) he bhagavan ! jIvoM kI satyavanaprayogagati yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagati (kavihA paNNattA ? ) kitanI taraha kI kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (jIvA savve vi tAva hojja saccamaNappaogagatI vi) jIva sabhI hote haiM satyamanaprayoga gati vAle bhI ( evaM taM caiva ) isa prakAra vahI (puJcavaNNitaM bhaNiya) pUrvavarNita kahanA cAhie (bhaMgA taheva ) bhaMga usI prakAra (jAva vaimANiyANaM) yAvat mAnakoM ke (se taM paogagatI) yaha prayogagati huI / (se kiM taM tatI ?) tatagani kyA hai ? (tatagatI) tatagati (jeNaM) jisake dvArA (gAmaM vA jAva sannivesaM vA saMpaTTite) grAma yAvat sanniveza ko ravAnA huA (asaMpatte) pahuMcA nahIM (aMtarApahe ) bIca rAste meM (vahati) vartta rahA hai (setaM tatagatI) vaha talagatI hai / (se kiM taM baMdhaNachedaNagatI ?) bandhanacheda nagati kyA hai ? (jIvo vA sarIrAo) ye rIte (jvaujjiUNa) prayoga zarIne (jassa jati vihA) benI bheTalA aAranI ( tassa tati bihA) tebhanI teTalA abharanI (bhANiyacyA) hevI leye (jAba vemANiyANaM ) yAvat vaimAnikA sudhI 4 '=' (jIvANaM bhaMte / saccamaNappaogagatI jAva kammasarIrakAyappaogagatI) he bhagavan ! bhavAnI satyabhana prayogagati yAvat arbha zarIrAya prayogagati (kaivihA paNattA ? ) DeMTalA prAznI uhI he ? (goyamA !) De gItabha ! ( jIvA savve vi tAva ho sacca ma gappa ogagatI vi) va gadhA hoya che, satyabhana prayogagativAjA pazu (evaM taM caiva) me are te4 (puvvavaNita bhANiyAM) pUrva varNita 'hevu le me (bhaMgA taddeva) lagate 54Are (jAva vaimANiyANaM) yAvat vaibhAninA (se taM paogagatI) yA prayogagati tha h (se kiM taM tatagati ?) tata gati zu che ? (tatagatI) taMtagatI (je NaM) bheo| (gAma vA jAva saMnivesaM vA saMpaTThite) grAma tara yAvat sannivezanI tara zvAnAthayA (asaMpatte) tyAM pahagyA nahI (aMtarApahe ) varace tAmAM (vaTThati) rahe hai, (setaM tatagatI) te taMtagati hai, 0 113 1 44
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 prazaoNpanAstra catuSkasaMyoge SoDaza bhaGgAH, sarvasaMmelate azItiH 80, 'vANamaMtarajoisavemANiyA jahA . asurakumArA' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH yathA asurakumArAH pratipAditA stathAprati pattavyA iti bhAvaH // 0 5 // gativaktavyatAmUlam-kaivihe NaM saMte ! gaiyavAe paNate ? noyamA ! paMcavihe gaippavAe paNNatte, taM jahA-pogagatI 1 tatagatI 2 baMdhaNachedaNagatI3 uvavAyagatI4 vihAyagatI5, se kiM taM paogagatI ? paogagatI paNNarasarihA paNNatA, taM jahA-saccamaNappaogagatI evaM jahA paogo bhaNiyo tahA esA vi bhANiyabA jAba kammagalarIrakAyappogagatI, jIvANaM bhaMte ! kairihA paogagatI papaNattA ? goyamA ! pavArasavihA paSNatA, taM jahA-saccamaNappaogagatI jAva kanmagalarIrakAyaprayogagatI, neraiyAgaM bhaMte ! kAbihA paogagatI paNNatA ? goyamA! ekArasavihA paNNatA, taM jahA-sacamaNappaogagatI, evaM ubaDajiUNa jassa jaivihA tassa taivihA bhANiyamA jAba demANiyANaM, jIvANaM aMte! saccamaNappaogagatI jAva kammagalarIrakAyappaogagatI kaivihA paNNattA ? goyamA ! jIyA savve vi tAva hoja saJcamaNappaogagatI vi, evaM taM cetra puvvavaNitaM bhANiyadhvaM bhaMgA taheba jAva vemANiyAgaM, se taM paogagatI 1, se kiM taM tatagatI ? tatagatI je NaM jaM gAnaM vA jAva sapiNavesaM yaza saMpaTie asaMpatte anApahe vahai, setaM tatagatI2, se ki taM baMdhaNachedaNagatI ? baMdhaNachedajagalI jIvA vA sarIrAo, sarIraM vA jIvAo, se taM baMdhaNachedaNagatI3, se kiM taM ukvAyagatI ? udadAyagatI tivihA paNNatA, taM jahA-khetovavAyagatI, bhavokvAyagatI, no bhavopavAyagatI, se kiM taM khettovavAyagatI? khetovavAyagatI paMcavihA __vAnavyantaroM, jyotiSakoM tathA vaimAnikoM kA pratipAdana asurakumAroM ke samAna samajha lenA caahie| vanavyana, tithya, taravaimAnikenuM pratipAdana asurakumAranA samAna samajI sena ma.
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 6 gatiprapAtanirUpaNam paNNattA, taM jahA-neraiya khetokvAyagatI1, tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI2, maNUsakhettovavAthagatI3, devakhetovavAyagatI4, siddhakhettovAyagatI5, se ki ta neraiyakhettovanAyagatI ? neraiyakhettovavAyagatI sattavihA paNNattA, taM jahA-rayaNappabhApuDhavi neraiyakhettovavAyagatI, jAva ahe sattamA puDhavineraiyakhettovavAyagatI se taM neraiyakhettovavAyagatI1, se kiM taM tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI ? tirikkhajoNiyakhettovavAyagatI paMcavihA paNNattA, taM jahA-egidiyatirikvajoNiyakhettovavAyagalI jAva paMciMdiyatirikvajoNiyakhetovavAyagatI, se taMtirikkhajoNiyakhettovavAyagatI 2, se kiM taM maNUsakhettovavAyagatI ? maNUsakhettokvAyagatI duvihA paNNatA, te jahA-samucchimamaNUsakhettovavAyagatI, ganbhavatiyamaNUsakhettovavAyagatI, se taM aNUsakhettovavAyagatI3, se kiM taM devakhettovavAyagatI ? devakhettokvAyagatI cauvvihA paNNattA, taM jahA-bhavaNavaidevakhettokvAyagatI jAva venANiyadevakhettovavAyagatI, se taM devakhettokvAyagatI 4 // 50 6 // ___ chAyA-katividhaH khala bhadanta ! gatiprapAtaH prajJaptaH ? gautama ! paJcavidhaH gatimapAtaH prajJaptaH, tadyathA-prayogagatiH 1, tatagatiH 2, vandhanachedanagatiH 3, upapAtagatiH 4, vihAyogatiH 5, tat kA sA prayogagatiH ? prayogagatiH paJcadazavidhA prajJaptA, tadyathA-satyamanaH gativaktavyatA , zabdArtha-(kaivihe gaM aMte ! gatippavAe paNNatte?) he bhagavan ! gatiprapati kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcevihe gaippavAe paNNatte) he gautama ! pAMca prakAra kA gatiprapAta kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (paogagatI) prayogagati (tatagatI) tatagati (vaMdhaNachedaNagatI) bandhana-chedanagati (uvavAyagatI) upapAtagati (vihAyagatI) vihAyogati / jati patavyatA Avat-(kaivihe NaM bhaMte ! gatippavAe paNNatte 1) 7 bhagavan / tiprabhAta 'eal prA2nA cha ? (goyamA ! paMcavihe gaippavAe paNNatte) 3 gautama ! yAMya pra gatiprabhAta cha (taM jahA) te mAre (paMogagatI) prayogamati (tatagatI) duti (baMdhaNachedaNagatI) mandhana chehanati (uvavAyagatI) 655tagati (vihAyagatI) vihAyoti
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ praadhnaa nacchedanagatiH 3, atha kA sA upapAtagatiH ? upapAnagatistrividhA prajJaptA-tadyathA-kSetropapAsagatiH, bhavopapAtagatiH, no bhayopapAtagatiH, atha kA sA kSetropapAtagatiH ? kSetropapAtagaMtiH paJcavidhA prajJaptAH, tadyathA-nairayikakSetropapAtagatiH 1, tiryagyonikakSetropapAtagatiH 2, manuSyakSetropapAtagatiH 3, devakSetropapAtagatiH 4, siddhakSetropapAtagatiH, atha kA sA nairayi. kakSetropapAtagatiH ? nairayikakSetropapAtapatiH sAvidhA prajJaptA, tadyathA-ratnabhApRthivI nairayi'jIva zarIra se (sarIraM vA jIvAo) athavA zarIra jIva se (se taM baMdhaNachedaNagatI) yaha dhaMdhanachedana gati huii| (se kiM taM uvavAyagatI?) upapAtagani kitane prakAra kI kahI hai ? (uvavAyagatI tivihA paNNattA) upapAtagati tIna prakAra kI agabhAlane kahI hai (laM jahA) vaha isa prakAra (khettoravAyagatI, bhavokvAyagalI, nobhavovadAyagatI) kSetropapA. tagati, bhadovapAtagati, nobhvoppaatgti|| - (se kiM taM khettovavAyagatI ?) kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (khettovavAyagatI paMcavihA paNNatA) kSetropapAtagati pAMca prakAra kI kahI hai (taM jahA) 'vaha isa prakAra (neraiyakhettovavAyagalI) nArakakSetropapAtagati (tirikkhavajoNiyaravettovavAyagatI) tiryagyonikSetropapAtagati (maNUsakhenovadhAyagatI) manuSya kSetropapAtagati devakhettovavAyagatI) devakSetropapAtagati (liddhakhettovavAthagatI) siddhkssetroppaatgti| .' (se kina neraiyakhettovacAyagatI?) nairayikakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai (neraiyakhettocavAyagato sattavihA paNNattA) nairayikakSetropapAtagali sAta (se ki taM baMdhaNachedaNagatI) man5na chenagati zu cha ? (jIvo vA sarIrAo) 01 zarIrathI (sarIraM vA jIvAo) athavA zarIra thI (setaM baMdhaNachedaNagatI) 2 madhana - chedana gati thaI 1 (se ki ta uvavAyagati ?) 64pAta gatimA 4AranI cha 1 (ugavAyagatI tivihA paNNattA) S5pAta gati ! 42nI 44ii cha (taM jahA) te // ||re (khettovavAyagatI bhavovavAyagatI, no bhavovavAya gatI) kSetrA5pAtagati 55gati, sa55AtAta - - (se kiM taM khettovavAyagatI ?) kSetrAtAti ||2nii cha ? (khettovavAyagatI paMcavihA paNNatA) kSetrAtagati paya prA2nI 31 cha (ta jahA) te // prAra (neraiya khettovavAyagatI) nA24 kSetropAtagati (tirikkhajoNiya khettovavAyagatI) tiyAna triopapAtagati (maNUsa khettokvAyagatI) manuSya kSetro55Atagati (deva khettovavAyagatI) 61 kSetropAgAta (siddha khettovavAyagatI) siddhakSetro5pAtagati ...(se kiMta neraiya khettovavAyagatI ?) 32yi kSetrIyapAtati 42nI cha ? (nera iya khetovAsagatI mattavihA paNNattA) naiyi4 kSetropapAtagati sAta nI 361 cha
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU. 6 gatiprapAtanirUpaNam kakSetrIpazAtagatiH yAvad avaH saptamapRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, tat sA nairayikakSetropapAtagatiH 1, atha kA sA tiryagyoni kSetropapAtagatiH ? tiryagyonika kSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptA, tadyathA-ekendriyatiryagyonikSetropapAtagatiH yAvat-paJcendriyatiryagyonikakSetropapAtagatiH, tat sA tiryagyonirukSetropapAtagatiH 2, atha kA sA manuSyakSetropapAta; gatiH ? manuSgakSenopapAtagati dvividhAH prajJaptA, tadyathA-saMmUcchimamanuSyakSetropapAtagatiH, garbhavyutkrAntikamanuSyakSetropapAtagatiH tat sA manuSyakSetropapAtagatiH3, atha kA sA devakSetroprakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (rayaNappabhApuDhavineraDyakhettovavAyagatI jAca ahesattamApuDhavi neraiyakhetodAyagatI) ratnaprabhA pRthvI nairayikakSe. - nopapAtagati yAvata tamatamApRthvI nairathikakSetropapAtagati (seta neraiyakhettovavAyagatI) yaha naiyikakSetropAlagati huii| (se siMta niriklajoNiyakhenobAyagatI ?) tiryacakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (nirikkhajoNiyakhettoravAyagatI paMcavihA paNNattA) tiryagyonikakSetropapAtagati pAMca prakAra kI kaho hai (ta jahA) vaha isa prakAra (egidiyatirikkhajoNiyakhettobadAyagatI jAba paMciMdiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagati) ekendriyatithaMcakSetropapAlagati yAvat paMcendriya tiryaca kSetropapAtagati (se. ta tirikkhajoNiyakhesocavAyagati) yaha tirthaconikakSetropapAtagati huii| __(se kiM taM majUsakhettovavAyagatI?) manuSyakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (maNUsakhettovavAyagatI duvihA eNNattA) manuSyakSetropayAgati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saMmucchimanasakhettovavAyagatI, gambhavakkaM tiyamaNUsakhettovavAyagatI) saMmUJchima manuSyakSetropapAtagati aura garbhajamanuSya (ta jahA) te 20 4Are (rayaNappabhA puDhavi neraiyakhettovavAyagatI jAva ahesattamA puDhavi neraiyakhettovavAyagatI) 2tnamA pRthvI na24 kSetropapAtati yAvat tamastamA pRthvI nAyi4 kSetro5pAtAtI (settaM neradeya khettovavAyagatI) mA nethi4 kSetropAtati / (se kiM taM tirikkha joNiya khettovavAyagatI 1) tiya ya kSetrotAtatI sAhAranI cha ? (tirikkhajoNiya khettoSavAyagatI paMcavihA paNNatA) tiyana kSetropapatagati yAMya nA che (ta jahA) te 21 // are ( egi diyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI jAva paMci diyatirikkhajoNiya khettovadAyagatI) mendriya tiya ya kSetro55AtAti yAvat yayendriya tiya ya kSetropAgAta (setta tirikkhanoNiya khettovavAyagatI) mA tiya yayAni kSetro pAtagati thaI (sekitaM maNUsa khettovavAyagatI ?) manuSya kSetro5pAtagati sAnI cha ? (maNUsakhettovavAyagatI duvihA paNNattA) manuSya 5pAtagati me 12nI 4ii cha (ta jahA) ,A 4Are (saMmUcchima maNUsa khettovavAyagatI, gambhavakaMti maNUsa khettopavAyagatI) sambha
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ Mu nepAla [pAtagatiH ? devakSetropapAtagati caturvidhA prajJatA, tadyathA - bhavanapatideva kSetropapAdagatiH, pAvad vaimAnikadeva kSetropapAtagatiH, tat sA devakSetropapAtagati: 4, / TIkA-pUrvavyApAravizeSAtmaka prayogasvarUpasya prarUpitatvena jIvAnAmajIdAmAJca prayogazAdeva gatirbhavatIti gatisvarUpaM prarUpayitumAha- 'kavi NaM bhaMte! gavAe puNNatte ?" he bhadanta ! katividhaH khalu gatiprapAnaH prajJaptaH ? tatra gamanaM gatiH sA ca dezAntaraviSayA paryAyAntaraviSayA prAptirUpA'vaseyA, tathAvidhAvA gateH prapAto gatiprapAta ityarthaH, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe gappavAe paNNace' pacaviyo viprapAtaH prajJaptaH 'taM jahAkSetropapAtagati (setaM maNUsa khettovavAyagatI) yaha manuSyakSetropapAtagati huI / (se kiM taM devakhettovavAyagatI ?) devakSetropapAtagali kitane prakAra kI hai ? (deva khettovavAyagatI cavivahA paNNattA) devakSetropapAtagati cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA ) vaha isa prakAra (bhanaNavaidevakhetsovavAyagatI jAva vaimANiyadeva khettovavAyagatI) bhavanapatideva kSetropapAtagati yAvat vaijJAnika devakSetropapAtagati ( se taM deva deto va vAyagatI) yaha devakSetropapAtagati huI / TIkArtha - vizeSa vyApArarUpa prayoga kA isase pUrva nirUpaNa kiyA gayA hai aura prayoga ke kAraNa jIvoM aura ajIvoM ko gati hotI hai, ataeva aba gati ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA jAtA hai / gautamasvAmI mana karate haiM- bhagavan ! gatiprapAta kitane prakAra kA kahA hai ? gamana karanA gati kahalAtA hai / eka deza se dUsare deza meM prApta honA aura eka paryAya tyAga kara dUsare paryAya ko prApta honA yahAM gati kA artha samajhanA cAhie / gati kA prapAta gatiprapAta kahalAtA hai / manuSya kSetropayAtagatI ne garla manuSya kSetropayAtagati (se taM maNUsa khettova vAyagatI ) A manuSya kSetropapAta gati thaI (se kiM taM deva khettovavAyagatI ?) deva kSetroyapAtayati sA prabhAranI ? (deva khettotravAyagatI cau vihA paNNattA) he kSetropapAtagati yAra aAranI uhI che (taM jahA ) te prare (bhavaNavad khettovavAcagatI jAva vaimANiya deva khettovavAyagatI) bhavanapati kSetropapAta gati yAvat vaibhAni deva kSetropayatagati ( se taM deva khettovavAyagatI) Aheva kSetropayAtaMgati thA. TIkA-vizeSa vyApAra rUpa prayeAgatuM AnA pahelA nirUpaNa karAyu che ane prayAganA kAraNe jIve ane ajIvAnI gati thAya che, tethI ja have gati svarUpatu nirUpaNa karAya che zrI gautamAmI prazna kare che--he bhagavan! gatiprapAta keTalA prakAranA kahyA che ? gamana karavuM gati kahevAya che. eka dezathI bIjA dezamAM prApta thavuM zyune eka paryAya tyAga karIne khIjA paryAyane prApta thavuM' ahIM gatinA atha samajavA joIe. 134 gatanA prapAta gati prapAta kahevAya che,
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ prapodhinI TIkA pada 16 1. 6 gatiprapAtanirUpaNam pabhogagatI 1, tatagatI 2, baMdhaNachedaNamatI 3, upavAyagatI 4, vihAragatI 5' tadyathAprayogagati 1, tatagatiH 2, bandhanacchedanazatiH 3, upapAtagatiH 4, vihAyotiH 5, tatra "vyApAravizeSAtmakaH prAguktasvarUpaH prayogaH paJcadazanakArakI bodhyaH, sa eva gatiH prayoga gatiH dezAntaraprAptilakSaNA vodhyA, satyamanaH prabhRtipudgalAnAM jIvena vyApAryamANAnAM yathA'yogamalpabahudezAntaraNasanAt 1, talagatiH-tatA-vistRtAcAsau gatitheti tatagatiH, tathA ca yaM grAmaM sannivezaM yA prati jinadattAdiH prasthitaH vinA taM grAmAdikam adyApi yAvana prApnoti tAvadantarApathi ekaikasmin padanyAse sati tattadezAntaraprAptisvarUyA gatirastIti sA tatagati yaMpadezyate / tatra padanyAsasya zarIravyApArarUpaprayogAtmakatayA prayogagatAvantarbhAvasaM bhave'pi vistRta tatmaviziSTatya talpa tato vyatiriktatvAt na punaruktisaMbhavaH 2, vandhanacchedanamatiH bandhanaraya chedanaM dadhacacchedanaM tasmAdgatiH vaznacchedanagatistu jIvena bhagavAn uttara dete hai-jaitama gatiprapAta pAMca prakAra kA hai, yathA-(1) prayo. ' gagati (2) tatagati (3) bandhana chevanagati (4) japapAlagati aura (5) vihayogati inameM se vyApAra rUpa prayoga pandraha prakAra kA pahele kahA jA cukA hai| prayogarUpa ___ gati ko prayogagati kahate haiM / yaha dezAntaraprApti rUpa hai, kyoMki jIva ke dvArA prerila satyanala Adi ke ghuddhala yathAyogya thoDI-bahuta dUra jAte haiN| tatA arthAta 'vistRta gati tattagati kahalAtI hai| jaise jinadatta Adi kisI grAma yA saniveza Adi ke lie ravAnA huA hai, kintu usa grAma yA saniveza taka abhI pahuMcA nahIM hai, bIca rAste meM hai aura eka-eka kadama Age bar3ha rahA hai, vaha tatagati kahalAtI hai| yadyapi kadama bahAnA jinadAsa ke zarIra kA prayoga hI * isa kAraNa yaha gati bhI prayogagati meM ginI jA sakatI hai, magara isameM vistatatA kI vizeSatA hone se alaga ginA hai, ataeva punarukti nahIM samajhanA cAhie / bandhana kA chedana honA bandhanachedana aura usase hone vAlI zrI bhAgavAna uttara Ape che-che gautama! gati prapAna pAMca prakAranA che jemake 1) prayogagati () tatajati (3) ma-dhana cheDna gati (4) 55tagati bhane (5) vihAyogati. temAthI vyApAra rUpa prAga paMdara prakAranA pahelA kahI didhela che. proprarUpagatine pragatati kahe che. e dezAntara rUpa che, kemake jIvanA dvArA prerita mana AdinA pagale yathA egya thoDA AghI dUra jAya che tatA arthAta vihatagati tatagati kahevAya che. jemake jinadatta bAdi daI gAmanA agara sanniveza Adine mATe ravAnA thayela che, paraMtu e { gAma ke sanniveza sudhI hajI pahecela nathI, vacamAM rastAmAM che ane eka eka kadama AgaLa vadhI rahela che, te tatagati kahevAya che. joke kadama vadhavuM jinadattanA zarIrano prAga ja che. e kAraNe A gati paNa prayoga gatimAM gaNAI zakAya che, paraMtu AmAM vistRta tatAnI vizeSatA hevAthI alaga gaNI che. tethI punarUkti na samajavI joIe,
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ .694 | ekhni parityaktasya zarIrasya zarIrAd vA nirgatasya jItamyAvaseza, korapanyandhavivAdaNDavIna prabhRtestu vihAyogati bheTatvamavase yas 3, upapAtagati:-upapAta:-prAdarbhAvara pA kSetramananobhavabhedAt trividho bodhyA, yathA-kSetropAno bhavopapAlI no bhopapAtamca, natra AkAzarUpaM kSetram yatra nairayikAdayaH prANinaH siddhAH pudgalA vA niSThanti, bhavAta-karmasamparajanpoM nairayika vAdiparyAyarUpo'vaseyaH, karmavazavartino bhavanti jIvA yasminini myutpateH, no bhavaH punaH karmasamparkasampAya nairayikatvAdi paryAyarahino bhAvyatirikta punarUpaH sidovA' yaseyaH, tadubhayasyApi pUrvokta bhavalakSaNAtItatyAna, tathAvidhopapAna evaM gatispapAtapatiriti4, vihAyogati:-vidhAyasA-AkAzana gati vihAyogatiH,tadabhedalo vakSyane, gautamaH pRcchati-se kiM taM paogaganI ?' adha kA nAma sA prayogagatiH pramatA ? bhagavAnAigati bandhanacheda nagati kahalAtI hai| yaha gati jIva ke bArA tyAne zarIra kI athavA zarIra se bAhara nikale jIva ko hotI hai| koza. phaTanale paraMDa ke dhIja kI Upara kI ora jogati hotI hai, yaha eka prakAra kI vinAyogani jamananI - cAhie / upapAta kA artha hai prAdurbhAva / usake tIna bheda hai-kSetropapAna, bhayo papAta aura nobhavopapAta / kSetra arthAt AkAza, jahAM nAraka Adi prANI, siddha aura pudgala rahate haiN| bhava arthAt karma ke saMsarga se hone vAle jIva ke nAraka Adi paryAya / jahAM jIva karma ke barAvartI hotele bhava kahate haiN| karmajanita narayikatva Adi paryAyoM se rahita-saba se bhinna pahala apavA siddha ko nobhava kahate haiN| kyoMki ye donoM hI pUrvokta bhava ke lakSaNa se rahita haiN| isa prakAra kA upapAta hI upapAtagati kahalAtA hai| vihAyas arthAt AkAza dvArA gati honA vihAyogati hai isake bheda Age kheNge| gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! prayogagati kile kahate haiM ? bandhananuM chedana thavuM badhana chedana ane tenAthI thanArIgati baMdhana chedagati kahevAya che. A gati jIva dvArA tyAgela zarIranI athavA zarIrathI bahAra nikaLela jIvanI hoya che. kezanA phATavAthI eraMDAnA bIjanI uparanI tarapha je gati thAya che, te eka prakAranI vihAgati samajavI joIe. upa2Atano artha che prAdurbhAva. tenA traNa bheda che-kSepa1 pAta, bhapAta ane te bhASapAta. kSetra arthAta Aza jyAM nAraka Adi prANI siddha ane pudgala rahe che. bhava arthAt karmanA saMsarga karanAra chavanA nAraka Adi paryAya. jyAM jIva karmanA vazatI bane che, tene bhava kahe che, kama janina naraThitva Adi - paryAthI rahita-bhavathI bhinna pudgala athavA siddhane no bhava kahe che, kemake e bane ja pUrvokta bhavanA lakSaNathI rahita che. e prakArane upapAtaja uparAta gati kahevAya che. . vihAyasa arthAt AkAza dvArA gati thavo vihA gati che. tenA bheda AgaLa kahIzuM. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! pragati sene kahe che?
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyabodhinI TIkA pada 16 sa. 6 gatiprapAtanirUpaNa 'paogagatI paNNarasavihA paNNattA' prayogagatiH paJcadazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-saccamaNappa, ogagatI evaM jahA pogo bhaNiyo tahA esAvi bhANiyavyA jAva kammagasarIrakAyappaogagatI' tadyathA-satyamanaH prayogagatiH, evaM yathA prayogaH paJcadazavidhaH pUrvoktasvarUpo bhaNitastathA epA'pi-prayogagatirapi bhaNitavyA-vaktavyA, yAvat-mRSAmanaHprayogagatiH, satyamRSAmanaHprayoMgagatiH, asatyamRpAmanaHprayogagatiH, satyavacaHprayogagatiH, mRpAvacaHprayogagatiH, satyamRSA vacaHprayogagatiH asatyAmupA vacaHprayogagatiH audArikazarIrakAyaprayogagatiH, audArikamizrazarIrakAyaprayogagatiH, vaikriyazarIrakAyaprayogagatiH, vaikriyamizrazarIrakAyaprayogagatiH, AhArakazarIrakAyaprayogagatiH, AhArakamizrazarIrakAyaprayogagatiH, kArmaNazarIrakAyaprayogagatiH, __ gautamaH pRcchati-'jIrANaM saMte ! kaivihA paogagatI paNNatA? he bhadanta ! jIvAnoM katividhA prayogagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paNNarasavihA paNNattA' paJcadazavidhA prayogagatiH jIvAnAM prajJaptA, 'taM jahA-saccama gappa bhogagatI jAva kammagasarIrakAyappabhogagatI' tadyathA-satyamanaHprayogagatiH, yAvat-asatyamanaHprabhRtiprayogagatiH, kAma bhagavAn-he gautama prayogagati pandraha prakAra ko kahI hai| vaha isa prakArasatyamanaprayogagati, ityAdi jaise prayoga ke pandraha bheda kahe haiM, usI prakAra prayogagati ke bhI pandraha seda samajhalene cAhie, arthAt satyamanaprayogagati, mRSAmanaprayogagali, latyazAsanaprayogagati, asatyAmRSAsanaprayogagati, satyavacanaprayogagati, asatyavacanaprayogagati, satyamRSAvacanaprayogagati, asatyamRSAvacanaprayogagati, audArikazarIrakAyaprayogagati, audArikamizrazarIrakAyaprayogagati, vaiphiyazarIrakAyaprayogagati, caikriyamizrazarIrakAyaprayogagati, AhArakazarIrakAthaprayogagati, AhArakSamizrazarorasAyaprayogamati, kArmaNazarIrakAyaprayogagati / gautalasvAmI-he bhagavAn ! jIvoM kI prayogagati kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! pandraha prakAra kI kahI hai, satyamanaprayogagati yAvat zrI bhagavAna-he gautama! pragagati paMdara prakAranI kahI che. te A prakAre satya mana pragagati ItyAdi jevA prAganA paMdara bheda kahyA che, eja prakAre pragatinA paNa paMdara bheda samajI levA joIe arthAt satyamanaprayogagati, mRSA mana prayogagati, satya mRSA mana pragagati, asatyAmRSA mana pragati, satyavacana praga gati, asatyavacana pragati, samRSA vacana prayogagati, asatyAmRSA vacana prayoga gati, audArika zarIrakAyaprogagati, audArika mizrazArIrakAya pragagati, vekiya zarIra kAya pragati, vikriya mizazarIrakAya prayogagati, AhAraka zarIrakAya pragagati, AhAraka mizrazarIrakAyachagagati, kAmaNazarIrakAyapragati zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jInI pragati keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! paMdara prakAranI kahI che, satyamanapragati yAvata kArmaNa
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ d prajJApanAtre NazarIrakAyaprayogagatiH, gautamaH pRcchati - 'neraiyA NaM bhaMte ! ivihA paoganatI paNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM katividhA prayogagatiH prataptA ? bhagavAnAha - 'goyamA / ' he gautama ! 'ekkArasavihA paNNattA' ekAdazavidhA prayogagatiH nairayikANAM prajJatA, 'taM jahA - sacamaNapaogagatI' tadyathA-satyamanaH prayogagatiH, ' evaM uvaujjiUNa jasma javidyA tassa var3avihA bhANiyacyA jAya vaimANigaNaM' evam pUrvoktarItyA upayujya upayogaM vidhAya - prayogAnu sAreNa vivicya yasya jIvasya yatividhA- - yAva prakArA gatiH saMbhavati tasya tatividhA-tAyaprakArA bhaNitavyA, yAvat - asurakumArAdi bhavanapati pRthivI kAyikA kendriyavikale ndriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathAyogyaM prayogagatiravaseyA, tathAca nairayikANAM satyamanaH prayogagatiprabhRti-asatyAmRpAvanaH prayogayati vaikriyazarIrakAyaprayogagati vaikriyamizrazarIrakAyaprayogagatiH, kArmaNazarIrAyaprayogagatirUpA ekAkArmaNazarIrakA prayogagati / gautamasvAmI - he bhagavAn ! nArakoM kI prayogagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAn he gautama ! nArakoM kI prayogagati gyAraha prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-satyamanaprayogagati ityAdi, upayoga lagAkara jisa jIva kI jitane prakAra kI gati kA saMbhava ho, usakI utane hI prakAra kI gati kahalenI cAhie / isa taraha asurakku gara Adi bhavanapatiyoM kI, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM kI, vikalendriyoM kI, paMcendriyatiryaMcoM kI, manuSyoM kI, vAnavyanpara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI prayogagati yathAyogya samajhalenI cAhie / isa kathana ke - anusAra nArakoM kI satyamanaprayogagati Adi, atyAdAvacanaprayogagati, vaikriyazarIrakAyama yogagati, vaikriyaminyazarIrakAprayogagati, kAryaNazarIrakAyaprayogagati rUpa gyAraha prakAra kI gati jAnanI cAhie / isI prakAra asurkuzarIrakAyaprayAgagatI. zrI gautamasvAmI-nArakanI pratyeAgagati keTalA prakAranI kahI che ? zrI bhagavAna hai gautama ! nArakAnI pracAgagati agIyAra prakAranI rahI che, te A prakAre--satyamana pratyeAgagati vigere, upacega karIne je jIvanI jeTalA prakAranI gatinA sabhava hAya, tenI teTalA ja prakAranI gati kahevI joIe. eja rote asurakumAra Adi bhavana praticAnI, pRthvIkAyika Adi ekendriyena, visendriyAnI, 5 cendriya tiya`cenI manuSyAnI, vAnavyantara, caiAtiSka ane vaimAnika devAnI prayAgagati yathA cegya samajI levI teIe. A kathananA anusAra nArakAnI satyamanaprayAgagati mAdi, asatprAsRSA vacana pracegagati, vaikriya zarIrakAya pratyeAgagati, vaikriya mizrazarIrakAya prayogagati ka!*Nu zarIra jAya pratyeAgati rUpa agIAra, prakAranI gati jANDI joI e prakAre surakumAra AdinI pazu gati samajavI joIe, *
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU06 gatiprapAtanirUpaNam dazagatayaH prajJaptA avaseyAH, evamasurakumArAdIna mapi codhyam, gautamaH pRcchati-'jIvANaM' bhaMte ! saccamaNappabhogagatI jAva kammagasarIrakAyappaogagatI ?' he bhadanta ! jIvAnAM ki satyamanaHprayogagati bhavati ? yAvat-kiMvA asatyamanaHprayogagati bhavati ? kiMvA ityAdi. rItyA yAvat-kiMvA kArmaNazarIrakAyaprayogagati bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jIvA savve vi tAva hoja saccamaNappayogagatI vi' jIvAH sarve'pi tAvad bhaveyuH satyamanaH prayogagatayo'pi 'evaM taM ceva puvvavaNiyaM bhANiyadhvaM bhaMgA taheva jAva vemANiyANaM' evamuktarItyA tacaiva-prayogAnumArameva pUrvavaNitaM bhaNitavyam-vaktavyam bhaGgA stathaiva-prayogAnusArameva yAvad nairayikAdi vaimAnikAntAnAM vaktavyAH, ityevaMrItyA prayogagati mupasaMharan Aha-'setaM paogagatI 1' tat-tasmAtkAraNAta, sA-pUrvoktA khalu prayogagati ravaseyA, gautamaH pRcchati-se kiM taM tata gatI ?' atha kA khalu sA tatagagatiH prajJaptAH? bhagavAnAha'tatagatI je NaM jaMgAma vA jAva saNNivesaM vA saMpar3hie asaMpatte aMrApahe vaTTai, se taM tatagatI2' tatagatimtAvad-yaH khalu kazcijjIvaH yaM grAmaM vA yAvat-kaTaM vA saMvAI vA AzramaM vA maDamba vA sannivezaM vA prati saMprasthitaH kintu asaMprApta:-na yAvat saMprAptavAn, antarApathe-madhye mArga vartate-tiSThati, tAvatkhalu tat-atha sA tatagatiH prajJatA 2, gautamaHpRcchati-'se ki taM mAra Adi kI bhI gati samajhalenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIvoM kI kyA satyamanaprayogagati hotI hai yAvat kyA kArmaNazarIrakAyaprayogagati hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jIva saba satyamanaprayogagati vAle bhI hote haiM, ityAdi vaha saba kahalenA cAhie jisakA kathana Upara kiyA jA cukA hai| aba prayogagati ke kathana kA upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha prayogagati kA nirUpaNa samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! tatagati kise kahate haiM? bhagavAn-he gautama ! koI jIva kisI grAma, karyaTa, saMbAha, Azrama, maDaMgha ardhavA saniveza kI ora ravAnA huA haiM, kintu vahAM taka pahuMcA nahIM hai, bIca zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIvanI zuM satyamanA pragati hoya che yAvata zuM kAmaNa zarIrakAya pragati hoya che? zrI bhagavAna-gautama! jIva badhA satyamana pragativALA paNa hoya che, vigere e badhuM kahevuM joIe jenuM kathana Upara karAeluM che, have pragagatinA kathanane upasaMhAra karatA kahe che A prayogagatinuM nirUpaNa samajavuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! tatagati zene kahe che? zrI bhagavAna-kaI jIva koI grAma, karvaTa, saMvAha, Azrama, athavA sa nivezanI tarapha ravAnA thayela che, paNa tyAM sudhI pahoMcela nathI, vacamAM rastAmAM che, tenI te samaye pra0 113
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApanA baMdhaNachedaNagatI ?' atha kA khalu sA bandhanacchedanagatiH prajJaptA? bhagavAnAha-'baMdhaNachedaNagatIjIvo vA sarIrAo sarIraM vA jIvAo, se taM baMdhaNachedaNagatI3' bandhananchedanagatistAyatjIvo vA zarIrAd nirgacchati, zarIraM vA jIvAd pramuktaM bhavati sA epA bandhanacchedanagatirucyate 3, gautamaH pRcchati-se ki taM upavAyagatI ?' atha kA khalu sA upayAtagatiH? bhagavAnAha-'uvavAyagatI tivihA paNattA' upapAtagati strividhA prajJaptA, 'taM jahA-khetoSapAyagatI, bhavovadhAyagatI, no bhavocavAyagatI' taghadhA-kSetropapAtagatiH, bhavopapAtagatiH, no bhavopapAtagatizca, * gautamaH pRcchati-'se kiM taM khettovavAyagatI ?' aya kA nAma sA kSetropapAtagatiH ? bhagavAnAha-'khettovavAyagatI paMcavidyA paNNattA' kSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptA 'taM jamA-neraiya khettovavAyagatI tadyathA-nairayikakSetropapAtagatiH-nairayikANAM kSetropapAtagatiH 1, 'tirI. khajoNiyakhettovacAyagatI2' tiryagyonikakSetropapAtagatiH2, 'maNUsakhettokvAyagatI3' manujyakSetropapAtagatiH 3, 'deva khettovavAyagatI 4' deva kSetropapAgatiH 4, "siddha khettovavArAste meM hai, usakI usa samaya jo gati hotI hai, vaha tatagati hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bandhanaccheda nagati kyA hai / bhagavAn-he gautama ! jIva zarAra se bAhara nikalatA hai, athavA zarIra jIva se pRthak hotA hai, ise bandhanachedanagati kahate haiN| gautamasvAmI-he bhagavAn ! upapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! upapAtagati tIna prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haikSetropapAtagati, bhavopapAtagati aura nobhvoppaatgti| gautamasvAmI-he bhagavan ! kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAna-he gautama ! kSetropapAtagati pAMca prakAra kI hai, vaha isa prakAra hainArakakSetropapAtagati, tiryacakSetropapAtagati, manuSyakSetropapAtagati, devakSetropapA je gati thAya che te tata gati che. -- zrI gautamasvAmI-De bhagavan ! annachehana jati cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! jIva zarIrathI bahAra nikaLe che athavA zarIra jIvathI pRthaka thAya che, tene bane chedanagati kahe che. gautamavAmI-he bhagavan! upapAtagati kene kahe che? ( zrI bhagavAna-upapAtagati traNa prakAranI kahI che-kSetro papAtagati, bhavApAtagati ane ne bhapapAtagati. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kSetro papAtagati keTalA prakAranI kahI che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kSetro papAtagati pAMca prakAranI chete A prakAre che-nAraka kSetrapApAtagati, tiryaMca kSetro pAtagati, manuSya kSetre pAtagati, deva kSetro papAtagati ane ! gAta cha.
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU. 6 gatiprapAtanirUpaNam yagatI5 siddhakSetropapAtagatiH 5, gautamaH pRcchati-se kiM taM neraiyakhettovavAyagatI ?' atha kA khalu sA nairayikakSetropapAtagatiH prajJaptA ? 'neraiyakhettoSapAtagatI sattavihA paNNattA' nairayikakSetropapAtagati stAvat-saptavidhA prajJaptA, 'taM jahA-rayaNappabhApuDhavi neraiyakhettovavAyagatI jAva ahesattamApuDhavi neraiyakhetovavAyagatI' tadyathA-ratnaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, yAvat-zarkarAprabhApRthivInairayikakSetropapAtagatiH vAlukAprabhApRthivI nairayikakSetrIpapAtagatiH, paGkaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH dhRmaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, tamaprabhApRthivI nairayikakSetropapAtagatiH, adhaHsaptamapRthivI nairayikakSetropapAsagatizca, prakRtamupasaMharanAi-se taM neraiyakhettovavAyagatI ?? sA epA nairayikakSetropapAtagatiH prajJaptA 1, _ 'se kiM taM tirikkhajoNiya khettovavAragatI ?' atha kA khalu sA tiryagyonika kSetropapAta gatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'tirikkha joNiyakhetovadhAyagatI paMcavihA paNNattA' tiryagyonika kSetropapAtagatiH paJcavidhA prajJaptA 'taM jahA-egidiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI jIva paMciMdiyatirikkhanoNiyakhettocavAyagatI'tadyathA-ekendriyatiryagyonikakSetropapAtagatiHyAvada tagati aura siddhakSetropapAtagati / gautamasvAmI-nArakakSetropapAtagati kise kahate haiM ? / bhagavAn-nArakakSetropapAtagati sAta prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hairatnaprabhApRthvI nArakakSetropapAtagati, zarkarAmabhApRthvInArakakSetropapAtagati, vAla. kAprabhApRthivI nArakakSetropapAtagati, paMkaprabhApRthvInArakakSetropapAtagati, dhUmaprabhApRthvInArakakSetropapAtagati, tamaHprabhApRthvInArakakSetropapAtagati aura adha:saptamapRthvInArakakSetropapAtagati / yaha nairathikakSetropapAtagati kA prarUpaNa haa| gautamasvAmI-tiryagyonika kSetropapAlagati kyA hai ? bhagavAn-tirthagyonikakSetropapAtagati pAMca prakAra kI hai, vaha isa prakAra hai-ekendriyatiryagyonikakSetropapAtagati, dvIndriyatiryagyonikakSetropapAtagati. siddha kSetro papAtagati. zrI gautamasvAmI-nAraka kSetro papAtagati kene kahe che? zrI bhagavanAraka kSetro pAtagati sAta prakAranI kahI che te A prakAre che-- prabhA pRthvI nAraka kSetro papotagati. zarkarA prabhA pRthvI nAraka kSetro papAtagati, vAlukAprabhA pRthvI nAraka kSetro papAtagati, paMkaNabhA pRthvI nAraka kSetro pAtaLatI, dhUmaprabhA pRthvI nAraka kSetropapAtagati, tamaHprabhA pRthvI nAraka kSetropapAtagati ane adhaHsasama pRthvI nAraka zretro. papAtagati, A nairayika kSetro papagatinuM nirUpaNa thayuM. zrI gautamasvAmI-ha bhagavad ! tiryanika kSetro papatagati zuM che ? zrI bhagavAna-tiryanika kSetro papAtagati pAMca prakAranI che-te A prakAre cheekendriya tiryanika kSetro papAtagati, kIndriya tirlagenika pheko pAtagati, rIndriya
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 prajJApanAstra -dvIndriyatiryagyonikakSetropapAtagatiH, sA epA tiryagyonikakSepapAtagatiH prajJaptA 2 / gautamaH pRcchati-'se kiM taM maNUsa khetovavAyagatI ?' atha kA khalu sA manupyakSetropapAta.. gatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'maNUsa khettobavAyagatI-duvihA paNNattA' manupya kSetropapAtagati stAvad dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-samucchima masakhettokvAyagatI' saMmRcchima manuSyakSetropapAtagati:-'gavbhavatiya maNUsa khetocavAyagatI' garbhavyutkrAntikamanuSyakSetropapAtagatizca, tadupasaMharanAha-'se taM manusakhettovavAyagatI 3' sA epA-pUrvoktA manuSyakSetropapAtagatiH prajJaptA, gautamaH pRcchati- se kiM taM devakhettovavAyagatI ! atha kA khalu sA devakSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-devakhettovavAyagatI caubihA paNNattA' devakSetropapAtagati zcatuvidhA prajJaptA, 'taM jahA-bhavaNavaI devakhettovavAyagatI, jAba vemANiyadevakhettocavAyatI' tadyathA-bhavanapatidevakSetropapAtagatiH, yAvad-vAnavyantara devakSetropapAtagatiH, jyotiSkadeva kSetropapAtagatiH, vaimAnikadevakSetropapAtagatiH prajJaptA, prakRtamupasaMhamAha-'se taM devakheto- vavAyAtI' sA eSA-pUrvoktA devakSetropapAtagatiH prajJaptA 4 ||suu06|| zrIndriyatiryagyonikakSetropapAtagati, caturindriyatiryagyonikakSetropapAtagati aura pNcendriytiygyonikkssetroppaatgti| yaha tiryagUyonikakSetropapatagati huii| gautamasvAmI-manuSyakSetropapAtagati kyA hai? . bhagavAn-manuSyakSetropapAtagati do prakAra kI kahI hai, vaha isa prakArasaMmUrchima manuSyakSetropapAtagati aura garbhajamanuSyakSetropapAtagati / yaha manuSyakSetropapAtagati huI ! ... gautamasvAmI-devakSetropapAlagati kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-devakSetropapAtagati cAra prakAra kI hai, yathA-bhavanapatidevakSetropapA"tagati, vAnavyantaradevakSetropapAtagati, jyotiSkadevakSetropapAgati aura vaimAnika devakSetropapAtagati / yaha devakSetropapAtagati kA kathana huaa| tiyanika kSetro papAtagati, caturindriya tinika kSetrapAtagati ane pacendriya tiryanika kSetrapAtagati. A tiryanika kSetro papAtagati thaI. zrI gautamasvAmI-he bhagavanuM ! manuSya kSetrapAtagati zuM che? * zrI bhagavAna he gautama! manuSya kSetro papAtagati be prakAranI kahI che, te A prakAre saMmUrNima manuSya kSetro pagAtagati ane garbhaja manuSya kSetre papAtagati. A manuSya kSetre5paatti 5. zrI gautamasvAmI-he bhagavandeva kSetreyapAtagati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna-he gautama! deva papAtagati cAra prakAranI che, jemake-bhavanapati deva kSetro papAtagati, vAyattara deva kSetrapAtagati, tiSka deva kSetro pAtagati, ane vimAnika deva kSetro pAtagati, A deva kSetrapAtagatinuM kathana thayuM.
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam siddhakSetropapAtAdivaktavyatA.. mUlam-se kiM taM liddhakhettokvAyagatI ? aNegavihA paNNattA taM jahA-jaMbuddIve dIve bharaheravayavAle sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIne cullahilavaMtasiharivAsaharapavvatasapakkhaM sapaDidisi siddhakhetodavAyapatI, jaMbuddIve dIve hesavataherapaNavAsasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhetovavAgatI, jaMbudIce dIce sadAvaha viyaDAvai vaTaveyaDU sapakvaM sapaDidisi siddhakhettokvAyatI, jaMbuddIve dIve mahAhimavaMtaruppivAsaharapatratasamakkhaM lapaDiditi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve harivAsarammagavAlalapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve gaMdhApAti sAlavaMtapadayabaTTaveyaDDa sapakkhaM sapaDidisi siddhakhetto. vavAyagatI, jaMbuddIve doke NisahaNIlavaMtavAsaharapavvatasapakkhi sapaDidisiM siddhakhettokvAyagatI, jaMbuddove dIve punavidehAvaravidehasapakkhi sapaDidisi siddhakhetokvAyagatI, jaMbuddIve dIve devakuru uttarakurusapa. 'khi sapaDidisi siddhakhetobAyagatI, jaMbuddIve dIve maMdarapavvayassa sapakkhi sapaDidisiM likhecoravAyagatI, lavaNe samuve sapakkhi sapaDidisiM siddhakhetovanAyagatI, pAyaisaMDe dIve purathimaddhapacchimaddhamaMdarapavvata sapakkhi lapaDidisiM siddhakhecocavAyagatI, kAloya samudasapakkhisapaDidisi siddhakhesovavAyagatI, purakharavaradIvaddhapurasthimachabharaheravayavAsasapakkhi lapaDidisiM siddha khetovAyagatI, evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddharmadarapavata lapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, se taM siddhakhattovavAyagatI5, se kiM taM bhavovavAyagatI ? bhavovavAyagatI cauvvihA paNNattA, taMjahA-neraiyabhavotravAyagatI, jAva devabhavovavAyagatI, se kiM taM neraiyasavovanAyagalI ? neraiyabhavovavAyagatI sattavihA 'paNNatA, taM jahA-evaM likhavajo bhedo sANiyabo jo ceva khettovavA_ 'yagatIe so ceva, se taM devabhavovavAyagatI, se taM bhavokvAyagatI / se
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradApanAsUce kiM taM no bhavovavAyagatI ? no bhavovavAyagatI dunihA papaNattA, taM jahApoggala No bhavovavAyagatI siddha no bhavovavAyagatI, se kiM taM poggalaNo bhavovavAyagatI ? poggala No bhavonavAyagatI jaNaM paramANu poggale logassa purathimillAo caramatAo paJcasthinillaM caramaMtaM egasamaeNaM * gacchai, paJcasthibhillAo vA caramaMtAo purathimillaM varamaMtaM egasamaeNaM gacchai, evaM uttarillAo dAhiNillaM uvarillAo hedillaM hiTillAo uvarillaM, se taM poggala No bhavoradAyagatI, se kiM taM siddhaNo bhavovavAyagatI ? siddhaNo bhavovavAyagatI duvihA paNNattA, taM jahAaNaMtarasiddha No bhavovavAyagatI, paraMparasiddha No bhojavAyagatI ya, se kiM taM agaMtarasiddha No bhavokvAyagatI ? aNaMtarasiddha No bhavovavAya- gatI papaNarasavihA paNNattA, taM jahA-titthasiddhaaNaMtarasiddha No bhavo. cavAyagatI ya jAva aNegasiddha No bhavovavAyagatI ya, se kiM taM paraMparasiddha No bhavovavAyagatI ? paraMparasiddha No bhavokvAyagalI aNegavihA paNNatA, taM jahA-apaDhamasamayasiddha No bhavovavAyagato, evaM dusamayasiddha No bhavocavAyagatI jAva aNaMtasamayasiddha No bhavovavAyagatI, se - siddha No bhavovadhAyagatI, se taM jo bhayovadhAyagatI, se taM uvavAya-- gatI4, se kiM taM vihAyagatI ? rihAyagatI lattaralavihA paNNattA, taM jahA-phusamANagatI? aphusamANagatI2, upasaMpajjamANagatI3, aNupa-saMpajjamANagatI4, poggalagatI5, maMDUyamatI6, NAvAgatI7, nayagatIda, chAyAgatI9, chAyANuvAtamatI10, lessAgatI', lesANuvAtagatI12, udisapavibhattagatI13, caupurisapavibhattagatI14, baMkagatI15, paMkagatI16, - ghNdhvimoynngtii27| se kiM taM phusamANagatI ? phulamANagatI jaM NaM . paramANupoggale dupaelie jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM aNNamaNaM - phusaMtANaM gatI pavattai, se taM phusamANagatI1, se kiM taM aphusamANagatI ? aphusamANagatI, jaM NaM eesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattai,
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ 903. prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam se taM aphusamANagatI2, se kiM taM upasaMpajjamANagatI ? uvasaMpajjamANagatI jaM NaM rAyaM vA juvarAyaM vA IsaraM vA talavaraM vA mADaMviyaM vA kuDuM.. viyaM vA inbhaM vA siddhiM vA seNAvaI vA satthavAhaM vA upasaMpajittANaM gacchai, se taM uvasaMpajjamANagatI3, se kiM taM aNuvasaMpajjamANagatI? aNuvasaMpajjamANagatI-jaM NaM eesiM ceva aNNamaNaM aNusaMpajittANaM gacchai, se taM aNuvasaMpajjamANagatI4, se kiM taM poggalagatI ? poggalagatI jaM NaM paramANupoggalANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM gatI pavvattai se taM poggalagatI5, se kiM taM maMDrayagatI ? maMDUyagatI-jaM NaM maMDUo phiDittA gacchai. se taM maMDUyagatI6, se kiM taM NAvAgatI ? jaM NaM NAvA putvavetAlIo dAhiNaveyAliM jalapaheNaM gacchai, dAhiNavetAlIo vA avaravetAliM jalapaheNaM gacchai, se taM NAvAgatI7, se kiM taM NayagaI ? NayagaI ja NaM Negama saMgahavavahAraujjusuyasahasamabhirUDhaevaMbhRyANaM nayANaM jA gatI ahavA savvaNayA vi jaM icchaMti se taM NayagatI8, se kiM ta chAyAgaI ? chAyAgaI jaM NaM hayachAyaM vA, gayachAyaM vA, narachAyaM vA, kiNNarachAyaM vA, mahoragachAyaM vA, gaMdhavvachAyaM vA, usahachAyaM bA, rahachAyaM vA, chattachAyaM vA, upasaMpajittANaM gacchai, se taM chAyAgaI9 se kiM taM chAyANuvAyagaI ? chAyANuvAyagaI-je NaM purisaM chAyAaNugacchai no purise chAyaM aNugacchai se taM chAyAaNuvAyagaI10, se kiM talessAgaI-jaM NaM kiNhalessA nIlalessaM pappa tA rUvattAe tA vaNNattAe tA gaMdhattAe tA rasattAe tA phAsattAe bhujo bhujo pariNamai, evaM nIlalessA kAulessaM pappa tA svattAe jA tAphAsattAe pariNamai, evaM kAulessA vi teulessaM teulessA vi pamhalesaM pamhalessA vi sukkalessaM pappa tA rUvattAe jAva pariNamai, se taM lesAgaI11, se kiM taM lesANuvAyagaI ? lesANuvAyagaI jallesAiM davAI pariyAittA kAlaM karei tallesesu uvavajjai, taM jahA-kiNhalesesu vA
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 bhaabshaa jAva sukalessesu vA, se taM lelANuvAyagaI12, le kiM taM udissapavi. bhattagaI ? udislapavibhattagaI-jaM NaM Ayariya kA upanjhAyaM vA theraM vA pabattiM vA gaNiM vA gaNaharaM vA gaNAvacchedaM yA udisiya udisiya gacchai, se taM udissiyapavibhattagaI13, se kiMtaM caupurispavibhattagaI? se jahA nAmae cattAri purisA samagaM paviTA lamaga pajaviyA1, samagaM paviTTA visamaM pajaviyAra, disamaM paviTA samaga pajaviyA3, visanaM paviTAvisamaM pajaviyA4, se taM caupurisapavibhattagaI14, se kiM taM vaMkagaI ? baikagaI ghauvvihA paNNatA, taM jahA-ghanayA dhamaNayA lelagayA paDaNayA, se taM vaMkagaI15, se kiM taM paMkagaI ? paMkagaI-se jahA NAmae kehapurise paMkasi vA udayaMsi vA kArya uThirahiyA gacchai, se taM paMkagai16, se kiM taM vaMdhaNavimoyaNagaI ? vaMdhaNavisoyaNagaI-jaM gaM aMbANa vA aMbADagANa vA mAulaMgANa vA villANa vA kaviTThANa vA bhaTTANa vA phaNasANa vA dAlimANa vA, pArektANa vA, akkholANa vA cArANa vA, borANa vA, tiMDuyANa vA pakANaM pariyAgayANaM baMdhaNAo vippasukANaM niyAghAeNaM adhevIsasAegaI pavattai, se taM baMdhaviloraNagaI, se taM vihAyogaI17 paNNavaNAe bhagavaIe paogapayaM sara16 ||suu0 7 // .. , chAya-tat kA sA siddhakSetropapAtagatiH ? anekavidhA prajJaptA, tadyathA-jambUdvIpe dvIpe bharatairAvatavarSe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambudvIpe culla himavacchikhari varSa siddhakSetropapAta Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(se kiM taM siddhakhettoravAyagatI ?) siddhakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (jaMbuddIve dIve) jambU dvIpa nAmaka dvIpa meM (bharaheravayavAle) bharata aura airavata kSetra meM (sapakkhaM) saba dizAoM meM (sapaDidisi) lagha vidizAoM meM - siddha kSetre papAta AdinI vaktavyatA zahAtha-(se kiM taM siddhakhettovavAyagatI ?) siddha kSetrApAnati at 42nI cha ? (aNegavihA paNNattA) bhane 12nI hI che (taM jahA) te mA 12 (jaMbuddIve dIve) smUdI5 nAma dvIpamA (bharaheravayavAse) marata 2mane aurata kSetramA (sapakkha) mA
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyavAdhino TIkA pada 16 sU07 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam dharaparvate sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe hemavahiraNyavarSe sapakSa saMpratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe zabdApAti vikaTAti vRttavetADhace saMpakSa sapratidik siddhikSetroSapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe mahAhimadapya varSadharaparvatasaparza sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe harivarSaramyakavarSe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe gandhavada mAlyavat parvatA vRtavaitADhaye sapakSaM sapratidika siddhikSetropapAta. (siddhakhettokvAyagatI) siddhakSetropapAtagati hotI hai (javuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (cullahimavaMtasiharivAsaharapaJcatasapakkhaM sapaDidisiM) kSudrahimavAn aura zikharI varSadhara parvata se saba dizAoM-vidizAoM meM (siddhakhettovavAyagatI) siddha kSetropapAtagati hai (jambuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (hemavata heraNNavAsasapakkhaM sapaDidisiM) haimavata-hairaNyavarSa ke saba dizAvidizAoM (siddhakhettovavAyagatI) siddhakSetropapAtagati hai (jambuddIve dIve) jambUdIpa nAmakaDhIpa meM (saddAvaviyaDAvaivaTTaveyaDDhasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhetto. kvAyagatI) zabdApAtI (zakaTApAtI) aura vikaTApAtI vRtta vaitAdha parvata ke saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati haiM (jaMbuddIve dIve mahAhimavaMta ruppivAsaharapavvata sapakkhaM sapaDidisi siddhakkhettocavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mahAhimavanta aura rukmi nAmaka varSadhara parvatoM ke saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve harivAsarammagavAsasapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM harivarSa evaM ramyakavarSa ke saba dizA-vidizAoM meM siddha kSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve gaMdhApAtimAlavaMtapavvayavaTTaveyaDUDhasapakkhaM sapaDidisaM siddhakhettovavayagatI) jambUhizAmAmA (sapaDidisiM) madhI vizAmAmA (siddhakhettovavAyagatI) siddha kSetrAta gati ya cha (jaMbuddIve dIve) samudrI5 nAma dvIpabhA (culla himavaMta sihari vAsahara pavvatasapakkhaM sapaDidisiM) kSudra himavAn mane zimarI, dha2, 5tithI madhI dizAmA vizAyamA (siddha khettovavAyagatI) siddha kSetrI5pAtati cha (jaMbuddIve dIve) muddhAya nAma dvIpamA (hemavayaheraNNavAsasapakkhaM sapaDidisiM) .bharata 295vaSanI gadhI shaay| mana vidizAmAmA (siddhakhettovavAyagatI siddhakSetropapatagati che. (jaMbuDhIve dIve) dIpa nAmanA bImA (sadAvaha viyaDAvaivaTTaveyaDDhasapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) zabdApAtI (zakaTApAtI) ane viTApAtI vRtti vitADhaya parvatanI badhI dizA-vidizAomAM si.kSetra5pAtagati che (jambuddIve dIve mahAhimavaMta rUppivAsaharapavvatasapakkhaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) mudvIpa nAma dvIpamA mahAhimavanta mane 3&bha nAma vaSadhara yatAnI madhI dizA-pizAyAmA siddhakSetrApAtati che (jambUddIve dIve harivAsa rammaga vAsamapakkhi sapaDidisiM siddhakhetovavAyagatI) mudIpa nAma dvIpamA vipatamA 2bhy| -vanI ||dhaa hiza- viyomA siddhakSetropapAtati cha (jaMbuddIce dIve gaMdhApAti mAla. pra0 114
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 prajJApanAstre gatiH, jambUdvIpe dvIpe nipadhanIlabada varSadharaparvate sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe pUrvavidehApara videhe sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe devakurUttarakurau sapakSaM sapravidik siddhikSetropapAtagatiH, jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya sapakSa sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, lavaNe samudra sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAta gatiH, dhAtaMkI khaNDe dvIpe pUrvArddha pazcimArddhamandaraparvatasya sapakSaM saMpratidik siddhikSetropapAtagatiH, kAlodasamudrasya sapakSaM sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, puSkaravaradvIpArddhapUrvArddha bharatairavita varpasya sapakSa pratidik siddhikSetropapAtagatiH, evaM yAvat puSkaravaradvIpArddhapazcimArddhamandaradvIpa nAmaka dvIpa meM gaMdhApAtI, mAlyavanta parvana tathA vRttavaitADhya ke saba dizA meM aura saMgha vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve NisahaNIlavaMta vAsa harapavvatasaparvivasapaDidisiM siddhavakhettovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM niSedha aura nIlavanta nAmaka varSadhara parvata ke saba dizA - vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIve dIve puccavidehAvaravidehasapakkhi sapaMDidisi siddhakhettovavAyagatI) jambUdIpa nAmaka dvIpa meM pUrva videha aura aparavideha ke sabhI dizAoM - vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIce dIve devakuruuttarakurusaparvikhaM 'sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM devakuru aura uttarakuru meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (jaMbuddIce dIve maMdarapavvayassa saparkikha sapaDidisi siddhakhe ttova vAya gatI) jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM mandara parvata meM saMba dizA-vidizAoM meM siddhakSetroMpapAtagati hai (lavaNe samudde sapakha sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) lavaNa samudra meM sarva dizA - vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (dhAyaisaMDe dIve purasthimaddha'vaMta pabcaya veDhaya sapakkhaM sapaDidini siddhakhettovavAyagatI) 4bhIya nAma "dvIyabhAM ga dhApAtI, mArbhavanta paryaMta vRttavaitADhayanI badhI dizAomAM badhI vidizAomAM siddha kSetrapapAtajati che (jaMbUdIve dIve NisahanIlavaMtavAsahara pavvata pakkhiM saMpaDidasiM" siddhakhettovavAyagato) ?mbhUdvIpa nAmaka dvIpamA niSedha garne nIsarvanta nAma' varSadhara parvartanI 'adhI dizA-viddizAyAmAM siddhakSetropayAMta gati che (jambUddIve dIve puvtravidehAvaraM videha sapakkhiM sapaDidisi 'siddha khettovavAyagatI ) 0 smudrIya nAma dvIpamA pUrva viheDa ane apara viheDanI madhI dvizAmA - vidvizAomAM siddhakSetrIyayAtagati che (jambuddIve dIve devakuru - uttara kuru sapaksniM sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI) 4bhyUddhIya nAma dvIpamA devaDDaI bhane uttara '3mAM SadhI dizAo - viDizAyAmAM siddhakSetrApapAtagati che ( jambuddIve dIve maMdara pavtrassa sapakkhiM sapIDadisi siddhakhettovavAyagatI) 4bhyUdrIya nAma dvIpabhAM mandaraM parvatAM adhI dizA-vidizAomAM siddhakSetrapapAtagati che ;11 } 1 (lavaNasamudde saMpakkhaM sa'paDidivi siddhakhettovaMvAyagatI) savayu samudramI madhI hizI vidvizaM zobhAM siddhakSetropayAtaMgati (dhAMyai khaMDe dIve puratthimaddhaM pacchimaddhamaMdaraMpa vvaya
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ 907 premeyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam parvatasya sapakSa sapratidik siddhikSetropapAtagatiH, sA epA siddhi kSetropapAtagatiH 5, tava kA sA bhavopapAtagatiH? bhavopapAtagata zcaturvidhA prajJaptA, tadyathA-nairayikabhavopapAtagatiH, yAvada devabhavopapAtagatiH, tat kA sA nairayika mavopapAtagatiH ? nairayikabhavopapAtagatiH saptavidhA prajJaptA, tabadhA-ratnaprabhApRthivI nairayikabhavopapAtagatiH, yAvad adhaHsaptamapRthivI nairapacchimaddha maMdapavvayasapakkhi sapaDidisi siddhakhettocavAyagaI) dhAtakI khaMDa dvIpa meM pUrvArdha aura pazcimA maMdara parvata ke saba dizA-vidizAbhoM meM siddhakSetropapAtagati hai (kAloyasamuddasapakkhisapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) kAloda samudra meM saba dizAvidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai (pukkharavaradI vaddhapurathimaddhabharaheravayavAsasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI)puSkaravara dvIpArdha ke pUrvArdha ke bharata aura airavata varSa meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati haiM (evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddhamaMdarapavvatamapakkhi sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) isI prakAra yAvat puSkaravaradvIpArgha ke pazcimArtha ke maMdara parvata meM saba dizA-vidizAoM meM siddhakSetropapAtaMgati huI (se kiM taM siddhakhetovavAyagatI) yaha siddhakSetropapAgati huii| (se kiM taM bhavovavAyagatI ?) bhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (bhavovavAryagatI caMuvihA paNNattA) bhavopapAtagati cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) : vaha isa prakAra (neraiyabhavovavAyagatI jAca devabhavovavAyagatI) nairayika bhavopapAtagati yAvat deva bhavIpapAtagati (se kiM taM neraiya bhavovavAyagatI ?) nArakabhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (neraiyabhavovavAyagatI sattavihA paNNattA) nAraka sapakkhiM sapaDidisi siddhakhetovavAyagaI) pAtI dIpamA pUdhi ma pazcimA mahara / tinI yA hiza-viwii siddhakSetrAtAti che (kAloyasamudda sapakviM. 'sapaDi . disi siddhakhettotravAyagatI) gate samudramA madhI hazA vizibhA siddhakSetrI5pAtagatile '(pukkharavaradIvaddhapurathimaddhabharaheravayavAsasapakkhiM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI) Y042 vara dvIpArdhanA pUrvArdhanA bharata aravata varSamAM badhI dizA-vidizAomAM siddhakSetro papAta gati cha (evaM jAva pukkharavaradIvaddhapacchimaddha maMdarapavvaya sapakkhiM sapaDidisi siddhakheto vivAyagatI) me 42 yAvat pu04212 pAnA pazcimAdhanA bhan42 5'tama mA u vidizAmA siddhakSetra55tagati cha (se taM siddhakhettovavAyagatI) mA siddhakSetrIyAti tha '' (se kitaM bhavovavAyagatI ?) pAtagati 48 :42nI cha 1. (bhavovavAyaMgatI cau'vihA paNNattA) mavA55tagatiyAra prahAranI hI che (taM 'jahA) - mAre 'che (naraiya 'bhavovavAyagatI jAva devabhavovavAyagatI) narayi:' mA5pAtagati yAvat he mAtazata "(se kiM taM neraiyabhavovavAyagatI ?) nA24 sapAtAta mA 42nI cha ? (naraiya bhavo
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ terres 3 kibhavopapAtagatiH, evaM siddhavabhedo bhaNitavyaH, yazcaiva kSetropapAtagatau sacaiva sA papA devabhavopapAtagatiH, sA epA bhavopapAtagatiH, tat kA sA no bhavopapAtagatiH ? no bhavopapAtagatiH dvividhA prajJatA, tadyathA- puhalanobhavopapAnagatiH, siddhanobhavopapAtagatiH, tat kA sAnobhavopapAtagatiH ? pudgalanobhavopapAtagatiH yat khalu paramANupudgalo lokasya paurastyAt caramAntAt pazcimaM caramAntam ekasa1yena gacchati, pazcimAvA caramAntAt paurastyaM caramAntam ekasamayena gacchati, dakSiNAdvA caramAntAd uttaraM caramAntam ekasamayena gacchati, 908 bhavopapAtagati sAta prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( evaM ) isa prakAra (sivajjo) siddhako varja kara (bhedo) bheda (bhANitavvo) kahanA cAhie (jo ceva khettovavAyagatIe) jo kSetropapAtagati meM ( so ceva) vahI (se taM devabhavovavAyagatI) yaha devabhavopapAtagati huI ( se taM bhavovavAyagatI) yaha bhavopapAtagati kA nirUpaNa huA / (se kiM taM no bhavovavAyagatI ?) no bhavopapAtagati kyA hai ? (no bhavova. 'vAyagatI duvihA paNNattA) nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (poggalaNo bhavovavAyagatI) pudgalanobhavopapAtagati (siddha no bhovAgatI) siddhanobhavopapAtagati (se kiM taM poggalanobhavovavAyagatI ?) pudgalanobhavopapAtagati kyA hai ? (poggalanobhavovavAyagatI) pudgalanobhavopapAtagati (jaM NaM paramANuyoggale) jo ki paramANu pudgala (logassa purathimillAo caramaMtAo) loka ke pUrvavarttI caramAnta se arthAt cheda se ( paccatthimillaM caramaMtaM) pazcimI caramAnta taka ( esamaeNaM) eka samaya meM (gacchati ) jAtA hai ( paccatthimillAo vA caramaMtAo) athavA cavAyagatI sattavihA paNNattA) nAra lavopapAtayati sAta ahAranI che (taM jahA te bhA * akSare ( evaM ) me ahAre (siddhavajjho) siddhane tyane (bhedo) leha (bhANiyantro) vA dhye (jo cetra khettotravAyagatIe) ne kSetropayAtagatimAM (so ceva) te (setaM deva bhavovAyagatI) mAheva lavopapAtagati tha (setaM bhavovavAyagatI) yA lavopapAtagatinuM niipazu 'thayuM (se kiM taM no bhavovAyagatI) to lavopayAtagati zu che ? (no bhavocatrAyagatI duvihA paNNattA) ne lavopapAtagati meM ahAranI uhI che (taM jahA ) te mA aDAre (poggalaMNo ''bhavovavAyagatI) muddagasa no lApayAtagati (siddha no bhavovavAyagatI) siddha no lavopayAta gati (se kiM taM poggala no bhavovAyagatI 1) yugasa no lavopayAtagati zuM che ? (poggala nobhavotratrAyagatI) yuddagasanIlavopayAtgati (jaM NaM paramANupoggale) le 4 paramAzu cuhUgala (logassa purathimillAo caramaMtAo) sonA pUrvavartI yarabhAntathI : (paMccatthimillaM caramaMta) pazcimI aramAMta sudhI ( egasamaeNaM) 4 samayabhAM (gacchati ) laya che (paccatyimillAo
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramayabodhinI TIkA 116 0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 909 evam uttarAd dakSiNam upariSTAd adhaH adhastAdpari, sA eSA pudgalanobhavopapAtagatiH, tat kA sA siddhanobhavopapAtagatiH ? siddhanobhavopapAtagati vividhA prajJaptA, tadyathA-anantarasiddhanobhatropapAtagatiH, paramparasiddhanobhavopapAtagatizca, tat kA sA anantarasiddhanobhavopapAta gatiH ? anantarasiddhanobhavopapAtagatiH paJcadazavidhA prajJaptA, tadyathA-tIrthasiddhAnantarasiddhanobhavopapAtagatizca yAvad anekasiddhanobhavopapAtagatizca, tat kA sA paramparasiddhanobhavopapAtapazcimI caramAnta se (purathimillaM caramaMtaM) pUrvI caramAnta ko (egasamaeNaM gacchati) eka samaya meM jAtA hai (dAhiNillAo vA caramaMtAo uttarillaM caramaMtaM) athavA dakSiNI caramAnta se uttarI caramAnta ko (egasamaeNaM) eka samaya meM (gacchati) jAtA hai (evaM uttarillAo dAhiNillaM) isI prakAra uttarI chora se dakSiNI chorataka (uvarillAo heDillaM) UparI chora se nIcale chora taka (hiDillAo uvarillaM) nIcale chora se UparI chora taka (se taM poggalaNobhavo vavAyagatI) yaha pudgalanobhavopapAtagati hai| .. (se ki taM siddhaNobhavokvAyagatI ?) siddhanobhadhopapAtagati kitane prakAra kI hai ?-(siddhaNobhavovavAyagatI duvihA paNNattA) siddhanobhavotapAnagati do prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI, paraMparasiddha jo bhavovavAyagatI ya) anantara siddha no bhovopapAtamati aura paramparasiddha nobhvoppaatgti| (se ki taM aNaMtarasiddhaNobhavocavAyagatI ?) anantarasiddhano bhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI paNNarasavihA paNNattA) anantarasiddha no bhavopapAtagati pandraha prakAra kI kahI haiM (taM jahA) vaha isa pA caramaMtAo) athavA, pazcimI ya2mAntathI (purathimillaM caramaMta) kA yabhAntamA (egasamaeNaM gacchati) se samayamA laya cha (dAhiNillAo vA caramAntAo uttarillaM gharamaMta) mA kssiaae| yaramAntathI ta yatmAnmA (egasamaeNAM) samayamA (gacchati) taya cha (evaM uttarillAo dAhiNillaM) me praIR Gttara ta23thI kSa sudhI (varillAo hedillaM) 52nI yI nAyanI gai (hiDillAo uvarillaM) nIyatA ch|yii 52nA sudhI (setaM poggalaNobhavovatrAyagatI) mA pugasanI 2 lAtati cha , (se kiM taM siddhaNobhavovavAyagatI ?) siddhanAla5pAtAti mA 42nI cha 1 (siddha No bhavovavAyagatI duvihA paNNattA) siddhanAsa pAtagati me 4.2nI hI cha (taM jahA) 'mAre (aNaMtarasiddha gobhavovadhAyagatI,paraMpara siddhaNobhavovanAyagatI nya) manantara siddha bhapAtagati ane paraMpara siddhabhapAtagati che ' (se kiM taM aNantara siddhagobhavovavAyagatI 1) sana-2 siddha sAtagatimA 2nI cha ? (aNaMtarasiddhagobhatrovavAyatI paNgarasabihA paNNacA) manantara siddhamA
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAstra gaMti ? parampara siddha nomavopapAtagetiranekavidhA prajJaptA, tadyathA aprathamasamayasiddha no bhavopapAtagatiH, evaM dvisamayasiddhano bhavopapAtagativit-anantasamayasiddhanobhavopapAtagatiH, sA epA siddha no bhavopapAtagatiH, sA epA upapAtagatiH 4, tat kA sA vihAyogatiH ? [.vihAyogatiH saptadazavidhA prajJaptA tadyathA-spRzadgatiH 1, aspRzadgatiH 2, upasampadyamAnagatiH 3, anupasampadyamAnagatiH 4, pudgalagatiH 5, maNDUkagatiH 6, nAvAgatiH 7, nayagatiH prakAra (titthasiddhaaNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI) tIrthasiddha-anantarasiddha no bhavopapAtAti (ya) aura (jAva) yAvat (aNegasiddhaNobhavovavAyagatI ya) anekasiddha nobhvoppaatgtii| ... . .. (se kiM taM paraMparasiddhaNobhavovavAyagatI ?) paramparAsida no bhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? (paraMparasiddha no bhavopapAtagatI aNegavihA paNNattA) paramparasiddha no bhavopapAgati aneka prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (apaDhamasamayasiddhaNo bhavovavAyagatI) aprathamasamayasiddha no bhavopapAtaMgatI (evaM dusamayasiddha NobhavovavAyaganI) isI prakAra disamayasiddha no bhavopapAtagatI (jAva agaMtasamayasiddhaNobhavovavAyegatI) yAvat anantamamayasiddha no bhavo papAtagati (se ttaM siddhaNobhavovavAyagatI) yaha siddha no bhavopapAtagati kA prarUpaNahaA (se taMNobhavovavAyagatI, se taM uvavAyagatI) isa prakAra no bhavopapAtagati kA prarUpaNa aura upapAtagati kA prarUpaNa huA (se kiM taM vihAyagatI?) vihAM yogati kitane prakAra kI hai ? (vihAyagatI sattarasavihA paNNattA) vihAyogati sattaraha prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (phusamANagatI) sparza karatI lA5pAtagati 542 prA2nI cha (taM jahA) te mA bhaMDAre (tityasiddha aNaMtarasiddhaNo bhavovavAyagatI) tIrtha siddha-mananta siddhanAsapAtamati: (ya) mana (jAva)- yAvat (aNegasi dvaNobhavovAyagatI) bhane siddhanAsapAtagati , . . . . . , __ (se ki taM paraMparasidvaNobhavovAyagatI 1) 52 52 / siddhanAsA5pAtagati sa nI cha ? (paraMparasiddhanobhavovavAyagatI aNegavihA paNNattA) , 5252- siddhanAlA5pAtAti mana4 42nI hI che (taM jahA) te .mA hAre ( apaDhamasamayasiddhaNobhavovavAyagatI ) 25prathama siddhano bhAtagati (evaM du samaya siddhaNo ,bhavovavAyagatI), me zata. vi samaya siddhanAsAyati (jAva aNaMta samayasiddhaNobhavovavAyagatI) yAvat mananta samaya siddhanAlA5tagati (settaM siddhaNobhavovavAyagatI) 2 siddhanAsapAtagatinu pra35] thayu (settaM No bhavovavAyagatI, setaM , uvavAyagatI), na pata nu: pr35]| bhane 75pAtagatinu 5355 thayu. 1 , .. . . . . . . . (se ki ta vihAyagatI 1) vilayati nI ? (vihAyara tI sattarasa viho pagNattA) vAyo gati satta2 prA2nI : hI che (taM jahA) te mA 543 (phusamANagatI)
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirupaNam 8, chAyAgatiH 9, chAyAnupAtagatiH 10, lezyAgatiH 11, lezyAnupAtagatiH,12, uddizyapravibhaktagatiH 13, catuSpuruSapravibhaktagatiH 14, vaGkagatiH 15, paGkagatiH 16, bandhanavimo -- canagatiH 17, tat kA sA spRzadgatiH? spRzadgati yat khllu|prmaannupudglaanaaN dvipradezikAnAM yAvad anantapadezikAnAM skandhAnAmanyonyaM spRzatAM gatiH pravartate sA epA spRzadgatiH 1, tat kA sA aspRzadgatiH ? aspRzadgati yat khalu etepA zcaiva aspRzartA gatiH pravartate sA epA aspRzadgatiH 2, tat kA sA upasaMpadyamAnagatiH ? upasaMpadyamAnagati yat khalu rAjAnaM vA huI gati (aphusamANagatI) sparza na karatI huI gati (uvasaMpajamANagatI) upasaMpadyamAnagati (aNuvasaMpanjamANagatI) anupasaMpadyamAnagati (poggalagatI) pudgalagati (maMDUyagatI) maMDUkagati (gAvAgatI) naukAgati (nayagaI) nayagati (chAyAgatI) chAyAgati (chAyA[vAtagatI) chAyanupAtagatI (lestogatI) lezyAgati (lessANuvAyagatI) lezyAnupAtagati (uddisapavibhattagatI) uddizyapravibhaktegati (caupurisapavibhattagatI) catuHpuruSapravibhaktagati (vaMkagatI) vakragati (paMkagatI) paMkagati (yaMdhaNavimoyaNagatI) bandhanavimocanagati / ' / . . -: (se kiM taM phusamANagatI? 2) spRzadgati kise kahate haiM ? (jaM NaM paramANu poggalANaM dupaesiyANaM jAva aNaMtapaesiyANaM) jo paramANupudgaloM kI, dvipradezI yAvat anantapradezI (khaMdhANaM), skaMdhoM kI (aNNamaNNaM phusaMtANaM) Apasa meM sparza karate huoM kI (gatI) gati (pavattai) hotI hai (se ttaM phusamANagatI) vaha spRzadgati kahalAtI hai| , . . . . . . ..... ...(se kiM taM aphusamANagatI ? 2) aspRzadgati kise kahate haiM ? (jaM NaM eesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattatI se taM aphusamANagatI) jo sparza na karate 25 42tI gati (aphusamANagatI) 25za nahI 42nArI gati (uvasaMpajjamANagatI) 55 dhamAnAti (aNuvasaMpajjamANagatI) manu555-nagati (pogalatI) pusati (maMDUyagatI) bhauti"(NAvAgatI) nIti (nayagaI) nayagati (chAyAgatI) cyAtI (chAyANuvAtagatI) chayAnupAtayati' (lessAgatI) sezyAMgati (lessANuvAyaMgatI) vezyAnupAtamati (udisapavibhattagatI) 625 pravimati (caupurisapavibhattaMgatI) yatu 535 'pravisatigati (vaMkagatI) pati(paMkagatI) 54gati (baMdhaNavimoyaNagatI) madhanaM vibhayanAti / " (se kiM taM phusamANagatI 1) zagati na 4 che (jaNaM paramANu poggalANa dupayesiyANa jAva aNatapaesiyANa)'2 paraMbhA puzavAnI '65dezI yAt mananta pradezI (khaMdhANa) 4dhAnI (aNNamaNNaM phusatANaM) ApasamA 25za 42nArAyAnI (gatI) ti (pavattai) khAya cha (settaM 'phusamINargatI)) te spRzaI gati cha ' (sekina mANagatI 1) 'maspRzaI gati ane'4' ? (jaM NaM eesiM ceva aphutaM tANaM gatI pavattatI settaM aphusamANagatI) 2 paza'''42tA 2sA se 1 52mA mAhinA
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 prajJApanAsa yuvarAjaM vA IzvaraM vA talavaraM vA mADambikaM vA kauTumbikaM vA inyaM vA, zreSThinaM vA senApati vA, sAryavAhaM cA, upasampadya gacchati sA epA upasaMpadyamAnagatiH 3, tat kA sA anusaMpadyamAnagatiH ? anupasaMpadyamAnagati tu khalu etepAJcaiva anyonyam anupasaMpadya gacchati sA papA anupamampadyamAnagatiH 4, tat kA sA lagata: ? pudgalagati yat khalu paramANupudgalAnAM yAvada anantapradezikAnAM skandhAnAM gatiH pravartate sA eSA pugalagatiH 5, tat kA sA maNDukagatiH ? hue inhIM paramANu Adi kI gati hotI hai, vaha aspRzadgani hai / (se kiM taM uvasaMpajamANagatI ?) upasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? (jaM NaM rAyaM vA ) rAjA ko (juvarAyaM vA ) yuvarAja ko (IsaraM vA ) aizvaryazAlI ko (talavaraM vA) talavara - jise rAjA kI ora se paTTAmilA ho usako (mADaMviyaM) maMDala ke adhipani ko (koDuMbiyaM) kauTumbika ko (ibhaM cA) seTha ko (seNAvatiM vA) senApati ko (satvAhaM vA ) athavA sArthavAha ko (upasaMpajjittANaM) Azraya karake ( gacchati) gamana karatA hai (se taM uvasaMpajamANaganI) vaha upasaMpadyamAnagati hai ! (se kiM taM aNuvasaMpajamANagatI 12) anupasampadyamAnagati kise kahate haiM ? (jaM NaM etesiM ceva) jo inhI pUrvokta ko (aSNamavaNaM) Apasa meM (aNuvasaMpajittANaM) Azraya na karake (gacchai) gamana karatA hai ( se taM aNuvasaMpajjamANagatI) vaha anupasaMpadyamAna gati hai| ( saM kiM taM poggalagatI 2) pudgalagati kise kahate haiM ? (jaM NaM paramANupoggalANa ) jo paramANupuloM kI (jAva anaMtapaaisiyANaM khaMdhANaM) yAvat anantapradezI skaMdhoM kI (gatI pacattatI) gati hotI hai (se taM poggalagato) vaha pudgalagati kahalAtI hai / (se kiM taM maMDUyagatI ? 2) maMDUkagati kise kahate haiM ? (jaM NaM maMDUo phiDittA gati hAya che. te aspRzakrU gati che (se kiM taM vasaMpajja mANagatI 1) upasa' padyabhAnagati ane 4 che ? (jeNaM rAyaM vA ) zablane (juvarAyaM vA ) yuvarAjane (IsaraM vA ) maizvaryazAsIne (talavaraM vA) tasavara-meMne zannanI taraithI caTTo bhayo hoya tene (mAMDaviyaM) bhaDapanA adhipatine (kodu viyaM) hoTumbhine ( imaM vA ) zene (seNAvati vA) senApatine (satthavAda vA ) athavA sArthavAhane (upasaMpajjittANaM) mAzraya urIne (gacchati ) gabhana 4re che (se taM upajjamANagatI) te pasa dyamAnagati che (se kiM taM aNutra saMpajJamANagatI) anupasaM yudhamAna gati hote ! che ? ( ja NaM ee si cetra) te pUrvostane (aNNa maNNaM) / 42 ( aNuvasaMpajjittANaM) mAzraya na purIne (gacchai) gamana 4re he (se taM aNuvasaMpajja mANagatI) te anupasaMpadyamAna gati che (se kiM taM pAggalagatI ?) yugasa gati ne use che 1 (jaM NaM paramANu roggalANaM) ne paramANu yugasonI (jAva anaMtaparasiyANaM khacANaM) yAvat ananta pradezI 24 dhonI (gatI pavattatI) gati hoya che (se taM. poggalagatI) te yugasa gati dhaDevAya che
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 913 maNDUkagati ryat khalu maNDUkaH utplutya gacchati sA eSA maNDUkagati: 6, tatkA sA nAvA ta ? nAvagati na khalu nAvA pUrvavaitAlAd dakSiNavaitAlaM jalapathena gacchati, dakSiNavatAlAvA aparavaitAlaM jalapathena gacchati sA epA nAvAgatiH 7, tat kA sA nayagatiH - ? naya gati yat khalu naigama saMgrahavyavahAra Rjusa trazabda samabhirUDhaivaM bhUtAnAM nayAnAM yA gatiH, athavA sarvanayA api yam icchanti, tat sA nayagatiH 8, tat kA sA chAyA gati: ? chAyAgati yat khalu iyacchAyAM vA gacchAvA naracchAyAM vA, kinnaracchAyAM vA, mahoragacchAyAM vA gandharvacchAyAM gacchati se taM maMDUgaganI) meDhaka jo uchalakara calatA hai, vaha maMDUkagati hai / (se kiM taM NAvAgati ? 2) naukAgati kyA hai ? (jaM NaM NAvA puvvavetAlIo dAhiNaveyAni jalapaNaM gacchati) jo ki naukA pUrva baitAlItaTa se dakSiNavainAlI ko jalamArga se jAtI hai (dAhiNavetAlIo vA avaravetAliM jalapaheNaM gacchati) athavA dakSiNacaitAlItara se pazcimavaitAlI ko jalamArga se jAtI hai (se taM NAvAgatI) yaha naukAgati huI (se kiM taM NayagatI 12) nayagati kise kahate haiM (jaM NaM NegamasaMgahavavahAraujjasuyasaddasamabhirUDhaevaMbhUyANaM nayANaM) jo ki negama, saMgraha, vyavahAra, RtusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta nayA~ kI (jA) jo (ganI) gati (ahavA) athavA (savvayaNA vi) sabhI naya (jaM icchaMti) jo mAnate haiM (se taM jayagatI) vaha tayagati hai / r (se kiM taM chAyAgatI ? 2) chAyAgati kyA hai ? (jaM NaM hRchAyaM vA ) azva kI chAyA ko (gayachAyaM vA ) yA hAthI kI chAyA ko (narachAyaM vA ) yA manuSya kI chAyA ko (kinnara chAyaM vA ) yA kinnara kI chAyA kA ( mahoragachAyaM vA ) athavA mahoraga kI chAyA ko (gaMdhavtrachAyaM vA ) gaMdharva kI chAyA ko (usahachAyaM vA ) yA (se kiM taM maMkhyagatI) bhaMDU gati ne ur3e che ? (jaM NaM maMDao kiDittA gacchati se taM maMDhayagatI) heDa ne uchajIne yAse he, te bhaDU jati che (se ki taM NAvAgatI) naubhagati zu che ? (jaM NaM NAvA putra vetAlIo dAhiNaveyAli jalapaNa gacchati ) ne nau pUrva vaitAdItarathI dakSiNa vainAsI taraI sa bhArge laya che (dAhiNa vetAlIo vA avaravetAli jalapaheNa gacchati ) athavA dRkSiNu vaitAsI taTathI pazcima vetAlI tara sabhAgathI laya he (settaM NAvAgatI) te nauma gati tha Qing (se kiM taM NayagatI 1) nayagati ane he che ? ( jaM NaM NegamasaMgahavavahAra ujjusuya sahasamabhirUDhaevaMbhUyANaM nayANaM) prema ! naigama, sa zraDa, vyavhAra, bhannu sUtra zaSTa, samali3Dha bhane sevA latanA nayonI (jA) ? (gatI) gati (havA) gAvAM (sanva NayA vi) dhA na1 (jaM icchaMti) ne mAne che (settaM NayagatI) te nayagati che (se kiM taM chAyAgatI 1 2) chAyAgati zuM che ? (jaM NaM hayachAyaM vA ) ghe'Da'nI chAyAne gayachAyaM vA ) hAthInI chAyAne (narachAyaM vA ) 'thavA manuSyanI chAyAne (kiNNarachAyaM vA ) athavA niranI chAyAne ( mahoragachAyaM vA ) athavA mahoraganI chAyAne (gaMdhavvacchAyaM vA) pra0 115
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApamA vAparAyA yA rathApApA charachAyAM vA upapadya gacchati sA epA chAyAgani: (.. kA sAyAnupAtagatiH ? chAyAnupAtagati yet khala puruSa chA yA anugacchati no puspanna / tisA epA chApAnupAdagatiH10, nata kA mA lezyAgatiH ? TezyAgati yana kha... agalezyA nIlaraTezyAM prApya tadapatayA taraNetayA tadanyatayA tadramanayA tAsparzatayA bhara yA pariNamati, evaM nIlalezyA kApotuTezyAM prApya tapanayA yAvat ta sparzatayA pariNa. li. vaM kApotalelyApi te nolezyAM tejoleNyApi padAlelyA padamalezyApi zuklale kya kI chAyA ko (rahachAyaM vA) yA rathako chAyA ko (uttachAyaM vA) athava mAyA ko (uyasaMpajjittANaM) Azraya karake (gacchati) gamana hotA hai| (se taM chAyAgatI) vaha chAyAgati hai| ' (se ki taM chAyANuvAyagatI ?) chAyAnupAtagani kise kahate haiM (je NaM purimaM kAyA aNugacchada) chAyA pumpa kA jo pIchA karatI hai (no purise chAyaM aNumacchara) puruSa chAyA kA anugamana nahIM karatA (se taM chAyANuvAyaganI) vaha chAyAnupAtagati hai| . (se ki taM lessAgatI ? 2) lezyAgati kise kahate haiM ? (jaM NaM kiNhalessA nIlalessaM pappa) kRSNalezyA nIlalegyA ko prApta hokara (tA vaNNattAe) usI ke varNa rUpa meM (tA gaMdhattAe) usI kI gaMdha rUpa meM (tA sattApa) usI ke rasa rUpa meM (tA phAsattAe) usI ke sparza rUpa meM (bhujo bhujjo) vAra-bAra (pariNamai) pri| zata hotI hai (evaM nIlalessA vi kAulesaM) isI prakAra nIlalezyA kApotalezyA ko (pappa) prApta hokara (tA rUvattAe) usI ke varNa rUpa meM (jAva tA phAsattAe) yadi usIke sparzarUpa meM (pariNamati) pariNata hotI hai (evaM kAulesA vi mayA 144 nIchAyAne (usahachAyaM vA) kRpalAnI chAyAne (rahachAyaM vA) 2551 // 2thanI chAyAna (chattachAyaM vA) bhayakA chanI chAyAne (apagjittANaM) mAzraya prazana (gacchati) gamana thAya che (se taM chAyA gatI) te chAyA gatI che __ (se ki taM chayANuvAyagatI 1) chAyAnupata gati aune 4 1 (jeNaM purisaM chAyAaNugacchai) chAyA 535nA 2 piiche| 543 cha (no purise chAya aNugacchai) 435 chAyAnu manugamana nathI 42to (se taM chAyANuvAya gatI) te chAyAnupAta gati cha (se ki te lesAgatI ? 2) vezyA gati zena cha 1 ( NaM kiNhalessA nIlalessaM pappa) guy sezyA nAva sezyAne prAsa una (tA ghaNNattAe) tenA 1 va 35mA (tA gaMdha ttAe) tenA 35mA (tA rasattoe) tenA 2sa 35mAM (tA phAsattApa) tenA 25 35bhAM (bhujjo bhujjo) pAra pA2 (pariNamai) pariNata thAya cha (evaM nIlalessA vi kAulessa) ma prAre nale vezyA pota vazyA (pappa) pAsa dhana (tA rUvattAe) tena varSa 35bhAM (jAva tA phAsattAe) yAvat tenA // 25 35mA (pariNamati) pariNata thAya che (evaM kAu
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 115 prApya tadrUpatayA yAvat pariNamati, sA epA lezyAgati: 11, tat kA sA lezyAnupAtagatiH ? - lezyAnupAtagati ryalleyAni dravyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezyeSu upapadyate tadyathA - kRSNaleiyeSu vA yAvat zuklaleiyepu, sA eSA lezyAnupAtagati: 12, tat kA sA uddizya pravibhaktagataH ? uddizya pravibhaktagati yat khalu AcArya vA upAdhyAyaM vA sthaviraM vA pravaktAraM gaNi vA gaNadharaM vA gaNAvacchedaM vA uddizya uddizya gacchati sA epA uddizya pravibhakta(ulessa) isI prakAra kApotalezyA bhI tejolezyA ko (teulessA bi pamha lessa) jo lezyA bhI padmalezyA ko (pamhalessAvi sukkalessaM pappa) padmalezyA bhI zukla lezyA ko prApta ho kara (tA rUvattAe jAva pariNamati) usI ke varNa rUpa maiM pariNata hotI hai (se taM lessAgatI) vaha lezyAgati hai (se kiM taM lesANuvAyagatI 2 1) lezyAnupAtagati kyA hai ? (jallesAI davvAI pariyAittA) jisa leyAke dravyoM ko grahaNa karake ( kAlaM kareha) kAla karatA haimaratA hai (tallesesu uvavajjai) usI leiyA vAloM meM janma letA hai (taM jahA kinha lessesu vA jAva sukkalessesu vA ) vaha isa prakAra kRSNalezyAvAloM meM yAvat zuklazyAvAloM meM (se taM lessANuvAyagatI) vaha lezyAnupAtagati haiM / * (se kiM taM uddipavibhattagatI 21) uddizyapravibhaktagati kise kahate haiM ? (jaMNaM AyariyaM vA ) jo ki AcArya) ko (uvajjhAyaM vA ) athavA upAdhyAya ko (theraM vA ) athavA sthavira ko (pavati vA) athavA pravarttaka ko (gaNi vA) athavA 'gaNI ko (gaNaharaM vA ) athavA gaNadhara ko (gaNAvacchedaM vA ) athavA gaNAvacchedaka ko (uddisa uddissa) uddezya kara-karake (gacchai) gamana karatA hai 1 ( se taM (lassA vi deulerasa) me akSare yeta zyA yA tele yezyAne ( teulessA vi panhalessa) tele bezyA yA yozyAne (pamhalessA vi sutrakalessaM pappa ) hUbha lezyA yA zusa zyAne Asa ne ( tAvattA jAva pariNamati) tenA 4 varSa 35bhAM parita thAya che ' (seta lerasA gatI) te tezyA gati che 1-1 ! (se kiM lessANuvAyagatI ?) sezya'nupAtagati zu che / 1 (jallessAI davvAI pariyA* ittA) ne bezyA dravyate zraddhathu 42rIne (kAlaM karei) Aja 42 che-bhare che ( talleMssesu, uvava'jjai) 'tena sezyAvANAmAM utpanna thAya che (taM jahA kiNhalerasesu, jAva sukkalerasekhu vA) te mA aThare-dRST yezyAvANAmamA yavat zuddha bezyAvANAbhI ( se taM lessA nuvAyagatI), lezyAnupAta gati che " 1 1 ) ( se kiM taM uddisa pavibhattaMgatI ? 2) uddizya avilam gati zene he che ? (jaM NaM 'AyariyaM vA) le !' AyArya ne ( uvajjhAyaM vA ) athavA upAdhyAyane (theraM vo) athavA sthA virane (pavattiM vA ) athavA pravartate (gaNi vA) athavA gahane ( gaNaharaM vA ) athavA ga*52ne,(gaNAvacchedaM vA) athavA gAvAne (uddisa uddisa ) uddezya bharI mIne (gaccha) jabhana 5re che (se taM uddipavibhattagatI) te uddizya avibhakta gati hai ""
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajJApanAsUtra gatiH 13, tat kA sA catuHpuruSapravibhaktagatiH ? catuHpuruSapravibhaktagatistat yathAnAma catvAraH puruSAH samaM paryavasthitAH samaM prasthitAH 1, samaM paryavasthitAH viparma prasthitAH 2, viSama paryavasthitAH vipamaM prasthitAH 3, viSamaM paryavasthitAH samaM prasthitAH 4, te ete catuH puruSapravibhaktagatiH 14, tara kA sA vaGkagatiH ? vaGkagatizcaturvidhA prajJaptA, tadyathA-ghaTTanayA stambhanayA zleSaNayA patanata yA, sA epA vaGkagatiH 15, tat kA sA paGkagatiH ? paGkagatistat yathAnAma kazcit puruSaH paGke vA udake vA kAyamudvadhya gacchati, sA eSA pakkagatiH 16, jahissapravibhattagatI) vaha uddizyapravibhaktagati hai| / (se kiM taM caupurisapavibhattagaI ?) catuHpuruSapravibhaktagati kise kahate haiM ? (se) atha (jahA nAmae) koI bhI nAmavAle (cattAri purisA) cAra puruSa (samagaM pavihA) eka sAtha ravAnA hue aura (samagaM pajaviyA) eka sAtha pahuMce 1, (samagaM paviThThA) eka sAtha ravAnAhue (visamaM pajaviyA) Age-pIche pahuMce 2 (visamaM paviTThA) Age-pIche ravAnA hue (samagaM pajaviyA) eka sAtha pahuMce (visamaM paviThThA) Age-pIche ravAnA hue (visamaM pajjaviyA) Age-pIche pahuMce (se taM caupurisaMpavibhattagaI) vaha catuHpuruSa pravibhaktagati hai| . (se ki taM vaMkagatI?). vakragati kyA hai ? (vaMkagatI caunvihA paNNattA) cakragati cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (ghaTnayA) ghaTana se (thaMbhaNayA) staMbhana se (lesaNayA) cipakana se (pavaDaNayA) patana se (se taM vaMkagatI) vaha vakragati hai| . (se kiM taM paMkagatI 12 ) paMkagati kise kahate haiM ? (se) atha (jahA nAmae) koI bhI nAma vAlA (kei purise) koI puruSa (paMkasi vA) kIcaDa meM (udayaMsi vA) / (sa kitaM caupurisaMpavibhattagaI ?) tuY35 pratisata mati ana 4 cha 1 (se) matha (jahAnAmara) 15 5 nAmavANA (cattAri purisA) yA2 535 (samagaM paviTThA), 4 sAthai 2vAnA thy| mane (samaga pajjaviyA) me sAthe paDoMcyA-1, (samagaM paviTThA) me sAthai 2vAnA yA (visamaM pajjaviyA) ITI pA podd24| 2, (visamaM paviTThA) mAgaNa pA41 2vAnA yA (samaga pajja vicA) ye4 sa.2 pAyA (visama, paviTThA) mA pA7 'vAna.thayA (visamaM pajaviyA) maraNa pA7 pahAyA (se taM caupurisapavibhattagaI) te catuM purUSa pravibhakta gati che (se ki taM, vaMkagati ? 2) 48 gati zu 1 (vaMkagatI cauncihA puNNattA) pati yAra 2nI 4DI che (taM jahA) te 20 mAre che (ghaTTanayA) ghanathI (thaMbhaNayA) sanathI "(lasaNayA) yi! yAthI (pavaDaNayA) patanathI (se taM vaMgatI) te pagati cha / ___ (se ki pakagatI? 2) 54 gati zena cha ? (se) atha (jahAnAMmae) 315 paY nAbhA (kaI purise) 15.535 (paMkasi vA) zrIyamA (udayasi vA) mathA paae|
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ 197 'prameyavodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetro pAtAdinirUpaNam tat kA sA vandhanavimocanagatiH ? bandhanavimocanagatiH - yat khalu AmrANAM vA AmrAtakAnAM 'vA mAtuluGgAnAM vA, vilvAnAM vA kaviThAnoM kA panasAna vA dADimAnAM vA pArevatAnAM vA akSoTAnAM vA cAragAM vA vadarANAM vA tindukAnAM vA pakvAnAM paryAgatAnAM vandhanAd vipramuktAnAM nirvyAghAtena adho vizrasayA gatiH pravartate sA epA vanyanavimocanagatiH, sA eSA vihAyogatiH, prajJApanAyAM bhagavatyA prayogapadaM sama tam // 16 // sU0 7 // " athavA jala meM (kArya) zarIra ko (uvvihiyA) dUsare ke sAtha joDakara (gacchati ) gamana karatA hai ( se taM paMkagatI) vaha paMkagati hai / (se kiM taM baMdhaNavimoyaNagatI 2) baMdhanavimocanagati kyA hai ? (jaM gaM aMbA vA) jo ki AmoM kA ( aMbADagANa vA) athavA amlATakoM kA ( mAuluMgANa bA) athavA vijauroM kA (billANa vA) athavA vilvoM kA (kavidvAyANa ) yA kavIThoM kA ( bhaTTA vA ) yA bhadranAmakaphalakA (phaNasANa vA ) yA panasoM kaTahala kA (dAlimANa vA ) yA dADimoM kA ( pArevatANaM vA ) athavA pArAvatoM kA '(akkholANa vA) yA akharohoM kA (cArANa vA) yA cAroM kA ( vorANa vA) yA boroM kA ( tiMduyANa vA) yA teduoM kA (pakkANaM) pakoM kA ( pariyAgayANaM) taiyAra huoM kA ( baMdhaNAo viSpamukkANaM) bandhana se chUTe huoM kA (nivvAghAte i) rukAvaTa na hone se (adhe vIsasAe gatI pavattai) nIce svabhAva se hI gati hotI hai (setaM dhavimoyaNagatI) vaha bandhana vimocanagati hai (se taM viha yogati vaha vihAyogati hai / prayogapada samApta (kArya) zarorane (uvcihiyA) mIlatI sAthai leDIne (gacchati ) gabhana 4re che (seta paMka gatI) te gati che. (se kiM taM baMdhaNavimoyaNagatI 2) mandhana vibhoyana gati zu che ? (jaM NaM aMbANa vA) le he herIyAnA (aMbADagANa vA ) athavA abhsAramenA ( mAuluMgaNa vA) athavA gonezanA (billANa' vA) athavA mitrAMnA (kaviTThANa vA ) agara viThonA (bhaTTANa vA ) gAgara 'laI nAbha4 3 1 (phaNasANa vA ) agara sonA (Dha limANavA) athavA hAibhonA ' (pArevatANaM vA ) athavA pArAvaratAnA (akkholANa vA ) athavA aNareTinA (cArANa vA ) athavA yAroMnA (vorANa vA ) agara jozanA (ti duyANa vA) agara teM huyonA ( pakkANaM) pAsanA (pariyAgayA NaM) taiyAra thayesAnA ( baMdhaNAo vipamukkANaM) andhayI chUTesAmAnA (nivtrAghAteNaM) 3ATana va zrI (atre vInasAe gatI pavattai) nauye svabhAvathI na gati (thAya che (setaM baMghana vimoyaNagatI) te jandhana vibhoyana gati che (seta vihAyogatI) bhA vidyAye gati che. pratyega pada samAsa
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazApanAstre ____TokA-atha siddhi kSetropapAtagati prabhRti prarUpayitumAha-'se kiM taM siddhakhettovavAyagatI' tat-apa kA sA-katividhA siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'aNegavihA paNNattA' anekavidhA-nAnAnakArikA siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, tatra siddheH kSetraM siddhikSetra tasmin upapAtaH prAdurbhAvarUpA gatiH siddhikSetropapAtagatirityarthaH, 'taM jahA-jaMbuddIve dIve bharaheravayavAse sa pavasaM sapaDidisiM siddhakhettovavAyagatI' tadyathA-jambUdvIpe dvIpe bharatairavatava-bharatavaparavatavayorupari sapakSam-samAnAH pakSA:-pUrva pazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin siddhikSetropapAtagati bhavane tat sapakSam evaM sapratidik-sahapratidizaHvidizaH-koNA aizAnyAdayo yasmin tat sapratidik 'caM yathAsyAttathA kriyAvizeSaNametatpadadvayaM bodhyam, siddhi kSetropapAtagati bhavati, tathA ca jambUdvIpe dvIpe bharatairavatavarSayo rupari sarvAsu dikSu vidikSu ca sarvatra siddhikSetropapAtagatirastIti bodhyam, evam 'jaMbuddIve dIve culla himavaMtasiha rivAsaharapavvaya sapakkhaM sapaMDidisi siddhakhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe cullahimavada zikhari varSadharaparvatasya sapakSaM-sarvAmu dikSu, sapratidik-sarvAsu vidikSu ____ ava siddhakSetropapAtagati Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautamasvAmI prazna karate haiM-bhagavan ! siddha kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai| .... . bhagavAn-he gautama siddha kSetropapAtagati aneka prakAra kI kahI gaI hai| siddhi kA kSetra siddhi kSetra kahalAtA hai, usameM upapAta rUpa gati siddhi kSetro papAtagati kahalAtI hai| usake aneka bheda haiM, yathA-jambUdvIpa meM bharata aura airavata kSetra ke Upara sapakSa (pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara rUpa pAva jisameM samAna hoM) tathA sapratidika (IzAna Adi vidizAeM jisameM samAna hoM) arthAt sabhI dizAoM meM aura sabhI vidizAoM meM sarvatra sidvikSetropapAtagati hotI yahAM 'lamakSa' aura 'sapratidik' ye donoM kriyAvizeSaNa samajhane caahie| isI prakAra jambUDhIpa nAmaka dvIpameM cullahilavAna aura zikhari nAmaka varSadhara parvatoM ke sapakSa aura sapratidina arthAt sabhI dizAoM meM aura vidizAoM meM siddhi TIkArtha-have siddha kSetrapAta gati AdinI prarUpaNa karAya che. ' ,' zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! siddha kSetre papAta gati keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna he gautama ! siddhakSetro papAtagati aneka prakAranI kahelI che. siddhanuM kSetra te siddhakSetra kahevAya, temA u5pAta rUpa gati siddhi kSetrapAta gati kahevAya che, tamanA alena cha :- .. , ' jabUDhIpamA bharata ane eravatrinA Upara sapakSa (pUrva-pazcima, kSiNa ane uttara ! rUpa pArva, jemAM samAna hoya) tathA sapratidipha (izAna Adi vidizAe jemAM samAna hoya) arthAta badhI dizAomAM ane badhI vidizAomAM sarvatra siddha kSetrapAta gati hoya che sapakSa ane "sapratidiH A banne kriyA vizeSa samajavAM eIe.
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ 919 prameyayodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam -ca siddhikSetropapAtagatirasti, evam 'javuddIve dIve hemavataheraNNavAsa sapakkhaM sapaDidisiM siddhakhetovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe haimavatahiraNyavarSayorupari sapakSas-sarvAsu dikSu, sapratidika-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatirastIti bhAvaH, evam 'jaMbuddIve 'dIve sadAvai viyaDAvai vaTTa veyaDa sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettokAyagatI' jambUdvIpe dvIpe zakaTApAti vikaTANati vRtta vaitAdayaparvatasya sapakSam-sarvadikSu, sapratidipha-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAdagatirastIti bhAvaH evam-'jaMbuddIve dIve mahAhimavaMtaruppivAsaharapavyaya sapakhaM sapaDidisi siddhidette vAyagatI' jambUdvIpe dvIpe mahAhimavadrUpya varSadharaparvataraya sapakSaMsarvadikSu, sapratidik-sapThi vidikSu ca siddhikSetropapAtagatirastIti, evam-'jaMbuDhIve dIve harivAsarambhagavAsa sapakkhaM sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe harivaparamyakavarSayoH saMpakSa-sarvadikSa, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtargAtarastIti, evam 'jaMbuDhIve dIve gaMdhAvAimAlavaMtapavyaya vaTTa veyaDa sapakkhaM sapaDi disi siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe gandhavad mAlyavat parvatAvRttasya vaitADhayasya parvatasya sapakSam-sarvadikSu, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, evam 'jaMbuddIve dIve NisahaNIlakSetropapAtagati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM haimavata aura hairaNyavata kSetra ke Upara samakSa aura sapratidina sidvikSetropapAtagati hai / isI prakAra jambUdvIpa meM zabdApAtI (zakaTApAtI) aura vikaTApAtI vRtta vaitADhapa parvata ke sapakSa aura sapratidika siddhikSetropapAtagati hai| jambUdvIpa meM mahAhimavAn aura rukmi nAmaka varSadhara parvatoM ke sapakSa aura sapratidika siddhikSetropapAtagati hai / jambUdvIpa meM harivarSa aura ramyakavarSa kSetra meM sapakSa aura sapratidika siddhikSetropapAgati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM gaMdhApAtI aura mAlyavanta parvatoM ke sapakSa aura saprana tidika sidvikSetropapAtagati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM niSadha aura nIlavanta nAmaka varSadhara parvatoM ke lapakSa aura sapratidik arthAt sabhI dizAoM aura sabhI vidizAoM meM sidvikSetroSapAta gati hai / isI prakAra jammUdIpa nAmaka ' e prakAre jambudvIpa nAmaka dvIpamAM culahimavAnuM ane zikhara nAmaka varSadhara parvatanA sapakSa ane sapratidipha arthAt badhI dizAomAM ane badhI vidizAomAM siddhakSetrapAta gati che eja prakAre jambudvIpamAM haimavata hairaNyavata kSetranA Upara sapakSa ane sapratidipha siddhikSetrapapAta gati che. eja prakAre jabUDhIpamAM zabdApAtI (zakaTApAtI) ane viTApAtI vRtta. vitADhaya parvatanA sapakSa ane sapradipha siddhikSetre pAtaLati che. jambudvIpamAM mahAhima vAnuM ane rUkima nAmaka varSadhara parvatanA sapakSa ane sapratidipha siddhikSetrapapAsAgati che. jambudvIpamAM harivarSa ane ramyaka varSa kSetramAM sapakSa ane sapratiki siddhi kSetrapapAta gati che. eja prakAre jambudvIpamAM ge dhApAtI ane mAlyavanta parvatanI sapakSa aneM sapratidipha siddhikSetrapAta gati che. eja prakAre jambudvIpamAM niSadha ane nalavanta
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 premApanAstre vaMtavAsaharapavyatta sapakkhaM sapaDidisi siddhakhettovavAya gatI' jambUdvIpe dvIpe nipadhanIlavada varpadharaparvatasya sapakSa-sarvadikSu, sapratidik-sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatirasti, evam'jaMbuddIve dIve puScavidehAvara videha sapakkhaM sapaDidisiM siddhikhettovavAyagatI' jambudvIpe dvIpe pUrva videhAparavidehayoH sapakSam-sarvadikSu, sapratidik-sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatirasti, evam-'jaMbuddIve dIve devakuru -uttarakuru sapakkhaM sapaDidisi siddhikhettovavAyag2atI' jambUdvIpe dvIpe devakuru-uttarakuru vizepasya-yugalakSetrasya sapakSa-sarvadikSu.sapratidik-sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatirasti, evameva 'jaMbuddIve dIve maMdarapavyayassa sapakkhi sapaDidisiM siddhikhettovavAyagatI' jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya sapakSam-sarvadikSu sapratidik-sarvavidikSu siddhikSetropagAtagatiH prajJaptA, evam-'lavaNe sAde sapakkhi sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' lavaNe samudre sapakSam-sarvadikSu sapratidika-sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatiH prajJaptAH, evam-'dhAyai saMDe dIve purathimaddhapacchimaddhamaMdarapavyaya sapakkhi sapaDidisiM siddhi khettovavAragatI' dhAtakI khaNDe dvIpe pUrvArddha pazcimArddhamandaraparvatasya sapakSam-sarvadikSu-sapratidik-sarvavidikSu siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, evam-'kAloyasamudassa sapakkhi sapaDidisi siddhikhettovavAyagatI' kAlodasamudrasya sapakSam-sarvadikSu sapratidik-sarvavidikSu ca siddhidvIpa meM pUrva videha aura pazcima videha ke sapakSa auraHsapratidina siddhikSetropapAnagati hai / jambUdvIpa meM devakuru ke sapakSa aura saMpratidika siddhikSetropapAtagati hai| isI prakAra jambUdvIpa meM manAra parvata ke sapakSa aura sapratidika arthAta sabhI dizAoM aura vidizAoM meM siddhikSetropapAta gati hai| lavaNasamudra meM samakSa aura sapratidika arthAta sabhI dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai| isI prakAra dhAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrvArdha aura pazcimAI ke sandara parvata ke sapakSa aura sapratidikU sidvikSetropapAtagati. kahI gaI hai| isI prakAra kAlodasamudra ke sapakSa aura sapratidikU siddhikSetropapapAtagati kahI gaI hai| isI prakAra purakaravara dIpA ke pUrvArdha ke bharata aura airavata nAmaka varSadharapavatanI sapakSa ane pratidi arthAt badhI dizAo ane badhI vidizAemAM siddhikSetre papAta gati che. e ja prakAre jabUdvapa nAmaka dvIpamAM pUrva videha ane pazcima videhanI sapakSa ane pratidipha siddha kSetro papAta gati che. jabUdvIpamAM devakurU ane uttara kurUnI sapakSa ane sapratidipha siddhikSetre papAta gati che. e ja prakAre jambudvIpamAM mandara parvatanI sapakSa ane sapratidika arthAt badhI dizA ane vidizAomAM siddhi kSetrapAta gati che. lavaNa samudramAM sapakSa ane sapratidipha arthAt badhI dizAo ane badhI vidizAomAM siddhikSetre papAta gati che. e ja prakAre dhAtakI khaMDa dviIpamAM pUrvArdha ane pazcimAdhanA mandara parvatanI sapakSa ane sapratidipha siddhi kSetrapata gati che. eja prakAre kAloda samudranI sapakSa ane sapratidi siddhikSetrapAta gati che. e ja prakAre puSkaravara zrI pArzvanA
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prabodhinI atar para 16. sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 921 1 hai 'kSetropapAta gatiH prajJatA, evaMm -'khabara dIddhapura sthimaddha bhara deravayavAsa saMpakkhi sapaDidisi 'siddhi khettovavAyagatI' puSkaravaradvIpArddha pUrvArddha bharatairavatavarSasya 'sapakSam - sarvadikSu, saprati - 'dikra - sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, 'evaM jAMva pukkharavaradIbaddha pacchimaddhamaMdara'pavyaya saMpavikhaM sapaDidisiM siddhikhe covAyagatI evam rddhapuSkaradvIpapUrvArddha vadeva yAvatdvAvizati saMkhyaka puSkarevara dvIpArddhapazcimArddhamandaraparvatasya saMpakSam sarvadikSu sapratidik sarvavidikSu ca siddhikSetropapAtagatiH prajJaptA, tathA ca siddhagatikSetropapAtagatiH saptapaJcAzad 'bhedabhinnA avaseyA, tatra jambUdvIpasya samazreNISu vizreNIpu 1 bharataivata 2 cuhiyat 3 'zikhari - hemavat hiraNyayet 4 zakaTApati vikaTApAti 5 mahAhimavat 6 rUpya - harivarparamyaka 7- mAninIvat 9 pUrvapazcima 10 mahAvideha - devakuru- uttarakuru 11 meru parvata paryante ekAdaza siddhagatikSetrodapAtagatayaH tathA dvAviMzati ghatikI khaNDaprabhRtiSu . 22, dvAviMzatitha arddha puSkaradvIpaprabhRtiSu 22, ekA caM lavaNasamudre, ekAM ca kAlodadhi samudre vartate iti sarvasaGkalanena saptapaJcAzan siddhagatikSetropapAtagatayo bhavanti, tadupasaMhAramAha 'se - taM siddhakhettocavAyagatI 5' sAMegA- pUrvoktasvarUpA siddhakSetropapAtagatiH prajJaptI 5, kSetra ke sapakSa aura sapratidik siddhikSetropapAtagati kahI gaI hai| isI prakAra puSkaravaradvIpA ke pazcimArSa maMdara parvata ke sapakSa aura sapratidik siddhikSetropapAgati kahI hai isa prakAra siddhikSetropapAtagati ke sattAvana bheda samajhane cAhie / jambUdvIpa kI samazreNiyoM aura vizreNiyoM meM 1 bharata - airavata 2 culla'himavanta aura 3 zikhari tathA haimavata hairaNyavata, 4 zakadApAtI - vikaTapAMtI, 5 mahAhimavAn rukmi 6 harivarSa - ramyaMkavarSa, 7 gaMdhApAtI - mAlyavanta, 8 niSadhanIlavanta, 9 pUrva - pazcimamahAvideha, 10 devakuru - uttarakuru aura 11- meru paryanta gyAraha siddhakSetropapAtagatiyAM haiM / isI prakAra 22 dhAtakIkhaNDa dIpa meM, 22 puSkarArdha dvIpa meM, eka lavaNasamudra meM aura eka kAlodadhisamudra meM hai / ye saba milakara sattAvana (57) siddhakSetropapAtagatiyAM haiM / aba unakA 'upasaMhAra karate haiM -yaha siddhikSetropapAtagati kI prarUpaNA huI / = pUrvAnA bharata ane aravata kSetranI sapakSa ane sapratidik siddhikSetrapApAta gati kahelI che. eja praka re siddhikSetropapAta gatinA sattAvana bheda samajavA joI e. IL" + jambudvIpanI zreNiyAnI samazreNiyA ane vizreNayAmAM 1 bhata karavaMta 2 cullahimavanta ane 3 zikharI tA haimavata, 4 hairaNyavata zaMkarapAtI--vikaTApAtI, 5 mahAhimavAn 6 herila ramyaka varSI 7 ga MdhApAtI--mAlyavanta 8 niSedhanIlavanta 9 pUrva-pazcima mahAvidehA 10'devakurU, uttarakurU 11 ane merU paryanta agIyAra siddhi kSetopAtta gatiyeA che. eja prakAre 22 dhAtakIkhaDa dvIpamAM 22 puSkarA dvIpamAM, eka lavaNu samudramA ane eka kAleAdhi samudramAM che. A badhA maLIne (5) siddhi kSetropapAta gatiyA che. havetemane a0 116
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ .922 mApanAstre gautamaH pRcchati-'se kiM taM bhavovavAyagatI?' tat-atha kA sA-katividhA bhavopapAtagasiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'bhavovavAyagatI cauviza paNNattA' bhavopapAtagati caturvidhA prajJatA, 'taM jahA-neraiya bhavoSavAyagatI jAva devabhavovavAyagatI' tadyathA-nairayikabhavopapAtagatiH, yAvat-tiryagyonikabhavopapAtagatiH, manuSyabhavopapAtagatiH, devamavopapAtagatizca, gautamaH pRcchati-se ki taM neraiyabhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA nairayikabhavopapA- tagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'neraiyabhavokvAyagatI sacavihA paNNattA' nairayikabhavopapAtagatiH saptavidhA prajJaptA 'taM jahA-rayaNappabhA puDhavI neraiyabhavovavAyagatI jAva ahe sattamA puDhavIneraiyabhavocavAyagatI' tadyathA-ratnaprabhA pRthivInarayikabhavopapAtagatiH, yAvat-zarkarApramA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhA tamaprabhA-adhaH saptama pRthivInairayikabhavopapAtagatizca avaseyA, _ 'evaM siddhavajjo bhedo bhANiyaco' evam-nairayikabhavopapAtagatirItyA siddhavoM bhedaH gautamasvAmI-prazna karate haiM-bhavopapAtagati kitane prakAra kI kahI gaI hai ? . bhagavAn-bhavopapAtagati cAra prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hai-nArakabhavopapAtagati, tiryagyonikabhavopapAtagati, manuSyabhavopapAtagati aura devbhvoppaatgti| : gautamasvAmI-nArakabhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? __ bhagavAn-nArakabhavopapAtagati sAta prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hairatnaprabhApRthivInArakabhavopapAtagati, zarkarAmabhApRthivInArakabhavopapAtagati, vAlukAprabhApRthivInArakabhavopazatagati, paMkaprabhApRthivInArakabhavopapAtagati, dhUmaprabhAthivInArakabhavopapAtagati, tamaHprabhApRthivInArakabhavopapAtagati aura adhaH saptama pRthivInArakabhavopapAtagati / / isI prakAra siddhoM ko choDakara tiryagyonikabhavopapAtagati ke bheda, mnussyupasaMhAra kare che-A siddhi kSetrapAta gatinI prarUpaNa thaI zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhapAta gati keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna che gautama! bha pAta gati, cAra prakAranI kahI che, te A prakAre che-nAraka bhavepAta gati, tiryanika bhASapAta gati, manuSya bhayapAta gati ane deva bhapAta gati zrI gautamasvAmI he bhagavana ! nArakabhApapAta gati keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakabhapAta gati sAta prakAranI kahI che, te A prakAre che-ratnaprabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, zarkaraprabhA pRthvI nAraka bhopAta gati, vAlukAprabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, paMkawbhA pRthvI nAraka bhapAta gati, dhUma prabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, tamaprabhA pRthvI nAraka bhapAta gati, ane adhaH sama pRthvI nAraka bhapAta gati,
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 23 tiryagyonikabhavopapAtagatibhedaH, manuSyagatibhedaH, devabhavopapAtagatibhedatha bhaNitavyovaktavyaH, 'jo ceva khettovavAyagatIe so ceva' yazcaiva kSetropapAtagatyAM siddhavarjita caturvidha 'nairayikatiryagyonika manuSyadevagatibhedarUpaH pratipAditaH sa caiva bhedo'trApi pratipAdanIyaM ityarthaH, tathA ca bhavopapAtagate catvAro mUlabhedA nairavikAdi bhedAd bhavanti, uttarabhedAstu dvAviMzatiH saMbhavanti, tatra nairayikabhavopapAta gate ratnaprabhAdibhedAt saptabhedAH, tiryagyonikabhavopapAtaga te rekendriyAdipaJcendriyaparyantabhedAt paJcabhedAH, manuSyabhavopapAtagateH punaH saMmUcchigarbhajamanuSyabhedAd dvau bhedau, devabhavopapAtagatestu bhavanapati vAnavyantarajyotiSka vaimAnikabhedA catvArobhedAH sarvasaGkalanena aSTAdazabhedA mUlacaturbhedamizraNena dvAviMzatirbhedA bhavanti, tadupasaMharannAha - 'se taM devabhavovavAyagatI' sA eSA - pUrvoktasvarUpA devabhavopapAtagatiH prajJaptA 'paramaprakRtamupasaMharannAha - ' se taM bhavovavAyagatI' sA epA - uparyukta svarUpA bhavopapAtagati ke bheda aura devabhavopapAtagati ke bheda kahalene caahie| tAtparya yaha hai ki kSetropapAtagati meM nAraka, tiryaca, manuSya aura deva gati ke bheda se jo bheda kahe haiM, vahI yahAM bhI kahalene caahie| isa prakAra nairayika Adi ke bheda se bhavopapAtagati ke mUla bheda cAra haiM aura uttarabheda vAIsa haiM / unameM se nairayikabhavopapAtagati ke ratnaprabhA Adi ke bheda se sAta bheda hote haiM, tiryayonibhavopapAtagati ke ekendriya se lekara paMcendriya taka pAMca bheda hote haiM / manuSyabhavopapAtagati ke saMmUrchima aura garbhaja manuSyoM ke bheda se do bheda haiM aura devabhavopapAtagati ke bhavanapati vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bheda se cAra 'bheda haiN| ye saba milAkara aThAraha bheda haiM aura inameM cAra mUla bheda sammilita kara die jAeM to saba vAIsa bheda ho jAte haiM / aba upasaMhAra karate haiM - yaha devabhavo papAtagati kA prarUpaNa huA aura bhavopapAtagati kI prarUpaNA bhI samApta huI / eja prakAre siddhone cheADIne tigyeAnika bhAvApapAta gatinA le, manuSya bhavepapAta gatinA bheda ane deva bhaveApapAta gatinA bheda hI levA joI e. tApa e che. ke kSetropAta gatimAM nAraka, tiya ca manuSya ane devagatinA bhedathI je bheda kahyA che, teja ahI' pazu kahI levA joIe. e prakAre narayika AdinI bhedathI bhavApapata gatinA mULa bheda cAra che, ane uttara bheda khAvIsa che. temanAmAMthI nairiyeka bhavApapAta gatinA ratnaprabhA AdinA bhedathI sAta bheda thAya che, tigdhAnika bhavApapAta gatinA samUmi ane garbhaja manuSyanA bhedathI e bheTa che ane devabhavApapAta gatinA bhavanapati, vAnayantara; jyAtiSTha ane vaimAnika bhekathI cAra bheda che. A badhAne meLavatA aDhAra bheda che ane teemAM cAra mULa bheda sa Mmilita karI devAya teA khadhA maLIne khAvIsa bheda thaI jAya che. have upasaMhAra kare che--A deva bhaveApapAta gatinuM prarUpaNa thayuM ane bhavA papAta gatinI prarUpaNA paNu samApta thaI gaI. C
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMzApanAstre .. bhavopapAtagatiH prajJaptA, atha no bhavopapAtagati prarUpayituM gautamaH pRcchati-'se.kiM taM no bhatrovayAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA, no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha'no bhokvAyagatI duvihA paNNattA' no bharoSapAtagati dvividhA prajJaptA, tatra no bhavastAyat karmasampasampAdya nerayikatyAdi paryAyarahito bhavavyatirikto vyapadizyate sa ca pudgalaH siddho vA bhavati tadubhayasyApi upayuktalakSaNa bhavAtIvatvAt, tasmin no bhave upapAtaHprAdurbhAvarUpa eva gati gamamiti no bhavopapAtagati, riti, tadeva vizadayannAha-'taM jahApoggalaNoMbhavovavAyagatI siddha no bhavovavAyagatI' tadyathA-pudgala no bhavopapAtagatiH, siddha no bhavopaMpAtagatizca, tatra gautamaH pRcchati-se kiM taM poggala no bhavovavAyagatI ?', tat-atha kA sA-kRtividhA- pudgala no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'poggalaNo bhatrovAyagatI-jaM NaM pAmANupoggale logassa purathimillAo caramaMtAo paJcatdhimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchai' pudgala no bhayopapAtagatistAvat-yat khalu paramANu pudgalA lokasya pUrvasmAt caramAntAt pazcima caramAntam ekasanayena gacchati, evam-'paJcasthimillAo vA caramaMtAo purathimillaM caramataM egasama eNaM gacchaI pazcimAd vA caramAntAt pUrvaM caramAntam , gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavAn ! nobhavopapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nobhavopapAtamati do prakAra kI kahI hai| karma ke udaya se hone vAlI nArakatva Adi paryAyoM se rahita, bhava se jo bhinna ho use nobhava kahate haiN| pula aura siddha bhava se bhinna haiM, kyoMki yahI donoM. karmajanita, paryAyoM se rahita haiM / usa nobhava meM upapAta rUpa gati ko nobhavopapAtagati kahA gayA hai / isIkA spaSTIkaraNa karate hue sUtrakAra kahate haiM-nobhavopapAtagati ke do bheda ye haiM-pudgala nobhavopapAtagati aura siddhnobhvoppaatgti| . - gautamasvAmI-he bhagavAn ! pudgalanobhavopapAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! pudgalaparamANu loka ke pUrvI caramAnta arthAt chora (anta) se pazcimI caramAnta taka eka samaya meM calA jAtA hai, isI prakAra pazcimI caramAnta se pUrvI caramAnta taka eka hI samaya meM pahuMca jAtA hai, dakSiNI '' zrI gautabhasvAbhA-De mApan ! na savASapAta gati ana cha ? zrI bhagavAnano bhaSapAta gati be prakAranI kahI che. karmanA udayathI thanArI nArakata Adi paryAthI rahita bhavathI je bhina hoya tene no bhava kahe che. e pudgala ane siddha bhAvathI bhinna che, kemake Aja bane karmAnita paryAthI rahita che. tene bhavamAM upapAta rU5 gatine ne bhopAta gati kahela che. enuM ja spaSTIkaraNa karatAM sUtrakAra kahe che - ne bhapAta gatinA be bheda A che-pudgalobhapAta gati ane siddhabhapAtagati. - zrI gautabhasvAmI-3 bhagavan ! purAnAlA5ta 4 cha ? / / zrI bhagavAna -he gautama ! pudgala paramANu lekanA pUvI caramAnta arthAta annathI.
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetrorapAtAdinirUpaNam 925 / ekasamayena gacchati, evam-'dAhiNillAovA, caramaMtAo uttarillaM caramaMtaM. egasamaeNaM gacchai' dakSiNAd vA caramAntAd uttaraM cAmAntam ekasamayena gacchati, 'evaM uttarillAo dAhiNillaM'' uttarasmAd yA paramAntAd dakSiNaM caramAntam ekasamayena gacchati, evam 'uvarillAo heDillaM, hiDillAo uparillaM' upariSTAd vA caramAntAd adhastanaM caramAntam ekasamayena gacchati, adhastAd vA caramAntAd uparitanaM caramAntam ekasamayena gacchati 'se taM poggalaNobhavovavAyagatI' sA epA-uparyuktasvarUpA pudgala no bhavopapAtagatiH prajJaptA, gautamaH pRcchati-se ki taM- siddhaNobhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA-katividhA siddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'siddhaNobhavovavAyagatI duvihA paNNattA' siddha no. bhavopapAtagati dvividhA prajJaptA 'taM jahA-aNaMtarasiddhaNo bhavovavAyagatI' tadyathA-anantarasiddha no bhavopapAtagatiH, 'paraMparasiddhaNobhavokvAyagatI ye paramparAsiddha no bhagopapAtagatizca, tatra gautamaH pRcchati-se kitaM aNaMtarasiddhaNobhavovavAyagatI ?' tata-atha kA sA-katividhA anantarasiddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'agaMtarasiddhaNo bhavokvAyagatI paNNarasavihA paNNattA' 'anantarasiddha no bhavopapAtagatiH paJcadaza vidhA prajJaptA caramAnna se uttarI caramAnta taka aura uttarI caramAnta se dakSiNI caramAnta taka eka samaya meM gati karatA hai, isI prakAra UparI chora se nIcale chora taka aura nIcale chora se UparI chora taka eka samaya meM ho gati karatA hai, yaha. pudgalano. bhavopapAtagati kahalAtI hai| gautamasvAmI-he bhagavAn ! siddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI kahI gaI hai ? - bhagavAn-he gautama ! siddhanobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai-anantarasiddhanobhavopapAtagati aura paramparasiddhanobhavopapAtati / / gautamasvAmI-anantarasiddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI haiM ? . bhagavAn-anantarasiddhanobhavopapAtagati pandraha prakAra kI hai, vaha isa prkaarpazcimI caramAnDa sudhI eka ja samayamAM pahoMcI jAya che, dakSiNI caramAntathI uttarI caramAna ane uttarI caramAnsathI dakSiNa caramAnta sudhI eka samayamAM gati kare che, eja prakAre UparanI bAjuthI nIcenI bAju sudhI ane nIcenI bAjuthI UparanI bAju sudhI eka samayamAM ja gati kare che. A pula ne papata gati kahevAya che. : zrI zItabhasvAbhI-3 gavan ! siddhanAlApAta gatiTasa' prA2nI hI cha ? : zrI bhagavAna-he gautama! siddhanebhapAta gati - be prakAranI kahI che-anantara siddha ne bhopAta gati ane paraMparA siddhane bhopAta gati ' ' ' - zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! anantara siddhane bhapAta gati keTalA prakAranI che? ' ' zrI bhagavAna -he gautama! anantara siddhine bhopAta gati paMdara prakAranI che te A
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 prazApanA bhavopapAtagatiH prajJatA, atha no bhavopapAtagati prarUpayituM gautamaH pRcchati-se kiM taM no bhavovavAyagato ?' tat-atha kA sA-katividhA, no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha'no bhavovadhAyagatI duvihA paNNattA' no bhavopapAtagati dvividhA prajJaptA, tatra no bhavastAvat karmasampAsampAya nairayikatyAdi paryAyarahito bhavavyatirikto vypdishy| sa ca pudgalaH siddho vA bhavati tadubhayasyApi upayuktalakSaNa bhayAtItatvAt, tasmin no bhave upapAta:prAdurbhAvarUpa eva gati gamanamiti no bhavopapAtagati riti, tadeva vizadayannAha-taM jahApoggalaNobhavovavAyagatI siddha no bhavovatrAyagatI' tadyathA-pudgala no bhayopapAtagatiH, siddha no bhavopaMpAtagatizca, tatra gautamaH pRcchati-'se. kiM taM poggala no bhavocavAyagatI ?' tada-atha kA sA-katividhA. puTThala no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha- poggalaNo bhavovavAyagaMtI-jaM NaM paramANupoggale logassa purathimillAo caramaMtAzrI paJcatdhimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchai' pudgala no bhavopapAtagatistAvat-yat khalu paramANu pudgala, lokasya pUrvasmAt caramAntAt pazcima casmAntam ekasa nayena gacchati, evam-'paJcasthimillAyo vA caramaMtAo purathimillaM caramaMtaM egasamaeNaM gacchaI' pazcimAd vA caramAntAt pUrva caramAntam - gautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagarvAn ! nobhavopapAtagati kise kahate haiM ? . bhagavAn-he gautama! nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai| karma ke udaya se hone vAlI nArakatva Adi paryAyoM se rahita, bhava se jo bhinna ho use nobhava kahate haiN| pudgala aura. siddha bhava se bhinna haiM, kyoMki yahI donoM. karmajanita. paryAyoM se rahita haiM / usa nobhava meM upapAta rUpa gati ko nobhavopapAtagati, kahA gayA hai / isIkA spaSTIkaraNa karate hue sUtrakAra kahate haiM-nobhavopapAta. gati ke do bheda ye haiM-pudgala nobhavopapAtagati aura siddhnobhvoppaatgti| ... '. 'gautalasvAmI-he bhagavAn ! pudgalanovopapAtagati kise kahate haiM ? * bhagavAn-he gautama ! pudgalaparamANu loka ke pUrvI caramAnta arthAt chora (anta) se pazcimI caramAnta taka eka samaya meM calA jAtA hai, isI prakAra pazcimI caramAnta se pUrvI caramAnta taka eka hI samaya meM pahuMca jAtA hai, dakSiNI ' zrI gautamapAbhI- mAvan ! nA lavAsAta na / ( zrI bhagavAna-ne bha pAta gati be prakAranI kahI che. karmanA udayathI thanArI nArakava Adi paryAyethI rahita, bhavathI je 'bina hoya tene ne bhava kahe che. e pudgala ane siddha bhavathI bhinna che, kemake Aja ane karmabhanita paryAthI rahita che. tene bhavamAM upapAta rU5 gatine ne bhopAta gati kahela che. enuM ja spaSTIkaraNa karatAM savakAra kahe che . ne bha55 ta gatinA be bheda A che-pudgalobhapAta gati ane siddhabhapAtagati. ( zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pudgalane pAta kene kahe che? * zrI bhagavAn he gautama ' pugala paramANu lekanA pUvI caramAnDa arthAt antathI -
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam 925 : ekasamayena gacchati, evam- ' dAhiNillAovA caramaMtAo uttarillaM carametaM egasamapUrNa gaccha' dakSiNAd vA caramAntAd uttaraM caramAntam ekasamayena gacchati, 'evaM uttarillAo dAddiNillaM' uttarasmAd vA caramAntAd dakSiNaM caramAntam ekasamayena gacchati, evam 'uvarillAo heTThillaM, hiTThillAo uvarillaM' upariSTAd vA caramAntAd adhastanaM caramAntam ekasamayena gacchati, adhastAd vA caramAntAd uparitanaM caramAntam ekasamayena gacchati 'setaM poragaNobhavocavAyagatI' sA eSA - uparyuktasvarUpA pula no bhavopapAtagatiH prajJaptA, gautamaH pRcchati - 'se kiM taM siddhaNobhavovavAyagatI ?' tat-atha kA sA - katividhA siddha no bhavopapAtagatiH prajJatA ? bhagavAnAha - ' siddhaNo bhavovavAyagatI duvihA paNNattA' siddha no bhavopapAtagati dvividhA prajJaptA 'taM jahA - aNaMtarasiddhaNo bhavovavAyagatI' tadyathA - anantarasiddha no bhavopapAtagatiH, ' paraMparasiddhaNobhavovavAyagatI ya paramparAsiddha no bhavopapAtagati, tatra gautamaH pRcchati - 'se kiM taM atarasiddhagobhavovavAyagatI ?' 'tat adha kA sA- katividhA anantarasiddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'agaM tara siddhaNI bhavavAyagatI paNNarasa vihA paNNattA' anantarasiddha no bhavopapAtagatiH paJcadaza vidhA prajJaptA caramAnta se uttarI caramAnta taka aura uttarI caramAnta se dakSiNI caramAnta taka eka samaya meM gati karatA hai, isI prakAra UparI chora se nIcale chora taka aura . nIcale chora se UparI chora taka eka samaya meM ho gati karatA hai, yaha pudgalanobhavopapAtagati kahalAtI hai / taaran - he bhagavAn ! siddhobhavopapAtagati kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAn he gautama! siddhanobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai - anantarasiddhaatrayagati aura paramparasiddhanobhavopapAtagati / gautamasvAmI- anantara siddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI haiM ? bhagavAn - anantarasiddha nobhavopapAtagati pandraha prakAra kI hai, vaha isa prakAra - pazcimI caramAnta sudhI eka ja samayamAM, paheAcI jAya che, dakSiNI carmAntathI uttarI * caramAna ane uttarI caramAntathI dakSiNI caramAnta sudhI eka samayamAM gati kare che, eja prakAre UparanI khAjuthI nIcenI mAjI sudhI ane nIcenI khAjIthI UparanI bAju sudhI eka samayamAM ja gati kare che." A pudgala nA bhavApapata,ti kahevAya che. zrI gautabhasvAbhI-De/lagavan ! siddhanolavopapAta' gati DeMTalA amaranI uhI che ? zrI bhagavAn-he gautama 1 siddhanAla vAyapAta gati se prAratI uhI che-anantara siddha no lApAta gati bhane para siddhanA lavopayAta gati. ' * 1 - ", zrI gautamasvAbhI-De lagavan! anantara siddhaneo bhaveopayAta gati DeMTalA prakAranI che? 1. zrI bhagavAn-he gautama ! anantara sidvanA bhavApAta gati paMdara prakAranI che te
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ -: prajJApanAsUtre 'taM jahA-titthasiddhaaNaMtarasiddhaNobhavovavAyagato ya' tadyathA-tIryasiddhAnantarasiddha no bhavopapAtagatizca, 'jAva aNegasiddhaNobhavovavAyagatI ya' yAvad-ekasamaye anekasiddha no bhavopapAtagatizca, gautamaH pRcchati-se kiM taM paraMparasiddhaNobhavovavAyagatI ?' tata-atha kA sA-katividhA paramparAsiddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-paraMparasiddhaNo bhavovadhAyagatI aNegavihA paNNattA' : paramparAsiddha no bhavopapAtagati ranekavidhA prajJaptA, 'taM jahA-apaDhamasamayasiddhaNobhavovavAyagatI' tadyathA-aprathamasamayasiddha no bhavopapAtagatiH 'evaM dusamayasiddhaNo bhavovavAyagatI' dvitIyasamayasiddha no bhavopapAtagatiH, "jAva aNaMtasamayasiddhagomayovavAyagato' yAvat-tRtIya caturthapaJcamapaSThasaptamASTamanavamadazamasaMkhyAtAsaMkhyAtAnantasamayasiddha no bhatropapAtagatizca prajJaptA, 'se taM siddhaNobhavokvAyagatI' sA epA-uparyuktasvarUpA siddha no bhavopapAtagatiH prajJaptA, paramaprakRtamupasaMharannAha se Na No bhavovavAyagatI' sA epA-pUrvoktarUpA no bhavopapAtagatiH prajJaptA, 'se taM uvavAyagatI 4' sA epA-pUrvoktasvarUpA upapAtagatiH prajJaptA, ___ atha vihAyogatimadhikRtya gautamaH pRcchati-se ki taM vihAyagatI' tat-atha kA sAtIrthasiddha anantarasiddhanobhavopapAtagati anekasiddhaanantarasiddhanobhavopapAtagati / (yahAM) pandraha prakAra ke siddhoM ke anusAra pandraha prakAra kI gati samajhalenI caahie| gautamasvAmI-paramparAsiddhanobhavopapAtagati kitane prakAra kI hai? bhagavAna-paramparasiddhanobhavopapAtagati aneka prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-aprathamasamayasiddhanobhavopapAtagati, dvisamayasiddhanobhavopapAtagati yAvat anantasamapasiddhanobhavopapAtagati arthAt trisamayasiddha, catuHsamayasiddha, paMcasamayasiddha, paTsamayasiddha, saptasamayasiddha, apTasamayasiddha, navasamayasiddha, dazasamayasiddha. saMkhyAtasamayasiddha, asaMkhyAtasamayasiddha, anantasamayasiddhanobhavopapAtagati / yaha siddhanobhavopapAtagati kA svarUpa kahA aura prakAre-tIrthasiddha ane anantara siddha na bhapAta gati aneka siddha anantara siddha ne bhopAta gati (ahIM paMdara prakAranA siddhonA anusAra paMdara prakAranI gati samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-paramparA siddha ne bhapAta gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna -paraMparA siddha ne bha pAta gati aneka prakAranI kahI che, te A prakAre prathama samaya siddha ne bhapAta gati, kisamaya siddha ne bhopAta gati, yAvat ananta samaya siddha ne bhapAta gati arthAta trisamaya siddha, catu samayasiddha, paMca samaya siddha, Sa samaya siddha, sasa samaya siddha, aSTa samaya siddha, nava samaya siddha, daza samaya siddha, saMkhyAta samaya siddha, asaMkhyAta samaya siddha, ananta samaya si8 ne bhopAta gati. A siddha ne bhapAta gatinuM svarUpa kahyuM ane upapAta
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyapodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam katividhA vihAyogatiH prajJatA ? bhagavAnAha-vihAyagatI sattarasavihA paNa tA' vihAyogatiH vihAyasa-AkAzena gatirityarthaH saptadazavidhA prajJaptA, 'taM jahA-phupamANagatI 1 tadyathAspRzadgattiH, tatra paramANyAdikaM vastu yad anyena paramANvAdikena vastunA anyonya saMspRzyaparaspara sambandhamajubhUya anubhUya gacchati sA spRzadgati vyapadizyate spRzatogatiH spRzadgatiritivyutpatteH, 'aphusamANagatI.2' aspRzadgatiH-spRzadragati viparItAgati:-aspRzadgatiH, tathA ca paramANvAdikaM yadanyena paramAvAdinA saha parasparasambandhamananubhUyaiva gacchati yathA paramANurekamamayena ekasmAllokAntAdaparaM lokAntaM gacchati sA aspRzadgatirucyate, 'uvasaMpajjamANa gatI 3' upasampadyamAnagati stAvada yadanyamupasaMpadya-samAzritya tadAzrayeNa gamanaM upapAtagati kI prarUpaNA bhI ho cukii| * gautamasvAmI-punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! vihAyogati kitane prakAra kI kahI hai? ... bhagavAna-uttara dete haiM-vihAyogati arthAt AkAza se hone vAlI gati sataraha prakAra kI kahI hai / vaha isa prakAra hai-. (1) spRzadgati-paramANu Adi anya vastuoM ke sAtha spRSTa ho-hokara arthAta paraspara saMbaMdha kA anubhava karake jo gamana kiyA jAtA hai, vaha spRzadgati kahalAtI hai| (2) aspRzadgati-jo paramANu Adi anya paramANu Adi kA sparza kiye vinA hI gati karatA hai, jaise.paramANu eka hI samaya meM loka ke eka caramAnta se dasare caramAnta taka pahuMca jAtA hai, usakI gati aspRzadagati kahalAtI hai| (3) upasaMpadyamAnagati-kisI dUsare kA Azraya lekara gamana karanA, jaise dhanya sArthavAha ke Azraya se dharmaghoSa AcArya kA gamana karanA, yaha upasaMpadyamAnagati hai| gatinI prarUpaNa thaI cUkI che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-he bhagavAna ! vihAya gati keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna uttara Ape che-vihAya gati arthAt AkAzathI thanArI gati sattara prakAranI kahI che. te A prakAre che (1) spezagati-paramANu ADhi anya vastuonI sAthe sRSTa gati thaI-thaIne arthAta parasparanA anubhavanuM je gamana karAya che, te pRdu gati kahevAya che. ' (2) aspRzad gati-je paramANu Adi anya paramANu Adine sparza karyA vagara ' ja gati kare che, jema paramANu eka ja samayamAM lekanA eka carama mAtrathI bIjA carama mAtra sudhI pahoMcI jAya che, tenI gati aspRzad gati kahevAya che. (3) upasaMpadyamAna gati keI bIjAne Azraya laIne gamana karavuM, jema dhana sAthe
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 . . . . . . . . . azApanAsUtre : yathA-dhanasArthavAhAdhAreNa dharmaghopAcAryANAM gamanaM sA upasaMpadyamAnagati vyapadizyate 'aNuvasaMpajjamANagatI 4' anupasaMpadhamAnagatistu. parasparAzrayAzrayiMbhAvarahitAnAM paMthigamanaM bhavati sA anusaMpadyamAnagatirucyate 'poggalagatI 5' pudgalAtistu. prasiddhaiva pUrvaM tadupapAdanAca, 'maMDUyagatI 6' maNDkagatistAvad maNDU jvad utplutya utplutya yad gamanaM bhavati sA ... maNDUkagatirucyate; 'NAvAgatI 7' nAvAgatistAvat-nAvA mahAnadyAdau yad gamanaM bhavati so . nAvAgati yapadizyate, 7: 'NayagatI 8' nayagatistAvat-nayanAM naigamAdInAM yad gamanaMsvasvamata-puSTIkaraNam anyonyasApekSANAM yA sarveSAM nayAnAM yat pramANAbAdhitavastu vyavasthAnaM sA nayagatirucyate, 'chAyAgatI 91 chAyAgatistu-chAyAmanusRtya samAzritya vA yad gamanaM sA chAyA gati ya'padizyate, 'chAyANuvAyagatI 10' chAyAnupAtagatistAvat-chAyAyAH svakAraNIbhUtapurupAderanupAtena-anusAreNa yad gamanaM sA chAyAnupAtagatirucyate yathA chAyA purupAdikamanusarati natu puruSAdizchAyA manusarati ataH chAyAyA anupAtagatiriti vyapa: (4) anupasaMpadyamAnagati-vinA kisI kA Azraya liye mArga meM gamana krnaa| (5) pudgalagati-pudgala kI gati, jo prasiddha hai|' . . . . , (6) maNDUkarAti-meMDhaka kI taraha uchala-uchalakara clnaa| (7) naukAgati-nadI Adi meM naukA ke dvArA gati honaa| (8) nayagati-naigama Adi nayoM kA apane-apane abhimata kI puSTi karanA, paraspara sApekSa hokara pramANa se abAdhita vastu kI vyavasthA karanA nayagati hai| ..' (9) chAyAgati-chAyA kA anusaraNa karake athavA Azraya lekara gamana krnaa| ___ (10) chAyAnupAtagati-chAyA apane kAraNabhUta puruSa Adi kA anusaraNa karake jo gati karatI hai, vaha chAyAnupAtagati hai / puruSa chAyA kA anusaraNa na kare valki chAyA hI puruSa kA anusaraNa kare taya chAyAnupAtagati kahalAtI hai| vAhanA AzrayathI dharmasazeSa AcAryanuM gamana karavuM, e upasa padyamAna gati che. (4) anupasa padyamAna gati-koInA Azraya vinA mArgamAM gamana karavuM. (5) putagati-pudAlanI gati,'2 siddha cha / (9) bhagati-4331nI bhA chI-chIne yAsa. (7) nIti-nadI mAhimA nApa vigerethA gati thI. (8) nayagati-namana Adi ane pitAnA abhimatathI puSTi karavI, paraspara sApekSa thaIne pramANathI amAdhita vastunI vyavasthA karavI nayanagati che. (9) chAyAgata chAyAnuM anusaraNa karIne athavA Azraya laIne gamana karavuM. ' (1) chAyAnupAta gati-chAyA pitAnA kAraNabhUta purUSa AdinuM anusaraNa karIne je gati kare che, te chAyAnupAta gati purUSa chAyAnuM anusaraNa na kare paNa chAyA ja purUSanuM anusaraNa kare tyAre chAyAnupAta gati kahevAya che :
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam P dizyate, 'lesAgatI 11' lezyAgati svAvat tiryagyonikamanuSyANAM yat kRSNAdilezyAvad dravyANi nIlAdilezyAvad dravyANi prApya tadrUpAditayA pariNamanti sA lezyAgati vyapa dizyate, 'sANuvAvagatI 12 lezyAnupAtagati stAvada - lezyAyA anupAtena anusAreNa yad gamanaM bhavati sA lezyAnupAtagati vyapadizyate tathAhi jIvo lezyAdravyANi anusarati natu lezyAdravyANi jIvamanusarantIti, tathA ca vakSyate - " yAni leAdravyANi paryAdAyajIvaH kAlaM karoti talachezyeSu dravyepUpajAyate na zeSakheyeSu" iti, 'uddissaMpavibhatagatI 13' uddizya praviMgaktagatistAvat-yaddhipravibhaktam- pratiniyatamAcAryopAdhyAyAdikamuddizya tatpArzve dharmopadezAdikaM zrotuM praSTuM vA gacchati sA uddizya pravibhaktagatirvyapadizyate, 'cau purisapavibhattagata 14 caturUpapravibhaktagatiH, punaH - caturddhA puruSANAM pravibhaktA - pratiniyatA yA (11) zyAgati - tirthacoM aura manuSyoM ke kRSNa Adi lezyA ke dravya nIlaM Adi lezyA ke dravyoM ko prApta karake tadrUpa meM pariNata hote haiM, vaha lezyAgati kahalAtI hai / 1 (12) leiyAnupAtagati - lezyA ke anupAta se arthAt anusAra ko gamana hotA hai, vaha lezyanudAtagati hai / jIva leiyAdravyoM kA anusaraNa karatA hai, vezyAdravya jIva kA anusaraNa nahIM karate / Age kahA jAegA - 'jIva jina arrior ko grahaNa karake kAla karatA hai, unhIM lezyA vAle dravyoM meM utpanna hotA hai, anya lezyA vAloM meM nahIM / ' (13) uddizyapravibhaktagati pratiniyata AcArya, upAdhyAya Adi ko uddezya karake unake pAsa se dharmopadeza sunane ke lie athavA unase prazna pUchane ke lie jo gamana kiyA jAtA hai, vaha uddizyapravibhaktagati hai / 1 (14) catuHpuruSapravibhaktagati--cAra prakAra ke puruSoM ko cAra taraha kI pravibhakta arthAt pratiniyata gati catuHpuruSapravibhaktagati kahalAtI hai / jaise cAra (11) lezyAgati-tiya ceA ane manuSye | kRSNa Adi lezyA dravya nIla Adi lezyAnA dravyene prApta karIne tadrupamA pariNata thAya che, te lezyAgati kahevAya che. (12) lezyAnupAtagati-vaizyAnA anupapAtathI arthAt anusAra je gamana thAya che, te vaizyAnupAtagati che. jIva lezyAnA dravyenuM anusaraNa kare che. laizyA dravya jIvanu anusaraNa nathI karatA. AgaLa kahevAze-jIva je lezyA drabyAne gratuNu karIne kALa kare che, teja lezyA vALA caiAmAM utpanna thAya che, anya legyAvALAmAM nahIM. (13) uddina pravibhaktagati-prati niyata AcArya, upAdhyAya Adine uddezya karIne temanI pAsethI dharmapadeza sAMbhaLavA mATe athavA temane prazna pUchavAne mATe je gamana karAya che, te uddizya pratribhaktagati che (14) catupurUSa pravibhaktagati-cAra prakAranA purUSAnI cAra prakAranI pravibhakta pra0 117
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ / prApamAsUtre * gatiH sA catuSpuruSavibhaktagati rucyate yathA catvAraH puruSAH samaM prasthitAH samameva paryavasthitA bhavanti ityAdirUpeNAne svayameva vakSyate, 'vaMgatI 15' vargati stAvat-bakkA-vakrA kuTiletyarthaH sA cAsau gatizceti vakgatiH sA ca caturdA bhavati-yathA ghaTanatA, svammanatA, . zlepaNatA, patanatA ca / tatra ghaTTanaM tAvat khaJjAgatiH, stambhanaM tu navAyAM dhamanyAdInAM stambhaH, tiSThato vA''tmano'GgapradezAnAM stambhaH, ThepaNaM tAvat jAnvAdimirvAdInAM saMyogaH, patanaM tu prasimeva 'paMkagatI 16' paGkagatistu-paGke- kardame upalakSaNatvAt udake yA ati vizAlaM yad nijaM kAyaM kenApi saha saMyojya tansahAyyena gacchati sA paGkagatirucyate, 'vaMdhaNavimoyaNagatI17' bandhanavinocanagati stAvat-atiparipakvAnAmAmrAdiphalAnAM vandhanAd-vRntAd vimuktAnAM yadadhastAvad vizrasayA-nirvyAghAtena gamanaM sA bandhanavimocanagati vyapadizyate, atha pUrvoktAmeva saptadazaprakArAM vihAyogati sodAharaNAM vizadarUpeNa prarUpayitumAha-'se kiMta puruSa eka sAtha ravAnA hue aura eka sAtha pahuMce, ityAdi rUpa se mUtrakAra ne svayaM mUla meM batalAdiye haiN| - vaphragati-kuTila-teDhImeDhI gati / vaha cAra prakAra kI hotI hai-ghaTanatA, stambhanatA, zleSaNatA aura patanatA / khaMjA (laMgaDI) gati ko ghaTTana kahate haiN| grIvA meM dhamanI Adi kA staMbhana honA staMbha hai athavA AsmA ke aMgapradezoM kA stabdha ho jAnA staMbha hai / ghuTanoM Adi ke sAtha jAMghoM Adi kA saMyoga zleSaNa kahalAtA hai / patana to prasiddha hI hai| . (16) paMkagati-paMka arthAtU kIcaDa meM aura upalakSaNa se jala meM apane ati vizAla zarIra ko kisI ke sAtha joDakara usakI sahAyatA se clnaa| (17) baMdhanavimocanagati-khUba pake hue Ama Adi phaloM kA apane vRnta se alaga hokara svabhAvataH nIce giranA, bandhanavimocanagati hai| atha uparyukta sataraha prakAra kI vihAyogati kI udAharaNasahita vizada arthAta prati niyatagati catuH purUSa pravibhaktagati kahevAya che. jemake cAra purUSa eka sAthe ravAnA thayA ane eka sAthe pahoMcyA, ItyAdi rUpathI sUtrakAre svayaM mUlamAM banAvI didhela che. (15) pati-Tisa-aisI yUbhagati. te thAra 42nI DAya che-ghanatA, stntane, zleSaNutA ane patanatA. aMjA (laMgaDI) gatine ghaTTana kahe che. grIvAmAM dhamanI AdinuM staMbhana thavuM staMbha che athavA AtmAnA aMga pradezanuM stabdha thaI javu staMbha che DhIMcaNa vigerenI sAthe ja che vigerene saMga gleSaNa kahevAya che. patanate prasiddha che. (16) paMkagati-paMka arthAt kAdava ane upalakSaNathI pANImAM pitAnA ativi zAla zarIrane koInI sAthe joDIne tenI sahAyatAthI cAlavuM. (17) baMdhana vimocanagati-khUba pAkI gaela kerI vigere phaLanuM pitAnI DALakhIthI alaga thavuM svAbhAvika rIte nIce paDavuM, baMdhana vimecana gati che.
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam phursamANagatI?' tat-atha kA sA spRzadgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'phusamANagatI-jaMNaM paramANupoggalANaM dupaesiyANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM aNNamaNNaM phusaMtAMNaM gatI pabattaI settaM phusamANagatI 1' spRzadgatiH-yat khalu paramANupudgalAnAM dvipradezikAnAM yAvat-tricatuH paJcapaTsaptATa nava daza saMkhyAtAsaMkhyAtAnantapradezikAnAM skandhAnAmanyonyaM spRzatA gatiH pravartate sA evA spRzadgatiH prajJaptA 1, , gautamaH pRcchati-se kiM taM aphasamANagatI ?' tat-atha kA sA aspRzadgatiH prajJatA ? bhagavAnAha-'aphusamANagatI-jaNaM etesiM ceva aphusaMtANaM gatI pavattai setaM aphusamANagatI 21. aspRzadgatiH-yat khalu eteSAzcaiva pUrvoktAnAM paramANupudgalAdi-anantapradezikaskandhaparyantAnAM parasparam aspRzatAm-sparzamakurvatAmeva gatiH pravartate sA epA aspRzadagatiH prajJaptA 21 gautamaH pRcchati-'se kiM taM uvasaMpajjamANagatI?' tat-aba kA sA upasaMpadhamAnagati prajJaptA ? bhagavAnAha-'uvasaMpajjamANagatI-jaMNaM rAyaM vA juvarAyaM vA IsaraM vA talavaraM vA mADaMbitaM vA prarUpaNA kI jAtI hai, gautamasvAmI-he bhagavan ! spRzadgati kise kahate haiM ? 12 bhagavAn-he gautama ! paramANupudgala kI, yA dvipradezI, tripadezI, catuHpradezI paMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, navapradezI, dazapradezI, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI athavA anantapradezI skedhoM kI eka dUsare ko sparza . karate hue jo gati hotI hai, vaha spRzadgati kahalAtI hai| .. ... gautamasvAmI-he bhagavAn ! aspRzadgati kise kahate haiM ? ... .: bhagavAn-he gautama ! unhIM pUrvokta paramANupudgala se lekara anantapradezI skaMdhoM kI paraspara sparza kiye vinA hI gati honA aspRzadgati kahalAtI hai| gautamazamI-he bhagavAn ! upasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? have upagyuMkata sattara prakAranI vihagatinA udAharaNa sahita viza4 rUpe prarUpaNa 42saya cha' 'zrI gautamasvAmI-he bhagavana! smazagati zene kahe che? ' ' zrI bhagavAna gautama ! 52mA pugasanI, 12 videzI, videzI, yataH pradezI, 5'ya prazI, 7 pradezI, sAta pradezI, 2418 prazI, na pradezI, sayAta pradezA asaMkhyAta pradezI, athavA ananta pradezI skanI eka bIjAne sparza karatA je gati thAya cha, te spRza6 gati pAya che. - zrI gautamasvAmI-3 lagavan ! aspRzati zene 43 ? - zrI bhagavAna hai gautama teja pUrvokta paramANu pudgalathI laIne ananta pradezI skanI paraspara sparza karyA sivAya ja gati thavI te aspRzadugati kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! upasaM5ghamAna gati zene che?
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ all 962 pradhApanAstra kuDaMvitaM vA inbhaM vA seTTi vA seNAvaI vA satyavAhaM cA upasaMpajittANaM gacchai, se taM uvasaMpajjamANagatI 3' upasaMpadyamAnagatiratAvad-yat khalu rAjAnaM vA yuvarAja vA IzvaraM vA talavaraM vA, mADambikaM vA kauTumvikaM vA izyaM vA zreSTinaM vA senApati vA sArthavAda vA upasaMpadya samAzritya AzrayaM kRtvetyarthaH, gacchati sA epA upasampadyamAnagatiH prajJaptA 3, tatra rAjA-bhUpatiH, yuvarAjaH-rAjya vyavasthAkArI, AsannarAjyAbhiSekaH, IzvarastAvad-aNimAvaizvaryaptampannaH, talavara.-santuSTa bhUpativitIrNapaTavandhAlaGkRto rAjapuruSavizeSaH, mADambika:chinnamaDambAdhipaH, kauTumvika:-bahula kuTumbasvAmI, ibhyaH-ibham-hastinamaItIti-ibhyo dhanI ityarthaH, zreSThI-zrIderatAdhiSThita suvarNamayapaTTAlaGkRtamauliH, senApatiH-rAjJazcaturaGgasenAnAyakaH, sArthavAhaH-samudAyanAya : ityavaseyam, gautamaH pRcchati-'se kiM taM aNuvasaMpajjamANagadI?' tat-atha kA sA anupasaMpadyamAnagatiH prajJatA ? bhagavAnAI-'aNuvasaMpajja... bhagavAn-he gautama ! rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara, mADambika, kauTumbika, ibhya, zreSThI, senApati athavA sArthavAha kA Azraya lekara gamana karanA upasaMpUdhamAnagati hai / rAjA bhUpati ko kahate haiN| jo rAjya kI vyavasthA karatA ho aura jisakA rAjyAbhiSeka hone vAlA ho vaha yuvarAja kahalAtA hai / jo viziSTa aizvarya se sampanna ho vaha Izvara / rAjA ne santuSTa hokara jise paTTavandhana pradAna kiyA ho vaha talavara kahalAtA hai jo eka vizeSa rAjapuruSa hotA hai / jo maDamba nAmaka vastI kA svAmI ho vaha mADambika / yahuta baDe kuTumba kA mukhiyA kauTumbika kahalAtA hai| vaDA dhanADhaya vyakti ibhya (ibha arthAt hAthI ke yogya: / zrIdevatA se adhiSThita suvarNamaya paTTa se jisakA mukuTa alaMkRta ho, vaha zreSThI / rAjA kI caturaMgoM senA kA adhipati senApati kahalAtA hai / samUha ke netA ko sArthavAha kahate haiN| ___ gautamasvAmI-he bhagavAn ! anupasaMpadyamAnagati kise kahate haiM ? ' zrI lagavAn-3 gautama | 21, yuvarA, 12, tapa2,bhAbhi, mi, lya, zreSThI, senApati, athavA sArthavAhane Azraya laIne gamana karavuM te upasaMdhamAna gati che. rAjA bhUpatine kahe che. je rAjyanI vyavasthA kare ane jene rAjyAbhiSeka thavAne hoya te yuvarAja kahevAya che. je viziSTa ezvaryathI saMpanna hoya te Ikavara. rAjAe saMteSa mAnIne jene paTTa bandha pradAna karyo hoya te talavara kahevAya che. je eka viziSTa rAjapurUSa hoya che. je maDamba nAmaka vastIne svAmI hoya te mADambika, bahuja moTA kuTumbane vaDIla te kauTumbika kahevAya che. moTe dhanADhaya purUSa Ibhya (Ibha arthAta hAthIne gya) zrI che devatA jenI te zreSThI kahevAya che, tathA jenA mugaTa suvarNamaya paTTathI alaMkuta heAya che. te zreSThI kahevAya che. rAjAnI caturaMgiNI senAne adhipati senApati kahevAya che. samaDanA netAne sArthavAha kahe che. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! anupasaMdhamAnagati kone kahe che ke :
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyabodhinI TIkA para16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam / mANagatI-jaNaM eesi ceva aNNamaNNaM aNuvasaMpajjitANaM gacchai setaM aNuvasaMpanjamANagatI 4' anupasampadyamAnAtistAvad-yat khalu etepAJcaiva-pUrvoktarAjaprabhRtInAmiti-sambandha sAmAnye pAThI tena rAjaprabhRtInityarthaH anyonyam anupasampadya-anAzritya-AzrayamakRtvaiva gacchati sA anupasampadyamAnagatiH prajJaptA 4, gautamaH pRcchati-se kiM taM poggalagatI?' tat-atha kA sA pudgalagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha,-'poggAlAtI-jaMNaM paramANupoggalANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM ganI pavattai se taM poragalagatI 5, pudgalagatistAvat-yat khalu paramANupudgalAnAM yAvat-dvi tri catuH paJcaSaTU saptASTa nava daza saMkhyAtAsaMkhyAtAnantapradezikAnAM skandhAnAM gatiH pravartate sA epA pudgalagatiH prajJaptA 5, gautamaH pRcchati-'se kiM taM maMDUyagatI ?' tat-atha kA-sA maNDUkagatiHprajJaptA? bhagavAnAha-'maMDyagatI-jaMNaM maMDUo phiDitA. gacchai, se taM maMDUyagatI 6' maNDakagatistAvat-yat khalu maNDakavat spheTitvA-utplutya gacchati sA epA mAkagatiH prajJaptA 6, gautamaH pRcchati-se ki taM NAvAgatI?' tataatha kA sA nAvAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'NAvAgatI-jaM NaM NAvA puvvavetAlIo dAhiNa bhagavAn-he gautama ! pUrvokta rAjA Adi kA Azraya liye vinA jo gati hotI hai, vaha anupasaMpadyamAnagati hai| gautamasvAmI-pudgalagati kise kahate haiM ? bhagavAn-paramANupudgala kI yAvat dvipradezo, tripradezI, cArapradezI, pAMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI, navapradezI, dezapradezI, saMkhyAtapra. dezI, asaMkhyAtapradezI athavA anantapradezI skaMdhoM kI jo gati hotI hai, vaha pudgalagati kahalAtI hai| gautamasvAmI-maMDUkagati kyA hai ?. bhagavAna-meDhaka phudaka-phudaka kara jo calatA hai vaha maMDUkaMgati kahalAtI hai| : gautamasvAmI-nAvAgati kise kahate haiM ? zrI bhagavAna he gautama! pUrvokta rAjA vigerene Azraya lidhA sivAya je gati karAya che, te anusaMpadyamAna gati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pudgala gati ne kahe che? zrI bhagavAna-he gautama! paramANu pudgalanI yAvat dhripradeza tripradeza, cAra pradezI, 5ya pradezI, 7 prazA, sAta pradezI. 218 prazI, na1 pradezI, 62 pradezI, saMkhyAta pradezI, asaMkhyAta pradezI athavA ananta pradeza adhenI je gati thAya che, te pudgalagati kahevAya che. / / zrI gautabhasvAmI- mAvan ! bhagati zu: cha ? . . zrI bhagavAn-gautama ! hI-hI 2 yA cha. te magati upAya che. - zrI gautamasvAmI-nApati Ane 49 cha /
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ premApanAsUtre veyAli jalapaheNaM gacchai' nAvAgatistAvad-yat khalu nAvA-naukayA pUrvavaitAlIta:-pUrvavaitAlItaTAta daNikSavaitAlI jalapathena gacchati 'dAhiNavetAlIo vA avaravetAliM jalapaheNaM gacchai, se taM gAvAgatI 7' dakSiNavaitAlIto vA aparavaitAlIm-pazcimavaitAlI jalapapena gacchati sA epA nAvAgatiH prajJatA 7, gautamaH pRcchati-se kiM taM NayagatI 8 ?' tat-artha kA sA nayagatiH prajJapta': ? bhagavAnAha-'NayagatI-jaM NaM gama saMgahayavahAra ujjusuya sadasamabhirUDha evaMbhUyANaM nayANaM jA gatI, ahavA sadhaNayA vijaM icchaMti, se taM nayagatI 8' nayagatI stAvat-pat-khalu naigama saMgravyavahAraRjusUtrazabdasamabhirUDha evaMbhUtAnAM nayAnAM yA gatiH pravartate athavA sarvanayA api yamicchanti sA eSA nayagatiH prajJaptA 8, gautamaH pRcchati'se kitaM chAyAgatI 1' tat-atha kA sA chAyAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'chAyAgatI-jaMNaM iyachAyaM vA, gayachAyaM vA narachAyaM vA, kiNNarachAyaM vA, mahoragachAyaM vA, gaMdhavyachAyaM vA, usahachAyaM vA, rahachAyaM vA, chattachAyaM vA, upasaMpajjittANaM gacchai se taM chAyAgatI' chAyAgatistAvad-yat khalu hayacchAyAM vA-azvacchAyAM vA gajacchAyAMvA, naracchAyAM vA, kinnaracchAyAM-vA, mahoragacchAyAM vA, gandharvacchAyAM vA RSabhacchAyAM vA rathacchAyAM vA bhagavAn-naukA ke dvArA pUrva vaitAlI se dakSiNa vaitAlI athavA dakSiNa vainAlI se pazcima caitAlI-taTa taka jalamArga se jAnA nAvAgati hai| gautamasvAmI-nayagati kise kahate haiM ?.....' . bhagavAn-he gautama ! naigama, saMgrahe, vyavahAra, kaMjusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta nayoM kI jo gati hotI hai vaha nayagati, athavA jise sabhI naya mAnate haiM, vaha nygti| gautamasvAmI-chAyAgati kyA hai? bhagavAnU-ghoDe kI chAyA ko, hAthI kI chAyA ko, manuSya kI chAyA ko, kinnara kI chAyA ko, mahoraga kI chAyA ko, gaMdharva kI chAyA ko, vRSabha kI chAyA ko,rathakI chAyA ko,chatra kI chAyA ko,Azraya karake honevAlI gati chAyAgati hai| zrI bhagavAna-nAva dvArA pUrva paitAlIthI athavA dakSiNa tAlIthI pazcima vaitAlI taTa sudhI jaLa mArgethI javuM te nAvAgati che. zrI gautamasvAmI-bhagavan! naya gati kene kahe che ke : zrI bhagavAna-gautama! nagama, saMgraha, vyavahAra jusUtra, zabda, samabhirUDha ane evaMbhUta nayenI je gati hoya che te nAyagati athavA jene badhA naya mAne che te nayagati che. zrI gautamatvAmI-3 masan ! chAyAti zu cha ? zrI bhagavAna -he gautama! gheDAnI chAyAne hAthInI chAyAne manuSyanI chAyAne kinnaranI chAyAne, mAraganI cha yAne, gandharvanI chAyAne, vRSabhanI chAyAne, rathanI chAyA, chatranI chAyAne, Azraya karIne thanArIgati chAyAgati kahevAya che. ' '
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayodhinI TIkA pada 16 sU07 siddhakSetropAtAdinirUpaNam 1935 chatracchAyAM vA upasampadya-samAzritya, gacchati, sA eSA chAyAgatiH prajJaptA 9, -gautamaH pRchati-'se kiM taM chAyANuvAyagatI 10 ?' tat-atha kA sA chAyAnupAtagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-chAyANuvAyagatI-jaM gaM purisaM chAyA aNugacchaI no purise chAyaM aNugacchai, se taM 'chAyA NuvAyagatI 10' chAyAnupAtagati stAvad-yat khalaM puruSaM chAyA anugacchati-anu sarati no tAvat puruSazchAyAmanugacchati, sA epA chAyAnupAtagatiH prajJaptA 10 ... gautamaH pRcchati-se kiM taM lessAgatI ?', tat-atha kA sA lezyAgatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'lessAgato-jaNaM kiNhalessA naulalesaM pApa tA rUvattAe tA vaSNatAe tA gaMdhattAe tA,rasattAe tA phAsattAe, mujjo bhujjo pariNamaI lezyAgatistAvad-yat, khalu kRSNale zyA nIlalezyAM prApya tadrapatayA-nolalezyArUpatayA, tadarNatayA-nIlalezyAvarNatayA, tadgandhatayAnIlalezyAgandhatayA, tadrasatayA-nIlalezyArasatayA, tatsparzatayA nIlalezyA sparzatayA bhUyo bhUyaH-paunaH punyena pariNamati evaM nIlalessA phAulessaM pappa tA rUvattAe jAva tA phAsattAe pariNamaI' evam-kRSNalezyAvat nIlalezyA kApotalezyAM prApya tadrUpatayA-kApotalezyArUpatayA yAvad-tavarNatayA tadgandhatayA tadrasatayA tatparzatayA bhUyo bhUyaH pariNamati 'vaM kAulessAvi teulessaM teulessAci pamhalessaM, pamhalessAvi mukkalessaM pappa tA svacAe jAva pariNamai se taM lessAgatI 11' evam-kRSNanIlalezyAvat kApotalezyApi tejolezyAM tejolezyApi padmalezyA, padmaLezyApi zuklalezyAM prApya tadrUpatayA-tejolezyAdirUpatayA gautamasvAmI-chAyAnupAtagati kyA hai ? - * bhagavAn-chAyA puruSa kA anusaraNa karake calatI hai puruSa chAyA ke anusAra nahIM calatA, vaha chAyAnupAtagati hai| gautamasvAmI-lezyAgati kise kahate haiM ? . -. bhagavAn kRSNalezyA nIlalezyA ke rUpameM pariNata hokara nIlalezyA ke varNa, gaMdha, rasa aura sparza rUpa meM punaH punaH pariNamana karatI hai, isI prakAra nIlalelyA kApotalezyA ke varNa, gaMdha, rasa aura sparza rUpa meM punaH punaH pariNata hotI hai, kApotalezyA tejolezyA ke rUpa meM tejolezyA padmalezyA ke rUpa meM, pAlezyA zrI gautamasvAmI-bhagavAna ! chAyAnupAtagati kene kahevAya che? zrI bhagavAna-he gautama! chAyA purUSanuM anukaraNa karIne cAle che, purUSa chAyAnuM anusaraNa karI nathI cAlate, te chAyAnupAta gati che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! vezyAgati kone kahe che? zrI bhagavana- he gautama ! kRSNa lezyA nI vezyAnA rUpamAM pariNuta thaIne nIla lezyAne raMga, ga dha rasa ane sparza rUpamAM punaH punaH pariNamana kare che, e ja prakAre nIla lephsA kApAta lezyAnA varNa, gaMdha, rasa, ane rUpamAM vAra vAra pariNata thAya che. kapilezyA tejalezyAnA rUpamAM tejalezyA pamalezyAnA rUpamAM, palmalezyA zukalezyAnA
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... . . . . . . . . . "prazApanAstre yAvat-tavarNatayA tadndhatayA tadrasatayA tatparzatayA bhUyo bhUyaH pariNapati-pariNavimupagacchati sA pA lezyAgatiH prajJaptA11, gautamaH pRcchati--'se kiM taM lesANuvAyagatI? tada atha kA sA lezyAnupAtagatiH prajJaptA? bhagavAnAha-'lessANugayagatI jallesAI davAI pariyAittA kAlaM karei tallessesu uvavajjai' lezyAnupAta gatistAvad-yallezyAni dravyANi paryAdAyagRhIsA jIvaH kAlaM karoti tallezye ghu dravyeSu upapadyate-jAyate, 'taM jahA-kiNhalessela vA jAva sukkalessesu vA, setaM lesANuvAyagatI 12 tadyathA-kRSNalezyeSu vA dravyeSu yAvat-nIlalezyeSu kApotale zye pu padmalezyeSu tejolezyeSu zuklalezyeSu vA dravyeSu upapadyate, sA epA lezyA. nupAtagatiH prajJaptA 12, 'se kiMtaM udistapavibhattagatI ?' tat-atha kA sA uddizyapravibhakta. gatiH prajJaptA ? bhagavAnAi-'udissa pavibhattagatI-jaM NaM AyariyaM vA uvajhAyaM vA theraM vA pavati vA gaNiM vA gaNaharaM vA gaNAvacchedaM vA uddisiya gacchai, se taM uddissiyapavibhattagatI 13. uddizya pravibhaktagati stAvat-yat khalu AcArya vA, upAdhyAyaM vA, sthaviraM vA pravartakaM vA gaNinaM vA gaNadharaM vA gaNAvacchedaM vA uddizya-uddizya-ekaikaM lakSyIkRtya gacchati sA epA uddizya pravibhaktagatiH prajJaptA 13, gautamaH pRcchati-se kiM taM caupurisapavibhattagati ?' tatatha kA sA catuH puruSa pravibhaktagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'se jahA nAmae cattAri purisA zuklalezyA ke rUpa meM prApta hokara pariNata hotI hai, usI ko lezyAgati kahate haiM? gautamasvAmI-lezyAnupAtagati kise kahate haiM ? bhagavAn-jisa lezyA ke dravyoM ko grahaNa karake jIva kAla karatA hai, usI lezyAvAle dravyoM meM utpanna hotA hai, jaise kRSgalezyAvAle yAvat zuklalezyA vAle dravyoM meM, yaha lezyAnupAtagati hai| gautamasvAmI-uddizyapravibhaktagati kise kahate haiM ? bhagavAn-AcArya, upAdhyAya, sthavira, pravartaka, gaNi, gaNadhara yA gaNAva cchedaka ko lakSya karake jo gamana kiyA jAtA hai vaha uddizyapravibhaktagati hai| gautamasvAmI-catuHpuruSapravibhaktagati kyA hai ? rUpamAM prApta thaIne parita thAya che, tene jalezyAti kahe che. * - zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! vezyAnupAtagati kone kahe che - zrI bhagavAna gautama! je vezyAnA dravyene grahaNa karIne jIva kAla kare che, teja ledhyAvALA dramAM utpanna thAya che, jemake, kRSNa lezyAvALA yAvat zukala lezyAvALA dravyoma, mAzyAnupAtamati cha. . zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! udizya pravibhaktigati kone kahe che , zrI bhagavAna-he gautama ! AcArya, upAdhyAya, vira, pravartaka, gaNi, gaNadhara, agara gaNAvadakane lakSya karIne je gamana karAya che, te dizya pravibhakta gati che zrI gItamasvAmI-he bhagavana ! catupurUSa pravibhaktigati kone kahe che ?
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinirUpaNam samagaM pajjavaTiyA samagaM paTThiyA 1' tat-artha-yathAnAma iti vAkyAlaGkAre catvAraH puruSAH samam-yugapadeva paryavasthitAH-gantavyasthAna- sahaiva samprAptAH, samaM-yugapadeva ca prasthitAH prasthAnaM kRtavantaH 1, evameva 'samaga pajjavaDiyA visamagaM pahiyA 2' catvAraH, puruSAH samamsahaiva paryavasthitAH-gantavyasthAnaM, saMprAptAH- kintu viSamam-vaipasyeNa prasthitI:-ayugapadeva prasthAnaM kRtavantaH 2, evam-'visamaM pajjavaTiyA visamaM paTiyA 3' catvAraH puruSA viSamamvaiSamyeNaiva-ayugapadeva paryavasthitAH-gantavyasthAnaM samprAptAH, vipamam-vaiSamyeNaiva ca asthitAHprasthAnaM kRtavantaH 3, 'evameva visamaM pajjavar3hiyA samagaM paTThiyA 4' viSama-vaiSamyeNaiva-asahaive. tyarthaH catvAraH puruSAH paryavasthitA-gantavyasthAnaM saMprAptAH kintu sama-sahaivaM yugapadevetyarthaH prasthitAH-prasthAnaM kRtavantaH 4, tadupasaMharanAha-'setaM caupurisapavibhattagatI' sA eSAuparyuktasvarUpA caturdhA catuH purupapravibhaktagatiH prajJaptA 14, , . gautamaH pRcchati-se kiM taM vaMgatI ?' tat-atha kA sA-katividhA vaGkagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-vaMkagatI caubihA paNattA' vaGkagati zcaturvidhA prajJamA ta jahA-ghaTTanayA thaMbhaNayA lesaNayA pavaDaNayA, se taM vAgatI 15' tadyathA-ghaTTanatA, stambhanatA, zleSaNatA patanatA. tatra ghaTTanasya khaJjagati rUpasya bhAvo ghaTTanameva vA ghaTTanatA, evaM stabhanasya-grIvAyAM dhamanyAdInAM stambharUpasya bhAvaH stambhanameva vA stambhanatA, zleSaNasya jAnuprabhRtibhirvAdInAM bhagavAn-cAra puruSa eka hI sAtha apanI maMjila se ravAnA hue aura eka hI sAtha pahuMce (1) dUsare cAra puruSa eka sAtha ravAnA hue kintu Age-pIche pahaMce (2) dUsare cAra purupa Age-pIche ravAnA hue aura eka sAtha pahuMce (3) isI prakAra cAra puruSa Age-pIche ravAnA hue aura Age-pIche pahuMce yaha cAra prakAra kI catuHpuruSa pravibhaktagati kahalAtI hai| 1. gautamasvAmI-vakragati kyA hai? bhagavAn-vakragati cAra prakAra kI kahI hai ghaTanatA, stambhanatA, zleSaNatA aura ptntaa| khaMjagati rUpa ghaTana kA bhAva ghaTanatA hai| grIvA meM dhamanI Adi kA staMbhata honA staMbhavananA hai / jAnu Adi ke sAtha usa Adi kA saMyoga | zrI bhagavAna-he gautama! cAra purUSa eka ja sAthe potAnI jagyAethI ravAnA thAya ane eka ja sAthe pahoMce (1) bIjA cAra purUSa eka sAthe 2AnA thayA paNa AgaLa pAchaLa pahoMce (2) bIjA cAra purUSa AgaLa pAchaLa nikaLyA paNa pahoMcyA eke ja sAthe (3) eja prakAre cAra purUSa AgaLa pAchaLa ravAnA thayA ane AgaLa pAchaLa pahoMcyA (4) A cAra prakAranI catupurUSa pravibhakta gati kahevAya che. ' zrI gItabhasvAbhI-De mApana ! pati zu cha ? zrI bhagavAna-he takagati cAra prakAranI kahI che-ghaTTanatA, staMbhanatA, zleSaNatAM. ane patatA. jagati rUpa ghaTTatA che, grIvAmAM dhamanI AdinuM staMbhana thavuM te pra0 118
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 pramApanAstre sambandharUpasya bhAvaH, 'zleSaNamevaH vA - lepaNatA patanasya 'bhAvaH patanameva vA pratamateti bhAvaH, sA eSA-uryuktarUpA caturdhAGkagatiH prajJaptA 15, gautamaH pRcchati-'se kiM taM paMkagatI ?' 'tat-atha kA sA paGkagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-paMkagatI-'se jahANAmae kei purise paMkasi vA udayaMsi vA kAyaM ubihiyA gacchai se taM paMkagatI 16 paGkagati stuvada-tat-atha yathAnAma kazcit purupaH eka vA udake vA kArya zarIram udvadhya-anyena saha saMyojya pacchani sA epo paGkagatiH prajJaptA 16 gauttamaH pRcchati-'se kiM taM baMdhaNavisograNagatI ?' tat-atha kA sA vandhanavimocanagatiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'baMdhaNavimoyapragatI-jaNaM vANa vA aMbADagANa vA mAuluMgANa vA villANa vA kaviThThANa vA phaNasANa vA vAlimANa kA vadhanavimocagati stAvad-yat khalu AmrANAM vA amlATakAnAM vA mAtalagAnAM vA vilvAnAM vA kapitthAnAM vA panasAnAM vA 'kaTahala itibhASA prasiddhAnAm, dADimAnAMvA "pArevatANa vA avakholANa za cArANa yA borANa vA TiMDuyANa vA' pArAvatAnAM vA akSoTAnAM kA colAnAM vA (cArANAM vA) badarANAM vA tindukAnAM vA 'pakkANaM pariyAgayANaM baMdhaNAo vippamukANaM miyAghAraNaM ahe vIsasAe gatI pavattai, se taM vaMdhaNavimoyaNagatI' pakAnAM honA zleSaNatA hai / patana kA bhAva patanatA hai / yaha cAra prakAra kI cakragati kahI gaI hai| . gautamasvAmI-paMkagati kise kahate haiM ? / bhagavAn-kisI bhI nAma kA koI puruSa kIcaDa yA jalameM apane zarIra ko dUsare ke sAtha saMyukta karake gamana karatA hai vaha paMkagati kahalAtI hai| .. gautamasvAmI-bandhanavimocanagati kise kahate haiM ? .. bhagavAn-AmroM kI, amlATakoM kI, mAtulaMgoM (bijoroM) kI. vilvoM kI, kapitthoM kI, panasoM (kaTahala) kI, dADimoM kI, pArAvatoM kI, akSoToM kI, coloM kI, (cAroM kI) badaroM kI; tindukoM kI, jo paka cuke haiM, jo apate vRnta se taMbhanatA che, jAnu AdinI sAthe urU Adine saMga tha te zleSaNatA che.patanane bhAva patanatA che. A cAra prakAranI vakragati kahevAya che. . zrI gItabhasvAmI-3 sagavan ! pati ne cha / ' ' zrI bhagavAna gautama ! kaI paNa nAmane kaI purUSa kAdava ke pANImAM pitAnA zarIrane bIjAnI sAthe joDIne gamana kare che, te paMkagati kahevAya che. } ' ' 'zrI gautamapAbhI- saman ! mandhanavimAyana gati agale? " zrI bhagavAna -he gautama ! AmronI, aslATanI, mAtulige (bIjA)nI, bIlanI pityAnI, 5sAnI, mAnI, pArAvatInI, amarATInI, yAnI, mAzenI, tinI, ke jeo pAkelAM hoya che, je pitAnI DITAthI judAM paDI gaela hoya che, keI kANu
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyabodhinI TIkA pada 16 sU0 7 siddhakSetropapAtAdinimpaNam paryAgatAnAm paripAkamupagatAnAM bandhanAdvRntabhAgAd viprapuktAnA-vicyutAnAM nirvyAghAtenanirvyAbAdhena adha:-adhastAda vizrasayA-svabhAvena gatiH pravartate sA epA bandhanavimocanagatiH prajJaptA, paramaprakRtamupasaMharanAha-'setaM vihAyogatI' sA eSA-pUrvoktasvarUpA saptadazavidhA vihAyogatiH prajJaptA, iti 'paNNavaNAe bhagavaie pogapayaM samattaM' itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUpita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM bhagavatyAM prayogapadaM SoDazaM samAptam // 16 // pRthak ho gae haiM, koI rukAvaTa na ho to, svabhAva se hI adhogati hotI hai, vaha bandhanavimocanagati kahalAtI hai / ___ yaha vihAyogati sataraha prakAra kI kahI gii| bhagavatI prajJApanA meM solahavAM prayogapada samApta / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlabativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM solahavAM prayogapada samApta // 16 // na hoya te svabhAvathI ja adhogati thAya che, e bandhanavimocana gati kahevAya che. A vihagati sattara prakAranI kahelI che zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjaya zrI ghAsIlAla vati viracita prajJApanA sUtranI prameyabedhinI vyAkhyAnuM soLamuM prAgapara saMpUrNa 1dA