Book Title: Khartar Gaccha Ka Itihas
Author(s): Gyansundar Maharaj
Publisher: Ratnaprabhakar Gyan Pushpmala
Catalog link: https://jainqq.org/explore/034715/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kharataragaccha kA itihAsa lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (88888888888888 kyA ? 8888888888888 maiMne kharataroM ke atyAcAroM ke sAmane pandraha varSa taka khUba hI dhairya rakkhA para Akhira kharataroM ne mere dhairya ko jabaran tor3a hI ddaalaa| zAyada isameM bhI kharataroM ne apanI vijaya samajhI hogii| kyoMki kharataroM ne mere liye to jo kucha bhalA burA likhA usako maiMne apanA kartavya samajha kara sahana kara liyA para merI isa sahanazIlatA ne kharataroM kA hoMsalA yahA~ taka bar3hA diyA ki ve loga paramopakArI pUrvAcAryoM kI ora bhI apane hAthoM ko bar3hAne laga gaye jaise ki "tumhAre ratnaprabhasUri kisa gaTara meM ghusa gaye the?" "unake banAye aThAraha gautra kyA karate the ?" "na to ratnaprabha AcArya huye aura na ratnaprabha ne osavAla hI banAye the" "osiyoM meM savA lakSa zrAvaka jinadattasUri ne banAye the" "una patita AcAra vAloM ne apanA kavalA-DhIlA gaccha banA liyA" ityAdi aisI aneka bAteM likha dI haiN| bhalA ! jinakI nasoM meM apane pUrvajoM kA thor3A bhI khUna hai vaha aisI apamAnita bAtoM ko kaise sahana kara sakate haiM? kevala eka mere hI kyoM para ina kharataroM kI pUrvokta aghaTita bAtoM se samasta jainasamAja ke hRdaya ko AghAta pahu~ca jAnA eka svAbhAvika hI hai| ataH kharataroM kI pUrvokta mithyA bAtoM se galata phahamI na phaila jAya arthAt ina jhUThI bAtoM se bhadrika loga apanA ahita na kara DAleM isa liye mujhe lAcAra hokara lekhanI hAtha meM lenI par3I hai| 'jJAnasundara Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8688888888888888888888888888888888888888868868 kharataragaccha kA itihAsa 88888888888888888888888888888888888888888, viSaya anukramaNikA pRSTha kharataramatotpatti-bhAga pahalA krama viSaya 1. jaina dharma AjJA pradhAna dharma hai. .............. 2. kharataroM kI utsUtra prarupaNA 3. pATaNa ke rAjAoM kI vaMzAvalI. ................. 4. jAvalIpura meM jinezvarasUri . 5. jainAcAryoM ko mile huye biruda ............... 6. abhayadevasUrikRta sthAnAMga Adi sUtroM kI TIkA... 7. jinezvarasUri Adi candrakula ke the 8. rudrapAlIzAkhA ke AcArya .... 9. pramANika zilAlekha............... 10. kharataragaccha maMDana jinadattasUri .................. 11. saM. 1147 kA jAlI zilAlekha .... 12. palha kavi kI SaTpadI ... 13. ka~valA kharatara zabda kI utpatti ....... kharataramatotpatti-bhAga dusarA 1. jinezvarasUri kA pATaNa jAnA. 2. jinezvarasUri kA zAstrArtha kisa kI sabhA meM.. 3. jinezvarasUri kA zAstrArtha kisa ke sAtha.... jinezvarasUri ke zAstrArtha kA viSaya ................ jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya ................. jinezvarasUri ko kharatara biruda ..................... kyA jinezvarasUri ke pUrva bhI kharatara the? 8. caityavAsiyoM kA paricaya.. 9. caityavAsiyoM kI vizeSatA ............... w ny ny Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ........... varasAra.................. 10. prabhAvika caritra meM jinezvarasUri.. 11. darzana saptatikA meM jinezvarasUri 12. jinavallabhIya prazasti meM jinezvarasUri 13. RSabhadeva caritra meM jinezvarasUri 14. munisuvrata cAritra meM jinezvarasUri ..... 15. Abu mandira kA zilAlekha ......... 16. saMghapaTTaka kI TIkA meM jinezvarasUri 17. vIra caritra meM jinezvarasUri .... 18. gaNadhara sArddhazataka meM jinezvarasUri 19. dhannAzAlibhadra caritra meM jinezvarasUri 20. dvAdaza kulaka meM jinezvarasUri ................. 21. zrAvaka dharma prakaraNa meM jinezvarasUri.. 22. AcAra dinakara kI TIkA meM jinezvarasUri ... 23. AcArAMgasUtra kI dIpakA (jinahaMsasUri).... 24. jaisalamera kA zilAlekha 1-2 ....... 25. aitihAsika jaina kAvya saMgraha kha. pa. 26. kharatara paTTAvalI.. 27. rAjA durlabha ke rAja kA samaya.... kharataramatotpatti-bhAga tIsarA 1. jinavallabha kA paricaya (gaNadhara sArddhazataka) ...... 2. jinavallabha kI dIkSA aura guru se kalaha 3. jinavallabha caityavAsI aura unakA virodha .... 4. vallabha ne kisI saMvigna ke pAsa dIkSA nahIM lI thI.. vallabha ne chaTe kalyANaka kI utsUtra prarupaNA kI ...... vallabha ne chaTThA kalyANaka pragaTa kiyA .... vallabha ne kaMdhA Thoka kara chaTThA kalyANaka pragaTa kiyA. 8. RSabhadeva ke cha: nakSatra .. 9. tIrthaMkara kA ugrakulAdi meM janma ke viSaya .... 10. marici kA mada se nIca gautropArjana karanA ............... 11. haribhadrasUri ke paMcAsaka meM 5 kalyANaka .......... 12. abhayadevasUri kI TIkA meM 5 kalyANaka ..... ........... OM 35 5 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ..... 13. vallabha ko saMgha bAhara kI sajA ... 14. devabhadrAcArya kA anyAya 15. vallabha ke naye mata kI vaMzAvalI ...... 16. somacandra se jinadattasUri ............................. 17. jinezvarasUri 18. jaisalamera kI saM. 1147 kI mUrti ..... ................ 19. kharataroM ke jhUTha likhane kA siddhAnta 20. jinadatta ne pATaNa meM strIjinapUjA niSedha kiyA.. 21. jAvalIpura ke saMgha kA kartavya 22. jinadattasUri se kharatara zabda ...... 23. jinadattasUri kA likhA huA kulaka grantha .............. 24. jaitArana kI mUrtiyoM kA zilAlekha. 25. mata kA calanA aura use mAnanA . 26. dAdAvAr3I mUrtiyAM aura paadukaayeN| kharataramatotpatti-bhAga cauthA krama viSaya pRSTha | krama viSaya 1. kharataramata.................... ..97/12. pratyAkhyAna ................... 2. navakAramaMtra .. | 13. bhakSyAbhakSya ......104 3. sthApanA ..................... | 14. zrAvaka pratimA ............... sAmAyika ................... 15. mAsakalpa vihAra ............ 16. upadhAna pratikramaNa .................. 17. AMbila ............ ....105 asaTha AcaraNa .......... 18. vallabhasUri. ............. .......105 8. kalyANaka.................. | 19. caityavaMdana..................... ........106 9. prabhupUjA. ................... 102/20. aura bhI.. ............. 10. tithi kSaya vRddhi ............ 102 | 21. kharatara mata................ 11. parva ............................103 | 22. 103 22. paTTAvaliyAM ................ ........107 1 kharataragacchotpatti krama viSaya 1. kharataragacchotpatti ................. .......110 104 asAramatra ......... ........... pauSadha .... ........... ........105 OM 35 ......1 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 141 144 ............... 3 ............ 152 ............. kharataroM kI bAteM krama viSaya pRSTha 1. bhUmikA ................... .137 2. udyotanasUri kI bAteM ... 137 3. vardhamAnasUri kI bAteM 4. jinezvarasUri kI bAteM... abhayadevasUri kI bAteM 149 jinavallabhasUri kI bAteM. ............. 7. jinadattasUri kI bAteM ....... ....... 157 jinacandrasUri kI bAteM ..................... .......181 9. kalpita mata ke kalpita citra ............... .........199 kharataroM ke havAI killA kI dIvAroM krama viSaya 1. dIvAra nambara 1. .....207 2. dIvAra nambara 3.. ....209 3. dIvAra nambara 3.. ........... .........212 dIvAra nambara 4.......................................... ................ sambara 5 dIvAra nambara 6..................... .........223 7. dIvAra nambara 7... .........224 8. dIvAra nambara 8............ ...........225 dIvAra nambara 9. ............. 10. dIvAra nambara 10 ..... 227 11. dIvAra nambara 11..................... ......228 12. dIvAra nambara 12.. 229 13. dIvAra nambara 13............ 14. dIvAra nambara 14....... .........230 15. dIvAra nambara 15.. ............ ...............232 kharataroM kA gappa purANa - (lekhaka-kesarIcanda coraDiyA) krama viSaya pRSTha 1. kharataroM kA gappa purANa ........... .....241 .... 215 .......222 OM 35 225 .....230 ............ Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 88888888888888888888888888888888888888888883 zAstrArtha meM kharataroM kA parAjaya 888888888888888888 vikrama kI terahavIM zatAbdI kA jikra hai ki ajamera meM rAjA bIsaladeva cauhAna rAja karatA thaa| usa samaya eka ora se to upakezagacchIya vAcanAcArya padmaprabha kA zubhAgamana ajamera meM huaa| Apa vyAkaraNa, nyAya, tarka, chanda, kAvya, alaMkAra aura jainAgamoM ke prakhara paNDita aura dhurandhara vidvAna the| Apake vidvatApUrNa vyAkhyAnoM se bar3e bar3e rAjA evaM paMDita mantramugdha bana jAte the| yahI kAraNa hai ki ApakI vidvattA kI saurabha sarvatra phailI huI thii| dUsarI ora se kharatarAcArya jinapatisUri kA padArpaNa ajamera meM huA, Apa vAcanAcArya padmaprabha kI prazaMsA ko sahana nahIM kara ske| bhalA abhimAna ke putale yogyatA na hone para bhI Apa apane ko sarvopari samajhane vAle dUsaroM kI bar3hatI ko kaba dekha sakate haiM? ukta ina donoM kA zAstrArtha rAjA bIsaladeva kI sabhA ke paMDitoM ke samakSa huaa| jisameM vAcanAcArya padmaprabha dvArA jinapati burI taraha se parAsta huA jisakA ullekha prAcIna granthoM meM milatA hai| isa purAnI bAta ko citra dvArA prakAzita karavAne kI isa samaya AvazyakatA nahIM thI para hamAre kharatara bhAiyoM ne isa prakAra kI preraNA kI ki jisase lAcAra hokara isa kArya meM pravRtti karanI par3I hai, jisake jimmedAra hamAre kharatara bhAI hI haiN| isa kalaMka ko chipAne ke lie Adhunika kharataroM ne jinezvarasUri kA pATaNa kI rAjasabhA meM zAstrArtha hone kA kalpita DhAcA taiyAra kara svakIya graMthoM meM granthita kara diyA hai| parantu prAcIna pramANoM se yaha sAbita hotA hai ki na to jinezvarasUri 1. tadA kharatarAcAryaiH, zrI jinapati sUribhiH / sAddhaM vivAdo vidadhe, guru kAvyASTakacchale // zrImatyajayamervAkhye, durge bIsalabhUpateH / sabhAyAM nirjitA yena, zrIjinapatisUrayaH // - upakezagacchacaritra Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kabhI rAjasabhA meM gaye the, na kisI caityavAsI ke sAtha unakA zAstrArtha huA thA aura na rAjA durlabha ne kharatara biruda hI diyA thaa| isa viSaya ke liye kharatara matotpatti bhAga 1-2-3-4 Apake karakamaloM meM vidyamAna haiM, jisako par3ha kara Apa acchI taraha se nirNaya kara sakate haiN| kahA jAtA hai ki 'hArA jugArI dUNo khele' isa yukti ko caritArtha karate hue kharataroM ne jinezvarasUri kA kalpita citra banA kara usake nIce lekha likha diyA hai ki 'upakezagacchIya caityavAsiyoM ko parAsta kiyA' bhalA kabhI jinezvarasUri Akara kharataroM ko pUche ki are bhakto ! maiM kaba pATaNa kI rAjasabhA meM gayA thA aura kaba upakezagacchIya caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kiyA thA aura kaba rAjA durlabha ne mujhe kharatara biruda diyA thA, tumane yaha mere para jhUThA AkSepa kyoM lagAyA hai? upakezagaccha ke AcAryoM ko to maiM pUjya bhAva se mAnatA hU~ kyoMki unhoMne lAkhoM karor3oM AcArapatita kSatriyoM ko jaina dharma se dIkSita kara 'mahAjana-saMgha' kI sthApanA kI thii| unhIM osavAla, poravAla aura zrImAloM ne jaina dharma ko jIvita rakkhA hai aura tumhArI bhI sahAyatA karate haiN| tathA upakezagacchIya AcArya yakSadevasUri ne Arya vajrasena ke 4 ziSyoM ko jJAnadAna aura ziSyadAna de kara unake candra, nAgendra, vidyAdhara aura nivRtti kula sthApana kiye, jisameM candrakula meM maiM bhI hU~ to unakA upakAra kaise bhUlA jAya? tathA upakezagacchIya devaguptasUri ne devaddhigaNi kSamAzramaNa ko do pUrva kA jJAna par3hA kara kSamAzramaNa pada diyA thA ki jinhoMne AgamoM ko pustakArur3ha kara jaina samAja para mahAna upakAra kiyA hai, itanA hI kyoM para maiM khuda upakezagacchAcAryoM ke pAsa par3hA huuN| ataH una mahA upakArI puruSoM ke upakAra ke badale mere nAma se isa prakAra mithyA AkSepa karanA yaha saMsAra-vRddhi kA hI kAraNa hai ityaadi| isakA Adhunika kharatara kyA uttara de sakate haiM? zarma ! zarma !! mahAzarma !!! ki kharataroM ne apanA kalaMka chipAne ke lie eka mahAna upakArI puruSoM ke Upara mithyA doSAropaNa kara diyA hai, parantu Aja bIsavIM zatAbdI aura aitihAsika yuga meM aise kalpita citra aura mithyA lekhoM kI phUTI kaur3I jitanI bhI kImata nahIM hai| kharataroM ! aba bhI samaya hai ki aise citra aura mithyA lekhoM ko zIghra haTA do varan tumhAre haka meM ThIka na hogA isako acchI taraha soca lenA caahie| - kesarIcanda corar3iyA Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajamera ke rAjA vIsaladeva cauhAna kI rAjasabhAmeM upakezagacchIya vAcanAcArya padmaprabha dvArA kharatarAcAryajinapatisUri parAsta ho kara kSamAyAcanA kara rahA hai| Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi. saM. 1393 kA likhA huA upakezagaccha cAritra kI hastalikhita prati kA citra sAradApamA suranAyamA pavikahiermkAyAkalanI 10 HymalkaristianR teiamdaietimAnamavilAsasamApiyavAyI myAnamAramAyAmAnaniyAmanA / adhyAdezamAratIyammavimassagAnArAyasaMgAkA nvnivaamiddaagaasyvaasaayNglaamjyuuk| vAyAyavyasanAmAmAnikAmayAmIkAmAsamamumARNE INDomAmalAcavAramAniamekAmavatI bamasyAmpakA ukasAnAsvAmayAmAyAlayA kAmayAyAjApAnImAyAmA kampAsAvayAgamAyiyosAkamayAziya yAyAyAlayayAvina anwaekamikamAyAkAmapanuradiosyacaMgavAsAyAbhigi mAdAyamAnasyamImavAyayojanaparAnAmagyAlayAmArayA PremAyAmAnAnanyAnizAnI vivAdhiyAnImIyAmamA pratikAmApAvavizudinIyamaniyAhen isake andara ke 2 zloka pRSTha 2 para diye haiM / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 22 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmabhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga pahalA lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) osavAla saMvat 2396 vIra saMvat 2466 (vi. saM. 1996) I. saM. 1939 prathamAvRtti 500 mUlya do AnA Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 88888888888888888 kyA ? 888888888888 ajamera zahara ke bAhara eka dAdA-bAr3I hai| jisameM jinadattasUrijI kI chatrI hai, usa chatrI ke gumbaja meM abhI thor3e samaya se kucha citra banavAye gaye haiM, jisameM eka citra meM eka rAjasabhA meM paraspara sAdhuoM ke zAstrArtha kA dRzya dikhalAyA haiN| usa citra ke nIce eka lekha bhI hai, usameM likhA hai ki : "aNahilapura paTTana meM durlabha rAjA kI rAjasabhA meM jaina zAsana zRGgAra jinezvarasUrIzvarajI mahArAja ne upakezagacchIya caityavAsiyoM ko parAsta kara vikrama saMvat 1080 meM kharatara biruda prApta kiyaa|" uparokta lekha yA to bilakula galata evaM kalpanA mAtra hI hai, usameM bhI upakezagacchIya caityavAsI zabda to pratyeka jaina ko AghAta pahu~cAne vAlA hai kyoMki eka zAnti-priya jyeSTha gaccha kA isa prakAra apamAna karanA sarAsara anyAya hai| ataH ajamera ke kharataroM ko maiMne sUcanA dI thI ki yA to isa bAta ko pramANika pramANoM dvArA sAbita kara deM ki jinezvarasUri aura upakezagacchIya caityavAsiyoM kA zAstrArtha huA thA yA 'upakezagacchIya' ina zabdoM ko haTA deM varan isakI satyatA ke liye mujhe prayatna karanA hogaa| isa merI sUcanA ko kaI dina gujara gaye para ajamera ke kharataroM ne isa ora lakSya taka bhI nahIM diyaa| ataH mujhe isa kitAba ko likhane kI AvazyakatA huI jo Apake kara kamaloM meM vidyamAna hai| jisako AdyopAnta par3hane se Apako rozana ho jAyegA ki vighna saMtoSiyoM ne eka mithyA lekha likha kara jaina samAja ke dila ko kisa prakAra AghAta pahucAyA hai| aba bhI samaya hai usa zabda ko haTA kara isa mAmale ko yahAM zAnta kara deN| 'lekhaka' Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI jaina itihAsa jJAna bhAnukiraNanambara 22 zrIratnaprabhasUrIzvarasadgurubhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga pahalA jainadharma AjJA pradhAna dharma hai| vItarAga kI AjJA ko zirodhArya karanevAloM ko hI jaina evaM samyagdRSTi kahA jAtA hai| yadi vItarAga kI AjJA ke khilApha eka akSara mAtra bhI nyUnAdhika prarupaNA kareM to usako ninhava, mithyAtvI, utsUtrabhASI kahA jAtA hai aura jina logoM ke prabala mithyAtva mohanIya karma kA udaya hotA hai vahI loga utsUtra prarupaNA kara svayaM apane ko tathA dUsare aneka jIvoM ko dIrghasaMsAra ke pAtra banA dete haiN| bhagavAna mahAvIra kI maujUdagI meM gosAlA jamAlI AdikoM ne bhagavAna mahAvIra ke khilApha hokara utsUtra kI prarupaNA kara apanA nayA mata calA diyA thaa| isa para bhI turrA yaha hai ki bhagavAna ko jhUThA batalA kara Apane sacce banane kI udghoSaNA bhI kara dI thii| isI prakAra bhagavAna ke nirvANa ke bAda bhI kaI utsUtra prarupaka ninhavoM ne janma lekara naye naye mata nikAla bicAre bhadrika jIvoM ko saMsAra meM DubAne kA prayatna kiyA thA jisameM kharataramata bhI eka hai| isa mata ke Adi puruSa ne tIrthaMkara gaNadhara aura pUrvAcAryoM kI AjJA kA bhaMga kara utsUtra kI prarupaNA kI thI jaise : 1. bhagavAna mahAvIra ke pAMca kalyANaka hue aise mUlasUtra TIkA vagairaha meM ullekha milate haiM aura usako AcArya abhayadevasUri taka saba jaina samAja mAnatA bhI AyA thA, para jinavallabhasUri jo kurcapurAgacchIya caityavAsI jinezvarasUri kA ziSya thA usane vi. saM. 1164 AzvinakRSNAtrayodazI ke dina citaur3a ke kille para bhagavAna mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA karake apanA 'vidhimArga' nAmaka eka nayA mata nikaalaa| 2. jaina dharma meM jaise puruSoM ko jinapUjA karane kA adhikAra haiM vaisA hI striyoM ko jinapUjA kara AtmakalyANa karane kA adhikAra hai para jinavallabhasUri ke paTTadhara jinadattasUri ne vi. saM. 1204 pATaNanagara meM striyoM ko jinapUjA karanA niSedha kara utsUtra kI prarupaNA ko aura jinadattasUri kI prakRti se jinavallabhasUri Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ke 'vidhimArga' kA nAma kharataramata huaa| 3. zrAvaka parva ke dina tathA parva ke alAvA jaba kabhI avakAza mile usI dina pauSadha vrata kara sakatA hai aura bhagavatI sUtra meM rAjA udAI tathA vipAkasUtra meM subAhukumAra ne parva ke alAvA dinoM meM bhI pauSadhavrata kiyA thA para kharataroM ne mithyAtvodaya ke kAraNa parva ke alAvA dinoM meM pauSadha karanA niSedha karake utsUtra kI prarupaNA kara DAlI evaM antarAya karmopArjana kiyaa| 4. zrAvaka jaise tivihAra upavAsa kara pauSadha karatA hai vaise ekAsanA karake bhI pauSadha kara sakatA hai aura bhagavatIsUtra meM pokkhalI Adi bahuta zrAvakoM ne isa prakAra pauSadha kiyA bhI thA para kharataroM ne ekAsanA evaM AMbila vAle ko pauSadha vrata karane kA niSedha karake utsUtra kI prarupaNA kara ddaalii| 5. jaba sAdhu ko dIkSA dI jAtI hai taba nAMda (tIgar3e para prabhu pratimA sthApita karanA) mAMDa kara vidhi-vidhAna yAni tIna pradakSiNA ke sAtha tIna bAra jAvajIva ke liye karemibhaMte sAmAyiyaM uccarAI jAtI hai para kharataroM ne zrAvaka ke itara kAla kI sAmAyika ko bhI tIna bAra uccArane kI utsUtra prarupaNA kara ddaalii| 6. jainAgamoM kA pharamAna hai ki zrAvaka sAmAyika kare to pahale kSetra zuddhi ke liye iriyAvahI karake hI sAmAyika kare para kharataroM ne pahale sAmAyika daMDaka uccaranA bAda meM iriyAvahI karane kI utsUtra prarupaNA kara ddaalii| 7. jainAgamoM meM sAdhu ke liye naukalpI vihAra kA adhikAra hai, kharataroM ne usakA bhI niSedha kara diyaa| ityAdi vItarAga kI AjJA kA bhaMga kara kaI prakAra kI utsUtra prarupaNA kara DAlI jisako saba gacchavAloM ne utsUtra prarupaNA mAnI hai itanA hI kyoM para bhagavAna mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA ke kAraNa jinavallabhasUri ko tathA strI jinapUjA niSedha ke kAraNa jinadattasUri ko zrIsaMgha ne saMgha bAhara bhI kara diyA thA para kahA jAtA hai ki 'hAriyA juvArI dUNoM khele' isa lokokti ko caritArtha karate hue unhoMne aura bhI kaI mithyA prarupaNA kara dI tathA Adhunika kharataroM ne kharataramata kI utpatti kA Adi puruSa jinezvarasUri ko batalAne ke liye eka kalpanA kA kalevara taiyAra kiyA hai ki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri pATaNa gaye the, vahAM rAjA durlabha kI rAjasabhA meM caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kiyA, jisameM jinezvarasUri kharA rahA, jisase rAjA durlabha ne unako kharatara biruda diyA aura hAra jAnevAle ko kavalA kahA ityAdi para kharataroM ke kisI prAcIna graMthoM meM isa bAta kI gaMdha taka bhI nahIM hai aura na kisI pramANa se yaha Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 are.amaru.ac.mammmmmmmm ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ bAta siddha bhI hotI hai kyoMki sabase pahale to vi. saM. 1080 meM pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja hI nahIM thaa| itihAsa kI zodha khoja se yaha nizcaya ho cukA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1066 / / se 1078 taka rahA thA, jisake liye maiM pATaNa rAjAoM kI vaMzAvalI yahAM uddhRta kara detA huuN| pATaNa nagara vanarAja cAvar3A ne vi. saM. 802 meM basAyA thA, bAda vahAM para kauna kauna rAjAne kitane kitane varSa rAja kiyA jaise : __ cAvar3A vaMza ke rAjA 1. vanarAja cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 802 se 862 taka kula 60 varSa 2. yogarAja cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 862 se 897 taka kula 35 varSa 3. khemarAja cAvar3A, rAjya kAla ___- vi. saM. 897 se 922 taka kula 25 varSa 4. bhUvar3a cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 922 se 951 taka kula 29 varSa 5. vairIsiMha cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 951 se 976 taka kula 25 varSa 6. ratnAditya cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 976 se 991 taka kula 15 varSa 7. sAmantasiMha cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 991 se 998 taka kula 07 varSa isa taraha cAvar3A vaMza ke rAjAoM ne 196 varSa rAjya kiyA, anantara solaMkI vaMza kA rAja huA vaha krama isa prakAra hai : solaMkI vaMza ke rAjA 8. mUlarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 998 se 1053 taka kula 55 varSa 9. cAmuNDarAya solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1053 se 1066 taka kula 13 varSa 10. vallabharAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1066 se 1066 / / taka kevala 6 mAsa 11. durlabharAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1066 // se 1078 taka kula 11 / / varSa 12. bhImarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1078 se 1120 taka kula 42 varSa 13. karaNarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1120 se 1150 taka kula 30 varSa 14. jayasiMha solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1150 se 1199 taka kula 49 varSa 15. kumArapAla solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1199 se 1230 taka kula 31 varSa 16. ajayapAla solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1230 se 1266 taka kula 36 varSa 17. mUlarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1266 se 1274 taka kula 8 varSa solaMkI vaMza ke rAjAoM ne 276 varSa taka rAjya kiyA, bAda meM pATaNa kA rAja bAghala-vaMza ke hastagata huaa| unhoMne vi.saM. 1358 taka kula 84 varSa rAjya kiyA, phira pATaNa kI prabhutA AryoM ke hAthoM se musalamAnoM ke adhikAra meM calI gii| Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 1. isI prakAra paM. gaurIzaMkarajI ojhA ne svaracita sirohI rAja ke itihAsa meM likhA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1066 // se 1078 taka rahA, bAda rAjA bhImadeva pATaNa kA rAjA huaa| 2. paM. vizvezvaranAtha reu ne bhAratavarSa kA prAcIna rAjavaMza nAmaka kitAba meM likhA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja 1066 // se 1078 taka rahA / 3. gurjaravanza bhUpAvalI meM likhA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1078 taka rhaa| 4. AcArya merutuMga racita prabandha ciMtAmaNi nAmaka grantha meM bhI likhA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1066 // se 1078 taka rhaa| ityAdi isa viSaya ke aneka pramANa vidyamAna haiM para graMtha bar3ha jAne ke bhaya se maiMne namUne ke taura para uparokta pramANa likha die haiM, ina pramANoM se spaSTa siddha ho gayA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1066 // se 1078 taka hI rahA thaa| taba rAjA durlabha kI rAjasabhA meM vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri kA zAstrArtha kaise huA hogA? zAyada pATaNa kA rAjA durlabha marakara bhUta huA ho aura vaha do varSoM se lauTa kara vApisa Akara rAjasabhA kI ho aura usameM jinezvarasUri ko kharatara biruda de gayA ho to kharataroM kA kahanA satya (!) ho sakatA hai para isameM bhI pramANa kI AvazyakatA to raha hI jAtI hai| aba jarA jinezvarasUri kI tarapha dekhiye ki khuda jinezvarasUri kyA kahate haiM ? jinezvarasUri khuda likhate haiM ki maiM vi. saM. 1080 meM jAvalIpura (jAlaura) meM Thahara kara AcArya haribhadrasUri ke aSTaka grantha para TIkA raca rahA thaa| zrIyuta mohanalAla dalIcanda desAI "jaina sAhitya no saMkSipta itihAsa" nAmaka pustaka ke pRSTha 208 para likhate haiM ki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri jAvalIpura meM raha kara AcArya haribhadrasUri ke aSTakoM para vRtti racI aura Apake guru bhAI AcArya buddhisAgarasUri ne 7000 zloka pramANa vAlI buddhisAgara nAmaka vyAkaraNa kI racanA kI thii| isa pramANa se spaSTa pAyA jAtA hai ki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri pATaNa meM nahIM para jAvalIpura meM virAjate the| zAyada yaha kahA jAya ki jAvalIpura se pATaNa jAkara zAstrArtha kiyA ho yA pATaNa meM zAstrArtha karake bAda jAvalIpura Aye ho? para yaha donoM bAteM kalpanA mAtra hI haiM kyoMki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri jAvalIpura meM Thahare usa samaya buddhisAgarasUri sAtha me the aura unhoMne 7000 zloka vAlI vyAkaraNa kI racanA vahA hI kI thI, ye koI eka do mAsa kA kAma nahIM Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 thA para isa prakAra vyAkaraNa kA nayA grantha racane meM bahuta samaya lagA hogaa| dUsarA pATaNa se jAvalIpura AnA bhI asaMbhava hai, kAraNa jisa samaya jinezvarasUri pATaNa gaye the to vahA~ cAturmAsa bhI kiyA thA, aba kharataroM ke liye eka mArga ho sakatA hai ki jaise durlabharAjA bhUta hokara do varSoM ke bAda kharatara biruda dene ko Ane kI kalpanA ke sAtha jinezvarasUri ne do rupa banA kara Apa jAvalIpura meM rahe aura dUsare rupa ko pATaNa bhejane kI kalpanA kara leM to AkAzakusuma kI taraha kharatara biruda milanA sAbita ho sakatA hai aura isake liye kisI pramANa kI AvazyakatA bhI nahIM rhegii| sArAMza yaha hai ki na to vi. saM. 1080 meM pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja thA aura na saM. 1080 meM jinezvarasUri pATaNa gaye the aura na kharataroM ke kisI prAcIna grantha meM isa bAta kA ullekha hI milatA hai| isa hAlata meM jinezvarasUri kA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha aura kharatara biruda kI to bAta hI kahAM rahI? pAThaka svayaM soca sakate haiM ki prativAdiyoM se zAstrArtha kara eka nAmAMkita rAjA se biruda prApta karanA yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM hai ki jisa biruda ko ve vijayitA svayaM evaM unakI santAna bhUla jAye aura bAda 300 varSoM se vaha biruda prakAza meM aave| dekhiye jainAcAryoM ne jina jina rAjA mahArAjAoM se jo jo biruda prApta kiye hai vaha unake nAma ke sAtha usI samaya se prasiddha ho gaye the jaise : 1. bappabhaTTasUri ko - vAdI-kuJjara-kesarI bappabhaTTasUri / 2. zAntisUri ko - vAdIvetAla zAntisUri / 3. devasUri ko - vAdI-devasUri / 4. dharmaghoSasUri ko - vAdI cUDAmaNi dharmaghoSasUri / 5. amaracandrasUri ko - siMhazizuka amaracandrasUri / 6. AnandasUri ko - vyAghrazizuka AnandasUri / 7. siddhasUri ko - gurucakravarti siddhasUri / 8. jagaccandrasUri ko - tapA jagaccandrasUri / 9. hemacandrasUri ko - kalikAlasarvajJa hemacandrasUri / 10. kakkasUri ko - rAjaguru kkksuuri|| 11. vijayasiMhasUri ko - khaDgAcArya vijayasiMhasUri / 12. nemicandrasUri ko - siddhAntacUDAmaNi nemIcandrasUri / ityAdi aneka jainAcAryoM ne bar3e bar3e rAjA mahArAjAoM dvArA biruda prApta kiye the, jaba jinezvarasUri ke kharatara biruda ne kauna sI guphA meM samAdhi le rakhI Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 wwwww ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ thI ki khuda jinezvarasUri ne paMcaliMgIprakaraNa, vIracaritra, nirvANa lIlAvatI, kathAkoza, pramANa lakSaNa, SaTsthAnaprakaraNa, haribhadrasUrikRta aSTakoM para vRtti Adi aneka granthoM kI racanA kI, ina granthoM kA racanAkAla vi. saM. 1080 se 1095 taka kA hai jisameM pATaNa ke zAstrArtha evaM kharatara zabda kI gandha taka bhI nahIM hai| -jinezvarasUri ke gurubhAI buddhisAgarasUri ne buddhisAgara vyAkaraNAdi kaI grantha likhe para usameM izArA mAtra nahIM kiyA ki jinezvarasUri ne vi. saM. 1080 meM pATaNa ke durlabharAjA kI rAjasabhA meM caityavAsiyoM se zAstrArtha kara kharatara biruda prApta kiyA thaa| - jinezvarasUri ke ziSya dhanezvarasUri huye, unhoMne surasundarI kathA Adi kaI granthoM kA nirmANa kiyA para kisI sthAna para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA thaa| __- jinezvarasUri ke paTTadhara jinacandrasUri ne saMvegaraMgazAlAdi kaI grantha banAye, usameM bhI kharatara zabda kI bU taka bhI nahIM hai| - jinacandrasUri ke paTTadhara abhayadevasUri huye, unhoMne haribhadrasUri ke paMcAsaka para TIkA rcii| jinezvarasUri racita SaTsthAna prakaraNa para bhASya aura kulakAdi kaI granthoM kI racanA kI para kisI sthAna para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ne vi. saM. 1080 meM pATaNa ke durlabharAjA kI rAjasabhA meM caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kara kharatara biruda prApta kiyA thaa| itanA hI kyoM para unhoMne to apanI racita TIkAoM meM spaSTa zabdoM meM likhA hai ki janezvarasUri cAndrakula meM the| dekhiye abhayadevasUri kRta zrIsthAnAMgasUtra kI ttiikaa| "taccaMdrakulInapravacanapraNItApratibaddhavihArahAricaritazrIvardhamAnA'bhidhAnamunipatipAdopasevinaH, pramANAdivyutpAdanapravaNaprakaraNaprabandhapraNAyinaH prabuddhapratibaMdhapravaktapravINA'pratihatapravacanArthapradhAnavAkprasArasya, suvihitamunijanamukhyasya zrIjinezvarAcAryasya tadanujasya ca vyAkaraNAdizAstrakartuH zrIbuddhisAgarAcAryasya caraNakamalacaMcarIkakalpena zrImadabhayadevasUrinAmnA mayA mahAvIrajinarAjasaMtAnavartinA" / isa TIkA meM jinezvarasUri, buddhisAgarasUri aura abhayadevasUri ko caMdrakula ke likhA hai| Age caturthAMga samavAyAMga sUtra kI TIkA bhI dekhiye| " niHsambandhavihArahAricaritAn, zrIvardhamAnA'bhidhAna- / sUrIn dhyAtavato'ti tIvratapaso, granthapraNIti prabhoH // 5 // Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ zrImatsUrijinezvarasya jayino; dIyasAM vAgminAM / tadvandhorapi buddhisAgara, iti khyAtasya sUrevi // 6 // ziSyeNA'bhayadevAkhya; sUriNAvivRttiH kRtA / zrImataH samavAyAkhya; tulgasya samAsataH // 7 // ekAdazasu zateSvathaviMzatyadhikeSu vikramasamAnAm / aNahilapATakanagare racitA samavAyaTIkeyam // 8 // " isa TIkA meM jinezvarasUri ke nAma ke sAtha kahIM bhI kharatara zabda nahIM likhA hai / Age bhagavatIsUtra kI TIkA meM bhI dekhiyeyaduktamAdAviha sAdhubodhaiH zrIpaJcamAGgonnatakuJjaro'yam / sukhAdhigamyo'stviti pUrvagurvI, prArabhyate vRttivaratrikeyam // 1 // samarthitaM tatpaTubuddhisAdhu - sahAyakAt kevalamatra sntH| sadbudhidAtryA'paguNAMllunantu, sukhagrahA yena bhavatyathaiSA // 2 // cAndrekule sadvanakakSakalpe, mahAdrumo dharmaphalapradAnAt / chAyA'nvitaH zasta-vizAla-zAkhaH, zrI vardhamAno muninAyako'bhUt // 3 // tatpuSpakalpau vilasadvihAra,-sadgandha-sampUrNa-dizau samantAt / babhUvatuH ziSyavarAvanIcavRttI zrutajJAnaparAgavantau // 4 // ekastayoH sUrivaro jinezvaraH khyAtastathA'nyo bhuvi buddhisaagrH| tayovineyena vibuddhinA'pyalaM, vRttiH kRtaiSA'bhayadevasUriNA // 5 // tayoreva vineyAnAM, tatpadaJcA'nukurvatAm / / zrImatAM jinacaMdrAkhya, satprabhUNAM niyogataH // 6 // zrImajjinezvarAcArya-ziSyANAM guNa-zAlinAm / jinabhadramunIndrANAmasmAkaM cAMghrihisevinaH // 7 // yazazcandragaNer3ha-sAhAyyAt siddhimAgatA / parityaktA'nya-kRtyasya, yuktaayukt-vivekinH|| 8 // zAstrArtha-nirNaya-susaurabha-lampaTasya, vidvanmadhuvrata gaNasya sadaiva sevyaH / zrInirvRtAkhya-kula-sannada-padma-kalpaH, zrIdroNasUriranavadya-yazaH-parAgaH // 9 // zodhitavAn vRttimimAM, yukto viduSAM mahA-samUhena / zAstrArtha-niSkanikaSaNa-kaSa-paTTaka-kalpa-buddhinAm // 10 // Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 ~ ~ ~ ~ ~ isa TIkA meM abhayadevasUri apane ko evaM jinezvarasUri ko candrakula ke batAte haiM aura apanI racI huI TIkA mahAvidvAna vAdi vijayItA nirvRttikula ke droNAcArya (caityavAsI) se saMzodhita karAI, aisA likhate haiN| jisake pratyupakAra meM jinavallabhasUri ne 'saMghapaTTaka' graMtha meM caityavAsiyoM ko khUba phaTakArA hai| yahAM taka ki unakI mAnI huI trilokya pUjanIya jinapratimA ko mAMsa kI boTI kI upamA dI hai aura svayaM Apane sAdhAraNa zrAvaka se nayA mandira banavAkara usake dvAra para patthara meM saMghapaTTaka ke 40 zloka khudavAye the, kyA yaha sAvadha kArya nahIM thA ? aba Age cala kara jJAtAdharmakathAMga sUtra kI TIkA dekhiye :"tasyAcArya jinezvarasya madavadvAdi-pratispardhinaH / tadvandhorapi "buddhisAgara" iti khyAtasya sUre(vi // chandobandhanibandhabandhuravacaH zabdAdisallakSmaNaH / zrIsaMvignavihAriNaH zrutanidhezcAritracUr3AmaNeH // 8 // ziSyeNA'bhayadevAkhyasUriNA vivRttiH kRtA / jJAtAdharmakathAGgasya, zrutabhaktyA samAsataH // 9 // Age phira zrIaupapAtika vRtti kA avalokana kariye / candrakula-vipula-bhUtala-yuga-pravara-vardhamAna-kalpataroH / kusumopamasya sUrerguNa-saurabha-bharita-bhavanasya // 1 // nissambandha vihArasya, sarvadA zrI jinezvarAhvasya / ziSyeNA'bhayadevAkhyasUriNeyaM kRtA vRttiH // 2 // ina TIkAoM meM abhayadevasUri ne vardhamAnasUri evaM jinezvarasUri ko candrakula ke pradIpa batAyA hai| yadi jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM "kharatarabiruda" milA hotA to isa mahattvapUrNa biruda ko chipA kara nahIM rakhate para usakA ullekha bhI kahIM na kahIM avazya karate; parantu usa samaya "kharatara" bhaviSya ke garbha meM hI antarnihita thaa| Age aba jinavallabhasUri ke granthoM kI ora jarA dRSTi-pAta kara dekhiye ki "kharatara" zabda kahIM upalabdha hotA hai yA nahIM? jinavallabhasUri kUrcapurIyA gaccha ke caityavAsI jinezvarasUri ke ziSya the, unhoMne caityavAsa chor3a kara kisI ke pAsa dIkSA taka bhI nahIM lI thI tathA mahAvIra kA garbhApahAra nAmaka chaThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA kara vidhibhAga nAma kA nayA mata nikAlA, ataH caityavAsiyoM ke prati unakA dveSa honA svAbhAvika hI thaa| yadi jinezvarasUri ko caityavAsiyoM Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww. se zAstrArtha kI vijaya meM "kharatarabiruda" milA hotA, to jinavallabhasUri caityavAsiyoM ke sAmane usa biruda ko kabhI chipAye nahIM rakhate, kintu bar3e gaurava ke sAtha kahate ki pahale bhI jinezvarasUri ne caityavAsiyoM ko parAjita kara "kharatarabiruda" prApta kiyA thaa| parantu jinavallabhasUri kI vidyamAnatA meM "kharatara" zabda kA nAma taka nahIM thaa| yadi jinavallabhasUri ko yaha mAlUma bhI hotA ki jinezvarasUri ko caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kara vijaya meM "kharatarabiruda" milA hai to unhoMne jo "saMghapaTTaka', siddhAntavicArasAra, AgamavastuvicArasAra, piNDavizuddhiprakaraNa, pauSadhavidhiprakaraNa, pratikramaNasamAcArI, dharmazikSA praznottarasArddhazataka, zrRMgArazataka Adi aneka granthoM kI racanA kI thI, unameM kama se kama vaha ullekha to jarura karate ki jinezvarasUri ko kharatarabiruda milA thA para kisI jagaha unhoMne yaha nahIM likhA hai ki jinezvarasUri ko kharatarabiruda milA, yA hama kharatara gaccha ke haiN| isa para pratyeka vicArazIla vidvAn ko vicAranA cAhiye ki yadi jinezvarasUri ko vi. saM. 1080 meM durlabha rAjA ne zAstrArtha kI vijaya ke upalakSya meM "kharatara biruda" diyA hotA to sambhava hai kadAcita svayaM jinezvarasUri nija AtmazlAghA ke bhaya se apane nAma ke sAtha kharatara zabda jor3ane meM sakucAte, para Apake pazcAta jo buddhisAgarasUri, dhanezvarasUri, jinacandrasUri, abhayadevasUri aura jinavallabhasUri hue, ve to isa gauravAspada zabda ko kahIM na kahIM jarura likhate, para kyA saba ke saba isa sammAnaprada zabda ko bhUla gaye the? yA kahIM rakha diyA thA ki pichale kisI AcArya ko bhI isa biruda kI smRti taka nahIM huI ? vastutaH jinezvarasUri ko "kharatarabiruda" milA hI nahIM thA, abhayadevasUri taka to ve saba candrakulI hI kahalAte the, jo hamane abhayadevasUri racita TIkAoM ke pramANa dekara siddha kara dikhAye haiM, itanA hI nahIM para jinavallabhasUri ko bhI kharataroM ne kharatara na kaha kara, candrakulI kahA hai| tadyathA : "sUriH zrIjinavallabho'jani budhazcAndre kule tejasA / smpuurnno'bhydevsuuri-crnnaa'mbhojaaliliilaayitH||" isa pramANa se spaSTa siddha hotA hai ki jinavallabhasUri taka to vaha saba candrakula ke sAdhu kahalAte the| eka aura bhI pramANa milatA hai ki jinavallabhasUri ke bAda Apake nUtana mata meM kleza ho kara do zAkhAe~ bana gaI thI, eka jinadattasUri kI-kharatara zAkhA, dUsarI jinazekharasUri kI-rudrapAlI zAkhA, rudrapAlI zAkhA ke andara vikrama kI pandrahavIM zatAbdI meM eka jayAnandasUri nAma ke AcArya hue, unhoMne AcAradinakara grantha para Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 TIkA racI hai, usakI prazasti meM likhA hai ki : zrImajjinezvaraH sUrijinezvaramataM tataH / zaradrAkAzazispaSTa-samudrasadRzaM vyadhAt // 12 // navAMga-vRttikRt-paTTe'bhayadevaprabhurguro / tasya stambhanakAdhIzamAvizcakre samaM guNaiH // 13 // zrAddhaprabodhapravaNastatpade jina vallabhaH / surirvallabhatAM bheje, tridazAnAM nRNAmapi // 14 // tataH zrI rudrapallIyagaccha saMjJA, lasadyazAH / nRpazekharatAM bheje, sUrIndro jinazekharaH // 15 // isa pramANa se bhI spaSTa hotA hai ki jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka to kharatara kA nAma nizAna bhI nahIM thA, bAda meM jinadattasUri ko loga kharatara kharatara kahane lge| isalie hI to jinadattasUri ke khilApha jinazekharasUri kI paramparA meM kharatara zabda ko sthAna nahIM milA hai| arthAt jinavallabhasUri ke paTTadhara jaise jinadattasUri hue vaise jinazekharasUri bhI jinavallabhasUri ke paTTadhara AcArya hue haiM aura unakA mata kharatara nahIM, para unake mata kA nAma rudrapAlI thaa| yadi jinezvarasUri se hI kharatara mata pracalita huA hotA to jinazekharasUri apane ko rudrapAlI gaccha na likha kara kharatara gaccha kI eka zAkhA likhate ! ataH isa pramANa se bhI yahI siddha hotA hai ki vi. saM. 1468 taka to kisI kI bhI yaha mAnyatA nahIM thI ki jinezvarasUri ko kharatara biruda kabhI milA thaa| khuda jinadattasUri ne "gaNadharasArddhazataka, sandehadolAvalI, gaNadharasaptati, avasthAkulaka, caityavandanakulaka, carcarI, upadezarasAyana, kAlasvarupakulaka Adi aneka graMthoM kI racanA kI para Apane kahIM para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA aura hama unakI santati zreNI meM kharatara haiN| ___ 'kharatara' zabda kI utpatti to jinadattasUri se ho gaI thI, para vaha apamAnasUcaka hone se kisI ne isa zabda ko apanAyA nahIM thaa| jinadattasUri ke paTTadhara jinacandrasUri hue, unhoMne bhI kisI sthAna para aisA nahIM likhA ki jinezvarasUri yA jinadattasUri se hama kharatara hue haiN| itanA hI nahIM para jinapatisUri ne (vi. saM. 1223 meM sUripada) jinavallabhasUri kRta saMghapaTTaka graMtha para jo TIkA racI hai usameM unhoMne jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka ke AcAryoM kA atyukti pUrNa guNa varNana karate hue bhI caityavAsiyoM kI vijaya meM upalabdha huA kharatara biruda ko caityavAsiyoM ke khaNDana viSayaka graMtha meM bhI graMthita nahIM kiyA, ataH yaha bAta Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 wwwwwwwwwwwwwwwwww wwwwwwwwwwwwwwwwww hama dAve ke sAtha kaha sakate haiM ki jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka kharatara zabda kA nAma taka bhI nahIM thaa| uparokta kharatarAcAryoM ke prAcIna granthoM se siddha hotA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinezvarasUri se nahIM para jinadattasUri se huI hai aura kharatara mata ke sivAya tapAgaccha Adi jitane gaccha hue haiM una saba gacchavAloM kI bhI yahI mAnyatA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri se hI huI thii| aba Age cala kara hama sarvamAnya zilAlekhoM kA avalokana kareMge ki kisa samaya se kharatara zabda kA prayoga kisa AcArya se huA hai| isa samaya hamAre sAmane nimnalikhita zilAlekha maujUda haiM : 1. zrImAn bAbU pUrNacaMdajI nAhara kalakattA vAloM ke saMgraha kiye hue "prAcIna zilAlekha saMgraha" khaNDa 1-2-3 jinameM 2592 zilAlekha haiM, jisameM kharataragaccha AcAryoM ke vi. saM. 1379 se 1980 taka ke kula 665 zilAlekha 2. zrImAn jinavijayajI sampAdita "prAcInalekhasaMgraha" bhAga dUsare meM kula 557 zilAlekhoM kA saMgraha hai, jinameM vi. saM. 1412 se 1903 taka ke 25 zilAlekha kharataragaccha AcAryoM ke haiN| 3. zrImAn AcArya vijayendrasUri sampAdita 'prAcInalekhasaMgraha' bhAga pahale meM kula 500 zilAlekha haiM, jinameM vi. saM. 1444 se 1543 taka ke zilAlekha haiM unameM 29 lekha kharatarAcArya ke haiN| 4. zrImAn AcArya buddhisAgarasUri saMgrahIta "dhAtu pratimAlekha saMgraha" bhAga pahale meM 1523, bhAga dUsare meM 1150 kula 2673 zilAlekha haiN| jinameM vi. saM. 1252 se 1795 taka ke 50 zilAlekha kharatarAcAryoM ke haiN| evaM kula 6322 zilAlekhoM meM 779 zilAlekha kharatarAcAryoM ke haiN| aba dekhanA yaha hai ki vi. saM. 1252 se kharatarAcArya ke zilAlekha zuru hote haiN| yadi jinezvarasUri ko vi. saM. 1080 meM zAstrArtha ke vijayopalakSya meM kharatara-biruda milA hotA to ina zilAlekhoM meM una AcAryoM ke nAma ke sAtha kharatara-zabda kA pracuratA se prayoga honA cAhiye thA, hama yahAM katipaya zilAlekha uddhRta karake pAThakoM kA dhyAna nirNaya kI ora khIMcate haiN| saMvat 1252 jyeSTha vadi 10 zrImahAvIradevapratimA azvarAja zreyo'rthaM putrabhojarAjadevena kArApitA pratiSThA jincNdrsuuribhiH|| A. buddhi dhAtu pra. le. saM., lekhAMka 930 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 ye AcArya kisa gaccha evaM kisa zAkhA ke the ? zilAlekha meM kucha bhI nahIM likhA hai / "saMvat 1281 vaizAkha sudi 3 zanau pitAmaha . sAmba pitR . jasavIra mAtR lASa eteSAM zreyo'rthaM suta gAMdhI gosalena biMbaM kAritaM pratiSThitaJca zrIcandrasUriziSyaH zrIjinezvarasUribhiH // " A. bu. dhAtu le. saM., lekhAMka 627 ye AcArya zAyada jinapatisUri ke paTTadhara ho, inake samaya taka bhI kharatara zabda kA prayoga apamAna bodhaka hone se nahIM huA thA / "saM. 1351 mAgha vadi 1 zrIpralhAdanapure zrIyugAdidevavidhicaitya zrIjinaprabodhasUriziSya zrIjinacaMdrasUribhiH zrIjinaprabodhasUrimUrtipratiSThA kAritA rAmasiMhasutAbhyAM sA. nohA karmaNa zrAvakAbhyAM svAmAtR rAI maI zreyo'rthaM // " A. bu. dhA. le. saM., lekhAMka 734 ye AcArya jinadattasUri ke pAMcave paTTadhara the / inake samaya taka bhI kharatara zabda ko gaccha kA sthAna nahIM milA thA / "OM saMvat 1379 mArga. vadi 5 prabhu jinacaMdrasUriziSyaiH zrI kuzalasUribhi zrI zAntinAthabiMbaM pratiSThitaM kAritaJca sA. sahajapAlaputraiH sA. dhAdhala gayadhara thiracaMdra suzrAvakaiH svapitR puNyArthaM // " bAbU pUrNa., khaMDa tIsarA, lekhAMka 2389 OM saM. 1381 vaizAkha vadi 5 zrI pattane zrI zAMtinAthavidhicaitye zrI jinacaMdrasUriziSyaiH zrIjinakuzalasUribhiH zrIjinaprabodhasUrimUrtipratiSThA kAritA ca sA. kumArapAla ratanaiH sA. mahaNasiMha sA. devAla sA. jagasiMha sA. mehA suzrAvakaiH saparivAraiH svazreyo'rtham // bAbU pUrNa., khaNDa dUsarA, lekhAMka 1988 "saMvat 1391 mA. zrI. 15 kharataragacchIya zrI jinakuzalasUri ziSyaiH jinapadmasUribhi: zrI pArzvanAthapratimA pratiSThitA kAritA ca bhava. bAhisutena ratnasiMhena putra AlhAnAdi parivRtena svapitR sarva pitRvya puNyArthaM // " bAbU pUrNa., khaM. dUsarA, lekhAMka 1926 "saM. 1399 bha. zrIjinacandrasUriziSyaiH zrIjinakuzalasUribhiH zrIpArzvanAthabiMbaM pratiSThitaM kAritaM ca sA. kezavaputra ratna sA. jehadu su zrAvakena puNyArthaM / " bAbU pUrNa., khaM. dUsarA, lekhAMka 1545 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ yaha AcArya jinadattasUri ke chaThe paTTadhara hue haiN| pUrvokta zilAlekhoM se pAThaka svayaM samajha sakate haiM ki jinakuzalasUri ke pUrva kinhIM AcAryoM ke nAma ke sAtha kharatara zabda kA prayoga nahIM huA para jinakuzalasUri ke kaI zilAlekhoM meM kharatara zabda nahIM hai aura kaI lekhoM meM kharataragaccha kA prayoga huA hai, isase yaha spaSTa pAyA jAtA hai ki kharatara zabda gaccha ke rupa meM jinakuzalasUri ke samaya arthAt vikrama kI caudahavIM zatAbdI hI meM pariNata huA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki kharatara zabda na to rAjAoM kA diyA huA biruda hai aura na koI gaccha kA nAma hai| yadi vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM rAjA durlabha ne kharatara biruda diyA hotA to karIba 300 varSoM taka yaha mahattvapUrNa biruda gupta nahIM rhtaa| vikrama kI solahavIM zatAbdI meM kharatara gacchAcAryoM kI yaha mAnyatA thI ki kharatara gaccha ke Adi puruSa jinadattasUri hI the| aura yahI unhoMne zilAlekhoM meM likhA hai| yahAM eka zilAlekha isa bAre meM nIce uddhRta karate haiN| "saMvat 1536 varSe phAguNasudi 5 bhaumavAsare zrI upakezavaMze chAjahar3agotre maMtri phaladharA'nvaye maM. jUThala putra makAlU bhA. kAMde pu. nayaNA bhA. nAmala de tatoputra maM. sIhA bhAryayA copar3A sA. savA putra sa. jinadatta bhA. lakhAI putryA zrAvikA apurava nAmnyA putra samadhara samarA saMdU saMhI tayA svapuNyArtha zrIAdideva prathama putraratna prathama cakravarti zrI bharatezvarasya kAyotsargasthitasya pratimAkAritA pratiSThitA kharataragacchamaNDana zrIjinadattasUri zrIjinakuzalasUri saMtAnIya zrIjinacandrasUri paM. jinazvarasUri zAkhAyAM zrIjinazekharasUri paTTe zrIjinadharmasUri paTTA'laMkAra zrIpUjya zrIjinacandrasUribhiH" bA. pU. saM., lekhAMka 2400 isa lekha se pAyA jAtA hai ki solahavIM zatAbdI meM kharatara gaccha ke Adi puruSa jinezvarasUri nahIM para jinadattasUri hI mAne jAte the| kharataroM ke pAsa isase prAcIna koI bhI pramANa nahIM hai ki vaha janatA ke sAmane peza kara ske| Adhunika kharatara anuyAyI pratikramaNa ke anta meM dAdAjI ke kAussagga karate haiN| usameM bhI jinezvarasUri kA nahIM para jinadattasUri kA hI karate haiM aura kahate haiM ki kharataragaccha zRMgArahAra jinadattasUri ArAdhanArtha... isase bhI spaSTa ho jAtA hai ki kharataragaccha ke Adi puruSa jinadattasUri hI haiN| kharatara zabda ko prAcIna sAbita karane vAlA eka pramANa kharataroM ko aisA Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww upalabdha huA hai ki jisa para ve loga vizvAsa kara kahate haiM ki bAbU pUrNacandajI nAhara ke saMgraha kiye hue zilAlekha khaNDa tIsare meM vi. saM. 1147 kA eka zilAlekha hai| "saMvat 1147 varSe zrIRSabhabiMbaM zrIkharataragacche zrIjinazekharasUribhiH karApitaM // " ___ bA. pU. saM., khaM. tIsarA, lekhAMka 2124 pUrvokta zilAlekha jaisalamera ke kille ke andara sthita cintAmaNi pArzvanAtha ke mandira meM hai| jo binapabAsana bhUmi para bIsa viharamAna tIrthaMkaroM kI mUrtiyA~ sthApita hai unameM eka mUrti meM yaha lekha batAyA jAtA hai| parantu jaba phalodI ke vaidya muhatA pAMcUlAlajI ke saMgha meM mujhe jaisalamera jAne kA saubhAgya milA to maiM apane dila kI zaGkA nivAraNArtha prAcIna lekha saMgraha khaNDa tIsarA jisameM nirdiSTa lekha mudrita thA vaha sAtha meM lekara mandira meM gayA aura khoja karanI zuru kii| parantu atyadhika anveSaNa karane para bhI 1147 ke saMvat vAlI ukta mUrti upalabdha nahIM huii| anantara zilAlekha ke nambaroM se milAna kiyA, para na to vaha mUrti hI milI aura na usa mUrti kA koI rikta sthAna milA (zAyada vahA~ se mUrti uThA lI gaI ho) punaH isa khoja ke liye maiMne yativarya pratAparatnajI nADola vAle aura megharAjajI munauta phalodIvAloM ko bulAke jA~ca karAI, anantara anya sthAnoM kI mUrtiyoM kI talAza kI para prastuta mUrti kahIM para bhI nahIM milii| zilAlekha saMgraha nambara 2120 se kramazaH 2137 taka kI sArI mUtie solahavIM zatAbdI kI haiN| phira unake bIca 2124 nambara kI mUrti vi. saM. 1147 kI kaise mAnI jAya? kyoMki na to isa samvat kI mUrti hI vahA~ hai aura na usake lie koI sthAna khAlI hai| jaisalamera meM prAyaH 6000 mUrtie~ batAte haiM, para kisI zilAlekha meM bArahavIM sadI meM kharatara gaccha kA nAma nahIM hai| ataH 1147 vAlA lekha kalpita haiM phira bhI lekha chapAne vAloM ne itanA dhyAna bhI nahIM rakkhA ki zilAlekha ke samaya ke sAtha jinazekharasUri kA astitva thA yA nahIM? astu ! aba hamAre jinazekharasUri kA samaya dekhate haiM to vaha vi. saM. 1147 taka to sUri-AcArya hI nahIM hue the, kyoMki jinavallabhasUri kA dehAnta vi. saM. 1167 meM huA, tatpazcAt unake paTTadhara saM. 1169 jinadatta aura 1205 meM jinazekhara AcArya hue to phira 1147 samvat meM jinazekharasUri kA astitva kaise siddha ho sakatA hai? kharatara zabda khAsa kara jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa hI paidA huA thA Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 aura jinazekharasUri aura jinadattasUri ke paraspara meM khUba kleza calatA thaa| aisI sthiti meM jinazekharasUri kharatara zabda ko gaccha ke rupa meM mAna le yA likha de yaha sarvathA asambhava hai| unhoMne to apane gaccha kA nAma hI rudrapAlI gaccha rakkhA thaa| isa viSaya meM vikrama kI pandrahavIM zatAbdI kA ullekha hama upara likha Ae haiN| ataH isa lekha ke lie aba hama dAve ke sAtha yaha niHzaMkatayA kaha sakate haiM ki ukta 1147 samvat kA zilAlekha kisI kharatarA'nuyAyI ne jAlI (kalpita) chapA diyA hai, nahIM to yadi kharatara bhAI Aja bhI usa mUrti kA darzana karavA deM to itihAsa para acchA prakAza par3a sakatA hai| bhalA ! yaha samajha meM nahIM AtA hai ki kharatara loga kharatara zabda ko prAcIna banAne meM itanA AkAza pAtAla eka na kara yadi arvAcIna hI mAna leM to kyA harja hai? jinadattasUri ke pahale kharatara zabda inake kinhIM AcAryoM ne nahIM mAnA thaa| vikrama kI solahavIM zatAbdI kA zilAlekha hama pUrva likha Aye haiN| vahA~ taka to kharataragaccha maMDana jinadattasUri ko hI likhA milatA hai| itanA hI kyoM para usI khaNDa ke lekhAMka 2385 meM to jinadattasUri ko kharataragacchavataMsa bhI likhA hai, ataH kharataramata ke Adi puruSa jinadattasUri hI the| para vikrama kI satrahavIM zatAbdI meM tapAgaccha aura kharataroM ke Apasa meM vAda-vivAda hone se kharataroM ne dekhA ki jinezvarasUri ke liye pATaNa jAne kA to pramANa milatA hI hai isake sAtha zAstrArtha kI vijaya meM 'kharatara biruda' kI kalpanA kara lI jAya to nau aMga vRttikAra abhayadevasUri bhI kharatara gaccha meM mAne jAyeMge aura inakI banAI nauaMga kI TIkA sarvamAnya hai| ataH sarva gaccha hamAre AdhIna rheNge| basa isI hetu se ina logoM ne kalpita DhAMcA khar3A kara diyA, para anta meM vaha kahA taka saccA raha sakatA hai| jaba satya kI zodha kI jAtI hai to asatya kI kalaI khula hI jAtI 1. zrImAn agaracandajI nAhaTA bIkAnera vAloM dvArA mAlUma huA ki vi. saM. 1147 vAlI mUrti para kA lekha daba gayA hai| ahA-kyA bAta hai-ATha sau varSoM kA lekha lete samaya taka to spaSTa baMcatA thA bAda kevala 3-4 varSoM meM hI daba gayA, yaha Azcarya kI bAta hai| nAhaTAjI ne bhInAsara meM bhI vi. saM. 1181 kI mUrti para zilAlekha meM 'kharatara gaccha' kA nAma batalAyA hai| isI kI zodha ke liye eka AdamI bhejA gayA, para vaha lekha spaSTa nahIM baMcatA hai, kevala anumAna se hI 1181 mAna liyA hai| khaira isI prakAra bArahavIM zatAbdI kA yaha hAla hai taba hama cAhate haiM jinezvarasUri, buddhisAgara aura abhayadevasUri ke samaya ke pramANa..... Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 kharatara zabda ko prAcIna pramANita karane vAlA eka lekha kharataroM ko phira anAyAsa mila gayA hai aura vaha palha kavi kRta kharatara paTTAvalI kA hai| jaisA ki deva sUri pahu nemi vahu, vahu guNihi pasiddhau / ujyoyaNu taha vaddhamANu, kharatara vara lddhu|| isa lekha ke kavi ne likhA hai ki 'kharatara biruda' prApta karane vAle jinezvarasUri nahIM kintu udyotanasUri aura vardhamAnasUri haiN| jina logoM kA kahanA thA ki jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM durlabharAja ne kharatarabiruda inAyata kiyA thA yaha to bilakula mithyA ThaharatA hai| kyoMki jinezvarasUri ke guru vardhamAnasUri aura vardhamAnasUri ke guru udyotanasUri the| yadi udyotanasUri ko hI "kharatara biruda" mila gayA thA to phira jinezvarasUri ke lie zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milA kahanA to svayaM asatya sAbita hotA hai, para yaha viSaya bhI vicAranIya haiM kyoMki palha kavi kRta kharatara paTTAvalI aura unakA khuda kA samaya bhI vikrama kI bArahavIM zatAbdI meM jinadattasUri ke samakAlIna hai aura yaha kavitA bhI jinadattasUri ko hI lakSya meM rakha kara banAI gaI hai| phira bhI kavi kA hRdaya hI saMkIrNa thA kyoMki usane kharatara kI mahattA batAne ko kharatarabiruda kA saMyoga zrIudyotanasUri se hI kiyaa| acchA to yaha hotA ki kavi zrImahAvIra prabhu ke paTTadhara saudharmAcArya ko hI kharatara biruda se vibhUSita kara detaa| aura aisA karane se sArA jhagar3A-bakher3A svayaM miTa jAtA aura jainasamAja saba kA saba kharataragaccha kA upAsaka hI bana jAtA ! vAstava meM to kavitA kA Azaya jinadattasUri ko hI kharatara kahane kA thaa| yadi aisA na hotA to udyotanasUri, abhayadevasUri, jinavallabhasUri, jinadattasUri, jinacandrasUri aura jinapatisUri taka ke aneka grantha aura zilAlekha milate haiM jinameM katipaya kA ullekha to hama upara kara Aye haiM ki jinezvara ke bAda 300 varSoM taka to kharatara zabda kA kisI ne bhI ullekha nahIM kiyA aura eka aprasiddha apabhraMza bhASA ke palha nAmaka kavi ne udyotanasUri ko kharatara birudadhAraka likha diyA aura kharataroM kA usa para yakAyaka binA soce samajhe vizvAsa ho jAnA yaha sabhya samAja ko santoSaprada nahIM ho sktaa| kaI ajJa logoM kA yaha bhI kathana hai ki pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM AcArya jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke bIca zAstrArtha huA, jisameM 'kharA' rahane vAloM ko 'kharatara' aura hAra jAne vAloM ko 'ka~valA' khaa| aura vaha kharatara tathA ka~valA zabda Aja bhI maujUda haiN| Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww pUrvokta bAta kahane vAloM kA abhigama zAyada yaha ho ki yaha zAstrArtha kevala upakezagaccha vAloM ke sAtha hI huA hogaa| kAraNa ka~valA Ajakala upakezagaccha vAloM ko hI kahate haiN| isa zAstrArtha ke samaya pATaNa meM anekAcAryoM ke upAzraya aura vahA~ bahuta AcArya va sAdhu rahA karate the, jinameM sarvA'graNI kevala upakezagaccha vAloM ko hI mAnA jAtA ho aura zAstrArtha bhI unhIM ke hI sAtha huA ho, khaira yadi thor3I dera ke liye kharataroM kA kahanA mAna bhI liyA jAya ki durlabha rAjA kI rAjasabhA meM zAstrArtha huA aura kharA rahane vAle kharatara aura hAra jAne vAle ka~valA kahalAye, para yaha bAta buddhigamya to honI cAhie? kAraNa durlabha rAjA svayaM bar3A bhArI vidvAn evaM asAdhAraNa puruSa thA, saMskRta sAhitya kA praur3ha paNDita evaM pUrNa premI thA aura yaha zAstrArtha bhI vidvAnoM kA thA, phira jaya aura parAjaya ke upalakSya meM biruda dene ko usa samaya ke koSoM meM koI aisA sundara aura zuddha zabda nahIM thA jo ina grAmINa bhASA ke arthazUnya asabhya zabdoM ko jaya ke lie kharatara aura parAjaya ke liye kavalA jaise zabdoM ko upahAra svarupa meM sthAna milA? parantu vastutaH dekhA jAya to yaha bAta aisI nahIM hai| kyoMki kudarata kA niyama hai ki koI bhI viruddha arthavAcI pratipakSI do zabda barAbara viruddha artha meM hI Ate haiN| jaise udAharaNArtha dekhiye : dharma-adharma kaThora-komala dina-rAta satya-asatya karar3A-kavalA mIThA-khArA jaya-parAjaya dayA-nirdayI loka-aloka kharA-khoTA sukha-duHkha bhalA-burA aba jarA socanA cAhiye ki 'kharA kA pratipakSI zabda' khoTA honA cAhiye yA ka~valA? khoTA kA artha hotA hai jhUThA (asatya) aura ka~valA kA artha hotA hai narama (koml)| jaba ka~valA kA artha komala hai to usakA pratipakSI "karar3A" zabda jisakA artha kaThora hotA hai, yaha upayukta hai| hA~ ! laukika meM 'kharatarA' zabda jarura vizeSa kaThoratA kA dyotaka ho sakatA hai parantu 'kharA' zabda nahIM, jaba kharA zabda se yahA~ kaThoratA artha na le aura saccA yaha artha liyA jAya to yaugika zabda 'kharatara' meM bhI 'kharAtara' aisA honA cAhie aura usakA pratipakSI 'khoTA' yAne "khoTAtara" hI honA cAhie, para 'kavalA' nhiiN| khara kA asalI artha ugra yAne teja, tIkSNa, kaThora hai na ki satya (sccaa)| yadi isakA artha thor3I dera ke lie kaThora bhI mAna leM to phira ApakA managaDhanta AzAdruma akAla hI meM ukhar3a Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 wwwww ~ ~ jAtA hai, kyoMki isase to laukika meM yahI prasiddha hogA ki "kharatara" arthAt teja prakRti, azAnta svabhAva vAlA aura kavalA komala prakRti, zAntasvabhAva vAlA / vAstava meM yahI artha le ke ina donoM zabdoM kA nirmANa huA hai jise hama Age calakara batalA deNge| pahale eka sandigdha savAla phira uThatA hai aura vaha hai ki isa grAmINa zabda ke sAtha atizaya artha ke jJApaka tarap pratyaya kA saMyoga karanA, vizeSa Azcarya to isa bAta kA hai ki jo mahAnubhAva zuddha pratyaya lagA sakate hoM ve ina azuddha zabdoM ko bharI rAjasabhA meM paNDita maNDalI ke samakSa hAra jIta ke upahAra svarupa kaise de sakate haiM ? ataH sabhya samAja meM yaha thothI kalpanA svayaM gandharva nagara lekhA ke samAna bhrAMti kA hetu siddha hotA hai| aba hama upasaMhAra svarupa isa bAta ko vAstavikatayA nirNIta kara jaldI hI lekhanI ko vizrAma deNge| vaha yaha hai ki kharatara aura ka~valA jaya parAjaya ke dyotaka nahIM para ApasI dveSa ke hetu-bhUta haiN| kAraNa yaha hai ki upakezagacchIya sAdhuoM kA aura candrakulIya sAdhuoM kA vihAra kSetra prAyaH eka hI thaa| jaba bhagavAn mahAvIra ke pAMca cha: kalyANakAdi kA vAda-vivAda cala rahA thA, taba jinadattasUri kI kaThora prakRti ke kAraNa loga unheM kharatara-kharatara kahA karate the aura upakezagacchIya loga isa vAda-vivAda meM sammilita nahIM hote the, ataH inheM ka~vale-ka~vale kahate the| kharataroM ne isa zabda ko kucha varSoM ke bAda gaccha ke rupa meM pariNata kara diyA aura kavalo ne kavalA zabda ko kataI kAma meM nahIM liyaa| Aja taka bhI upakezagaccha ke AcAryoM se karAI huI pratiSThA ke zilAlekha va granthoM meM kahIM kevalagaccha kA prayoga nahIM huA hai| jahA~-tahA~ upakezagaccha kA hI ullekha najara AtA hai| kharatara zabda kI utpatti kisa kAraNa, kaba aura kaise huI isa viSaya meM hamane jinezvarasUri se lagA kara jinapatisUri taka ke granthoM evaM zilAlekhoM ke udAharaNa dekara yaha parisphuTa kara diyA hai ki kharatara zabda kA prAdurbhAva udyotanasUri, vardhamAnasUri aura jinezvarasUri se nahIM para jinadattasUri se hI huA aura yaha bhI koI mAna, mahattA yA biruda aura gaccha ke rupa meM nahIM, kintu khAsa kara jinadattasUri ke svabhAva ke kAraNa hI huA hai| isa viSaya meM merA aura bhI abhyAsa cAlu hai jyoM jyoM mujhe pramANa milatA jAyagA tyoM maiM Apa zrImAnoM kI sevA meM upasthita karatA rhuuNgaa| ___ anta meM kharataragacchIya vidvad samAja se nivedana karU~gA ki Apa isa choTI sI kitAba ko AdyopAnta dhyAnapUrvaka pddh'eN| yadi merI ora se kisI prakAra kI Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 bhUla huI ho to Apa sapramANa sUcanA kareM ki usakA maiM dvitIyAvRtti meM ThIka sudhAra karavA duuN| yadi isake uttara meM koI sajjana kitAba likhanA cAheM to bhI koI harja nahIM hai kyoMki aise viSaya kI jyoM jyoM adhika carcA kI jAya tyoM tyoM isameM vizeSa tathya prApta hotA jAyagA aura Akhira satya apanA prakAza kiye binA kadApi nahIM rahegA, para sAtha meM yaha bAta bhI lakSya bAhara na rahe ki Aja jamAnA sabhyatA kA hai, vidvad samAja meM pramANoM kA prema hai sabhyatA evaM satyatA kI hI kImata hai| ataH lekha sabhyatApUrvaka hI likhanA cAhiye ityAlam / iti kharataramatotpatti bhAga pahalA samAptam Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 23 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga dUsarA lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) osavAla saMvat 2396 vIra saMvat 2466 (vi. saM. 1996) I. saM. 1939 prathamAvRtti 500 mUlya do AnA Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 8888888888888888 do zabda 888888888888 kharataramatotpatti bhAga pahale nAmaka pustaka meM kharataramata kI utpatti jo utsUtra se huI hai jisake katipaya pramANa tathA jinezvarasUri aura abhayadevasUri kharatara nahIM para candrakula kI paramparA meM hue, isa viSaya meM abhayadevasUri kI TIkAoM ke pramANa uddhRta kara isa viSaya ko spaSTa kara samajhA diyA thaa| bAda meM jo pramANa mile haiM unako isa dUsare bhAga meM uddhRta karake aura bhI sAbita kara diyA hai ki jinezvarasUri pATaNa padhAre the, para ve na gaye rAjasabhA meM, na huA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha aura na diyA rAjA ne kharatara biruda ityaadi| pAThako ! Apa ina donoM bhAgoM ko AdyopAnta paDhoge to Apako svayaM bodha ho jAyagA ki kharataroM ne kalpita citra banA kara usake bIca mithyA lekha likha kara apane pUrvajoM se calI AI kalahavRtti kA kisa prakAra poSaNa kiyA hai| khaira ! aba Age tIsarA bhAga bhI ApakI sevA meM zIghra hI upasthita kara duuNgaa| kucha samaya ke liye Apa dhairya rkheN| - lekhaka Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 23 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga dUsarA kharataramatotpatti ke viSaya pramANoM ke pUrva mujhe yaha batalA denA cAhiye ki kharataramatavAle kharatara zabda kI utpatti kisa prakAra mAnate haiM? jaise ki :1. jinezvarasUri ke pATaNa jAne ke viSaya meM 1. kaI kharatara kahate haiM ki vardhamAnasUri apane ziSya jinezvarasUri aura buddhisAgarasUri Adi 18 sAdhuoM ke sAtha pATaNa gaye the| 2. kaI kharatara kahate haiM ki vardhamAnasUri ne jinezvarasUri ko AjJA dI thI ki tuma pATaNa aao|2 3. kharatara paTTAvalI batAtI hai ki vardhamAnasUri ne AbU ke mandiroM kI pratiSThA (vi. saM. 1088) karavAne ke bAda jinezvara aura buddhisAgara do brAhmaNoM ko dIkSA dI thI, bAda vardhamAnasUri kA dehAnta huA aura jinezvarasUri pATaNa gye|3 1. anyadA zrIvardhamAnasUrayaH zrIjinezvarabuddhisAgarAdyaSTAdazasAdhubhiH parivRtA bhUmaMDale viharaMtaH krameNa gurjararASTra zrIpattananagare gatavaMtaH ityAdi / "SaTsthAna prakaraNa, pR. 2" 2. vacchA ! gacchaha aNahillapaTTaNe sayayaM jAo tattha / suvihia jaippavesaM ceiya muNiNo nivAriMti // "rudrapAlI saMghatilakasUri kRta darzanasaptatikA" eka grantha meM to kharatara vardhamAnAdi 18 sAdhuoM ko pATaNa jAnA batalAte haiM taba dUsare grantha meM vardhamAnasUri jinezvarasUri ko pATaNa jAne kI AjJA dete haiM / balihArI hai kharataroM ke pramANa evaM lekhakoM kii| 'lekhaka' 3. vimalena haThAt cintitaM sarvo'pyayaM girirmayA svarNamudrayA gRhISyate / dvijairacinti tIrthamasmadIyaM sarvaM yAsyatIti vicintya stokaiva dharAdattA / tatra mahAn zrIAdinAtha prAsAdaH kAritAH / ... athaikadA zrIsUrayaH sarasvatIpattane jgmuH| zAlAyAM sthitAH sarvaziSyAn tarkaM pAThayanti / tadA jinezvara buddhisAgarau viprau zrutvA tarkazAlAyAM sametau... pratibuddhau dvAbhyAmapi dIkSA gRhiitaa| paThitAni samyag zAstrANi / gurubhiH paTTe sthApitaH jAtaH zrI jineshvrsuuriH| 'kharatara paTTAvalI, pRSTha 43" Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 4. kaI kahate haiM ki jinezvarasUri aura buddhisAgarasUri apane ziSya parivAra ke sAtha pATaNa gaye the| 5. kaI kharatara kahate haiM ki kevala jinezvarasUri aura buddhisAgarasUri hI pATaNa padhAre the|2 6. kaI kharatara yaha bhI kahate haiM ki vardhamAnasUri jinezvarasUri ke sAtha pATaNa gaye vahA~ vardhamAnasUri kA svargavAsa ho gayA thA, bAda jinezvarasUri kA zAstrArtha huA thaa| 2. jinezvarasUri kA zAstrArtha kisakI sabhA meM 1. kaI kharatara kahate haiM ki rAjA durlabha kI sabhA meM zAstrArtha huaa| 2. kaI kharatara rAjA durlabha (bhIma) kI sabhA meM zAstrArtha huA kahate haiN| yaha kharatara paTTAvalI batAtI hai ki vardhamAnasUri ne AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAne ke bAda sarasvatI pATaNa jAkara jinezvara aura buddhisAgara ko dIkSA dI / jabaki AbU ke maMdiroM kI pratiSThA kA samaya vi. saM. 1088 kA batAyA jAtA hai| ataH jinezvarasUri kI dIkSA saM. 1088 ke bAda huI hogI aura usake bAda jinezvarasUri pATaNa gaye hoMge? isa paTTAvalI se yaha siddha hotA hai ki yA to vardhamAnasUri dvArA AbU ke maMdira kI pratiSThA 1088 meM karavAnA galata hai yA jinezvara kA pATaNa jAnA galata hai athavA paTTAvalI kalpita hai| 'lekhaka' viharantau zanaiH zrImatpattanaM praapturmudaa| sadgItArthaparivArau tatra bhramaMtau gRhe gRhe // "pra. ca. abhayadevasUri prabandha" vyAjaharatha devAsmad gRhe jainamunI ubhau "pra. ca. abhayadeva prabandha" zrIjinezvarasUriH sa ca buddhisAgareNa sAdhU marudezAd vihAraM kRtvA anukrameNa gurjaradeze aNahallapurapattane samAgataH "kharatara paTTAvalI, pRSTha 11" 3. zrIgujarai aNahillapATaNi AvI vardhamAnasUri svarge huA tenA ziSya zrI jinezvarasUri pATaNirAja zrIdurlabhanI sabhAI ityAdi "siddhAnta magnasAgara, pRSTha 94" 4. durlabha rAjA sabhAyAM / "kharatara paTTAvalI, pRSTha 10" 5. yati rAmalAlajI ne mahAjanavaMzamuktAvalI pRSTha 167 para likhA hai ki rAjA durlabha (bhIma) kI sabhA meM... vIraputra AnandasAgarajI ne kalpasUtra ke hindI anuvAda meM rAjA durlabha (bhIma) hI likhA hai Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 3. jinezvarasUri kA zAstrArtha kisake sAtha huA 1. kaI kharatara kahate haiM ki zAstrArtha sUrAcArya ke sAtha huaa| 2. kaI kahate haiM ki zAstrArtha kurcapurAgacchavAloM ke sAtha huaa|2 3. kaI kahate haiM ki upakezagaccha vAloM ke sAtha zAstrArtha huaa|3 4. kaI kahate haiM ki zAstrArtha caityavAsiyoM ke sAtha huA? 5. kaI kahate haiM ki zAstrArtha 84 maThapatiyoM ke sAtha huaa|5 4. jinezvarasUri kA zAstrArtha kisa viSaya kA thA ? 1. kaI kharatara kahate haiM ki zAstrArtha kAMsIpAtra kA thaa|6 2. kaI kahate haiM ki zAstrArtha liMga viSaya kA thaa| 1. tatra ca jinagRha nivAsa lampaTAH caityavAsI sUrAcAryAH Asan... sUrAcAryaiH vasativAsa pratiSedhakaM jinagRhavAsasamarthakaM svakapolakalpita zAstrapramANaM drshitm| "SaT sthAna prakaraNa prastAvanA, pRSTha 1" jinezvarasUri ke samaya sUrAcAryoM ko sUripada to kyA para janma yA dIkSA bhI zAyada hI huI ho, kyoMki vi. saM. 1120 se 1128 meM abhayadevasUri ne sUrAcArya ke guru droNAcArya ke pAsa apanI TIkAoM kA saMzodhana karAyA thaa| 2. zrIjinezvarasUri pATaNirAja zrIdurlabhanI sabhAI kurcapurA gacchIya caityavAsI sAthI kAMsya pAtranI carcA kii| "siddhAnta maga., bhAga 2, vR. 94" 3. zrIjinezvarasUri kA aNahillapurapaTTaNa meM caityavAsI zithilAcArI upakezagacchiyoM ke sAtha rAjA durlabha (bhIma) kI rAjasabhA meM zAstrArtha huA ityAdi / 'mahAjanavaMza muktAvalI, pRSTha 168' noTa - upakezagaccha AcAryoM ke pAsa jinezvarasUri par3he the to kyA unhoMne kRtaghnI ho apane jJAnaguru se zAstrArtha kiyA? yaha kadApi saMbhava nahIM ho sakatA hai, yaha kevala dveSa ke mAre ka~valA aura kharatara zabda para hI kalpanA kI gaI hai| 'lekhaka' 4. tathA caityavAsino hi parAjayA... caityavAsibhiH saha vivAde / "kha. pa., pRSTha 22" 5. saMvata 1080 durlabharAjasabhAyAM 84 maTThapatena jitvA prApta kharatarabirudaH / 'kha. pa., pRSTha 10' 6. kharatara muni magnasAgara apane siddhAnta magnasAgara pRSTha 94 para likhate haiM ki jinezvarasUri kA zAstrArtha kAMsIpAtra kA thaa| 7. durlabha rAjasabhAyAM liMgavivAde caityavAsibhiH sahavivAde zrIjinezvarasUriNA jitvA / 'kha. pa. pra. pa., pRSTha 272' Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 3. kaI kahate haiM ki zAstrArtha caityavAsa vasativAsa kA thaa| 4. kaI kharatara kahate haiM ki zAstrArtha sAdhvAcAra kA thaa| 5. jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya 1. kaI kharatara jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya vi. saM. 1024 kA batalAte haiN| 2. kaI kharatara zAstrArtha kA samaya vi. saM. 1080 kA batalAte haiN| 3. kaI kharatara zAstrArtha kA samaya vardhamAna ke svargavAsa ke bAda kA batalAte haiN| 4. kaI kharatara zAstrArtha kA samaya AbU ke maMdiroM kI pratiSThA (1088) ke bAda kA batalAte haiN|2|| 6. jinezvarasUri ko biruda 1. kaI kharatara kahate haiM ki rAjA ne kharatara biruda diyaa|3 2. kaI kahate haiM ki biruda to 'kharA' diyA thA para bAda meM kharatara ho gye| 3. kaI kahate haiM ki kharA rahane vAle kharatara taba hAra jAne vAle ko ka~valA khaa| 4. kaI kahate haiM ki hArane vAloM ko ka~valA nahIM para jaba rAjA ne kharA kahA taba jinezvarasUri ne kahA ki hama komala haiN| 1. sUrAcAryaiH vasativAsa pratiSedhakaM jinagRhavAsasamarthakaM svakapolakalpitazAstrapramANaM darzitam... vasativAsapradarzakaM jinagRha-nivAsa-niSedhakaM ca aneka pramANa saMdarbha darzayitvA / 'SaTsthAnika prakaraNa prastAvanA, pRSTha 2' 2. sAdhvAcAra patrANi muktAni, tadAnIM gurubhiruktam / kha. pa., pRSTha 22 noTa - arvAcIna kharataroM ne yaha bAta kevala manaHkalpanA se ghar3a nikAlI hai jo meM Age calakara isI lekha meM sAbita kara duuNgaa| zAstrArtha ke samaya ke liye naM. 1, 2, 3, 4 ke pramANa Age calakara isI kitAba meM diye gaye haiN| ataH pAThaka vahA~ se dekha leN| 3. durlabha rAja sabhAyAM 84 maThapatIn jitvA praapt-khrtr-birudH| kha. pa., pRSTha 10 4. jinezvarasUrimuddizya 'atikharAH' kha. pa., pRSTha 22 5. tataH kharatarabirudaM labdham / tathA caityavAsino hi parAjaya prApaNAt 'ka~valA' "kha. pa., pRSTha 22" 6. yUyaM 'kharatarAH iti satyavAdinaH / gurubhiruktamete komalAH iti / ' Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 5. kaI kahate haiM ki rAjA ne biruda to nahIM diyA para kevala itanA hI kahA ki ye kharA-basa isako hI kharatara biruda samajha liyA gayA hai| 7. kyA jinezvarasUri ke pUrva bhI kharatara the ? 1. kaI kharatara kahate haiM ki jinezvarasUri kharatara the| 2. kaI kharatara kahate haiM ki udyotanasUri bhI kharatara the| 3. kaI kharatara kahate haiM ki vardhamAnasUri bhI kharatara the| 4. kaI kharatara kahate haiM ki saudharmasvAmi bhI kharatara the| 5. kaI kharatara kahate haiM ki gautamasvAmi bhI kharatara the| uparokta kharatara matAnuyAyiyoM ke pRthak pRthak lekhoM evaM mAnyatAoM se itanA to sahaja hI meM jAnA jA sakatA hai ki kharataroM ne kevala kharatara biruda kI eka kapola kalpita kalpanA karake bicAre bhadrika jIvoM ko bar3A bhArI dhokhA diyA hai| vAstava meM kharataroM ko abhI taka yaha patA nahIM hai ki kharatara zabda kI utpatti kyoM, kaba aura kisa vyakti dvArA huI ? yadi zAstrArtha kI vijaya meM kharatara zabda kI utpatti huI hotI to isa mahattvapUrNa biruda kI isa prakAra viDambanA nahIM hotI jo Aja kharatara loga kara rahe haiN| jina AcAryoM ke lie Aja kharatare kharatara hone ko kaha rahe haiM para na to ve the kharatara aura na unhoMne kharatara zabda kAnoM se bhI sunA thaa| itanA hI kyoM para vidvAnoM kA to yahAM taka khayAla hai ki pUrvAcAryoM para kharatva kA kalaMka lagAne vAle hI sacce kharatara haiN| astu| kharatara mata kI utpatti ke lie kharataroM kI bhinna bhinna mAnyatA kA paricaya karavAne ke bAda aba meM khara-taramatotpatti ke viSaya meM yaha batalA denA cAhatA hU~ ki kharatara mata kI utpatti kisI rAjA ke diye hue biruda se huI yA kisI AcArya kI khara (kaThora) prakRti ke kAraNa huI hai? isa viSaya ke nirNaya ke lie maiMne 'kharataramatotpatti' nAmaka bhAga pahalA meM 1. zrIjinezvarasUri pATaNirAja zrIdurlabhanI sabhAI kurcapurAgacchIya caityavAsI sAthI kAMsyapAtranI carcA kIdhI tyoM zrIdazavaikAlikanI carcA gAthA kahI ne cetyavAsI ne jItyA tibAraiM rAja zrIdurlabha kahai "ai AcArya zAstrAnusAre khaLaM bolyA" te thakI vi. saM. 1080 varSe zrIjinezvarasUri kharatara biruda liidho| ___ "siddhAnta magnasAgara, pRSTha 94" 2. naM. 1, 2, 3, 4, 5 ke pramANa isI pustaka meM anyatra diye jAyeMge / ataH pAThaka vahAM se par3ha leN| Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww puSkala pramANoM dvArA yaha sAbita kara diyA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI khara prakRti kI vajaha se huI hai| yahI kAraNa hai ki usa samaya jinadattasUri kharatara zabda se sakhta nArAja rahate the| kAraNa, yaha kharatara zabda unake liye apamAna sUcaka thaa| prathama bhAga likhane ke bAda bhI maiM isa viSaya kA anveSaNa karatA hI rahA, ataH mujhe aura bhI kaI pramANa prApta hue haiM, jinako maiM Aja Apa sajjanoM kI sevA meM upasthita kara denA samucita samajhatA huuN| kharataramatotpatti meM kharatara loga vizeSa kAraNa caityavAsiyoM kA hI batalAte haiN| ataH pahale maiM thor3A sA caityavAsiyoM kA paricaya karavA detA huuN| caityavAsa-caitya yAni mandira aura usameM ThaharanA (vAsa) arthAt maMdira meM ThaharanA usako caityavAsa kahA jAtA hai| caitya kI vyavasthA do prakAra se samajhI jAtI hai, eka to caitya ke saba kampAunDa ko caitya kahate haiM aura dUsare caitya meM mUlagambhArA haiM ki jisameM bhagavAna kI mUrti sthApita kI jAya usako bhI caitya kahA jAtA hai| caitya ke kampAunDa meM aise bhI makAna hote haiM ki jisameM sAdhu aura gRhastha Thahara sakate haiM jaise bhoyaNI, pAnasara, jaghar3iyA, jaitArana, kAparar3A aura phalaudI ke mandiroM meM Aja bhI aise makAna hai ki jahA~ sAdhu Thahara sakate haiN| caitya ke mUlagambhArA ke alAvA raMgamaNDapAdi sthAna haiM, usameM bhI sAdhu dharmopadeza de sakate haiM, ataH evaM makAna kI vizAlatA ho to sAdhu Thahara bhI sakate haiM, kAraNa ki jaba tIrthaMkaradeva kI vidyamAnatA ke samaya bhI sAdhu unake samIpa rahate the aura AhAra pAnI bhI vahIM karate the| ataH caitya meM rahane se nukasAna nahIM para kaI prakAra ke phAyade hI the kyoMki sAdhu ke caitya meM Thaharane se zrAvakoM ko devaguru kI bhakti upAsanA yA vyAkhyAna zravaNAdi meM acchA subhItA rahatA thaa| jaba vana upavana evaM jaMgaloM meM caitya the usa samaya bhI sAdhu caityoM meM hI Thaharate the, bAda sAdhuoM meM vasati kI zuruAta huI taba bhI ve caitya meM Thaharate the' tathA zrAvakoM 1 usa samaya saba dharma vAle prAyaH dharmasthAnoM (caitya) meM Thahara kara dharmopadeza diyA karate the jaise bauddha bhikSu baudhacaityoM meM Thaharakara dharmopadeza dete the, bAda jaba se digambara mata calA to usake sAdhu bhI caityoM meM dharmopadeza diyA karate the| itanA hI kyoM para digambaroM ke caityoM meM to Aja bhI vyAkhyAna evaM svAdhyAya hotA hai isI prakAra zvetAmbara sAdhu bhI apane caityoM meM vyAkhyAna dete ho to asambhava nahIM hai| zvetAmbara samAja meM Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 ke gharoM meM gharaderAsara the aura ve saba una gharoM meM hI rahate the| ataH caityoM meM sAdhu ThahareM to koI harjA nahIM thA tathA samrATa samprati ne medinI maMdiroM se maMDita kI thii| unhoMne bhI caitya ke samIpa evaM caitya ke andara aise sthAna banA diye ki jahA~ sAdhu Thahara sakeM aura una sthAnoM kA nAma upAzraya rakkhA thA vaha bhI yahI sUcita karate haiM ki ve sthAna caitya ke samIpa the| jaba taka caityavAsI sAdhuoM kA AcAra-vicAra ThIka jinAjJAnusAra rahA vahA~ taka to arthAt AcAryavajrasvAmi evaM skandilAcArya ke samaya taka to prAyaH kisI ne bhI caityavAsa ke viSaya virodha kA eka zabda bhI uccAraNa nahIM kiyA thA, ataH caityavAsa sakala zrIsaMgha sammata thaa| hAM, duSkAla kI bhayaMkaratA ne jainazramaNoM para apanA prabhAva DAlA aura usa vikaTa samaya meM jaina sAdhuoM meM vyaktigata kucha zithilatA ne praveza kiyA bhI ho to yaha asambhava nahIM hai aura isa viSaya kA eka pramANa prabhAvika caritra meM milatA hai ki koraMTapura ke mahAvIra maMdira meM eka devacandropAdhyAya' rahatA thA aura vaha caitya Aja bhI kisIko choTI bar3I dIkSA denI ho to caitya meM hI dI jAtI hai| upadhAna kI mAlA tathA zrI saMgha mAlA kI kriyA caitya meM hI karAI jAtI haiN| hA~, jaba caityavAsa meM vikRti ho gaI, gRhasthoM ke karane yogya kArya arthAt caitya kI vyavasthA ve caityavAsI sAdhu svayaM karane laga gaye isa hAlata meM saMgha kA virodha honA svAbhAvika hI thaa| caityavAsiyoM ko caitya se haTAne ke bAda bhaviSya kA vicAra kara zrIsaMgha ne yaha niyama banA liyA ki aba sAdhuoM ko caitya meM nahIM ThaharanA caahiye| ataH zrIsaMgha kI AjJA kA pAlana karate hue Aja koI bhI sAdhu mandira meM nahIM Thaharate haiM / yadi koI ajJAna sAdhu caitya meM Thahara bhI jAya to zrIsaMgha apanA kartavya samajha kara usako phaurana caitya se nikAla deN| asti saptazatIdezo, nivezo dharmakarmaNAm / yaddAnezabhiyA bhejuste, rAjazaraNaM gajAH // tatra koraMTaka nAma purmstyunntaashrym| dvijihvavimukhA yatra, vinatAnandanA janAH // tatrA'sti zrImahAvIracaityaM zvaityaM dadhad dRr3ham / kailAsazailavadbhAti, sarvAzrayatayA'nayA // upAdhyAyo'sti tatra zrIdevacandra iti zrutaH / vidvadvandaziroratna, tamastatihAro jane // AraNyakatapasyAyAM, namasyAyAM jagatyapi / saktaH zaktAntaraMgA'ri-vijaye bhavatIrabhUH // sarvadevaprabhu, sarvadaiva saddhyAnasiddhibhRt / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 41 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kI vyavasthA bhI karatA thA, yaha kArya jainasAdhuoM ke AcAra se viruddha thA para usa samaya eka sarvadevasUri nAmaka suvihitAcArya kA vahAM zubhAgamana huA aura unhoMne devacandropAdhyAya ko hitabodha dekara ugra vihArI banAyA ityaadi| isa ghaTanA kA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI ke Asa-pAsa kA kahA jAtA hai| caityavAsa meM zithilatA ke liye pahalA udAharaNa devacandropAdhyAya kA hI milatA hai para usa samaya suvihitoM kA zAsana sarvatra vidyamAna thA ki ve kahIM para thor3I bahuta zithilatA dekhate to unako jar3a mUla se ukher3a dete the| ataH usa samaya ko suvihitayuga hI kahA jA sakatA hai| kaI granthoM meM yaha bhI likhA milatA hai ki vIra saM. 882 meM caityavAsa zuru huA para vAstava meM yaha samaya caityavAsa zuruAta kA nahIM para caityavAsa meM vikAra kA samaya hai| ataH caityavAsiyoM meM zithilAcAra kA praveza vikrama kI pAMcavIM zatAbdI ke AsapAsa ke samaya meM huA thA para yaha nahIM samajhanA cAhiye ki usa samaya ke saba caityavAsI zithilAcArI ho gaye the| kyoMki usa samaya bhI bahuta caityavAsI AcArya suvihita evaM acche ugra vihArI the aura unhIM ke likhe huye grantha aura pustakArur3ha kiye hue Agama Aja bhI pramANika mAne jAte haiN| kisI bhI samAja meM sAdhutva kI apekSA sadA kAla eka se sAdhu nahIM rahate haiM arthAt sAmAnya vizeSa rahA hI karate haiM, jisameM bhI caityavAsiyoM kA samaya to bar3A hI vikaTa samaya thA, kyoMki usa samaya kaI bAra niraMtara kaI varSoM taka bhayaMkara duSkAla kA par3anA tathA jainadharma para vidhamiyoM ke saMgaThita AkramaNa kA honA aura unake sAmane khar3e kadama DaTa kara rahanA ityAdi una Apatti kAla meM kaI kaI sAdhuoM meM kucha AcAra zithilatA A bhI gaI ho to koI Azcarya kI bAta nahIM siddhakSetre pipAsuH zrIvAraNasyAH samAgamat // bahuzrutaparivAro, vizrAntastatra vAsarAn / kAMzcita prabodhya taM, caityavyavahAramamocayat // sa pAramArthikaM tIvra, dhatte dvAdazadhA tapaH / upAdhyAyastataH sUripade pUjyaiH pratiSThitaH // "prabhAvaka cAritra, mAnadeva prabandha, pRSTha 191" bhAvArtha-aja samayamA saptazatI deza mAM koraMTaka nAmanuM nagara hatuM ane tyAM mahAvIranuM maMdira hatuM jeno kArabhAra upAdhyAya devacandranA adhikArimAM hato, teja samaye sarvadevasUri manA AcArya vihAra karatA eka vAra koraMTaka tarapha gayA ane upAdhyAya devacandrane caityano vahIvaTa chor3AvIne AcArya pada ApI devasUri banAvyA, teja devasUri vRddhadevasUri nA nAmathI prasiddha thayA ityaadi| "paM. muni zrI kalyANavijayajI mahArAja" Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 hai / phira bhI usa samaya caityavAsiyoM kA prabhAva kama nahIM thA / sakala samAja unako pUjya bhAva se mAnatA thA / rAjA mahArAja unake paramopAsaka the / hajAroM lAkhoM jainetaroM ko unhoMne pratibodha de kara naye jaina banAye the, aneka viSayoM para saikar3oM granthoM kA nirmANa kiyA thA / jainadharma ke stambha rupa aneka maMdiramUrtiyoM kI pratiSThAyeM bhI karavAI thiiN| agara yaha kaha diyA jAya ki caityavAsiyoMne jainadharma ko usa vikaTa paristhiti meM bhI jIvita rakkhA to bhI atizayokti na hogI / caityavAsiyoM ke samaya kI eka yaha vizeSatA thI ki unakA saMgaThana bala bar3A hI jabardasta thaa| usa samaya koI bhI vyakti svacchandatApUrvaka koI kArya evaM prarupaNA nahIM kara sakatA thA / evaM caityavAsiyoM kI sattA meM koI vyakti utsUtra prarupaNA kara alaga mata nahIM nikAla sakatA thA tathA kisI ne utsUtra prarUpaNA kI to usako phaurana saMgha bAhara bhI kara diyA jAtA thA / ApakA caityavAsiyoM ke liye sabase pahale pukAra haribhadrasUri ne kI thI, samaya jainapaTTAvaliyoM ke AdhAra se vikrama kI chaThI zatAbdI kA kahA jAtA hai aura unakI pukAra AcArazithilatA kI thI, na ki caityavAsa kii| kyoMki haribhadrasUri svayaM caityavAsI the / itanA hI kyoM para Apane samarAditya kI kathA meM yahAM taka likhA hai ki sAdhvIyoM ke upAzraya meM jinapratimAyeM thIM aura usa caitya meM rahI huI sAdhvIyoM ko kevalajJAna bhI ho gayA thA / ataH haribhadrasUri ke mata se caityavAsa burA nahIM thA para caityavAsa meM jo vikAra huA thA vahI burA thA aura unakI pukAra bhI usa vikAra ke liye hI thI / caityavAsiyoM ke liye dUsarI pukAra vardhamAnasUri kI thii| ApakA samaya vikrama kI gyArahavIM zatAbdI kA thA, ApakI yaha pukAra svAbhAvika hI thI, kyoMki vardhamAnasUri svayaM caurAsI caitya ke adhipati evaM caityavAsI the aura unhoMne caityavAsa ko chor3a diyA to ve caityavAsiyoM ke liye pukAra kareM isameM Azcarya hI kyA thA ? vardhamAnasUri ne jinezvara aura buddhisAgara nAmaka do brAhmaNoM ko dIkSA dI aura unako pATaNa bheje / unhoMne vahAM jAkara vasatimArga nAma kA eka nayA pantha nikaalaa| isa vasatimArga mata ke janma ke pUrva prAyaH saba caityavAsI hI the / I tIsarA nambara hai jinavallabhasUri kA, ApakA samaya vikrama kI bArahavIM zatAbdI kA thA aura Apa bhI pahale caityavAsI hI the / caityavAsa chor3akara inhoMne bhI caityavAsiyoM kI khUba hI nindA kI / pramANa ke liye ApakA banAyA 'saMghapaTTaka' nAmaka grantha vidyamAna hai| jina caityavAsiyoM kA bahumAna kara AcArya abhayadevasUri ne apanI TIkAoM kA saMzodhana karavAyA thA unhIM caityavAsiyoM kI mAnI huI Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ triloka pUjanIya tIrthaMkaroM kI mUrtiyoM ko mAMsa ke Tukar3oM kI upamA de DAlI, phira bhI kudarata jinavallabha ke anukUla nahIM thii| usane vi. saM. 1164 Azvina kRSNa trayodazI ke dina cittaur3a ke kille meM Thaharakara bhagavAna mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA kara DAlI, jisase kyA caityavAsI aura kyA suvihita arthAt sakala zrIsaMgha ne jinavallabha ko saMgha bAhara kara diyaa| itanA hone para bhI caityavAsiyoM kA prabhAva kama nahIM huA thA para zAsana kI prabhAvanA karane ke kAraNa samAja unakA AdaramAna pUjA satkAra karatA hI rahA / isa viSaya meM adhika na likha kara kevala itanA hI kaha denA maiM ucita samajhatA hUM ki jainadharma ke prabhAvika puruSoM ke liye vi. saM. 1334 rAjagacchIya prabhAcandrasUri ne eka prabhAvika caritra nAmaka grantha likhA hai| jisameM AcArya vajrasvAmi se lekara AcArya hemacandrasUri taka ke prabhAvika AcAryoM kA jIvana saMkalita kiyA hai| jisameM adhikatara caityavAsI AcAryoM ko hI prabhAvika samajha kara unakI hI prabhAva batalAyA hai| jaise vAdIvaitAla zAntisUri, mahendrasUri, droNAcArya, sUrAcArya, vIrAcArya aura hemacandrasUri ke jIvana likhe haiM para nAmadhArI suvihita-sudhAraka evaM kriyAuddhArakoM kA prabhAvika puruSoM meM nAma nizAna taka bhI nahIM haiM, kyoMki ina logoM ne zAsana kI prabhAvanA nahIM kI para zAsana meM phUTa-kusampa DAlakara evaM naye naye mata nikAlakara zAsana kA saMgaThanabala tor3a kara zAsana ko adhika se adhika nukasAna pahu~cAyA thaa| ataH unhoM kI ginatI prabhAvakoM meM nahIM para utsUtraprarupakoM meM hI kI gaI thii| jarA caityavAsiyoM ke sAtha unakI tulanA karake dekhiye : 1. caityavAsiyoM ke zAsana meM jainasamAja kA saMgaThana thA vaha bAda meM nahIM rahA, kyoMki zrIsaMgha kA saMgaThana tor3ane kA to ina nUtana matadhAriyoM kA khAsa dhyeya hI thaa| 2. caityavAsiyoM ke samaya samAja kI devagurudharma para dRr3ha zraddhA thI vaha bAda meM nahIM rahI thI, kyoMki nUtanamatadhAriyoM ne bhadriko ke hRdaya meM bhedabhAva DAla diyA thaa| 3. caityavAsiyoM ke samaya samAja tana, dhana, ijjata, mAna, pratiSThA se samRddhizAlI thA vaisA bAda meM nahIM rahA, kyoMki matadhAriyoM ne samAja meM phUTa DAla kara unakA punya haTA diyA thaa| 1. asaMvigna samudAyena, saMvigna samudAyaH saMgha bhisskRtH| "pravacana parikSA, pRSTha 242" Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 ranamammmmmmmmwww 4. caityavAsiyoM ke zAsana meM baDe baDe rAjA mahArAjA jainadharmopAsaka evaM jainadharma ke anurAgI the vaise bAda meM nahIM raheM, kyoMki ve matadhArI loga to kevala ghara meM phUTa DAlane meM hI apanA gaurava samajhate the| 5. caityavAsiyoM ne apanI sattA ke samaya jainadharma kI unnati karake jainadharma ko dedIpyamAna rakkhA thaa| vaise bAda meM kisI ne nahIM rkkhaa| itanA hI kyoM para bAda meM to una logoM ne aneka prakAra se utsUtra bhASaNa kara jainadharma ko jahA~ tahA~ jhAkA sA banA diyA thaa| 6. caityavAsiyoM ne apane samaya meM jitane jainetaroM ko jaina banAyA thA unake bAda meM kisIne bhI utane nahIM bnaaye| itanA hI kyoM para isa prakAra naye naye mata nikalane se jainoM kA patana hI huA thaa| 7. caityavAsiyoM ke samaya jainasamAja kA jitanA dhanabala, manabala evaM saMkhyAbala thA vaha bAda meM nahIM rahA arthAt caityavAsiyoM ke asta ke sAtha jainasamAja kA sUrya bhI asta hotA hI gyaa| ityAdi caityavAsI yuga eka jainiyoM kA utkRSTa punya vRddhirupa utkarSa kA yuga thaa| yaha to maiMne mukhyatA kI bAta kahI hai, gauNatA meM kaI caityavAsI zithila bhI hoMge aura ve apanI carama sImA taka bhI pahu~ca gaye hoMge para aise vyaktiyoM kA doSa sarva samAja para nahIM lagAyA jAtA hai phira bhI utsUtra prarupakoM kI bajAya to ve hajAra darje acche hI the aura isa prakAra ke zithilAcArI to nAmadhArI suvihitoM meM bhI kama nahIM the| unameM bhI samayAntara patita evaM parigrahadhAriyoM kI pukAreM ho rahI thIM aura kaI bAra kriyA-uddhAra karanA par3A thaa| itanA hI kyoM para unakI mAnyatA ke khilApha bhI kaI mata pantha nikala kara zAsana ko adhika se adhika nukasAna pahucAyA thaa| mere uparokta lekha se pAThaka samajha gaye hoMge ki caityavAsI samAja koI sAdhAraNa samAja nahIM para jainadharma kA stambha evaM jainadharma ko jIvita rakhane vAlA jainadharma kA zubhacintaka samAja thaa| jisakI kharataroM ne bharapeTa niMdA kI hai| __ caityavAsiyoM kA saMkSipta paricaya ke pazcAt aba maiM kharataramatotpatti ke liye kahU~gA ki kharatara mata vAle kahate haiM ki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri ne pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kara vijaya ke upalakSa meM kharatara biruda prApta kiyaa| yaha kahA~ taka ThIka hai? isake liye sabase 1. pramANoM ke liye kharataramatotpatti bhAga pahalA par3hanA jarurI hai| Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 45 pahale to Apa prabhAvika caritra ko uThA kara dekhiye jisakA AcArya prabhAcandrasUri ne vi. saM. 1334 meM nirmANa kiyA hai, usako saba gaccha vAloM ne pramANika mAnA hai, usameM AcArya abhayadevasUri ke prabandha meM jinezvarasUri ke liye kyA likhA hai ? jJAtvaucityaM ca sUritve, sthApitau gurubhizca tau / zuddhavAso hi saurabhyavAsaM samanugacchati // 42 // jinezvarastataH sUriraparo buddhisAgaraH / nAmabhyAM vizrutau pUjyairvihAre'numatau tadA // 43 // dade zikSeti taiH, zrImatpattane caityasUribhiH / vighnaM suvihitAnAM, syAttatrAvasthAnavAraNAt // 44 // yuvAbhyAmapanetavyaM, zaktyA buddhyA ca tatkila / yadidAnIMtane kAle, nAsti prAjJobhavatsamaH // 45 // anuzAsti pratIcchAva, ityuktvA gUrjarAvanau / / viharantau zanaiH, zrImatpattanaM prApaturmudA // 46 // sadgItArthaparIvArau, tatrabhrAntau gRhe gRhe / vizuddhopAzrayAlAbhAdvAcaM, sasmaraturguroH // 47 // zrImAn durlabharAjAkhyastatra cAsIdvizAMpatiH / gISyaterapyupAdhyAyo, nIti vikramazikSaNe (NAt ) // 48 // zrI somezvaradevAkhyastatra, cAsItpurohitaH / tadgahejagmaturyugmarUpau, sUryasutAviva // 49 // tadvAre cakraturvedoccAraM, saMketasaMyutau / tIrthaM satyApayantau ca, brAhmaM paitryaM ca daivatam // 50 // caturvedIrahasyAni, sAriNIzuddhipUrvakam / vyAkurvantau sa zuzrAva, devatAvasare tataH // 51 // taddhvAnadhyAnanirmagnacetAH stambhitavattadA / samagrendriyacaitanyaM, zrutyoreva sa nItavAn // 52 // tato bhaktyA nijaM, bandhumApyAya vacanAmRtaiH / AhvAnAya tayoH, preSItprekSAprekSI dvijezvaraH // 53 // tau ca dRSTvA'ntarAyAtau, dadhyAvambhojabhUH kimu ? / / dvidhAbhUyAda (?) Adatta, darzanaM zasyadarzanam // 54 // hitvA bhadrAsanAdIni, taddattAnyAsanAni tau / Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww samupAvizatAM zuddhasvakambalaniSadyayoH // 55 // vedopaniSadAM jainazrutatattvagirA~tathA / vAgbhiH sAmyaM prakAzyaitAvabhyadhattAM tadAziSam // 56 // tathAhi-"apANipAdo hyamanograhItA / pazyatyacakSuH sa zRNotyakarNaH // sa vetti vizvaM, nahi tasyAsti vettA / zivo hyarUpI sa jino'vatAdvaH // 57 // UcatuzcAnayoH samyagavagamyArthasaMgraham / dayayA'bhyadhikaM jainaM, tatrAvAmAdriyAvahe // 58 // yuvAmavasthitau kutretyukte, tenocatuzca tau / na kutrApi sthitizcaityavAsibhyo labhyate yataH // 59 // candrazAlAM nijAM candrajyotsanAnirmalamAnasaH / sa tayorArpayattatra, tasthatussaparicchadau // 60 // dvAcatvAriMzatA bhikSAdoSairmuktamalolupau / navakoTivizuddhaM cAyAtaM, bhaikSyamabhuJjatAm // 61 // madhyAhnayAjJikasmArtta-dIkSitAnagnihotriNaH / AhUya darzitau tatra, niyUMDhau tatparIkSayA // 62 // yAvadvidyAvinodo'yaM, viraJceriva parSadi / varttate tAvadAjagmu-niyuktAzcaityamAnuSAH // 63 // Ucuzca te jhaTityeva, gamyatAM nagarAbahiH / asminna labhyate sthAtaM, caityabAhyasitAmbaraiH // 64 // purodhAH prAhanirNeyamidaM bhUpasabhAntare / iti gatvA nijezAnAmidamAkhyAtabhASitam // 65 // ityAkhyAte ca taiH sarvaiH samudAyena bhUpatiH / / vIkSitaH prAtarAyAsIttatra, sauvastiko'pi saH // 66 // vyAjahArAtha devAsmadgRhe jainamunI ubhau / svapakSe sthAnamaprApnuvantau, saMprApatustataH // 67 // mayA ca guNagRhyatvAt, sthApitAvAzraye nije / bhaTTaputrA amIbhirme, prahitAzcaityapakSibhiH // 68 // atrAdizata me khUNaM, daNDaM vA'tra yathArhatam / Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 47 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww zrutvetyAha smitaM kRtvA, bhUpAlaH samadarzanaH // 69 // matpure guNino'kasmAddezAntarata AgatAH / vasantaH kena vAryante ?, ko doSastatra dRzyate ? // 70 // anuyuktAzca te caivaM, prAhuH zRNu mahipate ! / purA zrIvanarAjA'bhUt, cApotkaTavarAnvayaH // 71 // sa bAlye vaddhitaH zrImaddevacandreNa sUriNA / nAgendragacchabhUddhAra-prAgvarAhopamAspRzA // 72 // paMcAsarAbhidhasthAna-sthitacaityanivAsinA / puraM sa ca nivezyedamatra, rAjyaM dadhau navam // 73 // vanarAjavihAraM ca, tatrAsthApayata prabhuM / kRtajJatvAdasau teSAM, gurUNAmahaNaM vyadhAt // 74 // vyavasthA tatra cAkAri, saGghana nRpasAkSikam / saMpradAyavibhedana, lAghavaM na yathA bhavet // 75 // caityagacchayativrAtasammato vasatAnmuniH / nagare munibhirnAtra, vastavyaM tadasammataiH // 76 // rAjJAM vyavasthA pUrveSAM, pAlyA pAzcAtyabhUmipaiH / yadAdizasi tatkAyeM, rAjannevaM sthite sati // 77 // rAjA prAha samAcAraM, prAgbhUpAnAM vayaM dRr3ham / pAlayAmo guNavatAM, pUjAM tUlla'yama na // 78 // bhavAdRzAM sadAcAraniSThAnAmAziSA nRpAH / edhaMte yuSmadIyaM tadrAjyaM nAtrAsti saMzayaH // 79 // uparodhena no yUyamamISAM vasanaM pure / anumanyadhvamevaM ca, zrutvA te'tra tadAdadhuH // 80 // sauvastikastataH prAha, svAminneSAmavasthitau / bhUmiH kApyAzrayasyArthaM, zrImukhena pradIyatAm // 81 // tadA samAyayau tatra, zaivadarzanavAsavaH / / jJAnadevAbhidhaH krUrasamudrabirudArhataH // 82 // abhyutthAya samabhyarcya, niviSTaM nija Asane / rAjA vyajijJapatkicidatha (dya pra.) vijJapyate prabho ! // 83 // prAptA jainarSayasteSAmameyadhvamupAzrayam / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ityAkarNyatapasvIndraH, prAha prahasitAnanaH // 84 // guNinAmarcanAM yUyaM, kurudhvaM vidhutainasAm / so'smAkamupadezAnAM, phalapAkaH zriyAM nidhiH // 85 // ziva eva jino, bAhyatyAgAtparapadasthitaH / darzaneSu vibhedo hi, cihna mithyAmateridam // 86 // nistuSavrIhihaTTAnAM, madhye'tra (tri pra.) purussaashritaa| bhUmiH purodhasA grAhyopAzrayAya yathAruci // 87 // vighnaH svaparapakSebhyo, niSedhyaH sakalo mayA / dvijastacca pratizrutya, tadAzrayamakArayat // 88 // tataHprabhRti saMjajJe, vasatInAM paramparA / mahadbhiH sthApitaM vRddhimaznute nAtra saMzayaH // 89 // zrIbuddhisAgarasUrizcekavyAkaraNaM navam / sahasrASTakamAnaM tacchrIbuddhisAgarAbhidham // 90 // anyadAviharantazca, zrIjinezvarasUrayaH / punArApurIM prApuH, sapuNyaprApyadarzanAm // 91 // "prabhAvaka caritra, pRSTha 275" bhAvArtha-AcArya vardhamAnasUri ne jinezvara buddhisAgara ko yogya samajhakara sUri pada diyA aura unako AjJA dI ki pATaNa meM caityavAsI AcArya suvihitoM ko Ane nahIM dete haiM, ataH tuma jAkara suvihitoM ke Thaharane ke dvAra khola do| guru AjJA zirodhArya kara jinezvarasUri evaM buddhisAgarasUri vihAra kara kramazaH pATaNa pahu~ce / ghara ghara meM yAcanA karane para bhI unako Thaharane ke liye upAzraya nahIM milaa| usa samaya pATaNa meM rAjA durlabha rAja karatA thA aura somezvara nAma kA rAjapurohita bhI vahA~ rahatA thaa| donoM muni calakara usa purohita ke yahAM Aye aura Apasa meM vArtAlApa hone se purohita ne unakA satkAra kara Thaharane ke liye apanA makAna diyA kyoMki jinezvarasUri evaM buddhisAgarasUri jAti ke brAhmaNa the| ataH brAhmaNa brAhmaNa kA satkAra kare yaha svAbhAvika bAta hai| isa bAta kA patA jaba caityavAsiyoM ko lagA to unhoMne apane AdamiyoM ko purohita ke makAna para bhejakara sAdhuoM ko kahalAyA ki isa nagara meM caityavAsiyoM kI AjJA ke binA koI bhI zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM sakate haiM, ataH tuma jaldI se nagara se cale jAo ityaadi| AdamiyoM ne jAkara saba hAla Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ jinezvarAdi ko sunA diyaa| isa para purohita somezvara ne kahA ki maiM rAjA ke pAsa jAkara nirNaya kara lUMgA Apa apane mAlikoM ko kaha denA / una AdamiyoM ne jAkara purohita kA saMdeza caityavAsiyoM ko sunA diyaa| isa para ve saba loga zAmila hokara rAjasabhA meM gye| idhara purohita ne bhI rAjasabhA meM jAkara kahA ki mere makAna para do zvetAmbara sAdhu Aye hai| maiMne unako guNI samajha kara Thaharane ke liye sthAna diyA hai| yadi isameM merA kucha bhI aparAdha huA ho to Apa apanI icchA ke anusAra daMDa deN| caityavAsiyoM ne rAjA vanarAja cAvaDA aura AcArya devacandrasUri' kA itihAsa sunA kara kahA ki Apake pUrvajoM se yaha maryAdA calI AI hai ki pATaNa meM caityavAsiyoM ke alAvA zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM skegaa| ataH usa maryAdA kA Apako bhI pAlana karanA cAhiye ityaadi| isa para rAjA ne kahA ki maiM apane pUrvajoM kI maryAdA kA dRr3hatA pUrvaka pAlana karane ko kaTibaddha hU~ para Apase itanI prArthanA karatA hU~ ki mere nagara meM koI bhI guNI jana A nikale to unako Thaharane ke liye sthAna to milanA caahiye| ataH Apa isa merI prArthanA ko svIkAra kareM / caityavAsiyoM ne rAjA kI prArthanA svIkAra kara lii| jaba caityavAsiyoM ne rAjA kI prArthanA svIkAra kara lI taba usa avasara ko pAkara purohita ne rAjA se prArthanA kI ki he rAjan ! ina sAdhuoM ke makAna ke liye kucha bhUmi pradAna karAveM ki inake liye eka upAzraya banA diyA jaay| usa samaya eka zaivAcArya rAjasabhA meM AyA huA thaa| usane bhI purohita kI prArthanA ko madada dii| ataH rAjA ne bhUmidAna diyA aura purohita ne upAzraya banAyA, jisameM jinezvarasUri ne cAturmAsa kiyaa| bAda cAturmAsa ke jinezvarasUri vihAra kara dhArAnagarI kI ora padhAra gye| isa ullekha se pAThaka svayaM jAna sakate haiM ki jinezvarasUri pATaNa jarura padhAre the para na to ve rAjasabhA meM gaye na caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha huA aura na rAjA ne kharatara biruda hI diyaa| isa lekha se spaSTa pAyA jAtA hai ki rAjasabhA meM kevala somezvara purohita hI gayA thA aura usane rAjA se bhUmi prApta kara jinezvarasUri ke liye upAzraya banAyA, jisameM jinezvarasUri ne cAturmAsa kiyA aura 1. pATaNa basAne meM AcArya zIlaguNasUri kA hI upakAra thA aura devacandrasUri zIlaguNasUri ke ziSya the aura vanarAja ke kArya meM inakI pUrI madada thI, ataH devacandrasUri kA nAma liyA ho| Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ bAda cAturmAsa ke vihAra kara dhArA nagarI kI ora padhAra gye| aba Age calakara dekhiye isase milatA huA eka pramANa khAsa kharataroM ke ghara kA hai jisako yahAM uddhRta kara diyA jAtA haivacchA ! gacchaha aNahillapaTTaNe saMpayaM jao tattha / suvihiajaippavesaM ceiamuNiNo nivAriMti // 1 // sattIe buddhie suvihiasAhUNa tattha ya paveso / kAyavvo tumha samo anno na hu atthi ko'vi viU // 2 // sIse dhariUNa guruNameyamANaM kameNa te pattA / / gujjaradharAvayaMsaM aNahillabhihANayaM nagaraM // 3 // gIatthamuNisameyA bhamiA paimaMdiraM vasahiheU / sA tattha neva pattA gurUNa to samariaM vayaNaM // 4 // tattha ya dullaharAo rAyA rAyavva savvakalakalio / tattha (ssa) purohiasAro somesaranAmao AsI // 5 // tassa ghare saMpannA (te pattA) so'vihu taNayANa veaajjhayaNaM / kAremANo diTTho siTTho sUrippahANehiM // 6 // suNu vakravANaM veassa erisaM sAraNIi parisuddhaM / so'vi suNaMto upphullaloaNNo vimhio jAo // 7 // kiM bamhA rUvajuyaM kAUNaM attaNA ihaM uiNNo / ia ciMtaMto vippo payapaumaM vaMdaI tesiM // 8 // sivasAsaNassa jiNasAsaNassa sArakkhare gaheUNaM / ia AsIsA dinnA sUrIhiM sakajjasiddhikae // 9 // "apANi pAdo hyamano grahItA, pazyatyacakSuH sa zRNotyakarNAH / sa vetti vizvaM nahi tasya vettA, zivo hyarupI sa jino'vatAdvaH // 10 // to vippo te jaMpai ciTThaha guThThI tumehiM saha hoi / / tumha pasAyA veatthapAragA huMti me a suA // 11 // ThANAbhAvA amhe ciTThAmo kattha ittha tuha nayare ? / ceiavAsiamuNiNo na diti suvihiajaNe vasiu // 12 // teNavi sacaMdasAlA uvariM ThAvittu suddha asaNeNaM / Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paDilAbhia majjhaNhe parikkhiA savvasatthesu // 13 // tatto ceiyavAsI amuMDA tatthAgayA bhaNaMti imaM / nIsaraha nayaramajjhA ceiabajjhA na iha ThaMti // 14 // ia vuttaMtaM souM raNNo purao purohio bhaNai / rAyAvi sayalaceiavAsINaM sAhae purao // 15 // jai ko'vi guNaDDhANaM imANa purao virUvayaM bhnnihi| taM niarajjAu phuDaM nAsemi sakimiyabhasaNuvva // 16 // raNNo AeseNaM vasahiM lahiuM ThiA caummAsiM / tatto suvihiamuNiNo viharaMti jahicchiaM tattha // 17 // "ityAdi rudrapallIya saMghatilakasUrikRta darzanasaptatikA vRtau" pravacana parIkSA, pR. 283 bhAvArtha-vardhamAnasUri ne jinezvarasUri ko hukma diyA ki tuma pATaNa jAo, kAraNa pATaNa meM caityavAsiyoM kA jora hai ki ve suvihitoM ko pATaNa meM Ane nahIM dete haiM, ataH tuma jA kara suvihitoM ke lie pATaNa kA dvAra khola do| basa guru AjJA svIkAra kara jinezvarasUri-buddhisAgarasUri kramazaH vihAra kara pATaNa padhAre / vahAM pratyeka ghara meM yAcanA karane para bhI unako Thaharane ke lie sthAna nahIM milA, usa samaya unhoMne guru ke vacana ko yAda kiyA ki ve ThIka hI kahate the ki pATaNa meM caityavAsiyoM kA jora hai, khaira usa samaya pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja thA aura unakA rAjapurohita somezvara brAhmaNa thaa| donoM sUri cala purohita ke vahA gaye / paricaya hone para purohita ne kahA ki Apa isa nagara meM viraajeN| isa para sUrijI ne kahA ki tumhAre nagara meM Thaharane ko sthAna hI nahIM milatA phira hama kahA~ ThahareM? isa hAlata meM purohita ne apanI candrazAlA khola dI ki vahA~ jinezvarasUri Thahara gye| yaha bitIkAra caityavAsiyoM ko mAlUma huA to ve (pra. ca. unake AdamI) vahA~ jA kara kahA ki tuma nagara se cale jAo, kAraNa yahAM caityavAsiyoM kI sammati binA koI zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM sakate haiN| isa para purohita ne kahA ki maiM rAjA ke pAsa jA kara isa bAta kA nirNaya kara luuNgaa| bAda purohita ne rAjA ke pAsa jA kara saba hAla kaha diyaa| udhara se saba caityavAsI rAjA ke pAsa gaye aura apanI sattA kA itihAsa sunaayaa| Akhira rAjA ke Adeza se vasati prApta kara jinezvarasUrine pATaNa meM cAturmAsa kiyA, usa samaya se suvihita muni pATaNa meM yathA icchA vihAra karane lge| yaha lekha khAsa jinezvarasUri ke anuyAyiyoM kA hai| isameM jinezvarasUri pATaNa Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ gaye the, para na to ve rAjasabhA meM gaye the na caityavAsiyoM ke sAtha unakA zAstrArtha huA aura na rAjA durlabha ne unako kharatara biruda hI diyA thA, kevala purohita rAjasabhA meM gayA thaa| samajha meM nahIM AtA hai ki kharatara jhUTha mUTa hI jinezvarasUri ko kharatara kaise banA rahe haiM? isI prakAra AcArya prabhAcaMdrasUri racita prabhAvika caritra kA pramANa hama pUrva uddhRta kara Aye haiN| ye donoM pramANa prAcIna yAne caudahavIM zatAbdI ke haiM, isake pUrva kA koI bhI pramANa nahIM milatA hai ki jinezvarasUri ko kharatara biruda to kyA para jisase rAjasabhA meM jAnA yA zAstrArtha honA siddha hotA ho| jinezvarasUri ke pATaNa jAne kA samaya Adhunika kharataroM ne vi. saM. 1080 likhA hai vaha bhI galata hai, jisako maiM pahale bhAga meM likha AyA hU~ ki vi. saM. 1080 meM pATaNa kA rAjA durlabha nahIM para bhIma thaa| rAjA durlabha kA rAja to vi. saM. 1078 taka hI rahA thaa| ataH kharataroM kA yaha likhanA galata hai ki vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri ko kharatara biruda milA thaa| eka savAla yaha upasthita hotA hai ki caityavAsI loga suvihitoM ko nagara meM kyoM nahIM Thaharane dete the? zAyada caityavAsiyoM ko yaha bhaya hogA ki yaha caityavAsiyoM se nikala kara nAmadhArI suvihita jainasaMgha ke saMgaThana bala ke Tukar3e Tukar3e karake saMgha meM phUTa kusampa ke bIja na bo DAleM aura Akhira unhIM kI dhAraNA solaha Ane satya hI niklii| kAraNa, pATaNa meM jinezvarasUri ko Thaharane ke lie sthAna milA aura unhoMne caityavAsa aura vasativAsa kA bheda DAla saMgha meM phUTa ke bIja bo hI diye, phira to grAma grAma meM vasativAsiyoM ke liye naye naye makAna banane zuru ho gaye, jaise DhU~r3hiyoM ke liye grAma grAma meM sthAnaka banavAne kA pracAra huA thaa| manuSya abhimAna ke gaja para savAra ho jAtA hai taba vaha hitAhita kA bhAna taka bhUla jAtA hai| yahI hAla nAmadhArI suvihitoM kA huA hai| jinezvarasUri caityavAsiyoM ke zithila AcAra kI pukAra karane ko pATaNa gaye para vahAM Apane svayaM apane lie banAye huye makAna meM cAturmAsa kara vajrakriyA rupa pApa kI gaTharI zira para utthaaii| kAraNa, sAdhu ke liye banAye huye makAna meM sAdhu ko paira rakhanA bhI nahIM kalpatA hai| yadi sAdhu ke liye banAyA huA makAna meM sAdhu Thahare to AcArAMgasUtra meM sAvadha eva vajrakriyA, dazavaikAlika meM AcAra se bhraSTa tathA nizIthasUtra meM daMDa batalAyA hai| yaha kArya caityavAsa kA rupAntara nahIM to aura kyA hai? khaira yaha to huI jinezvarasUri ke pATaNa jAne kI bAta jisakA sArAMza yaha hai Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 53 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ki na to jinezvarasUri rAjasabhA meM gaye, na caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha huA aura na rAjA ne kharatara biruda hI diyaa| yadi jinezvarasUri ko kharatara biruda milA hotA to unake bAda aneka AcArya huye aura unhoMne aneka granthoM kA nirmANa bhI kiyA, para unhoMne kisI sthAna para yaha nahIM likhA hai ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA thaa| khAsa abhayadevasUri ne apanI banAI TIkAoM meM jinezvarasUri ko candrakula ke likhA hai| (dekho kharataramatotpatti bhAga pahalA) Age cala kara hama jinavallabhasUri ke granthoM ko dekhate haiM ki unhoMne kahIM para jinezvarasUri ko kharatara likhA hai yA nahIM? na cakoradayitamalamadoSamatamonirastasadvRttam / nAlikakRtAvakAzodayamaparaM cAMdramastikulam // 1 // tasmin budho'bhavadasaGgavihAravartI, ___ sUrijinezvara iti prathitodayazrIH / zrIvardhamAnagurudevamatAnusArI hArIbhavan hRdi sadA giridevatAyAH // 2 // "jina vallabhIyaprazastyaparanAmnyAmaSTasaptatikAyAM" pra. pa., pR. 294 jinavallabhasUri ke uparokta lekha meM zAstrArtha evaM kharatara biruda kI gaMdha taka bhI nahIM hai| yadi jinavallabha ne caityavAsiyoM ke zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milanA suna liyA hotA to vaha apane saMgha paTTaka jaise grantha meM evaM jinezvarasUri ke sAtha yaha bAta likhe binA kabhI nahIM rahatA para kyA kare usake samaya kharatara zabda kA janma taka bhI nahIM huA thaa| Adhunika kharatara loga mahAprabhAvika abhayadevasUri ko kharatara banAne kA mithyA prayatna kara rahe haiM parantu abhayadevasUri ke viSaya meM to maiMne prathama bhAga meM vistAra se likha diyA ki ve kharatara nahIM para candrakula meM the| itanA hI kyoM para ApakI saMtAna paramparA meM bhI koI kharatara paidA nahIM huA thaa| dekhiye khAsa abhayadevasUri ke paTTadhara vardhamAnasUri huye haiM ve kyA likhate haiM ? caMdakule caMdajaso dukkaratavacaraNasosiasarIro / appapaDibaddhavihAro sUruvva viNiggayapayAvo // 1 // eNapariggaharahio vivihasAraMgasaMgaho niccaM / sayalakkhavijayapayaDo'vi ekkasaMsArabhayabhIo // 2 // iMdiaturiaturagamavasiaraNasusArahI mahAsatto / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww dhammArAmullUraNamaNamakkaDarUddhavAvAcAro // 3 // khamadamasaMjamaguNarohaNo vijiadujjayANaMgo / Asi sirivaddhamANo sUrI savvattha supasiddho // 4 // sUrijiNesarasiribuddhisAyarA sAyaruvva gaMbhIrA / suragurusukkasaritthA sahoarA tassa do sIsA // 5 // vAyaraNachaMdanigghaMTukavvaNADayapamANasamaesu / aNivArIappayArA jANa maI sayalasatthesu // 6 // tANa viNeo siriabhayadevasUrittinAma vikkhaavaao| vijayakkho paccakkho kayavikkayasaMgaho dhamme // 7 // jiNamayabhavaNabbhaMtaragUDhapayatthANa payaDaNe jassa / dIvayasihivva vimalA sUI buddhI pavitthariA // 8 // ThANAi navaMgANaM paMcAsayapamuhapagaraNANaM ca / / vivaraNakaraNeNa kao uvayAro jeNa saMghassa // 9 // ikko va do va tiNNi va kahavi tu laggeNa jaiguNA hu~ti / kalikAle jassa puNo vucchaM savvehivi guNehiM // 10 // sIsehiM tassa raiaMcariamiNaM vaddhamANasUrIhi / hou paDhaMtasuNaMtANa kAraNaM mokkhasukkhassa // 11 // "vardhamAnasUrikRtaprAkRtagAthAtmakazrIRSabhadevacaritraprazastau" pravacana parIkSA, pRSTha 291 isa lekha meM jinezvarasUri evaM abhayadevasUri ke sAtha kharatara zabda kI bU taka bhI nahIM hai, Age cala kara ina vardhamAnasUri ke paTTadhara padmaprabhasUri hue / Apa kyA likhate haiM - pUrvaM candrakule babhUva vipule zrI vardhamAnaprabhuH, sUrirmaGgalabhAjanaM sumanasAM sevyaH suvRttAspadam / ziSyastasya jinezvaraH samajani syAdvAdinAmagraNIH, bandhustasya ca buddhisAgara iti traividyapAraGgamaH // 1 // sUriH zrIjinacandro'bhayadevagururnavAGgavRttikaraH / / zrIjinabhadramunIndro jinezvaravibhostrayaH ziSyAH // 2 // cakre zrIjinacandrasUrigurubhidhuryaiHprasannAbhidhastena, grantha catuSTayIsphuTamatiH zrIdevabhadraprabhuH / devAnanda munIzvaro'bhavadatazcAritriNAmagraNIH Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww saMsArAmbudhipAragAmijanatAkAmeSu kAmaM sakhA // 3 // yanmukhAvAsavAstavyA, vyavasyati sarasvatI / gantuM nAnyatra sa nyAyyaH, zrImAndevaprabhaprabhuH // 4 // mukuratulAmakurayati vastupratibimbavizadamativRtram / zrIvibudhaprabhacittaM na vidhate vaiparItyaM tu // 5 // tatpadapadmabhramarazcakre padmaprabhazcaritametad / vikramato'tikrAnte vedagraharavi 1294 miti samaye // 6 // iti zrIpadmaprabhasUriviracitazrImunisuvratacaritraprazastau pravacana parIkSA, pRSTha 292 isa lekha meM bhI na to jinezvarasUri ke zAstrArtha kA jikra hai aura na kharatara biruda kI gandha bhI hai| Age cala kara abhayadevasUri kI santAna meM eka dharmaghoSasUri nAma ke AcArya hue, unhoMne AbU ke mandira kI pratiSThA karavAI jisakA zilAlekha kyA udghoSanA karatA hai dekhiye| svastizrInRpavikramasaMvat 1293 varSe vaizAkha zukla 15 zanAvadyeha zrIarbudAcalamahAtIrthe aNahillapuravAstavya prAgvATajJAtIya ta. zrIcaMDaprasAda mahaM. somAnvaye ta. AsarAja sutamahaM zrImalladevamahaM zrIvastupAlayoranujamahaM zrItejapAlena kArita zrIlUNasIhavasahikAyAM zrIneminAthacaitye ityAdi yAvat zre. ghelaNasamuddharapramukhakuTumbasamudAyena zrIzAntinAthabimbaM kAritaM pratiSThitaM ca navAGgIvRttikArakazrIabhayadevasUrisaMtAnIyaiH zrIdharmaghoSasUribhiH" pravacana parIkSA, pRSTha 292 isa zilAlekha se itanA to spaSTa siddha ho sakatA hai ki abhayadevasUri to kyA para ApakI paramparA meM koI bhI kharatara paidA nahIM huA thA, itanA hI kyoM para abhayadevasUri ke sAtha kharataroM kA kucha sambandha bhI nahIM thaa| kAraNa zrIabhayadevasUri to zuddha candrakula kI paramparA meM hai taba kharatara mata kI utpatti kurcapurAgacchIya jinavallabhasUri ke paTTadhara jinadattasUri se huI thii| uparokta prAmANika pramANoM ko par3ha kara pAThakoM ko yaha savAla honA svAbhAvika hI hai ki jaba prAcIna kisI grantha meM jinezvarasUri kA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha evaM kharatara biruda kA jikra taka nahIM hai to phira yaha mAnyatA kisake dvArA aura kisa samaya meM huI ki jinezvarasUri kA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha huA aura rAjA durlabha ne jinezvarasUri ko kharatara biruda diyA? jinezvarasUri kA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha aura kharatara biruda kI Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ kalpanA eka hI sAtha meM nahIM huI thIM parantu pahale zAstrArtha kI kalpanA kI gaI thI aura bAda meM kharatara biruda kii| jisameM zAstrArtha kI kalpanA to sabase pahale vikrama kI terahavIM zatAbdI meM jinapatisUri ne kI thI jaise ki : caulukyavaMzamuktAmaNikyacArutatvavicAracAturIdhurINa vilasadaMgaraMganRtyannItyaMganAraMjitajagajjanasamAjazrIdurlabharAjamahArAjasabhAyAM analpajalpajaladhisamucchaladatucchavikalpakallolamAlAkavalitavahalaprativAdikovidagrAmaNyAsaMvignamuninivahAgraNyA, suvihitavasatipathaprathanaraviNA vAdikesariNA zrIjinezvarasUriNA, zrutayuktibhirbahudhA, caityavAsavyavasthApanaM prati pratikSipteSvapi lAMpaTyAbhinivezAbhyAM tannirbaMdhamajahatsu yathAcchaMdeSu / ___ jinavallabhasUrikRta saMgha paTTaka, pRSTha 4 isa TIkA meM jinapatisUri ne jinezvarasUri ko vAdI vijetA batalAyA hai, yaha kevala jinezvarasUri ke vizeSaNa rupa meM hI hai na ki rAjasabhA meM jAkara kisI caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kara vijaya prApta karane ke liye hai, phira bhI pichale logoM ne gAr3IrI pravAha kI bhAMti jinapatisUri kI TIkA kA sahArA lekara bhinnabhinna kalpanA kara DAlI haiM para jaba khAsa jinapatisUri ne hI mithyA kalpanA kI jo Upara ke pramANoM se sAbita hotA hai to pichale logoM kI kalpanA to svayaM hI mithyA sAbita ho jAtI hai| aba yaha savAla upasthita hotA hai ki jinapatisUri ne yaha mithyA kalpanA kyoM kI hogI? isake liye yaha kahA jA sakatA hai ki usa samaya jinapatisUri ke sAmane kaI aise bhI kAraNa upasthita the ki unako isa prakAra kI mithyA kalpanA karanI par3I, jaise ki : 1. yaha saMghapaTTaka nAmaka grantha jinavallabhasUri ne caityavAsiyoM ke khaMDana ke viSaya meM banAyA thA jisakI TIkA jinapatisUri likha rahe the| 2. caityavAsiyoM ko vizeSa halake dikhAne the| 3. caityavAsI jinavallabhasUri ko garbhApahAra nAmaka chaThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA ke kAraNa saMgha bAhara karane meM zAmila the isakA badalA bhI lenA thaa| 4. jinezvarasUri pATaNa gaye usa samaya caityavAsiyoM ne na to unako Thaharane ke lie sthAna diyA thA aura na Thaharane hI diyA thA usakA bhI roSa thaa| 5. jinadattasUri ne pATaNa meM striyoM ko jinapUjA niSedha kara utsUtra kI prarupaNA kI jisase unako saMgha bAhara karane meM bhI caityavAsI zAmila the yaha bAta bhI jinapati ko khaTakatI thii| Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. caityavAsiyoM ko yaha bhI batalAnA thA ki pahale bhI jinezvarasUri ne pATaNa meM caityavAsiyoM ko parAjaya kiyA thaa| 7. vidhimArga nAmaka naye mata para jo utsUtra kA kalaMka thA usako bhI chipAnA-miTAnA evaM dho DAlanA thaa| ityAdi kAraNoM se jinapatisUri ne isa prakAra kI mithyA kalpanA kI thii| phira bhI usa samaya jinapatisUri ne eka bar3I bhArI bhUla to yaha kI thI ki jinezvarasUri ke lie anyAnya vizeSaNoM ke sAtha kharatara biruda kA vizeSaNa lagAnA bhUla gaye / basa yaha jinapatisUri kI bhUla hI Aja kharataroM ke mArga meM ror3A aTakA rahI hai| zAyada kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI khara prakRti ke kAraNa huI thI aura usa samaya isa kharatara zabda ko jinadattasUri va unake ziSya apamAna ke rupa meM samajhate the aura jinapatisUri ke samaya isako adhika samaya bhI nahIM huA thaa| kAraNa, jinadattasUri kA dehAnta vi. saM. 1211 meM huA taba saM. 1223 meM jinapatisUri bane the| yahI kAraNa hai ki jinapati ne jinadattasUri ko kharatara nahIM likhA thaa| __ Adhunika kharataroM ko isa apamAna sUcaka aura lokanindanIya kharatara zabda para itanA moha evaM Agraha ho AyA hai ki kharatara zabda ko biruda evaM prAcIna siddha karane ke liye 'SaT sthAnakaprakaraNa' kI prastAvanA meM kharatara matAnuyAyiyoM ke kaI pramANa uddhRta kara bicAre thalI jaise bhadrika logoM ko dhokhA diyA hai| phira bhI una pramANoM se to ulTA yaha siddha hotA hai ki vikrama kI caudahavIM zatAbdI taka to kisI kI bhI yaha mAnyatA nahIM thI ki jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milA thaa| hAM bAda meM yaha kalpanA kI gaI hai ki jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milaa| agara gyArahavIM zatAbdI meM biruda mile jisakI 300 varSa taka ke sAhitya meM gandha taka nahIM aura 300 varSoM ke bAda vaha gupta rahA huA biruda pragaTa ho yaha kabhI ho hI nahIM sakatA hai| khaira, kharataroM ke diye hue pramANoM ko maiM yahAM uddhRta kara detA hU~ ki ina pramANoM se jinezvarasUri ko kharatara biruda milA siddha hotA hai yA kharataroM kI mithyA kalpanA sAbita hotI hai, lIjie 1. pahalA pramANa abhayadevasUri kI TIkA kA hai, jisake liye maiM prathama bhAga meM zrIsthAnAMgasUtra, samavAyAMgasUtra, bhagavatIsUtra aura jJAtA upapAtikasUtra kI TIkAoM kA pramANa de AyA hU~ ki unhoMne jinezvarasUri ko candrakula kA honA likhA hai| Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAnte 58 2. vi. saM. 1139 varSe zrI guNacandragaNi vinirmita prAkRta vIra caritra prazasti bhavajalohivIisaMbhaMtabhaviyasaMtANatAraNasamattho / bohitthovva mahattho sirijiNesaro paDhamo // 51 // gurusIo dhavalAo suvihiyA' sAhusaMtatI jAyA / himavaMtAo gaMguvva niggayA sayalajaNapujjA // 52 // SaT sthAnaka prakaraNam, pRSTha 1 saM. 1132, 1141, 1169, 1211 varSeSu kramaza: janma dIkSA sUripadasvargabhAja: zrI jinadatta sUrayaH gaNadhara sArddhazatake - tesiM payapaumasevArasio bhamaruvva savvabhamarahio / sasamayaparasamayapayatthasatthavitthAraNasamattho // 64 // aNahillavADae nADaivva daMsiyasupatta saMdohe | paurapae bahukavidUsage ya sannAyagANugae // 65 // saDhiyadullaharAe sarasaiaMkova sohie suie / majjho-rAyasahaM pavisiUNa loyAgamANumayaM // 66 // nAmAyarihiM samaM kariyaM vicAraM viyArarahiehiM / vasaihiM nivAso sAhUNaM Thavio ThAvio appA // 67 // isa lekha meM vasativAsa kA jikra hai para zAstrArtha evaM kharatara kI gandha taka bhI nahIM hai 1. kharataroM ne suvihita zabda kA artha phuTanoTa meM kharatara kiyA hai, yaha eka bhadrika janatA ko dhokhA dene kA eka jAla racA hai / kyoMki suvihita zabda mAtra se hI kharatara kahA jAya to pratyeka gaccha meM suvihita AcArya hue haiM tathA gaNadhara saudharma aura ApakI santAna bhI suvihita hI the unako bhI kharatara kahanA cAhiye, phira eka jinezvarasUri ko hI kharatara kyoM kahA jAya ? 2. dUsare kharataroM ne 'vasativAsa' zabda ke sAtha bhI kharatara zabda ko jor3a diyA hai, yaha bhI dhokhe kI hI bAta hai / yadi vasativAsa ko hI kharatara kahA jAya to bhagavAna bhadrabAhu ko bhI kharatara kahanA cAhiye / kAraNa sabase pahale vasativAsa kA ullekha unhoMne hI kiyA thA / kharataroM ! aba jamAnA aisA nahIM hai ki tuma isa prakAra janatA ko bhrama meM DAla sako / kyA saiMkaDoM varSoM meM bhI tumako eka do lekhaka aise nahIM mile ki eka rAjA kI ora se mile hue kharatara biruda ko spaSTa zabdoM meM likha sakeM ? ki Apako isa prakAra mAyA kapaTAI evaM prapaMca jAla racanA par3A hai ? (lekhaka) Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 59 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kavi palha kA lekha-pahale bhAga meM tathA jinapatisUri kA lekha isI bhAga meM mudrita ho cukA hai| saM. 1285 zrI pUrNabhadragaNi vinirmite dhanyazAlibhadracaritraprAntezrImadgurjarabhUmibhUSaNamaNau zrIpattane pattane / zrImadurlabharAjarAja purato yazcaityavAsidvipAn // nirloDyAgamahetu yuktinaravarairvAsaM gRhasthAlaye / sAdhUnAM samatiSThapanmuni mRgAdhIzo'pradhRSyaH paraiH // 1 // sUriH sa cAMdrakulamAnasarAjahaMsaH, zrImajjinezvara iti prathitaH pRthivyAM / jajJe lasaccaraNarAgabhRdiddha, zuddhapakSadvayaM zubhagatiM sutarAM dadhAnaH // 2 // saM. 1293 varSe dvAdazakulavivaraNe upAdhyAyaH jinapAlaH - zrImaccAMdrakulAMbaraikataraNeH zrIvardhamAnaprabhoH, ziSyaH sUrijinezvaro mativacaH prAgalbhyavAcaspatiH / AsIharlabharAjarAjasadasi prakhyApitAgAravadavezmAvasthitirAgamajJa sumunivrAtasya zuddhAtmanaH // 1 // saM. 1317 varSe zrAvakadharma prakaraNa vRttiprAnte lakSmItilakopAdhyAyaHprAdoSAnapahastya kRgrahakRtAn siddhAntadRSTyAvasanyadhvAnaMzubhasiddhilagnamabhitaH prAmANikatvaM nayan / sthAne durlabharAjazakragurutAM prApatsucandrAnvayottaMsaH sUrijinezvaraH samabhavat traividhyavadyakramaH // 1 // SaT sthAnaka prakaraNa, pRSTha 2 kharataroM kI ora se uparokta pramANa, vi. saM. 1120 se vi. saM. 1317 taka ke pramANoM meM kharatara zabda kI gandha taka bhI nahIM hai| hA jinezvarasUri kA pATaNa jAnA aura pichale logoM kA zAstrArtha kI kalpanA karanA hama upara likha Aye haiM, phira samajha meM nahIM AtA hai ki kharatara ina pramANoM se kyA siddha karanA cAhate haiM ? ina pramANoM se to ulTA yaha siddha hotA hai ki vi. saM. 1317 taka to kisI bhI kharataroM kI yaha mAnyatA nahIM thI ki jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milA thaa| kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI khara (kaThora) prakRti ke kAraNa hui thI; jisa kharatara zabda ko ve apanA apamAna samajhate the, para caudahavIM zatAbdI Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww meM vaha apamAnita kharatara zabda gaccha ke rupa meM pariNita ho gyaa| jaise osavAloM meM caMDAliyA balAI Dher3hiyA vagairaha jAtiyAM haiN| jaba inake yaha nAma par3e the taba to ve nArAja hote the para bAda dina nikalane se ve apane hAthoM se pUrvokta nAma likhane laga gye| yahI hAla kharataroM kA huA hai jo kharatarazabda apamAna ke rupa meM samajhA jAtA thA, dina nikalane se kharatara loga apane hAthoM se likhane laga gye| Age cala kara eka pramANa aura dekhiye jinavallabhasUri ne bhagavAna mahAvIra kA garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka rupI utsUtra prarupaNA karake apanA 'vidhimArga' nAma kA nayA mata nikaalaa| Apake dehAnta ke bAda isa nUtana mata kI bhI do zAkhA ho gii| eka jinadattasUri kI kharatara zAkhA aura dUsarI jinezvarasUri kI rudrapAlI shaakhaa| agara jinezvarasUri ko kharatara biruda milA hotA to una donoM zAkhAoM ko kharatarazabda ke liye eka sarIkhA mAna hotA, jaise tapAgaccha meM vijaya aura sAgara zAkhA hai para tapAgaccha ke liye donoM zAkhAoM ko ekasA mAnA hai parantu rudrapAlI zAkhA vAle kharatara nAma lene meM bhI pApa samajhate the| kAraNa, kharatarazabda kI utpatti huI thI jinadattasUri se, taba rudrapAlI aura kharataroM kI khUba kaTAkaTI calatI thI ityaadi| dekhiye rudrapAlI mata meM vikrama kI pandrahavIM zatAbdI meM eka jayAnandasUri huye jinhoMne AcAradinakara nAmaka grantha para TIkA racI hai, jisameM kyA likhate zrImajjinezvaraH sUrijinezvaramataM tataH / zaradrAkAzazispaSTa-samudrasadRzaM vyadhAt // 12 // navAGgavRttikRt paTTe'bhayadevaprabhurguroH / tasya stambhanakAdhIza-mAvizcakre samaM guNaiH // 13 // zrAddha-prabodhapravaNa-stat pade jinavallabhaH / sUrirvallabhatAM bheje, tridazAnAM nRNAmapi // 14 // tataH zrIrudrapallIya-gaccha saMjJA lasadyazAH / nRpazekharatAM bheje, sUrIndro jinezvaraH // 15 // vikrama kI pandrahavIM zatAbdI meM kharatara zabda khUba pracalita ho cukA thA / yadi jinezvarasUri ke kharatara zabda kI utpatti hotI to yaha jayAnandasUri jinezvara ke sAtha kharatara biruda ko likhe binA kabhI nahIM rahatA / uparokta kharatara mata ke pramANoM se itanA to spaSTa siddha ho cukA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinezvarasUri se nahIM, para unake bAda 125 varSa ke karIbana Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 61 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww jinadattasUri se huI hai, jisako maiM Age cala kara tIsare bhAga meM batalAU~gA / kharataroM ne kevala eka jinezvarasUri ko hI kharatara kahane meM bar3I bhArI bhUla kI hai| yadi hamAre kharatara bhAI apane pUrvajoM ke banAye arvAcIna paTTAvalyAdi granthoM ko ThIka par3ha lete to kharatara biruda kI varamAlA jinezvarasUri ke gale meM nahIM DAla kara vardhamAnasUri, udyotanasUri hI nahIM para gaNadhara saudharmAcArya aura guru gautamasvAmi ke gale meM DAlane kA saubhAgya prApta kara lete aura isa bAta ke pramANa bhI kharataroM ke pAsa kAphI the aura ve bhI khAsa kharataroM ke pUrvajoM ke race huye granthoM ke ki jisameM kisI kharatara ko zaMkA karane kA sthAna hI nahIM milatA, jaise ki : zrIvIrazAsane klezanAzane jayini kSitau / sudharmasvAmyapatyAni gaNAH santi sahastrazaH // 1 // gacchaH kharatarasteSu samasti svasti bhAjanam / yatrAbhUvan guNajuSo guravo gatakalmaSA // 2 // zrImAnudyotanaH sUrirvardhamAno jinezvaraH / jinacandro'bhayadevo navAGgavRti kArakaH // 3 // zrIAcArAMga sUtra dIpikA, kartA-jinahaMsasUri isa lekha meM jinahaMsasUri ne udyotanasUri evaM vardhamAnasUri ko kharatara likhA hai| Age aura dekhiye zrI mahAvIratIrthe zrIsudharmasvAmisantAne zrIkharataragacche zrIudyotanasUriH zrIvardhamAnasUriH zrIjinezvarasUri zrIjinacandrasUri zrIabhayadevasUri zrIjinavallabhasUri zrIjinadattasUri zrIjinacandrasUri zrIjinapatisUri zrIjinezvarasUrirityAdiyAvattatpaTTAlaGkArazrIjinabhadrasUrirAjyezrIjesalamerUmahAdurge zrIcacigadeve pRthvIze sati saM. 1505 varSe tapaH paTTikA kaaritaa| jaisalamera kA zilAlekha, pra. pa., pRSTha 186 isa lekha meM bhI udyotanasUri ko kharataragacchI honA likhA hai candrakule zrIkharataravidhipakSe-"zrIvardhamAnAbhidhasUrirAjo, jAtaH kramAdarbudaparvatAgre / mantrIzvarazrIvimalAbhidhAnaH, prAcIkaTat yadvacanena caityamityAdi // 1 // jaisalamera kA zilAlekha, pra. pa., pRSTha 286 isa lekha meM vardhamAnasUri ko kharatara honA likhA haipraNamI vIrajiNesaradeva, sArai suranara kinnara seva / zrIkharatara guru paTTAvalI, nAmamAtra prabhaNu mana ralI // Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ udayau zrIudyotanasUri, vardhamAna vidyAbharapurI / sUri jinezvara surataru samo, zrIjinacandrasUrIzvara namaI // kharatara paTTAvalI jai. ai. kA. sa., pRSTha 227 kharatara gacchi vardhamAna, jinezvarasUri guro / abhayadevasUri jinavallabhajinadattasUri pavaro // kha. pa. jai. ai. kA. sa., pRSTha 11 suvihiya cuDAmaNi muNiNo kharatara guruNo thuNassAmi / zrIujjoyaNa vaddhamANa siri sUrijiNesaro // kha. pa. jai. ai. kA. sa., pRSTha 24 paNamavi kevala lacchivaraM cauvIsamau jiNacando / gAisu kharatara jugapavara, ANi sumana Anando / ahe pahilaja jugavara jagi jayau zrIsohamasvAmi / kha. pa. jaina ai. kA. sa., pRSTha 215 paNamiva vIra jinanda canda kapasukaya paveso kharatara suraguru gaccha svaccha gaNahara pabhaNeso tasu paya paMkaya bhamara samarasaji goyamagaNahara tiNi anukamI siri nemicaMda muNiguNigaNumuNihara kha. pa. jaina ai. kA. saM., pRSTha 314 uparokta kharataroM ke pUrvajoM ke pramANoM ko Adhunika kharatara satya samajhate haiM to kevala jinezvarasUri ko hI kharatara biruda milA kahanA asatya sAbita hotA hai, kyoMki jinezvarasUri ke guru vardhamAnasUri aura vardhamAnasUri ke guru udyotanasUri bhI kharatara the, itanA hI kyoM para saudharma aura gautama gaNadhara bhI kharatara hI the phira yaha kharatara kI varamAlA eka jinezvarasUri ke gale meM hI kyoM DAlI jAtI hai ? yadi kharatara loga eka kadama Age bar3ha jAte to ve bhagavAna mahAvIra ko bhI kharatara banA sakate the, para samajha meM nahIM AtA hai ki kharataroM ne yaha bhUla kyoM kI hogI? vAha re kharataro ! mithyA lekha likhane kI bhI kucha hada-maryAdA hotI hai, para tuma logoM ne to maryAdA kA bhI ullaMghana kara isa prakAra manaHkalpita lekha likha DAlA hai ki jisake na to koI sira hai aura na koI paira hI hai| bicAre kharataroM meM itanI akala hI kahAM thI ki hama jinezvarasUri ke lie kharatara biruda kA kalpita kalevara taiyAra karate haiM to pahale inake samaya kA to ThIka Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ milAna kara leM ki bAda meM hameM zarmindA ho nIcA to na dekhanA par3e ? dekhiye kharataroM ke kharatara biruda samaya jaise ki suvihita nai maTupati huu, gayaM gaNi vasirA vivya dUrA / sUri jiNesara pAmiu, jaga dekhata jaya jaya bAdarA // dasa saya cauvIsahiM gae uthApiu ceiya vAsurA / zrIjiNazAsaNa thApiu, vasatihiM suvihita muNi vAsurA // 14 // kha. pa. ai. jai. kA. saM., pRSTha 45 dasa saya cauvIsehiM nayari paTTaNa aNahillapuri / / haauvAda suvihittha ceivAsI suvahu pari // dullaha naravai sabhA samakhya jiNa helihiM jinnau / ceivAsa utthApi desa gujjara hava dinnau // suvihita gaccha kharatara biruda dullaha naravai tihiM dihai / siri vaddhamANa paTTihiM tilau jiNesarasUri guru gahagahaI // "kharatara paTTAvalI, pRSTha 44" 1024 varSe zrImadaNahillapatane durlabharAja samIkSa ityAdi "prAcIna kharatara paTTAvalI" uparokta pramANoM se kharataroM kA spaSTa mata hai ki jinezvarasUri kA zAstrArtha aura kharatara biruda milane kA samaya vi. saM. 1024 kA thA para yaha bAta na jAne kisa behozI meM likhI gaI thI? kyoMki vi. saM. 1024 meM na to jinezvarasUri kA janma huA thA aura na rAjA durlabha saMsAra meM AyA thaa| zAyada yaha bAta svapna kI ho aura vaha svapna kI bAta lipi baddha kara dI ho yA kisI pUrva bhava meM zAstrArtha huA ho / kharataroM ke ajJAna ke parde kucha dUra hue taba jAkara unako bhAna huA ki hamAre pUrvajoM kI bhUla jarura huI hai; ataH isa bhUla ko sudhArane ke lie Adhunika kharataroM ne isakA eka rAstA DhUMr3ha nikAlA hai ki saM. 1024 meM 1000 to ThIka hai para Upara ke 24 kA bhAva yaha hai ki bIsa ke cAra gunA karane se 80 hotA hai, ataH zAstrArtha kA samaya 1080 kA thaa| para isa rAste meM bhI kharataroM ke pUrvajoM ne aise ror3e DAle haiM ki bicAre Adhunika kharatara eka kadama bhI Age nahIM rakha sakate haiM dekhiye vaha kAMTe haiM yA ror3e : zrIpattane durlabharAja rAjye vijitya vAde maTThavAsi suuriin| varSe'bdhi pakSa bhraMzazi pramANe lebhe'piyaiH kharatarobiruda // "vA. pUrNa. saM. kharatara paTTAvalI, pRSTha 3" / Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa kharatara paTTAvalIkAra ne saMketa zabda meM spaSTa 1024 kA samaya likhA hai, jisako Adhunika kharatara kisI bhI upAya se 1080 kara hI nahIM sakate haiN| kyoMki 'dasasaya caubIsa' ke liye to vikalpa kara diyA ki 20 ko cAra gunA karane se 80 hotA hai para 'varSe'bdhi pakSa bhraMzasi (1024), isake liye kyA kareMge? arthAt kharataroM ke pUrvajoM ke matAnusAra jinezvarasUri ke zAstrArtha evaM kharatara viruda kA samaya vi. saM. 1024 kA mAnanA hI par3egA aura 1024 meM na huA thA durlabha rAjA kA janma aura na huA thA jinezvarasUri kA avatAra, to zAstrArtha aura kharatara viruda kA to patA hI kahA~ thA? aba rahA dUsarA vikalpa vi. saM. 1080 kA / yaha bhI kalpanA mAtra hI hai, kAraNa vi. saM. 1080 meM jinezvarasUri jAvalIpura meM sthita raha kara AcArya haribhadrasUri ke aSTakoM para vRtti raca rahe the, aisA khuda jinezvarasUri ne hI likhA hai| taba durlabha rAjA kA rAja vi. saM. 1066 se 1078 taka rhaa| ____ arthAt 1080 meM durlabha rAjA kA rAja hI pATaNa meM nahIM thA phira zAstrArtha kisane kiyA aura kharatara biruda kisane diye? zAyada rAjA durlabha mara kara bhUta ho gayA ho aura vaha do varSa se vApisa Akara jinezvarasUri ko 1. kharataroM ne pATaNa meM durlabha rAjA kA rAja vi. saM. 1066 se 1078 hone meM kucha zaMkA karake eka gujarAtI patra kA pramANa diyA hai, vi. saM. 1078 taka kA kahanA zaMkAspada hai ityAdi / yaha kevala bhadrikoM ko bhrama meM DAlane kA jAla hai| kyoMki Aja acche acche vidvAnoM evaM saMzodhakoM dvArA yaha siddha ho cukA hai ki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja ThIka vi. saM. 1078 taka hI rahA thA, isake lie dekhoM - paM. gaurIzaMkara hIrAcanda ojhA kA likhA 'sirohI rAja kA itihAsa'-Apane durlabha kA rAja saM. 1078 taka kA likhA hai tathA 'gurjaravaMza bhUpAvalI' meM durlabha kA rAja vi. saM. 1078 taka hI rahA thA bAda usakA paTTadhara bhIma rAjA huaa| aba kharataroM ko kucha bhAna hone lagA to unhoMne durlabha ke sthAna meM bhIma likhanA zuru kiyA hai, jaise kharatara yati rAmalAlajI ne 1080 meM durlabha (bhIma) aura kharatara-vIraputra AnandasAgarajI ne zrI kalpasUtra ke hiMdI anuvAda meM bhI vi. saM. 1080 meM rAjA durlabha (bhIma) aisA likhA hai| isase yahI siddha hotA hai ki vi. saM. 1080 meM pATaNa meM durlabha kA rAja nahIM kiMtu rAjA bhIma kA rAja thA / para inake pUrvajoM ne 1080 rAjA durlabha kA rAja likha diyA, ataH unhoMne durlabha (bhIma) arthAt durlabha kA kArya koSTaka meM bhIma kara diyA / isakA matalaba yahI hai ki vi.saM. 1080 meM rAjA durlabha kA nahIM para rAjA bhIma kA hI rAja thA / ataH kharataroM ke lekha se kharataroM kI paTTAvaliyAM jisameM jinezvarasUri ke zAstrArtha evaM kharatara biruda kA samaya vi. saM. 1024 tathA 1080 kA hI likhA hai, vaha kalpita evaM mithyA sAbita hotI hai| aba isa viSaya meM dUsare pramANoM kI jarurata hI nahIM hai| Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamacmowwwwwwwww kharatara biruda de gayA ho? varan kharataroM kA likhanA bilkula mithyA hai aura yaha bAta AcArya prabhAcandrasUri ke likhe 'abhayadevasUri prabandha' aura saMghatilakasUri ke likhe 'darzana saptatikA' granthoM ke lekha se spaSTa siddha bhI ho cukA hai ki jinezvarasUri pATaNa gaye the, para na to ve rAjA durlabha kI sabhA meM padhAre, na kisI caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha huA aura na rAjA durlabha ne jinezvarasUri ko kharatara biruda hI diyA thaa| kintu kharatara zabda kI utpatti to jinadattasUri kI khara-prakRti se huI thI aura kharatara zabda usa samaya apamAna ke rupa meM samajhA jAtA thaa| yahI kAraNa hai ki kaI varSoM taka isa kharatara zabda ko kisI ne bhI nahIM apnaayaa| bAda dina nikalane ke jinakuzalasUri ke samaya vaha apamAna janita kharatara zabda gaccha ke rupa meM pariNita ho gyaa| jaise osavAloM meM Dher3hiyA, balAI, caMDAliyAdi jAtiyAM haiM ve nAma utpanna ke samaya to apamAna ke rupa meM samajhe jAte the para dina nikalane ke bAda ve hI nAma khuda una jAtiyoM vAle hI likhane laga gaye ki hama Dher3hiye, balAi, caMDAlie haiN| yahI hAla kharataroM kA huA hai| anta meM maiM apane pAThakoM se itanA hI nivedana karUMgA ki Apa sajjanoM ne kharataramatotpatti bhAga pahalA-dUsarA AdyopAnta par3ha liyA hai jisameM maiMne prAyaH kharataramatAnuyAyiyoM ke puSkala pramANoM dvArA yaha siddha kara diyA hai ki vi. saM. 1080 meM rAjA durlabha kA pATaNa meM rAja to kyA para usakA astitva bhI nahIM thaa| hA~ isa samaya ke pUrva kabhI jinezvarasUri pATaNa gae the| aisA prabhAvikacaritra aura darzanasaptatikA granthoM se pAyA jAtA hai, para na to ve rAjasabhA meM gae na kisI caityavAsiyoM ke sAtha unakA zAstrArtha huA aura na kisI rAjA ne kharatarabiruda hI diyA thaa| kharataroM ne kevala kavalA aura kharatara zabda ke liye yaha kapolakalpita kalpanA kara DAlI hai para isa itihAsa yuga meM aisI kalpanA kahA~ taka cala sakatI hai? Akhira satya ke sUrya ke sAmane aise mithyA lekha rupI andhakAra ko palAyana honA hI par3atA hai, jisako maiMne ThIka taura se batalA diyA hai| aba pAThakoM ko yaha jAnane kI utkaMThA avazya hogI ki kharatara zabda kI utpatti kaba, kyoM aura kisa puruSa dvArA huI ? isake lie maiM kharataramatotpatti tIsare bhAga ko likha kara zIghra hI ApakI sevA meM upasthita karuMgA, jisake par3hane se Apako bhalI bhAMti rozana ho jAegA ki kharataramata kI utpatti kyoM aura kaise huI hai? iti kharataramatotpatti bhAga dUsarA samAptam Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 24 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga tIsarA lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) osavAla saMvat 2396 vIra saMvat 2466 (vi. saM. 1996) I. saM. 1939 prathamAvRtti 500 mUlya do AnA Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 67 zrI jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 24 zrImadratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga tIsarA 'kharataramatotpatti bhAga pahale-dUsare' meM prAyaH kharatarAnuyAyiyoM ke pramANoM dvArA yaha siddha kara batalAyA hai ki kharataramata kI utpatti na to jinezvarasUri dvArA huI hai aura na abhayadevasUri hI kharatara the| aba tIsare bhAga meM yaha batalAyA jAyegA ki kharataramata kI utpatti kisa samaya, kisa kAraNa aura kisa puruSa dvArA huI thii| kharataramata kI nIMva DAlanevAlA mUla puruSa thA jinavallabhasUri, ataH pahale jinavallabhasUri kA saMkSipta paricaya karavA denA bahuta jarurI hai| jinavallabha kauna thA isa viSaya kA sabase prAcIna ullekha "gaNadharasArddhazataka" nAmaka grantha meM milatA hai jisake racayitA jinadattasUri haiM aura usa grantha para jinapatisUri ke ziSya sumati gaNi ne bRhadvRtti racI haiN| prastuta grantha meM jinavallabha ke viSaya meM likhA hai ki : "itazca tasmin samaye AsikAbhidhAnadurgavAsI kUrcapurIya jinezvarAcArya AsIt, tatra ye zrAvakaputrAste sarve'pi tasya maThe paThanti, tatra ca jinavallabha nAmA zrAvakaputro'sti, tasya janako divaMgataH, taM jananI pratipAlayati, pAThayogyazcAsau prakSiptaH tayA tatra maThe paThituM... tatastaM drAkSAkhajUrAkSoTakhaNDamaNDakamodakAdidAnapurassaraM vazIkRtya tanmAtaraM madhuravacanaiH saMbodhayAmAsa, yaduta eSa tvadIyaputro'tyantaprAjJaH mUrtimAn sAttvikaH, kiM bahunA ?, AcAryapadayogyo'sti, tadenamasmabhyaM prayaccha, eSA tAvakInA devakulikA anyeSAM ca nistArako bhaviSyatItyatrArthe nAnyathA kiMcidvaktavyamityabhidhAya drammazatapaMcakaM tasyA haste prakSipya kSipraM didIkSe, (gaNadhara sArddhazataka) pra. pa., pRSTha 231 1. jinadattasUri kA svargavAsa vi. saM. 1211 meM huA, jinhoMne gaNadhara sArddhazataka grantha kI racanA kI aura vi. saM. 1223 meM jinapatisUri ko sUri pada milA aura Apake ziSya sumati gaNi ne gaNadhara sArddhazataka para bRhadvRtti racI, ataH mUlagrantha aura vRtti kA samaya bilakula samIpa kA samaya hai| Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 arthAt AsikA durga meM kurcapurAgacchIya jinezvarasUri caityavAsI AcArya rahatA thaa| unake upAzraya meM bahuta se zrAvakoM ke lar3ake par3hate the| usameM eka vallabha nAmaka lar3akA aisA bhI thA ki jisa kA pitA to gujara gayA thA aura usakI mAtA ne lar3ake ko vahA~ par3hane ke liye bhejA thaa|... jinezvarasUri ne usa binA bApa ke lar3ake ko dAkheM, khajUra, modaka vagairaha se pralobhana kara ziSya banAne kA nizcaya kara liyaa| jaba usakI mAtA ne kucha kahanA sunanA kiyA to usako 500 dravya mUlya kA dekara usa lar3ake ko dIkSA de dI aura usakA nAma vallabha rakha diyaa| isase pAyA jAtA hai ki vallabha ne vairAgya se dIkSA nahIM lI para kevala dAkheM, khajUrAdi khAne pIne ke liye hI dIkSA lI thI tathA usa lar3ake kI mAtA ko bhI eka choTAsA lar3ake kA mUlya pAca sau dravya hAtha laga gyaa| isa prakAra mUlya ke ziSyoM se zAsana ko kyA kyA nukasAna hotA hai vaha Age cala kara Apa svayaM par3ha leNge| jisa gurune vallabha ko dIkSA dekara par3hA likhA kara thor3AsA hoziyAra kiyA, bAda usI guru se kleza kara guru ko chor3a kara vallabha vahA~ se nikala gyaa| kahA hai ki : jiNavallaha kohAo kuccayaragaNAo kharayarayA (vRddha-saM. paTTAvalI)-jinavallabha krodhAditivacanena jinavallabho mUlotsUtraprarUpako darzitaH krodha zabdena nijaguruNA saha kalahaH sUcitaH tenAyaM nijaguruNA caityavAsI jinezvareNa saha kalahaM kRtvA nirgato na punarvairAgyaraGgAt / pravacana parIkSA, pRSTha 314 mUlya kA kharIdA huA ziSya isase adhika kyA kara sakatA hai ? khaira, vallabha guru ko chor3a kara kharataroM ke matAnusAra abhayadevasUri ke pAsa AyA / abhayadevasUri ne apanI udAravRtti se vallabha ko thor3A bahuta AgamoM kA jJAna karavAyA, para usa samaya abhayadevasUri ko yaha svapna meM bhI khyAla nahIM thA ki maiM Aja isa caityavAsI vallabha ko jJAna detA hU~ vaha Age cala kara 'payapAnaM bhujaMgAnAM kevalaM viSa vardhanam' arthAt vallabha isa prakAra utsUtra kI prarupaNA kara zAsana meM bheda DAla kara nayA mata nikaalegaa| eka samaya kA jikra hai ki abhayadevasUri kA anta samaya najadIka thA usa 1. jinavallabha ne kurcapurA gaccha ko chor3a kara apanA vidhimArga nAmaka nayA mata nikaalaa| Age calakara usa vidhimArga kA rupAntara nAma kharatara kahalAyA / ataH paTTAvalIkAra kA Azaya kharatara zabda se vidhimArga kA hI samajhanA caahiye| Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ samaya jinavallabha ne sUri banane kI koziza kI hogI, parantu : "yato devagRhanivAsI ziSya iti hetorgacchasya sammataM na bhaviSyatIti tato gacchAdhArako vardhamAnAcAryaH svapade nivesitaH" gaNadhara sArddhazataka pra. pa., pRSTha 235 isameM spaSTa likhA hai ki jinavallabha caityavAsI AcArya kA ziSya hone se gaccha vAle vallabha ko padAdhikAra dene meM sammata nahIM hoMge, ataH abhayadevasUri ne apane paTTadhara vardhamAnasUri ko AcArya banA kara svargavAsa kara diyA / isake sAtha hI granthakartA ne yaha bhI likhA hai ki "jinavallabhagaNezca kriyopasaMpadaM dattavanta" ga. sA. zataka pra. pa., pR. 235 yaha kadApi saMbhava nahIM hotA hai, kAraNa yadi abhayadevasUri ne vallabha ko upasaMpada kI kriyA karavA dI hotI to gacchavAle usako caityavAsI kA ziSya kaha kara asammata kadApi nahIM hote| dUsare abhayadevasUri apanI ciraAyu: meM hI vallabha ko kriyopasaMpada nahIM karavAI to anta samaya to gacchavAle jinavallabha se khilApha hote huye pUrvokta kriyA kaise karA sakate ? dekhiye isa viSaya ke aura bhI pramANa milate haiN| "jinavallabhastAvat krItakRto'picaityavAsyapi pravrajyopasthAnopadhAnazUnyaH na hI jinavallabhena kasyApisaMvignasya pArve pravrajyAgRhItA, tadabhAvAcca na kenApyapasthApitaH upasthApanA'bhAvAnnopadhAnamapi AvazyakAdi zrutArAdhanatapovizeSayogAnuSThAnAdyapi na jAtam / pra. pa., pRSTha 261 isa pramANa se bhI yahI sAbita hotA hai ki jinavallabha ne caityavAsI guru ko chor3a kara Ane ke bAda kisI ke bhI pAsa punaH dIkSA nahIM lI thii| yadi jinavallabha kisI saMvignAcArya ke pAsa dIkSA lekara yogadvAhana kara lete to abhayadevasUri ke sAdhu yaha kaha kara vallabha kA virodha nahIM karate ki yaha caityavAsI guru kA ziSya hai| kitaneka loga gaccharAga ke kAraNa yaha bhI kahate haiM ki abhayadevasUri apanI antimAvasthA meM praznacaMdrasUri ko ekAnta meM kaha gaye the ki mere bAda vallabha ko AcArya banA denA ityaadi| para yaha bAta bilkula banAvaTI evaM jAlI mAlUma hotI hai, kAraNa abhayadevasUri apanI vidyamAnatA meM vardhamAnasUri ko apane paTTadhara banA gaye to phira ekAnta meM Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 praznacaMdrasUri ko kyoM kahA thA ki vallabha ko merA paTTadhara banAnA? zAyada isa lekha ke likhane vAle kA irAdA abhayadevasUri para mAyAcArI yA samudAya meM phUTa DalavAne kA kalaMka to lagAnA nahIM thA na? jinavallabha ne na lI kisI ke pAsa dIkSA, na kiyA yogodvAhana, ataH vaha maNDalI meM baiThane yogya bhI nahIM thA to usako sUri pada dekara abhayadevasUri kA paTTadhara kaise banAyA jA sakatA? / khaira praznacandrasUri ko ekAnta meM abhayadevasUri kaha bhI gaye hoM to phira praznacaMdrasUri ne vallabha ko AcArya kyoM nahIM banAyA? zAyada yaha kahA jAya ki praznacaMdrasUri kI Ayu adhika nahIM thI aura ve devabhadrAcArya ko kaha gaye the ki vallabha ko abhayadevasUri kA paTTadhara banA denA, para devabhadrAcArya kA dIrgha AyuSya hone para bhI 29 varSa taka vallabha akelA bhramaNa karatA rahA, para devabhadra ne unako AcArya nahIM bnaayaa| isakA kyA kAraNa thA? vAstava meM na to abhayadevasUri ne praznacaMdrasUri ko kahA thA aura na praznacaMdrasUri ne devabhadra ko hI kahA thaa| kevala pichale logoM ne jinavallabha ke nigurApane ke kalaMka ko chipAne ke liye yaha jhUThamUTha hI likha DAlA hai ki abhayadevasUri ne praznacaMdra ko ekAnta meM kahA aura praznacaMdrasUri ne devabhadra ko kahA ki vallabha ko abhayadevasUri kA paTTadhara banAnA jisase abhayadevasUri ke paTTapara do AcArya hokara Apasa meM phUTa par3a jAya / kyoMki abhayadevasUri ke paTTadhara vardhamAnasUri vidyamAna the aura yaha bAta svayaM vallabha ne bhI likhI hai| abhayadevasUri ke svargavAsa ke bAda 29 veM varSa arthAt vi. saM. 1164 meM vallabha cittaur3a gayA thA aura vahAM vallabha ne citaur3a ke kile para cAturmAsa kiyaa| vahAM para vallabha ne kyA kiyA jisake viSaya meM khAsa kharataroM ke mAnanIya grantha gaNadhara sArddhazataka antargata prakaraNa va bRhadvRtti batalAtI hai ki : "tatra kRtacAturmAsikakalpAnAM zrIjinavallabhavAcanAcAryANAmAzvinamAsasya kRSNapakSatrayodazyAMzrImahAvIradevagarbhApahArakalyANakaM samAgataM / tataH zrAddhAnAM puro bhaNitaM jinvllbhgnninaa| bhoH zrAvakA ! adya zrImahAvIrasya SaSThaM garbhApahArakalyANakaM "paMcahatthuttarehotthA sAiNA parinivvuDe" iti prakaTAkSarairevasiddhAnte pratipAdanAdanyacca tathAvidhaM kimapi vidhicaityaM nAsti, tato'traiva caityavAsicaitye gatvA yadidevA vaMdyate tadA zobhanaM bhavati, gurumukhakamalavinirgatavacanArAdhakaiH zrAvakairuktaM bhagavan yayuSmAkaM sammataM tatkriyate, tataH sarve pauSadhikAH zrAvakA sunirmalazarIrA nirmalavastrA Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~~~~~~ gRhItanirmalapUjopakaraNA guruNA saha devagRhe gaMtuM prvRttaaH| tato devagRhasthitayAryikayA gurusamudAyenAgacchato gurUndRSTvA pRSThaM ko vizeSo'dyake zrAddhenApi kathitaM vIragarbhApahAraSaSThakalyANakakaraNArthamete samAgacchaMti, tayA ciMtitaM pUrvaM kenApi na kRtametadete'dhunA kariSyantIti na yuktaM / pazcA-tsaMyatI devagRhadvAre patitvA sthitA dvAraprAptAn prabhUnavalokyoktametayA duSTacittayA mayA mRtayA mRtayA yadi pravizata tAgaprItikaM jJAtvA nirvartya svasthAnaM gatAH pUjyAH ! zrAddhairuktaM bhagavannasmAkaM bRhattarANi sadanAni saMti, tataekasya gRhopari caturviMzatipaTTakaM dhRtvA devavaMdanAdisarvaM dharmaprayojanaM kriyate, SaSThakalyANakamArAdhyate / guruNA bhaNitaM ttkimtraayuktN| tata ArAdhitaM vistareNa kalyANakaM" gaNadhara sArddhazataka antargata prakaraNa, pRSTha 18 yahI bAta jinapatisUri kA ziSya sumatigaNi ne gaNadhara sArdhazataka kI bRhad vRtti meM likhI haiM : isakA bhAvArtha yaha hai ki jinavallabha ko AzvinakRSNa trayodazI ke dina zrI mahAvIra ke garbhApahArakalyANaka kA lekha prApta huaa| taba zrAvakoM ke sAmane jinavallabha kahane lagA-bho ! zrAvako ! Aja zrImahAvIra deva kA garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka jaise 'paMcahatthuttare hotthA sAiNAparinivvuDe' aisA prakaTa akSara siddhAnta meM pratipAdita hai, isakI ArAdhanA vidhi ke liye yahAMvidhi caitya to hai nahIM isa liye caityavAsiyoM ke 'caitya (maMdira) meM cala kara yadi devavaMdana kareM to acchA hogaa| gurumukha ke vacana suna kara zrAvakoM ne kahA ki Apa kareM usameM hamArI sammati hai| bAda guru Adeza se ve saba zrAvaka nirmalazarIra, nirmalavastra aura nirmala pUjopakaraNa lekara guru ke sAtha mandira jAne ko pravRtamAna huye, para usa mandira meM eka AryakA thI, usane zrAvakoM ke sAtha guru ko Ate hue dekha kara pUchA ki Aja kyA vizeSatA hai? isa para kisI ne kahA ki vIra ke garbhApahAra nAmaka chaTe kalyANaka kI ArAdhanA ke liye hama saba A rahe haiN| isa para usa AryakA ne socA ki pUrva kisI ne bhI chaTThA kalyANaka na to kahA aura na devavandanAdi kiyA hai ataH yaha ayukta hai| jaba yaha bAta anya saMyatiyoM ko khabara huI to ve loga devagRhadvAra para Akara khar3e ho gaye aura jinavallabha kI utsUtra prarupaNA kA sakhta virodha karane lage ityaadi| phira bhI prabhu ke darzana karane para ve zAnta hokara apane 1. jisa caitya ko jinavallabha ne avandanIka ThaharAyA thA Aja usa caitya ko vandana karane kA upadeza de rahA hai| Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 apane sthAna para cale gye| bAda zrAvakoM ne guru se prArthanA kI ki apanA makAna bahuta bar3A hai usa para eka caubIsI paTTa rakha kara vahA~ hI saba kriyA kiyA kareM ityaadi| isa lekha se sAbita hotA hai ki jinavallabha ne mahAvIra ke garbhApahAra rupa chaTThA kalyANaka kI cittaur3a meM nayI prarupaNA kI thI jo vallabha ke nimnalikhita vacana isa ko sAbita kara rahe haiN| jaise ki : 1. 'samAgataM' yaha zabda batalA rahA hai ki garbhApahAra kA kalyANaka kevala eka vallabha ko hI milaa| vaha bhI usI dina kyoMki jinavallabha kI usa samaya karIbana 65 varSa kI umra hogI jaba usane bacapana meM hI dIkSA lI to 55-60 varSa kI dIkSA pAlI aura kaI bAra kalpasUtra bhI bAMcA hogA, usameM to unako garbhApahAra kalyANaka nahIM milA; kevala usa dina hI 'samAgata' huA arthAt milA ataH yaha utsUtra prarupaNA usI dina kI gaI thii| 2. 'prakaTAkSaraireva' yaha zabda batalA rahA hai ki bhagavAna saudharmasvAmi se abhayadevasUri taka saiMkar3oM AcArya hue, unhoMne "paMcahatthuttare hotthA sAiNaparinivvuDe" yaha akSara nahIM dekhe hoM aura 55-60 varSa taka vallabha ne bhI nahIM dekhe, parantu Azvina kRSNatrayodazI ke dina vallabha ko hI ve prakaTAkSara dIkha par3e? 3. 'bhoH zrAvakA ! adya mahAvIrasya SaSTaM garbhApahAra kalyANakaM' isameM adya zabda yaha artha batalA rahA hai ki garbhApahAra ko kalyANaka usI dina vallabha ne mAnA hai taba hI to zrAvakoM kI sammati lenI par3I varanA sammati kI kyA jarurata thI? 4. vahAM vidhicaitya na hone para avidhicaitya (caityavAsiyoM ke caitya meM) devavandana karanA yaha bhI batalA rahA hai ki yaha pravRtti vallabha ne nayI calAI thii| 5. maMdira meM rahI AryakA pUchatI hai ki Aja kyA vizeSa hai? jaba yaha pravRtti naI nahIM hotI to AryakA ko itanA pUchane kI jarurata hI kyA thI? jaba AryakA ko mAlUma huA ki garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kA devavaMdana karegA to usane socA kI isake pUrva garbhApahAra ko kisI ne bhI kalyANaka nahIM mAnA, ataH jinavallabha ne yaha nayI prarupaNA kyoM kI hai| 6. 'pUrva kenApi na kRtametadete'dhunA kariSyaMtIti na yuktaM' isase bhI nizcaya hotA hai ki pUrva kisI ne bhI garbhApahAra ko kalyANaka nahIM mAnA thA isa liye hI AryakA ne kahA thA ki ayuktaM 7. 'pazcAt saMyati devagRhadvAre patitvA sthitA' yaha zabda batalA rahA hai Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 73 ki vallabha kI yaha pravRtti utsUtra rupa nayI thI ki saba saMyati isakA virodha karane ko maMdira ke dvAra para Akara upasthita ho gye| ina uparokta zabdoM ke Azaya se pAThaka svayaM samajha sakate haiM ki vallabha ne mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA kara tIrthaMkara gaNadhara aura pUrvAcAryoM kI AjJA kA bhaMga kara vajra pApa kI poTa apane sira para uThAI hai, itanA hI kyoM para kaI bhadrika jIvoM ko bhI apane anuyAyI banA kara unako bhI saMsAra meM DubA diyA hai| abhayadevasUrayaH svargaM gatAH prasannacandrAcAryeNApi prastAvA'bhAvAt gurorAdezo na kRtaH kevalaM zrIdevabhadrAcAryANAmagre bhaNitaM sugurUpadezataH prastAve yuSmAbhiH saphalIkAryaH / itazca pattanAdAtmAnAtRtIyaH siddhAntavidhinA jinavallabhagaNizcitrakUTe vihRtaH tatra cAmuMDApratibodhatA sAdhAraNazrAddhasya parigrahapramANapradataM zrImahAvIrasya garbhApahAra'bhidhaM SaSTaM kalyANakaM prakaTitaM / krameNa sAdhAraNazrAvakeNa zrIpArzvanAtha zrImahAvIradevagRhadvayaM kAritaM / ___ gaNadhara sArddhazataka laghuvRtti __isa lekha meM spaSTa likhA hai ki jinavallabha ne cittauDa meM jAkara cAmuMDAdevI ko bodha diyA, sAdhAraNa zrAvaka ko parigraha kA parimANa karAyA aura mahAvIra kA garbhApahAra nAmaka chaThA kalyANaka pragaTa kiyA ityaadi| isase nizcaya ho jAtA hai ki jinavallabha ne yaha jainaAgamoM ke evaM pUrvAcAryoM kI AjJA ko bhaMga kara garbhApahAra nAma kA chaThA kalyANaka pragaTa kiyA, jisako utsUtra prarupaNA kahI jA sakatI hai| yadi aisA na hotA to pragaTa zabda kI jarurata hI kyA thI? asahAyeNA'vi vihi pasahiu jo na sessriihiN| loaNapahevi vacchai puNa jiNamayaNNUNaM // 122 // vyaakhyaa| tato yena bhagavatA asahAyenApi ekAkinApi parakIyasahAyanirapekSaM apivismaye atIvAzcaryametadvidhirAgamoktaH SaSThakalyANakarupazcetyAdi viSayaHpUrvapradarzitazca prakAraH prakarSeNedamitthameva bhavati yo'trArthe'sahiSNuH savAvadItviti skaMdhAsphAlanapUrvakaM sAdhitaH sakala pratyakSaM prakAzitaH yo na zeSasUrINAmajJAta siddhAntarahasyAnAmityarthaH locanapathe'pi dRSTimArge AstAM zrutipathe vrajati yAti / ucyate punarjinamatajJairbhagavadvacana vedibhiriti / gaNadharasArddhazataka mUlagAthA 122 tathA bRhad vRtti isa lekha meM bhI sApha sApha likhA hai ki jinavallabha ne cittauDa meM kaMdhA Thoka kara mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaThA kalyANaka kI prarupaNA kI, yadi yaha Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ pravRtti naI na hotI to jinavallabha ko kaMdhe Thokane kI kyA jarurata thI jaba khAsa kharataroM kA mAnanIya grantha isa bAta ko pramANita kara rahA hai to phira dUsare pramANoM kI AvazyakatA hI kyA hai? yaha to hue kharataroM ke ghara ke pramANoM kI bAta / aba Age calakara hama jaina zAstroM kI ora dRSTipAta kara dekheMge ki jainAgamoM meM bhagavAn mahAvIra ke kalyANaka pAMca batalAte haiM yA chaH? jinavallabhasUri ne jisa kalpasUtra ke pATha para apane naye mata kI nIMva DAlI haiM para vallabha usa pATha ke Azaya ko hI nahIM samajhA hai| dekhiye "paMca hatthuttare hotthA sAiNA parinivvur3e" arthAt paMca hatthutare aura chaTThA svAti nakSatra ko dekha kara chaThThA garbhApahAra kalyANaka kI prarupaNA kara dI parantu zrI AcArAMgasUtra tathA kalpacUrNi vagairaha zAstroM ne nakSatra kI ginatI karate hue cha vastu batalAI hai na ki cha: klyaannk| yadi jinavallabha jambudvIpa prajJaptisUtra ko dekha letA to vahAM hI samAdhAna ho jAtA, kAraNa prastuta sUtra meM bhI bhagavAna RSabhadeva ke liye bhI chaH nakSatra kahA hai| "usabheNaM arahA kosalie paMca uttarAsAr3he abhI ca chaTe hotthA" jaise mahAvIra ke paMca hatthuttarA aura chaTThA svAti nakSatra batalAyA hai vaise hI RSabhadeva ke paMca uttarASADhA aura chaTThA abhIca nakSatra batalAyA hai| yadi mahAvIra ke cha: nakSatra hone se cha: kalyANaka mAnA jAya to RSabhadeva ke cha: nakSatra batalAye haiM vahA~ bhI cha: kalyANaka mAnanA cAhiye / yadi RSabhadeva ke rAjyAbhiSeka ko kalyANaka nahIM mAnA jAya to mahAvIra ke bhI garbhApahAra ko kalyANaka nahIM mAnanA cAhiye? para yaha to sarAsara anyAya hai ki RSabhadeva ke cha: nakSatra kahane para bhI rAjyAbhiSeka ko choDa kara pAMca kalyANaka mAnanA aura mahAvIra ke garbhApahAra jo nIca gautra ke udaya se huA hai jisako kalyANaka maannaa| lIjiye svayaM zAstrakAra isa viSaya ke liye kyA kahate haiM Na khalu eyaM bhUyaM, Na bhavvaM, Na bhavissaM, jaNNaM arahaMtA vA, cakkavaTTI vA, baladevA vA, vAsudevA vA, aMtakulesu vA, paMtakulesu vA, tucchakulesu vA, dariddakulesu vA, kiviNakulesu vA, bhikkhAgakulesu vA, mAhaNakulesu vA, AyAiMsu vA, AyAiMti vA, AyAissaMti vA // 17 // evaM khalu arihaMtA vA, cakkavaTTI vA, baladevA vA, vAsudevA vA, uggakulesu vA, bhogakulesu vA, rAiNNakulesu vA, ikkhAgakulesu vA, khattiakulesu vA, harivaMsakulesu vA, aNNayaresu vA, tahappagAresu visuddhajAikulavaMsesu AyAiMsu vA, AyAiMti vA, AyAissaMti vA // 18 // atthi puNa esevi bhAve logaccherayabhUe aNaMtAhiM Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 75 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ussappiNi osappiNIhiM vaikvaMtAhiM samuppajjai" artha-nizcaya kara ke aisA na huA hotA aura na hogA jo ki tIrthaMkara cakravartI, vAsudeva, baladeva, aMtakula, prAMtakula, tuccha kula, daridrakula, kRpaNakula, bhikSukula, brAhmaNakula meM AyA Ave aura AvegA parantu nizcaya kara ke arihanta cakravartI, baladeva aura vAsudeva ugrakula, bhogakula, rAjanakula, ikSvAkukula kSatriya kula, harivasa kula inake alAvA aura bhI vizuddha jAti kula meM AyA Ave aura AveMge parantu yaha to eka AzcaryabhUta anantakAla se aisI bAta hotI hai| jabaki brAhmaNAdika kula meM tIrthaMkaroM kA AnA anantakAla se Azcarya batalAyA hai to usako kalyANaka kaise mAnA jAya? Age bhagavAna mahAvIra ke liye svayaM zAstrakAra pharamAte haiM ki : NAmaguttassa vA kammassa akkhINassa aveissa aNijjiNNassa udennN| __arthAt nAmagotra karma ko kSINa na karane se, na vedane se, na nirjarA karane se, udaya meM AyA hai yaha batalAte haiM ki mahAvIra ne kisa bhava meM nIca gotra upArjana kiyA thaa| ___ marIcirapi tacchrutvA harSodrekAtripadI AsphoTya nRtyannidaM avocat / yataH-"prathamo vAsudevo'haM, mUkAyAM cakravartyahaM / caramastIrtharAjo'haM, mamAho ! uttamaM kulam // 1 // Adyo'haM vAsudevAnAM, pitA me cakravartinAm / pitAmaho jineMdrANAM mamAho! uttama kulam // 2 // itthaM ca madakaraNena nIcaigautraM baddhavAn / marIcI ne mada kara ke nIca gotra upArjana kiyA thA vaha udaya meM AyA / jisa nIca gautra udaya ko kalyANaka mAnanA kitanI anabhijJatA kI bAta hai, para jisa jIva ke mithyAtva mohanIya karma kA prabalodaya huA ho usako kauna samajhA sakatA hai? yaha to huI zAstra kI bAta aba pUrvAcAryoM ke kathana ko dekhiye| khuda vallabha ne kahIM para aisA nahIM likhA hai ki maiM abhayadevasUri kA paTTadhara huuN| para pichale logoMne usako abhayadevasUri ke paTTadhara hone kI mithyA kalpanA kara DAlI hai para dekhiye abhayadevasUrine AcArya haribhadrasUri kRta paMcAsaka para TIkA racI hai, usameM mahAvIra ke pAca kalyANaka spaSTatayA likhe haiM, ataH yahA para haribhadrasUrikRta mUla paMcAsaka tathA usakI TIkA jyoM kI tyoM likha detA huuN| tesua diNesu dhaNNA, devidAI kariti bhattiNayA / jiNajattAdi vihANA, kallANaM appaNo ceva // 3 // Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ia te diNA pasatthA, tA sesehipi tesa kAyavvaM / jiNajattAdi saharisaM te, ya ime vaddhamANassa // 4 // AsAr3ha suddhi chaTThI, citte taha suddhi terasI caiva / maggasira kanhA dasamI, vahasAhi suddha dasamI ya // 5 // kati kanhA carimA, gabbhAI diNA jahakkama ete / hatthuttarajoeNaM cauro, taha sAiNA caramo // 6 // ahigaya titthavihiyA, bhagavanti nidaMsiA ime tassa / sesANavi evaM cia, nia nia titthesu viNNeA // 7 // "A. haribhadrasUrikRta yAtrA paMcAsaka grantha pa. pa., pR. 328 uparokta lekha meM AcArya haribhadrasUri ne bhagavAna mahAvIra ke kalyANakoM ke lie alaga alaga tithiyA~ likhI haiM jaise 1. ASAr3ha zukla 6 ko mahAvIra kA cyavana klyaannk| 2. caitra zukla 13 ko mahAvIra kA janma klyaannk| 3. mArgazIrSa kRSNa 10 ko mahAvIra kA dIkSA klyaannk| 4. vaizAkha zukla 10 ko mahAvIra kA kevalajJAna kalyANaka 5. kArtika kRSNa 14 ko mahAvIra kA nirvANa kalyANaka aba Age cala kara Apa dekhiye isI paMcAsaka graMtha para abhayadevasUri ne TIkA racI hai jisameM Apa kyA likhate haiN| vardhamAnasya-mahAvIrajinasya bhavantItigAthArtha ASAr3ha gAhAASADhazuddhaSaSTI-ASAr3hamAsazuklapakSeSaSThItithirityekaM dinaM 1 evaM caitramAse tatheti samuccaye zuddhatrayodazyeveti dvitIyaM 2 caivetyavadhAraNe, tathA mArgazIrSakRSNadazamIti tRtIya 3 vaizAkhe zukla dazamIti caturtha 4 ca zabda samuccayArthaH kArtikakRSNecaramo paMcadazIti paMcamaM 5 etAni kimityahagarbhAdidinAni (1) garbha (2) janma (3) niSkramaNa (4) jJAna (5) nirvANadivasAH yathAkramaM krameNaiva / abhayadevasUri kRta paMcAsaka TIkA, pra. pa., pR. 330 isa TIkA meM bhI bhagavAna mahAvIra ke pAMcakalyANaka kI pAMca tithiyAM alaga alaga likhI haiM jaise 1. ASAr3ha zuklA 6 ko mahAvIra kA cyavana klyaannk| 2. caitra zuklA 13 ko mahAvIra kA janma klyaannk| 3. mArgazIrSa kRSNA 10 ko mahAvIra kA dIkSA klyaannk| Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 4. vaizAkha zuklA 10 ko mahAvIra kA kevalajJAna klyaannk| 5. kArtika kRSNA 15 ko mahAvIra kA nirvANa klyaannk| AcArya haribhadrasUri aura abhayadevasUri jaise dhuraMdhara AcAryoM ke uparokta lekhoM se pAThaka acchI taraha se samajha gaye hoMge ki unhoMne bhagavAna mahAvIra ke pAMca kalyANaka mAne haiM para jinavallabha ke mithyAtva mohanIya kA prabalodaya thA ki usane tIrthaMkara gaNadhara aura pUrvAcArya ke vacanoM ko usthApa kara chaTThA garbhApahArakalyANaka kI utsUtra prarupaNA kara svayaM aura dUsare bhadrikoM ko dIrgha saMsAra ke pAtra banA diye aura unake anuyAyI Aja paryanta isa utsUtra prarupaNA kA pakSa kara apane saMsAra kI vRddhi kara rahe haiN| vallabha kI utsUtra prarupaNA se jainasamAja meM bar3A bhArI utpAta maca gayA aura kyA suvihita samAja aura kyA caityavAsI samAja ne utsUtra prarupaka jinavallabha ko saMgha bAhara kara diyaa| dekhiye :"asaMvigna samudAyena saMvigna samudAyaH saMgha bahiSkRtaH" pravacana parIkSA, pRSTha 242 isa para bhI vallabha ne apane haTha kadAgraha ko nahIM chor3A para kahA jAtA hai ki _ 'hAriyA juvArI duNA khele' jinavallabha ne isa garbhApahAra kalyANaka ke alAvA bhI jinavacanoM meM aneka kriyAoM kI sthApa usthApa karake apanA 'vidhimArga' nAma kA eka nayA mata sthApana kara jainasamAja meM phUTa kusampa ke aise bIja bo diye ki jisake phala jainasamAja Aja paryanta cakha hI rahA hai| __pAThaka svayaM soca sakate haiM ki yadi vallabha utsUtra prarupaka nahIM hotA aura abhayadevasUri kA paTTadhara hotA to usako abhayadevasUri ke samudAya se alaga mata nikAlane kI jarurata hI kyA thI? ataH jinavallabha utsUtra prarupaka thA aura usane abhayadevasUri ke samudAya se alaga vidhimArga nAma kA nayA mata nikAlA thaa| aba to jinavallabha ke dila meM kevala eka bAta hI pUrNa taura se khaTakane lagI ki itanA hone para bhI maiM AcArya nahIM bana skaa| do tIna varSa taka isa bAta kI koziza meM bhramaNa kiyA parantu kisI ne vallabha ko AcArya nahIM bnaayaa| kAraNa, eka to vallabha utsUtravAdI thA, dUsare zrIsaMgha ne usako saMgha bAhara bhI kara diyA thA, tIsare nahIM thA vallabha ke koI ziSya aura nahIM thA koI guru, cauthe vallabha ke utsUtra mata meM abhI taka do hI saMgha the, eka to zramaNasaMgha jo eka vallabha, dUsarA zrAvaka saMgha jo cittaur3a ke canda vyakti jo vallabha ko mAnane vAle, Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww inake alAvA sAdhvI yA zrAvikA koI nahIM thii| kAraNa, usa samaya kA mahilA samAja apane dharma para itanA dRr3ha thA ki kaI puruSa vallabha ke anuyAyI banane para bhI unakI aurateM dharma se vicalita nahIM huI para vallabha ne apane anuyAyI zrAvakoM ke gharoM meM kleza kusampa DalavA kara kucha auratoM ko apane pakSa meM banAkara bar3I muzkila se tIna saMgha banAye, para vallabha kI maujUdagI meM usake pAsa kisI strI puruSa ne dIkSA nahIM lii| ataH vallabha ke do saMgha aura bAda meM tIna saMgha hI rhe| jinavallabha ko AcArya pada kI abhilASA to pahale se hI thI, phira devabhadra kA saMyoga mila gyaa| para yaha samajha meM nahIM AtA hai ki devabhadrAcArya vallabha ke dhokhe meM kaise A gaye ki usane vallabha ko cittaur3a le jA kara vi. saM. 1167 meM AcArya banA diyA: vaha bhI abhayadevasari kA paTTadhara / jisa abhayadevasari ke svargavAsa ko usa samaya 32 varSa ho gujare the| yahI kAraNa thA ki usa samaya kI janatA vallabha ko jAragarbha ke sadRza AcArya kahA karatI thI, bAta bhI ThIka thI ki jisa pati ke dehAnta ke bAda 32 varSoM se putra janma le usako jAragarbha na kahA jAya to aura kyA kahA jAya? yahI hAla jinavallabha kA huaa| jainasamAja kI takadIra hI acchI thI ki jinavallabha AcArya banane ke bAda kevala cha: mAsa hI jIvita rhaa| yadi vaha adhika jIvita rahatA to na jAne jainasamAja ke liye kyA kyA ujAlA kara jAtA !! kisI rAjAne apanI maujUdagI evaM apane hAthoM se apane yogya putra ko rAjatilaka kara saba adhikAra suprata kara diyA, para koI rizvatakhorA eka calate phirate ijjatahIna ko lAkara rAjA banA de to kyA janatA usako rAjA mAna legI? hagija nhiiN| yahI hAla jinavallabha kA huA, ataH vallabha ko abhayadevasUri ke paTTadhara banA dene se abhayadevasUri kA paTTadhara nahIM kahA jA sakatA hai| kAraNa, abhayadevasUri to zuddha candrakula kI paramparA meM hai aura abhayadevasUri kI santAna paramparA bhI abhayadevasUri ke nAma se calatI AI hai| dekhiyejinezvarasUri kurcapurA gacchIya caityavAsI vidhimArga sthApaka jinavallabhasUri jinacandrasUri abhayadevasUri vardhamAnasUri jinadattasUri (kharatara zAkhA) jinazekharasUri (rudrapAlI zAkhA) Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 79 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww padmaprabhasUri jinacandra padmacandra / jinapati vimalacandra dharmaghoSasUri jinezvara abhayadeva isa khurzI nAmA se pAThaka samajha sakate haiM ki abhayadevasUri ke sAtha vallabha kA kyA sambandha hai? kucha nahIM / kharatara mata kI maryAdA kA saMyojaka jaise jinapati evaM jinezvarasUri (dvitIya) thA vaise hI rudrapAlI maryAdA bAMdhane vAlA abhayadevasUri thaa| yaha to huI jinavallabhasUri ke utsUtra se 'vidhimArga' matotpatti kI bAta / Age cala kara isa vidhimArga kA nAma kharatara kisa prakAra huA vaha batalAyA jAyegA, jisako pAThaka khUba dhyAna lagAkara pddh'eN| devabhadrAcArya ne saMgha se khilApha ho zrI saMgha se bahiSkRta hue vallabha ko AcArya banA kara zrI saMgha meM eka phUTa ke vRkSa kA bIja bo diyA thA aura usako phalA phUlA dekhane kI bar3I bar3I AzAoM ke pula bAMdha rahA thA, para bhAgyavazAt cha: mAsa meM hI vallabhasUri kA dehAnta ho jAne se devabhadra kI saba kI saba AzAyeM miTTI meM mila gii| yadi devabhadra itane se hI saMtoSa kara letA to vaha phUTa rupI vRkSa vahIM naSTa ho jAtA, para devabhadra bhI eka haThIlA puruSa thA ki apane hAthoM se lagAyA huA vRkSa apanI maujUdagI meM hI naSTa kaise ho jAya ? devabhadra ne vallabha ke paTTadhara banAne ke liye bahuta koziza kI parantu aise kAle karma kisa ke the ki una utsUtra prarupaka evaM zrIsaMgha se bahiSkRta jinavallabha kA paTTadhara bane? dUsare jinavallabha ke na thA sAdhu, na thI sAdhvI phira kisa jAyadAda para usakA paTTadhara bane? kudarata kA yaha eka niyama hai ki jaise ko taisA mila hI jAtA hai| isa niyamAnusAra devabhadrAcArya ko eka somacandra nAmaka muni mila gyaa| somacandra ne vi. saM. 1141 meM dharmadevopAdhyAya ke pAsa dIkSA lI thii| ApakI prakRti ugra evaM kharatara thii| Apa padavI ke bar3e hI pipAsu the para padavI ke yogya eka bhI guNa Apane sampAdita nahIM kiyA thaa| yahI kAraNa hai ki karIbana 28 varSoM se koziza karane para bhI Apako kisI ne eka choTI sI padavI bhI nahIM dii| isase pAThaka samajha sakate haiM ki sAdhu somacandra ke andara kitanI yogyatA thI? phira bhI somacandra hatAza na hokara padavI ke liye koziza karatA hI rahA / ThIka usa samaya devabhadra kI bheMTa somacandra se huii| Apasa meM vArtAlApa arthAt vacanabandhI ho gii| Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww zAyada yaha vacanabandhI jinavallabha kI SaT kalyANakAdi utsUtra prarupaNA ko mAna kara usakI hI prarupaNA karane kI hogii| khaira, somacandra ne devabhadrAcArya ke kahane ko maMjUra kara liyA kyoMki garajavAn kyA nahIM karatA hai| jinavallabha kA dehAnta hone ke bAda 2 varSa se arthAt vallabha kA dehAnta vi. saM. 1167 meM huA taba vi. saM. 1169 meM devabhadra ne somacaMdra ko cittaur3a le jAkara vallabha kA paTTadhara banA diyA aura usa somacandra kA nAma jinadattasUri rakha diyaa| isase pAyA jAtA hai ki ina utsUtra vAdiyoM ke usa samaya sivAya cittaur3a ke koI sthAna hI nahIM hogaa| devabhadra bhI eka pakSapAta kA bAdazAha thA, kAraNa yadi usako vallabha kA paTTadhara hI banAnA thA to vallabha ke pAsa zekhara nAma kA sAdhu rahatA thA aura vaha vallabha kA saMbhogI bhI thA taba usa saMbhogI sAdhu ko chor3a visaMbhogI somacaMdra ko vallabha kA paTTadhara banAyA yaha to usane jAna bUjha kara una donoM ko Apasa meM lar3Ane kA hI kAma kiyA thaa| zAyada isakA kAraNa yaha ho ki devabhadra aura zekhara ke Apasa meM kalaha ho gayA thA aura devabhadra ne zekhara kA galA ghoMTa kara nikAla diyA thaa| ataH devabhadra ne dveSa ke kAraNa saMbhogI sAdhu zekhara ko chor3a kara visaMbhogI somacandra ko sUri banAyA hogaa| muni zekhara bhI devabhadra evaM somacandra se kama nahIM thaa| usane bhI apanI alaga pArTI banAnI zuru kara dI aura usameM zekhara ko saphalatA bhI milatI gii| kAraNa, jinadatta kI kharatara prakRti ke kAraNa sAdhu unase rAjI nahIM para nArAja hI rahate the| basa muni zekhara ko saphalatA milane kA yahI vizeSa kAraNa thaa| samaya pAkara muni zekhara bhI sUri bana gayA aura jinavallabha ke 'vidhimArga' ke do Tukar3e ho gye| eka kA AcArya jinadatta taba dUsare kA AcArya jinazekhara / prazna-jinadatta sUri to saM. 1169 meM AcArya hue taba jinazekharasUri AcArya kaba huye? uttara-kharataragaccha kI paTTAvalI pRSTha 11 para likhA hai ki : saMvat 1205 rudrapallyAM chadmanA sUripadaM gRhItaM jinazekhareNa tato rUddaliyA gaNa jAtaH / arthAt 1205 meM jinazekhara AcArya huye| 1. "apara dine jinazekhareNa sAdhu viSaye kiMcitkalahAdikaM yuktaM kRtaM, tato devabhadrAcAryeNa gale gRhItvA niSkAzita ityaadi|" "pravacana parIkSA, pRSTha 251" Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 81 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww prazna-jaba samvat 1205 meM jinazekhara AcArya huA taba bAbU pUrNacandrajI sampAdita zilAlekha khaNDa tIsarA pRSTha 12 para eka zilAlekha meM vi. saM. 1147 meM kharataragacchIya jinazekharasUri ne mUrti kI pratiSThA karavAi likhA hai| uttara-yaha lekha jAlI hai, kAraNa 1147 meM na to jinazekhara sUri banA thA na kharatara zabda kA janma hI huA thA, na jinazekhara sUri kharatara hI thA aura na isa zilAlekha kI mUrti hI jaisalamera meM hai| isakI AlocanA prathama bhAga meM kara dI gaI hai| kharataroM ne kharatara zabda kI prAcInatA sAbita karane ko yaha jAlI lekha chapAyA hai, parantu itanI akla bhI to kharataroM meM kahA~ hai ki kalpita lekha likhane ke pUrva usakA samaya to milA lete, jaise jinezvarasUri ke zAstrArtha aura kharatara biruda kA samaya kharataroM ne vi. saM. 1024 kA likha mArA hai, dekho 'kharataramatotpatti dUsarA bhAga' / tathA vardhamAnasUri ko 1088 meM AbU ke maMdira kI pratiSThA karAnA likha mArA hai, isI prakAra Adhunika kharataroM ne 1147 kA jAlI lekha chapA diyA hai| isa prakAra kalpita lekha likhanA to kharataroM ne janmasiddha hakka evaM apanA siddhAnta hI banA liyA hai aura kalpita mata meM kalpita lekha likhA jAya to isameM Azcarya karane kI bAta hI kyA hai| khaira, jinadattasUri ne AcArya banane ke bAda kyA kiyA jinako bhI maiM yahAM darja kara detA huuN| __ jinadattasUri ne isa nUtana mata kI vRddhi ke lie eka mithyAtvI cAmuNDA devI kI ArAdhanA kii| jisake maTha meM pUrva jinavallabha bhI ThaharA thaa| para devI devatA bhI to itane bhole nahIM hote haiM ki aise zAsana bhaMjakoM kA sAtha deM arthAt na saphalatA milI thI jinavallabha ko aura na milI jinadatta ko / phira bhI jinadatta bhadrika logoM ko kahatA thA ki devI cAmuNDA mere basa ho gii| ataH kaI loga jinadatta ke mata ko cAmuNDika mata kahane laga gye| mahopAdhyAya dharmasAgarajI ke matAnusAra isa ghaTanA kA samaya vi. saM. 1201 kA kahA jAtA hai| jinadatta ne jinavallabha ke trividha saMgha ko bar3hA kara caturvidha saMgha banA diyaa| _ 'pAkhaNDe pUjyate lokA / ' saMsAra meM tattva-jJAna ko jAnane vAle loga bahuta thor3e hote haiN| jinadattasUri ke jIvana se yaha bhI patA milatA hai ki vaha kisI ko yaMtra, kisI ko maMtra, kisI ko taMtra aura kisI ko roga nivAraNArtha 1auSadhiyAM vagairaha batalAyA karatA thaa| ataH jinavallabha kI bajAya jinadatta ke bhaktoM kI saMkhyA bar3ha gaI ho to yaha asambhava bhI nahIM hai, kyoMki janatA hamezA bhautika sukhoM 1. dekho-kharataroM kI mahAjana vaMza muktAvalI nAmaka kitAba / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 ko cAhane vAlI hotI hai| vi. saM. 1204 meM jinadattasUri pATaNa jAtA hai aura eka dina vaha mandira meM gyaa| vahAM para kucha rakta ke chIMTe dekhe| isa nimitta kAraNa se usake mithyAtva karma kA prabala udaya ho AyA aura usane yaha mithyA prarupaNA kara DAlI ki striyoM ko jinapratimA kI pUjA karanA nahIM kalpatA hai| ataH koI bhI strI jina pratimA kI pUjA na kare ityaadi| usa samaya kA pATaNa jainoM kA eka kendra thaa| kevala 1800 ghara to karor3apatiyoM ke hI the / paramArhata mahArAja kumArapAla vahAM kA rAjA thaa| kalikAlasarvajJa hemacandrAcArya evaM rAjaguru kakkasUri jaise jinazAsana ke stambha AcArya vahAM vidyamAna the| isa hAlata meM jinadatta kI isa prakAra utsUtra prarupaNA ko paTTaNa kA zrIsaMgha kaise sahana kara sakatA thA? jaba jinadatta kI utsUtra prarupaNA ke samAcAra una zAsanastaMbha dhuraMdhara AcAryoM ke kAnoM taka pahuMce to unako bar3A hI duHkha huaa| kAraNa, jinavallabha kI vIra garbhApahAra rupI utsUtra prarupaNA to abhI zAsana ko kAMTA khIlA kI bhAMti khaTaka hI rahI thI, phira jinadatta ne isa prakAra utsUtra prarupaNA kyoM kI hai? jainAgamoM meM celanA, sivA, prabhAvatI, mRgAvatI, jayanti, sulasA aura draupadI vagairaha aneka mahilAoM ne paramezvara kI dravya bhAva se pUjA kI, jisake ullekha AgamoM meM spaSTa milate haiN| ataH isake lie sabhA karake jinadattasUri ko samajhAnA caahiye| yadi vaha samajha jAya to ThIka, nahIM to jinadatta kA saMgha se bahiSkAra kara denA caahiye| jaise ki jinavallabha kA zrIsaMgha ne bahiSkAra kara diyA thA, ityaadi| isa bAta kI nagara meM khUba garamAgarama carcA cala pdd'ii| jinadattasUri eka haTakadAgrahI vyakti thaa| usane Andolana kI bAta suna kara socA ki eka tarapha to rAjA kumArapAlAdi sakala zrAddha saMgha tathA dUsarI ora hemacandrasUri Adi zramaNa saMgha hai| yahAM merI kucha bhI calane kI nahIM hai, ataH rAtri meM eka zIghragAmI UMTa maMgavA kara usa para savAra ho rAtri meM hI palAyana kara gayA, jaise pulisa ke bhaya se cora palAyana kara jAte haiN| jinadatta pATaNa se UMTa para savArI kara thor3e hI samaya meM jAvalIpura pahuMca gayA, taba jAkara usane thor3A nirbhayatA kA zvAsa liyA, jaise cora pallI meM jAkara nirbhayatA kA zvAsa letA hai| subaha zrIsaMgha ne khabara maMgAI to mAlUma huA ki jinadatta to rAtri meM hI palAyana kara gayA hai| ataH zrIsaMgha ne yaha nizcaya kiyA ki jahAM jinadatta gayA ho vahAM ke zrIsaMgha ko likha diyA jAya ki yadi jinadatta Apake yahAM strI jinapUjA Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 83 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww niSedha kI mithyA prarupaNA kare to Apa usako saMgha bAhara kara deN| yahAM kA saMgha Apake sammata hai ityaadi| jaba jinadatta jAvalIpura meM pahu~cA to vahAM ke logoM ko bar3A Azcarya huA ki jinadattasUri ko to pATaNa meM dekhA thA, Aja yahAM kaise A gaye? isa zaMkA ke nivAraNArtha zrIsaMgha ke agresaroM ne jAkara jinadatta se pUchA to uttara diyA ki maiM auSTrI vidyA se AyA huuN| pahale to logoM ne samajhA ki auSTrI koI vidyA hogI, para bAda meM pApa kA ghar3A phUTa gayA aura logoM ko mAlUma ho gayA ki jinadatta UMTa para savAra hokara AyA hai| usa samaya tAra yA DAka kA sAdhana nahIM thA ki eka prAnta ke samAcAra dUsare prAnta meM jaldI hI pahuMca jAya, phira bhI logoM ne patA lagA hI liyaa| jinadattasUri kaI dina to cupacApa rahA, para bAda to Apane apanI prakRti kA paricaya denA zuru kiyA arthAt striyoM ko jinapUjA niSedha karanA zuru kiyA / para jAvalIpura kA zrIsaMgha itanA bholA nahIM thA ki jinadatta kI utsUtra prarupaNA ko mAna kara apanA ahita karane ko taiyAra ho| jaba saMgha agresaroM ne jinadatta se pUchA ki kisI zAstra meM striyoM ko jinapUjA karanA niSedha kiyA hai ? uttara meM jinadatta ne apanI khara prakRti ke paricaya ke alAvA kucha bhI pramANa nahIM btlaayaa| ataH loga jinadatta kI khara prakRti ke kAraNa kharatara kahane lge| basa, vahAM ke zrIsaMgha ne jinadatta ko kahA are ye to kharatara to kharatara hI niklaa| isa prakAra kaha kara saMgha bAhara kara diyaa| jinadatta ke mata kA nAma cAmuNDa to pahale hI thaa| UMTa para savAra hone se logoM ne isa mata kA nAma auSTrIka mata rakha diyA aura tIsarA kharatara nAma bhI isa jinadatta ke kapAla meM hI likhA huA thA ki logoM ne jinadatta ke mata ko kharatara mata kahanA zuru kara diyaa| yaha inakI kharatara prakRti kA hI dyotaka thaa| jinadattasUri jaise cAmuNDa aura auSTrIka nAma se khIjatA evaM krodha karatA thA, vaise hI kharatara nAma se bhI sakhta nArAja hotA thaa| kAraNa, yaha nAma bhI apamAnasUcakatA hI thaa| isa prakAra isa mata ke kramazaH tIna nAmoM kI sRSTi paidA huI thI jisameM kharatara nAma Aja bhI jIvita hai| jaina dharma meM mUrtipUjA kA niSedha sabase pahale jinadattasUri ne hI kiyA hai, 1. "jiNapUA vigghakaro hiMsAIparAyaNo jayadi vigyo / jinapUA vighnakAro yajJapAta kI pravacana upadhAni // " 2. uSTravAhanArUDhau pattanAjjavAlIpuraM prAptaH / pra. pa., pRSTha 268 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 ~ ~ ~ ~ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww bAda loMkAzAha vagairaha ne to usa jinadattasUri kA anukaraNa hI kiyA hai| hAM jinadattasUri ne kevala striyoM ko jinapUjA karane kA niSedha kiyA taba lokAzAha ne strI aura puruSa donoM ko jinapUjA kA niSedha kara diyA para inakA mUla kAraNa to jinadattasUri hI the| yadi jinadattasUri kI mAnyatA thI ki tIrthaMkara puruSa the unako striyAM chU nahIM sakatI haiM para vartamAna caubIsa tIrthaMkaroM meM unnIsave mallinAtha tIrthaMkara to strI the| kharatariyoM ke liye mallinAtha kI mUrti pUjanA rakha dete to bicArI kharatariyAM jinapUjA se to vaMcita nahIM rahatIM, para jinadattasUri meM usa samaya itanI akala hI kahAM thI? usane to mithyAtva ke prabalodaya se striyoM ko jinapUjA karanA niSedha kara hI diyaa| phira bhI jaina zAsana kI takadIra hI acchI thI ki jinadattasUri ne eka strI ko hI AzAtanA karatI dekha striyoM ko hI jinapUjA karanA niSedha kiyaa| yadi isI prakAra kisI puruSa ko AzAtanA karatA dekhatA to puruSa ko bhI pUjA karanA niSedha kara detaa| ___ Age cala kara jinadattasUri ne to yahAM taka Agraha kara liyA ki striyAM jina tIrthaMkara ko chU nahIM sakatI thIM to ve una kI pratimAoM ko kaise chU sakatI haiN| isa bAta kA usane kevala jabAnI jamAkharca hI nahIM rakhA thA para apane granthoM meM lekha bhI likha diyaa| dekho jinadattasUri kRta kulaka jisa para jinakuzalasUri ne vistAra se TIkA racI hai jisameM likhA hai ki : saMbhavai akAle'vihu kusumaM mahilANa teNa devANAM / pUAI ahigAro, na oghao suttanidiTTho // 1 // na chiviMti tahA dehaM osaraNe, bhAvajiNavariMdANaM / taha tappaDimaMpi sayA pUaMti na saGkanArio // 2 // pra. pa., pR. 371 yahI kAraNa hai ki kharatara mata meM Aja bhI striyAM jinapUjA se vaMcita rahatI haiM / itanA hI kyoM para jaisalamerAdi kaI nagaroM ke mandira kharataroM ke adhikAra meM haiM, vahA~ anya gacchavAloM kI oratoM ko kharatara jinapUjA nahIM karane dete haiM, isa antarAya kA mUla kAraNa to jinadattasUri hI haiM / isI prakAra mahopAdhyAyajI dharmasAgarajI ne apane pravacana parIkSA nAmaka grantha ke pRSTha 267 para likhA hai ki : aha aNNayA kayAI, rUhiraM daThUNa jiNahare rUTTho / itthINa pacchitaM dei, jiNapUapaDisehaM // 35 // Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 85 wwwwwwwwwwwwwwwar saMghutti bhayapalANo, paTTaNao uTTavAhaNArUr3ho / patto jAvalIpuraM, jaNakahaNe bhaNai vijjAe // 36 // isa prakAra jinavallabhasUri ke 'vidhimArga' mata kA nAma jinadattasUri kI khara prakRti ke kAraNa kharatara huA hai| phira bhI usa samaya yaha kharatara nAma apamAnasUcaka hone se kisI ne bhI nahIM apanAyA thaa| hAM bAda dina nikala jAne se jinakuzalasUri ke samaya usa apamAnasUcaka kharatara zabda ko gaccha ke rupa meM pariNita kara diyaa| basa usa dina se yaha kharatara zabda gaccha ke sAtha cipaka gayA jaise lohe ke sAtha kITA cipaka jAtA hai| prazna-yadi kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI khara prakRti se huI hotI aura yaha zabda apamAna ke rupa meM hotA tathA isa kharatara zabda se jinadattasUri sakhta nArAja hotA to jinadattasUri kI karAI huI pratiSThAvAlI mUrtiyoM ke zilAlekhoM meM khuda jinadattasUri apane ko 'kharataragaccha suvihita gaNAdhIza' kyoM likhate? jaise jaitArana grAma meM kaI mUrtiyAM jinadattasUri kI pratiSThA karavAI huI Aja bhI vidyamAna haiM aura una mUrtiyoM para zilAlekha bhI khude huye maujUda haiN| dekhiye namUne ke taura para katipaya shilaalekh| "saM. 1171 mAgha zukla 5 gurau saM. hemarAjabhAryahemAde pu. sA. rupacanda rAmacandra zrIpArzvanAtha viva karApitaM a. kharatara gacche suvihita gaNAdhIza zrI jinadattasUribhiH" ___"saM. 1174 vaizAkha zuklA 3 saM. ma............bhAryahemAdeM pu....... candraprabhaviva ........ pra. kharatara gacche suvihita gaNAdhIza zrI jinadattasUribhiH" "saM. 1181 mAgha zukla 5 gurau prAgvaTa jJAtiya saM. dIpacandra bhArya dIpAdeM pu. abIracandra amIcandra zrI zAntinAtha biMba karApitaM pra. kharatara gacche suvihita gaNAdhIzvara zrIjinadattasUribhiH" / "saM. 1167 jeTha vadI 5 gurau sa. renulAla bhArya ratnAdeM pu. sA. kunaNamala zrIcandraprabha viMva karApita pra. suvihita kharatara gacchegaNAdhIzvara zrIjinadattasUribhiH" inake alAvA jaisalamera ke zilAlekhoM meM saM. 1147 ke zilAlekha meM kharatara gacche jinazekharasUri kA nAma AtA hai tathA aura bhI kisI sthAna para aisI mUrtiyAM hogii| ataH ina zilAlekhoM se pAyA jAtA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri se nahIM para Apake pUrvavartI AcArya jinezvarasUri se hI huI hogii| uttara-1147 kI mUrti evaM zilAlekha ke liye to maiMne prathama bhAga meM samAlocanA kara dI thI ki na to jaisalamera meM 1147 vAlI mUrti hai aura na 1147 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 meM jinazekharasUri kA astitva hI thaa| kAraNa, kharataragaccha kI paTTAvalI meM jinazekharasUri kA samaya vi. saM. 1205 kA likhA hai| ataH yaha lekha kharataroM ne kharatara zabda ko prAcIna banAne ke liye jAlI chapAyA hai| isI prakAra jaitAraNa kI mUrtiyoM ke lekha bhI kalpita haiN| cora corI karatA hai para usameM kahIM na kahIM corI pakar3I jAne ke liye truTi raha hI jAtI hai| uparokta zilAlekhoM meM caturtha zilAlekha 1167 kA hai jaba jinadattasUri ko sUri pada vi. saM. 1169 meM huA thA? usake pUrva jinadatta kA nAma somacandra thaa| jaba jinadatta nAma kA janma hI 1169 meM huA to 1167 ke zilAlekha meM jinadatta kA nAma A hI kaise sakatA thA? kyoMki janma ke pUrva nAma ho hI nahIM sakatA hai| ataH pUrvokta saba lekha jAlI evaM kalpita haiN| ina lekhoM kI lipi kI ora dRSTipAta karane se sApha sApha mAlUma hotA hai ki yaha lipi bArahavIM zatAbdI kI nahIM para satrahavIM zatAbdI kI hai ki jisa samaya mahopAdhyAyajI dharmasAgarajI aura jinacandrasUri kI Apasa meM kharatara zabda kI utpatti ke viSaya meM khUba dvandvatA cala rahI thii| usa samaya jinacandrasUri ne bhaviSya meM kharatara zabda ko prAcIna siddha karane ke liye isa prakAra nIca karma kiyA hai| para usa samaya jinacandra ko yaha vizvAsa nahIM thA ki Age cala kara eka jamAnA aisA AvegA ki lipi zAstra ke jAnakAra sau sau varSa kI lipiyoM ko pahacAna kara jAlI lekhoM ke parde cIra ddaaleNge| bhalA jinadattasUri ne jaise mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI hai vaise koI grantha bhI nirmANa kiyA hai| do paMktiyoM ke zilAlekha meM to unhoMne apane ko suvihita kharataragacche gaNAdhIza honA likha diyA, taba unake granthoM kI lambI caur3I prazastiyoM meM kharatara zabda kI gandha taka bhI nhiiN| itanA hI kyoM para unake pIche jinacandra aura jinapati ke granthoM meM bhI kharatara zabda kI bU taka na mile| yaha satrahavIM zatAbdI ke jinacandra kI kAlI karatUtoM ko spaSTa siddha jAhira kara rahI haiN| ataH usake khudAye hue jAlI zilAlekhoM se kharatara zabda prAcIna nahIM para arvAcIna hI siddha hotA hai| kyoMki jo vyakti jhUThA hotA hai vahI aisA nIca karma karatA hai| merI likhI kharataramatotpatti bhAga 1-2 ke pramANoM se yaha siddha ho cukA hai ki kharatara zabda gaccha ke rupa meM vikrama kI caudahavIM zatAbdI se likhA jAnA zuru huA hai| isake pUrva yaha apamAna ke rupa meM hI samajhA jAtA thaa| kyoMki jinadattasUri kI prakRti se paidA huA bArahavIM zatAbdI kA kharatara zabda caudahavIM zatAbdI taka gupta rupa meM rahe, isakA kAraNa yahI ho sakatA hai ki yaha apamAnasUcaka zabda thA ki kisIne isako nahIM apanAyA thaa| Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 87 jhUTha bolanA jhUTha likhanA to isa kharataramata kA zuru se mUla siddhAnta hI hai| jaba ye khAsa bhagavAna aura pUrvAcAryoM ke vacanoM ko anyathA karane kA bhI Dara nahIM rakhate haiM to jhUTha lekha likhane kA to bhaya hI kyoM rakkheM? kharataroM ne jinezvarasUri ko hI kyoM para vardhamAnasUri, udyotanasUri aura gaNadhara saudharma evaM gautama ko bhI kharatara likha diyaa| yaha bhI kharataroM ke hI likhe hue lekha haiN| ataH jaitAranAdikI mUrtiyoM para kharataroM ke khudAye hue jAlI lekhoM para koI bhI vyakti vizvAsa kara dhokhe meM na Ave / kyoMki ve lekha satrahavIM zatAbdI meM jinacandra ne khudAye haiM aura una zilAlekhoM kI lipi bhI satrahavIM zatAbdI kI lipi se milatI julatI hai| yaha to eka namUnA mAtra hI batalAyA hai para isa prakAra to kharataroM ne kaI anartha kiye haiN| pravacana parIkSA nAmaka grantha meM upAdhyAya dharmasAgarajI mahArAja likhate haiM ki : jeNaM jiNadattamae, purANapADhaNamaNNahA karaNe / paraloabhayabhIA, ajjavi dIsaMti vesaharA // 46 // arthAt jinadatta ke mata meM purANe pAThoM ko curAne evaM raddobadala karane vAle Aja bhI kaI veSadhArI vidyamAna haiN| yaha bAta upAdhyAyajI ne kevala idhara udhara kI sunI huI bAtoM ke AdhAra para hI nahIM likhI hai, para apane nADola (nAradapurI) ke bhaMDAra kI purANI pratiyoM se jaisalamera kI pratiyoM kA milAna karake hI likhI hai| para jaba khAsa gaNadhara bhagavAna ke AgamoM ko bhI anya yA prarupane meM kharataroM ko bhaya evaM lajjA nahIM hai to dUsaroM kA to kahanA hI kyA hai? ataH kharatara mata caurAsI gacchoM meM gaccha nahIM para utsUtravAdI matoM meM eka mata hai jo uparokta pramANoM se sAbita ho cukA hai| prazna-yadi Apake kathanAnusAra vidhimArga evaM kharataramata utsUtra se hI paidA huA hai to phira isa mata kI isa prakAra vRddhi honA aura hajAroM logoM kA isako mAnanA aura Aja sAta ATha sau varSoM se avicchinna rupa se calA AnA kaise mAnA jA sakatA hai? uttara-isake liye pahale to Apako 'kharataroM kI bAteM' nAma kI pustaka maMgavA kara par3hanA cAhiye jo zrImAn kesaracandajI corar3iyA kI likhI huI hai| basa ! ApakA samAdhAna svayaM ho jaayegaa| dUsare mata calanA tathA usakI vRddhi honA yA hajAroM logoM kA mAnanA aura sAta ATha sau varSa taka calA AnA yaha saba bAteM ekAnta satyatA ke sAtha kucha bhI sambandha nahIM rakhatI haiM kyoMki Apa svayaM soca Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwr MANANNINNNNNNNNNNN sakate ho ki Aja duniyA meM saiMkar3oM dharma pracalita haiM jisameM kaI aise bhI dharma haiM ki jinako kharatara bhAI bhI mithyA dharma mAnate haiM ve saiMkar3oM hajAroM varSoM se avicchinna rupa meM cale Ate haiN| unakI vRddhi evaM mAnane ke lie lAkhoM karor3oM AdamI unako mAnate bhI haiM phira bhI satya kI kasauTI para kasane se ve mithyA dharma hI sAbita hote haiN| ataH kevala kisI mata kI vRddhi evaM usako hajAroM lAkhoM AdamiyoM ke mAnane mAtra se hI satyatA nahIM kahI jAtI hai| Apa dUra kyoM jAveM khAsa jainoM meM hI dekhiye eka digambara samudAya hai jisako hamAre kharatara mata vAle jaina siddhAnta se khilApha samajhate haiM unako bhI lAkhoM manuSya mAnate haiM, vaise hI loMkAmata evaM DhUMDhiyA mata ko bhI samajha lIjiye ki unhoMne binA guru mata nikAlA vaha Aja taka cala hI rahe haiM aura karIba do tIna lAkha manuSya unako pUjyadRSTi se bhI dekhate haiN| isI mAphika kharatara mata ko bhI samajha lIjiye, phira bhI yaha kahanA par3atA hai ki kharataroM ne to karor3oM ko jaina saMkhyA se thor3e se anabhijJoM ko bhagavAna mahAvIra ke cha: kalyANaka manAkara tathA striyoM ko jinapUjA chur3Akara apane anuyAyI banAye para loMkA-DhUr3hiyoM ne to lAkhoM jainoM se hI do tIna lAkha manuSyoM ko mUrtipUjA chuDAkara apane anuyAyI banA liye| batalAiye isameM vizeSatA kharataroM kI hai yA dUr3hiyoM kI? ataH Apa samajha sakate ho ki mata calane meM tathA usako bahuta manuSya mAnane mAtra se hI satyatA nahIM samajhI jAtI hai| ataH mere pUrva pramANoM se spaSTa siddha ho gayA hai ki jinavallabha kA 'vidhimArga' aura jinadatta ke kharataramata ne utsUtrabhASaNa se janma liyA hai aura kadAgraha se hI yaha Aja paryanta jIvita rahA hai| prazna-kaI loga yaha bhI kahate haiM ki yadi jinadattasUri Adi AcArya utsUtra prarupaka hote to grAma grAma unakI chatriyeM, pAdukAeM, mUtiyeM aura dAdAbAr3iyeM kyoM banatIM tathA tIrthaMkaroM ke mandiroM meM unakI pAdukA kyoM hotI? uttara-dAdAjI ne apane guNoM se pUjA nahIM pAI thii| unhoMne apane para utsUtra prarupaNA ke kalaMka ko chipAne ke liye eka jAla raca kara aisA jaghanya kAma kiyA thA, varanA inake pUrva saikar3oM hajAroM AcArya hue the, para kisI ne apane hAthoM se apanI mUrtiyeM evaM pAdukAyeM pujavAne kI koziza nahIM kI thii| dekhiye jinadattasUri ke thor3e hI varSoM bAda AMcalagaccha meM eka dharmaghoSasUri nAma se AcArya hue, unhoMne apane zatapadI nAmaka grantha meM jinadattasUri ke liye likhA hai ki : 1. zrAvikA striyoM ne pUjA no niSedha kryo| 2. lavaNa (nimaka) jala, agni meM nokhavU ttheraakhyo| Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 89 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 3. derAsara meM juvAna vezyA nahIM nacAvI, kintu je nAnI ke vRddha vezyA hoya te nacAvavI evI dezanA krii| 4. gotradevI tathA kSetrapAlAdikanI pUjA thI samyaktva bhAge nahIM ema TherAvyuM / 5. ame ja yugapradhAna chIe ema manAvA mAMDyuM / 6. valI evI dezanA karavA mAMDI ke eka sAdhAraNa khAtAnuM bAjoTha (peTI) rAkhavU, tene AcArya no hukama laI ughADavU / temAMnA paisAmAMthI AcAryAdikanA agni-saMskAra sthAne stUpAdika karAvavI tathA tyAM yAtrA ane ujaNIo karavI / 7. AcAryoMnI mUrtiyo kraavvii| 8. cakrezvarInI stutimAM jinadattasUrie kahuM che ke vidhimArganA zatruonA galA kApI nAkhanAra cakrezvarI mokSArthI jananA vighna nivaaro| zatapadI' gurjara anuvAda, pRSTha 149 aisI paccIsa bAteM jinadattasUri ke liye likhI haiM jisake andara se kevala namUne ke taura para maiMne 8 bAteM Upara likhI haiM, jisase pAThaka samajha sakate haiM ki jinadattasUri kI anya gacchIyoM ke sAtha kaisI bhAvanA thI ki una sabake gale kaTavA DAlane kI cakrezvarI devI se prArthanA karate haiN| isakA kAraNa yaha ho sakatA hai ki jinavallabha ne mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI prarupaNA kara apanA 'vidhimArga' nAmaka mata nikAlA tathA unake paTTadhara jinadattasUri ne striyoM ko jinapUjA niSedha kara utsUtra prarupaNA kii| yahI kAraNa thA ki zrIsaMgha ne unako saMgha bAhara kara diyA, jisase ruSTamAna hokara unakA kucha baza nahIM pahuMcA taba jAkara cakrezvarIdevI se prArthanA kara apane tapta hRdaya ko zItala kiyaa| aisA vyakti Apa pujAne ke liye makAna meM peTI rakhavA kara paisA DalavAve aura una paisoM se dAdAvAr3I evaM pAdukAeM sthApana karAye isameM koI Azcarya kI bAta nahIM hai kyoMki jahA~ divAlA hotA hai vahAM isa prakAra kalpita ADambara kI jarurata rahA hI karatI hai| kAlAntara meM idhara to jaina sAdhuoM kA marudharAdi prAntoM meM vihAra kama huA, udhara kharataroM ke yatiyoM ne janatA ko dhanaputrAdika kA pralobhana dekara dAdAjI kI jhUThI jhUThI tArIpheM karake bahakA diyA evaM una bicAre bhadrika logoM ko dhokhA dekara unake dravya se dAdAvAr3I vagairaha banA lI aura ve loga apanAyata ke kAraNa jahA~ taka una utsUtravAdiyoM kI kuTilatA ko nahIM jAnate the vahA~ taka mAnate bhI the, isase kyA huA? karma siddhAnta se ajJAta loga dhana putrAdi ke pipAsu dAdAjI to kyA para 1. saMvata 1263 meM dharmaghoSasari ne prAkata bhASA kA zatapadI nAmaka graMtha racA thA, jisako saM. 1294 meM AcArya mahendrasiMhasUri ne usa prAkRta zatapadI se saMskRta zatapadI likhI, jisako vi. saM. 1951 meM zrAvaka ravajI devarAja ne gujarAtI anuvAda chpaayaa| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 bhairava bhavAnI aura pIra paigambara ke yahA~ bhI jAkara zira jhukA dete haiM to isameM dAdAjI kI kyA vizeSatA hai? parantu jaba ve loga ThIka taraha se samajhane lage ki ina utsUtravAdiyoM ke muMha dekhane se hI pApa lagatA hai evaM ve khuda utsUtra kI prarupaNA karake saMsAra meM DUbe haiM to unakI upAsanA karane meM sivAya nukasAna ke kyA ho sakatA hai ? ataH Aja ve dAdAvAr3iyeM bhUta evaM pizAca ke sthAnoM kI vRddhi kara rahI haiN| itanA hI kyoM para jo loga kharatara anuyAyI kahalAte haiM aura dhanaputrArtha kaI dAdAjI ke bhakta bana unakI upAsanA karate the, unako ulTA phala milane se unakI bhI zraddhA haTa gaI hai| zeSa rahe huye bhaktoM kI bhI yahI dazA hogii| aba jaina siddhAnta kI ora bhI jarA dekhiye ki jaina siddhAnta khAsa karmoM ko mAnane vAlA hai| pUrvasaMcita zubhAzubha karma ko avazya jhukanA par3atA hai, na isako deva chur3A sakatA hai na guru chur3A sakatA hai| itanA hI kyoM para laukika sukha yAnI dhana sampatti ke liye devaguru kI upAsanA karanA ye khAsa lokottara mithyAtva kA hI kAraNa hai aura jo loga tIrthaMkara devoM kI sevA upAsanA chor3a una utsUtravAdiyoM kI sevA upAsanA karate haiM to ve utsUtravAdI apane saMsAra kI vRddhi se kucha hissA una upAsakoM ko bhI deMge, inake alAvA aura kyA phala ho sakatA hai? anta meM apane pAThakoM ko sAvadhAna kara detA hU~ ki isa kharatara mata ke jAla se sadaiva baca kara raheM / kaI arsA taka to yaha loga bhadrikoM ko yaha kaha kara dhokhA diyA karate the ki Apa dAdAjI kI mAnyatA rakho Apako khUba dhana milegaa| para aba ve himAyata karane vAle bhI saphAcaTa ho baiThe haiM, ataH karma siddhAnta ko mAnane vAle isa prakAra ke dhokhe meM nahIM Ate haiN| ina camatkAra ke liye zrImAn kesarIcandrajI coraDiyA kI likhI 'kharataroM kI bAteM' nAma kI pustaka maMgA kara par3hiye ki jisase Apako ThIka rozana ho jAyegA ki ina dhUrta logoM ne kisa kisa prakAra kalpita bAteM banA kara janatA ko dhokhA diyA haiM aura aba inakI kisa prakAra se kalaI khula gaI aura kaise ha~sI ke pAtra bana gaye haiN| khaira isa tIsare bhAga ko maiM yahA~ hI samApta kara detA huuN| yadi isa viSaya meM kharatara jyAdA bakavAda kareMge to yahA~ bhI masAle kI kamI nahIM hai| eka machalI samudra ko gandA banA detI hai| kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki kharataramata kleza kadAgraha evaM utsUtra bhASaNa se paidA huA hai| isa mata ke logoM ne kaI prakAra se Sar3ayantra raca kara jainajagata ko nukasAna pahu~cAyA aura Aja bhI pahuMcA rahe haiM, itanA hI nahIM para ve rAjA bAdazAhoM se bhI nahIM cUke the| unake liye bhI kaI prakAra ke Sar3ayantra Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwww raca kara unako nukasAna pahu~cAne ke mithyA prayatna kiye the| jaise vikrama kI satrahavIM zatAbdI meM kharataramata meM eka mAnasiMha nAma kA sAdhu thA jo jinasiMhasUri nAma se kahalAyA jAtA thA tathA vaha apane ko jyotiSa-vidyA meM pravINa honA bhI kahatA thaa| usa mAnasiMha ne bAdazAha jahA~gIra ke liye eka aisA Sar3ayantra racA ki jisake liye bAdazAha jahA~gIra ko usake viruddha eka kaThora pharamAna nikAlanA par3A / itanA hI kyoM para bAdazAha ne apane rAja meM Ane kI bhI manAI kara dI thii| ina saba bAtoM ko svayaM bAdazAha ne apanI 'tujuka jahA~gIrI' nAmaka kitAba meM likhI thI jisako munzI devIprasAdajI jodhapura vAloM ne hindI anuvAda kara 'jahAgIra nAmA' nAma se I. sa. 1905 meM chapavAyA hai| vaha kitAba jodhapura meM milatI hai tathA isa samaya mere sAmane maujUda bhI hai| usa kitAba ke pRSTha 309 para nimnalikhita lekha mudrita hai| jisako par3hane se pAThaka svayaM soca leMge ki eka gandI machalI tamAma samudra ko kaise gandA banA detI hai arthAt eka kulakalaMka kupAtra ke jariye zAsana para kisa prakAra kalaMka lagatA hai| __ mAnasiMha sevar3A "bAdazAha likhatA hai ki sevar3e hindU nAstikoM meM se haiM jo sadaiva naMge sira aura naMge pAMva rahate haiN| unameM koI to sira aura dAr3hI mUcha ke bAla ukhAr3ate haiM aura koI muMDAte haiN| silA huA kapar3A nahIM pahanate / unake dharma kA mUlamantra yaha hai ki kisI jIva ko duHkha na diyA jAve / baniye loga inako apanA guru mAnate haiM, daNDavata karate haiM aura pUjate haiN| ina sevar3oM ke do paMtha haiN| eka tapA dUsarA karatala (kharatara ) / mAnasiMha karatara vAloM kA saradAra thA aura bAlacanda tapA kA / donoM sadA svargavAsI zrImAn kI sevA meM rahate the| jaba zrImAn ke svargArohaNa para khusaro bhAgA aura maiM usake pIche daur3A to usa samaya bIkAnera kA jamIdAra rAyasiMha bhuraTiyA jo ukta zrImAn ke pratApa se amIrI ke pada ko pahuMcA thA, mAnasiMha se mere rAjya kI avadhi aura dina dazA pUchatA hai aura vaha kalajIbhA jo apane ko jyotiSa vidyA aura mohanamAraNa aura vazIkaraNAdi meM nipuNa kahA karatA thA usase kahatA hai ki isake rAjya kI avadhi do varSa kI hai| vaha tuccha jIva usakI bAta kA vizvAsa karake binA chuTTI hI apane deza ko calA gyaa| phira jaba pavitra paramAtmA prabhu ne mujha nija bhakta ko apanI dayA se suzobhita kiyA aura maiM vijayI hokara rAjadhAnI Agare meM upasthita huA to lajjita hokara sira nIcA kiye hue darabAra meM AyA / zeSa vRttAnta usakA apanI jagaha para likhA jA Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 cukA hai| aura mAnasiMha unhIM tIna cAra mahIne meM kor3hI ho gyaa| usake aMga pratyaGga girane lge| vaha aba taka apanA jIvana bIkAnera meM aisI durdazA se vyatIta kara rahA thA ki jisase mRtyu kaI aMzoM meM uttama thii| ina dinoM meM jo mujhako usakI yAda AI to usake bulAne kA hukma diyA / usako daragAha meM lAte the para vaha Dara ke mAre rAste meM hI jahara khAkara narakagAmI ho gyaa| jaba mujha bhagavadbhakta kI icchA nyAya aura nIti meM lIna ho to jo koI merA burA cetegA vaha apanI icchA ke anusAra hI phala paavegaa| sevar3e hindustAna ke bahudhA nagaroM meM rahate haiN| gujarAta deza meM vyApAra aura lenadena kA AdhAra baniyoM para hai isa liye sevar3e yahA~ adhikatara haiN| mandiroM ke sivAya inake rahane aura tapasyA karane ke liye sthAna bane huye haiM jo vAstava meM durAcAra ke AgAra haiM / baniye apanI striyoM aura beTiyoM ko sevar3oM ke pAsa bhejate haiM, lajjA aura zIlavRtti bilkula nahIM hai| nAnA prakAra kI anIti aura nirlajjatA inase hotI hai| isa lie maiMne sevar3oM ke nikAlane kA hukama de diyA hai aura saba jagaha AjJApatra bheje gaye haiM ki jahA~ kahIM sevar3A ho mere rAjya meM se nikAla diyA jaave|" / isa lekha meM eka to likhA hai ki mAnasiMha rAste meM hI Dara ke mAre jahara khAkara mara gayA aura dUsarA likhA hai ki mere rAja meM Ane kI manAI kara dii| isa viSaya meM kharatara mata vAle kyA kahate haiM ? aitihAsika jaina kAvyasaMgraha nAmaka pustaka kharataroM kI tarapha se hAla hI meM mudrita huI hai, jisake pRSTha 150 para jinarAjasUri kA rAsa chapAyA hai| usameM likhA hai ki : bIkAnera thI caliyA, manaha manoratha phaliyA / sAdhu taNai parivArai, 'meDataI' nayari padhArai // 6 // zrAvaka loka pradhAna. ucchava haA asamAna / zrIgacchanAyaka Ayau, sigale Ananda pAyau // 7 // tihA~ rahyA mAsa eka, dina-dina badhataI viveka / calivA udyama kIdhau, 'eka-payANau' dIdhau // 8 // kAla dharma tihA~ bheTai, likhata lekha kuNa meTaI / 'zrI jinasiMha' gururAyA, pAchA 'meDataI' kAyA // 9 // saiMmukhi lIdhau saMthArau, kIdhau saphala jamAro / zuddha manai gahagahatA, 'pahilai devaloka' pahutA // 10 // Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 93 isa rAsa meM bAdazAha mAnasiMha ( jinasiMhasUri) ko bulAtA hai aura mAnasiMha bIkAnera se ravAnA ho Agare jA rahA hai| mer3atA meM eka mAsa Thahara kara vihAra kiyA, eka mukAma para jAte hI usakI kAla se bheMTa huI, ataH vApisa mer3ate Akara svayaM saMthArA (anazana) karake kAla ko prApta huye / bAta donoM kI milatI julatI hai, zAyada kharataroM ne gurubhakti ke kAraNa kucha bAta ko sudhAra ke likhI ho to yaha unakI gurubhakti prazaMsanIya kahI jA sakatI hai / dUsarI bAta bAdazAha kA hukma apane rAja se sevar3oM ( kharatara matiyoM) ko nikAla dene kA thA / taba kharataroM ke rAsa meM likhA milatA hai ki mAnasiMha (jinasiMhasUri) ke paTTadhara jinarAjasUri Agare gaye aura yatiyoM kA vihAra khullA karavAyA / "anye kitareka deze yati rai na sakate te paNa tiMvAre pacchi raitA thayA / " agaracandajI nAhaTA bIkAnera vAloM kA lekha jaina satyaprakAza varSa 3, aMka 4, pRSTha 135 / uparokta zabdoM se yaha siddha ho sakatA hai ki jinasiMha ke samaya kharatara yatiyoM kA vihAra banda huA thA / vaha vihAra jinarAjasUri ke samaya vApisa khulA hogA / 'tujuka jahAMgIrI' kA hindI anuvAda mudrita huye ko Aja 34 varSa ho gujare haiM jisameM kisI kharatara ne isakA virodha nahIM kiyA / zAyada unako Upara diye huye do pramANoM kA hI bhaya hogA / khaira ! kharataroM ke yati aise hI the aura unhoMne lajjA ke mAre UMcA muMha nahIM kiyA para jaina samAja ko to isa bAta kA sakhta virodha karanA thaa| kyA jaina bhAI ghara ke ghara meM hI jaMga macAnA jAnate haiM ki thor3I thor3I bAtoM meM jaMga kara baiThate haiM ? parantu aise AkSepa karane vAloM ke sAmane cUM taka bhI nahIM karate haiM, kyA aba bhI jaina samAja meM jIvana hai ki ve isakA kucha pratikAra kare ? maMtrI karmacanda vacchAvata maMtrI karmacanda jaina samAja meM prakhyAta muzadiyoM meM eka hai| Apake jIvana ke viSaya meM kaI kharatara yatiyoM ne rAsa vagairaha bhI likhe haiM kyoMki kha. yatiyoM kI ina para pUrNa kRpA thI / yahI kAraNa hai ki kha. yatiyoM ke SaDyaMtra meM inakA sahayoga rahatA thaa| ata: kaI aitihAsika pustakoM meM khara yatiyoM ke sAtha sAtha mantrI karmacanda para bhI aise aise lAMchana lagAye gaye haiM ki jisako par3hakara jaina samAja ko duHkha huye binA nahIM rahatA hai para bicArA jaina samAja isake liye kara bhI to kyA sake? kyoMki yaha to kevala ghara zUrA arthAt ghara ke ghara hI lar3anA Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ jhagar3anA jAnatA hai, jisa pustaka ko chape Aja 33 varSa ho gujarA hai kisI ne cUM taka bhI nahIM kiyaa| yadi jaina samAja ina bAtoM ko nahIM jAnatA ho to maiM Aja eka do udAharaNa Apake sAmane rakha detA huuN| "vi. saM. 1652 meM inake maMtrI mehatA karmacanda Adi kucha logoM ne inako mArane kI aura inake sthAna meM inake putra dalapatasiMhajI ko gaddI para biThAne kI sAjiza kI / parantu yaha bheda khula gyaa| isa para karmacanda bhAga kara akabara kI zaraNa meM calA gayA aura use rAyasiMhajI kI tarapha se bhar3akAne lgaa| akabara ne bhI usake kahane meM Akara bIkAnera rAjya ke bharathanera Adi kaI paragane rAjakumAra dalapatasiMhajI ko jAgIra meM de diye| isI dIna se bApa beToM meM anabana zuru huii| dalapatasiMhajI ne rAjya ke kaI paraganoM para kabjA kara liyaa| jisa samaya vi. saM. 1664 meM rAyasiMhajI dilhI gaye usa samaya karmacanda mRtyuzayyA para par3A thaa| ataH ye bhI usase milane ko gaye aura usakA antima samaya nikaTa dekha bar3A zoka prakaTa kiyaa| jaba karmacaMda mara gayA taba usake putroM ko bhI inhoMne bahuta kucha dilAsA diyaa| isI bIca vi. saM. 1662 meM bAdazAha akabara mara cukA thA aura jahAMgIra dilhI ke takhta para baiThA thaa| parantu vaha bhI inase nArAja ho gayA, isa liye yaha lauTa kara bIkAnera cale aaye|" bhArata ke prAcIna rAjavaMza, bhAga tIsarA, pRSTha 327 maMtrI karmacaMda ko bIkAnera nareza ne kyoM nikAla diyA isakA kAraNa to Apane par3ha liyA, para maMtrI karmacanda bAdazAha akabara ke pAsa Akara kyA karatA thA aura bAdazAha akabara usa para kyoM prasanna rahatA thA jisake liye eka kitAba meM likhA hai ki : ___ "bAdazAha ke yahAM nau roja ke jalasoM meM mInAbAjAra lagatA thA, jisameM amIroM kI aurateM bhI bulAI jAtI thii| pRthvIrAja ne apanI rAnI 1. kahate haiM ki karmacaMda ne marate samaya apane putroM ko samajhA diyA thA ki ve rAjA rAyasiMhajI ke pralobhana meM par3a kara kabhI bIkAnera na jAveM / rAjAjI ne jo zoka prakAzita kiyA hai vaha kevala isa kAraNa se hai ki ve mujha se badalA na le sake aura pahale hI merA anta samaya nikaTa A pahuMcA hai| isa nArAjI kA kAraNa hama Upara machalI ke lekha meM likha Aye haiM ki rAjA rAyasiMha kharatarayati mAnasiMha se jahA~gIra ke rAja kI avadhi pUchatA hai ityAdi parantu isa SaDayaMtra kA bheda jahAgIra ko mila jAne se vaha sakhta nArAja thaa| Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 95 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr cAMpAdevI ko vahAM jAne se manA kara rakhA thaa| magara rAyasiMhajI ke dIvAna karamacanda ke bheda de dene se (jo bIkAnera se nikAlA huA bAdazAha ke pAsa rahatA thA) bAdazAha pRthvIrAja se unakI aMgUThI dekhane ke bahAne lekara mahala meM cale gye| jahAM se vaha aMgUThI cAMpAde rAnI ke pAsa pRthvIrAja ke nAma se bheja kara kahalAyA ki tumako mInAbAjAra meM jAne kI AjJA hai| rAnI dhokhe meM Akara calI gii|" rAjarasanAmRta, pRSTha 40 'dIvAna karmacaMda ke bheda de dene se' - isa zabda kA kyA artha ho sakatA hai? kyA rAThaura vIra pRthvIrAja kI rAnI campAdevI ko bAdazAha akabara se milAne kA upAya karmacanda ne batalAyA thA ? jisase bAdazAha campAdevI ko mInAbAjAra meM bulA kara usase milaa| yadi yaha bAta galata hai to jainasamAja ko isakA joroM se virodha karanA caahiye| maiMne ye do bAteM likhI haiM, isameM merA Azaya jaina samAja ko caitanya kara unako apane kartavya kA bhAna karAnA hai| inake alAvA zrIyuta choTelAla zarmA phulerA vAloM ne I. san 1914 meM eka "jAti anveSaNa prathama bhAga" nAmaka kitAba mudrita karavAI thI, jisake pRSTha 132 se 138 taka osavAloM kI jAtiyoM ke liye aisA mithyA AkSepa kiyA thA ki osavAloM meM zUdra jAtiyAM jo bhaMgI, Dher3ha, camAra Adi bhI zAmila haiM ataH inako zUdra jAti meM hI darja karanA cAhiye / vaha kitAba maiMne san 1926 meM pIpAr3a meM dekhI to pIpAr3a zrIsaMgha ko upadeza diyA aura unhoMne zarmAjI ko eka noTisa bhI diyaa| javAba meM zarmAjI ne apanI bhUla ko svIkAra kara lI, itanA hI kyoM para unhoMne likhA ki isa viSaya meM jo Apa satya bAta bhejeMge to maiM chApane ko taiyAra hU~ ityAdi / - isa prakAra jainadharma ke suyogya puruSoM para anya logoM ne kaI prakAra ke AkSepa kiye haiM, parantu jainiyoM ko ghara ke jhagar3oM ke alAvA itanA samaya kahAM milatA hai ki ve isa prakAra sAhitya kA anveSaNa karake apane pUrvajoM para lagAye huye lAMchanoM kA muMhator3a uttara deM / itanA hI kyoM para koI vyakti isa prakAra kI bAteM samAja ke sAmane pragaTa kare to ulTA apamAna samajha kara usa para eka dama TUTa par3ate haiM parantu yaha nahIM socate haiM ki yadi hama ina bAtoM kA pratikAra na kareM to bhaviSya meM isakA kyA burA pariNAma hogA? khaira, maiMne to isako ThIka samajha kara hI jainasamAja ke sAmane rakkhA hai| aba isa para yogya vicAra karanA jaina samAja kA kartavya hai| iti kharataramatotpatti bhAga tIsarA samAptam Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 25 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti - bhAga cauthA lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) osavAla saMvat 2396 vIra saMvat 2466 (vi. saM. 1996) I. saM. 1939 prathamAvRtti 500 mUlya do AnA Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 97 zrI jaina itihAsa jJAnabhAnukiraNa naM. 25 zrIratnaprabhasUrIzvarapAdapadmebhyo namaH kharataramatotpatti-bhAga cauthA kharataramatotpatti bhAga 1-2-3 ApakI sevA meM upasthita kara diye the| jinako AdyopAnta par3hane se Apako ThIka vidita ho gayA hogA ki kharatara mata kI utpatti utsUtra se hI huI hai aura jo vyakti eka utsUtra bhASaNa karatA hai usako aura kisa kisa prakAra anartha karane par3ate haiM ? jaise vyApArI loga badanIyatI se apanI eka bahI se nikAlate haiM taba usako aura bhI kaI bahiyoM se pannA nikAla kara raddobadala karanA par3atA hai, yahI hAla hamAre kharatara bhAiyoM kA huA hai, jisake liye yaha caturtha bhAga Apake kara kamaloM meM rakkhA jAtA hai, jisako par3hane se Apako acchI taraha se rozana ho jAyegA ki ina utsUtravAdiyoM ne jainadharma meM paramparA se calI AI kriyA samAcArI meM kaise evaM kisa prakAra raddobadala karake bicAre bhadrika jIvoM ko unmArga para lagA kara saMsAra ke pAtra banAye haiN| 1. namaskAra maMtra 1. zrIbhagavatIjI Adi sUtroM ke maMgalAcaraNa meM "namo arihantANaM" kahA hai aura saba gacchoM vAle 'namo' hI bolate haiM para kharatare 'Namo arihantANaM' kahate evaM likhate haiN| namo aura Namo kA artha to eka hI hotA hai, para aura gacchavAle kareM vaise kharatara nahIM karate haiN| yaha eka unakA haTha hI hai| 2. sthApanAcArya 1. jaba zrAvaka sAmAyikAdi dharma-kriyA karate haiM taba usa samaya pustakAdi kI sthApanA karate haiM aura paMceMdiyA kI do gAthA kahakara AcArya ke 36 guNoM kI sthApanA karate haiM taba kharatara tIna navakAra kahate haiN| 2. vartamAna zAsana ke AcArya saudharmagaNadhara haiM aura unakI hI sthApanA kI jAtI hai para kharatare sthApanA paMca parameSThI kI karate haiN| yaha galata hai kyoMki kriyA guru Adeza se kI jAtI hai| 3. AcArya bhadrabAhusvAmI ne sthApanA kulaka meM sthApanAcArya ke lakSaNa kahe haiM vaha svAbhAvika sthApanAjI meM hI hote haiN| para kharatare candana ke sthApanAjI Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 banAkara rakhate haiN| 3. sAmAyika 1. sAmAyika lene ke pUrva kSetravizuddhi ke liye zrAvaka ko iryAvahI karanA zAstra meM likhA hai para kharatara kSetra vizuddhi na karake pahale sAmAyika daMDaka uccAra kara bAda meM iryAvahI karate haiN| yadi unako pUchA jAya ki sAmAyika lete samaya sAvadya yogoM kA pratyAkhyAna kara liyA phira tatkAla hI kauna sA pApa lagA ki jisakI iryAvahI kI jAtI hai? zAyada kharataramata meM sAmAyika daMDaka uccAranA bhI pApa mAnA gayA ho ki sAmAyika daMDaka uccarate hI iryAvahI karanA par3e para ulTe mata ke saba rAste hI ulTe hote haiN| 2. sAmAyika lene ke pUrva abbhuTThioM kahane kA vidhAna na hone para bhI kharataroM ne yaha pATha kahanA zuru kara diyA hai| 3. sAdhu dIkSA lete haiM taba unako nAnda ke tIna pradakSiNA karavAte huye tIna bAra sAmayika daMDaka uccarAyA jAtA hai jo jAvajIva ke liye hai| para kharataroM ne zrAvaka ke itarakAla kI sAmayika bhI tIna bAra uccarAnI zuru kara dii| yaha kaisI anabhijJatA hai? 4. sAmAyika lene ke bAda 'pAMgaraNusaMdisAhU~' kA kisI sthAna para vidhAna na hone para bhI kharataroM ne yaha nayI hI kriyA kara DAlI hai| 5. sAmAyika meM svAdhyAya ke sthAna tIna navakAra kahA jAtA hai| para kharataroM ne 8 navakAra kahanA zuru kara diyaa| yaha naye mata kI nayI kriyA hai| 6. do ghar3I kI sAmAyika meM mana vacana kAyA ke yogoM se kisI prakAra aticAra lagA ho to sAmAyika pArane ke pUrva iryAvahI karanA khAsa jarurI hai| para kharatare nahIM karate haiN| 7. sAmAyika pArate samaya 'sAmAiyavayajutto' pATha kahanA cAhiye para kharataroM ne eka nayA hI pATha banA rakhA hai jo 'bhayavaMdasaNNabhaddo' kahate haiN| 4. pauSadhavrata 1. parvatithi meM zrAvaka niyamita pauSadhavrata kare para parva ke alAvA anya dina bhI avakAza mile to zrAvaka pauSadhavrata kara sakate haiM para kharataroM ne ajJAnavaza yaha haTha pakar3a liyA hai ki zrAvaka parva ke alAvA pauSadhavrata nahIM kara sakate / isameM sivAya antarAya karmabandha ke koI lAbha nahIM hai| kAraNa, sukhavipAka sUtra meM subAhukumAra aura jJAtAsUtra meM nandana miNiyAra ne eka sAtha tIna dina pauSadha kiye haiN| isI prakAra aura bhI bahuta se zrAvaka tIna tIna dina pauSadhavrata karate the| isameM Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAyada caudasa-pUrNimA ko to parva tithi kahI jA sakatI hai para sAtha meM pratipadA athavA trayodazI tithi bhI AtI thii| ataH parva ke alAvA jaba kabhI zrAvaka ko avakAza mile usa dina hI pauSadhavrata kara sakate haiM, aisA jainAgamoM meM kahA hai| 2. zrAvaka jaise covihAra tivihAra upavAsa kara pauSadhavrata karate haiM vaise hI ekAsanA AMbila karake bhI pauSadha kara sakate haiN| zrIbhagavatIjI sUtra meM pokkhalI Adi aneka zrAvakoM ke lie khA pIkara pauSadha karane kA spaSTa ullekha milatA hai, phira bhI kharataroM ne ekAsanA kara pauSadha karanA niSedha kara diyA, jisase saikar3oM varSoM se bicAre kharataroM ke vizvAsa para rahane vAle zrAvaka isa prakAra pauSadhavrata se vaMcita hI rhe| isake antarAya karma ke bhAgI vahI hoMge ki jinhoMne aisI utsUtra prarupaNA kI thii| Akhira aba kharatare bhI ekAsanA kara pauSadha karane laga gaye haiM jaise hAla hI phalaudI ke kharatara zrAvakoM ne kiyA hai| 3. pauSadha ke sAtha meM sAmAyika daMDaka bhI uccArA jAtA hai aura pauSadha pArate haiM taba sAmAyika bhI pArA jAtA hai para kharatare ATha pahara kA pauSadha karate haiM taba pichalI rAtri meM punaH sAmAyika karate haiM aura kahate haiM ki pauSadha ke sAtha kI huI sAmAyika meM nidrA A jAne se sAmAyika kA bhaMga ho jAtA hai| ataH hama punaH sAmAyika karate haiM para yaha kevala haThakadAgraha hI hai| kAraNa do karaNa tIna yoga se jaise sAmAyika hai vaise hI do karaNa tIna yoga se pauSadha hai taba nidrA lene se pauSadhavrata kA bhaMga nahIM hotA hai to sAmAyika kA kaise bhaMga ho jAtA hai| yadi aisA hI hai to sAdhu ke tIna karaNa tIna yoga se sAmAyika hai aura ve bhI saMthArA paurasI bhaNA ke nidrA lete haiM, itanA hI kyoM para uttarAdhyayanasUtra ke 26veM adhyAya meM aisA bhI kahA hai ki sAdhu rAtri ke samaya pahale pahara meM svAdhyAya kare, dUsare pahara meM dhyAna kare, tIsare pahara meM nidrA le aura cauthe pahara meM punaH svAdhyAya kare / ataH zrAvaka pauSadha meM saMthArA paurasI bhaNAkara pramAdanivArNArtha nidrA le to usake na to pauSadhavrata kA bhaMga hotA hai aura na sAmAyikavrata kA hI bhaMga hotA hai| 4. pauSadha meM tIna bAra devavandana karane kA zAstroM meM vidhAna hai para kharatare do vakta hI devavaMdana karate haiN| 5. pratikramaNa 1. aticAroM meM sAta lAkha tathA aThAraha pApoM kA vidhAna hai para kharataroM ne 'jJAna darzana' Adi nayA hI vidhAna milA diyA hai| jisase punarukti doSa lagatA 2. tIsarA Avazyaka kI mu~hapatti kA Adeza lene kA kahIM bhI vidhAna nahIM Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 hai para naye mata meM yaha eka nayI prathA kara DAlI hai ki tIsarA Avazyaka kI mu~hapatti kA Adeza mAMgate haiN| 3. vaMditusUtra meM 'tassa dhammassa kevali pannattassa' yaha pATha prakaTa bolane kA hai para kharatara isa pATha ko spaSTa bolane kI manAI karate haiM aura dhIre se cupacApa bolate haiN| 4. subaha ke caityavaMdana aura pratikramaNa ke bIca svAdhyAya karane kA vidhAna hone para kharatara usa jagaha svAdhyAya nahIM karate haiN| 5. pratikramaNa ke andara 'aDhAIjesudIvasamuddesu' kahane kA vidhAna hone para bhI kaI kharatara isa pATha ko nahIM kahate haiN| 6. kSudropadrava kA kAussagga aura isake sAtha meM caityavaMdana kA vidhAna nahIM hai vaha to kharatara karate haiM aura duHkhakkhao kammakkhao kA vidhAna hone para bhI vaha nahIM karate haiN| 7. duHkhakkhao kammakkhao kA kAussagga ke bAda laghuzAnti kahane kI paramparA hai, kharatara nahIM kahate haiM para usako hI Age calakara kahate haiN| 8. pratikramaNa meM kisI AcArya kA kAussagga karane kA vidhAna nahIM hai taba kharatara apane AcAryoM ke kAussagga karate haiM phira bhI gaNadhara saudharma aura jambu kevali jaise AcAryoM ko to ve bhUla hI jAte haiN| 9. pakkhI, caumAsI aura sAMvatsarika pratikramaNa ke devavaMdana meM jayatihaNa stotra jo AcArya abhayadevasUri ne kAraNavasAt banAyA thA, caityavaMdana kiyA jAtA hai jisameM : tai samaraMta lahaMti jhatti vara puttakalattai, dhaNNasuvaNNahiraNapuNNa jaNa bhuMjaI rjji| pikkhai mukkha asaMkhasukkha tuha pAsa pasAiNa, ia tihuaNavarakapparukkha sukkhaikuNa mahajiNa // nirvRtti bhAva se pratikramaNa meM aise zlokoM ko kahanA eka vicAraNIya viSaya 6. asaTha AcaraNa 1. jisa AcaraNa ko asaTha bhAvoM se banAyA hai aura saba logoM ne usako svIkAra kiyA hai vaha AcaraNa sakala zrIsaMgha ko mAnane yogya hai, jaise siddhANaM buddhANaM ke mUla do zloka haiM, abhI pAMca zloka kahe jAte haiM, jayavIyarAya ke do zloka haiM, abhI pAMca zloka kahe jAte haiM para kharatara siddhANaM buddhANaM ke to pAMca Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 101 wwwwwwwwwwcom zloka mAnate haiM taba jayavIyarAya ke do zloka kahakara tIna zloka chor3a dete haiN| 2. vAdIvaitAla' zAntisUri kI banAI bRhadzAnti meM kharataroM ne apane matAgraha se kaI naye pATha milA diye haiM jisako kisI gacchavAloM ne maMjUra nahIM kiyaa| 7. kalyANaka 1. bhagavAn mahAvIra ke cyavana, janma, dIkSA, jJAna aura nirvANa evaM pAMca kalyANaka mUlasUtroM meM evaM haribhadrasUri ke paMcAsaka meM tathA abhayadevasUri kI TIkA meM spaSTatayA mAne haiM para jinavallabhasUri ne vi. saM. 1164 ke AzvinakRSNatrayodazI ke dina citaur3a meM garbhApahAra nAmaka chaTe kalyANaka kI utsUtra prarupaNA kara DAlI, jisako kharatara Aja paryaMta mAnate haiM aura usa utsUtra kI puSTi ke liye AgamoM ke jhUThe artha kara bhadrikoM ko bahakAte haiN| para khAsa kharataroM ke mAnanIya grantha jinadattasUri racita 'gaNadharasArddhazataka' kI bRhadvRtti Adi ko nahIM dekhate haiM ki ve khuda kyA likhate haiM jaise ki 1. cittaur3a meM jAkara jinavallabhasUri ne cAmuNDA devI ko pratibodha kiyA aura mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTe kalyANaka ko pragaTa kiyaa| 'gaNadhara sArddhazataka laghuvRtti' 2. jinavallabhasUri ne cittaur3a meM kandhA Thokakara chaTThA kalyANaka ko prakaTa kiyaa| 'gaNadhara sArddhazataka bRhadvRtti' 3. jinavallabhasUri ne cittaur3a meM cAturmAsa kiyaa| vahA~ Azvina kRSNA trayodazI ko mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTe kalyANaka ke akSara sUtra meM mile, ataH unhoMne vIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI prarupaNA kI ityAdi / 'gaNadhara sArddhazatakAntargata prakaraNa' ityAdi kharataroM ke khAsa ghara ke pramANoM se hI siddha hotA hai ki jinavallabhasUri ne mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTe kalyANaka kI nayI prarupaNA kI thii| yahI kAraNa hai ki usa samaya ke saMvignasamudAya aura asaMvignasamudAya ne jinavallabha ko saMgha se bahiSkRta kara diyA thaa| isa viSaya meM dekho kharataramatotpatti bhAga tiisraa| 1. vAdIvaitAla zAntisUri ke banAye caityavaMdana bRhad bhASya meM jayavIyarAya kI do gAthAoM ke sAtha 'vArijjai' tathA 'duHkkhakkhao kammakkhao' kI gAthA kahanA likhA hai| pUrvokta AcArya kI banAI bRhadzAMti to kharatara mAnate haiM para uparokta do gAthA nahIM mAnate haiN| vaha naye mata kI vizeSatA hai| Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 8. jinapratimA kI pUjA 1. jaisA puruSoM ko prabhupUjA kara AtmakalyANa karane kA adhikAra hai vaisA hI striyoM ko bhI jinapUjA kara AtmakalyANa karane kA adhikAra hai| aura jainAgamoM meM prabhAvatI, cailanA, mRgAvatI, jayanti, sulasA, sevAnandA, devAnandA aura draupadI vagairaha mahilAoM ne paramezvara kI dravyabhAva se pUjA kI bhI hai para prabala mohanIyakarma ke udaya se vi. saM. 1204 meM jinadattasUri ne pATaNa ke jinamaMdira meM rakta ke chIMTe dekha strIjAti ke liye jinapUjA karanA niSedha kara diyaa| Aja karIba sAta ATha sau varSa hue bicArI kharatariyAM jina-pUjA se vaMcita rahatI haiN| isa dharmAntarAya kA mUla kAraNa jinadattasUri hI haiN| phira bhI puruSoM kI takadIra hI acchI thI ki jinadattasUri ne kisI puruSa ko AzAtanA karate nahIM dekhA varanA ve to puruSoM ko bhI jinapUjA karane kA niSedha kara dete jaise striyoM ko kiyA thaa| arthAt zAsana ke eka aMga ke bajAya donoM aMga kATa ddaalte| 9. tithi kSaya evaM vRddhi 1. tithi kA kSaya ho to kSaya ke pUrva kI tithi kA kSaya mAnanA cAhiye, jaise aSTamI kA kSaya ho to usake pUrva kI tithi sAtama kA kSaya samajha kara sAtama ko aSTamI mAna kara parvArAdhana karanA cAhiye tathA pUrNimA kA kSaya ho to terasa kA kSaya karake dUsare dina caudasa aura tIsare dina pUrNimA kA parvaArAdhana karanA caahiye| yadi tithi kI vRddhi ho to pUrva kI tithi ko vRddhi karake dUsarI tithi ko parvatithi mAnanA cAhiye, jaise aSTamI do hoM to pahalI aSTamI ko dUsarI sAtama samajhanA aura pUrNimA do hoM to terasa do samajhanA aisA zAstrakAroM kA spaSTa mata hai, para kharataroM kA to mata hI ulaTA hai ki ve aSTamI kA kSaya hone se aSTamI kA parva naumI ko karate haiM ki jisameM aSTamI kA aMza mAtra bhI nahIM rahatA hai tathA 1. 'yathA kSaye pUrvA tithi kAryA vRddhau kAryAM tathottarAH / (umAsvAti vAcaka) 'aha jaha kahavi na labhaI / tatAu sUrUgAmeNa juttaau| tA avaraviddha avarAvi / hujja nahu puvva tavviddhA' // evaM hINacaUdasI / terasijuttA na dosmaavhii| saraNaMgauvi raayaa| loANaM hoi jaha pujjo // Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 103 ~ ~ ~ ~ ~ aSTamI kI vRddhi hone se pahalI aSTamI ko parva mAnate haiM phira bhI vizeSatA yaha hai ki caudasa kA kSaya hone para pAkSIka pratikramaNa pUrNimA ko karate haiM jo khAsa taura apanI mAnyatA se bhI khilApha hai| 10. parva 1. adhika mAsa ko zAstrakAroM ne kAlacUlA evaM lunamAsa mAnA hai| yadi zrAvaNa mAsa do hoM to prathama zrAvaNa ko lunamAsa samajha kara sAMvatsarika pratikramaNa bhAdrapada meM hI kiyA jAtA hai tathA bhAdrapada do hoM to prathama bhAdrapada ko lunamAsa samajha kara dUsare bhAdrapada meM hI sAMvatsarika pratikramaNa karanA cAhiye para kharatare kArtika, phAlguna aura ASAr3ha mAsa do hoM to caturmAsika pratikramaNa dUsare kArtika, phAlguna aura ASAr3ha meM karate haiM tathA Azvina evaM caitra mAsa do hoM to AMbila kI oliyAM dUsare Asoja evaM dUsare caitra mAsa meM karate haiN| para zrAvaNa bhAdrapada mAsa do hoM to dUsarA zrAvaNa yA pahale bhAdrapada meM sAMvatsarika pratikramaNa karate haiN| yaha eka zAstroM kI anabhijJatA yA mithyA haTha hI kahA jA sakatA hai| yadi kharatara bhAI kahate haiM ki ASAr3ha cAturmAsI se 50 ve dina sAMvatsarika pratikramaNa karanA caahiye| jaba zrAvaNa do hoM to dUsare zrAvaNa aura bhAdrapada do hoM to pahale bhAdrapada meM sAMvatsarika pratikramaNa karane se hI 50 dina mAne kahA jA sakatA hai para ve bhAI samavAyAMgajI sUtra ke pATha ko nahIM dekhate haiM ki ASAr3ha cAturmAsika se 50 dina tathA kArtika cAturmAsa ke 70 dina pUrva sAMvatsarika pratikramaNa karanA caahiye| jaba dUsare zrAvaNa tathA pahale bhAdrapada meM sAMvatsarika pratikramaNa kiyA jAya to pichale 70 dinoM ke bajAya 100 raha jAyegA ataH eka tarapha AjJApAlana karane ko jAte haiM to dUsarI tarapha jinAjJA bhaMga kI gaTharI sira para uThAnI par3atI hai| isameM bhI vizeSatA yaha hai ki pUrva ke 50 dina adhruva haiM aura pichale 70 dina dhruva haiN| ataH aba kisakI rakSA karanA jarurI hai? agara hamAre kharatara bhAI kArtika, phAlguna, ASAr3ha, Azvina aura caitra mAsa do hone para pahale mAsa ko lunamAsa mAnakara saba dharmakRtya dUsare mAsa meM karate haiM to isI mutAbika do zrAvaNa bhAdrapada hone para pahale ko lunamAsa evaM kAlacUlA mAna leM to pahale ke 50 dina bhI raha sakate haiM aura pichale 70 dina bhI raha sakate haiN| __ jaise solaha dinoM kA pakSa hone para bhI caudasa ko pakSI pratikramaNa kara usako pakSa hI kahate haiN| 118 evaM 122 dina kA caumAsI pratikramaNa kara use caumAsI Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ pratikramaNa kahate haiN| isI bhAMti eka adhika mAsa ko bhI lunamAsa samajha sAMvatsarika pratikramaNa kara lenA cAhiye / vizeSa khulAsA dekho 'pravacana parIkSA hindI anuvAda' nAmaka graMtha meM / 11. pratyAkhyAna 1. zrAvaka zAma ko tivihAra ke paccakkhAna karate haiM unake liye rAtri meM kaccA pAnI kA tyAga nahIM hotA hai para kharatara kaccA pAnI pIne vAloM ko duvihAra ke hI pratyAkhyAna karavAte haiM aura kahate haiM ki tivihAra ke pratyAkhyAna karane vAloM ko rAtri meM acita pAnI pInA cAhiye, phira aise bhI kutarka karate haiM ki tivihAra upavAsa meM bhI kaccA pAnI pInA khullA rahatA ho to tivihAra upavAsa meM bhI kaccA pAnI kyoM nahIM pI liyA jAya? para una jainAgamoM ke anabhijJoM ko itanA bhI jJAna nahIM hai ki jisa pAnI ko pInA khullA rakkhA jAtA hai aura usameM pAnI ke cha: AgAra kahA jAtA hai vaha acita pAnI pItA hai aura jisako pAnI ke cha: AgAra nahIM kahA jAtA hai vaha sacita pAnI pI bhI sakatA hai| 2. zrAvakoM ke tivihAra upavAsa tathA ekAsanA AMbila ke pratyAkhyAna meM pAnI ke cha: AgAra' kahanA likhe hone para bhI kharatara pAnI ke AgAra nahIM kahate 12. bhakSyAbhakSya zAstroM meM pAnI meM pakAye huye padArthoM arthAt sacalita hone se use abhakSya batalAyA hai| usako kharatara loga khA jAte haiM aura saMgariyo Adi meM kisI sthAna para vidvala nahIM kahA hai usako vidvala batalAte haiN| isa viSaya ko vistAra se dekho pravacanaparIkSA nAmaka grantha meM / 13. zrAvaka kI pratimA zrAvaka ko pratimAvAhana kA kisI sUtra meM niSedha nahIM kiyA hai para kharataroM ne paMcArA kA nAma lekara zrAvaka ko pratimAvAhana karane kA niSedha kara diyA para 1. 'acita bhoiyANaM saDhANa muNINaM huMti AgArA pANassa ya chaccaiva u nisino tivihe scittaann'|| laghupravacanasAroddhAra kartA candrasUri maladhAra taha tiviha paccakkhANe bhaNaMti a pANaga cha AgArA duvihAre acittabhoiNo tahaya phAsujale / pratyAkhyAna bhASya kartA devendrasUri Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 105 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww yaha vicAra nahIM kiyA ki paMcama ArA meM jaba sAdhu sAdhupanA bhI pAlana karatA hai jo zrAvaka ke pratimAvAhana se kaI guNA kaSTa parisaha sahana karanA par3atA hai to phira zrAvaka prativAhana kyoM nahIM kara sakegA? yadi kaho ki zrAvaka se itane parisaha sahana nahIM ho sakate haiM to socanA cAhiye ki sAdhu hote haiM vaha saba zrAvaka ke gharoM se hI hote haiM, yadi ve zrAvaka parisaha sahana karane meM itane kamajora hoMge to ve sAdhutva ko kaise pAlana kara sakeMge? kharataroM ko to jyoM tyoM kara zAsana ke aMga pratyaMgoM ko kATanA thaa| 14. mAsakalpa 1. bRhatkalpAdi sUtroM meM sAdhuoM ke naukalpI vihAra kA adhikAra likhA huA milatA hai| ataH zItoSNa kAla ke ATha mAsa ke ATha kalpa aura cAturmAsa ke cAra mAsa kA eka kalpa evaM naukalpa kahA hai| para kharataroM ne paMcamArA kA nAma lekara mAsakalpa kA bhI niSedha kara diyaa| isameM mukhya kAraNa kSetra-mamatva aura jihvA kI lolupatA hI hai| 15. upadhAna 1. zAstrakAroM ne sAdhuoM ke yogadvAhana aura zrAvakoM ke upadhAna tapa kA zAstroM meM pratipAdana kiyA hai para kharataroM ne yogadvAhana ko to mAnA hai para upadhAna kA niSedha kara diyA thA, phira bhI kRpAcandrasUri ne kharatara hote huye bhI apane pUrvajoM ke niSedha kiye upadhAna karavAye the| 16-pUrvAcAryoMne AMbila ke liye likhA hai ki jaghanya madhyama aura utkRSTa evaM tIna prakAra ke AMbila hote haiN| ataH AMbila meM do dravya evaM do se adhika dravya' bhI khA sakate haiM para kharataroM ne AMbila meM do dravya kA hI Agraha kara rakhA 17. jinavallabhasUri kurcapurAgaccha ke caityavAsI jinezvarasUri ke ziSya the aura unhoMne guru ko chor3a apanA vidhi mArga nAmaka eka nayA mata calAyA thA para kharatara kahate haiM ki jinavallabhasUri abhayadevasUri ke paTTadhara the kintu yaha bAta bilakula galata hai| kAraNa abhayadevasUri apanI vidyamAnatA meM vardhamAnasUri ko apanA paTTadhara banA gaye the| ataH jinavallabha abhayadevasUri ke paTTadhara nahIM ho 1. maladhAragacchiya hemacaMdrasUri ke ziSya caMdrasUri ne laghupravacana sAroddhAra grantha meM kahA hai ki AMbila meM do dravya ke alAvA aura bhI kaI dravya khA sakate haiN| Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 sakatA hai, dUsarA abhayadevasUri zuddha candrakula kI paramparA meM the taba jinavallabhasUri kurcapurIyA gaccha ke caityavAsI sAdhu thA / 18. jagacintAmaNi ke caityavaMdana meM bhI kharataroM ne nyUnAdhika kara diyA hai jaise ki "sattANavai sahassA, lakkhA chappanna aThTha koddiio| battisaya bAsiAiM, tialoe ceie vaMde // panarasa koDisayAI, koDI bAyAla lakkha aDavannA / chattIsa sahasa asiiM, sAsayabiMbAiM paNamAmi // " isake badale meM kharataroM ne do gAthA isa prakAra likha dI haiN| "sattANavai sahassA, lakkhA chappanna aTTa koddiio| causaya chAyAsIyA, tialoe ceie vaMde // vande navakoDisayaM, paNavIsaM koDi lakkha tevnnaa| aTThAvIsa sahassA, causaya aTTAsiyA paDimA // " aura bhI kaI aisI bAteM haiM ki kharatare paramparA se viruddha karate haiM jaise ki 1. pratikramaNa ke Adi meM 'icchAkAreNa saMdisaha bhagavan' kahanA zAstroM meM kahA hai taba kharatara isako nahIM kahate haiN| (zuddha samAcArI prakAza, pRSTha 185) 2. pratikramaNa meM sAdhu Ayariya uvajjAye tIna gAthA kahate haiM parantu kharatara nahIM kahate haiN| (zuddha samAcArI, pRSTha 196) 19. kharataramata (1) AcArya jinezvarasUri aura abhayadevasUri zuddha cAndrakula kI paramparA meM haiM aisA khuda abhayadevasUri ne apanI TIkA meM likhA hai, para Adhunika kharatara ina AcArya ko kharatara banAne kA mithyA prayatna kara rahe haiN| dekho kharataramatotpatti bhAga 1-2-3 / (2) yaha bAta nizcita ho cukI hai ki kharatara mata kI utpatti jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa huI hai, para kharataraloga kahate haiM ki vi. saM. 1080 meM pATaNa 1. 'khAmaNANimitaM paDikkamaNaNivedaNatthaM vaMdaMti tato AyariyamAdI paDikkamaNatthame vadaMsemANA khAmeti / uktaM ca Ayariya uvajjAe sIse sAhammie kulagaNevA' ityAdi gAthAtrika par3hane ko kahA hai| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 107 mamimamannmanianimanmammMMMMMMMMM ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke Apasa meM zAstrArtha huA, jisameM jinezvarasUri kharA rahane se rAjA ne unako kharatara biruda diyA ityAdi, para yaha bAta bilakula jAlI evaM banAvaTI hai kAraNa khAsa kharataroM ke hI grantha isa bAta ko jhUThI sAbita kara rahe haiM jaise ki : 1. kharataroM ne jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya vi. saM. 1024 kA likhA hai para usa samaya na to jinezvarasUri ne avatAra liyA thA aura na rAjA durlabha kA janma hI huA thaa| 2. agara kharatara kahate hoM ki vi. saM. 1024 likhanA to hamAre pUrvajoM kI bhUla hai para hama 1080 kA kahate haiM to bhI bAta ThIka nahIM jacatI kyoMki pATaNa meM rAjA durlabha kA rAja vi. saM. 1078 taka hI rahA aisA itihAsa spaSTa jAhira kara rahA hai| 3. kharataroM ne udyotanasUri, vardhamAnasUri ko bhI kharatara likhA hai, isase bhI jinezvarasUri ko kharatara biruda milanA mithyA sAbita hotA hai kyoMki vardhamAnasUri jinezvarasUri ke guru aura vardhamAnasUri ke guru udyotanasUri the jaba ki udyotanasUri aura vardhamAnasUri hI kharatara the to jinezvarasUri ke liye kharatara biruda milanA likhanA to svayaM mithyA sAbita ho jAtA hai| (3) kharatara Apa apane ko cAndrakula ke hone batalAte haiM para kharataroM kI kaI paTTAvaliyoM se ve candrakula ke hone sAbita nahIM hote haiM, una paTTAvaliyoM se eka paTTAvalI kevala namUnA ke taura para yahAM uddhRta kara dI jAtI hai| paTTAvaliyoM meM saudharmAcArya se suhastIsUri taka ke nAma tathA udyotanasUri ke bAda ke nAma to Thika milate jhulate haiM para suhastI se udyotanasUri taka ke bIca ke AcAryoM kI nAmAvalI meM itanA antara hai ki kisI ne kucha likha diyA to kisI ne kucha likha diyA hai| isa samaya kharataroM kI bAraha paTTAvaliyAM mere pAsa maujUda haiM, para usameM zAyada hI eka paTTAvalI dUsarI paTTAvalI se milatI hoM / dekhiye nmuunaa| caritrasiMha kRta (2) gurvAvalI 1. AcArya suhastI / 3. AcArya haribhadra / 5. AcArya saMDilasUri 2. AcArya zAMtisUri / 4. AcArya syAmAcArya / 6. AcArya revatImitra Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 7. AcArya dharmAcArya 16 AcArya rakSita / 25 AcArya govinda 8 AcArya gupta 17 AcArya durbali kA puSpa | 26 AcArya saMbhUtidIna 9 AcArya samudra 18 AcArya nandI 27 AcArya lokahita 10 AcArya maMgu 19 AcArya nAgahastI 28 AcArya duSyagaNi 11 AcArya sudharma 20 AcArya revatI 29 AcArya umAsvAti 12 AcArya haribala 21 AcArya brahmadvIpi 30 AcArya jinabhadra 13 AcArya bhadragupta 22 AcArya saMDila 31 AcArya haribhadra 14 AcArya siMhagiri 23 AcArya hemavanta 32 AcArya devAcArya 15 AcArya vajra 24 AcArya nAgArjuna 33 AcArya nemicandrasUri 34 AcArya udyotanasUri aitihAsika jaina kAvya saMgraha, pRSTha 218 yaha paTTAvalI zAMtisUri zAkhA kI hai na ki cAndrakula kii| eka dUsarI zAntisUri kI paTTAvalI hai jisameM bhI nAmakrama nahIM milate haiN| Upara kI paTTAvalI ke nambara 11 taka ThIka haiM parantu vahAM se Age ke nAma ThIka nahIM milate haiN| dekhiye naM. 12-13-14 ke AcArya Upara kI paTTAvalI meM haiM taba dUsarI paTTAvalI meM pUrvokta nAma nahIM haiN| isI prakAra zAntisUri kI zAkhA kI jitanI paTTAvaliyAM kharataroM ne likhI haiM ve saba isa prakAra gar3abar3a vAlI haiN| dUsare kaI kharataroM ne cAndrakula zAkhA ke nAmoM se bhI paTTAvaliyAM likhI haiN| usameM bhI nAmoM kI bar3I gar3abar3a hai ki jaise zAntisUri kI zAkhA ke nAmoM kI paTTAvaliyoM meM hai| isase spaSTa pAyA jAtA hai ki kharatara mata eka samutsama paidA huA mata hai aura isakA astitva jinavallabhasUri ke pUrva kahIM bhI nahIM milatA hai, jaise binA bApa ke putra se usake pitA kA nAma pUcho to vaha jI cAhe usakA hI nAma batalA sakatA hai, yahI hAla kharataroM kA hai| kharataroM kI paTTAvaliyoM ke viSaya meM maiM eka svatantra pustaka likhakara thor3e hI samaya meM ApakI sevA meM upasthita kara duuNgaa| pAThaka thor3e samaya ke liye dhairya rkheN| kharataramatotpatti viSaya eka aura bhI pramANa paM. hIrAlAla haMsarAja jAmanagara vAloM ne apane "jainadharma no prAcIna itihAsa bhAga bIjo" nAmaka grantha ke pRSTha 18 para mahopAdhyAya dharmasAgarajI mahArAja kI 'pravacana parIkSA' kA pramANa dete hue gujarAtI meM kharatara-gaccha ke viSaya meM jo kucha Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 109 likhA hai usakA sAra yaha hai ki jinadattasUri ke banAe hue gaNadhara sArddhazataka nAmaka grantha para jinapatisUri ke ziSya sumatigaNi ne bRhadvRtti racI hai jisake eka pairegrApha meM jinavallabhasUri kA varNana hai jisameM jinavallabhasUri ne cittaur3a ke kile meM raha kara bhagavAna mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThe kalyANaka kI prarUpaNA kI ityaadi| dUsare pairegrApha meM jinadattasUri ke viSaya meM likhA hai ki jinadattasUri kA svabhAva aisA thA ki unako koI bhI vyakti prazna pUchatA to ve magarurI ke sAtha uttara dete the; isaliye unako loga kharatara - kharatara kahane laga gaye the; ataH kharatara mata kI utpatti vi. saM. 1204 meM jinadattasUri se huI / isa viSaya meM pAzcAtya saMzodhakoM kA bhI yahI khayAla hai ki kharatara mata kI utpatti vi. saM. 1204 meM jinadattasUri se hI huI hai jaise ki : DaoNkTara bulara apanI riporTa pRSTha 149 para likhatA hai ki : "The Kharatara sect then arose according to an old Gatha in Samvat 1204. Jinadatta was a proud man and even in his pert answers to others mentioned by Sumatigani, pride can be clearly detected. He was therefore called Kharatara by the people, but he gloried in the new appellation and willingly accepted it." eziyATika sosAyaTI ke riporTa pRSTha 139 para likhA hai ki : In this Dharamasagar tries to prove that it owed its rise not to Jineshwara the pupil of Vardhmana in Samvat 1024 as is commonly believed, but to Jinadatta in Samvat 1204. jaina dharma no prAcIna itihAsa, bhA. 2, pRSTha 18 1. iti kharataramatotpatti bhAga cauthA samAptam gaNadhara sArddhazataka grantha ke racayitA jinadattasUri the aura unakA svargavAsa vi. saM. 1211 meM huA, taba usa para bRhadvRtti nirmANa kartA sumati gaNi ke guru jinapatisUri kA AcArya pada kA samaya vi. saM. 1223 kA hai, ataH usa mUla grantha aura usa para bRhadvRtti kA samaya nikaTavartI kahA jA sakatA hai / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 kharataragacchotpatti lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww khrtrgcchotptti| zrI jaina zvetAmbara samudAya meM mukhyatayA caurAsI gaccha mAne jAte haiM, jinameM kharatara gaccha bhI eka hai| isa gaccha meM bar3e bar3e prabhAvazAlI AcArya hue haiM aura inakI paramparA bhagavAn mahAvIra se jAkara milatI hai, para kharatara gaccha kI utpatti kisa nimitta, kaba aura kisa AcArya se huI yaha eka vivAdAspada prazna hai, jisakA aitihAsika pramANoM dvArA nirNaya karanA isa prabandha kA mukhya lakSya hai| kyoMki isa viSaya meM Aja janatA meM aneko bhrama phaila rahe haiM, jaise : (1) kharatara gaccha vAle kahate haiM ki vi. saM. 1080 meM pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM AcArya jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke Apasa meM zAstrArtha huA, jinezvarasUri kA pakSa kharA hone se rAjA durlabha ne AcArya ko 'kharatarabiruda' diyA, basa ! usI dina se jinezvarasUri kI santAna kharatara kahalAI, jo Aja paryanta bhI vidyamAna hai| (2) kharataroM ke sivAya jitane gaccha haiM una sabakA eka hI mata hai ki kharatara zabda kI utpatti AcArya jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa vi. saM. 1204 meM huI hai| (3) naI rozanI kI zodha evaM khoja se kaI logoM kA yaha mata hai ki kharatara gaccha kI utpatti na to zAstrArtha kI vijaya se huI aura na gaccha ke rupa meM, kintu jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa hI, usa deza aura kAla kI pracalita bhASA meM loga unheM "kharatara-kharatara" isa nAma se kahA karate the aura isa zabda se jinadattasUri prasanna nahIM para sakhta nArAja bhI the, kyoMki yaha eka apamAna sUcaka zabda thA, parantu samayAntara meM yaha apamAna-sUcaka zabda bhI gaccha ke rupameM pariNata ho gyaa| jaise 'osavAloM meM DheDhiyA, balAI, cAmar3a, caNDAliyA Adi jAtie haiM, ye bhI mUla meM to rAjapUta hI thIM aura inake gotra bhI anya the, para kaI eka kAraNoM se logoM dvArA uparokta upanAma par3a ge| usa samaya ina pUrvokta jAtiyoM ke mUla puruSa ina bhadde nAmoM se prasanna nahIM kintu aprasanna hI the, parantu kAlAntara meM lokamata ke bAhulya evaM samaya prabhAva se ye zabda itane rur3ha ho gae ki svayaM ve loga bhI apane ko DheDhiye, balAI Adi nAmoM se paricita karAne lage aura apane hAthoM se apane Apa ko DheDhiye, balAI Adi likhane laga ge| kAraNa mUla puruSoM Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 ko prAraMbha meM jisa apamAna se jitanA duHkha hotA hai vaha kAlAntara meM pichale manuSyoM ko nahIM hotA, kyoMki unake saMskAra hI badala jAte haiM, yahI hAla yadi kharatara zabda kA huA ho to Azcarya nahIM ityaadi| uparokta ina tIna prakAra kI mAnyatAoM meM kauna sI mAnyatA satya aura prAmANika haiM ? yaha hama nimnAMkita pramANoM dvArA nirNaya kara pAThakoM kI sevA meM rakha denA cAhate haiN| nirNaya ke pUrva isa sthAna para yaha kahanA bhI aprAsaGgika nahIM hogA ki jinakI paramparA bhagavAn mahAvIra se jAkara milatI hai unheM yadi zAsana kA eka aGga kahe to koI anucita nahIM / yadi koI prazna kare ki jisako zAsana kA eka aMga mAnA jAya phira kisI ko koI vizeSaNa sau do sau varSa pahale milA ho yA sau do sau varSa bAda milA ho, isakA vivAda karane meM kyA hAni lAbha hai ki jisakI samAlocanA kI jAya? prakRti kA niyama hai ki jaba taka koI kAlpanika vastu apane kalpita rupa meM hI rahe taba taka to usa para samAlocanA kI AvazyakatA nahIM rahatI hai, paraMtu jaba usa kalpita vastu para bhI satyatA kA sikkA lagAne kA dAvA kiyA jAtA ho, arthAt satyatA kA khUna kara itihAsa para paradA DAlA jAtA ho, taba samAlocanA kI parama AvazyakatA hotI hai yaha nyAya saMyukta hai| (1) jina logoM kA mata hai ki vi. saM. 1080 meM pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM caityavAsiyoM ke sAtha jinezvarasUri kA zAstrArtha huA aura jinezvarasUri ko vijaya ke upalakSya meM rAjA durlabha ne "kharatara-biruda" diyA ityAdi, kiMtu yaha bAta aitihAsika pramANoM se bilakula asatya evaM nirAdhAra ThaharatI hai, kAraNa kinhI bhI prAcIna graMtha va zilAlekhoM meM isakA jikra taka nahIM hai aura na isakI sabUtI ke lie khuda kharataroM kI ora se Aja paryanta koI pramANa diyA gayA hai, jisa para ki sabhya samAja vizvAsa kara ske| kevala kAgajI ghur3a-daur3a se saphalatA milane kA yaha samaya nahIM hai| prathama to yaha bAta sarva vidita evaM itihAsa-prasiddha hai ki vi. saM. 1080 meM durlabha rAjA kA pATaNa meM rAjya hI nahIM thA, itanA hI nahIM para vizva ke raGga-maJca para usa samaya rAjA durlabha kA astitva bhI asaMgata thA, isa dazA meM vi. saM. 1080 meM durlabha rAjA ne "kharatara" biruda kaise diyA? vi. saM. 1080 meM pATaNa meM bhImarAja kA rAjya thA, isa viSaya meM itihAsajJoM ke agraNI paMDita gaurIzaMkara hIrAcandajI ojhA ne sirohI rAjya ke itihAsa meM pATaNa ke rAjAoM kI nimnalikhita vaMzAvalI dI hai| pATaNa kI sthApanA vi. saM. 802 meM huI thii| vaMzAvalI yaha hai : Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 113 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ cAvar3A vaMza ke rAjA 1. vanarAja cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 802 se 862 taka kula 60 varSa 2. yogarAja cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 862 se 897 taka kula 35 varSa 3. khemarAja cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 897 se 922 taka kula 25 varSa 4. bhUvar3a cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 922 se 951 taka kula 29 varSa 5. vairIsiMha cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 951 se 976 taka kula 25 varSa 6. ratnAditya cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 976 se 991 taka kula 15 varSa 7. sAmantasiMha cAvar3A, rAjya kAla - vi. saM. 991 se 998 taka kula 07 varSa isa taraha cAvar3A vaMza ke rAjAoM ne 196 varSa rAjya kiyA, anantara solaMkI vaMza kA rAja huA vaha krama isa prakAra hai : solaMkI vaMza ke rAjA 8. mUlarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 998 se 1053 taka kula 55 varSa 9. cAmuNDarAya solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1053 se 1066 taka kula 13 varSa 10. vallabharAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1066 se 1066 / / taka kevala 6 mAsa 11. durlabharAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1066 / / se 1178 taka kula 11 // varSa 12. bhImarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1178 se 1120 taka kula 42 varSa 13. karaNarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1120 se 1150 taka kula 30 varSa 14. jayasiMha solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1150 se 1199 taka kula 49 varSa 15. kumArapAla solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1199 se 1230 taka kula 31 varSa 16. ajayapAla solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1230 se 1266 taka kula 36 varSa 17. mUlarAja solaMkI, rAjya kAla - vi. saM. 1266 se 1274 taka kula 8 varSa solaMkI vaMza ke rAjAoM ne 276 varSa taka rAjya kiyA, bAda meM pATaNa kA rAja bAghalAvaMza ke hastagata huaa| unhoMne vikrama saM. 1358 taka kula 84 varSa rAjya kiyA, phira pATaNa kI prabhutA AryoM chinakara musalamAnoM ke adhikAra meM calI gii| isa bhUpAvalI se yaha siddha hotA hai ki vi. saM. 1080 meM pATaNa meM durlabha rAjA kA rAjya nahIM para bhImarAja kA rAjya thaa| isa hAlata meM yaha bAta bilakula nirAdhAra ThaharatI hai ki vi. saM. 1080 meM durlabha kI rAjyasabhA meM zAstrArtha huA aura vahA~ durlabha rAja ne jinezvarasUri ko "kharatarabiruda" diyaa| isI prakAra jainAcArya merutuMgasUri ne bhI apanI "vicAra zreNI meM durlabha rAja kA rAjya kAla Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww vi. saM. 1078 meM hI samApta ho cukA thA" aisA likhA hai| aura bhI aneka pramANa isakI puSTi meM milate haiN| itanA hI nahIM para khuda jinezvarasUri vi.saM. 1080 meM jAvalIpura meM sthita raha kara haribhadrasUri kRta aSTako para vRtti likha rahe the, isase bhI suspaSTa hotA hai ki vi. saM. 1080 meM jinezvara kA durlabha rAjA kI rAjasabhA meM zAstrArtha honA kevala manaHkalpita kalpanA hI hai| pUrvokta aitihAsika pramANoM se yaha sAbita ho gayA ki vi. saM. 1080 meM na to pATaNa meM durlabharAja kA rAjya thA aura na usa samaya koI zAstrArtha hI huA, na jinezvarasUri ko durlabha rAjA ne 'kharatara biruda' hI diyaa| yadi kharataragaccha vAle isa bAta ko pramANita karane ko koI bhI vizvasanIya pramANa peza kareM to hameM isa bAta ko mAnane meM koI Apatti nahIM hai| anyathA kharatara gacchIya vidvAnoM ko apanI bhUla svIkAra karanI cAhie yA sudhAra lenI cAhie ki hamane vi. saM. 1080 meM durlabha rAjA ke yahA~ zAstrArtha hone kA likhA vaha galata hai| zAstrArtha vi. saM. 1078 ke pahale kisI samaya huA ho, to yaha bAta saMbhava ho sakatI hai| kAraNa usa samaya rAjasabhAoM meM vyAkhyAna denA va dhArmika viSayoM ke nirNayArtha zAstrArtha karanA pracalita thaa| jinezvarasUri vardhamAnasUri ke paTTadhara the aura vardhamAnasUri caityavAsiyoM meM agresara the, arthAt 84 caityoM ke mAlika the| yadi jinezvarasUri ne kisI samaya caityavAsa kA tyAga evaM kriyoddhAra kara caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kiyA ho aura unako isa kArya meM vijaya bhI milI ho to yaha bAta sarvathA asambhava pratIta nahIM hotii| para yahA~ to prazna hai "kharatara biruda" kA, na ki zAstrArtha kA / rAjA durlabha yA anya kisI nRpati ne zrI jinezvarasUri ko "kharatara biruda' diyA yA nahIM? kAraNa zAstrArtha kI vijaya ke upalakSya meM biruda milanA yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM para bar3e mahatva kA viSaya hai| aise mahatva ke viSaya ko jinezvarasUri tathA ApakI santAna bhUla jAya aura bAda meM 125 varSoM se phira vaha biruda prakAza meM Ave? ise mAnane meM jarA jIva hicakicAtA hai| kyoMki hama prAyaH dekhate haiM ki anyAcAryoM ko rAjAoM kI ora se jo biruda mile haiM, ve unake nAma ke sAtha sadaiva ke lie usI samaya se jur3a jAte haiN| jaise : 1. bappabhaTTasUri ko - vAdI-kuJjara-kesarI bappabhaTTasUri / 2. zAntisUri ko - vAdIvetAla zAntisUri / 3. devasUri ko - vAdI-devasUri / 1. dekho merA likhA "nirAkaraNa nirIkSaNa" nAmaka prabandha / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 115 4. dharmaghoSasUri ko - vAdI cUr3AmaNi dharmaghoSasUri / 5. amaracandrasUri ko - siMhazizuka amaracandrasUri / 6. AnandasUri ko - vyAghrazizuka AnandasUri / 7. jagaccandrasUri ko - tapA jagaccandrasUri / 8. hemacandrasUri ko - kalikAlasarvajJa hemacandrasUri / 9. kakkasUri ko - rAjaguru kkksuuri| 10. vijayasiMhasUri ko - khaDgAcArya vijayasiMhasUri / 11. nemicandrasUri ko - siddhAnta cUDAmaNi nemicandrasUri / aneka AcAryoM ko biruda milA aura unake nAma ke sAtha prasiddha bhI huaa| para jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM eka bhUpati biruda de aura vaha isa bhAti gupta raha jAya, yaha vicAraNIya viSaya hai| AcArya jinezvarasUri ne paMca liMgI prakaraNa, vIra caritra, nirvANa lIlAvatI, kathAkoSa, pramANa lakSaNa, SaTsthAna prakaraNa aura haribhadrasUri ke aSTakoM para vRtti Adi aneka graMthoM kI racanA kii| ina granthoM kA racanA samaya vi. saM. 1080 se 1095 taka kA hone para bhI kisI grantha kI racanA, prastAvanA yA prazasti meM kahIM para bhI jinezvarasUri ne kharatara zabda kA prayoga taka nahIM kiyaa| buddhisAgarasUri jo jinezvarasUri ke gurubhAI the, unhoMne "buddhisAgara nAmaka vyAkaraNa" Adi kaI eka graMthoM kI racanA kI, para kisI sthAna para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko "kharatara" biruda milA thaa| jinezvarasUri ke ziSya dhanezvarasUri hue, jinhoMne surasundarI kathA Adi kaI grantha likhe, para unhoMne bhI kahIM para yaha nahIM likhA ki hama "kharatara gaccha" ke haiM, yA jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM 'kharatara biruda' milA thaa| jinezvarasUri ke paTTadhara jinacandrasUri hue, Apane "saMvega raMgazAlAdi" kaI graMthoM kI racanA kI, parantu kahIM para kharatara honA nahIM likhA / AcArya abhayadevasUri "jo jinacandrasUri ke paTTadhara the" ne nau aMga kI TIkA tathA haribhadrasUri racita cAzaka para TIkA, jinezvarasUri kRta SaTsthAna prakaraNa para bhASya aura ArAdhanA kulaka Adi kaI granthoM kI racanA kI, para inhoMne kisI sthAna para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko "kharatara biruda" milA yA maiM kharatara gaccha meM huuN| unhoMne to spaSTa likhA hai ki maiM candrakula meM huuN| isa viSaya ke aneka pramANa bhI mila sakate haiN| maiM yahA~ para khAsa abhayadevasUri ke hI pramANa uddhRta kara batalA denA cAhatA hU~ ki jinezvarasUri se abhayadevasUri taka kahIM para "kharatara" Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 zabda kA prayoga nahIM huA hai| dekhie abhayadevasUri racita TIkAe~ : tIsarA aMga zrI sthAnAyAMga sUtra kI ttiikaa|| "taccaMdrakulInapravacanapraNItApratibaddhavihArahAricaritazrIvardhamAnA'bhidhAnamunipatipAdopasevinaH, pramANAdivyutpAdanapravaNaprakaraNaprabandhapraNAyinaH prabuddhapratibaMdhapravaktRpravINA'pratihatapravacanArthapradhAnavAkprasArasya, suvihitamunijanamukhyasya zrIjinezvarAcAryasya tadanujasya ca vyAkaraNAdizAstrakartuH zrIbuddhisAgarAcAryasya caraNakamalacaMcarIkakalpena zrImadabhayadevasUrinAmnA mayA mahAvIrajinarAjasaMtAnavartinA" isa TIkA meM jinezvarasUri, buddhisAgarasUri aura abhayadevasUri ko caMdrakulIna likhA hai| Age caturthAMga samavAyAMga sUtra kI TIkA ko bhI dekhane kA kaSTa kareM / "niHsambandhavihArahAricaritAn, zrIvardhamAnA'bhidhAna / sUrIn dhyAtavato'ti tIvratapaso, granthapraNIti prabhoH // 5 // zrImatsUrijinezvarasya jayino; dIyasAM vAgminAM / tadvandhorapi buddhisAgara, iti khyAtasya sUre(vi // 6 // ziSyeNA'bhayadevAkhya; sUriNA vivRtiH kRtA / zrImataH samavAyAkhya; tulgasya samAsataH // 7 // ekAdazasu zateSvatha viMzatyadhikeSu vikramasamAnAm / aNahilapATakanagare racitA samavAyaTIkeyam // 8 // " isa samavAyAMga sUtra kI TIkA meM jinezvarasUri ke nAma ke sAtha kahIM bhI kharatara zabda nahIM likhA hai| Age bhagavatIsUtra kI TIkA meM bhI dekhiyeyaduktamAdAviha sAdhubodhaiH shriipnycmaanggonntkunyjro'ym|| sukhAdhigamyo'stviti pUrvagurvI, prArabhyate vRttivaratrikeyam // 1 // samarthitaM tatpaTubuddhisAdhu - sAhAyakAt kevalamatra sntH| sadbuddhidAtryA'paguNAllunantu, sukhagrahA yena bhavatyathaiSA // 2 // cAndrekule sadvanakakSakalpe, mahAdrumo dharmaphalapradAnAt / chAyA'nvitaH zastavizAlazAkhaH, zrI vardhamAno muninAyako'bhUt // 3 // tatpuSpakalpau vilasadvihAra-sadgraMthasampUrNadizau samantAt / babhUvatuH ziSyavarAvanIca-vRttIH zrutajJAnaparAgavantau // 4 // ekastayoH sUrivaro jinezvaraH khyAtastathA'nyo bhuvi buddhisaagrH| tayovineyena vibuddhinA'pyalaM, vRttiH kRtaiSA'bhayadevasUriNA // 5 // Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 117 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ tayoreva vineyAnAM, tatpadaJcA'nukurvatAm / zrImatAM jinacaMdrAkhya, satprabhUNAM niyogataH // 6 // zrImajjinezvarAcArya-ziSyANAM guNazAlinAm / / jinabhadramunIndrANAmasmAkaM cAMghrihisevinaH // 7 // yazazcandragaNer3hasAhAyyAt siddhimAgatA / parityaktA'nyakRtyasya, yuktaayuktvivekinH|| 8 // zAstrArthanirNayasusaurabhalampaTasya, vidvanmadhuvratagaNasya sadaiva sevyaH / zrInirvRtAkhyakulasannadapadmakalpaH, zrIdroNasUriranavadyayazaHparAgaH // 9 // zodhitavAn vRttimimAM, yukto viduSAM mahAsamUhena / zAstrArtha-niSkanikaSaNa, kaSapaTTakakalpabuddhinAm // 10 // isa TIkA meM abhayadevasUri apane ko candrakula ke batAte haiM aura apanI racI huI TIkA nirvRttikula ke droNAcArya (caityavAsI) se saMzodhita karAI aisA likhate haiN| jisake pratyupakAra meM jinavallabhasUri ne 'saMghapaTTaka' graMtha meM unako khUba phaTakArA hai| yahAM taka ki unakI mAnI huI jinapratimA ko mAMsa kI boTI kI upamA dI hai aura svayaM Apane sAdhAraNa zrAvaka se nayA mandira banavAke usake dvAra para patthara meM saMghapaTTaka ke 40 zloka khudavAye the, kyA yaha sAvadha kArya nahIM thA? aba Age cala kara jJAtAdharmakathAMga sUtra kI TIkA dekhiye :tasyAcAryajinezvarasya madavadvAdipratispardhinaH / tadvandhorapi "buddhisAgara" iti khyAtasya sUre vi // chandobandhanibandhabandhuravacaH zabdAdisallakSmaNaH / zrIsaMvignavihAriNaH zrutanidhezcAritracUr3AmaNeH // 8 // ziSyeNA'bhayadevAkhyasUriNA vivRtiH kRtA / jJAtAdharmakathAGgasya, zrutabhaktyA samAsataH // 9 // Age phira zrIaupapAtika vRtti kA vilokana kareM / candrakulavipulabhUtala-yugapravaravardhamAnakalpataroH / kusumopamasya sUrerguNasaurabhabharitabhavanasya // 1 // nissambandhavihArasya, sarvadA zrIjinezvarAhvasya / ziSyeNA'bhayadevAkhyasUriNeyaM kRtA vRttiH // 2 // Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 ~~~~~~~~~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ abhayadevasUri ne vardhamAnasUri evaM jinezvarasUri ko candrakula ke pradIpa batAyA hai| yadi jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM "kharatara biruda" milA hotA to isa mahattvapUrNa biruda kA ullekha bhI kahIM na kahIM avazya karate; parantu aisA na karane se jJAta hotA hai ki usa samaya "kharatara" bhaviSya ke garbha meM hI antanihita thaa| Age aba jinavallabhasUri ke granthoM kI ora jarA dRSTi-pAta kara dekheMge ki "kharatara" zabda kahIM upalabdha hotA hai yA nahIM ? jinavallabhasUri kUrcapurIyA gaccha ke caityavAsI jinezvarasUri ke ziSya the, unhoMne abhayadevasUri ke pAsa kriyoddhAra kara punaH dIkSA grahaNa kI aura svayaM bhI jinezvarasUri kI bhA~ti caityavAsiyoM se khilApha ho vidhicaitya arthAt vidhimArga kI sthApanA kI thii| yadi jinezvarasUri ko caityavAsiyoM se zAstrArtha kI vijaya meM "kharatarabiruda" milA hotA to vallabhasUri caityavAsiyoM ke sAmane usa biruda ko kabhI chipAye nahIM rakhate, kintu bar3e gaurava ke sAtha kahate ki pahale bhI jinezvarasUri ne caityavAsiyoM ko parAjita kara "kharatarabiruda" prApta kiyA thaa| parantu jinavallabhasUri kI vidyamAnatA meM "kharatara" zabda kA nAma taka nahIM thaa| yadi jinavallabhasUri ko yaha mAlUma hotA ki jinezvarasUri ko caityavAsiyoM se zAstrArtha kI vijaya meM "kharatara biruda" milA hai, to unhoMne jo "saMghapaTTaka", siddhAntavicArasAra, AgamavastuvicArasAra, piNDa vizuddhiprakaraNa, pauSadhavidhiprakaraNa, pratikramaNasamAcArI, dharmazikSA, praznottarazataka, zrRMgArazataka Adi aneka granthoM kI racanA kI hai, unameM kama se kama vaha ullekha to jarura karate ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA thA para kisI jagaha unhoMne yaha nahIM likhA hai ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA, yA hama kharatara gaccha ke haiN| isa para pratyeka vicArazIla vidvAn ko vicAranA cAhiye ki yadi jinezvarasUri ko vi. saM. 1080 meM durlabha rAjA ne zAstrArtha kI vijaya ke upalakSya meM "kharatara biruda' diyA hotA to, sambhava hai-kadAcit svayaM jinezvarasUri nija AtmazlAghA ke bhaya se apane nAma ke sAtha kharatara zabda jor3ane meM sakucAte, para Apake pazcAt jo buddhisAgarasUri, dhanezvarasUri, jinacandrasUri, abhayadevasUri aura jinavallabhasUri hue, ve to isa gauravAspada zabda ko kahIM na kahIM jarura likhate, kyA saba ke saba isa sammAnaprada zabda ko bhUla gaye the? yA kahIM rakha diyA thA, ki pichale kisI AcArya ko bhI isa biruda kI smRti taka nahIM huI ? vastutaH jinezvarasUri ko "kharatara biruda' milA hI nahIM thA, abhayadevasUri taka to ve saba candrakulI hI kahalAte the, jo hamane abhayadevasUri racita TIkAoM Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 119 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ke pramANa de siddha kiyA haiN| itanA hI nahIM para jinavallabhasUri ko bhI kharatara na kaha kara, pUrva AcAryoM ne candrakulI kahA hai| tadyathA : "sUriH zrIjinavallabho'jani budhazcAndre kule tejasA / sampUrNo'bhayadevasUricaraNA'mbhojAlilIlAyitaH // " isa pramANa se spaSTa siddha hotA hai ki jinavallabhasUri taka to vaha saba candrakula ke sAdhu kahalAte the| prazna-kharatara gaccha vAle jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM "kharatara biruda" milane kA kahate haiM, ve bhI to koI AdhAra para kahate hoMge? kharatara gaccha vAloM ke pAsa 'kharatara biruda' milane kA koI puSTa pramANa nahIM hai, kAraNa 'kharatara biruda' kisI AcArya ko kisI eka vyakti se nahIM milA hai, na yaha koI mAnasUcaka zabda hai, ki jo kisI mahatva ke kArya se prApta huA hai| saMgha paTTakAdi granthoM se pAyA jAtA hai ki jinezvarasUri aura caityavAsiyoM se zAstrArtha jarura huA thaa| phira arvAcIna logoM ne unake sAtha 'kharatara biruda' ko jor3a diyA hai para prAcIna grantha va zilAlekhoM meM kahIM para kharatara zabda khojane se bhI nahIM milatA hai| yadi vAstava meM yaha satya hotA to prAyaH 125 varSoM meM cAra pA~ca pATa hue, unameM koI na koI AcArya to apane granthoM meM kharatara zabda kA upayoga jarura krtaa| para yaha kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotA hai| hA AMzika sambandha jinadattasUri ke sAtha kharatara zabda kA jarura hai| dara asala meM yaha bAta aisI banI pratIta hotI hai ki jinavallabhasUri caityavAsI AcArya ke ziSya the, bAda meM abhayadevasUri ke pAsa unhoMne punaH kriyoddhAra kiyA arthAt phira se dIkSita hue aura paThana pAThana ke pazcAt unhoMne caityavAsa ko zAstra-viruddha samajha use mUlocchinna karane ko jora zora se upadeza denA prArambha kiyA, para prakRti (kudarata) Apake anukUla nahIM thii| Apane citrakUTa para bhagavAn mahAvIra ke paMca kalyANaka ke bajAya cha: kalyANaka kI prarupaNA kii| caityavAsiyoM ko yaha ThIka avasara milaa| una logoM ne jinavallabhasUri ko utsUtravAdI ghoSita kara diyA / kAraNa jainazAstroM meM sarvatra mahAvIra ke pA~ca kalyANaka hI mAne gae haiN| AcArya haribhadrasUri ne apane "paMcAzaka" nAma ke grantha meM mahAvIra ke pA~ca kalyANaka aura unakI alaga-alaga tithiyoM kA ullekha kiyA hai aura una para AcArya abhayadevasUri ne TIkA karake bhI pA~ca kalyANaka hI siddha kie haiN| jaba jinavallabhasUri ne cha: kalyANaka batAye to logoM ko yaha pratyakSa hI utsUtra jcaa| caityavAsI to pahale hI se jinavallabhasUri ke virodha meM the, phira yaha maukA Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww unake hAtha laga gyaa| unhoMne jinavallabhasUri kA yatra tatra tiraskAra kiyaa| idhara jinavallabhasUri ne apanA nayA mata (vidhimArga) sthApita kiyaa| unhoMne paramparA se calI AtI huI kaI kriyAoM meM pheraphAra kiyaa| jaise pA~ca ke badale cha: kalyANaka, adhika mAsa udayatithi Adi kaI naI prarupaNA kI, parantu usameM Apa saphala nahIM ho ske| ApakA AyuSya bhI bahuta kama thaa| AcArya hone ke anantara kevala cha: mAsa hI jIvita rhe| unake bAda unake samudAya meM eka mahAn matabheda paidA huA aura vaha thA AcArya padavI ke nimitta / eka pArTI kA yaha kahanA thA ki AcArya jinadattasUri ko banAyA jAya aura dUsarI pArTI kA Agraha thA ki jinazekharasUri ko AcArya banAyA jaay| isa matabheda ne itanA ugra rupa dhAraNa kiyA ki Apasa meM phUTa par3ane se donoM AcArya bana gaye aura kleza kadAgraha bar3hate hI rhe| AcArya jinadattasUri kI prakRti kharatara hone se loga unako kharatara kharatara kahane lge| isa zabda se nArAjI paidA honA svAbhAvika hai| jinavallabhasUri kI cha: kalyANakAdi kI naI prarupaNA jinadattasUri bhI karate the| isa viSaya meM kaI loga unase prazna karate the, to usakA uttara bhI bar3I tIkSNatA (kaThoratA) se diyA jAtA thaa| isa kAraNa loga unako kharatara kahA karate the| yaha bAta kevala dantakathA hI nahIM hai, para AcArya jinadattasUri ke samakAlIna yA unake AsapAsa ke samaya ke prAcIna granthoM meM upalabdha hotI haiM, jaise AcArya jinapattisUri (vi. saM. 1233 meM vidyamAna the jaba jinadattasUri kA svargavAsa vi. saM. 1211 meM huaa| isa vAste yaha samaya bahuta nikaTa kA kahA jA sakatA hai) ke ziSya sumatigaNi ne gaNadhara sArddhazataka kI bRhat vRtti meM likhA hai ki AcArya jinadattasUri prakRti ke bar3e hI teja (kaThora) the| praznoM ke uttara tejI se dene ke kAraNa loga Apako kharatara kharatara kahA karate the, itanA hI nahIM para sumatigaNi ne to isa bRhad vRtti meM jinadattasUri kA sampUrNa jIvana caritra bhI likha diyA hai, ki kaI eka logoM ne jinadattasUri ke sAtha kaI taraha kI aghaTita ghaTanAoM ko jor3a janatA ko kaisA dhokhA diyA hai, jisakI gandha bhI Apake jIvana meM nahIM hai| khaira, yadi kharatara zabda purAnA hotA to jinazekharasUri bhI jinezvarasUri ke sAtha kharatara zabda likhate, para jinazekharasUri ke bAda bhI jinezvarasUri ke sAtha kisI ne kharatara biruda nahIM mAnA hai| dekhiye zrI vardhamAnasUri kRta "AcAra dinakara" kI TIkA jo vi. saM. 1458 meM jayAnandasUri ne banAI, jisameM likhA hai : zrImajjinezvaraH sUrijinezvaramataM tataH / zaradrAkAzazispaSTa-samudrasadRzaM vyadhAt // 12 // Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 121 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ navAMgavRttikRt paTTe'bhayadevaprabhurgaro / tasya stambhanakAdhIza-mAvizcakre samaM guNaiH // 13 // zrAddhaprabodhapravaNastatpade jina vallabhaH / sUrirvallabhatAM bheje, tridazAnAM nRNAmapi // 14 // tataH zrI rudrapallIya-gacchasaMjJA, lasadyazAH / nRpazekharatAM bheje, sUrIndro jinazekharaH // 15 // isa pramANa se bhI spaSTa hotA hai ki jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka to kharatara kA nAma nizAna bhI nahIM thA, bAda meM jinadattasUri ko loga kharatara kharatara kahane lge| isalie hI to jinadattasUri ke khilApha jinazekharasUri kI paramparA meM kharatara zabda ko sthAna nahIM milA hai| arthAt jinavallabhasUri ke paTTadhara jaise jinadattasUri hue vaise jinazekharasUri bhI jinavallabhasUri ke paTTadhara AcArya hue haiM aura unakA gaccha kharatara nahIM para rudrapAlI gaccha huA hai| yadi jinezvarasUri se hI kharatara gaccha pracalita huA hotA to jinazekharasUri apane ko rudrapAlI gaccha nahIM likhakara kharatara gaccha kI eka zAkhA likhte| isa pramANa se bhI yahI siddha hotA hai ki vi. saM. 1468 taka to kisI kI yaha mAnyatA nahIM thI ki jinezvarasUri ko kharatara biruda kabhI milA thaa| khuda jinadattasUri ne gaNadharasArddhazataka, sandehadohAvalI, gaNadharasaptati, avasthAkulaka, caityavandanAkulaka, carcarI, upadeza rasAyana, kAlasvarupakulaka Adi aneka graMthoM kI racanA kI para Apane kahIM para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA aura hama unakI santati zreNI meM kharatara haiN| 'kharatara' zabda kI utpatti to jinadattasUri se ho gaI thI, para yaha apamAnasUcaka hone se kisI ne isa zabda ko apanAyA nahIM thaa| jinadattasUri ke paTTadhara jinacandrasUri hue, unhoMne bhI kisI sthAna para aisA nahIM likhA ki jinezvarasUri yA jinadattasUri se hama kharatara hue haiN| yahI nahIM para jinapatisUri ne to (vi. saM. 1233 meM sUripada) jinavallabhasUri kRta saMghapaTTaka para jo TIkA racI hai, usameM unhoMne jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka ke AcAryoM kA atyukti pUrNa guNa varNana karate hue bhI caityavAsiyoM kI vijaya meM upalabdha kharatara biruda ko caityavAsiyoM ke khaNDana viSayaka graMtha meM bhI graMthita nahIM kiyA to yaha bAta hama dAve ke sAtha kaha sakate haiM ki jinezvarasUri se jinavallabhasUri taka kharatara zabda kA nAma taka bhI nahIM thaa| uparyukta uddharaNa saMghapaTTaka grantha ke pRSTha 4 para isa prakAra hai : Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 rammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmMMMMMMMMNNNNN caulukyavaMzamuktAmANikyacArutattvavicAracAturIdhurINavilasadaMgaraMganityannItyaGganAraMjitajagajjanasamAjazrIdurlabharAjamahArAjarAjasabhAyAM, analpajalpajaladhisamucchaladatucchavikalpakallolamAlAkavalitavahalaprativAdikovidagrAmaNyAsaMvignasAdhunivahA'graNyA, suvihitavasatipathaprathanaraviNA, vAdikesariNA, zrIjinezvarasUriNA, zrutayuktibhirbahudhA caityavAsavyavasthApana prati pratikSipteSvapi lAMpaTyAbhinevezAbhyAM tanirbandhamajahatsu yathAchandeSu tatastadutsUtradezanAviralagaralalaharIcarIkRSyamANahRdayabhUminihitacetanAbIjamudagradurnigrahakugrahA'vagrahazozuSyamANavivekAMkuraM nirargalamukhakuharaniHsaraduhNIkRpANIkRtadhAmikamarmANaM zrAddhasaMghaM nirIkSya tadupacikIrSayA hRdyA navadya'samagravidyAnitaMbinIcumbitavadanatAmarasasAndrasaMvegazAstrArtharasAyanapAnavAMtakAmarasaH, suvihitamunicakravAlazikhAmaNi siddhAntaviparyAstaprarUpaNamahAndhakAranikArataraNiH sugRhItanAmadheyaH praNataprANisaMdohatitIrNazubhAbhAgadheyaH caityavAsadoSabhAsanasiddhAntAkarNanApAsitakRtacaturgatisaMsArAyAsajinabhavanavAsaH sarvajJazAsanottamAMgasthAnAdinavAGgavRttikRt zrImadabhayadevasUripAdasarojamUle gRhItacaritro'yaM saMpattiH karuNAsudhAtaraMgiNItaraMgaraMga-tsvAntaHsuvidhimArgAvabhAsana prAduHSadvizadakIrtikaumudIniSUditadiksImanti nIvadanadhvAMtaH, svasyopasargamabhyupagamyA'pividuSA duradhvavidhvaMsanamevAdheyamiti satpuruSa padavImadavIyasIM vidadhAnaH samujjitabhUribhagavAn shriijinvllbhsuuriH| isa TIkA pramANa se yaha siddha hotA hai ki vikrama kI terahavIM zatAbdI taka arthAt jinapatisUri ke samaya taka to kisIne bhI kharatara zabda ko nahIM apanAyA thaa| yadi jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM hI kharatara biruda milA hotA to jinezvarasUri ke lambe caur3e vizeSaNoM ke sAtha yaha kharatara biruda kabhI chipA huA nahIM rhtaa| uparokta kharatarAcAryoM ke prAcIna granthoM se siddha hotA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinezvarasUri se nahIM para jinadattasUri se huI hai aura kharatara gaccha ke sivAya tapAgaccha, AMcalagaccha, upakezagaccha Adi anya gacchavAloM kI bhI yahI mAnyatA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri se hI huI thii| aba Age cala kara hama sarvamAnya zilAlekhoM kA avalokana kareMge ki kisa samaya se kharatara zabda kA prayoga kisa AcArya se huA hai| isa samaya hamAre sAmane nimnalikhita zilAlekha maujUda haiM : Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 zrImAn bAbU pUrNacaMdrajI nAhara kalakattA vAloM ke saMgraha kiye hue "prAcIna zilAlekha saMgraha" khaNDa 1-2-3 jinameM 2592 zilAlekha haiM, jisameM kharatara gacchAcAryoM ke vi. saM. 1379 se 1980 taka ke kula 665 zilAlekha haiN| zrImAn jinavijayajI sampAdita "prAcInalekhasaMgraha" bhAga dUsare meM kula 557 zilAlekhoM kA saMgraha hai, jinameM vi. saM. 1412 se 1903 taka ke 25 zilAlekha kharataragaccha ke AcAryoM ke haiM / I zrImAn AcArya vijayendrasUri sampAdita 'prAcInalekhasaMgraha' bhAga pahale meM kula 500 lekha haiM jinameM vi. saM. 1444 se 1543 taka ke zilAlekha haiM unameM 29 lekha kharatara gaccha sambandhI hai / zrImAn AcArya buddhisAgarasUri saMgrahIta " dhAtu pratimAlekha saMgraha" bhAga pahale meM 1523, bhAga dUsare meM 1150 kula 2673 zilAlekha haiM / jinameM vi. saM. 1252 se 1795 taka ke 50 zilAlekha kharatarAcAryoM ke haiM / evaM kula 6322 zilAlekhoM meM 779 zilAlekha kharatarAcAryoM ke haiM / aba dekhanA yaha hai ki vi. saM. 1252 se zilAlekha zurU hote haiM / yadi jinezvarasUri ko vi. saM. 1080 meM zAstrArtha ke vijayopalakSya meM kharatara - biruda milA hotA to ina zilAlekhoM meM una AcAryoM ke nAma ke sAtha kharatara - zabda kA pracuratA se prayoga honA cAhiye thA, hama yahA~ katipaya zilAlekha uddhRta karake pAThakoM kA dhyAna nirNaya kI ora khIMcate haiM / saMvat 1252 jyeSTha vadi 10 zrImahAvIradevapratimA azvarAja zreyo'rthaM putrabhojarAjadevena kAriyitA pratiSThA jinacaMdrasUribhiH // A. buddhi dhAtu pra. le. saM., lekhAMka 930 ye AcArya zrIjinadattasUri ke paTTadhara the, ina taka to kharatara zabda kA prayoga nahIM huA thA / "saMvat 1281 vaizAkha sudi 3 zanau pitAmaha zre. sAmba pitR zre. jasavIra mAtRlASa eteSAM zreyo'rthaM sutagAMdhIgosalena biMbaM kAritaM pratiSThitaJca zrIcandrasUriziSyaH zrIjinezvarasUribhiH // " A. bu. dhAtu le. saM., lekhAMka 627 ye AcArya jinapatisUri ke paTTadhara the, inake samaya taka bhI kharatara zabda kA prayoga apamAna bodhaka hone se nahIM huA thA / "saM. 1351 mAgha vadi 1 zrIpralhAdanapure zrIyugAdidevavidhicaitya Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 zrIjinaprabodhasUriziSya zrIjinacaMdrasUribhiH zrIjinaprabodhasUrimUrti pratiSThA kAritA rAmasiMhasutAbhyAM sA. nohA karmaNa zrAvakAbhyAM svamAtR rAI maI zreyo'rthaM // " A. bu. dhA. le. saM., lekhAMka 734 ye AcArya jinadattasUri ke pAMcave paTTadhara the / inake samaya taka bhI kharatara zabda ko gaccha kA sthAna nahIM milA thA / 44 'OM saMvat 1379 mArga. vadi 5 prabhu jinacaMdrasUriziSyaiH zrIkuzalasUribhi zrI zAntinAthabiMbaM pratiSThitaM kAritaJca sA. sahajapAlaputraiH sA. dhAdhala gayadhara thiracaMdra suzrAvakaiH svapitR puNyArthaM // " bAbU pUrNa., khaMDa tIsarA, lekhAMka 2389 OM saM. 1381 vaizAkha vadi 5 zrIpattane zrIzAMtinAthavidhicaitye zrI jinacaMdrasUriziSyaiH zrI jinakuzalasUribhiH zrIjinaprabodhasUrimUrti pratiSThA kAritA ca sA. kumArapAla ratnaiH sA. mahaNasiMha sA. devAla sA. jagasiMha sA. mehA suzrAvakaiH saparivAraiH svazreyo'rtham // bAbU pUrNa., khaNDa dUsarA, lekhAMka 1988 "saMvat 1391 mA. su. 15 kharataragacchIya zrIjinakuzalasUriziSyaiH jinapadmasUribhi: zrI pArzvanAthapratimApratiSThitA kAritA ca bhava. bAhisutena ratnasiMhena putra AlhAnAdi parivRtena svapitR - sarva-pitRvya puNyArthaM // " "saM. 1399 bha. zrIjinacandrasUriziSyaiH zrIjinakuzalasUribhi: zrIpArzvanAthabiMbaM pratiSThitaM kAritaM ca sA. kezavaputraratna sA. jehadu suzrAvakena puNyArthaM / " bAbU pUrNa., khaM. dUsarA yaha AcArya jinadattasUri ke chaThe paTTadhara hue haiM I pUrvokta zilAlekhoM se pAThaka svayaM samajha sakate haiM ki jinakuzalasUri ke pUrva kinhIM AcAryoM ke nAma ke sAtha kharatara zabda kA prayoga nahIM huA para jinakuzalasUri ke kaI zilAlekhoM meM kharatara zabda nahIM hai aura kaI lekhoM meM kharataragaccha kA prayoga huA hai, isase yaha spaSTa pAyA jAtA hai ki kharatara zabda gaccha ke rupa meM jinakuzalasUri ke samaya arthAt vikrama kI caudahavIM zatAbdI hI meM pariNata huA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki kharatara zabda na to rAjAoM kA diyA huA biruda hai aura na koI gaccha kA nAma hai / yadi vi. saM. 1080 meM Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM rAjA durlabha ne kharatara biruda diyA hotA to karIba 300 varSoM taka yaha mahattvapUrNa biruda gupta nahIM rhtaa| vikrama kI solahavIM zatAbdI meM kharatara gacchAcAryoM kI yaha mAnyatA thI ki kharatara gaccha ke Adi puruSa jinadattasUri hI the| aura yahI unhoMne zilAlekhoM meM likhA hai| yahA~ eka zilAlekha isa bAre meM nIce uddhata karate haiN| "saMvat 1536 varSe phAguNasudi 5 bhaumavAsare zrI upakezavaMze chAjahar3agotre maMtriphaladharA'nvaye maM. jUThala putra makAlu bhA. kAMde pu. nayaNA bhA. nAmala de tayo putra maM. sIhA bhAryayA copar3A sA. savA putra sa. jinadatta bhA. lakhAI putryA zrAvikA apurava nAmnyA putra samadhara samarA saMdU saMhI tayA svapuNyArthaM zrIAdideva-prathama-putraratna-prathama-cakravarti-zrIbharatezvarasyakAyotsargasthitasya pratimA kAritA pratiSThitA kharataragacchamaNDanazrIjinadattasUri zrIjinakuzalasUrisaMtAnIya zrIjinacandrasUri paM. jinezvarasUrizAkhAyAM zrIjinazekharasUripaTTe zrIjinadharmasUripaTTA'laMkArazrIpUjyazrIjinacandrasUribhiH" / isa lekha se pAyA jAtA hai ki solahavIM zatAbdI meM kharatara gaccha ke Adi puruSa jinezvarasUri nahIM para jinadattasUri hI mAne jAte the| kharataroM ke pAsa isase prAcIna koI bhI pramANa nahIM hai ki vaha janatA ke sAmane peza kara ske| adhunA kharatara gaccha anuyAyI pratikramaNa ke anta meM dAdAjI ke kAussagga karate haiN| usameM bhI jinezvarasUri kA nahIM para jinadattasUri kA hI karate haiM aura kahate haiM ki kharataragaccha zRMgArahAra jinadattasUri ArAdhanArthaM... isase bhI spaSTa hotA hai ki kharatara gaccha ke Adi puruSa jinadattasUri hI haiN| kharatara gaccha ko prAcIna sAbita karane vAlA eka pramANa unako aisA upalabdha huA hai ki jisa para ve loga vizvAsa kara kahate haiM ki bAbU pUrNacandrajI nAhara ke saMgraha kiye hue zilAlekha khaNDa tIsare meM jisameM vi. saM. 1147 kA eka zilAlekha vidyamAna hai| namUnA nIce uddhRta hai| "saMvat 1147 varSe zrIRSabhabiMbaM zrIkharataragacche zrI jinazekharasUribhiH karApitaM // " isa zilAlekha ko par3hakara sabhya saMsAra meM yaha zaMkA svayaM samutthita ho sakatI hai ki jinezvarasUri se leke 300 varSoM taka ke grantha va zilAlekhoM meM to kahIM para bhI kharatara gaccha aisA zabda nahIM AyA aura kevala ekamAtra paMkti meM vi. saM. 1147 ke zilAlekha meM sahasA yaha kharatara gaccha kA zabda kahA~ se A dhamakA? Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kyA bAbUjI kI yaha nija zodha hai yA kisI kharatara anuyAyI kI pakSapAta vRtti kA udAharaNa hai? pAThaka svayaM soceM / pUrvokta zilAlekha jaisalamera ke kille ke andara sthita cintAmaNi pArzvanAtha ke mandira meM hai| jo vinopavAsana bhUmi para bIsa viharamAna tIrthaMkaroM kI mUrtiyA~ sthApita hai, unameM eka mUrti meM yaha lekha bhI batAyA jAtA hai| parantu jaba phalodI ke vaidya muhatA pAMcUlAlajI ke saMgha meM mujhe jaisalamera jAne kA saubhAgya milA to maiMne dila kI zaGkA nivAraNArtha prAcIna lekha saMgraha khaNDa tIsarA jisameM nirdiSTa lekha mudrita thA sAtha meM lekara mandira meM jA khoja zuru kii| parantu atyadhika anveSaNa karane para bhI 1147 ke saMvat vAlI ukta mUrti upalabdha nahIM huii| anantara zilAlekha ke nambaroM se milAna kiyA, para na to vaha mUrti hI milI aura na usa mUrti kA koI rikta sthAna milA (zAyada jahA~ se mUrti uThA lI gaI ho) isa khoja ke liye maiMne yativarya pratAparatnajI nADola vAle aura megharAjajI munauta phalodIvAloM ko bulAke jAMca karAI, anantara anya sthAnoM kI mUrtiyoM kI talAza kI, para prastuta mUrti kahIM para bhI nahIM milii| zilAlekha saMgraha ke nambara 2120 se kramazaH 2137 taka kI sArI mUrtie~ solahavIM zatAbdI kI haiN| phira unake bIca 2124 nambara kI mUrti vi. saM. 1147 kI kaise mAnI jAya? kyoMki na to isa samvat kI mUrti hI vahA~ hai aura na usake lie koI sthAna khAlI hai| jaisalamera meM prAyaH 6000 mUrtie batAte haiM, para kisI zilAlekha meM bArahavIM sadI meM kharatara gaccha kA nAma nahIM hai| phira bhI lekha chapAne vAloM ne itanA dhyAna bhI nahIM rakkhA ki zilAlekha ke samaya ke sAtha jinazekharasUri kA astitva thA yA nahIM? astu ! aba hamAre jinazekharasUri kA samaya dekhate haiM to vaha vi. saM. 1147 taka to AcArya hI nahIM hue the, yaha jJAta hotA hai| jinavallabhasUri saM. 1159 meM svargastha hue, tatpazcAt unake paTTa para jinadatta aura jinazekharasUri AcArya hue to 1147 saMvat meM jinazekharasUri kA astitva kaise siddha ho sakatA hai? kharatara zabda khAsa kara jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa hI paidA huA thA aura jinazekharasUri aura jinadattasUri ke paraspara meM khUba kleza calatA thaa| aisI sthiti meM jinazekharasUri kharatara zabda ko gaccha ke rupa meM mAna le yA likha de yaha sarvathA asambhava hai| unhoMne to apane gaccha kA nAma hI rudrapAlI gaccha rakkhA thaa| isa viSaya meM vikrama kI pandrahavIM zatAbdI kA ullekha hama upara likha Ae haiN| ataH isa lekha ke lie aba hama dAve ke sAtha yaha niHzaMkatayA kaha sakate haiM ki ukta 1147 samvat kA zilAlekha kisI kharatarAnuyAyI ne jAlI (kalpita) Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 127 chapA diyA hai| nahIM to yadi bAbUjI Aja bhI usa mUrti kA darzana karavA deM to itihAsa para acchA prakAza par3a sakatA hai evaM sAtha hI kharataroM kA prAcInatva bhI puSTa pramANoM se Ama janatA meM jAhira ho sakatA hai| bhalA ! yaha samajha meM nahIM par3atA ki kharatara loga kharatara zabda ko prAcIna mAnane meM itanA AkAza pAtAla eka na kara yadi arvAcIna hI mAna leM to kyA sakatA hai| harja hai? jinadattasUri ke pahale kharatara zabda inake kinhIM AcAryoM ne nahIM mAnA thaa| vikrama kI solahavIM zatAbdI kA zilAlekha hama pUrva likha hI Aye haiN| vahA~ taka to kharataragaccha maMDana jinadattasUri ko hI likhA milatA hai| para tapAgaccha aura kharataroM ke Apasa meM vAda-vivAda hone se, idhara kharataroM ne dekhA ki jinezvarasUri ke aura caityavAsiyoM ke Apasa meM zAstrArtha to huA hI thA, yadi unakI vijaya meM 'kharatara biruda' mAna liyA jAya to kyA hAni hai, kyoMki yaha bAta prasaGgavazAt milatI jAna par3a sakatI hai aura prAcIna bhI hai| aura bhaviSya meM koI AzA nahIM ki isakA nirNaya bhI hogA tathA nau aGga vRttikAra abhayadevasUri bhI kharatara gaccha meM mAne jAyeMge aura inakI banAI nau aMga kI TIkA sarvamAnya hai| ataH sarva gaccha hamAre AdhIna rheNge| basa isI hetu se ina logoM ne kalpita DhA~cA khar3A kara diyaa| para anta meM vaha kahA~ taka saccA raha sakatA hai ? jaba satya kI zodha kI jAtI hai to sabakI kalaI khula jAtI hai| kharatara gaccha ko prAcIna pramANita karanevAlA eka lekha kharataroM ko phira anAyAsa mila gayA hai aura vaha palha kavi kRta kharatara paTTAvalI meM hai| jo yahA~ likhate haiM 1. zrImAn agaracandajI nAhaTA bIkAnera vAloM dvArA mAlUma huA ki vi. saM. 1147 vAlI mUrti para kA lekha daba gayA hai| ATha sau varSoM kA lekha lete samaya taka to spaSTa bacatA thA kevala 3-4 varSoM meM hI daba gayA, yaha Azcarya kI bAta hai| bhInAsara meM bhI vi. saM. 1181 kI mUti para zilAlekha meM 'kharatara gaccha' kA nAma batalAyA jAtA hai| isakI zodha ke liye eka AdamI bhejA gayA, para vaha lekha spaSTa nahIM bacatA hai, kevala anumAna se hI 1181 mAna liyA hai| khaira isI prakAra bArahavIM zatAbdI kA yaha hAla hai taba hama cAhate haiM jinezvarasUri, buddhisAgara aura abhayadevasUri ke samaya ke pramANa / yadi jinavallabhasari ke samaya, somacandra mani (hone vAle jinadattasari)kI prakati ke kAraNa kharatara kahalAye hoM aura kisIne kharatara likha bhI diyA ho to isase jinezvarasUri ko kharatara biruda milanA sAbita nahIM ho sakatA hai| kharatara gaccha vAloM ko cAhiye ki ve jinezvarasUri ke samaya ke pramANoM kI khoja kara janatA ke sAmane rkheN| Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ "deva sUri paha nemi vaha, vaha guNihi pasiddhau / ujjoyaNu taha vaddhamANu, khrtrvrlddhu||" isa lekha se spaSTa siddha hai ki 'kharatara biruda' prApta karane vAle jinezvarasUri nahIM kintu udyotanasari aura vardhamAnasUri haiN| jina logoM kA kahanA thA ki jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM durlabharAja ne kharatara biruda inAyata kiyA yaha to bilakula mithyA ThaharatA hai| kyoMki jinezvarasUri ke guru vardhamAnasUri aura vardhamAnasUri ke guru udyotanasUri the| yadi udyotanasUri ko hI "kharatarabiruda" mila gayA thA to phira jinezvarasUri ke lie zAstrArtha kI vijaya meM kharatarabiruda milA kahanA to svayaM asatya sAbita hotA hai| para yaha viSaya bhI vicAraNIya haiM kyoMki palha kavi kRta kharatarapaTTAvalI aura unakA khuda kA samaya bhI vikrama kI bArahavIM zatAbdI meM jinadattasUri ke samakAlIna hai aura yaha kavitA bhI jinadattasUri ko hI lakSya meM rakha kara banAI gaI hai| phira bhI kavi kA hRdaya hI saMkIrNa thA kyoMki usane kharatara kI mahattA batAne ko kharatarabiruda kA saMyoga zrIudyotanasUri se hI kiyaa| acchA to yaha hotA ki kavi zrImahAvIra prabhu ke paTTadhara saudharmAcArya ko hI kharatara biruda se vibhUSita kara detaa| usake aisA karane se sArA jhagar3A bakher3A svayaM miTa jAtA aura jainasamAja kharataragaccha kA hI upAsaka bana jaataa| vAstava meM to kavitA kA Azaya jinadattasUri ko hI kharatara kahane kA thaa| yadi aisA na hotA to udyotanasUri, vardhamAnasUri, jinezvarasUri, buddhisAgarasUri, jinacandrasUri, abhayadevasUri, jinavallabhasUri, jinadattasUri, jinacandrasUri aura jinapatisUri taka ke saikar3oM grantha aura zilAlekha milate haiM, jinameM katipaya kA ullekha to hama upara kara Aye haiM ki tIna sau varSoM meM kisIne hI kharatara zabda kA ullekha taka bhI nahIM kiyA hai aura eka aprasiddha apabhraMza bhASA ke palha nAmaka kavi ne udyotanasUri ko kharatara birudadhAraka likha diyA aura kharataroM kA usa para yakAyaka binA soce samajhe vizvAsa kara lenA sabhya samAja ko santoSaprada nahIM ho sktaa| kaI ajJa logoM kA yaha bhI kathana hai ki pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM AcArya jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke bIca zAstrArtha huA, jisameM 'kharA' rahane vAloM ko 'kharatara' aura hAra jAne vAloM ko 'ka~valA' khaa| aura vaha kharatara tathA ka~valA zabda Aja bhI maujUda haiN| pUrvokta bAta kahane vAloM kA abhigama zAyada yaha ho ki yaha zAstrArtha kevala upakezagaccha vAloM ke sAtha hI huA, kAraNa ka~valA Ajakala upakezagacchavAloM ko hI kahate haiN| isa zAstrArtha ke samaya pATaNa meM anekAcAryoM ke upAzraya aura Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 129 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwan ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~~~~~~~~~~ ~ ~ vahA~ bahuta AcArya va sAdhu rahA karate the, jinameM sarvA'graNI kevala upakezagaccha vAloM ko hI mAnA jAtA ho aura zAstrArtha bhI unhIM ke hI sAtha huA ho aisA pratita hotA hai| khaira yadi thor3I dera ke liye kharataroM kA kahanA mAna bhI liyA jAya ki durlabha rAjA kI rAjasabhA meM zAstrArtha huA aura kharA rahane vAle kharatara aura hAra jAne vAle ka~valA khlaaye| para yaha bAta buddhigamya to honI cAhie? kAraNa durlabha rAjA svayaM bar3A bhArI vidvAna evaM asAdhAraNa puruSa thaa| saMskRta sAhitya kA praur3ha paNDita evaM pUrNa premI thaa| aura yaha zAstrArtha bhI vidvAnoM kA thA, phira jaya aura parAjaya ke upalakSya meM biruda dene ko usa samaya ke koSoM meM koI aisA sundara aura zuddha zabda nahIM thA, jo ina grAmINa bhASA ke arthazUnya asabhya zabdoM ko (jaya ke lie kharatara aura parAjaya ke liye kavalA) hI vijaya ke upahAra svarupa sthAna milA? parantu vastutaH dekhA jAya to yaha bAta aisI nahIM hai| kyoMki kudarata kA niyama hai ki koI bhI viruddha arthavAcI pratipakSI do zabda barAbara viruddha artha meM hI Ate haiN| jaise udAharaNArtha dekhiye : dharma-adharma kaThora-komala dina-rAta satya-asatya karar3A-kavalA mIThA-khArA jaya-parAjaya dayA-nirdayI loka-aloka kharA-khoTA bhalA-burA aba jarA socanA cAhiye ki 'kharA kA pratipakSI zabda' khoTA honA cAhiye yA ka~valA? khoTA kA artha hotA hai jhUThA (asatya) aura ka~valA kA artha hotA hai narama (koml)| jaba ka~valA kA artha komala hai to usakA pratipakSI "karar3A" zabda jisakA artha kaThora hotA hai, yaha upayukta hai| 'khara' zabda kaThora kA bhI paryAya nahIM hai| hA~ ! laukika meM yadyapi 'kharatara' zabda jarura vizeSa kaThoratA kA dyotaka ho sakatA hai parantu 'kharA' zabda nahIM, jaba kharA zabda se yahA~ kaThoratA artha na le sahI (saccA) yaha liyA gayA hai to yaugika zabda 'kharatara' meM bhI 'kharAtara' aisA honA cAhie aura usakA pratipakSI 'khoTA' yAne "khoTA tara" hI honA cAhie, kevala mAtra 'ka~valA' nhiiN| khara kA asalI artha ugra yAne teja, tIkSNa, yaha hai satya (saccA) aura kaThora nhiiN| yadi isakA artha thor3I dera ke lie kaThora bhI mAna leM to phira ApakA managaDhanta AzAdruma akAla hI meM ukhar3a jAtA hai kyoMki isase to laukika meM yahI prasiddha hogA ki "kharatara" arthAt teja prakRti, azAnta svabhAva vAlA aura ka~valA komala prakRti, zAnta svabhAva vaalaa| vAstava meM yahI sukha-duHkha Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 artha leke ina zabdoM kA nirmANa huA hai jise hama Age calakara batA dete haiN| pahale eka sandigdha savAla phira uThatA hai vaha hai ki isa grAmINa zabda ke sAtha atizaya artha ke jJApaka tarap pratyaya kA saMyoga karanA, vizeSa Azcarya to isa bAta kA hai ki jo mahAnubhAva zuddha pratyaya lagA sakate hoM ve ina azuddha zabdoM ko bharI rAjasabhA meM paNDita maNDalI ke samakSa hAra jIta ke upahAra svarupa kaise de sakate haiM? ataH sabhya samAja meM yaha thothI kalpanA svayaM gandharva nagara lekhA ke samAna bhrAMti kA hetu siddha hotI hai| aba hama upasaMhAra svarupa isa bAta ko vAstavikatayA nirNIta kara jaldI hI lekhanI ko vizrAma dete haiN| vaha yaha hai ki kharatara aura kavalA jaya parAjaya ke dyotaka nahIM para ApasI dveSa ke hetu-bhUta haiN| kAraNa yaha hai ki upakezagacchIya sAdhuoM kA aura candrakulIya sAdhuoM kA vihAra kSetra prAyaH eka hI thaa| jaba bhagavAn mahAvIra ke pAMca cha: kalyANakAdi kA vAda-vivAda cala rahA thA, taba jinadattasUri kI kaThora prakRti ke kAraNa loga unheM kharatara-kharatara kahA karate the aura upakezagacchIya loga isa vAda-vivAda meM sammilita nahIM hote the, ataH inheM ka~vale-ka~vale kahate the| kharataroM ne isa zabda ko prAyaH do sau varSoM ke bAda avasara pAkara gaccha ke rupa meM pariNata kara diyA aura ka~valo ne ka~valA zabda ko kataI kAma meM nahIM liyaa| Aja taka bhI upakezagaccha ke AcAryoM se karAI huI pratiSThA, zilAlekha va granthoM meM kahIM kavalA gaccha kA prayoga nahIM huA hai| jahA~ tahA~ upakezagaccha kA hI ullekha najara AtA hai| kharatara zabda kI utpatti kisa kAraNa, kaba aura kaise huI isa viSaya meM hamane jinezvarasari se lagA kara jinapatisari taka ke granthoM evaM zilAlekhoM ke udAharaNa dekara yaha parisphuTa kara diyA hai ki kharatara zabda kA prAdurbhAva udyotanasUri, vardhamAnasUri aura jinezvarasUri se nahIM para jinadattasUri se hI huA aura yaha bhI koI mAna, mahattA yA biruda aura gaccha ke rupa meM nahIM, kintu khAsa kara jinadattasUri ke svabhAva ke kAraNa hI huA hai| yadi kharatara gacchIya koI bhI sajjana prAmANika pramANa dvArA apane pakSa kI puSTi kara batAveM to hama apanI bhUla saharSa svIkAra kara unake mata ko mAnane meM sahamata bana jAveMge, kAraNa hama satya saMzodhaka haiM vitaNDAvAdI nhiiN| hameM satya kI zodha cAhie, vyartha ke vAda vivAda aura khaNDanamaNDana nhiiN| yaha viSaya hI satya kI kasauTI para kasane kAbila hai| ataH yaha sArA zrama kiyA hai| "merA so saccA yaha nahIM kiMtu saccA so merA" yahI mAnanA AtmArthI satpuruSa kA kAma hai| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 131 uparokta nirNaya se kharataragaccha ke alAvA tapAgaccha, upakezagaccha, AMcalagaccha Adi sabhI kI mAnyatA hai ki kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa huI hai aura yaha mAnanA nyAya saMgata bhI hai| anta meM kharataragacchIya vidvad samAja se nivedana karU~gA ki Apa isa choTI sI kitAba ko AdyopAnta dhyAnapUrvaka pddh'eN| yadi merI ora se kisI prakAra kI bhUla huI ho to Apa sapramANa sUcanA kareM ki usakA maiM dvitIyAvRtti meM ThIka sudhAra karavA duuN| yadi isake uttara meM koI sajjana kitAba likhanA cAheM to bhI koI harja nahIM hai kyoMki aise viSaya kI jyoM jyoM adhika carcA kI jAya tyoM tyoM isameM vizeSa tathya prApta hotA jAyegA aura Akhira satya apanA prakAza kiye binA kadApi nahIM rahegA, para sAtha meM yaha bAta bhI lakSya bAhara na rahe ki Aja kala jamAnA sabhyatA kA hai, vidvad samAja meM pramANoM kA prema hai, sabhyatA evaM satyatA kI hI kImata hai| iti kharataragacchotpatti samAptam Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 khara-taroM kI bAteM lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8888888888 bhUmikA 88888888888 'kharayaramaya mUlaM ussuttaM' kharataramata mUla utsUtra se paidA huA hai aura isa mata ke utpAdakoM kI akla ke liye isa mata kA nAma khara-tara honA yaha 'yathAnAmastathAguNa' sArthaka bhI hai| kalpita evaM jhUThA mata calAne vAloM ke pAsa sivAya asabhya zabdoM meM gAliyoM ke aura kyA mila sakatA hai? dekhiye tapAgacchAdi aneka gacchoM ke AcAryoM ko ina khara-taroMne asabhya zabdoM meM sekar3oM hajAroM gAliyA~ pradAna kI haiN| jaise mithyAtvI kadAgrahI utsUtra prarupaka ninhava aura anaMtasaMsArI Adi aura yaha krama isa mata kI Adi se Aja paryanta calA hI AyA hai, hAla hI meM 'bRhadparyuSaNa nirNaya' tathA 'yugapradhAna jinacandrasUri' nAmaka granthoM ko uThA kara dekhiye jisameM kharataroM ne kisa prakAra pAgala kI taraha vaibhAna ho kara mahApuruSoM para gAliyoM kI vocchAvara kI hai| khaira ! kharataroM ko itane se hI saMtoSa nahIM huA para unhoMne to abhI upakezagaccha AcAryoM kI ora bhI apanA asabhyatA se bharA huA muMha bar3hAyA hai, jaise UMTa laMkA kI ora apanA maMha baDhAtA hai| upakezagaccha eka aisA zAnti priya gaccha hai ki jaina zAsana meM jitane gaccha hue haiM una saba gacchavAloM ne upakeza gacchavAloM kA pUjya bhAva se satkAra kiyA hai kAraNa upakezagacchAcAryoM kA jainasamAja para mahAn upakAra huA hai| sabase pahale mahAjanasaMgha kI sthApanA upakezagacchAcAryoM ne hI kI thI, Aja jo zrImAlI poravAla aura osavAla jAtiyA~ jainadharma pAlana kara rahI haiM arthAt jainadharma ko jIvita rakkhA hai yaha una upakeza gacchAcAryoM kI kRpA kA hI sundara phala hai| ataH jainasamAja upakezagacchAcAryoM kA jitanA upakAra mAne utanA hI thor3A hai| hA~ kaI aoM se isa gaccha meM tyAgI sAdhu na hone se kaI kRtaghnI loga una upakArI mahApuruSoM ko bhUla kara anya gacchIya sAdhuoM ke upAsaka bana gaye haiN| khaira guNIjana kI upAsanA karane meM to koI hAni nahIM hai para apane para jina Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 mahApuruSoM kA upakAra hai usako bhUla jAnA yaha eka kRtaghnIpanA hai aura isI vajrapApa ke kAraNa samAja kA patana ho rahA hai| prAcIna evaM arvAcIna sAhitya kA avalokana karane se jJAta hotA hai ki kaI kaI gacchavAloM ke Apasa meM khaNDana maNDana huA karatA thA para upakezagacchavAloM prati na to kisI gacchavAloM ne hastakSepa kiyA hai aura na upakezagacchavAloM ne bhI kisI gacchavAloM prati garama nigAha se dekhA hai arthAt upakezagacchavAle saba gacchavAloM ke sAtha bhrAtRbhAva se rahate the| upakezagaccha kA aparanAma kavalAgaccha bhI hai isakA matalaba bhI yahI hai ki karar3I evaM kaThora prakRtivAle jisa pradeza meM bhramaNa karate the usI pradeza meM komala prakRti vAle bhI vicarate the, ataH jinhoM kI komala prakRti dekha kara loga unako kavalA kavalA kahA karate the arthAt upakezagaccha ke AcArya apanI komala prakRti se saba gacchovAloM ke sAtha zreSThAcAra rakhate the, yahI kAraNa thA ki saba gacchavAle unako pUjya bhAva se dekhate evam mAnate the| jaina dharma kI dIkSA una mahAnubhAvoM ke liye hai jo ki jAtivAna ho, kulavAna ho, lajjAvAna ho, vairAgyavAna ho / para jaba se ziSya pIpAsuone ayogyoM ko dIkSA denI zuru kI taba se hI samAja rasAtala meM jAne lagI hai, kyoMki una ayogyoM meM na to dharma kA gaurava hai na pUrvAcAryoM ke upakAra ko hI jAnate haiM, ve to kevala peTa ke pujArI hai aura samAja meM phUTa kusampa DalavA kara Apa ayogya hote hue bhI pujavAne ke prapaMca karate haiN| khara-tara mata meM kaI ayogya jATAdi ne sAdhu veSa pahanakara pahale to tapA khara-taroM ko Apasa meM khUba lar3AyA, aba unakI krUra dRSTi upakezagaccha kI ora par3I hai| hA~ tapAgaccha meM to Aja unake muMha tor3ane vAle bahuta haiM para upakezagaccha meM aisA koI nahIM hai ki una kleza priya ayogya vyaktiyoM ke dAMta khaTTe kara ddaale| ataH khara-taroM kA hauMsalA bar3hatA hI jA rahA hai, una nIca prakRti vAloM ne yahAM taka likhamArA hai ki 1. tumhArA ratnaprabhasUri kisa gaTara meM chipa gayA thA? 2. ratnaprabhasUri nAma ke na to koI AcArya hue haiM aura na osiyAM meM ratnaprabhasUri ne osavAla hI banAye haiN| osiyAM meM osavAla to khara-tara AcAryoM ne hI banAye haiN| ityAdi "siddhAntamagnasAgara pustaka meM" 3. Age calakara aura dekhiye khara-tara likhate haiM ki kucha samaya bAda Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ kalyANamArga kA adhikAra gaddIdhArI kaliyugI sAdhuoM ne janatA ko bhrama meM DAla kara naSTa bhraSTa banA diyaa| AcAra vicAroM se patita aise una sAdhvAbhAsoM ne apanI sarve zreSThatA batAne ke liye bhagavAna mahAvIra svAmI ke zAsana meM rahane para bhI zrIpArzvanAtha svAmI ke zAsana se apanA sambandha jor3a diyA aura logoM meM kahane lage-hama pArzvanAtha ke santAniye haiN| bhagavAna zrIpArzvanAthasvAmI ke RjuprAjJA sAdhuoM ke AcAra ina vakrajar3oM ne kaluSita banA diye-parigraha rakhane lage, eka sthAna para aDDA banAne lage, mana mAne raMga ke kapar3e pahanane lage, adhika kyA saba prakAra se patita ho cale-'viveka bhraSTAnAM bhavati vinipAtaH zatamukhaH' aisI paristhiti meM bhI suvihita kriyAvAle sAdhu mahAtmA yatra tatra AtmakalyANa ko karate karAte the| pATaNa meM aise sAdhuoM ke A jAne para una patita sAdhuoM ne unase vAda kiyA-bAda meM suvihita sAdhu khare rahe, tabhI se yaha sunA jAne lagA ki hAryA te kaMvalA thayA, jItyA kharatara jaanniye| tiNI kAla zrI saMgha meM, gaccha doya pichANiye // una patita AcAra vAloM ne apanA 'kaMvalA' DhIlA gaccha bhI banA liyaa| una kharatara AcAra vAle suvihita sAdhuoM ne apane tapobala divyajJAnabala evaM yogabala se upakezapura meM upakezavaMza kI sthApanA kI, bAda meM una upakezavaMzavAloM ko apane pakSa meM lene ke liye una DhIle kaMvaloM ne unake nAma ko bhI apane sAtha jor3a liyA aura kahane lage hama upakezagaccha ke haiN| tuma hamAre ho hama tumhAre haiM aise gaTha jor3e ko bAMdhakara apanI jhUThI paTTAvaliyAM caritra Adi banA liye| jo pakke aura sacce the ve to unake phaMde meM Aye nhiiN| para 'loka to boka hote haiM' unako bhI mila gye| jaise surANoM ne surANAgaccha banAyA, jaise pallIvAloM ne pallIvAla gaccha bnaayaa| yahAM maiMne apane abhyAsa kI hI bAteM likhI haiN| isa sambandha meM adhika prakAza DAlane ke liye 'upakezavaMza mahAprabandha' likhane kA vicAra hai, samaya ne sAtha diyA to pAThakoM ko bheMTa kruuNgaa| "corar3iyoM ke pratibodhaka, pRSTha 15" yaha to kevala namUnA ke taura para thor3A sA hAla batalAyA hai para isa prakAra ke to kaI AkSepa kiye haiM aura ina AkSepoM ko kaI arsA gujara gayA hai para kisI bhI khara-tara vidvAna ne isakA virodha nahIM kiyA, isase pAyA jAtA hai ki isa AkSepoM meM saba kharataroM kI sammati hogii| 1. ina AkSepoM ke pratikAra ke lie dekho merI likhI pustaka "trikuToM kA prtikaar"| Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ pAThaka svayaM soca sakate haiM ki jisake andara osavAla jAti kA khana evaM jainadharma kA thor3A bhI gaurava haiM kyA vaha paropakArI pUjyAcArya ratnaprabhasUri ke lie aise nIca zabdoccAraNa kara sakate haiM ? kadApi nhiiN| para una jATa maiNoM ke ratnaprabhasUri kyA lagate haiM ? phira bhI unako yaha khyAla nahIM hai ki hamako jo Aja Tukar3A milatA hai vaha una mahAtmA ratnaprabhasUri kA hI pratApa hai| khaira sUrya ke prakAza ke liye pramANa kI jarurata nahIM hai kyoMki choTA se bar3A AdamI saba sUrya ko jAnate haiN| isI prakAra AcArya ratnaprabhasUri ke liye bhI Aja pramANa kI AvazyakatA nahIM hai, kAraNa jaina samAja kA baccA baccA bhI jAnatA hai ki AcArya ratnaprabhasUri ne sabase pahale upakezapura meM AcAra patita kSatriyoM kI zuddhi kara 'mahAjanasaMgha' kI sthApanA kI thI aura osavAla yaha usa mahAjanasaMgha kA rupAntara nAma hai aura isa viSaya ke aneka grantha bhI nirmANa ho cuke haiN| khara-tara dUsaroM kI bAteM karateM hai para abhI unako apane ghara kI bAtoM kA patA taka bhI nahIM hai, ataH Aja maiM kucha khara-taroM ke ghara kI bAteM pAThakoM kI sevA meM upasthita karatA hU~, yadi kharatara bhAI ina bAtoM ko ThIka taura para par3ha ke vicAra kareMge to itane se hI zAMti A jaayegii| varana ina bAtoM para TIkA bhASya cUrNi Adi vivaraNa raca kara samajhAyA jaayegaa| khara-taroM yaha to abhI Apake liye maMgalAcaraNa hI huA hai| khara-taroM ko eka bAta aura bhI dhyAna meM rakhanI cAhiye aura vaha yaha hai ki hama ka~valA haiM aura tuma ho karar3A-kaThora, ataH karar3A kI jamA ka~valA kSaNa bhara bhI nahIM rakha sakate hai| yahA to sApha saudA hai ki isa hAtha deM aura usa hAtha leN| ataH Apa pahale ghara ko saMbhAla lenA ityAlam / "lekhaka" Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 137 khara-taroM kI bAteM zrI udyotanasUri ke viSaya kI bAteM 1. kaI kharatara kahate haiM ki udyotanasUri ne 84 gacchoM kI sthApanA kii| 2. kaI kharatara kahate haiM ki udyotanasUri ne zrI zatruJjaya ke siddhabar3a ke nIce 83 anyagacchIya sAdhuoM ko AcArya bnaayaa|2 3. kaI kharatara kahate haiM ki lukar3iyA bar3a ke nIce kevala eka vardhamAnasUri ko hI AcArya bnaayaa|3 4. kaI kharatara kahate haiM ki pahale vardhamAnasUri ko AcArya banA kara 1. udyotanasUriH asmAccaturAzItigacchasthApakA jAtAH / _ 'kharatara' paTTAvalI, pRSTha 20 2. gurubhirarpitaccUrNaM mantrayitvA tryazIteH ziSyANAM mastake nikSiptaM tataH prabhAte zrIgurubhiH svasya alpAyu jJAtvA tatreva anazanaM kRtvA svargatiH prAptA athatetryazItirepi ziSyAH AcAryapadaM prApya pRthagvihAra ckruH| bAbu pUrNa. saM. kharatara-paTTAvalI, pRSTha 20 zrI udyotanasUri inake nija ziSya caityavAsa chor3a ke Aye bhaye vardhamAnasUri, 83 dUsare 2 thAviroM ke ziSya jinoM ko siddhavaDa nIce zubhamuhUrta meM sUrimaMtrakA vAsacUrNa diyA, vo 83 alaga alaga gacchoM kI sthApanA karI, isa vAste kharatara gaccha meM abhI bhI 84 naMdI pracalita haiM, 84 gaccha thApana bhyaa| 'mahAjanavaMza muktAvalI, pRSTha 167' eka samaya uttama muhUrta dekhakara Apane apane pAsa meM rahe hue caurAsI ziSyoM ko eka hI samaya meM AcArya pada diyaa| una caurAsI AcAryoM se caurAsI gacchoM kI sthApanA huii| 'yugapradhAna jinacandrasUri, pRSTha 9' eka kharatara dUsare 2 thAviroM ke 83 ziSya batalAte haiM, taba dUsare kharatara udyotanasUri nija ke 84 ziSya batalAte haiM tathA eka siddhavar3a to dUsarA laMkar3iyAvar3a kahate haiM, yaha to kharataroM kI satyatA ( / ) hai| parantu isameM na to 83 gaccha kI bAta hai aura na 84 gaccha kii| kharatara 84 gaccha kI bAta kahAM se lAyeM ? 'lekhaka' 3. laMkaDiyAvar3avRkSAdhaHsthApitovardhamAnasUriH zrIudyotanasUribhi / "bA. pU. saM. kharatara paTTAvalI, pRSTha 43" Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ uttarAkhaMDa meM dharmapracAra nimitta bheja diyA thA, bAda meM 83 sAdhuoM ko sUri pada diyA, bAda tatkAla hI meM udyotanasUri ne anazana kara diyaa| ina cAroM kharataroM kI cAroM bAteM kalpanA kA kalevara rupa haiM, yadi kharatara matAnusAra bhI kahA jAya to paraspara virodhavAlI cAroM bAteM satya ho nahIM sakatI haiN| zAyada eka satya ho to bhI tIna to asatya hI haiM, ataH inake likhanevAle mRSAvAdI sAbita hote haiN| kharataragaccha paTTAvalIkAroM ne udyotanasUri kA samaya kisI sthAna para nahIM likhA hai, taba tapAgacchIya paTTAvalIkAroM ne udyotanasUri kA samaya vi. saM. 994 kA likhA hai, yadi yaha samaya ThIka hai to udyotanasUri ne vardhamAnasUri ko sUri pada diyA yA nahIM? yaha eka prazna paidA hotA hai| kAraNa kharataraloga kahate haiM ki vardhamAnasUri ne vi. saM. 1088 meM AbU para vimalazAha ke banAye mandira kI pratiSThA karavAI thii| yadi yaha bAta satya hai to samajhanA cAhiye ki prabhAvaka caritra meM vardhamAnasUri ko 84 caityoM kA adhipati kahA hai, ataH vardhamAnasUri ne apanI umra kA adhika bhAga to caityavAsa meM hI vyatIta kiyA hogaa| bAda unhoMne saM. 994 ke AsapAsa meM udyotanasUri ke pAsa kriyA uddhAra kiyA hogA, phira unhoMne saM. 1088 meM AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAI, ataH karIba 100 varSa taka vardhamAnasUri sUripada para sthita rahe hoMge? jo bilakula asambhava sI bAta pratIta isameM kevala eka vardhamAnasUri ko hI sUripada denA likhA hai, phira 84 gacchasthApanA kI bAta kisa ur3atI havA kI gappa hai ? 'lekhaka' 1. gaccha vRddhayAdilAbhaM vijJAya uttarAkhaMDa vihArArthamAjJA dattA tato vardhamAnAcAryo'pi gurvAdezaM svIkRtya natra gtH| 'bA. pU. saM. kha. pa., pRSTha 20' 2. zrI udyotanasUriH sa cA'rbudAcalayAtrArthaM pUrvovanitAH samAgataH TeligrAmasya sIsniA pRthorvaTasya chAyAyAmupaviSTo nijapaTTodayahetuM bhavRyamuhUrtamavagamya zrIvIrAt catuSpaTyadhika catudarzatavarSe vi. catunavatyadhikanavazata 994 varSe nijapaTTe zrIsarvadevasUriprabhRtAnaSTau sUrin sthApitavAn kecittu sarvadevasUrimekameveti vadaMti // 'pAvalI samuccaya, pRSTha 53' 3. dekho yu. pra. jinacandrasUri, pRSTha 10 4. tatrAsItprazamazrIbhirvarddhamAnaguNodadhiH / zrIvardhamAnaityAkhyA yaH sUriH saMsArapArabhUH // caturbhiradhikAzItizcaityAnAM yena tatyaje / sidhAntAbhyAsataH satyaM tattvaM vijJAya saMsRteH // prabhAvaka caritra, abhayadeva prabandha, pRSTha 263 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ anNNNN ~ ~ hotI hai| yadi udyotanasari ne vardhamAna ko sari pada diyA mAnA jAya to Aba ke mandiroM kI pratiSThA vardhamAnasUri ke hAthoM se honA kadApi siddha nahIM hotA hai aura AbU ke mandiroM kI pratiSThA vardhamAnasUri ke hAthoM se karavAI mAnI jAya to udyotanasUri kI maujUdagI meM vardhamAnasUri pada pratiSTha honA asambhava hai| vAstava meM udyotanasUri ne muni sarvadeva ko sUri pada diyA thA, yaha bAta tapAgaccha paTTAvalI tathA AMcalagacchIya paTTAvalI aura merutuMgasUri ne apane race hue granthoM meM likhI hai| vardhamAnasUri ko udyotanasUri ke paTTadhara bhI mAnanA aura AbU ke mandiroM kI pratiSThA bhI unake hAtha se karavAI samajhanA inake liye eka mArga yaha ho sakatA hai ki udyotanasUri ne apane paTTadhara sarvadevasUri ko sthApana kara svargavAsa kara diyA ho aura bAda meM vardhamAnasUri caityavAsa chor3akara udyotanasUri ke paTTadhara bana gaye hoM jaise abhayadevasUri ke svargavAsa ke bAda 32 varSa se jinavallabhasUri abhayadevasUri ke paTTadhara bana gaye the, isI bhAMti vardhamAnasUri ne bhI kiyA ho to donoM bAteM raha sakatI haiN| yaha tapAgaccha aura kharataroM ke udyotanasUri hI alaga alaga hoM kyoMki ina donoM kI paTTAvaliyoM meM udyotanasUri kI guru paramparA pRthaka pRthaka haiM jaise ki :tapAgaccha paTTAvalI | kharatara-paTTA. naM. 1 / kharatara paTTA. naM. 2 yazobhadrasUri jinabhadrasUri yazobhadrasUri pradyomnasUri haribhadrasUri vimalacaMdrasUri mAnadevasUri devacaMdrasUri devasUri vimalacandrasUri nemicaMdrasUri nemicaMdrasUri udyotanasUri udyotanasUri udyotanasUri sarvadevasUri / vardhamAnasUri vardhamAnasUri (pa.sa., pRSTha 53) | (ai. jai. kA pRSTha 219) | (bA. pU.saM., pRSTha 15) kharatara-kharatara paTTAvaliyoM meM nAmoM kA itanA antara hai ki eka dUsarI paTTAvalI se nAma nahIM milate haiM taba dUsare gacchoM kI paTTAvalI se nAma milane kI to AzA hI kyoM rakkheM ? ataH kalpita mata kI paTTAvaliyA~ bhI kalpita hI hotI haiN| phira bhI kharatara apanI uparokta paTTAvaliyA~ ko kisI pramANika pramANoM dvArA pramANita kara deM to udyotanasUri kA jhagar3A sahaja hI meM miTa jAya / anyathA kharataroM Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 ke mAne hue udyotanasUri koI kalpita vyakti hI haiM phira usakA samaya yA vardhamAna ko paTTadhara mAnane meM ve svatantra haiM jaise "gAra kA nagArA aura ghara ke bajAne vAle / " aba rahI udyotanasUri dvArA 84 gacchoM kI sthApanA kahane vAloM kI bAta / ataH yaha bAta kevala manaHkalpanA kA nirjIva kalevara hI hai| jaina zvetAmbara samudAya meM caurAsI gaccha hone kA jana pravAda suna kara kharataroM ne likha mArA hai ki udyotanasUri ne 84 muniyoM ko gobara ke vAsacUrNa dvArA 84 AcArya banAye aura una 84 AcAryoM ke caurAsI gaccha hue, ataH caurAsI gacchoM ke sthApaka udyotanasUri haiM ityAdi / jaba ki kharataroM ke udyotanasUri hI eka kAlpanika vyakti haiM to unake dvArA 84 gaccha sthApanA kI bAta to svayaM kAlpanika siddha ho sakatI hai phira bhI kharataroM ke kathana ko thor3I dera ke liye mAna bhI liyA jAya to saba se pahalA to yaha savAla paidA hotA hai ki udyotanasUri ke sthApita kiye 84 gaccha tathA vartamAna pustakoM meM likhe hue 84 gaccha eka hI the yA pRthaka pRthaka the? yadi eka kahA jAya to 84 gacchoM kA samaya vikrama ke pUrva cAra zatAbdI se lagAkara vikrama kI caudahavIM zatAbdI taka kA hai, kyoMki upakezagaccha, koraMTagaccha, nirvRttigaccha, nAgendragaccha, vidyAdharagaccha, cAndragaccha, vAyaTagaccha, saMkhesarAgaccha, nANAvalagaccha, kaMdarasAgaccha, sAMDerAgaccha Adi bahuta se gaccha to udyotanasUri ke saikar3oM varSa pUrva ke haiM tathA punamiyA, sAr3hapunamiyA, AgamiyA, aMcaliyA, tapAgaccha tathA kharatarAdi bahuta se gaccha udyotanasUri ke svargavAsa ke bAda saikar3oM varSoM se utpanna hue haiN| ataH yaha kahanA mithyA hai ki pracalita 84 gaccha ke sthApaka udyotanasUri the| dUsarA agara udyotanasUri ke sthApita 84 gaccha pUrvokta gacchoM se pRthaka haiM to unake astitva kA pramANa batalAnA cAhiye ki kauna kauna AcAryoM se kauna kauna se gaccha huye aura una gacchoM kI paramparA kahAM taka calI tathA una gaccha paramparA vAloM ne zAsana ke kyA kyA kAma kiye arthAta kauna kauna se grantha banAye aura kitane kitane mandiroM kI pratiSThA karavAI ? jinhoM ke zilAlekhAdi smRti cihna kahAM kahAM milate haiM ? ityAdi vizvasanIya pramANa dekara sAbita karanA cAhiye ki udyotanasUri ne 84 gaccha kI sthApanA kI thii| kharataroM ! Aja jamAnA bIsavIM zatAbdI kA hai| kucha soca samajha kara likhA kro| yadi Apake pUvajoM kI usa samaya bhUla ho gaI ho tathA gaccha rAga ke lie galata bAteM bhI likha dI hoM to unakA sudhAra karanA cAhiye na ki una galata bAtoM ko saccI banAne ke liye Dabala jhUTha kA sahArA lenA cAhiye / Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 141 calo yaha to huI udyotanasUri kI bAteM, aba Age calakara koI dUsarI bAta sunaaiye| vardhamAnasUri kI baateN| kharataroM kI paTTAvaliyoM meM vardhamAnasUri ke viSaya meM bhI vahI gar3abar3a hai ki jo udyotanasUri ke viSaya meM thii| kaI kharatara likhate haiM ki vardhamAnasUri caityavAsa ko chor3akara udyotanasUri ke pAsa aaye| udyotanasUri ne usako yogya samajha kara sUri banAyA aura uttarAkhaMDa meM dharmapracAra karane ke liye bheja diyA, bAda meM 83 anya ziSyoM ko AcArya pada dekara udyotanasUri svarga padhAra gaye arthAt udyotanasUri ke svargavAsa ke samaya vardhamAnasUri hAjira hI nahIM the| taba dUsarI paTTAvalI batAtI hai ki udyotanasUri ne kevala eka vardhamAnasUri ko hI AcAryapada diyaa| bAda meM vardhamAnasUri ne AbU ke vimalazAha ke banAye mandira kI pratiSThA krvaaii| tatpazcAt sarasvatI pATaNa jAkara jinezvara aura buddhisAgara ko dIkSA dii| jaba ki kaI kharatara AbU ke maMdiroM kI pratiSThA kA samaya vi. saM. 1088 kA bhI kahate haiN| isase pAyA jAtA hai ki saM. 1088 ke bAda jinezvara aura buddhisAgara kI dIkSA huI thii| ina sabakA sArAMsa yaha hai ki kharataroM kI paTTAvaliyA~ kalpita haiM aura vaha bhI eka paTTAvalI dUsarI paTTAvalI se viruddha hai, kyoMki eka paTTAvalI meM likhA hai ki udyotanasUri ne kevala eka vardhamAnasUri ko hI sUri pada diyaa| bAda vardhamAnasUri ne AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAI, tatpazcAt sarasvatI pATaNa jAkara jinezvara aura buddhisAgara ko dIkSA dI, bAda vardhamAnasUri kA svargavAsa huaa| taba dUsarI paTTAvalI meM vardhamAna ko sUripada dekara uttarAkhaMDa meM dharmapracAra nimitta bheja diye, bAda anya gacchIya 83 sAdhuoM ko sUri pada diyaa| tatpazcAt udyotanasUri kA svargavAsa huaa| 1. pRSTha 137 kA phUTa noTa dekho| pRSTha 137 kA phUTa noTa dekho| 3. luMkaDIyA vaTavRkSAdhaH sthApito vardhamAnasUriH zrIudyotanasUribhiH / krameNAtha zrIvardhamAnasUrayo bahuparivArA jAtAH // vimalena haTAt cintitaM sarvo'pyayaM girirmayA svarNamudrayA gRhISyate / dvijairacinti tIrthamasmadIyaM sarvaM yAsyatIti vicintya stokaiva dharAdattA tatra mahAn zrIAdinAthaprAsAdaH kaaritH| athaikadA zrIsUrayaH sarasvatIpattane jagmuH... tadA jinezvara buddhisAgarau viprau... dIkSA gRhiitaa| kharatara-paTTAvalI, pRSTha 44 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr tIsarI paTTAvalI meM 83 ziSya anyagacchIya nahIM para udyotanasari ke hI ziSya the| isameM bhI vizeSatA yaha hai ki kisI paTTAvalIkAroM ne yaha nahIM likhA hai ki udyotanasUri ne eka gaccha kI bhI sthApanA kI thI, kevala Adhunika yatiyoM ne yaha kalpanA kara DAlI hai ki udyotanasUri ne 84 gacchoM kI sthApanA kI thI para isa bIsavIM zatAbdI meM aisI mithyA kalpanA kI kyA kImata ho sakatI hai? khaira Age cala kara aura dekhiye prabhAvika caritra-abhayadevasUri ke prabandha meM yaha bhI likhA milatA hai ki vardhamAnasUri 84 caityoM ke adhipati the| bAda meM unhoMne kriyA uddhAra kiyA thaa| para yaha kriyA uddhAra kisake pAsa evaM kisa samaya kiyA yaha caritra evaM prAcIna paTTAvalIkAroM ne nahIM likhA hai| ataH vardhamAnasUri ne udyotanasUri ke pAsa kriyA uddhAra kiyA thA yA svayaM? kharatara paTTAvaliyoM meM vardhamAnasUri kA sambandha udyotanasUri se batalAyA hai| para isameM savAla yaha hotA hai ki udyotanasUri kA samaya tapAgaccha paTTAvalI meM vi. saM. 994 kA batalAyA hai| aura udyotanasUri ke pada para sarvadevasUri huye evaM sarvadevasUri ne vi. saM. 1010 meM rAmazainyapura' meM zrIcandraprabha biMba kI pratiSThA karavAI tathA caMdrAvatI ke kuMkuNa maMtrI ko dIkSA dI thI ataH udyotanasUri kA samaya sa. 994 kA honA yathArtha hI hai| parantu vardhamAnasUri ne udyotanasUri ke pAsa kriyA uddhAra kara sUripada prApta kiyA aura sAtha meM yaha bhI kahA jAtA hai ki vardhamAnasUri ne vi. saM. 1088 meM AbU ke mandira kI pratiSThA karavAI, yaha kadApi sambhava nahIM ho sakatA hai kyoMki vardhamAnasUri 84 caityoM ke adhipati the to unakI adhika umra to caityavAsa meM hI vyatIta huI hogI, phira ve kriyA uddhAra kara sUripada kI yogyatA prApta kara ke hI sUri bane hoMge aura AbU mandiroM kI pratiSThA karavAne ke bAda bhI kucha arse taka jIvita rahe hoNge| ataH ina sabako zAmila karane se vardhamAnasUri ko karIba 100 varSa se bhI adhika sUripada para rahanA kahA jA sakatA hai| jo bilakula asambhava sI bAta hai| 1. sa ca gautamavat suziSya labdhimAn / vi. dazAdhika dazazata (1010) varSe rAmasainyapure zrIcandraprabha pratiSThAkRt candrAvatyAM nirmApitottuMgaprAsAdaM kuMkuNamaMtriNaM svagirA pratibodhya prAvAjayat // tapAgaccha paTTAvali saM., pRSTha 5 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 143 wwwwwwwwwwwwwwwww ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ agara AbU ke mandiroM kI pratiSThA vardhamAnasUri ne saM. 1088 meM karavAI hai aura yaha bAta pramANika mAnI jAtI ho to yaha nizaMka hai ki vardhamAnasUri ne udyotanasUri ke pAsa na to kriyA uddhAra kiyA thA, na udyotanasUri ne unako sUripada hI diyA thaa| zAyada vardhamAnasUri caityavAsa chor3a kara svayaM kriyA uddhAraka bana gaye hoM aura prasiddhAcArya udyotanasUri ke paTTadhara kahalAye hoM aura bAda meM jinezvara aura buddhisAgara ko dIkSA dI ho to yaha bAta saMbhava ho bhI sakatI hai| kAraNa abhayadevasUri ne vardhamAnasUri ko kisI gaccha ke na likhakara candrakula ke hI likhA haiN| eka paTTAvalI meM yaha bhI likhA milatA hai ki vardhamAnasUri jinezvara buddhisAgara ke sAtha pATaNa gaye, vahA~ vardhamAnasUri' kA svargavAsa ho gayA thaa| yadi jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya kharatara matAnusAra vi. saM. 1080 kA mAnA jAye to vi. saM. 1080 ke pUrva vardhamAnasUri kA svargavAsa samajhanA cAhie, phira saM. 1088 meM AbU maMdira kI pratiSThA kisI anya vardhamAnasUri ne karavAI hogii| yadi uparokta paTTAvalI ThIka hai to jinezvarasUri kA zAstrArtha saM. 1088 ke bAda meM huA hogaa| kyoMki vardhamAnasUri saM. 1088 meM AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAkara hI pATaNa gaye hoMge para usa samaya rAjA durlabha kisa gati meM hogA? kharataroM ko isakA patA lagAnA caahiye| kharataroM ! ye paTTAvaliyoM kI gar3abar3a Apake pUrvajoM kI bhUla hai yA kalpita hone kI sAbUtI de rahI hai? jarA AMkhe baMdha kara vicaaroN| kharataragaccha kI eka paTTAvalI sUripada ke samaya vardhamAna ko vRddhAvasthA kA batalAtI hai, isase bhI kahA jA sakatA hai ki vardhamAnasUri caityavAsa chor3ane ke samaya vRddhAvasthA meM the| isase bhI yahI siddha hotA hai ki vardhamAnasUri eka caityavAsI AcArya the aura unhoMne jinezvara aura buddhisAgara ko dIkSA dekara apanI nayI zAkhA calAI thI, 1. A. guru zrIudyotanasUrinI AjJA laI zrIajhahArInagara thakI vihAra karIne zrIgujarai aNahalapATaNi Avi vardhamAnasUri svarge gayA, tehanA ziSya zrIjinezvarasUri pATaNI rAja zrI durlabhanI sabhAI kurcapurAgacchIya caityavAsI sAthe kAMzyapAtranI carcA kIdhI, tyAM zrIdazavaikAlika nI carcA gAthA kahIne caityavAsIne jItyA, tivAraiM rAjazrIdurlabha kahai "e AcArya zastrAnasAre kharaM bolyA" te thakI vi. saM. 1080 varSe zrIjinezvarasUri kharatara biruda liidhii| "siddhAntamagnasAgara, pRSTha 94" Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ataH ina nAmadhArI suvihita evaM sudhArakoM ne zAsana ke saMgaThana bala ko tor3a tor3a ke alaga alaga vAr3abandI banAI thii| calo yaha to huI vardhamAnasUri kI bAta Age kucha aura bAteM sunAiye / jinezvarasari kI baateN| jinezvarasUri ke viSaya meM kharataroM kI eka mAnyatA nahIM hai para bhinna bhinna mAnyatA hai aura jina kharatara logoM ne jinezvarasari ke sAtha kharatara biruda kI kalpanA ghar3a nikAlI hai vaha khAsa kharataroM ke lekhoM se hI mithyA sAbita hotI hai jisake kaI udAharaNa yahA~ darja kara detA huuN| 1. kharataroM kI eka paTTAvalI batAtI hai ki vardhamAnasUri ne AbU ke maMdiroM kI pratiSThA (vi. saM. 1088 meM) karavAne ke bAda jinezvara va buddhisAgara nAmake do brAhmaNoM ko dIkSA dI thii| 2. eka kharatara paTTAvalI batAtI hai ki vardhamAnasUri aura jinezvarasUri pATaNa gye| vahAM vardhamAnasUri kA dehAnta ho gayA bAda jinezvarasUri kA zAstrArtha huaa| 3. kaI kharatara loga kahate haiM ki vi. saM. 1080 meM pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke Apasa meM zAstrArtha huA, jisameM jinezvarasUri kharA rahane se rAjA durlabha ne jinezvarasUri ko kharatara biruda diyA aura caityavAsI hAra gye| ataH unako ka~valA kahA ityAdi kharataroM ne yaha eka kalpita DhAMcA raca kara bicAre bhadrika logoM ko bar3A bhArI dhokA diyA hai| pUrvokta bAta na to kisI pramANika pramANoM dvArA sAbita hotI hai aura na kharataroM ke pAsa isa bAta kA koI pramANa hI hai kyoMki khAsa taura para yaha bAta kalpanA mAtra hai| aura isa viSaya ke arvAcIna kharataroM ne jitane lekha likhe haiM vaha saba manaHkalpita hI likhe haiN| ve bhI eka dUsare se khAsa viruddha arthAt ve Apasa meM eka dUsare ko jhUThA sAbita kara rahe haiN| kevala namUne ke taura para yahA~ katIpaya udAharaNa batalA diye jAte haiM, jaise ki : 1. kaI kharatara kahate haiM vardhamAnasUri jinezvarasUri Adi 18 sAdhu pATaNa gaye the| taba kaI kahate ki nahIM pATaNa to jinezvarasUri buddhisAgarasUri do sAdhu hI gaye the| taba tIsarA kahatA hai ki nahIM, jinezvara buddhisAgara saparivAra pATaNa gaye the| 2. kaI kharatara kahate haiM ki zAstrArtha caityavAsI sUrAcArya ke sAtha huA thA, taba kaI kahate haiM ki caurAsI maThapatiyoM ke sAtha, taba kaI kahate haiM ki kurcapurAgacchavAloM ke saath| taba kaI kahate haiM ki upakezagacchavAloM ke sAtha zAstrArtha huA thaa| Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 145 3. kaI kharatara kahate haiM ki zAstrArtha kA viSaya kAMsIpAtra kA thA, taba kaI kahate haiM ki viSaya thA liMga kA / taba kaI kahate haiM ki zAstrArtha thA caityavAsa aura vastIvAsa kA / kaI kahate haiM ki sAdhuoM ke AcAra kA hI viSaya thA / 4. kaI kahate haiM ki zAstrArtha rAjAdurlabha kI sabhA meM huaa| taba kaI kahate haiM ki zAstrArtha rAjA bhIma kI sabhA meM huA thA / 5. kaI kahate haiM ki zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milA / taba kaI kahate haiM ki biruda to kharA milA thA para bAda meM khara tara huye the / 6. kaI kahate haiM ki rAjasabhA meM vardhamAnasUri gye| kaI kahate haiM ki rAjasabhA meM jinezvarasUri gaye, taba kaI kahate haiM rAjasabhA meM sAdhu nahIM gaye para rAjapurohita somezvara hI gayA thA / 7. zAstrArtha kA samaya kaI kharatara vi. saM. 1024 kA batalAte haiM taba kaI 1080 kA batalAte haiM, kaI kahate haiM ki vardhamAnasUri pATaNa gaye the aura vahAM unakA svargavAsa hone ke bAda zAstrArtha huA / aura kaI vardhamAnasUri ke AbU kI pratiSThA (1088) karAne ke bAda jinezvarasUri ko dIkSA dI, bAda kA samaya zAstrArtha kA samaya batalAte haiN| 8. kaI kharatara Agraha karate haiM ki jinezvarasUri se kharatara huye para kaI vardhamAnasUri ko to kaI udyotanasUri ko bhI kharatara batalAte haiM / itanA hI kyoM para kaI kharataroM ne to gaNadhara gautama aura saudharma ko bhI kharatara banA diyA hai ityAdi / ' kyA zAstrArtha kI vijaya meM eka prasiddha rAjA kI ora se milA huA mahatvapUrNa biruda kI isa prakAra viDambanA ho sakatI hai ? jaisA jisake dila meM AyA usane vaisA hI ghasITa maaraa| ThIka hai, eka pati nahIM jisake sahasrapati ho jAte haiN| yadi zAstrArtha kI vijaya meM eka prasiddha rAjA kI ora se biruda milA hotA to kisI pramANika puruSoM dvArA usakA gaurava eka hI rupa meM prakaTa hotA, jaise AcArya jagaccandrasUri ko cittaur3a ke mahArANA ne tapA biruda diyA vaha eka hI rupa meM Aja paryanta calA AyA hai aura saba gaccha ke vidvAnoM ne use svIkAra bhI kiyA hai| taba kharatara biruda ko kharataroM ke alAvA Aja paryanta kisI gacchavAloM ne evaM kisI vidvAnoM ne svIkAra nahIM kiyA hai ki kharatara biruda kisI rAjA ne zAstrArtha kI vijaya meM diyA hai| itanA hI kyoM, para saba kharatara bhI to eka mata nahIM haiN| dekhiye 1. isa viSaya ke pramANa ke liye dekho kharataragacchotpatti bhAga dUsarA / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ rammmmmmmmmmmmm 1. kharataroM kI eka zAkhA rudrapAlI kahalAtI hai, usake AcArya saMghatilakasUri apane darzanasaptatikA nAmaka grantha meM likhate haiM ki jinezvarasUri pATaNa gaye, vahA unako Thaharane ke lie sthAna nahIM milaa| taba rAja purohita somezvara ne koziza kara rAjA durlabha se thor3I sI bhUmi prApta kI aura jinezvarasUri ke lie nayA upAzraya banAyA, jisameM jinezvarasUri ne cAturmAsa kiyaa| bAda cAturmAsa ke dhArA nagarI kI ora vihAra kara diyaa| Age aura dekhiye 2. rAjagacchIya AcArya prabhAcandrasUri ne prabhAvikacaritra meM abhayadevasUri ke prabandha meM jinezvarasUri ke viSaya meM yahI likhA hai ki ve khuda rAjasabhA meM nahIM gaye parantu rAjapurohita somezvara ne rAjA durlabha se bhUmidAna lekara jinezvarasUri ne cAturmAsa kiyA bAda dhArA nagarI kI ora prasthAna kara diyaa| isase pAyA jAtA hai ki jinezvarasUri ne vasativAsa kI oTa meM AdhAkarmI makAna meM Thahara kara apane aura apanI paramparA ke lie sAvadya evaM vajrapApa kA rAstA khola diyA thaa| uparokta donoM pramANoM se yaha spaSTa siddha ho jAtA hai ki jinezvarasUri pATaNa gaye the para ve na to gaye the rAjasabhA meM na huA thA caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha aura na rAjAdurlabha ne jinezvarasUri ko khara-tara biruda hI diyA thA kevala rAjapurohita somezvara ne rAjasabhA meM jAkara jinezvarasUri ke Thaharane ke lie kucha bhUmi prApta kara nayA makAna banavAyA jisameM jinezvarasUri ne cAturmAsa kiyA thaa| vAstava meM bAta yaha banI thI ki kisI samaya jinezvarasUri buddhisAgarasUri pATaNa gaye the, vahAM ghara ghara phirane para bhI unako Thaharane ko sthAna nahIM milaa| kAraNa, pATaNa meM usa samaya caityavAsiyoM kA sAmrAjya barata rahA thaa| isakA kAraNa yaha thA ki AcArya zIlaguNasUri kI kRpA se rAjA vanarAja cAvaDA ne pATaNa basAI thii| usI dina se caityavAsiyoM ne rAjA se yaha maMjUra karavA liyA thA ki pATaNa meM sivAya caityavAsiyoM ke zvetAmbara sAdhu Thahara nahIM skegaa| yahI kAraNa thA ki jinezvarasUri ko Thaharane ko sthAna nahIM milaa| isa hAlata meM phirate-phirate ve somezvara purohita ke makAna para gye| jinezvara aura buddhisAgara ye donoM jAti ke brAhmaNa the jisakA paricaya karAne para purohita ne apanA makAna una donoM sAdhuoM ko Thaharane ke liye diyaa| yaha khabara jaba caityavAsiyoM ko milI to unhoMne apane AdamiyoM ko bhejaa| AdamiyoM ne jAkara kahA ki tumako nagara meM Thaharane kA adhikAra nahIM hai| ataH nagara se cale jAo, isa para purohita ne kahA ki abhI to Thaharane do bAda meM rAjA ke pAsa jAkara isakA nirNaya kara luuNgaa| idhara to Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 AdamiyoM ne jAkara caityavAsiyoM se kahA aura ve caityavAsI rAjasabhA meM Aye aura udhara purohita bhI rAjasabhA meM gyaa| purohita somezvara ne kahA ki mere yahAM do zve. sAdhu Aye haiM, maiMne unako Thaharane ke liye makAna diyA hai| yadi isameM merA kucha aparAdha huA ho to mujhe munAsiba daNDa pharamAveM / idhara caityavAsiyoM ne rAjA vanarAja cAvar3A se apanA itihAsa sunA kara pATaNa nagara meM caityavAsiyoM kI sattA sAbita kI jisake sAmane rAjA ko sira jhukAnA pdd'aa| phira bhI rAjA ne caityavAsiyoM se sAgraha prArthanA kI ki hamAre nagara se koI bhI guNIjana apamAnita hokara jAye isako maiM ThIka nahIM samajhatA huuN| ataH Apa hamArI prArthanA ko svIkAra kara ina sAdhuoM ko nagara meM Thaharane kI AjJA pharamAveM / isa para una caityavAsiyoM ne rAjA ke kahane ko svIkAra kara liyaa| aura purohita kI prArthanA para rAjA ne una sAdhuoM ke liye thor3A sA bhUmidAna diyaa| jahAM purohita ne eka makAna banavAyA aura jinezvarasUri ne vahAM cAturmAsa kiyaa| jo isa prakAra sAdhu ke liye banAye hue makAna meM sAdhu ko paira rakhane kI bhI manAI hai| AcArAMgasUtra meM sAvadha kriyA evaM vajra kriyA kahI hai taba dazavaikAlika meM bhraSTAcArI kahA hai aura nizItha sUtra meM daNDa batalAyA hai| khaira ! cAturmAsa samApta hone ke bAda jinezvarasUri dhArA nagarI kI ora vihAra kara gye| basa itanI bAta banI thii| isameM na to jinezvarasUri rAjasabhA meM gaye the na zAstrArtha huA aura na rAjA ne kharatara biruda diyA tathA na isa ghaTanA kA samaya vi. saM. 1080 kA hI thA, uparokta bAta kharataroM kI bhAMti kiMvadaMti yA kalpanA mAtra hI nahIM hai para kharataroM ke khAsa bhAI rudrapAlIgacchIya saMghatilakasUri svaracita 'darzanasaptati' meM tathA prabhAcandrasUri ne prabhAvakacaritra meM likhI hai jo donoM sarvamAnya pramANika grantha haiN| kharataroM ne raja kA gaja aura kAga kA bAga kisa prakAra banAyA hai ? pAThaka svayaM soca kara samajha sakate haiN| yadi jinezvarasUri ko zAstrArtha kI vijaya meM hI kharatara biruda milA hotA to yaha koI lajjA kI bAta nahIM thI kI unake pichale AcArya isa biruda ko chipA kara rakhate / jinezvarasUri, buddhisAgarasUri, praznacandrasUri, dhanezvarasUri, devabhadrasUri, haribhadrasUri, jinacandrasUri, abhayadevasUri, vardhamAnasUri, padmaprabhasUri, jinavallabhasUri, jinazekharasUri, jinadattasUri, jinacandrasUri, jinapatisUri Adi AcAryoM ne tathA inake bahuta sAdhuoM ne kaI granthoM kI racanA kI hai para kahIM para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko khara-tara biruda milA thA yA hama kharatara hai| parantu unhoMne to Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ulTA apane ko candrakula meM honA hI likhA hai| kharatara zabda kI utpatti jinadattasUri kI khara-prakRti ke kAraNa huI thI, para usa samaya isa khara zabda ko ve loga apamAnasUcaka samajhate the ki khara-tara zabda ko kisI ne nahIM apnaayaa| jinapatisUri ne jinavallabhasUri kRta 'saMgha-paTTaka' para vistAra se TIkA racI hai, jisameM jinezvarasUri ke sAtha bahuta vizeSaNa likhe para kharatara zabda ko to unhoMne bhI sthAna nahIM diyaa| bhalA jinapatisUri ke samaya kharatara mahattva kA biruda hotA to caityavAsiyoM kI vijaya meM prApta huA biruda caityavAsiyoM ke khaNDanAmaka grantha meM na likha jaay| yaha kabhI ho nahIM sktaa| para usa samaya to yaha kharatara zabda hI apamAna ke rupa meM samajhA jAtA thaa| ve apane hAthoM se isa zabda ko kaise likha sakate the? kharataroM ne jinezvarasUri ke zAstrArtha kA samaya pahale to saM. 1024 kA likhA ki jisa samaya na to jinezvara kA janma hI huA thA aura na durlabha rAjA ne saMsAra meM avatAra hI liyA thaa| jaba pichale logoM ko yaha samaya galata mAlUma huA taba cauvIsa kA artha bIsa ko cAra guNA karane se 80 kiyA arthAt saM. 1080 kiyA para isameM bhI ve saphala nahIM huye / kAraNa, durlabha rAjA kA rAja vi. saM. 1078 meM hI khatama ho cukA thaa| ataH kalpita mata kI yaha eka kalpanA hI hai aura yahI kAraNa hai ki kharatare jahAM tahAM vidvad samAja meM hasI ke pAtra bana rahe haiN| jinezvarasUri kA pATaNa jAnA aura apane liye bane hue makAna meM cAturmAsa karanA jisako khara-tara vasatimArga mata calAnA mAnate haiM yaha kathana to prAcIna haiM para rAjasabhA meM jAkara zAstrArtha karanA yaha kalpanA sabase pahale vikrama kI terahavIM zatAbdI meM jinapatisUri ne hI kI thI, inake pUrva kisI bhI AcAryoM ne yaha nahIM likhA thA ki jinezvarasUri kA rAjasabhA meM zAstrArtha huA thA, phira bhI usa samaya jinapatisUri ko yaha nahIM sUjhA ki ve zAstrArtha ke sAtha khara-tara biruda kI bhI kalpanA kara pAte, ataH usa samaya kI bhUla hI Aja khara-taroM ke kalpita mArga meM ror3A aTakA rahI hai para aba kyA hotA hai? kahA hai ki 'bUMda kI gaI huI hoda se nahIM AtI hai|' 1. varSe'bdhipakSAbhrazazipramANe lebhe'pi yaiH kharataro birudayugmaM / "kharatara paTTAvalI, pRSTha 3" dasasaya cauvIsehiM nagara pATaNa aNahillapuri / huo bAda suvihita caivAsIsu bahupari // "kharatara paTTAvalI, pRSTha 44" Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 149 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr isa viSaya meM yahAM adhika likhanA yoM ThIka nahIM samajhA hai ki isa viSaya ke bahuta se pramANa kharataragacchotpatti bhAga pahalA, dUsarA nAmaka kitAboM meM mudrita karavA diye haiM, vaha bhI khAsa taura para kharataroM ke likhe hue paTTAvalyAdi graMthoM ke pramANa haiM, unase yaha sAbita kara diyA hai ki saM. 1080 meM na to jinezvarasUri pATaNa gaye the kyoMki saM. 1080 meM ve jAvalIpura meM Thahara kara zrImAn haribhadrasUri ke aSTaka graMtha para TIkA raca rahe the, aisA khuda jinezvarasUri ne likhA hai aura na rAjasabhA meM zAstrArtha hI huA aura na rAjA ne kharatara biruda hI diyA thaa| kharataroM ne kharatara aura kaMvalA nAma para se yaha kalpanA kara DAlI hai| "lo yaha huI jinezvarasUri kI bAteM aba Age kucha bAteM kaho" abhayadevasUri kI baateN| zrIabhayadevasUri nAma ke aneka AcArya ho gaye haiN| para yahAM to nau aMga vRttikAra abhayadevasUri kI hI bAta hai| ve abhayadevasUri AcArya mahAprabhAvika hue haiM aura prabhAvakacaritra meM anyAnya prabhAvika AcAryoM ke sAtha abhayadevasUri ko bhI prabhAvikAcArya samajha kara inakA caritra bhI prabhAvikacaritra meM likhA gayA hai| para yaha eka duHkha kI bAta hai ki kaI kharatara loga ina mahAprabhAvika AcArya abhayadevasUri ko jhUTha mUTha hI kharatara banAne kA mithyA prayatna kara rahe haiN| phira bhI ve kisI pramANa se kharatara bana nahIM sakate haiN| kAraNa : 1. abhayadevasUri ne nau aMga kI TIkA ke alAvA bhI kaI granthoM kA nirmANa kiyA unameM kisI bhI sthAna para yaha nahIM likhA ki jinezvarasUri ko kharatara biruda milA yA hama kharatara haiN| yadi zAstrArtha kI vijaya meM kharatara biruda milatA to abhayadevasUri usa kharatara biruda ko chipA kara kabhI nahIM rakhate / parantu una mahApuruSa ne apane ko hI kyoM para udyotanasUri, vardhamAnasUri aura jinezvarasUri ko bhI candrakula ke likhe haiN| ataH abhayadevasUri kharatara nahIM the para candrakula ke the| 2. abhayadevasUri ne haribhadrasUri ke paMcAsaka grantha para TIkA racI hai, jisameM bhagavAna mahAvIra ke 5 kalyANaka spaSTatayA likhe haiM taba kharatara cha: kalyANaka mAnate haiN| ataH abhayadevasUri kharatara nahIM the| 3. abhayadevasUri ne jaise puruSoM ko jinapUjA karanA kalyANa kA kAraNa mAnA hai vaise hI striyoM ko jinapUjA karanA kalyANa kA kAraNa batalAyA hai| taba kharatara striyoM ko jinapUjA karanA niSedha karate haiN| ataH abhayadevasUri kharatara nahIM the| 4. abhayadevasUri ke paTTadhara vardhamAnasUri hue unhoMne RSabha caritra meM spaSTa 1. dekho kharatara gacchotpatti bhAga phlaa| 2 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 ~~~~~~~~~~immamaar ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ likhA hai ki abhayadevasUri evaM hama candrakula meM haiN| 5. vardhamAnasUri ke paTTadhara padmaprabhasUri huye unhoMne munisuvrata caritra likhA hai| usameM abhayadevasUri ko kharatara nahIM para candra kula ke hI batalAyA hai| 6. abhayadevasUri kI santAna meM eka dharmaghoSasUri huye| unhoMne AbU ke mandira kI pratiSThA karavAI, jisake zilAlekha meM bhI apane ko abhayadevasUri kI santAna likhA hai para kharatara kI gaMdha bhI nahIM hai| ataH isase pAyA jAtA hai ki abhayadevasUri to kyA para unake bAda ApakI santAna meM bhI koI kharatara paidA nahIM huA thA arthAt abhayadevasUri kI paramparA zuddha candrakula meM hai aura kharataroM ke sAtha unakA koI sambandha nahIM hai arthAt ve kharataroM se alaga hai kAraNa abhayadevasUri kI paramparA to zuddha cAndrakula kI paramparA hai aura kharataroM kI paramparA kurcapurAgaccha kI paramparA hai kyoMki kharatara paramparA calAne vAlA mUlapuruSa jinavallabha thA aura vaha thA kurcapurAgaccha kA unakI paramparA hI kharatara kahalAtI hai| 7. abhayadevasUri apanI maujUdagI meM apane paTTa para vardhamAnasUri ko sthApita kara gaye the aura una vardhamAnasUri kI paramparA abhayadevasUri ke nAma se calI AI hai| ataH abhayadevasUri ke sAtha jinavallabha evaM kharataroM kA kucha bhI sambandha nahIM 8. abhayadevasUri kA svargavAsa vi. saM. 1135 meM huA, taba jinavallabha ne saM. 1164 meM utsUtra bhASaNa kara vIra ke 6 kalyANaka kI prarupaNA kI, jisakA suvihita aura caityavAsiyoM ne khUba virodha karake jinavallabha ko saMgha bAhara kara diyA thaa| itanA hone para bhI jinavallabha vi. saM. 1167 meM AcArya abhayadevasUri kA paTTadhara bana gyaa| kyA aisA utsUtra prarupaka jinavallabha abhayadevasUri kA paTTadhara bana sakatA hai? kabhI nahIM. 9. zrIyuta agaracaMdajI bhaMvaralAlajI nAhaTA bIkAnera vAloM ne 'yugapradhAna jinacandrasUri' nAma kI kitAba likhI hai jisameM Apane gaccha rAga se raMjita ho abhayadevasUri ko kharatara sAbita karane ke liye vikrama kI satrahavIM zatAbdI ke kaI gacchoM ke AcAryoM ke hastAkSara mudrita karavAye haiN| para una hastAkSaroM ke sAtha 1. dekho kharatara gacchotpatti bhAga dUsarA / 2. dekho kharatara gacchotpatti bhAga dUsarA / 3. dekho kharatara gacchotpatti bhAga dUsarA / 4. dekho gaNadhara sArddhazataka nAmaka grantha / 5. asaMvignasamudAyena saMvignasamudAyaH saMgha bahiSkRtaH / pravacana parikSA, pRSTha 242 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 151 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww yaha nahIM batalAyA gayA ki una hastAkSara karane vAloM ne kisa pramANa se abhayadevasUri ko kharatara batalAyA hai? / zAyada usa samaya jinacandrasUri pATaNa ke saMgha meM kleza karatA hogA aura sarala bhAva se unhIM AcAryoM ne kaha diyA hogA ki abhayadevasUri kharataroM kI guru paramparA meM huye kyoMki kharataroM ne apanI kalpita paTTAvalI meM abhayadevasUri kA nAma likhA hai para isase abhayadevasUri kharatara nahIM ho sakate haiN| yadi kevala kharatara guru paramparA ke kAraNa hI abhayadevasUri ko kharatara honA samajhate hoM to phira mahAvIra ko hI kharatara kyoM na kaha diyA jAya / kAraNa kharatara apanI guru paramparA to Akhira mahAvIra se hI milAte haiM aura isI prakAra loMkA, kaDuA, vijA, duDhiyA aura terahapanthI bhI apanI paramparA mahAvIra se milAne ke kAraNa ve bhI mahAvIra ko apane mata ke batalA sakate haiN| kyA kharatara isako bhI svIkAra kara leMge? bhalA thor3I derake liye mAna lo ki kisI mahApuruSa kI saMtAna meM koI utsUtra prarupaka nikala bhI jAya to kyA utsUtra prarupaka kA kalaMka unake pUrvajoM para maMr3hA jA sakatA hai? jaise tapAgaccha kI saMtAna meM eka loMkAzAha nAmaka gRhastha ne utsUtra prarupaNA kara zrAvaka ko mUrtipUjA karanA chur3A diyA phira bhI loMkAzAha apane tapAgaccha ke dhurandhara AcAryoM kA nAma le leM ki hama tapAgacchAcAryoM kI paramparA meM haiM to kyA unake kahane se ve tapAgaccha ke AcArya loMkA ho sakate haiM evaM una para mUrtipUjA niSedha kA kalaMka laga sakatA hai? kadApi nhiiN| isI prakAra kharatara bhI apane utsUtra prarupaNA kA evaM kharataratva kA kalaMka abhayadevasUri para lagAnA cAheM to kyA una mahApuruSa para kharataratva kA kalaMka laga sakatA hai? hargija nhiiN| kharataratva to kharataroM ke hI nasIba meM likhA huA hai, na ki abhayadevasUri jaise prabhAvika sUra kI takadIra meN| jinavallabhasUri ke bAda inake mata kI do zAkhAe ho gii| eka jinadatta kI zAkhA jisakA nAma kharatara aura dUsarI jinazekhara kI zAkhA jisakA nAma rudrapAlI / isa rudrapAlI zAkhA meM vikrama kI pandrahavIM zatAbdI meM AcArya jayAnandasUri huye haiN| unhoMne 'AcAradinakara graMtha kI vRtti' banAI hai, jisameM jinezvara, jinacandra, abhayadeva aura jinavallabha ko candrakula ke likhe haiN| yadi jinezvarasUri ko kharatara biruda milA hotA yA abhayadevasUri kharatara hote to jayAnandasUri unako kharatara likhanA kabhI nahIM bhUlate / kAraNa, pandrahavIM zatAbdI meM to kharatara zabda khUba 1. "zrImajjinezvaraH sUrijinezvaramataM tataH / zaradrakAzazispaSTaH samudrasadRza vyadhAt // 12 // Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 hI pracalita ho gayA thaa| isa hAlata meM bhI rudrapAlI zAkhA vAloM ne kharatara zabda kA prayoga nahIM kiyaa| isakA kAraNa zAyada yaha ho sakatA hai ki kharatara zabda jinadattasUri se utpanna huA aura bAda meM bhI jinadattasUri kI zAkhA ne hI kharatara zabda ko apanAyA hai| taba rudrapAlI zAkhA vAle kharatara nAma lene meM bhI mahApApa samajhate hoNge| kAraNa, ye donoM zAkhAyeM Apasa ke dveSa ke kAraNa alaga huI thiiN| ataH kharatara zabda kI utpatti jinezvarasUri se nahIM para jinadatta se huI hai| yadi jinezvarasUri evaM abhayadevasUri kharatara hote to jinadatta aura jinazekhara ke Apasa meM dveSa hote huye bhI kharatara zabda ko samAna mAna dete, jaise tapAgaccha meM vijaya aura sAgara zAkhA alaga hone para bhI tapAgaccha ke liye donoM zAkhAoM ko ekasA mAna hai| ataH na to jinezvarasUri kharatara the aura na abhayadevasUri hI khara-tara the| para kharatara zabda kI utpatti huI hai jinadattasUri kI khara prakRti se / jisako jinadattasUri apanA apamAna samajhate the| para dina nikalane se jinakuzalasUri ke samaya se kharatara zabda gaccha ke sAtha cipaka gayA hai| jaise lohe ke sAtha kITA cipaka jAtA hai| khaira yaha to huI abhayadevasUri kI bAta, aba Age kucha aura bAta kahoM / jinavallabhasUri kI bAteM jinavallabhasUri ke liye kharatara loga jAnate to haiM ki kurcapurAgaccha ke jinezvarasUri ne inako mola kharIda kara ziSya banAyA, jisa guru ne vallabha ko likhA par3hA kara taiyAra kiyA unase hI krodha kleza kara vahAM se nikala gayA aura 2. navAMgavRttikRt pade'bhayadevaprabhurguNaiH / tasya stambhanakAdhIza bhAvizcakre samaM guNaiH // 13 // zrAddhapratibodhapravaNastat pade jinvllbhH| sUrivallabha tAM bheje tridazAnAM nRNAmapi // 14 // tataH zrIrUdrapalliyagacchasaMjJA lasadyazAH / nRpazekharatAM bheje sUrIndro jinazekhara // 25 // ___ "rUdrapAlI jayAnandasUri kRta AcAradinakara TIkA vi. 1458" kurcapurIyagacchavAsI caityanivAsI jinezvara iti nAmnA sUrirAsIt tena sUriNAM draviNadAnena paJcazatI dramma dravyavyaye jinavallabhanAmA zrAvakaputra ziSya kRtH| pravacana parIkSA, pRSTha 231 yahI bAta kharataroM ke gaNadhara sArddhazataka graMtha meM likhI hai| "drammazatapaMcakaM tasya haste prakSipya kSiptaM didIkSe" arthAt vallabha kI mAtA ko pAMcasau dramma ( usa samaya kA calanI sikkA) dekara jinavallabha ko mUlya kharIda kara dIkSA dii| gaNadhara sArddhazataka vRtti Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 153 ~ ~ ~ ~ ~ ~ abhayadevasUri ke paTTadhara vardhamAnasUri maujUda hone para bhI abhayadevasUri ke svargavAsa ke bAda 32 varSoM se AcArya bana gayA aura jo bhagavAna mahAvIra ke garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kA jaina samAja meM bhayaMkara matabheda khar3A huA yaha una jinavallabha kI utsUtra prarupaNA kA hI phala hai| para kare kyA? bAta pakar3a lii| jahAM kAma par3atA hai vahA~ kharataroM ko usakA pakSa lenA hI par3atA hai| jaise gosAlA ke bhakta samajha gaye the ki sacce tIrthaMkara to bhagavAn mahAvIra haiN| gosAlA ne to eka jhUThA baMDa uThAyA thA phira bhI kAma par3ane para ve gosAlA ke pakSakAra bana jAte / yaha to dUra samaya kI bAta hai para isa samaya kaI grAmoM meM holI kA rAva banAyA jAtA hai| saba loga jAnate haiM ki yaha eka binA ijjata kA AdamI hai para jaba kAma par3atA hai to usa holI ke bAdazAha ke liye zira kI bhI bAjI lagA dete haiN| yahI hAla khara-taroM kA huA hai| ___ khAsa jinadattasUri kA banAyA huA 'gaNadharasArddhazataka' grantha hai, usa para jinapatisUri ke ziSya sumatisAdhune bRhadvRtti racI hai| cAritrasiMha gaNi ne prakaraNa racA hai, usameM likhA hai ki jinavallabha gaNi ne cittaur3a ke kille meM rahakara chaTThA garbhApahAra kalyANaka kI prarupaNA kI thii| 1. tatra kRta cAturmAsika kalpAnAM zrIjinavallabhavAcanAcAryANAmAzvinamAsasya kRSNapakSatrayodazyo zrImahAvIradevagarbhApahArakalyANakaM samAgataM / tataH zrAddhAnAM puro bhaNitaM jinavallabhagaNinA bhoH zrAvakA ! adya zrImahAvIrasya SaSThaM garbhApahArakalyANakaM "paMca hatthuttare hotthA sAiNA parinivvuDe" iti prakaTAkSaraireva siddhAnte pratipAdanAdanyacca tathAvidhaM kimapi vidhicaityaM nAsti, tato'traiva caityavAsicaitye gatvA yadi devA vaMdyate tadA zobhanaM bhavati, gurumukhakamalavinirgatavacanArAdhakaiH zrAvakairuktaM bhagavan yadyuSmAkaM sammataM tatkriyate, tataH sarve pauSadhikAH zrAvakA sunirmalazarIrA nirmalavastrA gRhItanirmalapUjopakaraNA guruNA saha devagRhe gaMtuM pravRttAH / tato devagRhasthita AryikayA, guruzrAddhasamudAyenAgacchato gurundRSTavAH pRSTaM ko vizeSo'dya ? kenApi kathitaM / vIragarbhApahAraSaSThakalyANakakaraNArthamete samAgacchaMti, tathA ciMtitaM pUrvaM kenApi na kRtametaMdetehe'dhunA kariSyaMtIti na yuktaM / pazcAt saMyatI / devagRhadvAre patitvA sthitaH dvAra prAptAn prabhU navalokyoktametayA, duSTacittayA mayA mRtayA mRtayA yadi pravizata tAdRga prItikaM jJAtvA nirvartya / svasthAnaM gatAH puujyaaH| zrAddhairuktaM bhagavannAsmAkaM bRhattarANI sadanAni saMti, tata ekasya gRhopari caturviMzati paTTakaM dhRtvA deva vaMdanAdi sarvaM dharmaM prayojanaM kriyate / gaNa. tA. za., pRSTha 20 isameM 'samAgataM' zabda batalA rahA hai ki chaThe kalyANaka kI bAta jinavallabha ne hI calAI hai, prakaTAkSaraireva isa zabda se bhI yaha siddha hotA hai ki chaTThA kalyANaka rupa akSara jinavallabha ke pUrva kisI AcArya ne nahIM dekhA thA, Age calakara "pUrva kenA'pi na kRtametadete'dhunA kariSyantIti na yuktaM" isa zabda se pAyA jAtA hai ki usa samaya bhI isa utsUtra kA jainone sakhta virodha kiyA thaa| ataH ina kharataroM ke grantha se hI sAbita hotA hai ki vIra ke chaTThA kalyANaka kI sabase pahale jinavallabha ne hI utsUtra prarupaNA kI thii| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 para haribhadrasUrine paMcAsaka' meM tathA abhayadevasUri ne usa para TIkA likhate huye mahAvIra ke pAMca kalyANaka kI pAMca tithiyAM alaga alaga batalAI 2 haiM / una abhayadevasUri ke vacanoM ko jhUThe batalAne vAle jinavallabha ko unake paTTadhara samajhanA sivAya kharataroM ke kauna samajhe ? kyoM ki Akhira to kharatara kharatara hI haiM na ? khaira kharA khoTA eka mata to honA cAhiye, para : 2. 1. kaI loga jinavallabha ko caityavAsI jinacandrasUri kA ziSya / 2. kaI loga kurccapurAgacchIya jinezvarasUri caityavAsI kA ziSya / 3. kaI kahate haiM ki jinavallabhasUri abhayadevasUri ke pAsa par3hane ko AyA 1. tesua disu dhaNNA, deviMdAI kariMti bhattiNayA / jiNajattAdi vihANA, kallANaM appaNo ceva // 3 // ia te diNA pasatthA, tA sesehiMpi tesu kAyavvaM / jiNajattAdi saharisaMte ya ime vaddhamANassa // 4 // ASAr3ha suddhichaTTI, citte taha suddhi terasI ceva / maggasira kanhA dasamI, vaisAhi suddha dasamI ya // 5 // katiya kanhA carimA, gabbhAi diNA jahakkamaM ete / hatthuttarajoeNaM cauro, taha sAiNA caramo // 6 // ahigaya titthavihiyA, bhagavati nidaMsiA ime tassa / sesANavi evaM cia nia nia titthesu viNNeA // 7 // zrI haribhadrasUri kRta yAtrA paMcAzaka grantha (pra. pa., pR. 328 ) "vardhamAnasya- mahAvIrajinasya bhavantIti gAthArtha ASAr3ha gAhA - ASAr3ha zuddha SaSThI - ASAr3ha mAsa zukla pakSe SaSThItiyirityekaM dinaM 9 evaM caitramAse tatheti samuccaye zuddha trayodasyeveti dvitIyaM 2 caivetyavadhAraNe, tathA mArgazIrSa kRSNadazamIti tRtIya 3 vaizAkha zukla dazamIti caturtha 4 ca zabda samuccayArtha kArtika kRSNe caramA paMcadazIti paMcamaM 5 etAni kimityaha garbhAdidinAni ( 1 ) garbha ( 2 ) janma (3) niSkramaNa ( 4 ) jJAna ( 5 ) nirvANa divasAH yathAkramaM krameNaiva / abhayadevasUri kRta paMcAzaka TIkA, pra. pa., pR. 330 zrIjinavallabhasUriH caityavAsisuvarNakaccolakavarSi jinacaMdrasUri ziSyo / kha. pa., pRSTha 10 jinavallabhasUriH ca prathamaM kUrccapuragacchIyacaityavAsijinezvarasUriziSyo'bhUt / kha. pa., pRSTha 24 yato devagrahanivAsiziSya iti hetorgacchasya sammataM na bhaviSyatIti tato gacchadhArako vardhamAnAcAryaH svapade nivezitaH jinavallabhagaNezca kriyopasaMpadaM dattavanta ityataH prabhRtyasmadAjJayA sarvatra pravartitavyamiti ekAnte punaH prasannacandrAcAryo bhaNitaH madIye pade bhavyalagne jinavallabhagaNiH sthApanIya ityevaM navAMgIvRttiM vartinImiva muktinagarasya madhye janebhyo pratipAdya siddhAntoktavidhinA samAdhAnena devalokaM gataH zrIabhayadevasUrayaH / praznacandrAcAryasyApi sugurupadanivezana prastAvo na jAtaH tataste api svAyuH parisamAptisamaye zrIdevabhadrAcAryANAM vijJaptayassugurupadezo yuSmAbhireva saphalIkAryo'vazyameva, mayA kartuM na zaktiH / ga. sA. za. kA. a. pravacana parIkSA, pRSTha 236 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 155 thA para abhayadevasUri ne na to unako dIkSA hI dI thI na apanA ziSya hI bnaayaa| 4. jaba kaI kahate haiM ki abhayadevasUri apanI maujUdagI meM apane paTTadhara vardhamAnasUri ko AcArya banA gaye the ataH abhayadevasUri ke sAtha jinavallabha kA koI bhI sambandha nahIM thaa| 5. kaI kahate haiM ki jinavallabha AcArya hone ke bAda kevala 6 mAsa hI jIvita rhe| arthAt vRddhAvasthA meM sUri bana manake manoratha siddha kara liye hoNge| kaI kharatara yaha bhI kahate haiM ki abhayadevasUri apanI aMtima avasthA meM praznacaMdasUri ko kaha gaye the ki mere bAda vallabha ko sUri pada denA isase kharataroM kA yaha to irAdA nahIM hai ki abhayadevasUri para mAyAcArI evaM samudAya meM phUTa DAlane kA AkSepa DAlA jAya? kyoMki abhayadevasUri ne apanI maujUdagI meM apane paTTadhara vardhamAnasUri ko sthApana kara diyA thaa| phira unhoMne praznacaMdrasUri ko aisA kyoM kahA hogA ki mere bAda vallabha ko AcArya banA denA? yadi kahA bhI ho to praznacandrasUri ne kyA vallabha ko yogya nahIM samajhA thA ki ve apanI jindagI meM vallabha ko sUri nahIM banA gaye, yadi yaha kahA jAya ki praznacandra kA bhI alpAyuSya thA aura ve devabhadra AcArya ko kaha gaye the phira devabhadra ne 32 varSa kyoM nikAla diye? kyA 32 varSa meM vallabha ko AcAryapada dene yogya koI zubha muhUrta hI nahIM milA thA aura abhayadevasUri ke svargavAsa ke bAda 32 varSa taka jinavallabha akelA phiratA rahA aura vi. saM. 1164 Azvina kRSNA trayodazI ke dina cittaur3a meM mahAvIra kA garbhApahAra nAmaka chaTThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA karane para sakala zrIsaMgha se jinavallabha kA bahiSkAra karane ke bAda jinavallabha ko devabhadra ne sUri banAyA isakA kyA kAraNa thA? gaNadharasArddhazataka meM likhA hai ki jinavallabha ke caityavAsI hone se unako padavI dene meM gaccha vAle sammata nahIM huye yahI bAta pravacana parIkSA meM kahI hai ki jinavallabha ne na to kisI suvihita ke pAsa dIkSA lI na yogodvAhana kiyaa| yahI kAraNa hai ki jinavallabha ko padavI dene meM saMgha vAloM ne virodha kiyaa| 1. jinavallabhastAvat krItakRto'pi caityavAsyapi pravrajyopasthAnopadhAnazUnyaH, na hI jinavallabhena kasyApi saMvignasya pArzve pravrajyA gRhitA, tadabhAvAcca na kenApyusthApitaH upasthApanA'bhAvAnnomapadhAnamapi AvazyakAdi zrutArAdhanatapovizeSayogAnuSThAnAdyapi na jAtam, etaiH zUnyo rahitaH siddhAntapAragAmI saMvigna zrIabhayadevasUripAi~ sampannaH tathAbhUto'pi rahakarNajApa paramparayA sUrirapiso'pi zrIabhayadevasUripaTTe zrIvardhamAnAcArya vidyamAne'pi tadIya samaya yenAnabhyupagato'pi, saGaghena bahiSkRtopi ekAkI bhramannapi zrIabhayadevasUri paTTadhara ityAdi // pra. pa., pRSTha 261 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ devabhadra bhI koI kadAgRha evaM pakSapAta kA bAdazAha hI hogA ki utsUtra prarupaka vallabha ko AcArya pada dekara abhayadevasUri kA paTTadhara bnaayaa| bhalA kahAM to una mahAprabhAvika abhayadevasUri kI yogyatA ki jinhoMne caityavAsiyoM ke nAyaka zrIdroNAcArya kA sammAna kara apanI TIkA kA saMzodhana karavAyA aura kahAM jinavallabha kI ucchaMkhalatA ki una caityavAsioM ke banAye jinamandira aura trilokya pUjya tIrthaMkaroM kI pratimA ko mAMsa zakala kI upamA de DAlI, ataH isako gaja ke sthAna para khara ko baiThAnA kahA jAya to bhI atizayokti nahIM kahI jA sakatI hai| abhayadevasUri ke sAtha jinavallabha kA koI sambandha nahIM thA, kyoMki abhayadevasUri the candrakula ke AcArya taba vallabha thA kurcapurA gaccha kA sAdhu aura usane apanA 'vidhimArga' nAma kA alaga mata sthApana kiyA thA jisameM abhayadevasUri kI mAnyatA se kaI bAteM nyUnAdhika karake utsUtra kI prarupaNA kI thI, jisase sakala zrIsaMgha ne usako saMgha bAhara kara diyA thaa| ataH abhayadevasUri kI paramparA bilakula hI alaga thI dekhiyeabhayadevasUri | kurcapurAgacchIya sAdhu jinavallabha ne apanA vidhimArga nAma kA mata nikAlA, jisakI do vardhamAnasUri | zAkhA usI samaya ho gaI thiiN| jinavallabha padmaprabhasUri jinadattasUri jinazekharasUri dharmaghoSasUri / (kharatara-zAkhA) (rudrapAlI-zAkhA) ina saba bAtoM se yaha nizcaya ho sakatA hai ki abhayadevasUri ke sAtha jinavallabha kA koI bhI sambandha nahIM thaa| jinavallabha ke na to the koI guru aura na thA koI ziSya / yaha eka samutsama mata sthApaka jainasamAja meM utsUtra kI prarupaNA kara rAga-dveSa-kleSa-kadAgRha phailAne vAlA jainasamAja kA kaTTara duzmana paidA huA thA, jisake boye hue chaTThA garbhApahAra kalyANaka rupa kleza ke bIja ke phala Aja bhI jainasamAja anubhava kara rahA hai| jaise DhUMDhiye loMkAzAha ko aura terahapanthI bhIkhamasvAmI ko uddhAraka mAnate haiM vaise hI kharatara jinavallabha ko mAnate haiN| ina tInoM meM utsUtra prarupaNA kI apekSA Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 157 mahanmanNNNNNN vizeSa antara nahIM haiM, para eka velI ke phala kahe jA sakate haiN| lo yaha huI jinavallabha kI bAteM aba Age calakara eka do bAteM aura bhI sunaaiye| jinadattasUra kI baateN| Apa candrakula ke dharmadevopAdhyAya ke ziSya eka somacandra nAma ke sAdhu the| ApakI prakRti zuru se hI kharatara thii| Apa mahatvAkAMkSI aura padavI pipAsa bhI the| Apako dIkSA liye 28 varSa ho gujare the| para kisIne eka choTI bar3I padavI bhI somacandra ko nahIM dI; kAraNa usa samaya padavI pradAna karane meM sabase pahale yogyatA dekhI jAtI thii| ataH muni somacandra ko 28 varSoM meM na paNDitapada, na vAcakapada na upAdhyAyapada na gaNipada milA, isase pAThaka anumAna lagA sakate haiM ki somacandra kI yogyatA kaisI thI? phira bhI Apako isakI pakkI lagana bhI thI tathA Apa the bhI isI phirAka meM ki samaya pAkara kabhI maiM bhI padavIdhara banUM / idhara jinavallabhasUri kA dehAnta ho cukA thaa| inako padavI dene vAlA thA devabhadrAcArya / jinavallabha ke dehAnta se Apako bar3A bhArI duHkha huA, kAraNa jaina saMgha ke bAhara kiye hue jinavallabha ko Apane padavI dekara jo yaza (!) prApta kiyA thA usa bAta ko pUrA 6 mAsa bhI nahIM huA ki ApakA lagAyA huA vRkSa zizu vaya meM hI ukhar3a pdd'aa| ataH jinavallabha ke paTTadhara banAne kI Apako pUrI lagana thii| jinavallabha ke pAsa eka jinazekhara nAma kA sAdhu rahatA thaa| usake aura devabhadrAcArya ke pahale se hI vaimanasya ho cukA thaa| usa lar3AI ke andara devabhadra ne jinazekhara ko galA ghoTa kara nikAla diyA thaa| usako to devabhadra AcArya pada de hI kaise sakatA thA? aura dUsare ke liye aise kAle karma kisake the ki vaha utsUtra prarupaka jinavallabha kA paTTadhara bana isa loka aura paraloka meM kuyaza kA tilaka apane kapAla para lagAveM / khaira, isa koziza meM devabhadra ne do varSa nikAla diye para unake hAtha aisA koI vyakti nahIM lagA ki jisako jinavallabha kA paTTadhara banAyA jA ske| phira bhI devabhadra ne apane hAthoM se eka utsUtra vAdI ko sUri banA kara samAja meM phUTa ke bIja boye the| usako phalA phUlA dekhane kI AkAMkSA 1. aparadine jinezvareNa sAdhuviSaye kiMcit kalahAdikamayuktaM kRtaM tato devabhadrAcAryeNa gale gRhItvA niSkAsitaH / pra. pa., pR. 248 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 avazya thii| bhAgyavazAt jaise ko taisA mila hI jAtA hai| devabhadra ko somacandra sAdhu mila gyaa| jisakA jinavallabha ke sAtha koI bhI sambandha nahIM thA para unakA sambandha thA padavI ke sAtha / basa, devabhadra aura somacandra kI Apasa meM vacana bandI ho gaI arthAt jinavallabha kI saba bAteM somacandra ko mAnanI hI nahIM para usakA pracAra karanA hogA ityAdi / somacandra ne saba maMjUra kara lI kyoMki unako to padavI lekara sUri bananA thaa| basa phira to thA hI kyA? usako cittaur3a le jAkara vi. saM. 1169 meM jinavallabha ke paTTa para AcArya banA kara usakA nAma jinadattasUri rakha diyaa| usa samaya cittaur3a ke alAvA jinavallabha kA koI kSetra hI nahIM thaa| jinadattasUri ke mana ke manoratha saphala ho gaye phira bhI Apa itane hI se saMtuSTa nahIM huye| Apane apane nAma ko cirasthAyI banAne ke liye khuda ke hAthoM se khuda kI mUrtiyeM evaM pAdukAyeM sthApana karAne kI eka naI prathA calA dii| ThIka hai pakSapAta ke sAmrAjya meM jitanA na kare utanA hI thor3A hai| vikrama kI terahavIM zatAbdI meM AMcalagacchIya dharmaghoSasUri hue unake banAye zatapadI nAmaka grantha meM yaha bhI ullekha milatA hai ki jinadattasUri apane upAzraya meM eka aisI peTI rakhavAtA thA ki apane bhakta logoM ko upadeza dekara usa peTI meM kucha dravya DalavAtA thA aura usa dravya se apanI mUrtiyeM yA caraNa pAdukAyeM sthApana karavAtA thaa| inake pUrva isa prakAra apanI pAdukAyeM apane hAthoM se kisIne bhI nahIM sthApita karAI thiiN| isase uparokta bAta aura bhI paripuSTa ho jAtI hai ki jinadattasUri mahatvAkAMkSI thA aura vaha Apa apane pujAne kA bharacaka prayatna bhI karatA thaa| usI zatapadI nAmaka grantha meM eka yaha bhI bAta likhI hai ki jinadattasUri ne cakrezvarI devI kI stuti banAI, jisameM likhA hai ki he mAtA ! vidhimArga ke duzmanoM kA sira kATa kara vighna ko dUra kro| isase pAyA jAtA hai ki usa samaya jinadatta ko kharatara zabda priya nahIM para arucikara thaa| isa liye hI usane vidhimArga kI rakSA ke liye devI se prArthanA kI thI, yahI kAraNa hai ki anya gaccha vAle vidhimArga ko utsUtra mArga samajha kara jahAM tahAM tiraskAra karate hoNge| taba hI to jinadattasUri kI bhAvanA una sabake sira kaTavAne kI huI hogI aura apanI kucha bhI na calI taba cakrezvarI devI kI prArthanA kI hogii| yaha to ApakI yogyatA kA do zabdoM meM saMkSipta paricaya karavAyA hai| aba Age cala kara par3hiye ki jinadatta ne kyA kyA anartha kiye haiM ? maiM to yahAM taka Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 159 bhI kahatA hU~ ki aise putra ko janma dene vAlI mAtAoM ne brahmacaryavrata kyoM nahIM le liyA thA? koI davAI lekara bAMjha hI kyoM nahIM raha gaI thIM ki zAsana ko itanA nukasAna to nahIM hotaa| khaira bhavitavyatA kisI kI TAlI nahIM TalatI hai| jinadatta jinavallabha se kama nahIM para sAhasikatA meM do kadama bar3ha ke hI thaa| jinavallabha kA kAma to zuruAta kA kAma thA ataH unake mata meM pahale to dvividha saMgha hI thaa| eka jinavallabha sAdhu saMgha / dUsarA unako mAnane vAle cittaur3a ke canda gRhastha arthAt zrAvaka-saMgha / kAraNa, jina striyoM ke pati vallabha ke anuyAyI bana jAne para bhI ve aurateM apane patha se vicalita nahIM huI thIM to phira sAdhvI to unake utsUtra mata meM ho hI kaise sakatI? ataH jinavallabha ke do hI saMgha the| bAda gRhasthoM ke gharoM meM kleza kusampa DalavA kara bar3I muzkila se vallabha ne tIna saMgha bnaaye| sAdhu, zrAvaka aura zrAvikA / jinadatta ne isa nUtana mata kI vRddhi ke lie eka mithyAtvI cAmuNDA devI ko bali bAkula dekara usakI ArAdhanA kii| jisakI ArAdhanA pUrva jinavallabha ne bhI kI thii| para devI devatA bhI to itane bhole nahIM hote haiM ki aise zAsana bhaMjakoM kA sAtha deM arthAt na saphalatA milI thI jinavallabha ko aura na milI jinadatta ko| phira bhI jinadatta bhadrika logoM ko kahatA thA ki devI cAmuNDA mere basa ho gii| ataH kaI loga jinadatta ke mata ko cAmuNDika mata kahane laga gye| mahopAdhyAya dharmasAgarajI ke matAnusAra isa ghaTanA kA samaya vi. saM. 1201 kA kahA jAtA hai| jinadatta ne jinavallabha ke trividha saMgha ko bar3hAkara caturvidha saMgha banA diyaa| ___'pAkhaNDe pUjyate lokAH' / saMsAra meM tattvajJAna ko jAnane vAle loga bahuta thor3e hote haiN| jinadattasUri ke jIvana se yaha bhI patA milatA hai ki vaha kisI ko maMtra kisI ko tantra aura kisI ko roga nivAraNArtha auSadhiyAM vagairaha batalAyA karatA thaa| ataH jinavallabha kI bajAya jinadatta ke bhaktoM kI saMkhyA bar3ha gaI ho to yaha asambhava bhI nahIM hai kyoMki janatA hamezA bhautika sukhoM ko cAhane vAlI hotI hai| vi. saM. 1204 meM jinadattasUri pATaNa jAtA hai aura eka dina vaha mandira meM gyaa| vahAM para kucha rakta ke chIMTe dekhe / isa nimitta kAraNa se usake mithyAtva 1. dekho-kharataroM kI mahAjana vaMza muktAvalI, jisake pramANa Age ke pRSTha meM diye jaayeNge| Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 maaaaaaa karma kA prabalya udaya ho AyA aura usane yaha mithyA prarupaNA kara DAlI ki striyoM ko jinapratimA kI pUjA karanA nahIM kalpatA hai| ataH koI bhI strI jinapratimA kI pUjA na kare ityaadi| usa samaya kA pATaNa jainoM kA eka kendra thA, kevala 1800 ghara to karor3apatiyoM ke hI the| paramArhata mahArAja kumArapAla vahAM kA rAjA thaa| kalikAlasarvajJa hemacandrAcArya evaM rAjaguru kakkasUri jaise jina zAsana ke stambha AcArya vahAM vidyamAna the| isa hAlata meM jinadatta kI isa prakAra utsUtra prarupaNA ko paTTaNa kA zrIsaMgha kaise sahana kara sakatA thA? jaba jinadatta kI utsUtra prarupaNA ke samAcAra una zAsana staMbha dhurandhara AcAryoM ke kAnoM taka pahuMce to unako bar3A hI duHkha huaa| kAraNa, jinavallabha kI vIra garbhApahAra rupI utsUtra prarupaNA to abhI zAsana ko kAMTA khIlA kI bhAMti khaTaka hI rahI thI phira jinadatta ne isa prakAra utsUtra prarupaNA kyoM kI hai? jainAgamoM meM celanA, sivA, prabhAvatI, mRgAvatI, jayanti, sulasA aura draupadI vagairaha aneka mahilAoM ne paramezvara kI dravya bhAva se pUjA kI jisake ullekha AgamoM meM spaSTa milate haiN| ataH isake liye sabhA karake jinadattasUri ko samajhAnA cAhiye, yadi vaha samajha jAye to ThIka, nahIM to jinadatta kA saMgha se bahiSkAra kara denA caahiye| jaise ki jinavallabha kA zrIsaMgha ne bahiSkAra kara diyA thA, ityAdi / isa bAta kI nagara meM khUba garamAgarama carcA cala pdd'ii| jinadattasUri eka haThakadAgrahI vyakti thaa| usane Andolana kI bAta sunakara socA ki eka tarapha to rAjA kumArapAlAdi sakala zrAddha saMgha tathA dUsarI ora hemacandrasUri Adi zramaNa saMgha hai| yahAM merI kucha bhI calane kI nahIM hai ataH rAtri meM eka zIghragAmI UMTa maMgavAkara usa para savAra ho rAtri meM hI palAyana kara gayA, jaise pulisa ke bhaya se cora palAyana kara jAte haiN| jinadatta pATaNa se UMTa para savArI kara thor3e hI samaya meM jAvalIpura pahuca gyaa| taba jAkara usane thor3A nirbhayatA kA zvAsa liyaa| jaise cora pallI meM jAkara nirbhayatA kA zvAsa letA hai| subaha zrIsaMgha ne khabara maMgAI to mAlUma huA ki jinadatta to rAtri meM hI palAyana kara gayA hai| ataH zrIsaMgha ne yaha nizcaya kiyA ki jahAM jinadatta gayA ho vahAM ke zrIsaMgha ko likha diyA jAya ki yadi jinadatta Apake yahAM strI jinapUjA niSedha kI mithyA' prarupaNA kare to Apa usako saMgha bAhara kara deN| yahAM kA zrIsaMgha 1. jinapUjA niSedha karane vAloM ko zAstrakAroM ne zAsana ghAtI kahA hai| Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Apake sammata hai ityaadi| jaba jinadatta jAvalIpura meM pahuMcA to vahAM ke logoM ko bar3A Azcarya huA ki jinadattasUri ko to pATaNa meM dekhA thaa| Aja yahAM kaise A gaye? isa zaMkA ke nivAraNArtha zrIsaMgha ke agresaroM ne jAkara jinadatta se pUchA to uttara diyA ki maiM auSTrI vidyA se AyA huuN| pahale to logoM ne samajhA ki auSTrI koI vidyA hogI para bAda meM pApa kA ghaDA phUTa gayA aura logoM ko mAlUma ho gayA ki jinadatta UMTa' para savAra hokara AyA hai| usa samaya tAra DAka kA sAdhana nahIM thA ki eka prAnta ke samAcAra dUsare prAnta meM jaldI hI pahu~ca jaay| jinadattasUri kaI dina to cupacApa rahA para bAda to Apane apanI prakRti kA paricaya denA zuru kiyA arthAt striyoM ko jinapUjA niSedha karanA zuru kiyA / para jAvalIpura kA zrIsaMgha itanA bholA nahIM thA ki jinadatta kI utsUtra prarupaNA ko mAna kara apanA ahita karane ko taiyAra ho / jaba saMgha agresaroM ne jinadatta se pUchA ki kisI zAstra meM striyoM ko jinapUjA karanA niSedha kiyA hai? uttara meM jinadatta ne apanI khara prakRti ke paricaya ke alAvA kucha bhI pramANa nahIM batalAyA / ataH loga jinadatta kI khara prakRti ke kAraNa kharatara kharatara kahane lge| basa, vahA~ ke zrIsaMgha ne jinadatta ko kahA are ye to kharatara so kharatara hI niklaa| isa prakAra kaha kara saMgha bAhara kara diyaa| jinadatta ke mata kA nAma cAmuMDa to pahale hI thaa| UMTa para savAra hone se logoM ne isa mata kA nAma auSTrIka mata rakha diyA aura tIsarA kharatara nAma bhI isa jinadatta ke kapAla meM hI likhA huA thA ki logoM ne jinadatta ke mata ko kharatara mata kahanA zuru kara diyaa| yaha inakI kharatara prakRti kA hI dyotaka thaa| jinadattasUri jaise cAmuMDa aura auSTrIka nAma se khIjatA evaM krodha karatA thA vaise hI kharatara nAma se bhI sakhta nArAja hotA thaa| kAraNa, yaha nAma bhI apamAna sUcaka hI thaa| isa prakAra isa mata ke kramazaH tIna nAmoM kI sRSTi paidA huI thii| kaI kharatara usa jinadatta kA kalaMka chipAne ke liye yaha kaha dete haiM ki jinadattasUri ne RtumatI striyoM ke liye jinapUjA kA niSedha kiyA thaa| uttara-pahale yaha samajhanA cAhiye ki jinadattasUri ke pUrva kyA jaina-dharma meM RtumatI striyAM jinapUjA karatI thI aura unako kisI AcArya ne niSedha nahIM kiyA 1. uSTra vAhanArUDhaH patanAjjAvalIpuraM prAptaH / pra. pa. 268 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 N tathA jinadatta ko hI niSedha karanA pdd'aa| jaba ki jainadharma meM RtumatI striyA~ apane ghara ke kAma taka bhI nahIM karatI haiM to kyA vaha jaina maMdira meM jAkara bhagavAna kI pUjA kara sakatI thI aura vaha bhI pATaNa jaise nagara meM jahA~ aneka AcArya aura saikar3oM sAdhu hamezA rahate the / aura gRhastha striyA~ to kyA para Rtumati sAdhvIyoM taka ke liye bhI ma~dira meM darzana karane ko jAnA bar3I bhArI azAtanA samajhI jAtI thI isa hAlata meM gRhastha striyA~ Rtu avasthA meM maMdira meM kaise jA sakatI ? jaba Rtu avasthA meM sAdhvIyAM evaM zrAvikAe~ bhI mandira meM nahIM jAtI haiM to pUjA kI to bAta hI kahA~ rahI ? khaira jinadatta ne isa bAta kA kevala jabAnI jamA kharca hI nahIM rakhA thA, para apane banAye kulaka nAmaka graMtha meM likha bhI diyA thA ki striyAM jinapratimA kA sparza taka bhI nahIM kara sakatI haiN| jinadattasUri evaM kharataroM ko zAyada yaha bhrAMti ho ki bhAva jina ko striyAM chU nahIM sakatIM isa liye sthApanA jinako bhI nahIM chU ske| para ina zAsana ke duzmanoM ko itanA to socanA thA ki jaise mUrti tIrthaMkaroM kA sthApanA nikSapa hai vaise pustaka meM likhA huA jina nAma bhI to sthApanA nikSepa hai / phira to jisa pustaka meM tIrthaMkaroM evaM sAdhuoM kA nAma hai usa pustaka ko bhI striyoM ko nahIM chUnA cAhiye aura isI prakAra jisa pustaka meM sAdhvIyoM evaM zrAvikAoM kA nAma ho usa pustaka ko puruSoM ko evaM sAdhuoM ko bhI sparza nahIM karanA cAhiye / vAha re ! khara aura tara, janatA ne jo nAma diyA hai vaha yathArtha hI diyA hai| I ina arddha DhUMDhako meM itanI bhI akla nahIM thI, khaira tIrthaMkara puruSa hone se 1. saMbhavai akAle'vindu kusumaM mahilANa teNa devANAM / pUAI ahigAro, na oghao sutta niddiTTho // 1 // na chiviMti tahA dehaM osaraNe, bhAvajiNavariMdANaM / taha tappaDimaMpi sayA pUaMti na saDDhanArio // 2 // jinadattasUri kRta kulaka, jisa para jinakuzalasUri ne vistAra se TIkA racI hai 1 pra. pA., pR. 371 aha aNNayA kayAI, rUhiraM daTThUNa jiNahare rUThTho / itthINaM pacchitaM dei, jiNapUapaDisehaM // 35 // saMghutti bhayapalANo, paTTaNao uTTavAhaNArUr3ho / patto jAvalIpura, jaNakahaNe bhaNAi vijjAe // 36 // pravacana parIkSA grantha, pRSTha 267 ina pramANoM se spaSTa pAyA jAtA hai ki jinadatta ne strI samAja ko jina pUjA niSedha karake zAsana kA AdhA aMga kATa DAlA hai, ataH jinadatta evaM kharataroM ko ardha DhUMDhaka hI kahanA cAhiye / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unakI pratimAoM ko striyAM chU nahIM sakatI haiN| para caubIsa tIrthaMkaroM meM eka mallinAtha nAmaka tIrthaMkara to strI the| una bhAva tIrthaMkara ko striyAM chU sakatI thiiN| ataH striyoM ke liye mallinAtha kI mUrti pUjanA rakha dete to bicArI kharatariyAM mallinAtha kI mUrti ko pUjA kara apanA kalyANa kara sakatI thii| parantu kharataroM kI to usa samaya akla hI mArI gaI thiiN| Aveza meM unako kucha nahIM suujhaa| kharatara mata ko mAnane vAlI kaI zrAvikAyeM Aja bhI jinapUjA nahIM karatI haiN| hAM, kaI bhadrika anya gacchIyoM ke sAtha tIrthayAtrA karane ko jAtI haiM aura vahAM dekhA dekhI prabhu pUjA kara bhI letI haiN| to bhI kharatara to unako sakhta upAlambha hI dete haiN| dekhiye, jaisalamerAdi kaI sthAnoM ke mandira kharataroM ke adhikAra meM haiN| vahAM Aja bhI striyoM ko jinapUjA nahIM karane dete haiN| AcArya vijayanemisUri pAlar3I vAloM ke saMgha meM jaisalamera padhAre the| usa samaya kharataroM ne striyoM ko pUjA karane kI manAI kara dI thii| para jaba sUrijI ne unako bahuta phaTakArA taba jAkara una mAtAoM ko pUjA karane dii| isI prakAra bambaIvAlA seTha devakaraNa mUlajI kI patnI jesalamera gaI thii| unako bhI jinapUjA karane se roka dI para vaha bahana itanI hoziyAra thI ki vahAM ke kharataroM ko khUba lalakAra kara unake dAMta khaTTe kara diye aura Akhira usane prabhu pUjA kara hI lii| jaba phalodI vAle zrImAn pAMcUlAlajI vaidya mehatA kI ora se saMgha jaisalamera gyaa| usa saMgha meM AcArya vijayavallabhasUri bhI sAtha the| usa samaya bhI vahAM ke kharataroM ne striyoM ko prabhupUjA karane kI manAI kara dI thii| striyoM ne vahAM satyAgraha kara diyaa| Akhira tIna baje taka ve saba zrAvikAyeM bhUkhI pyAsI baiThI rhiiN| sUrijI aura guruvarya ne kharataroM ko zAstroM ke pATha batalAye aura kahA ki jina utsUtra prarupakoM kI bhUla ho gaI hai to usako sudhAranA cAhiye ityaadi| taba jAkara una mAtAoM ne pUjA kara anna jala liyA ityAdi bahuta udAharaNa haiN| isase kahA jA sakatA hai ki jinadattasUri RtumatI nahIM para strI jAti ke liye jinapUjA niSedha kara eka vajra pApa kI gaTharI sira para le gaye aura pichale loga lakIra ke phakIra bana isa mahAna pApa ke bhAgI bana rahe haiN| phira bhI jainazAsana kI takadIra hI acchI thI ki jinadatta ne jaise strI ko AzAtanA karatI dekha eka strI samAja ko hI jinapUjA kA niSedha kiyaa| yadi kahIM eka puruSa ko AzAtanA karatA dekha letA to saba puruSoM ko bhI jinapUjA kA niSedha kara janatA ko 300 varSa pUrva hI loMkA evaM 500 varSa pUrva hI DhUMDhiyoM kA darzana karavA detaa| yahI kAraNa hai ki jinadattasUri ko ardha DhUMDhaka kahA jA Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ sakatA hai| kyoMki DhUMr3hiyoM ne strI aura puruSa donoM ko jinapUjA kA niSedha kiyA jo zAsana ke do hI aMga the| taba jinadattasUri ne eka strI jAti ko jinapUjA kA niSedha kara zAsana kA eka aMga kATa ddaalaa| phira bhI DhUMDhiyoM kI bajAya kharataroM ne zAsana ko adhika nukasAna phuNcaayaa| kAraNa, DhUMDhiye to zAsana se bilakula alaga ho gaye ki una para kisI kA vizvAsa nahIM rahA para kharatara to arddha dagdha hone se kaI bhadrika unake mAyA jAla meM phaMsa gaye evaM kharataroM ne zAsana ko dhokhA dekara vizvAsaghAta kiyA hai, Aja karIba 800 varSoM se kleza kadAgraha phUTa kusampa calA A rahA hai yaha kevala kharataroM kA hI kAraNa hai| yoM to jainazAsana meM 84 hI kyoM para 300 gaccha hue hai| para kisI gaccha kA itanA jhagar3A nahIM hai jitanA ki kharataroM kA hai| ataH kharatara zAsana ke kaTTara duzmana aura hAni pahuMcAne vAle hI haiN| kaI kharatara kahate haiM ki dAdAjI jinadattasUri bar3e hI prabhAvika huye haiN| taba hI to unakA calAyA kharataragaccha Aja paryanta calA A rahA hai| aura hajAroM AdamI isa gaccha ko Adara kI dRSTi se dekhate haiN| mata calAnA aura usako hajAroM AdamiyoM kA mAnanA koI prabhAvikatA kA kAraNa nahIM hai| kharataroM kA mAnane vAle to duniyA meM karIba 2000 ghara hoMge para DhUMr3hiyA terahapanthiyoM ne apanA mata calAyA jisake mAnane vAloM kI saMkhyA lAkhoM taka pahuMca gii| kyA kharatara bhAI DhUMr3hiyA terahapanthI mata calAne vAloM ko bhI prabhAvika mAnate haiM? kyoMki kharataroM kI bhAMti unhoMne bhI nayA mata nikAlA aura unako bhI lAkhoM manuSya Adara kI dRSTi se dekhate haiN| jaisA DhUMr3hiyA terahapanthiyoM kA hAla hai vaisA kharataroM kA hAla hai| AcArya hemacandrasUri aura jinadattasUri samakAlIna huye haiN| jitane vizeSaNa jinadattasUri ke sAtha kharataroM ne lagAye haiM utane hemacandrasUri ke sAtha kisIne bhI nahIM lgaaye| para jainadharma ke prabhAvika AcAryoM ne hemacandrasUri ko mAnA hai vaise jinadattasUri ko nahIM mAnA hai| jaise prabhAvaka caritra nAmaka grantha vi. saM. 1334 meM eka rAjagacchIya prabhAcandrasUri ne likhA hai| ve eka madhyastha AcArya the| usa grantha meM AcArya abhayadevasUri evaM hemacaMdrasUri ke jIvana ko bar3I khUbI ke sAtha sthAna diyA hai| phira jinadattasUri ke jIvana ko usa grantha meM sthAna nahIM milA isakA kAraNa kyA ho sakatA hai ? kyoMki kharatara jinadattasUri ko hemacandrasUri se bhI prabhAvaka mAnate haiM aura ye donoM huye bhI sAtha sAtha haiN| para isakA kAraNa yahI ho sakatA hai ki hemacandrasUri ne to rAjA kumArapAla ko pratibodha dekara tathA aneka Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ anamammmmmmmmmmm janopayogI granthoM kI racanA karake jaina saMsAra para mahAna upakAra kiyA aura jainadharma kI khUba prabhAvanA kii| taba jinadattasUri ne strI samAja ko jinapUjA niSedha kara zAsana ke eka aMga ko kATa DAlA aura isa kAraNa jainasamAja meM kleza kadAgraha phUTa kusampa ke bIja boye jinake phala Aja paryanta jaina janatA cakha rahI hai| ataH aise utsUtra prarupakoM ko prabhAvaka puruSoM ke bIca sthAna milanA muzkila hI nahIM para sarvathA asambhava hI hai| kaI kharatara bhaktoM ne jinadattasUri kI mahimA bar3hAne ke liye usake jIvana ke sAtha bilakula jhUThI jhUThI ghaTanAyeM jor3a dI haiM ki jisase thalI jaise prAnta ke bhadrika loga una ghaTanAoM ko suna kara jinadattasUri ko camatkArI evaM prabhAvika mAna unake upAsaka bana jAye para sabhya samAja to una mithyA camatkAroM se ghRNA karake hajAra hAtha dUra rahane hI meM apanA kalyANa samajhatA hai| hAM isa bIsavIM zatAbdI meM kharataroM kI bahuta sI poleM khula gaI haiM aura dUsaroM kI to kyA para kharataroM kI bhI zraddhA una mithyA camatkAroM se haTa gaI hai| para abhI aise andha vizvAsoM kA sarvathA abhAva bhI nahIM huA hai| ataH unake banda netra khola dene ke liye maiM katipaya udAharaNa yahAM darja kara detA huuN| pAThaka dhyAna lagA kara pddh'eN| 1. kaI kharatara kahate evaM likhate haiM ki jinadattasUri ne yoginiyoM se apanI gaccha vRddhi ke liye sAta varadAna liye the jisameM yaha bhI varadAna hai ki kuMvArI kanyA kharatara gaccha meM dIkSA legI vaha RtumatI na hogii| para Aja kharatara mata meM bahuta sI kuMvArI kanyAoM ne dIkSA lI hai aura ve Rtu samaya RtumatI bhI hotI haiN| isake do kAraNa ho sakate haiN| 1. yA to yoginiyoM kA vacana asatya 2. yA kuMvArI dIkSA lene ke bAda unameM kuMvArapanA (brahmacarya vrata) nahIM rahA ho| inake alAvA zAyada yaha gappa jinadattasUri kI mahimA bar3hAne ke liye kalpanA mAtra ho / ataH ina bhaktoM ne dAdAjI kI mahimA bar3hAI na kaha kara dAdAjI kI khillI ur3AI hI kahanA caahiye| kyoMki isakA natIjA yahI nikalatA hai ki yA to yoginiyAM yA dAdAjI jhUThe yA sAdhvIyAM vyabhicAriNI haiN| 2. pUrvokta sAta varadAnoM meM eka yaha bhI varadAna hai ki kharatara gaccha kA zrAvaka sindha deza meM jAyegA vaha avazya dhanADhya hogaa| isa varadAna ke kAraNa kaI dhanapipAsu kharatara gRhastha sindha meM gye| vahAM unhoMne kahIM bhI dhana nahIM paayaa| ataH khAlI palle vApisa Akara jalate kaleje se dAdAjI ko davAI dI, astu 1. akhaMDa zIlapAlakA sAdhvI RtumatA na bhaviSyati / 2. kharatara zrAddhaH sindhudezaM gataH san dhanavAn bhvii| Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 phira bhI dAdAjI kA hRdaya itanA saMkIrNa thA ki kevala eka kharataroM ko hI dhoke meM utaaraa| kyoMki dUsare gacchavAle agara dhanADhya ho jAte to unase dekhA bhI kaise jA sakatA yahI kAraNa thA ki cakrezvarI devI kI stuti meM jinadattasUri ne anya gaccha vAloM ke galA kATane kA devI ko ArDara diyA hai| bhalA isa hAlata meM ve anya gacchiyoM ko dhanADhya banAnA kaba cAhate hoMge? 3. una sAta varadAnoM meM eka prabhAvazAlI yaha bhI varadAna hai ki kharatara saMgha meM kumaraNa nahIM hogA, para una varadAna lene dene vAloM ne yaha nahIM socA ki yadi yaha varadAna Age cala kara satya nikalA to sAdhvIyoM kA TolA kaise bar3hegA? kAraNa Aja to prAyaH bAlavidhavAoM ne hI ki jinake pati kumaraNa arthAt alpAyuH meM hI paralokavAsI hue dIkSA lI haiN| khaira varadAna jhUThA huA to harja nahIM para sAdhvIyoM kI to saMkhyA isase hI bar3hI hai| vAha re kharataroM tumhAre varadAna !! 4. kaI kharatara apane dAdAjI kA prabhAva bar3hAne ke liye kahate haiM ki dAdAjI ne bAvana vIra aura cauMsaTha yoginiyoM ko vaza meM kara lI thiiN| bhalA bAvana vIra aura cauMsaTha yoginiyoM ko vaza meM kara dAdAjI ne kyA ujAlA kiyA thA? kyA usa samaya dharmAndhatA ke kAraNa yavana loga mandira mUrtiyoM ko tor3a rahe the unako sajA karavA kara mandira mUrtiyoM kI rakSA kI thI yA dAdAjI ke vIra yoginiyAM una mugaloM se Darate the ki unakA sAmanA nahIM kiyaa| zAyada jinadatta yA jinazekhara ke Apasa meM kaTTara zatrutA cala rahI thii| usa samaya jinadatta ke pakSa meM 64 aurateM aura 52 puruSa lar3avAye hoNge| unako hI pichale logoM ne 52 puruSo ko vIra aura 64 mahilAoM ko yoginiyAM likha diyA hai| kyoMki gaNadhara sArddhazataka graMtha jo khAsa jinadattasUri kA likhA huA hai usa para TIkA bhI kharataroM ne likhI hai| usameM jinadattasUri ke jIvana meM to ina bAtoM kI gandha bhI nahIM parantu pichale logoM ne isa prakAra kalpanA kara dAdAjI kA mahatva bar3hAyA hai| para yaha mahatva holI ke bAdazAha ke sadRza hI hai| 5. kaI kharatara bhakta kahate haiM ki dAdAjI ne bijalI ko pAtra ke nIce dabA lI aura usase vacana liyA ki maiM kharatara gaccha ke zrAvaka para kabhI nahIM pdduuNgii| kyA yaha dAdAjI kA camatkAra nahIM hai? 1. saMghe kumaraNaM na bhaviSyati (kharatara paTTAvalI, pRSTha 25) 2. gaNadhara sArddhazataka para vRtti racane kA samaya vikrama kI terahavIM zatAbdI kA hai jo jinadattasUri ke nikaTa kA samaya thA jisameM to ina bAtoM kA jikra hI nahIM hai, taba unnIsavIM zatAbdI ke kharataroM ne kisa AdhAra se yaha kalpanAeM kI haiM ? Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 167 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr yaha gappa likhane vAlA jaina siddhAnta se anabhijJa hI thA aura kevala manaHkalpanA se likhI hai| jinadattasUri ke jIvana meM isa bAta kI gandha taka nahIM hai| phira bhI bhaktoM ne dAdAjI kI mahimA nahIM, para haMsI ur3AI hai| kAraNa, bijalI jahAM giratI hai vaha bhasmIbhUta kara detI hai| kAraNa, giratI huI bijalI meM agni kI sattA rahatI hai| phira vaha dAdAjI ke pAtra ke nIce kaise raha sakI? yadi koI kahe ki dAdAjI ne usa bijalI ko mantra se mantra dI thI? para aise utsUtra bhASakoM ke pAsa mantra zakti AI kahAM se? aura mantra zakti thI to eka bijalI para hI AjamAiza kyoM ? kisI bAdazAha kA cUlhA jalanA banda kara dete ki kucha kAma to nikltaa| para mantra thA kahAM? dUsarA bijalI se vacana liyA yaha bhI gappa hI hai| bijalI ko zAstroM meM ekendriya kahA hai| usake vacana to hotA hI nhiiN| phira bijalI bolI kaise? kyA isameM dAdAjI kI mantra zakti kA prayoga thA? kharoM meM akla bhI khara jitanI hotI hai| khaira thor3I dera ke liye mAna bhI leM ki bijalI ne varadAna diyA hogA ki kharataroM para maiM nahIM pdduuNgii| para thor3e varSa pahale kharatara yati kRpAcandrajI mAlavA meM bicarate the| ratalAma ke pAsa eka gAMva meM ve pratikramaNa kara rahe the usa samaya bijalI girI thii| kRpAcandrajI aura unake bhaktoM ko coTa bhI lagI thI, jisake samAcAra usI samaya akhabAroM meM chapa gaye the| yadi bijalI ne vacana diyA thA to vaha kharataroM para kaise TUTa par3I? are kharataroM jarA manuSyatva kA mAna rkho| aisI gappeM hAMkane meM tumhArI aura tumhAre mAne huye AcAryoM kI mahimA nahIM para ulTI haMsI hotI hai| 6. dAdAjI kI pUjA meM likhA hai ki dAdAjI ne bhakta ke DUbate huye jahAja ko tiraayaa| kyA yaha camatkAra nahIM hai? dAdAjI kisI bhava meM nAva calAne vAle nAvika hoMge aura yaha bAta unako svapna meM yAda A gaI hogI yA kharataroM ne gappa mArI hogii| jaba ve jIvana meM kucha bhI nahIM kara sake to marane para to kara hI kyA sakate the? bhalA dAdAjI meM DUbatI huI nAva ko tirAne kI zakti hogI taba to nAva ko DubAne kI zakti bhI hogii| bhaktoM kI nAva tirAI to duzmanoM kI nAva DubAI bhI hogii| taba to Aja paryanta jitanI nAveM DUbI haiM vaha bhI dAdAjI ne hI DubAI hoNgii| yadi dAdAjI jIvita hote to una para dAvA kara rakama vasUla karate aura dAdAjI kaha dete ki maiMne nAva na tarAI aura na DubAI to usameM gavAhI (zahAdata) meM Apako hI peza kiye jAte bhalA Apa isa bAta kA kyA pramANa batalA sakate? 7. kaI bhakta yaha bhI kahate haiM ki dAdAjI ne bhaktoM kI huMDiyAM svikArI Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~~~~~~~~~~~~~ ~ ~ ~ ~ thiiN| yadi dAdAjI bhaktoM kI huMDiyAM svikArate to kharatara bhaktoM ke itane divAle kyoM nikale haiM ? unakI iMDiyA dAdAjI svikAranA kyoM bhUla gaye? zAyada una logoM ne dAdAjI ko prasAda vagairaha nahIM car3hAyA hogaa| phira bhI unakI galatI para dAdAjI ko to nahIM bhUlanA thA ki dAdAjI ke vizvAsa para kI huI huMDiyA na svikArane se unako divAlA phUMka denA pdd'aa| vAha re kharataroM tuma to sacce kharatara hI ho| 8. kaI kharatara kahate haiM ki dAdAjI ne amAvasa kI pUrNimA karake batalA dI, ataH dAdAjI aise camatkArI the| avvala to yaha binA sira paira kI ur3atI huI gappa hai| dAdAjI ke jIvana meM isa bAta kI gaMdha taka bhI nahIM milatI hai| phira bhI koI vyakti aisA karake batalA de to isameM camatkAra kI koI bAta bhI nahIM hai| kAraNa, yaha kAma to inadrajAliyoM kA hai, jaina zAstroM meM to aisA karma karane para sAdhuoM ko daMDita batalAyA hai aura sAdhu AcAra se bhraSTa kahA hai| yadi dAdAjI ne aisA karma kiyA hai to ve isa paMkti se alaga nahIM raha sakate haiN| kharatara bicAre dAdAjI kI mRta AtmA ko daMDita evaM bhraSTAcArI banAne kI koziza karate hai ataH yaha to unakI bhakti kA hI paricaya hai| 9. kaI kharatara yaha bhI kahate haiM ki jinadattasUri ke makAna para brAhmaNoM ne eka mRta gAya lAkara DAla dI thii| taba jinadattasUri ne usa gAya ko brAhmaNoM ke zivAlaya meM DAla dI ityaadi| kharataroM ko corI karanA, pATha curAnA, pATha ko badala dene kA to bhaya hai hI nhiiN| jaba ki ve sUtroM kA pATha badalane meM bhagavAna kA bhI Dara nahIM rakhate to dUsaroM ke liye to ve bhaya rakhate hI kyoM ? yaha gAya vAlI ghaTanA vAyaTa gacchIya jinadattasUri ke ziSya jIvadevasUri ke sAtha ghaTIta huI thii| jisakA ullekha prabhAvaka-caritra meM AcArya prabhAcandrasUri ne kiyA hai| para kharataroM ke kisI bhI prAcIna grantha evaM jinadatta ke jIvana meM isa bAta kI gandha taka bhI nahIM hai| kharatara bhakta to kisI jainAcArya kI camatkArI ghaTanA dekhI basa apane AcAryoM ke sAtha jor3a dete haiN| para isase divAliyA kabhI sAhUkAra nahIM bana sakatA hai para vaha to apane zeSa vizvAsa kA divAlA nikAla detA hai| 10. kaI kahate haiM ki dAdAjI ne pATaNa kA anyagacchIya aMbaDa zrAvaka ko zrApa diyA jisase vaha nirdhana ho gyaa| dAdAjI se aura bana hI kyA sakatA thA? 1. dekho prabhAvika caritra jIvadevasUri prabandha zloka se| Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 169 ve para gacchIyoM kI car3hatI dekha mana meM khUba jalate the| para jinake puNya hI prabalya hote haiM unakA koI kyA kara sakatA hai? dAdAjI ke samaya kevala eka pATaNa zahara meM 1800 koTi dhvaja the| dAdAjI unako zrApa nahIM de sake phira bicAre eka aMbaDa kI hI takadIra aisI kyoM thI ki vaha dAdAjI ke zrApa ke kAraNa nirdhana bana gayA? para isa bAta ke lie kharataroM ke pAsa ur3atI gappa ke alAvA pramANa kyA hai? gaNadhara sArddhazataka grantha meM dAdAjI kA jIvana hai| usameM isa bAta kI gaMdha taka nahIM hai phira kharatara kisa muMha se jinadattasUri kI ha~sI karate haiM? hA~ zrApa denA to kharataroM ke paramparA se hI calA AyA hai| anyagacchIyoM ko zrApa de isameM kauna sA Azcarya hai? para ve to apane gaccha vAloM ko bhI zrApa dene meM nahIM cUkate haiM, jaise kharatara begar3a zAkhA vAle ko zrApa de diyA ki tumhArI zAkhA meM 19 sAdhu se jyAdA na hogaa| sukhasAgara ko zrApa diyA ki tumhAre do aMka ke arthAt 10 sAdhu na hogA ityaadi| 11. kaI kharatara pakSapAta meM bebhAna hokara yaha bhI kaha dete haiM ki jinadattasUri yugapradhAna the| jisa samAja meM utsUtra bhASaNa karanevAle evaM saMgha se bahiSkAra kie hue vyakti bhI yugapradhAna kahalAte ho| una yugapradhAnoM kI kitanI kImata ho sakatI hai? aura kharataramata meM yugapradhAna kI aisI koI kImata bhI nahIM hai kyoMki bAloM meM tela DAlanevAle relagAr3I meM savArI karane vAle nATaka khela dekhane vAle aura kanaka kAminI rakhane vAle bhI yugapradhAna kahalA sakatA haiN| phira aise pada se vibhUSita karake jinadattasUri kA kyA mahatva bar3hAnA cAhate haiM ? yaha samajha meM nahIM AtA hai| pichale logoM ne jinadattasUri ko yugapradhAna banAne ke liye jo kathA manaHkalpita ghar3a nikAlI hai vaha to unake mata kI eka khAsa taura para pravRtti calI AI hai| khAsa kharataroM ke banAye hue gaNadharasArddhazataka meM jisa dina ke carma bhAga meM jinadattasUri ko AcArya pada diyA hai| usI samaya jinadatta ko yugapradhAna' kahA hai| phira usa kalpita DhA~cA banAne kA eka gappa ke sivAya kyA artha ho sakatA hai? jainadharma ke mahAprabhAvaka yugapradhAnoM kI nAmAvalI hai usa meM jinadattasUri ke nAma kI gaMdha taka bhI nahIM hai| phira kharatara jhUTha mUTha hI utsUtra prarupaka jinadatta 1. zrIjinavallabhasUripade vistareNa saMdhyA samaye lAnavelAyAM / sasthApitAH zrIjinadatta nAmanI yugapravarAH // ____ 'pra. pa. gaNadharasArddhazataka vRtti / ' jaba sUri hote hI jinadatta yugapradhAna kahalAyA gayA thA to phira aMbar3a kI kalpita kalpanA kyoM kI haiM? Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 woman.anaman. ko yugapradhAna kyoM karAra dete haiM ? jainadharma meM yugapradhAna do prakAra ke mAne gaye haiN| 1. nAma yugapradhAna 2. guNa yugapradhAna / yadi jinadattasUri nAma yugapradhAna hI hai to kucha kahane likhane ko rahatA hI nahIM hai aura isa yugapradhAna kI kImata hAla meM kRpAcandrasUri, jinacandrasUri evaM caritrasUri se adhika ho bhI nahIM sakatI hai| yadi koI jinadatta ko guNa yugapradhAna mAnate hoM to unakI bar3I bhArI bhUla hai kyoMki bhAva yugapradhAna kA eka bhI guNa jinadattasUri meM nahIM thaa| (1) yugapradhAna utsUtra kI prarupaNA nahIM karate haiM kintu jinadattasUri ne pATaNa nagara meM yaha prarupaNA kI thI ki strI jinapUjA nahIM kara ske| isase to jinadattasUri ko arddha DhUMDhiyA kahA jA sakatA hai, kyoMki DhUMDhiyoM ne puruSa aura striye donoM ko jinapUjA kA niSedha kiyA haiM aura jinadattasUri ne eka striyoM ko hI prabhupUjA kA niSedha kiyaa| kintu zAstroM meM vidhAna hai ki draupadI, mRgAvatI, jayanti, prabhAvatI, celanA Adi striyoM ne prabhupUjA kI haiM aura isa zAstrAjJA ko jinadattasUri ke guru taka bhI mAnate Ae the| kevala jinadattasUrine hI "strI jinapUjA na kare" aisA kaha kara jinAjJA kA bhaMga kiyaa| arthAt utsUtra kI prarupaNA kii| kyA aise jinAjJAbhaMjaka ko hI yugapradhAna kahate haiM ? (2) yugapradhAna utsUtra prarupako kA pakSa nahIM karate haiM taba jinadattasUri ne cha kalyANaka prarupaka jinavallabhasUri kA pakSa kara khudane bhI bhagavAn mahAvIra ke cha: kalyANaka kI prarupaNA kara kaI bhadrika jaina logoM ko sanmArga se patita bnaayaa| kyA aise utsUtra prarupaka bhI yugapradhAna ho sakate haiM ? (3) yugapradhAna kisI ko zrApa nahIM dete haiM taba jinadattasUrine pATaNa ke aMbaDa zrAvaka ko zrApa diyA ki jA ! tUM nirdhana evaM duHkhI hogA (dekho dAdA kI pUjA meM) (4) yugapradhAna kI AjJA sakala saMgha zirodhArya karate haiM taba canda vyaktiyoM ke sivAya jaina saMgha jinadattasUri ko utsUtra prarupaka mAnate the| (5) yugapradhAna AcAryapada ke lie jhagar3A nahIM karate hai kintu jinavallabhasUri ke dehAnta ke bAda jinadattasUri aura jinazekharasUri ne AcArya padavI ke lie jhagar3A kiyA, jinadattasUri kahate the ki maiM AcArya hoUMgA aura jinazekharasUri kahate the ki maiM AcArya bnuuNgaa| Akhira donoM AcArya bana ge| kyA yugapradhAna aise hI hote haiM ? sakala saMgha to dUra rahA para eka guru kI saMtAna meM bhI itanA jhagar3A hove aura aise jhagar3AluoM ko yugapradhAna kahanA kyA hamAre kharataroM kA antarAtmA svIkAra kara legA? Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 171 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww (6) yadi "mahAjanavaMza muktAvalI" pustaka ke kathana ko kharatara loga satya mAnate hoM to jinadattasUri ne kaI sthAna para gRhasthoM ke karane yogya kArya kiye haiN| kyA jaina zAsana meM aise vyaktiyoM ko yugapradhAna mAnA jA sakatA hai? (7) aMcalagacchIya AcArya dharmaghoSasUri ne apane zatapadI grantha ke 149 pRSTha para jinadattasUri kI navIna AcaraNA ke bAre meM paccIsa bAteM vistAra se likhI haiN| para maiM unameM se katipaya bAteM pAThakoM kI jAnakArI ke lie yahAM uddhRta kara detA huN| ve likhate haiM ki jinadattasUri : 1. zrAvikAne pUjA no niSedha karyo / 2. lavaNa (nimaka) jala, agni meM nokhavU ttheraavyo| 3. derAsara meM juvAna vezyA nahIM nacAvI, kintu je nAnI ke vRddha vezyA hoya te nacAvavI evI dezanA krii| 4. gotradevI tathA kSetrapAlAdikanI pUjA thI samyaktva bhAge nahIM ema TherAvyuM / 5. ame ja yugapradhAna chIe ema manAvA maaNddyu| 6. valI evI dezanA karavA mAMDI ke eka sAdhAraNa khAtAnu bAjoTha (peTI) rAkhavU, tene AcArya no hukama laI ughADavU / temAMnA paisAmAMthI AcAryAdikanA agnisaMskAra sthAne stUpAdika karAvavI tathA tyAM yAtrA ane ujaNIo krvii| 7. AcAryoMnI mUrtiyoM kraavvii| 8. cakrezvarInI stutimAM jinadattasUrie kayuM che ke vidhimArganA zatruonA galA kApI nAkhanAra cakrezvarI mokSArthI jananA vighna nivaaro| 9. zrAvaka ne tIna vAra sAmAyika uccarAvavAnI prarupaNA karavA maaNddii| 10. ajameramAM pArzvanAthanA derAmAM tathA posahazAlAmAM sarasvatInI pratimA thpaavii| e ja deharAmAM jemane mAMsa paNa car3he che evI zItalA vagerA deviyoM thpaavii| 11. airAvaNa samArur3ha ityAdi balI ur3AvI dikpAloMnI pUjA karavAnA zloko tathA "sadvedyAM bhadrapIThe" ityAdi kAvyoM caityavAsI vAdivaitAla zAntisUrinA karela hovAthI suvihitoe niSedha karyA chatAM jinadatta sUrie claavyaa| inake alAvA aura bhI kaI bAtoM ko raddobadala kara svacchandatA pUrvaka AcaraNA pracalita kara ddaalii| kyA aise utsUtra bhASaka bhI yugapradhAna ho sakate haiM ? yadi kharataroM ke nasIba meM aise utsUtra prarupaka jo zrIsaMgha se saMgha bAhara kiyA huA vyakti yugapradhAna honA likhA ho to usa bhAvI ko miTA bhI kauna sakatA hai? zAyada asaMyati pUjA nAmaka accharA (Azcarya) kA hI to yaha prabhAva nahIM hai ki isa kalikAla meM mUMDha loga aise patita kI bhI pUjA karate haiN| Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwar 12. kaI kharatara pratikramaNa meM apane dAdAjI ke kAussagga karate haiN| pahale to ve 'kharataragaccha zRGgAra' kahate the para abhI kaI loga 'caurAsIgaccha zRGgAra' kahane laga gaye haiN| to kyA jinadattasUri ko 84 gaccha vAle apane apane gaccha ke zRGgAra hAra mAnate haiM ? zRGgAra hAra mAnanA to dUra rahA para uparokta kAraNoM se 84 gaccha vAle jinadattasUri ko utsUtra prarupaka mithyAtvI kadAgrahI anaMta saMsArI ninhava aura jaina samAja meM kleza kusampa tathA phUTa ke bIja bone vAlA mAnate haiN| yadi koI vyakti kaha de ki 'mAna yA na mAna maiM terA mehamAna' isase vaha mehamAna nahIM kahA jAtA hai| eka pAgala kaha de ki merA pitA caurAsI dezoM kA bAdazAha thaa| to kyA vaha caurAsI dezoM kA bAdazAha bana sakatA hai? kadApi nahIM / basa yahI hAla kharataroM kA hai| jarA svayaM soca sakate ho ki 84 gaccha vAle jinadatta ko zaGkAra hAra mAnate haiM to phira kharatara kAussagga kare aura zeSa gaccha vAle yoM hI baiThe rheN| ve sAtha meM pratikramaNa karate huye bhI kAussagga kyoM nahIM karate haiM? itanA hI kyoM para eka sthAna para tapA-kharatarAdi zAmila baiTha kara pratikramaNa karate the| jaba kharataroM ne apane dAdAjI kA kAussagga karate samaya 'caurAsIgacchazRGgArahAra' zabdoccAraNa kiyA to eka gaccha vAle ne kahA ki jinadatta hamAre gaccha ke zRGgAra nahIM hai| taba dUsare gaccha vAle bhI bola uThe ki dAdAjI hamAre gaccha ke zRGgAra nahIM hai ityaadi| batalAiye isameM dAdAjI aura inake bhaktoM kI kyA ijjata rahI? para kharataroM kI na to kabhI ijjata thI aura na isa bAta kA ve vicAra hI karate haiN| aura 84 gaccha to dara kinAra rahe para khAsa jinavallabha kA sAdhu evaM jinadatta ve gurubhAI jinazekharasUri aura unakI paramparA saMtAna jinadatta evaM kharatara kA nAma lene meM bhI mahApApa samajhate the| phira dUsare gacchoM kI to bAta hI kyA karate ho? isa viSaya kA to jisane abhyAsa kiyA hai vahI jAnatA hai ki isa haThakadAgrahI jinavallabha aura jinadatta ne jaina samAja ko kitanA nukasAna pahucAyA hai? dhanya hai aise mata aura mata ke nikAlane vAloM ko tathA aise utsUtra prarupakoM ke mata ko mAnane vAloM ko !!! 12. Apa isa prakAra jinadattasUri ke viSaya meM kahate ho para jinadattasUri kI grAma grAma meM pAdukAyeM banI huI haiM aura saba gaccha vAle unako mAnate pUjate haiN| yadi ve camatkArI nahIM hote to saba gaccha vAle unako kyoM mAnate ? kahA hai ki lobhiyoM ke nagara meM dhUtAre bhUkhe nahIM rahate haiN| janatA ko dhana putrAdi kA lAbha batalA kara dhUrta loga kyA kyA nahIM kara sakate haiM? AMcalagaccha Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 173 ke zatapadI nAmaka grantha meM spaSTa likhA hai ki jinadatta apane makAna meM eka peTI rakhavAyA karatA thA aura Ane jAne vAle dhanADhyo ko upadeza bhI karatA thA ki isa peTI meM kucha dravya ddaaloN| isase tumako bahuta lAbha hogaa| basa karma siddhAnta se anabhijJa loga una dhUrtoM ke dhokhe meM Akara dhana putrAdi kI tRSNA ke liye evaM tRpta karane ko usa peTI meM dravya DAla diyA karate the| usa dravya se jinadatta ne apanI pAdukAyeM banAnI zuru kara dii| phira to vaha cepI roga bar3hatA hI gyaa| para inake pUrva bhagavAna gautama-saudharma, jambu Adi aneka AcArya huye| kisI bhaktoM ne unakI mUrtiyA~ yA pAdukAyeM banavAI thI? nahIM ! to phira utsUtra prarupaka kI pAdukAyeM banAnA, isameM kauna sA lAbha hai? dUsare kevala pAdukAyeM banAne se hI prabhAvika nahIM kahA jAtA hai aura na ve janatA kA bhalA hI kara sakate haiN| hA kharataroM ne apanI dhUrtatA se janatA ko dhokhA dekara unako dhana-putra kA lAbha batalA kara bhadrikoM ko dAdAjI kA bhakta banA bhI diyA ho to isase dAdAjI kA camatkAra siddha nahIM hotA hai| kyoMki anabhijJa loga dAdAjI hI kyoM para ve to anya deva devI aura pIra paigambaroM ke yahA~ jAkara bhI zira jhukA dete haiN| yadi pichale logoM ne dAdAjI ke jhUThe jhUThe camatkAroM ke nAma lekara bhadrika janatA ko dhokhA dekara dAdAjI ko pUjA diyA ho to yaha kalpita pUjA kahAM taka cala sakatI hai? Akhira ko devAliyA kA devAlA nikala hI jAtA hai jaise: hAla hI meM kRpAcandrasUri ne pAlItANA meM eka jinadattasUri ke nAma se Azrama kholA hai, usa dhUrta ne mAravAr3iyoM ko yoM kaha kara lUTA ki gujarAtI loga mAravAr3iyoM ko kucha samajhate hI nahIM hai| isaliye apane mAravAr3iyoM kI eka saMsthA kholI hai| tuma gujarAtiyoM kI saMsthA ko dravya nahIM dekara apanI mAravAr3iyoM kI saMsthA meM dravya diyA kro| basa bicAre bhadrikoM ko mAravAr3iyoM ke nAma se pakSAndha banAkara DAkuoM kI bhAti paisA lUTa lUTa kara dravya ekatra kara liyaa| isI bhAti bicAre bhadrikoM ko dhana putrAdi kA lobha batalA kara unake dravya se dAdAvAr3iyA~ evaM pAdukAyeM banavAI hoM to isameM sivAya dhUrtatA ke aura hai kyA? para isa prakAra jhUThA eka kalpita mAmalA calatA hai kahA~ taka? Akhira pApa kA ghar3A phUTa hI 1. vajI rAvI dezanA karavA mADI ke eka sAdhAraNa khAtAnuM bAjoTa rakhAvavaM, tene AcAryano hukama lai ughADavU, temAMnA paisAmAMthI AcAryAdikanA agni saMskAra sthAne thUmAdika karAvavI tathA tyAM yAtrA ane ujANIo krvii| AMcalagaccha. zatapadI, pRSTha 150 'jinadattasUri ke viSaya 25 bAtoM meM se yaha 11vI bAta hai|' Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 wwwwwe jAtA hai| jaba logoM ko saccI bAtoM kA jJAna huaa| taba ve dAdAjI aura unakI pAdukAoM kI ora dhRNA kI dRSTi se dekhane lge| aura anajAnapana meM una mithyAtvI ke pAsa jAne kA pazcAtApa kara usakA prAyazcita liyA hai| bhalA dekhiye aba una dAdAvAr3iyoM meM kauna jAtA hai? ve bhUta pizAca ke sthAnoM kI bhAti zUnya par3I havA khA rahI haiN| bicAre kharatara dhana putrAdi kI AzA se trilokya pUjanIya paramezvara kI pUjA chor3a dAdAjI ke yahA~ jAkara do do cAra cAra ghaMTe taka prArthanA karate the para Akhira dAdAjI kI aisI krUra dRSTi huI ki ve saphAcaTa bana gaye taba jAkara unakI A~kheM khulI ki vyartha hI samaya evaM dravya barabAda kiyaa| jo hotA hai vaha saba karmAnusAra hI hotA hai| ataH chor3o dAdAjI ko aura karo udyoga ki peTa bhara ke anna to mile| agara samaya mile to Atma kalyANArtha paramezvara kI pUjA-upAsanA hI karanI cAhiye ityaadi| samajha gaye na kalpita DhAMce kA yaha hAla hotA hai| 13. kaI loga kahate haiM ki jinadattasUri ne 1,25,000 naye jaina arthAt, naye osavAla bnaaye| kyA yaha camatkAra kA kAma nahIM hai? yadi dAdAjI itane camatkArI nahIM hote to savA lAkha naye osavAla kaba banA sakate? naye jaina banAne kI na to jinadatta meM yogyatA thI aura na unako nayA jaina banAne ke lie samaya hI milatA thaa| kAraNa, usa samaya jinadatta para aneka AphateM A par3I thii| vaha bicArA saMgha se tiraskRta huA idhara-udhara bhaTakatA phiratA thaa| kabhI kabhI to unako bhaya ke mAre UTa savArI se rAtri meM palAyana karanA par3A thaa| isa hAlata meM vaha bicArA jinadatta naye jaina banAne ko kaba baiThA thA? aura vaha khuda bhI isa prakAra bhaTakatA phiratA thA to usake kahane se kauna nayA jaina banane ko taiyAra thA? dara asala bAta to yaha banI thI ki jinavallabha kA bhagavAna mahAvIra kA garbhApahAra nAma chaTThA kalyANaka kI utsUtra prarupaNA karane se saMgha ne usakA bahiSkAra kara diyA thaa| bAda usa utsUtra vAdI ke paTTa para jinadatta Arur3ha huaa| usa para chaTThA kalyANaka kI Aphata to thI hI phira pATaNa meM strI jina pUjA niSedha karane se dUsarI Aphata A pdd'ii| jisase jahAM vaha jAtA vahAM hI usakA tiraskAra hotA thaa| ataH usane apane jIvana ke dina idhara udhara bhaTakane meM hI vyatIta kiye| usa samaya jaina samAja kI saMkhyA karIbana bAraha karor3a kI thii| jinadatta ne apane mata ko bar3hAne ke lie kisI ko maMtra kisI ko yaMtra batAyA kisI kI davAI kI aura kisI ko aura prayoga batalA kara zAyada savA lakSa bhadrikoM ko satyadharma se Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 175 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww patita banAkara apanA bhakta banA bhI liyA ho to isameM jinadatta kI kyA adhikatA huI ? yadi isako bhI kharatara camatkAra hI samajhate hoM to isase bhI adhika camatkArI DhUMr3hiye terahapanthiyoM ko samajhane caahiye| kAraNa, jinadatta ne to bAraha karor3a se savAlakSa manuSyoM ko patita bnaayaa| para DhUMDhiye terahapanthiyoM ne to lAkhoM jaino se hI karIba karIba tIna lakSa logoM ko patita banAkara DhUMDhiye banA liye hai| aba vizeSatA jinadatta kI rahI yA DhUMr3hiyoM kI? kharataroM ne anabhijJa jainoM ko kyA kyA bhautika padArthoM kA lobha dekara satyadharma se patita banA kara apane pakSapAtI banAye jisakA thor3A sA namUnA hama kharataroM ke granthoM se uddhRta kara pAThakoM ko batalA denA cAhate haiM ki kharataroM ne naye jaina banAye yA jainoM ko dharma se patita banAye hai? nimnalikhita jaina jAtiyoM meM se kaI jAtiyAM to kharataroM ke janma se pUrva saikar3oM varSa se banI huI thI aura kaI jAtiyAM bAda meM jainAcAryoM ne banAI thiiN| una jAtiyoM ko kharataroM ne kisa prakAra patita banAkara bicAre bhadrika logoM ko dhokhA dekara vizvAsaghAta kiyA jisako kharatara yati rAmalAla bIkAnera vAloM ne svaracita mahAjana vaMza muktAvalI nAmaka kitAba meM una jAtiyoM ke sAtha unakI utpatti kI kalpanA kara kharatarAcAryoM ko kisa prakAra patita honA sAbita kiyA hai| jisako usa kitAba ke pRSThoM ke sAtha nIce darja kara detA huuN| 1. saMcetiyoM ke pUrvajoM ke sarpa kA viSa utArA / pRSTha 15 2. varaDiyA ke pUrvajoM ko dhana btaayaa| pRSTha 16 3. copar3oM ke pUrvajoM ko putra diyaa| pRSTha 17 4. dhAr3ivAloM ke pUrvajoM ko yaMtra kara diyA / pRSTha 20 5. jhAbakA ke pUrvajoM ko vijaya yaMtra diyaa| pRSTha 12 6. coraDiyA ke pUrvajoM ke mUcchitoM ko jIvita kiye| pRSTha 23 7. bhaMzAliyoM ke pUrvajoM kA brahmarAkSasa nikaalaa| pRSTha 28 8. dUsare bhaMzAlI ke pUrvajoM ke mRtaka putra ko jivaaye| pRSTha 30 9. Arya ke pUrvajoM ko baMdUka ke golI kA gulAba / pRSTha 32 10. bAphanoM ke pUrvajoM ko vijaya yaMtra diyaa| pRSTha 34 11. kaTAriyoM ke pUrvajoM ke sarpa kA viSa utArA / pRSTha 36 12. mAluoM ke pUrvajoM kI ardhAMga kI bImArI mittaaii| pRSTha 38 13. rAMkAbAMkA ke pUrvajoM ke vallabhI ko bhaMga krvaayaa| pRSTha 40 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 14. rAkhecAoM ke pUrvajoM kA kuSTa roga mittaayaa| pRSTha 42 15. luniyA ke pUrvajoM ke sarpa kA viSa utaaraa| pRSTha 43 16. DIsI ke pUrvajoM ko dhana btaayaa| pRSTha 44 17. surAMNA ke pUrvajoM ke jagadeva paivAra kI kthaa| pRSTha 45 18. bottharA ke pUrvajoM ke gappoM kA khjaanhii| pRSTha 59 19. gelaDAoM ke pUrvajoM ko vAsa cUrNa se kajAvA kI 5000 IMToM / 20. vuraDI ke pUrvajoM ko ziva ke pratyakSa darzana kraaye| pRSTha 65 21. loDhAoM ke pUrvajo ke inakI ajIba ghaTanA vata / pRSTha 64 22. saMdhiyoM ke pUvajoM ke sarpa kA viSa utaaraa| pRSTha 69 23. DAgAoM ke pUrvajoM ke bAdazAha kA palaMga bhNgaayaa| pRSTha 70 24. DhavAoM ke pUrvajoM ke binA sira paira kI gAya / pRSTha 72 25. kAMkariyoM ke pUrvajoM ko do kAMkaroM se phauja haTAI m.|| pRSTha 78 26. zrI mImAla ke pUrvajoM ke maleccho se hindUdharma kI niNdaa| pRSTha 60 27. chAjer3oM ke pUrvajoM ko vAsa cUrNa se sonA kA chAjA / pRSTha 68 28. nAhAroM ke pUrvajoM kI kalpita ghaTanA utaaraa| pRSTha 66 vAha ! vAha ! kharataroM tumhAre yugapradhAnoM ke sivAya jaina dharma meM isa prakAra yaMtra maMtra jhADA jhapaTAdi aura kauna kara sakatA hai ? yadi yaha saba bAteM saccI haiM to hamArA uparokta lekha ina bAtoM se aura bhI puSTa pramANika siddha hotA hai ki jinadattasUri ne jaina samAja ko yaMtra maMtra batAkara satya dharma se patita banAkara canda vyaktiyoM ko apane bhakta jarura banAye hai| yahI kAraNa hai ki uparokta jAtiyoM ke kaI kaI loga Aja bhI kharataroM ko mAnate haiN| para ukta jAtiyAM jinadattasUri ke janma se pUrva saikar3oM varSoM se banI huI thii| isa viSaya meM vizeSa jAnane vAloM ko 'jaina jAti nirNaya prathamAMka yA kharataroM kA gappa purANa' maMgAkara par3hanA cAhie ki satya kA sAkSAtkAra ho skegaa| zrI uttarAdhyayana evaM dazavaikAlikasUtra meM isa prakAra ke kArya karane vAloM ko bhraSTAcArI kahA hai aura nizItha sUtra meM uparokta kArya karane vAloM ko daMDita evaM prAyazcita bhI batalAyA hai| ataH aise bhraSTAcArI evaM daMDitoM ko bhI camatkArI kahA jAtA ho to yaha kharataroM ko hI mubArika hai| prazna - ratnaprabhasUri ke liye bhI rAjA ke jamAI ko sAMpa ne kATA, jisakA viSa utArA Apa bhI to kahate haiM na? Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 177 uttara - are kahAM gaja aura kahAM gIdar3a ? ratnaprabhasUri caturdaza pUrvadhara' evaM AgamavihArI the| unakI barAbarI jinadatta jaise utsUtra prarupaka nahIM kara sakate haiN| AgamavihAriyoM ke liye kalpa nahIM hai, ve bhaviSya kA lAbhAlAbha dekheM vaisA kArya kara sakate haiN| jaise ki : 1. bhagavAna mahAvIra ne Ama sabhA meM kAlI rAnI ko kahA thA ki tumhArA putra saMgrAma meM gayA thA, vahAM mara gayA yadi kalpa vAle sAdhu aisI bAta kaha de to usako nizItha sUtra meM caturmAsika prAyazcita batalAyA hai| 2. gautama svAmi mRgAloDhA ko dekhane gaye jisakI AjJA mahAvIra ne dI thii| yadi kalpa vAle sAdhu isa prakAra kahe to use caturmAsika prAyazcita AtA hai| itanA hI kyoM para isake liye AjJA dene vAle ko bhI prAyazcita kahA hai| 3. kezIzramaNAcArya ne pradezI rAjA ko kahA ki "pradezI tU muMDa hai, tuccha hai|" yadi kalpa vAlA sAdhu gRhastha ko isa prakAra halake zabda kahe to nizItha sUtra meM caturmAsika prAyazcita hotA hai| 4. bhagavAna mahAvIra udAI rAjA ko dIkSA dene ko gaye taba rAtri meM vihAra kiyA thaa| yadi kalpavAle sAdhu rAtri meM vihAra kare to use prAyazcita batalAyA hai| vaSNukumAra muni ne nimUcI ko mAra DAlA vaisA kalpavAle muni nahIM kara sakate haiN| kareM to doSita kahA hai| 5. bhadrabAhu svAmi ne rAjA ko bhaviSya kA nimita kahA vaise dUsarA kalpa vAlA sAdhu nahIM kaha sakatA hai| ataH ratnaprabhasUri kA udAharaNa jinadattasUri ke liye ghaTita nahIM ho sakatA hai| kAraNa, jinadattasUri alpajJa thA aura apanI alpajJatA ke kAraNa hI usane strI jinapUjA niSedha kara utsUtra kI prarupaNA kI thii| AcArya ratnaprabhasUri ne to jisa kalpa vRkSa ko ropA thA vaha Aja saMsAra meM phalA phUlA aura jaina dharma ko jIvita rakkhA hai| para jinadattasUrine to samAja meM phUTa DAla kleza ke bIja boye ve Aja bhI samAja meM kAMTA khIlA kI bhAMti khaTaka rahe haiN| aise vyakti ke liye ratnaprabhasUri kA udAharaNa ghaTAyA jA sakatA hai? nahIM ! kadApi nahIM !! hargija nahIM !!! 1. krameNa dvAdazAGgI caturdazapUrvI babhUva guruNA svapade sthaapitH| pa. sa. upadezagaccha paTTAvalI, pR. 184 arthAt zrI ratnaprabhasUri dvAdazAMgI evaM caudaha pUrva ke jJAtA the| Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 prazna - kharataroM ne yaha bhI to likhA hai ki osiyAM meM jinadattasUri ne jAkara savA lakSa zrAvakoM ko pratibodha diyA thA ? bhUmi para sone vAle aura jhUTha bolane vAloM ko saMkoca hI kisa bAta kA hai? jinadatta kA samaya to vikrama kI bArahavI terahavI zatAbdI kA hai| taba osiyoM meM zrAvaka banAne kA samaya vikrama pUrva 400 varSoM kA hai aura isa bAta ke liye puSkala pramANa bhI maujUda hai| phira likhane vAloM ko thoDI zarama bhI nahIM AI ki hama bilakula jhUTha bAta kaise likhate haiM ? isa prakAra mithyA lekha likhane se duniyA meM hamArI prazaMsA hogI yA nindA hogI? kyA sabhya samAja isa prakAra ke mithyA lekha ko satya mAna legA yA lekha likhane vAle ko anabhijJa bevakUpha kahegA? yadi yaha kahA jAya ki jinadatta ne osiyoM meM jAkara naye osavAla nahIM bnaaye| para pahale se bane huye osavAloM ko mahAvIra ke cha: kalyANaka manAkara tathA striyoM ko jina pUjA chur3A kara apanA zrAvaka banAyA hogaa| aura yahI bAta kharataroM kI paTTAvalI meM likhI hai ki savA lakSa zrAvakoM ko pratibodha diyaa| yaha bhI mithyA hai| kAraNa, avvala to vikrama kI bArahavIM terahavIM zatAbdI meM savA lakSa zrAvaka osiyoM meM the hI nhiiN| dUsare isa prakAra utsUtra prarupakoM kA jahAM tahAM saMgha se bahiSkAra ho rahA thaa| usa samaya osiyoM ke zrAvaka una mithyA prarupaNA karanevAloM kA kahanA mAnate yaha bilakula asambhava bAta hai| yaha to jinadatta ke Adhunika bhaktoM ne jinadatta para se utsUtra bhASaNa kA kalaMka dhone ke liye kalpanA kA kalevara taiyAra kiyA hai| para isa prakAra mithyA lekhoM se to vaha kalaMka chipatA nahIM para aura bhI bar3ha jAtA hai aura unake pratikAra ke lekhoM se cirasthAyI bhI bana jAtA hai| phira bhI una akla ke duzmanoM ko itanA bhI bhAna nahIM thA ki bicAre jinavallabha jinadatta kI kAlI karatUteM purANe pothoM meM purANI ho gaI thii| unako preraNA dvArA jIrNoddhAra karavA kara janatA meM kyoM phailAI jAtI haiM ? ataH isa lekha kA sAra yahI hai ki jinadatta ne kisI eka manuSya ko bhI nayA jaina nahIM banAyA hai aura na usameM aisI yogyatA hI thI ki vaha naye jaina banAve / para jo usane apane bhakta banAye hai ve saba bane huye jaina the| jinadatta ne unako dRSTirAgI banAkara hI apane pakSa meM liyA thA itanA hI kyoM para jinadatta ke bhaktoM ne to isa prakAra kalpita DhAMcA raca kara bicAre bhadrika osavAloM ko dhokhA bhI 1. osiyAnagare osavaMzIya lakSazrAvakA pratibodhikAH / 'kha. pa., pRSTha 10' Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 179 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr diyA hai| aura jina jAtiyoM kA prAcIna itihAsa hai unako arvAcIna batalAkara saikar3oM varSa meM una logoM ne deza, samAja aura dhArmika kAryoM meM tana mana dhana vyaya kiyA unako bhI miTTI meM milA diyaa| ina kharataroM ne kevala apanA kalaMka dhone ke kAraNa jaina samAja ke itihAsa ko bhI bar3A bhArI nukasAna phucaayaa| 14. jinadatta ne kevala striyoM ko jina pUjA niSedha karake antarAya karma kA vajra pApa zira para nahIM uThAyA thA para isane to aura bhI aneka prakAra kA utsUtra bhASaNa kiyA hai jaise : 15. zrI bhagavatI sUtra ke mUla pATha meM varNana AyA hai ki pokkhalI Adi aneka zrAvakoM ne asAnapAnAdi khAte pIte arthAt ekAsanA karake pauSadha vrata kiyA thaa| para jinadatta ne isa sUtra pATha ko usthApakara isa prakAra pauSadha karane kA niSedha kara diyaa| jinase binA akla ke kharataroM ne Aja sAta sau varSoM se isa prakAra pauSadha vrata ko chor3a diyA aura isa antarAya kA khAsa kAraNa jinadatta hI thaa| 16. bhagavatI sUtra aura sukhavipAka sUtra meM rAjA udAI tathA subAhukumAra vagairaha ne tIna upavAsa kara pauSadha kiyA thaa| isameM caudasa pUrNimA to parva dina the para sAtha meM terasa yA ekama kA dina bhI zAmila thaa| isakA matalaba yaha hotA hai ki zrAvaka ko jisa dina avakAza mile usI dina pauSadha vrata kara sakatA hai aura jinendra devoM kI AjJA bhI aisI hI hai ki dharma ke kArya meM vilamba na krnaa| kAraNa na jAne AyuSya kisa samaya pUrNa hotA hai| para akla ke duzmana kharataroM ne evaM jinadatta ne yaha mithyA prarupaNA kara dI ki zrAvaka sivAya parva ke pauSadhavrata kara hI nahIM sakatA hai| bhalA kisI ko navamI yA ekama ko pauSadhavrata karanA hai to vaha caudasa evaM ATeM taka kaba rAha dekhA kare aura bIca meM hI unakA dehAnta ho jAya to isa antarAya karma kA adhikArI to jinadatta hI huA na? Aja karIba 700, 800 varSoM se bicAre binA akla ke kharatara usa haTha ko liye baiThe haiN| icchA ke hote huye bhI vaha binA parva pauSadhavrata nahIM kara sakate haiN| isa antarAya kA saba pApa jinadattasUri ko hI lgegaa| kyoMki isa prakAra utsUtra prarupaNA usane hI kI thii| 17. manuSya eka jhUTha bolatA hai aura jhUTha ko satya banAne ke liye usako dasa jhUTha aura taiyAra karane par3ate haiN| yahI hAla kharataroM kA huA hai| jinadatta ne 1. zrI bhagavatI sUtra za. 12 = 1 / 2 zrI bhagavatI sUtra za. 13 / 7 aura sukha vipAka a.1 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwar eka yaha bhI mithyA prarupaNA kara DAlI ki sAmAyika daMDaka uccArane ke bAda iriyAvahI krnaa| jo iriyAhavI karake sAmAyika daMDaka uccArane kI vidhi AgamAnusAra paramparA se calI A rahI thii| para jinadatta ke to prabala mithyA karma kA udaya huA thaa| unako Agama kI vidhi kyoM sUjhe? baMDasUrA ke sAmane kitane hI pAka pakavAna rakha diye jAye to bhI vaha to apanI rucI vAle padArtha para hI TUTa par3atA hai| yahI hAla kharataroM kA hai| bhalA kharataroM ko pUcho ki sAmAyika lene ke pUrva to iriyAvahI kSetrazuddhi va cittavizuddhi ke liye yA Ate samaya jIvoM kI virAdhanA vagairaha huI ho isake liye kI jAtI hai vaha ThIka kahI hai, para sAmAyika daMDaka uccAraNa karake azubha (sAvadya) yogoM kA paccakhAna kara liyA phira tatkAla hI iriyAvahI kI jAtI hai, yaha kisa pApa kI iriyAvahI hai? kyA sAmAyika daMDaka uccAraNa bhI kharataroM meM pApa karma mAnA gayA hai ki jisakI iriyAvahI kI jAtI hai| para isa ulTe paMtha kI saba bAteM hI ulTI haiN| jinAjJA pratipAlaka zrAvaka ko to pahale iriyAvahI karake hI sAmAyika daMDaka uccaranA cAhiye aura isa vidhi kI sAmAyika ko hI zuddha sAmAyika kahI jAtI hai| 18. kharataroM ne do zrAvaNa hoM to paryuSaNa dUsarA zrAvaNa meM aura do bhAdaravA hoM to pahale bhAdaravA meM paryuSaNa karanA manaHkalpita ThaharA diyaa| yadi ina akla ke duzmanoM ko pUchA jAya ki do caitra yA Azvina hoM to tuma oliyoM kisa caitra Azvina meM karate hoM / do aSAr3ha hoM to caturmAsika pratikramaNa kisa aSAr3ha meM karate hoM / uttara meM yahI kahegA ki oliye dUsarA caitra, dUsarA Azvina mAsa meM aura caturmAsika atikramaNa dUsare aSAr3ha meM kreNge| kyoMki ina adhika mAsoM meM pahalA mAsa luna mAsa mAnA gayA hai| ataH pUrvokta kArya dUsare mAsa meM hI karate haiM ityaadi| phira paryuSaNa jaisA parva dUsare zrAvaNa yA pahale bhAdaravA meM kyoM kiyA jAtA hai aura isakA matalaba kyA hai ? sivAya kalpita paramparA ke aura kucha bhI uttara nahIM milatA hai| yadi yaha kahA jAya ki aSAr3ha caumAsI se 50 ve dina paryuSaNa karanA zAstra meM likhA hai| para zAstra meM yaha bhI to likhA hai ki paryuSaNa karane ke bAda 70 ve dina kArtika caturmAsI karake vihAra kara denaa| phira dUsare zrAvaNa yA pahale bhAdaravA meM paryuSaNa karane vAloM ko kArtika caumAsI taka 100 dina ho jAtA hai| taba zAstra kI maryAdA kaise raha sakatI hai? prazna - phira yaha donoM pAThoM kA pAlana kaise ho sakatA hai ? kAraNa zrAvaNa yA bhAdaravA do hone se dUsarA bhAdaravA meM paryuSaNa karane se aSAr3ha caumAsI se 80 dina hote haiM aura dUsarA zrAvaNa yA pahalA bhAdaravA meM paryuSaNa karane se pichale 70 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 181 wwwwwwwwwwwwwwwww dinoM ke sthAna 100 dina ho jAte haiN| zAstrakAroM ne adhika mAsa ko luna mAsa mAnA hai| jaise 16 dina ke pakSa ko bhI pakSa mAnakara pAkSika pratikramaNa kiyA jAtA hai| isa prakAra adhika mAsa ke pahale mAsa ko luna mAsa mAna liyA jAya to 50-70 donoM maryAdA kA pAlana ho sakatA hai aura yahI bAta zAstrakAroM ne kahI hai| para haThadharmI ke kAraNa kharatara zAstra maryAdA kA anAdara kara apane mithyAvAda ko nahIM chor3ate haiN| jaina to kyA para anya dharmI bhI luna mAsa meM zubha kArya nahIM karate haiN| to paryuSaNa jaisA parva luna mAsa meM ho hI kaise sakatA hai? arthAt paryuSaNoM ke lie bhAdaravA mAsa hI niyata mAnA gayA hai| ataH AtmakalyANa aura jinAjJA pAlana karane vAle mumukSuoM ko to zrAvaNa do hoM to bhAdaravA meM aura bhAdaravA do ho to dUsare bhAdaravA meM hI paryuSaNa karanA caahiye| paryuSaNoM ke liye jaina zAstrakAroM ne bhAdaravA mAsa niyukta kiyA hai| kisI zAstra evaM granthakAroM ne zrAvaNa meM paryuSaNa karanA nahIM likhA hai| phira bhI kharataroM ne AgamakAroM ke vacanoM ko utthApa kara do zrAvaNa hone para dUsare zrAvaNa meM paryuSaNa karane kA haTha pakar3a liyA hai| ataH yaha kharataroM kI utsUtra prarupaNA saMsAra ko bar3hAne vAlI hI samajhanI caahiye| inake alAvA bhI jinadattasUri kI kaI bAteM haiM para samaya bahuta ho gayA hai| ataH Aja to itane para hI bAteM samApta kara dI jAtI haiN| ina bAtoM ko suna kara AtmArthI jIvoM ko ina kharataroM ke jAla se bacate rahanA caahiye|| lo yaha to huI jinadatta kI bAteM aba Age kucha aura bhI aisI bAteM sunAiye? jinacandrasUri kI bAteM kharatara gaccha kI paTTAvalI meM jinacaMdrasUri nAma ke kaI AcArya ho gaye haiM kyoMki paTTAvalI meM kramazaH caturtha pATa para jinacandrasUri kA nAma AyA karatA hai| kharatara loga una jinacandra sUriyoM meM se kaI ko prabhAvika aura kaI ko patita bhI mAnate haiM aura prabhAvikoM meM do jinacandrasUri ko vizeSa mAnA hai, jisameM eka jinacandrasUri ko svargavAsa samaya vi. saM. 1223 kA batalAyA jAtA hai aura inake jIvana ke sAtha kaI ghaTanAyeM ghaTI batalAte haiN| jaise jinacandrasUri ne dilhI ke bAdazAha ko kaI camatkAra dikhAye para yaha bAta kharataroM ke svapna kI sRSTi honA mAlUma hotI hai| kAraNa vi. saM. 1223 taka dilhI para kisI bAdazAha kA rAja nahIM thA para vi. saM. 1249 taka hindusamrATa pRthvIrAja cauhAna kA rAja thaa| phira Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 ~ ~ ~ ~ samajha meM nahIM AtA hai ki kharatara loga isa prakAra kI gappa hAMka kara apane AcAryoM kA mahatva bar3hAne kI koziza kyoM karate haiM ? aura jaise bAdazAha ke camatkAra kI kalpanA kI hai isI prakAra mastaka se uchalI huI maNi kI bhI kalpanA kara DAlI hai| yaha saba kalpanA ke kalevara kI bhAMti nissAra bAteM haiM kyoMki dilhI para bAdazAha kA rAja vi. saM. 1249 ke bAda meM huA taba jinacandrasUri kA dehAnta saM. 1223 meM hI ho cukA thaa| ataH kharataroM kA likhanA mithyA pralAparupa hI samajhanA caahiye| dUsarA jinacandrasUri vikrama kI sattarahavIM zatAbdI meM huA aura unake liye kharatara loga kahate haiM ki jinacandrasUri ne bAdazAha akabara ko pratibodha diyA thaa| isa viSaya meM kisI agaracaMda bhaMvaralAla nAhaTA bIkAnera vAloM ne 'yugapradhAna jinacandrasUri' nAma kA eka thothA pothA bhI prakAzita krvaayaa| para usa thothA pothA meM jinacandrasUri kI mithyA prazaMsA aura jagatguru bhaTTAraka AcArya vijayahIrasUrIzvarajI mahArAja kI niMdA ke alAvA kucha bhI tathya nahIM hai| kharatara eka kRtaghnI mata hai kyoMki jisa vijayahIrasUri ke prabala pratApa se jinacandrasUri ko bAdazAha akabara ke darzana kA saubhAgya milA thA unhIM vijayahIrasUri kI niMdA se ina kRtaghniyoM ne kAgaja kAle kiye haiN| kharataroM kI paTTAvalI se pAyA jAtA hai ki jinacandra parigrahadhArI yati thaa| phira bhI vaha thA mahatvAkAMkSI / karmacandra vacchAvata ke dabAva se jinacandra ne nAma mAtra parigraha kA tyAga to kiyA para kisI tyAgI sAdhuoM ke pAsa usane phira se dIkSA nahIM lii| ataH jinacandra ko avrati yati hI kahA jA sakatA hai| kyoMki kevala parigraha kA tyAga karane se hI sAdhu nahIM kahalAtA hai| kleza priya kharataroM meM anya gacchiyoM ke sAtha adhika se adhika kleza karatA hai vaha prabhAvika kahalAtA hai| jinacaMdrasUri ne karIba cArasau varSa kI dabI huI kharatara agni ko phira se prajvalita kara samAja meM kleza kA dAvAnala bhabhakA diyA thaa| kyoMki aise logoM kI pUMcha kleza kadAgraha se hI hotI hai| phira bhI usa samaya jinacandra evaM kharataroM ke dAMta khaTTe karane vAle mahopAdhyAyajI zrImAn dharmasAgarajI vidyamAna the ki itanA kleza karane para bhI jinacandra kI kucha bhI dAla na galI, jahAM jahAM zAstrArtha huA vahAM vahAM jinacandra ko pUrI taraha se parAjita honA par3A, jisake pramANa meM upAdhyAyajI ne eka "kupakSakauzikasahasra kiraNa" aparanAma 'pravacana parIkSA' nAmaka grantha nirmANa kiyA thA aura vaha mUla grantha TIkA ke sAtha abhI prakAzita bhI ho cukA hai| jisakA adhyayana karane se pAThaka svayaM Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 183 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww samajha jAyeMge ki jinacandra evaM kharataroM ko sthAna para kisa prakAra lajjita honA par3A thaa| kharataroM ne apane thothe pothe meM yaha bhI likha mArA hai ki jinacaMdrasUri ne bAdazAha akabara ko pratibodha diyA thA para yaha bilakula jhUThI evaM kalpita bAta hai| kyoMki bAdazAha akabara ko vi. saM. 1639 meM AcArya vijayahIrasUrIzvarajI ne pratibodha diyA thaa| bAda nau varSa taka unake vidvAna sAdhu bAdazAha ko upadeza dete rhe| taba jinacaMdrasUri vi. saM. 1648 meM bAdazAha akabara se mile the| pAThaka svayaM soca sakate haiM ki bAdazAha akabara ko pratibodha AcArya vijayahIrasUri ne diyA thA yA jinacaMdrasUri ne? yadi yaha kaha diyA jAya ki jinacaMdrasUri ko bAdazAha ke pAsa jAne kA saubhAgya milA yaha vijayahIrasUri kA hI pratApa hai to koI atizayokti nahIM hai kyoMki unhoMne pahale se bAdazAha ko jainadharma kA anurAgI banA rakhA thaa| bAta aisI banI thI ki AgarA meM seThAnI campAbAI ne cha: mahInoM kI tapasyA kii| jisako sunakara bAdazAha Azcarya meM DUba gayA thA phira bhI usane campAbAI kI khUba parIkSA kii| jaba bAdazAha ko vizvAsa huA to seThAnI se pUchA ki tuma ko aisI zakti kahAM se prApta huI ? isa para campAbAI ne apane guru vijayahIrasUri kA nAma batAyA aura yaha kahA ki yaha saba pratApa una mahAtmA vijayahIrasUrIzvarajI kA hai| ataH bAdazAha akabara eka guNagrAhI puruSa thA usakI icchA vijayahIrasUri ke darzana karane kI huii| kaI sajjanoM kI sammati lekara eka bhaktipUrNa pharamAna likhakara ahamadAbAda ke sUbedAra ko bhejakara kahalAyA ki jahAM AcArya vijayahIrasUri hoM vahAM isa pharamAna ko paha~cAkara una mahAtmA se merI ora se prArthanA kare ki Apake darzana kI bAdazAha abhilASA karatA hai| ataH Apa kRpA kara Agare jaldI padhAreM ityAdi tathA mahAtmAjI Agare kI ora ravAnA hoM usa roja se rAste kA saba intajAma kara denA ityaadi| jaba vaha pharamAna ahamadAbAda ke sUbedAra ke pAsa pahucA to usane vahA saMgha agresaroM ko bulAkara kahA ki Apake AcArya vijayahIrasUri isa vakta kahA~ para haiM ? bAdazAha kA pharamAna AyA hai| unako bAdazAha ne darzana karane ke liye bAluyA hai| saMgha agresaroM ne kahA ki isa samaya sUrIzvarajI gandhAra bandara virAjate haiN| sUbedAra ne kahA ki maiM apane AdamiyoM ko bAdazAha kA pharamAna dekara gandhAra bhejatA hU~, ataH Apako bhI apane agresaroM ko bhejakara sUrijI ko Agare padhArane ke liye koziza karanI cAhiye ityAdi / Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 sUbedAra ke AdamI aura saMgha ke agresara loga pharamAna lekara gandhAra baMdara sUrijI kI sevA meM pahuMce, udhara se khambhAta ke saMgha agresaroM ko bulAye, ve bhI gandhAra A pahuMce the| bAdazAha kA pharamAna dekara Agare padhArane kI prArthanA kii| isa para sUrijI ne upasthita zrIsaMgha kI sammati lii| isa para Apasa meM tarka vitarka ke anta meM yaha nizcaya huA ki bAdazAha AmaMtraNa pUrvaka bulAtA hai to sUrijI ko avazya jAnA caahiye| eka yavana bAdazAha ko upadeza dene se bahuta jIvoM kA upakAra hogA aura jainadharma kI prabhAvanA bhI hogii| sUrIzvarajI kA tapateja aura prabhAva bar3A hI jabara hai| bAdazAha para avazya prabhAva pdd'egaa| vi. saM. 1639 mAgasara suda 5 ko gandhAra se sUrijI vihAra kara kramazaH ahamadAbAda padhAra rahe the| ahamadAbAda ke sUbedAra evaM zrIsaMgha ne ApakA zAnadAra svAgata kiyA, tatpazcAt vahA~ ke sUbedAra ne Agare padhArane kI prArthanA kI aura kahA ki rAste meM kisI prakAra kI AvazyakatA ho pharamAiye, maiM saba intajAma kara duuNgaa| sUrijI ne kahA hama paidala calane vAloM ke liye kisI prakAra ke intajAma kI AvazyakatA nahIM hai| bAdazAha evaM ApakI bhakti prazaMsanIya hai| kSetra sparzanA hogA to hamArA irAdA Agare jAne kA hai| tatpazcAt sUrijI ne ahamadAbAda ke zrIsaMgha kI sammati lii| zrIsaMgha ne bar3I khuzI ke sAtha sammati de dii| ataH sUrijI kramazaH vihAra karate huye pATaNa padhAre / vahAM kaI dharmakArya hone se kucha dina ke liye sUrijI Thahara gaye para apane vidvAna ziSya upAdhyAya harSavimalAdi 35 sAdhuoM ko Agare kI ora vihAra karavA diyA aura vaha kramazaH phatehapura ke najadIka padhAra rahe the| bAdazAha hara samaya sUrijI ke samAcAra maMgAyA karatA thA, jaba bAdazAha ko khabara milI ki sUrijI ke sAdhu phatehapura padhArane vAle haiM to bAdazAha bhaktiraMga se raMgA huA jaina sAdhuoM ke samAgama evaM darzana ke liye phatehapura aayaa| itane meM sUrijI ke sAdhu bhI padhAra gaye, jinakA samAgama karane se bAdazAha ko bar3A hI Ananda AyA thaa| phira bhI vaha sUrijI kI pratikSA kara rahA thaa| AcArya vijayahIrasUri apane ziSya maMDala ke sAtha kramazaH vihAra karate huye 1639 jeTha zukla 13 ko phatehapura pahuMca gaye, jisako sunakara bAdazAha ne bahuta hI khuzI mnaaii| usa samaya AgarAdi kaI nagaroM ke saMgha agresara bhI sUrijI ke darzanArtha phatehapura meM Akara hAjira huye the| sUrijI ke svAgata ke liye to kahanA hI kyA thA? bar3A hI zAnadAra sammelA huA jaba sUrIzvara aura samrATa kA milApa huaa| vaha dRzya eka anokhA hI thaa| tatpazcAt sUrIzvarajI ne madhura vANI evaM Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 185 vidvattA pUrvaka bAdazAha ko upadeza dete huye kahA ki Izvara, AtmA, karma aura sRSTi anAdI haiM, sukRta ke zubha aura kukRtya ke azubha phala janma janmAntara meM avazya bhugatanA par3atA hai, isake alAvA jaina sAdhuoM kA AcAra, vicAra, dayA, kSamA, zIla, santoSa aura nispRhatA ke viSaya meM isa kadara se kahA ki jisakA bAdazAha kI AtmA para kAphI prabhAva huaa| bAdazAha ne janma bhara meM aisA upadeza nahIM sunA thaa| para Aja eka dina ke upadeza se jaina zramaNoM ke liye bAdazAha ke hRdaya meM eka khAsa sthAna bana gyaa| bAdazAha ne samajhA ki maiMne jaise seThAnI campAbahana se sunA thA vaisA hI nahIM para usase bhI adhika kaI gunA Apake andara alaukika guNoM kA anubhava kiyA hai| bAdazAha akabara sUrIzvarajI kA upadeza sunakara bahuta prasanna citta huA aura sUrijI kI mukta kaMTha se bhUri bhUri prazaMsA karate huye prArthanA kI ki pUjyavara ! Apa Agare padhArakara cAturmAsa karAve aura hamAre jaise ajJa prANiyoM ko upadeza sunAkara hamArA uddhAra karane kI kRpA kreN| isI prakAra Agare ke agresaroM ne bhI vinatI kI ki pUjyavara ! Apake padhArane se bar3A bhArI lAbha aura jaina zAsana kA udyota hogaa| ataH Apa jarura Agare padhArakara cAturmAsa karAveM / sUrijI ne bAdazAha evaM Agare ke agresaroM se kahA ki jaisI kSetra sparzanA / sUrIzvarajI phatehapura se calakara Agare pdhaare| bAdazAha ne apane zAhI lavAjame se sUrijI kA bar3A bhArI satkAra kiyaa| saMgha meM bhI sarvatra Ananda chA rahA thaa| kyoM nahIM? aise prabhAvazAlI sUrIzvara kA padhAranA aura eka mugala bAdazAha para unakA isa prakAra jabaradasta prabhAva pdd'naa| eka Agare ke saMgha hI ko kyoM para sakala jaina samAja ko isa bAta kA bar3A hI gaurava evaM khuzI pragaTa huI thii| vi. saM. 1639 kA cAturmAsa sUrIzvarajI kA Agare meM huaa| bAdazAha akabara sUrIzvarajI ke upadeza rupI amRta ko pAna kara jaina dharma kA khUba hI anurAgI bana gayA thaa| dayA bhagavatI ne to bAdazAha ke hRdaya meM khAsa sthAna hI banA liyA thA, kyoMki sUrijI kA vyAkhyAna vizeSatayA ahiMsA viSaya para hI hotA thaa| jaba parvAdhirAja zrIparyuSaNa parva kA zubhAgamana huA to sUrijI ne bAdazAha ko upadeza diyA ki paryuSaNoM ke ATha dina bar3e hI mahatva evaM dharma sAdhana karane ke hote haiN| ataH ina ATha dinoM meM kisI prakAra ke jIvoM kI hiMsA na honI cAhiye / basa phira to derI hI kisa bAta kI thI? kAraNa, bAdazAha jAna gayA thA jaina sAdhu nija ke liye na to kucha mAMgate haiM aura na kucha dene para lete hI haiN| ataH bAdazAha ne khUba prasanna ho ATha dina sUrijI ke upadeza ke aura sUrijI ke Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 prati apanI bhakti ke cAra dina apanI ora se evaM bAraha dina kA pharamAna likha diyA ki mere rAja kI jahA~ sattA hai vahA~ ina bAraha dinoM meM kisI bhI jIva kI hiMsA na hogI aura yaha hukma jaba taka sUryacaMdra rahegA vahA~ taka bahAla rhegaa| sUrijI ne bAdazAha ke hRdaya ko isa prakAra dayAmaya banA diyA ki anyAnya prasaMgo para upadeza dekara eka varSa meM 6 mAsa jIva hiMsA baMdha karavA dii| bAdazAha ne pharamAna bhI likha diyaa| itanA hI kyoM para sUrijI ke upadeza se bAdazAha ne jainoM ke mukhya mukhya zatrujaya giranArAdi tIrthoM kI rakSA ke nimitta bhI pharamAna likha diyaa| bAdazAha ne socA ki yaha to saba paropakAra ke liye hai para maiMne sUrijI ko itanI dUra se bulAyA evaM cAturmAsa karavAyA to inake liye maiMne kyA kiyA? ataH kaI sajjanoM kI sammati lekara bAdazAha ne sUrIzvarajI ke guNoM para atyanta mugdha ho kara sUrIzvarajI ko 'jagadguru' pada se vibhUSita kara apane Apako kRtArtha huA smjhaa| usa dina se bAdazAha ke diye huye 'jagadguru' biruda se vijayahIrasUrIzvarajI ko 'jagadguru bhaTTAraka jainAcArya vijayahIrasUrIzvara' kahA evaM likhA jAne lgaa| akhila jaina samAja meM 'jagadguru biruda' vijayahIrasUrIzvara ko hI prApta huA hai| vAstava meM Apa isa pada ke yogya bhI the| kAraNa eka musalamAna bAdazAha ke hRdaya ko palaTa kara usase eka varSa meM 6 mAsa hiMsA banda karA denA koI sAdhAraNa bAta nahIM thI, parantu sUrijI ne apane tapateja aura prabhAva se usako kara batalAI / itanA hI kyoM para kisI kI siphAriza kiye binA khAsa bAdazAha ne sUrijI ke guNoM para mugdha hokara 'jagadguru biruda' de unakA yogya satkAra kiyaa| cAturmAsa samApta hone ke bAda bhI bAdazAha kA atyAgraha thA ki abhI Apa yahAM hI virAje para ve samayajJa sUrIzvarajI vahAM kaba Thaharane vAle the? phira bhI bAdazAha ke Agraha kA mAna rakhane ke liye apane vidvAna ziSya upAdhyAya zAnticandra va bhAnucandrAdi ko vahAM ThaharA kara Apane vihAra kara diyA / __ tapAgaccha evaM jagadguru vijayahIrasUrijI ke vidvAna sAdhuoM kA bAdazAha kI sabhA meM nirantara nau varSa taka AnA jAnA aura upadeza denA cAlU rahA thaa| 1. hIrasobhAgya kAvya, jagadguru kAvya, vijayaprazasti vagairaha granthoM meM likhA hai ki jagat ke prANi mAtra kI hita kI bhAvanA ke kAraNa hI bAdazAha akabara ne AcArya vijayahIra sUrIzvarajI ko jagadguru biruda diyA thA aura sUrijI isa pada ke pUrNa yogya bhI the| 2. isa ke vistRta varNana ke lie dekho munivarya vidyAvijayajI mahArAja kA nirmANa kiyA huA grantha - "sUrIzvara aura samrATa" Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 wwwwwwwwwwwwwnar yaha to huI jagadguru vijayahIrasUrIzvarajI kI bAta, aba thoDI jinacandrasUri kI bAta pAThakoM ko sunA detA huuN| bAdazAha akabara ke pAsa eka karmacandra vacchAvata bIkAnera vAlA rahatA thaa| bIkAnera ke rAjA se unakI khaTapaTa calatI thii| ataH vaha bAdazAha ke pAsa A gayA thaa| rAjAoM kI kaI rAjaramata evaM polIsI huA karatI haiN| bAdazAha karmacanda ko apanA kara rakhatA thA aura isameM bhI akabara kA koI svArtha avazya thaa| bAdazAha akabara kI sabhA meM evaM rAja meM tapAgaccha kA isa prakAra prabhAva dekha karmacanda ne socA ki kevala tapAgaccha vAloM ne hI isa prakAra kA yaza evaM nAma kamA liyA hai to maiM kharataragaccha vAloM ko bulAkara thor3A bahuta hissA unako bhI dilaauuN| yadyapi karmacanda koraMTagaccha kA zrAvaka thA para kharataroM ke adhika paricaya ke kAraNa vaha kharataroM kA vizeSa anurAgI thaa| samaya pAkara karmacanda ne bAdazAha se arja kI ki kharataragaccha meM bhI eka acchA phakIra hai| unase bhI Apako milanA caahiye| isa para (bAdazAha sabako khuza rakhane vAlA thA) usane kahA ki bulAoM maiM unase avazya milUMgA / karmacanda ne bAdazAha se jinacandrasUri ke nAma pharamAna likhavAkara khambhAta bhijvaayaa| usa samaya jinacandrasUri khambhAta meM the| ___ karmacanda bar3A hI buddhimAna eka mutsaddI thA para usa samaya usako yaha nahIM sUjhA ki abhI Rtu cAturmAsa kI hai jinacandrasUri karIba 800 mIla dUra baiThA hai| vaha cAturmAsa meM 800 mIla kaise A sakegA? yadi AvegA to usake Ane se jaina dharma kI prabhAvanA hogI yA nindA? bAdazAha akabara bhI koI bholAbhAlA vyakti nahIM hai ki cAturmAsa meM apane dharma ke asUloM ke bhaMga karane vAloM kI itanI kadara karegA ki jitanI vijayahIrasUrikI kI thI ityaadi| para jo kucha hotA hai vaha takadIra ke anusAra hI hotA hai isameM karmacaMda kyA kare ? ___jaba bAdazAha kA pharamAna jinacaMdrasUri ke pAsa pahuMcA to usake harSa kA ThikAnA na rhaa| jinacaMdra jaise yati ko bAdazAha bulAve phira to vaha phUlA hI kyoM samAve? jinacandra isa prakAra kA bebhAna ho gayA ki usane cAturmAsa ke samaya na barasAta kI paravAha kI na nIlana phUlana evaM trasa jIvoM kI dayA dekhI aura na jinAjJA evaM paramparA maryAdA kI Ana rakkhI aura ASAr3ha zukla 8 ko khambhAta se Agare jAne ke liye vihAra kA nizcaya kara liyaa| isa para khambhAta ke saMgha ne ekatra hokara duHkha ke sAtha bar3A hI aphasosa kiyA ki jinacandrasUri isa prakAra cAturmAsa meM vihAra ko udyata huye haiM yaha eka Azcarya evaM duHkha kI bAta hai| ataH Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 ~~~~~~~~~~~~ zrIsaMgha ne jinacandrasUri ko bahuta kucha samajhAyA ki Apane cAturmAsa evaM barasAta ke dinoM meM vihAra karane kA vicAra kyoM kiyA hai ? isase tIrthaMkaroM kI AjJA kA bhaMga, zAstrAjJA kA ullaMghana tathA trasasthAvara jIvoM kI hiMsA aura sAtha meM jainadharma kI nindA hogii| ataH yahAM kA saMgha isa vihAra kA sakhta virodha karatA hai| ataH Apako barasAta ke dinoM meM evaM cAturmAsa meM vihAra nahIM karanA caahiye| jinacaMdra ne kahA ki bAdazAha akabara kA AmaMtraNa pharamAna AyA hai isaliye mujhe Agare jAnA hai| lAbhAlAbha kA kAraNa ho to sAdhu cAturmAsa meM bhI vihAra kara sakatA hai| ataH mere vihAra ke liye zrIsaMgha ko virodha nahIM karanA caahiye| zrIsaMgha ne kahA ki mahArAja bAdazAha akabara ko to nau varSa pahale AcArya vijayahIrasUri ne pratibodha de diyA thA aura usake bAda bhI nau varSa hue unake sAdhu upadeza de hI rahe haiN| phalasvarupa bAdazAha jainadharma kA pakkA anurAgI bana gayA hai| phira Apa cAturmAsa meM vihAra karake vahAM padhAra rahe hai to vahAM aisA kaunasA nayA kAma karane kA hai? yadi Apako padhAranA hI hai to cAturmAsa ke bAda padhAranA aura yahA se AgarA koI 5-10 kosa nahIM hai ki Apa eka do vihAra meM vahA~ pahuca jAveM / AgarA yahA~ se karIba 800-900 mIla ke phAsale para hai| ApakA saba cAturmAsa vihAra meM hI khatma ho jaayegaa| yadi Apa cAturmAsa evaM barasatI barasAta meM vihAra karoge to grAma grAma jainadharma kI nindA hogii| upakAra karanA to dUra rahA para jainadharma para eka bar3A kalaMka lagegA aura anya mata ke loga kaheMge ki jaina sAdhu cAturmAsa evaM barasAta ke dinoM meM bhramaNa karate phira rahe haiN| dUsare trasa sthAvara jIvoM ko bhI gaharI utpatti ho gaI hai| ina jIvoM kI bhI Apako karuNA rakhanI cAhiye aura Apane cAturmAsa khambhAta meM karane kA vacana bhI diyA thA, usakA bhI pAlana karanA kaise ho sakegA? ataH yahA~ ke zrIsaMgha kA to yahI kahanA hai ki cAturmAsa to Apa yahA~ hI karAveM bAda vihAra kara Agare pdhaarnaa| para jinacandrasUri kisakI sunane vAlA thA? jaba ki usako tIrthaMkaroM kI AjJA kI paravAha nahIM, lokApavAda kA bhaya nahIM, basa sthAvara jIvoM kI dayA nahIM to phira zrIsaMgha kI to vaha sunatA hI kyoM ? Akhira zrIsaMgha kA sakhta virodha hone para bhI jinacandra ne vi. saM. 1648 ko ASAr3ha zukla 8 ko khambhAta se vihAra 1. gujarAta prAnta meM AdrA nakSatra laga jAne se cAturmAsa hI samajhA jAtA hai aura ina dinoM ke pUrva hI varSA honI zuru ho jAtI hai| trasa sthAvara jIvoM kI utpatti bhI pracuratA se ho jAtI hai| ataH ArdrA nakSatra laga jAne ke bAda gujarAta meM prAyaH jaina sAdhu vihAra nahIM karate haiM yahI abhiprAya khambhAta ke zrIsaMgha kA thaa| Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 189 kara diyaa| isameM jinacandra ke kaI yati loga bhI khilApha the para una bicAroM kI sune kauna? jinacandra kramazaH vihAra kara ASAr3ha zukla 13 ko ahamadAbAda phuNce| jisako sunakara zrIsaMgha ne duHkha ke sAtha bar3A hI aphasosa kiyA ki yati loga cAturmAsa evaM barasAta ke dinoM meM isa prakAra bhramaNa kyoM karate haiM? vahA ke zrIsaMgha ne jinacandra ko bahuta samajhAyA para vaha abhimAna kA putalA jinacandra sune kisakI ? ahamadAbAda ke zrIsaMgha kI sakhta manAI hone para bhI jinacandra ne apane yatiyoM ke sAtha vahA~ se vihAra kara diyA, aba to jinacandra jahA~ jAtA vahA~ tamAzagirI loga dekhane ke liye ekatra ho jAte, kyoMki isa prakAra jaina yatiyoM kA cAturmAsa meM vihAra karanA pahale pahala hI thaa| isake pUrva patita se patita kisI yati ne bhI cAturmAsa meM vihAra nahIM kiyA thaa| jinacandra mahesAne aayaa| vahA~ ke zrIsaMgha ne bhI isa prakAra ke vihAra kA sakhta virodha kiyaa| vahA~ se calakara pAlanapura aayaa| vahI hAla huA jo mahesAnA meM huA thaa| yaha sAdI aura sarala bAta sAdhAraNa buddhivAloM kI samajha meM A sakatI hai ki jaina yati ke veSa meM isa prakAra cAturmAsa evaM barasAta ke dinoM meM phiratA phire aura usakA zrIsaMgha sakhta virodha kare isa meM zaMkA hI kisa bAta kI ? para jaba manuSya mahattvAkAMkSI ho abhimAna ke hastI para savAra ho jAtA hai taba vaha aMdhA bana jAtA hai| phira bhalA burA usako nahIM sUjhatA hai, isake liye jamAlI aura gausAlA kA udAharaNa maujUda hai| yahI hAla jinacandra kA huaa| Age calakara jinacandra sirohI aayaa| vahAM ke saMgha ne bhI isa vihAra kA sakhta virodha kiyaa| idhara paryuSaNoM ke dina bhI A gaye the| jinacaMdra ke hRdaya meM bAdazAha akabara se milakara mAna prApta karane kI bijalI sateja ho rahI thI, ataH usakA vicAra paryuSaNa bhI vihAra meM hI karane kA thaa| para sirohI saMgha ne apanI sattA kA sakhta upayoga kiyA, jisase jinacandra ko lAcAra ho paryuSaNa sirohI meM hI karanA pdd'aa| jaina sAdhu jahA sAMvatsarika pratikramaNa karatA hai vahA 70 dina ThaharanA nizcita ho jAtA hai| para jinacandra sAdhu thA hI kahA~ !? vaha zAstrAjJA kI paravAha hI kyoM kre| paryuSaNa samApta hote hI vahA~ se jAvalIpura kI ora vihAra kara diyaa| sirohI zrIsaMgha ne samajha liyA ki yaha jaina yati kyA jaina dharma ko kalaMkita karane vAlA jainadharma kA kaTTara duzmana hai ki isa prakAra cAturmAsa meM vihAra kara jaina dharma kI nindA karavA rahA hai? idhara to jinacandra jAvalIpura pahu~catA hai udhara Agare meM samAcAra milA ki Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 hamaramanian.comwww jinacandra cAturmAsa evaM barasAta ke dinoM meM vihAra kara Agare A rahA hai| vahAM ke logoM ne socA ki yadi jinacandra cAturmAsa meM Agare A gayA to AcArya vijayahIrasUri ne jo bAdazAha para jaina dharma kA prabhAva DAlA hai vaha maTiyAmeTa kara ddaalegaa| samaya pAkara kisIne bAdazAha akabara ko arja kI ki hamAre jaina sAdhu cAturmAsa meM vihAra nahIM karate haiM kyoMki barasAta ke kAraNa jIvoM kI utpatti bahuta ho jAtI hai| ataH jaina dharma ke usUla para pAbanda rahane vAle jaina sAdhu cAturmAsa meM vihAra nahIM karate haiN| sunA gayA hai ki Apake pharamAna se jinacandrasUri cAturmAsa meM vihAra kara A rahe haiM aura vaha gujarAta se jAvalIpura taka A bhI gaye haiM ityAdi / bAdazAha ne socA ki jaba jinacandrasUri apane dharma ke usUloM ko bhI pAlana nahIM karatA hai to yahAM Akara vaha kyA karane vAlA hai ? ataH bAdazAha ne phaurana eka pharamAna' jinacandrasUri ke nAma likha kara jAvalIpura bheja diyA, jisakA Azaya yaha thA ki Apa cAturmAsa meM yahAM na pdhaareN| yadi Apako AnA hai to cAturmAsa ke bAda padhAranA ityaadi| bAdazAha kA yaha pharamAna jAvalIpura jinacandrasUri ke pAsa phuNcaa| jinacandrasUri ne kisI se par3hAkara usako sunA to eka dIrgha nizvAsa DAla kara pazcAtApa karane lagA ki hAya re hAya ! jisa bAdazAha akabara se milane ke liye maiMne tIrthaMkaroM kI AjJA kA anAdara kiyA, zAstra maryAdA aura paramparA kA bhaMga kiyA, grAma grAma ke zrIsaMgha kI AjJA kA ullaMghana kiyA, trasa sthAvara jIvoM kI virAdhanA kI aura jaina dharma kI nindA karavAI, phira bhI ina saba kA natIjA yaha huA ki bAdazAha kI manAI ke hakama kA pharamAna A gyaa| zAyada usa dina jinacandra ne AhAra pAnI bhI nahIM kiyA hogaa| itanA hI kyoM para jinacandrasUri ke kaI sAdhu zuru se isa prakAra cAturmAsa meM vihAra karane ke viruddha the, ve bhI bola uThe ki sUrijI! hama logoM ne Apase arja kI thI ki bAdazAha akabara kahIM bhAga jAne vAlA nahIM hai| Apa cAturmAsa ke bAda vihAra kara Agare padhAranA para Apane kisI kI bhI nahIM sunii| khaira, lo aba padhAro Agare aura do bAdazAha akabara ko upadeza ! isapara jinacandra ne kahA sAdhuoM ! Aja tuma hamAre duzmana bana kara 'dAdA para khAra 1. usa samaya lAhaura se samrATa ne do vyaktiyoM ke sAtha pharamAna patra sUrijI ko bhejaa| jisameM likhA thA ki cAturmAsa meM Apako Ane kA kaSTa hotA hogA, ataeva cAturmAsa pUrA karake pdhaarnaa| yu. pra. ji., pRSTha 39 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 191 kyoM lagA rahe ho' maiMne khambhAta se vihAra kiyA thA usa vakta yaha ummeda nahIM thI ki bIca meM hI bAdazAha kA isa prakAra manAI kA hukma A jaayegaa| ye to kisI anya gacchIyoM kI bhaddI kAryavAI hai| tuma ghabarAte kyoM ho? maiM bAdazAha se milUMgA taba isakA badalA le hI luuNgaa| sAdhuoM ne kahA ki Apa andha gacchIyoM ke sAtha vRthA hI vairabhAva bA~dha rahe haiN| jisakA hI yaha phala hai ki Aja Apako isa prakAra nirAza honA par3A hai ityaadi| guru ziSyoM meM dAMtAkIcI ho hI rahI thI ki itane meM kaI zrAvaka A gaye ataH ve saba cupacApa ho gye| yaha vahI jAvalIpura hai ki pATaNa meM jinadattasUri striyoM ko jinapUjA niSedha karane ke kAraNa U~Ta para savAra hokara jAvalIpura AyA thaa| ataH jAvalIpura kA zrIsaMgha jinacandra ko hI nahIM para inake pUrvajoM ko bhI acchI taraha jAnatA thaa| jinacandra ko cAturmAsa meM AnekA kAraNa puuchaa| jinacandra ne kahA ki bAdazAha akabara kA AmantraNa AyA thA, ataH maiM Agare jA rahA thA para Aja bAdazAha kA manAI kA hukma A gayA hai| ataH maiM vicAra meM par3a gayA hU~ ki aba maiM Agare jAUM yA yahAM Thahara jAUM? saMgha agresaroM ne kahA mahArAja! Apa se to bAdazAha akabara hI acchA hai ki unake hRdaya meM trasa sthAvara jIvoM kI itanI dayA hai ki Apako cAturmAsa meM vihAra karane kI manAI kara dI, itanA hI kyoM para usane jainadharma kI grAma grAma nindA hone ko bhI roka diyaa| isakA zreya AcArya vijayahIrasUri ko hI hai ki unhoMne bAdazAha ko pratibodha dekara jainadharma kA pakkA anurAgI evaM dayAdharmI banAyA hai ityAdi / aba Apa cAturmAsa ke zeSa dina yahA~ hI Thahara jAiye / basa jinacandrasUri ne jyoM tyoM karake zeSa dinoM taka jAvalIpura meM hI Thaharane kA nizcaya kiyA ThIka hai, mahatvAkAMkSiyoM kA yahI hAla huA karatA hai| khambhAta, ahamadAbAda, mahesAnA, pAlanapura aura sirohI vagairaha ke zrIsaMgha ne jaba jinacandrasUri kA hAla sunA ki bAdazAha akabara kA pharamAna A gayA ki Apa cAturmAsa meM Agare na padhAreM ityAdi isa para aura bhI aphasosa kiyA ki eka jaina yati isa prakAra yatiyoM ko sAtha meM lekara grAma grAma jaina dharma kI nindA karavAtA cAturmAsa meM phiratA phire yaha kitane duHkha kI bAta hai| bhalA jisa vyakti ko jinendradeva kI AjJA kA bhaya nahIM, apane vratoM kA khyAla nahIM, lokApavAda kI paravAha nahIM vaha bAdazAha ke pAsa jAkara kyA ujAlA karane vAlA hai| isa jinacandra kI bajAya to bAdazAha hI acchA hai ki usane jIvoM kI karuNA lAkara Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ jinacandra ko cAturmAsa meM vihAra karane se roka diyaa| nAhaTA varAdaro ne 'yugapradhAnajinacandrasUri' nAmaka thothe pothe meM jinacandrasUri ke cAturmAsa ke vihAra kI prazaMsA kara kalpanA ke pula bA~dha diye haiN| para yaha bAta kisI sabhya manuSya ke hRdayagamya to honI cAhiye ki jainayati ke veSa meM isa prakAra cAturmAsa evaM barasatI barasAta meM vihAra krnaa| cAturmAsika pratikramaNa kisI grAma meM to paryuSaNa kisI grAma meM kare jisakI zrIsaMgha prazaMsA kare yaha sivAya pakSapAtiyoM ke kauna mAna sakatA hai? yadi koI anya gacchavAlA isa prakAra cAturmAsa meM vihAra kara detA to kharatara usakI peTa kUTa-kUTa kara nindA karate para jinacandrasUri to the kharatara / unakI nindA kharatara kaise kara sakate haiM ? ataH jinacandrasUri kA kalaMka dho DAlane ko unhoMne jhUThI jhUThI prazaMsA kI haiN| hA~ kaI jainetara evaM tamAzagIra loga eka naI bAta dekhane ke liye ekatra ho gaye hoM ki chakAyA ke rakSaka aura muMha se dayA dayA kI pukAra karane vAle jainayati cAturmAsa meM anaMta sthAvara evaM asaMkhya trasa jIvoM kA mardana karate huye kisa prakAra bhramaNa karate hai? tathA zAyada nAhaTAjI abhI naye lekhaka pragaTa hue haiN| unhoMne apanI lekha paddhati evaM zabdakoSa kA paricaya karavAyA ho to burA bhI nahIM hai| zAyada koI dRSTirAgI vyakti kaha de ki jinacandrasUri ko bAdazAha ne AmantraNa bheja kara bulAyA thA aura vaha bAdazAha ko pratibodha dene ko cAturmAsa meM vihAra kara Agare jAte the| isa bAta kI zrIsaMgha ko khuzI thI, ataH unhoMne jinacandrasUri ke cAturmAsa ke vihAra kA acchA svAgata kiyA thaa| agara jinacandra meM itanI yogyatA hotI to bAdazAha kahIM bhAgakara jAne vAlA nahIM thaa| ve cAturmAsa ke bAda vihAra kara Agare jA sakate the| dUsare jaina zAstroM meM 'tannANaM tAriyANaM' kahA hai na ki 'DUbANaM tAriyANaM' arthAt Apa tarane vAlA hI dUsaroM ko tAra sakatA hai aura unakA hI dUsaro para prabhAva par3atA hai aura jo Apa DUbane vAle haiM unakA na to dUsaroM para prabhAva hI par3atA hai aura na ve dUsaroM ko tAra hI sakate haiN| saca kahA jAya to sAdhu thA hI kauna? jinacandra to eka mahatvAkAMkSI yati thaa| usakI lagana to yaha thI ki tapAgaccha vAloM ne bAdazAha kI sabhA meM jAkara yaza evaM nAma kamAyA to maiM pIche kyoM rahU~? para kahA~ tapAgaccha vAloM kI yogyatA aura kahA jinacandra ? khaira / jinacandrasUri jAvalIpura se vihAra kara kramazaH Agare kI ora jA Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 193 rahA thA para jinacandra ne sunA ki na to AgarA meM karmacanda hai aura na bAdazAha hI hai para jinacandra ko to bAdazAha se milanA thA ataH vaha calakara dilhI Aye vahAM bhI na karmacanda na bAdazAha / jinacandra ne sunA ki bAdazAha isa samaya lAhaura meM haiM, isa hAlata meM jinacandrasUri ko lAhaura kI ora vihAra karanA pdd'aa| ahA-hA kalikAla / tumako bhI namaskAra hai ki eka jamAnA yaha thA ki jainAcAryoM ke pIche pIche rAjA mahArAja phirate rahate the| Aja jamAnA yaha hai ki bAdazAha ke pIche pIche jainayati phira rahe haiN| astu / jinacandrasUri hApaNaI grAma meM pahu~ce, vahA~ se lAhaura karIba 40 kosa ke phAsale para thA, jaise vijayahIrasUri kA Agamana suna bAdazAha akabara phatehapura taka sAmane AyA thA vaise jinacandra bhI bAdazAha kI rAha dekha rahA thA parantu bAdazAha ne to jinacandra kI kadara pahale se hI kara lI thI ki usane apane dharma ke usUla tor3a kara cAturmAsa meM vihAra kara diyA thaa| hApaNaI se AdamI ne jAkara karmacanda ko khabara dI, zAyada karmacanda ne bAdazAha ko kahA bhI hogA para isa para kisI ne dhyAna nahIM diyA phira bhI "mAna yA na mAna maiM terA mahemAna" jinacandrasUri lAhaura pahu~ca gyaa| karmacanda lAhaura thaa| usane dRSTirAga ke kAraNa jinacandrasUri kA svAgata kiyA aura samaya pAkara jinacandra ko le jAkara bAdazAha se milaayaa| akabara eka pakkA mutsaddI aura parIkSaka thaa| jinacandrasUri kI vArtAlApa se samajha gayA ki kahA~ vijayahIrasUri kI yogyatA aura kahA~ yaha mAna kA putalA evaM khuzAmadI bhakta jinacandra / jinacandra kI bAtoM meM mahatva kI bAta yaha thI ki jinacandra ne bAdazAha se arja kI ki tapAgaccha vAle hamArI nindA karate haiM, ataH Apa unako samajhA deM ityaadi| basa, bAdazAha samajha gayA ki yaha saccA phakIra nahIM hai| kyoMki jisako abhI nindA prazaMsA kA khyAla hai vaha phakIra ho kisa bAta kA? mujhe yaha svapna meM bhI vizvAsa nahIM thA ki cIMTI jaise kSudra prANiyoM kI rakSA karane vAle 1. hamAre caritra nAyaka zrIjinacandrasUri ne samrATa ke sAmane upasthita vidvAn maMDalI meM uparokta pravacana parIkSAdi granthoM kI niHsAratA aura asabhyatA ko siddha kiyaa| vidvAnoM ne bhI use apramANita aura amAnya pramANita kiyaa| yu. pra. ji., pRSTha 124 nAhaTAjI ke ina zabdoM se patA milatA hai ki jinacandrasUri bAdazAha ko pratibodha dene ko nahIM para apane ghara kA ronA rone ko gayA thaa| Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ jaina mahAtmA Apasa meM lar3ate jhagar3ate evaM Apasa meM eka dUsare kI niMdA karate hoNge| jinacandra ke zabdoM se bAdazAha samajha gayA ki yaha khuda nindAkhora hogA ataH bAdazAha ne kaha diyA ki tuma tapoM kI nindA mata karo aura ve tumhArI nindA na kareM / yadi tumhArI aura unakI kitAboM meM nindA ke zabda hoM to tuma donoM nikAla' do ityAdi vAha re ! bAdazAha ko upadeza dene vAle jinacandra tumane to apanI yogyatA kA bAdazAha ko ThIka paricaya karavA diyA ki hama tapA kharatara Apasa meM lar3ate jhagar3ate aura paraspara niMdA karate haiN| aura Apasa meM nindA ke grantha likha usako cirasthAyI banA rahe haiN| phira to bAdazAha jinacandra kI kadara kare isameM Azcarya kI bAta hI kyA thI? kAraNa, jinacandra ne apanI yogyatA kA paricaya apane zabdoM meM hI karavA diyA thaa| jinacandra bAdazAha ko pratibodha dene kyA AyA thA vaha to apane ghara ke jhagar3oM kA insApha karavAne ke lie AyA thaa| para isako isameM saphalatA nahIM milii| itanA hI kyoM para bAdazAha ne to ulTA jinacandra ko pratibodha diyA thA ki tuma Apasa meM nindA mata kro| kaI kharatara yaha bhI kahate haiM ki jinacandrasUri kI yogyatA nahIM hotI to bAdazAha unako ATha dina jIva hiMsA banda kA pharamAna kaise detA? / yaha pharamAna jinacaMdra kI yogyatA para nahIM milA hai| para isameM khAsa to AcArya vijayahIrasUri kI kRpA kA hI kAraNa hai| aura jinacaMdra ne jo prArthanA kI hai vaha bhI vijayahIrasUri kA Azaya lekara hI kI thii| jo khAsa pharamAna meM bAdazAha ne likhA hai ki : bAdazAha apane pharamAna meM hakma karatA hai ki jo jhagaDA Izvara bhakta hIravijayasari va vijayasena sari ke sampradAya vAloM se haA thA vaha bAdazAha ke sAmane arja kiyA gayA, bAdazAha ne hukma pharamAyA ki aba unake anuyAyiyoM meM kisI bhI kAraNa se jhagar3A na ho aura vaha eka dUsaroM kI badI (burI) na cAhe aura jo kucha unake celA dharmasAgara ne 'pravacana parIkSA' nAmaka pustaka meM unakI burAI likhI haiM unako usameM se dUra kara deM aura yadi unhoMne apanI pustakoM meM usake viruddha kucha likhA hai to use ve bhI dUra kara deM, kyoMki Izvara bhakti kI pahalI pUMjI (sIr3hI) yaha hai ki aise kAryoM se dUra rhe| pu. gra. ji., pRSTha 305 bAdazAha jinacandra kI dveSapUrNa bAteM suna samajha gayA ki yaha ochI prakRti kA manuSya hai| isakI vijayahIrasUri ke samAna sAdhu prakRti nahIM, ataH usane usako pratibodha karate hue kahA ki tuma unakI nindA na karo ve tumhArI na kreNge| batAiye sAdhu akabara thA yA jinacandra ? Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 195 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwr "usane (jinacandra ne) prArthanA kI ki isase pahale vijayahIrasUri ne sevA meM upasthita hone kA gaurava prApta kiyA thA aura hara sAla bAraha dina mAMge the, jinameM bAdazAha ke mulka meM koI jIva mArA nahIM jAve aura koI AdamI kisI pakSI machalI aura unake jaise jIvoM ko kaSTa na de| usakI prArthanA svIkAra ho gaI thii| aba maiM bhI AzA rakhatA hU~ ki eka saptAha kA aura vaisA hI hukma isa zubhaciMtaka ke vAste ho jaay|" "yugapradhAna jinacandrasUri, pRSTha 288" uparokta lekha se pAThaka samajha gaye hoMge ki jinacandra ne vijayahIrasUri kA nAma lekara prArthanA kI aura bAdazAha ne bhI vijayahIrasUri ke lihAja se pharamAna diyA thA, na ki jinacandrasUri kI yogyatA pr| dUsare bAdazAha akabara eka catura mutsaddI thA, karmacanda vacchAvata ko apanA banAkara apane pAsa meM rakhanA thaa| jinacandra usakA guru thA aura zubhaciMtaka banakara AzA karane vAle jinacandra ko nirAza bhI nahIM karanA thaa| ataH bAdazAha ne pharamAna likha diyA / isameM na to jinacandra kA mahatva thA aura na kharataroM ko phUlanA hI caahiye| aba jarA dhyAna lagAkara dekhanA cAhiye ki kahAM to vijayahIrasUri kA tapa teja aura prabhAva aura kahAM jinacandrasUri kI yogyatA 1. vijaya-hIrasUri ko bAdazAha | 1. karmacaMda vacchAvata ke kahane se bhakti pUrvaka AmaMtraNa kA pharamAna | jinacandrasUri ko pharamAna bhejatA hai para ahamadAbAda ke sUbedAra ko bhejatA hai | jaba jinacaMdra cAturmAsa meM vihAra karatA aura unake vihAra ke samAcAroM ko maMgAtA | hai taba vApisa manAI kA hukma bhejatA huA darzanoM kI pratIkSA kara rahA hai| 2. vijayahIrasUri ke darzanoM ke liye 2. jinacaMdrasUri bAdazAha ke darzanoM bAdazAha Agare se phatehapura AtA hai| | ke liye usake pIche pIche lAhaura jAtA 3. vijayahIrasUri ne bAdazAha ko / 3. jinacaMdra ne bAdazAha ke pAsa pratibodha kara jaina dharma kA anurAgI | apane ghara kA ronA rokara yaha batalAyA banAyA tathA jaina sAdhuoM kA Adarza | ki hama jaina sAdhu Apasa meM lar3ate batalA kara jaina dharma kA pakkA bhakta jhagar3ate aura paraspara niMdA kara niMdA ke bnaayaa| graMtha likhate haiN| Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 wwwwwwwwwwwwwwwwwe mammmmmmmmmmmmm 4. vijayahIrasUri ne bAdazAha ko | 4. jinacaMdrasUri ne vijayahIrasUri ATha dina jIvahiMsA baMdha karavAne kA | kA nAma lekara prArthanA kI evaM upadeza diyA taba bAdazAha ne 12 dina | zubhaciMtaka kI taura para aura AzAmukhI kA pharamAna likha diyA aura dUsare prasaMgoM | bana kara 8 dina mAMgA aura bAdazAha ne para eka varSa meM 6 mAsa jIvadayA kA | 8 dina kA pharamAna likha diyaa| pharamAna likha diyA tathA jaina tIrthoM kI rakSA kA bhI pharamAna likha diye| 5. bAdazAha ne apane pAsa kI 5. jinacaMdra ko eka pannA taka bhI amUlya pustakeM vijayahIrasUri kI sevA | nahIM milaa| meM arpaNa kara dI thiiN| 6. vijayahIrasUri ke cAturmAsa ke bAda | 6. jinacandrasUri cAturmAsa karake vihAra karane para bhI bAdazAha ke Agraha se | jAne ke bAda bAdazAha ne kabhI yAda unake vidvAna ziSya bAdazAha kI sabhA meM | taka bhI nahIM kiyaa| kAraNa, bAdazAha nau varSa taka bAdazAha ko upadeza dete rhe| | ne jinacaMdrasUri kI parIkSA kara lI thii| 7. vijayahIrasUri ne bAdazAha ko / 7. jinacaMdra vi. saM. 1648 meM vi. saM. 1639 meM pratibodha kara jaina | bAdazAha se mile, jo ki vijayahIrasUri dharma kA anurAgI banA diyA thaa| bAda | kI kRpA se hI usakA milana huA meM bhI Apake ziSyoM ne kaI varSa taka | thaa| bAdazAha ko upadeza sunaayaa| 8. vijayahIrasUri ke guNoM para mugdha 8. kharatara kahate haiM jinacaMdrasUri ko hokara bAdazAha ne sUrijI ko 'jagadguru' | yugapradhAna pada diyaa| para kharataroM meM biruda dekara unakI yogyatA kI saccI | aise yugapradhAna kI kucha bhI kImata nahIM kadara kI thI, jisakA duniyAM meM bar3A | hai| kAraNa kharataroM meM bAloM meM tela hI mahatva haiN| DAlanevAle, relasavArI karanevAle, paise rakhanevAle bhI yugapradhAna kahalA sakate | haiN| upara dI huI tAlikA se pAThaka svayaM soca sakate haiM ki bAdazAha ko pratibodha tapAgacchAdhipati jagadguru bhaTTAraka vijayahIrasUri ne diyA thA yA yu. prA. jinacandrasUri ne diyA thA? bAdazAha akabara ke hRdaya para jainadharma kA prabhAva Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 197 vijayahIrasUri ne DAlA thA yA jinacandrasUri ne? bAdazAha ke rAja meM vijayahIrasUri kA mAna thA yA jinacandrasUri kA? ina saba bAtoM ko tulanAtmaka dRSTi se dekhA jAya to avvala nambara vijayahIrasUri kA hI rahegA phira bicAre jinacaMdrasUri ko akabara pratibodhaka kahanA yaha unake liye eka kalaMka kI hI bAta hai| jaise rAjA Ama ko bappabhaTTasUri ne pratibodha diyA tathA rAjA kumArapAla ko kalikAlasarvajJa bhagavAna hemacandrasUri ne pratibodha diyA thaa| yadi bAda meM koI bhI AcArya una rAjAoM se mile hoMge to kyA milane vAle AcArya una rAjAoM ke pratibodhaka bana sakate haiM? nhiiN| to phira vi. saM. 1639 meM vijayahIrasUri ne bAdazAha akabara ko pratibodha diyA bAda 1648 meM jinacaMdrasUri bAdazAha se mile to kyA isako pratibodhaka kahA jA sakatA hai? nahIM kadApI nahIM ! kharataroM ne jisa prakAra bAdazAha akabara ko jinacaMdra ke pratibodha dene kA eka kalpita DhAMcA khar3A kiyA hai| isI prakAra jinacaMdra ne bAdazAha kI sabhA meM mullA kI TopI AkAza meM ur3Akara usako apane oghe se Thoka kara maMgAI tathA bakarI vAlI ghaTanA likhI haiM, yaha bhI kalpanA kA kalevara ke alAvA kucha bhI nahIM hai| kAraNa, yadi jinacandra ne isa prakAra kA kAma kiyA hotA to bAdazAha akabara kA itihAsa Aja aMdhere meM nahIM hai| yaha bAta kisI na kisI vidvAna dvArA avazya likhI jaatii| para isa bAta kI itihAsa meM gandha taka bhI nahIM milatI haiN| ataH kharataroM ne jinacaMdra kA mahatva bar3hAne ke liye isa prakAra kI jhUThI bAteM likha DAlI haiN| isI prakAra jinacaMdra ke jIvana meM zrIabhayadevasUri ko kharatara banAne kI eka gappa likha DAlI hai| para jaba kharatara zabda kI utpatti hI jinadattasari se huI hai to abhayadevasUri kharatara ho hI kaise sakate haiM ? itanA hI kyoM para abhayadevasUri ke sAtha kharataroM kA kucha sambandha hI nahIM hai| kyoMki abhayadevasUri huye haiM cAndrakula meM taba kharataramata kI utpatti huI hai kurcapurA gacchIya jinavallabha ke paTTadhara jinadattasUri se| ataeva kharatara varamAla abhayadevasUri ke kaMTha meM nahIM para kharataroM ke gale meM hI zobhA degI, isa viSaya kA vistRta lekha kharatara gacchotpatti bhAga 1-2 meM kara diyA hai ataH vahAM se dekha lenA caahiye| kaI anabhijJa kharatara yatiyoM ke dhokhe meM Akara yaha bhI kaha dete haiM ki kharatarAcAryoM ne nadI ke bIca khar3e raha kara pAMca pIroM kI sAdhanA kara unako vaza meM kara liye ityAdi / kharataroM ne jaise jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke zAstrArtha kA kalpita citra tathA jinacandrasUri aura mullA kI TopI kA jAlI citra banAyA Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ hai vaisA hI pA~ca pIroM kA bhI citra banAkara bhadrikoM ko dhokhA diyA hai| kharataroM ko pUchA jAya ki bhagavAna mahAvIra ke pazcAta aura tumhAre pIra sAdhane vAle DhoMgI AcAryoM ke pUrva bahuta se dhuraMdhara vidvAna AcArya huye para unameM se kisI eka ne bhI anArya nirdaya mleccha pIroM kI sAdhanA nahIM kI thI, phira eka kharataroM para hI aisI kauna sI Aphata A par3I thI ki nirdaya pIroM kI sAdhanA kI, vaha bhI eka nadI ke bIca khar3e rahakara ki jisameM anaMta jIvoM kI jAna bUjha ke binA kAraNa hI hiMsA kii| kyoM re kharataroM ! kyA jaina devI devatAoM ne tumhArI sahAyatA nahIM kI athavA hindU devI devatAoM ne tumhAre pUrvajoM ko sAtha nahIM diyA yA tumhAre pUrvaja una devI devatAoM se anartha kArya karavAnA cAhate the aura unhoMne aisA anartha karane se inakAra kara diyA thA yA tumhAre pUrvaja utsUtra prarupaNA hone se jaina yA hiMdU devI devatAoM ne unakA sAtha nahIM diyA isaliye unako maleccha nirdaya pIroM kI sAdhanA karanI par3I thI yA koI dUsarA kAraNa thA? bhalA kharataroM ! tumhAre AcArya ne pIroM kI sAdhanA kI thI to jaina vidhi se kI yA mlecchoM kI vidhi se? usa sAdhanA meM balavAkula bhI diye hoMge aura vaha sAtvikI padArtha ke the yA tAmasI padArtha ke? kAraNa, pIra loga to unhIM padArthoM kA bala bAkula lete haiM jo unako prIya hoN| kharataroM ne pIroM kI sAdhanA kyoM kI aura pIroM se kyA kAma liyA? kyA jisa samaya musalamAna loga mandira mUrtiyoM ko tor3a phor3akara naSTa kara rahe the, Agama zAstroM ko agni meM jalA rahe the usako baMda karavAyA thA yA kharatara Apasa meM lar3ate jhagar3ate the unako sajA dilAne ke liye pIroM kI sAdhanA kara unako daMDasajA dilavAI thii| jaise jinadattasUri ne cakrezvarI devI kI stuti meM prArthanA kI thI ki he devI! vidhimArga (kharataroM) ke duzmanoM ke gale kATakara vidhi mArga kI rakSA kara isI prakAra pIra sAdhane vAloM ne bhI kisI kharatara zAkhA vAloM ke galA kATane kA prayatna to nahIM kiyA thA na? are kharataroM ! yaha pAMca pIroM kI kalpanA tumhAre kisI prAcIna graMthoM meM hai yA yatiyoM ne nayI kalpanA kI hai| kyoMki tumhArI paTTAvaliyoM vagairaha meM to isa bAta kI gandha taka bhI nahIM milatI hai| phira tuma una AcArya ke duzmana bana bicAre una mRta AtmA para isa prakAra kAlasa kI kAlimA kyoM potate ho? aisI bhaddI bAtoM aura kalpita citroM se tumhArI aura tumhAre AcAryoM kI tArIpha nahIM para ulTI haMsI hotI hai aura aise patita kArya karane vAloM ko sabhya samAja bevakUpha hI Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 199 kahate haiN| itane dina to kharatara loga apane AcAryoM kI jhUThI jhUThI prazaMsA pustaka meM hI likhate the para aba una kalpita bAtoM ko citroM dvArA prasiddha kara unakA pracAra karane kA mithyA prayatna kara rahe haiN| para kyA hajAra maNa sAbuna se gadhA ko dho DAlane para bhI vaha ghor3A bana sakatA hai? isI prakAra kitanA hI jAla evaM prapaMca raceM para kharataroM para jo utsUtra rupI kalaMka lagA huA hai vaha kabhI haTane kA nahIM lo vaha huI jinacaMdrasUri kI baateN| Age kucha aura bAteM sunAiye? bAteM to bahuta haiM para samaya bahuta ho gayA hai| Aja to meM jAtA hU~ samaya milA to kabhI gaNi kSamAkalyANa aura sukhasAgara kI bAteM sunAnI haiM, khaira jo maiMne Apako bAteM sunAI haiM vaha saba mUla pATha kI hI hai isa para TIkA bhASya cUrNi aura niyukti sunAnI to zeSa raha hI gaI hai aura vaha hai bhI mahatva kI, yadi koziza hogI to samaya pAkara vaha bhI sunA dUMgA, ThIka abhI to cliye| kalpita mata ke kalpita citra / yaha bAta to spaSTa pramANoM dvArA siddha ho cukI hai ki kharatara mata eka kalpita mata hai| utsUtra prarupaNA se isa mata kI nIMva DAlI gaI thI aura utsUtra se hI yaha jIvita rahA hai| para aba isa mata kI jahAM tahAM pola khulanI zuru ho gaI hai| ataH jaise devAliyA manuSya jyoM tyoM kara apanI ijjata rakhanA cAhatA hai vaise hI kharatara logoM ne apanI ijjata rakhane ko kAlpanika citra banA kara bicAre thalI jaise bhadrika logoM ko apane jAla meM phaMsA rakhane kA prayatna karanA zuru kiyA hai, para divAliyA divAle se kahAM taka baca sakatA hai ? Akhira to divAlA nikala hI jAtA hai| yaha hAla kharataroM kA hai| 1. jinezvarasUri caityavAsiyoM ke zAstrArtha kA eka kalpita citra hAla meM kharataroM ne banAyA hai para vaha bilkula mithyA hai| kAraNa kharataroM ke hI bhAI rudrapAlIgaccha ke saMghatilakasUri apane darzana saptatikA grantha meM spaSTa likhate haiM ki jinezvarasUri pATaNa gaye the para ve rAjasabhA meM nahIM gaye the phira caityavAsiyoM ke sAtha unakA zAstrArtha kaise huA aura rAjA durlabha ne unako kharatara biruda kaise diyA? 2. prabhAcandrasUri ne prabhAvikacaritra meM abhayadevasUri kA prabandha likhA hai, jisameM bhI yahI likhA hai ki jinezvarasUri pATaNa gaye para na to ve rAjasabhA meM gaye na zAstrArtha huA aura na kharatara biruda hI milaa| isa viSaya ke aura bhI aneka Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww pramANa haiM jisake liye dekho kharataragacchotpatti bhAga pahalA-dUsarA / jaba jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha huA hI nahIM hai to aise kalpita citroM kI kyA kImata ho sakatI hai? 3. jinacandrasUri aura mullA ko TopI kA bhI eka kalpita citra kharataroM ne banAyA hai vaha bhI mithyA hI hai| kAraNa, na to jinacandra ne mullA kI TopI uDAI thI aura na usane bakarI ke bheda hI batalAye the| phira aise jhUThe citroM kI kyA phUTI kor3I jitanI bhI kImata ho sakatI hai| yadi thor3I dera ke lie yaha bAta mAna bhI leM to isameM jinacandra kA kyA mahatva bar3hA? kyoMki yaha kAma to bAjIgaroM kA hai| jaina zAstroM meM to aise kotUhala karane vAle ko AcAra se bhraSTa aura daMDita batalAyA hai| kharataroM kI akla kyoM mArI gaI hai ki apane AcAryoM ko AcArabhraSTa aura daNDita banAne kI koziza karate haiM? 4. jinacandra nadI meM khar3A raha kara pAMca pIroM kI ArAdhanA kara rahA hai| isakA citra banAyA hai| yaha bhI kalpita hI hai, na to jinacandra ne pIroM ko sAdhA hai aura na pIra Aye hI the| 5. jinadattasUri aura bijalI kA jhUThA citra banAyA hai| isake viSaya meM isI kitAba meM ThIka khulAsA kara diyA hai| isa prakAra kharataroM ne kalpanA citra banAnA zuru kiyA hai, para Aja to bIsavIM zatAbdI hai| isa citra nAyakoM kI indrajAliyoM se adhika kImata nahIM hai| ataH janatA sAvadhAna rahe, aise dhokebAjiyoM ke jAla meM phaMsa kara apanA ahita na kara ddaale| kharataroM kI bAteM samAptam Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kharataroM ke havAi killA kI dIvAroM lekhaka itihAsapremI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA mu. phalaudI (mAravAr3a) Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 88888888888888 hRdayodgAra 88888888888888 kharataroM ! tuma mere liye bhale bure kucha bhI kaho, maiM upekSA hI kruNgaa| para pUrvAcAryoM ke liye tuma loga halake evaM nIca zabda kahate ho unako maiM to kyA para koI bhI sabhya manuSya sahana nahIM kareMge, jaise tuma logoMne kahA hai ki: "tumhArA ratnaprabhasUri kisa gaTara meM chIpa gayA thA ?" "ratnaprabhasUri hue hI nahIM haiN| osiyA~ meM ratnaprabhasUrine osavAla banAye bhI nahIM hai| osavAla to kharatarAcAryoMne hI banAye haiN|" ityaadi| kharataroM ke anyAya ke sAmane maiMne pandraha varSa taka dhairya rakkhA para Akhira kharataroMne mere dhairya ko jabaran tor3a DAlA jisakI yaha "pahalI avAja hai" "are kharataroM ! ratnaprabhasUri merA nahIM para ve jagatpUjya haiN| tumhAre jaisI koI vyakti kaha bhI deM isase kyA hone kA haiM ?" mujhe aisI kitAba likhane kI AvazyakatA nahIM thI para yaha tumhArI hI preraNA haiM ki mujhe lAcAra hokara aise kArya meM hAtha DAlanA par3A haiN| AcArya ratnaprabhasUrine osavAla banAyA jisa ke liye to Aja aneka pramANika pramANa upalabdha haiM para kyA tuma bhI tumhAre pUrvajoM ke liye ekAdha pramANa batalA sakate ho?" patra kI pahuca nAgora meM virAjamAna priya kharataragacchIya mahAtman ! sAdara sevA meM nivedana hai ki ApakA bhejA huA patra milA hai| yadyapi patra gumanAma kA hai para usake harapha dekhane se va majamUna par3hane se yaha siddha huA hai ki yaha patra ApakA hI bhejA huA haiN| patra eka Ane ke liphAphe meM hai, lAla syAhI se kAgada ke donoM ora likhA huA hai| vaha patra nAgora kI poSTa se tA. 6-6-37 ko ravAnA huA hai| tA. 76-37 ko pIpADa kI poSTa se DilevarI huI haiN| tA. 8-6-37 ko mukAma tIrtha kAparaDA meM mujhe milA hai| yaha saba hAla liphAphA para lagI huI poSTa oNphisa kI chApoM se vidita huA hai| Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 203 prastuta patra eka bAra nahIM para tIna bAra dhyAnapUrvaka par3ha liyA hai| jisa majamUna ko Apane likhA hai usako par3ha kara mujhe kisI prakAra kA Azcarya nahIM huA hai kyoMki yaha saba Apa logoM kI cirakAlIna paramparA ke anusAra hI likhA huA hai| patra meM 11 kalamoM ke anta meM Apane likhA hai ki "tuma nAgora Ao, tumhArA bur3hApA yahIM sudhArA jAyegA" ityaadi| para merA badanasIba haiM ki ApakA AgrahapUrvaka AmaMtraNa hone para bhI maiM nAgora nahIM A skaa| isakA khAsa kAraNa yaha thA ki ApakA patra milane ke pUrva hI maiMne sojata zrIsaMgha kI atyAgrahapUrvaka vinati hone se vahAM cAturmAsa karane kI svIkRti de dI thii| anyathA merA bur3hApA sudhArane ko avazya Apa kI sevA meM upasthita ho jaataa| ___ merA buDhApA sudhArane kA saubhAgya to zAyada Apa ke nasIba meM nahIM likhA hogA, tathApi Apa kI isa zubha bhAvanA ke liye to maiM Apa kA mahAna upakAra hI samajhatA huuN| khaira ! ApakI zubha bhAvanA yadi kisI kA sudhAra-kalyANa karane kI hI hai to merI nisvata Apa ke pUrvajoM ke janma kaI prakAra se bigar3e hue purAne pothoM meM paDe haiM unheM sudhAra kara kRtakRtya baneM / zAyada Apa kI smRti meM na ho to usake lie yaha choTAsA lekha maiM Aja Apa kI sevA meM bheja rahA huuN| yadi Apa kI dIrgha bhAvanA itanA sA choTe lekha se tRpta na ho to phira kabhI samaya pAkara vistRta lekha likha Apako saMtuSTa kara duuNgaa| ummIda hai ki abhI to Apa itane se hI saMtoSa kara leNge| sojata siTI (mAravADa) - ApakA kRpAkAMkSI tA. 1-10-37 jJAnasundara noTa-isa patra kI bhASA itanI azlIla hai ki sabhya manuSya likha to kyA sake para par3hane meM bhI dhRNA karate haiN| patra ke likhanevAloM kI yogyatA, kulInatA aura dveSAgni kA paricaya svayaM yaha patra hI karA rahA haiM, sivAya nIca manuSya ke pUrvAcAryoM para mithyA kalaMka kauna lagA sakatA hai? khaira ! mithyA AkSepoM kA nivAraNa mithyA AkSepoM se nahIM para satya se hI ho sakatA haiM, jisa kA digdarzana isa kitAba meM karavAyA gayA hai, jarA dhyAna lagA kara pddh'eN| Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 8888888888888888 neka salAha 888888888888888888 "kyA merA yaha khayAla ThIka hai ki binA hI zaraNa muni jJAnasundarajI kI cher3achAr3a kara hamAre kharatara loga bar3I bhArI bhUla karate haiM, kyoMki inake na to koI Age hai aura na koI piiche| inakA DaGkA cAroM ora baja rahA hai| satya kA saMzodhana karane kI inakI zuru se Adata par3I huI hai| evaM satya kahane meM va likhane meM yaha kisI kI bhI khuzAmadI nahIM rakhate haiN| isa bAta kI bhI inako paravAha nahIM ki koI inako saccA sAdhu mAneM yA koI DhoMgI, vyabhicArI, doSI, kalaMkita veSadhArI, yati yA gRhastha hI kyoM mAne? inheM isakA bhI bhaya nahIM hai ki koI asabhya zabdoM meM AkSepa kara ina para kalaMka hI kyoM na lagAveM? ye vIra ina saba bAtoM para lakSya nahIM detA huA apanI dhUna meM kAma karatA hI rahatA haiN| para kharataragacchavAle to bahuta parivArI hai| bar3I dukAna meM ghATA naphA bhI usI pramANa se hotA hai, ataH kyA kharataravAle Aja bhUla gae haiM ki eka kharatara sAdhu ko kharataroM ke upAzraya meM sAdhvI ke sAtha maithuna kriyA karate hue ko khAsa kharataroM kI sAdhvIne hI rAtri meM pakar3A thA aura vaha sAdhvI Aja bhI vidyamAna hai| kai kharatara sAdhuoMne tIrtho para isI viDambanA ke kAraNa jUte bhI khAyeM haiM, aura bhI inakI vyabhicAra lIlA se otaprota aneka patra bhI kaI sthAnoM para pakar3e gae haiN| kharataroM ne kevala sAdhu hI isa koTi ke nahIM para inakI sAdhvIyeM to inase bhI do kadama Age bar3hI huI hai| itanA hI kyoM para aise kAryoM ke lie to yadi ina sAdhvIyoM ko una sAdhuoM ke guru kaha diyA jAya to bhI kucha atizayokti nahIM hai| kAraNa kaI sAdhvIyoMne tIrthoM para apanA udara rItA kiyA hai to kaI ekone sAdhuveza meM garbha dhAraNa kara gRhastha bana apane udara kA vajana ko halakA kara punaH kharataroM ke zira para gurutva dhAraNa kiyA haiN| kaI eka sAdhvIe~ gRhasthoM ke yahAM se sonA cAMdI ke Dibbe uThA lAI to kai eka sAdhvIyoM kI rakameM gRhastha hajama kara gaye haiN| 1. saM. 1994 zrAvaNa suda 11 pAlI meM kharatara sAdhvI pramoda zrI kI celI sAdhvI avvala zrI bhAga gai thI, jisakI eka patrikA prakAzita huI, jisameM kharataroM ke sAdhu sAdhvIyoM kI vyabhicAra lIlA kA ThIka digdarzana karavAyA haiN| adhika jAnane kI abhilASA vAlA usa patrikA ko dekha kara nirNaya kareM / yahA~ to usa patrikA kA eka aMza mAtra batalAyA hai| Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 205 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ityAdi hajAroM doSoM ke pAtra hote hue bhI apane kalaMka ko pablika meM prasiddha karavAne kI preraNA sivAya ina kharatara jaise mUoM ke kauna karatA hai? ataeva kharataroM se merI salAha hai ki gaccha kadAgraha kI vajaha se thor3e bahuta kharatara jAnabUjha kara bhI tumhAre doSoM ko jahara ke pyAloM kI bhAti pI rahe haiN| para tuma dUsaroM kI cheDachADa kara apanI rahI sahI kaluSita ijjata ko nIlAma karavAne kI ceSTA na karo! isI meM tumhArA jIvana nirvAha hai| zeSa phira kabhI samaya milane para... ApakA antarabhedI, "eka anubhavI" 888888 do zabda 88888888888888 pyAre kharataroM ! Aja se 50 varSa pUrva Apake pUrvaja anya gacchavAloM se milajhUla kara calate the usa samaya anya gacchavAle Apake pUrvAcAryoM ke prati kaisI bhakti evaM kisa prakAra pUjA karate the? aura Aja ApakI kuTanIti ke kAraNa vahI loga Apase to kyA para Apake pUrvAcAryoM ke nAmase kisa prakAra dUra bhAga rahe haiN| isakA kAraNa kyA hai jarA soco| Apake antima AcArya tilokyasAgarajI ma. tathA zrImatI sAdhvI puNyazrIjIne anya gacchavAloM ke sAtha kisa prakAra prema rakhakara unako apanI ora AkarSita kiye the? jaba Aja Apa anya gacchavAloM ke sAtha dveSa rakha samAja kA saMgaThana tor3ane kI kozIza kara rahe haiM ? zAyada hI aisA koI sthAna baca sakA ho ki jahAM Apake upadeza kA amala karanevAle kharataroM kA astitva ho aura vahAM Apane rAgadveSa ke bIja na boyA ho| khaira ! itanA hone para bhI Apane apanA, apane gaccha kA aura apane pUrvAcAryoM kA mAna pratiSThA gaurava kahAM taka baDhAyA? kAraNa kharataragacchavAleM to Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Apake AcAryoM kI bhakti pUjA karate hI the aura Aja bhI kara rahe haiN| isameM to ApakI adhikatA haiM hI nhiiN| jaba anya gacchavAleM Apake pUrvajoM prati pUjyabhAva rakkha sevA pUjA karate the Aja unhIM ke mu~ha se Apa apane AcAryoM ke apamAna ke zabda suna rahe ho| isameM nimitta kAraNa to Apa hI haiM na? / yadi Apa apanA patita AcAra ko chIpAne ke liye hI zAnta samAja meM rAga dveSa phailA rahe ho to Apa kA yaha khayAla bilakula galata haiM kAraNa aba janatA aura vizeSa kharatara loga itane ajJAta nahIM rahe haiM ki Apa isa prakAra phUTa kusampa phailA kara apane patita AcAra kI rakSA kara sko| yaha bAta ApakI jAnakArI ke bahAra to nahIM hogA ki kaI loga kharatara hote hue bhI Apa logoM kA muMha dekhane meM bhI mahAn pApa samajhate haiN| mere khayAla se to Apa isa prakAra anyagacchIya AcAryoM kI vyartha niMdA kara apanA aura apane bhaktoM kA ahita hI kara rahe hai, yadi anya gacchavAloM ne ApakA bahiSkAra kara diyA to Apake caMda grAmoM meM mUThIbhara hI bhakta raha jaayeNge| kharataro ! aba bhI samaya hai, Apa apanI dveSa bhAvanA ko prema meM praNita kara do, saba gacchavAloM ke sAtha mila jhUlakara raho / pratyeka gaccha meM prabhAvika AcArya hue haiM, una sabake prati pUjyabhAva rkkhoN| tuma anyagacchIya AcAryoM ke liye pUjyabhAva rakhoMge to Apake AcAryoM prati anya gacchavAle bhI pUjyabhAva rkkheNge| ataeva mUrtipUjaka samAja meM prema, aikyatA aura saMgaThana baDhAoM, isameM saba ke sAtha sAtha zAsana kA hita rahA huA haiN| - lekhaka Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kharataroM ke havAi killA kI diivaaroN| (Adhunika kaI kharataroM ne apanI aura apane gaccha kI unnati kA eka nayA mArga nikAlA haiM, jisakA khAsa uddezya hai ki anya gacchIya AcArya cAhe ve kitane hI upakArI evaM prabhAvika kyoM na ho unakI niMdA kara galataphahamI phailA kara unake prati janatA kI arucI paidA karanA aura apane gaccha ke AcAryoM kI jhUThI jhUThI prazaMsA kara bhadrika logoM ko apanI ora jhUkAnA, parantu una logoM ko abhI yaha mAlUma nahIM haiM ki hama loga isa prakAra havAi killA kI dIvAreM banA rahe haiM, para isa aitihAsika yuga meM ve kahAM taka khar3I raha sakegI? Aja maiMne isa havAI killA kI dIvAroM kA digdarzana karavAne ke liye hI lekhanI hAtha meM lI haiN|) dIvAra nambara 1 kaI kharataragacchavAle kahate yA apanI kitAboM meM likhA karate haiM ki AcArya udyotanasUrine var3avRkSa ke nIce rAtri meM nakSatrabala ko jAna kara apane vardhamAnAdi 84 ziSyoM para chANa (sUkhA gobara) kA cUrNa DAla unheM AcArya banA diye| aura bAda meM una 84 AcAryoM ke alaga alaga 84 gaccha hue / ataH AcArya udyotanasUri 84 gacchoM ke guru hai| zAyada Apa kA yaha irAdA ho ki udyotanasUri kharatara hone se 84 gacchoM ke guru kharatara hai| samIkSA-isa kathana kI saccAI ke liye kevala kimvadantI ke atirikta koI bhI pramANa Aja paryanta kinhIM kharataragacchIya vidvAnoM ne nahIM diyA hai| aura isa kathana meM sarva prathama yaha zaGkA paidA hotI haiM ki ve 84 AcArya aura 84 gaccha kauna kauna the? kyoMki jaina zvetAmbara saMgha meM jina 84 gacchoM kA janapravAda calA AtA hai ve 84 gaccha kisI eka AcArya kA eka samaya meM nahIM bane haiN| para una 84 gacchoM kA samaya vikrama kI AThavIM zatAbdI se caudahavIM zatAbdI taka kA hai| aura una 84 gacchoM ke sthApaka AcArya bhI pRthak pRthak tathA 84 gaccha nikalane ke kAraNa bhI pRthak pRthak haiN| isa viSaya meM to hama Age calakara likheMge, para pahale AcArya udyotanasUri ke viSaya meM thor3A sA khulAsA kara lete hai ki AcArya udyotanasUri kaba hue aura ve kisa gaccha yA samudAya ke the? Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww candrakula ke sthApaka AcArya candrasUri bhagavAna mahAvIra ke 15veM paTTadhara the aura candrasUri ke 16 veM paTTadhara arthAt mahAvIra ke 31 veM paTTadhara AcArya yazobhadrasUri hue aura ina yazobhadrasUri ke candrakula meM do zAkhAe~ huI jaise ki : AcArya yazobhadrasUri pradyumnasUri vimalacaMdrasUri mAnadevasUri devasUri vimalacaMdrasUri nemicandrasUri udyotanasUri (vi. dazavIM zatAbdI | udyotanasUri (vi. dazavIM zatAbdI) "isa zAkhA meM Age cala kara | 'isa zAkhA meM Age cala kara 44 veM paTTadhara jagaccandrasUri se | 44 veM paTTadhara jinadattasUri se candrakula kA nAma tapAgaccha huA" | candrakula kA kharatara nAma huA' uparyukta vaMzAvali se pAyA jAtA hai ki usa samaya udyotanasUri nAma ke do AcArya hue hoNge| eka pradyumnasUri kI zAkhA meM vimalacaMdra ke ziSya aura sarvadeva ke guru / dUsare-vimalacaMdra zAkhA meM nemicandra ke ziSya aura vardhamAna ke guru / yahI kAraNa haiM ki tapAgaccha kI paTTAvalI meM likhA hai ki udyotanasUrine vaDavRkSa ke nIce sarvadevAdi ATha AcAryoM ko sUripada dene se vanavAsI gaccha kA nAma var3agaccha huaa| aura kharataragaccha kI paTTAvalI meM likhA hai ki vardhamAnAdi 84 ziSyoM ko udyotanasUri ne AcAryapada dene se vaDagaccha nAma huaa| aMcalagaccha kI zatapadI meM ina se bhinna kucha aura hI likhA hai| vahAM likhate haiM ki kevala eka sarvadevasUri ko hI var3avRkSa ke nIce AcArya banAne se vanavAsI gaccha kA nAma var3agaccha huA 1. tapAgaccha kI paTTAvali meM candrasUri ko 15 vA~ paTTadhara likhA hai taba kharatara gaccha kI kaI paTTAvaliyoM meM candrasUri ko 18 veM paTTadhara likhA hai| isakA kAraNa yaha hai ki kharatara paTTAvalIkAra eka to mahAvIra ko prathama paTTadhara ginate haiN| dUsarA AcArya yazobhadra ke saMbhUtivijaya aura bhadrabAhu do ziSya hue| donoM ko kramazaH 7-8 vA paTTa ginA hai| tIsarA AryasthUlabhadra ke mahAgiri aura suhastI ina donoM ziSyoM ko bhI kramazaH do paTTadhara gina lene se candrasUri 18 veM paTTadhara haiN| isameM koI virodha to nahIM AtA hai| kevala ginatI kI saMkhyA meM hI nyanAdhikatA hai| Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 209 ~ ~ ~ ~ ~ ~ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww hai| khaira ! kucha bhI ho hameM to yahAM udyotanasUri dvArA 84 AcAryoM se 84 gaccha hue unakA hI nirNaya karanA hai| yadi koI vyakti idharaudhara ke nAma likha kara caurAsI gaccha aura AcAryoM kI saMkhyA pUrNa kara bhI de to isa bIsavIM zatAbdI meM kevala nAma se hI kAma calane kA nahIM hai, para una nAmoM ke sAtha unakI pramANikatA ke liye bhI kucha likhanA Avazyaka hogA, jaise ki :- una 84 AcAryoMne apane jIvana meM kyA kyA kAma kie ? kina kina AcAryoMne kyA kyA graMtha banAye? kisane kitane mandiroM kI pratiSThA karavAI Adi aadi| isa prakAra una AcArya aura gacchoM kA satyatva dikhAne ke liye kucha aitihAsika pramANoM kI bhI AvazyakatA hai| AzA hai, hamAre kharataragacchIya vidvAna apane lekha kI satyatA ke lie aise pramANa janatA ke sAmane jarura rakheMge ki jisa se una para vizvAsa kara udyotanasUri ko 84 gacchoM kA sthApaka guru mAnane ko vaha taiyAra ho jaaye| yadi kharataroM ke pAsa aisA koI pramANa nahIM hai to phira yaha kahanA ki udyotanasUri ne 84 ziSyoM kA AcArya pada diyA aura una AcAryoM se 84 gaccha hue yaha kevala araNyarodanavat vyathA kA pralApa hI samajhanA cAhiye / dIvAra nambara 2 kaI kharataragacchavAle yaha bhI kahate haiM ki vi. saM. 1080 meM pATaNa ke rAjA durlabha kI rAjasabhA meM AcArya jinezvarasUri aura caityavAsiyoM ke Apasa meM zAstrArtha huaa| jisa meM jinezvarasUri ko kharA rahane se rAjA durlabhane kharatara biruda diyA aura caityavAsiyoM kI hAra hone se unako kavalA khaa| ityaadi| samIkSA :- isa lekha kI prAmANikatA ke liye na to koI pramANa diyA hai aura na kisI prAcIna grantha meM isa bAta kI gaMdha taka bhI milatI hai| kharataroM kI yaha eka Adata par3a gaI hai ki ve apane dila meM jo kucha AtA hai use aDaMgabaDaMga likha mArate haiM, jaise ki kharataragacchIya yati rAmalAlajI apanI "mahAjanavaMza muktAvalI' nAmaka pustaka ke pRSTha 168 para ukta zAstrArtha upakeza gacchAcAryoM ke sAtha honA likhate haiM aura kharataragacchIya muni magnasAgarajIne apanI 'jainajAti nirNaya samIkSA" nAmaka pustaka ke pRSTha 94 meM eka paTTAvali kA AdhAra lekara ke likhA hai ki : "39 tatpaTTe yazobhadrasUri laghu gurubhAI zrInemicandrasUri ehavai DokarA A. guruzrI udyotanasUrinI AjJA lai zrIaMjhahArI nagara thakI vihAra karatAM zrIgurjarai aNahalapATaNi AvI vardhamAnasUri svarge huA, tehanA ziSya zrIjinezvarasUri pATaNirAja Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 zrIdurlabhanI sabhAI kUrcapurAgacchIya caityavAsI sAthI kAsyapAtranI carcA kIdhI, tyAM zrIdazavaikAlikanI carcA gAthA kahIne caityavAsIne jItyA tivAraiM rAjA zrIdurlabha kahai "ai AcArya zAstrAnusAre kharaM bolyA." te thakI vi. saM. 1080 varSe zrI jinezvarasUri kharatara biruda liidho| tehanA ziSya jinacaMdra-laghu gurubhAI abhayadeva sUri huaa| tatpATe zrIjinavallabhasUri huaa| tiNe citrakUTa parvatI AvI zrImahAvIra nao chaTo kalyANaka prarupyo ityaadi|" uparyukta lekha kA sArAMza nimna likhita haiM : 1. vardhamAnasUri kA svargavAsa pATaNa meM huaa| bAda jinezvarasUrine caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kiyaa| 2. zAstrArtha jinezvarasUri aura kUrcapurAgacchIya caityavAsiyoM ke Apasa meM huA thaa| 3. rAjA durlabhane kahA thA "e AcArya zAstrA'nusAra kharaM bolyA" isa zabda ko hI jinezvarasUrine kharatara biruda mAna liyaa| 4. zAstrArtha kA viSaya thA kAMsya (kAMsI) pAtra kaa| 5. jinavallabhasUrine cittaur3a ke kile meM bhagavAna mahAvIra kA chaTThA kalyANaka kI prarupaNA kii| samIkSA :(vidvAnoM ko ina kharataroM ke pramANa para jarA dhyAna denA cAhiye) (1) pATaNa ke itihAsa se yaha nizcaya ho cukA hai ki pATaNa meM durlabha rAjA kA rAja vi. saM. 1078 taka thaa| arthAt 1078 meM durlabha rAjA kA dehAnta ho cukA thaa| taba vardhamAnasUrine vi. saM. 1088 meM AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAi thii| bAda ve kisa samaya paralokavAsI hue aura unake bAda kaba jinezvarasUri ne caityavAsiyoM ke sAtha zAstrArtha kiyA hogA? kyoMki vardhamAnasUrine jaba AbU ke mandiroM kI pratiSThA karavAI thI taba to durlabha rAjA kA dehAnta hue ko daza varSa ho cuke the, to kyA zAstrArtha ke samaya phira durlabha rAjA bhUta hoke daza varSoM se vApisa AyA thA? jo ki unake adhinAyakatva meM jinezvarasUrine zAstrArtha kara kharatara biruda prApta kiyaa| jarA isa bAta ko pahale socanA caahiye| ___ (2) zAstrArtha kUrcapurA gacchavAloM ke sAtha huA taba yati rAmalAlajI Adi kharataroM kA yaha kahanA to bilakula mithyA hI hai na? ki kharA rahA so kharatarA aura hArA so kavalA / kAraNa kUrcapurAgaccha ko koI kavalA nahIM kahate haiN| kavalA to upakezagacchavAloM ko hI kahate haiN| zAstrArtha batAnA kUrcapurAgaccha ke sAtha aura Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 211 hAra batalAnI upakezagacchavAloM kii| aisA anUThA nyAya kharataroM ke alAvA kisa kA ho sakatA hai? zAyada ! yati rAmalAlajI Adi ko koI dUsarA darda to nahIM hai kyoMki bIkAnera meM upakezagacchavAloM ke adhikAra meM 14 gavAr3a (muhalle) haiM taba kharataroM ke 11 gavAr3a haiM aura ina donoM ke Apasa meM kasAkasI calatI hI rahatI hai| saMbhava hai isI kAraNa kharatara yatiyoMne yaha yukti gar3ha nikAlI ho ki kharatara kA artha kharA aura kavaloM kA artha hArA huA, para usa samaya yatiyoM ko yaha bhAna nahIM rahA ki Age cala kara muni magnasAgara jaise kharatara sAdhu hI hamArI isa kalpita yukti ko ThukarA deNge| jaisA ki hama pahale likha Ae haiN| (3) yadi hama muni magnasAgarajI kA kahanA kucha dera ke liye mAna bhI leM to rAjA durlabhane to itanA hI kahA ki - "ai AcArya zAstrAnusAra kharaM bolyA.' basa, isa zabda para hI jinezvarasUrine kharatara biruda mAna liyA? yadi hAM, taba to isa biruda kI kyA kImata ho sakatI hai aura rAjA durlabhane to kisI ko kavalA kahA hI nahIM phira kharatara yaha kavalA zabda kahAM se lAyA? (4) rAjA durlabha svayaM bar3A bhArI vidvAn thaa| usa kI sabhA meM acche acche vidvAn upasthita rahate the| jinezvarasUri bhI vidvAna hI hoNge| phira kAMsIpAtra kA aisA kauna sA tAttvika viSaya thA? jisakA ki nirNaya rAjasabhA meM karavAne ko zAstrArtha karanA par3A / caityavAsIyoM kA samaya vikrama kI pahalI-dUsarI zatAbdI se terahavIM zatAbdI kA hai| kyA itane dIrghakAlIka arse meM kisI caityavAsIne sAdhu ke lie kAMsIpAtra rakhane kA kahA haiM ? jo ki jinezvarasUri ko eka sAdhAraNa bAta ke lie itanA bar3A bhArI zAstrArtha karanA par3A? isa se mAlUma hotA hai ki yA to jinezvarasUri koI sAdhAraNa vyakti hoMge yA kharataroMne yaha koI kalpita DhAMcA hI taiyAra kiyA haiN| (5) jinavallabhasUrine-cittaur3a ke kile para mahAvIra ke cha kalyANaka kI prarupaNA kI, yahI kAraNa haiM ki caityavAsiyoMne jinavallabhasUri ko utsUtra prarupaka nihnava ghoSita kara diyA aura yaha bAta upara ke lekha se siddha bhI hotI haiN| __ vAstava meM na to durlabharAjAne kharatara biruda diyA aura na kharataroM ke pAsa isa viSaya kA koI prabala pramANa hI haiN| AcArya jinadattasUri kI prakRti kharatara hone ke kAraNa loga unako kharatara kharatara kahA karate the| pahale to yaha zabda apamAna ke rupa meM samajhA jAtA thA para kAlAntara meM yaha gaccha ke rupa meM pariNata ho gyaa| yadi aisA na hotA to jinezvarasUri, buddhisAgarasUri, dhanezvarasUri, jinacandrasUri, Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhayadevasUri aura jinavallabhasUri Adi jo AcArya hue aura jinhoMne aneka granthoM kI racanA bhI kI, para kisI sthAna para unhoMne kharatara zabda nahIM likhaa| kyA zAstrArtha ke vijayopalakSya meM milA huA biruda itane dina taka gupta raha sakatA hai? kyA kisI ko bhI yaha kharatara zabda yAda nahIM AyA? itanA hI kyoM balki AcArya abhayadevasUri aura jinadattasUri ke guru jinavallabhasUrine apane Apako hI nahIM kintu vardhamAnasUri aura jinezvarasUri taka ko apane graMthoM meM candrakulIya likhA hai| kharataragacchIya kaI logoMne kharatara zabda ko prAcIna siddha karane ke lie vikrama kI bArahavIM zatAbdI ke kaI pramANa DhU~Dha nikAle haiM jo ki jinadattasUri ke sAtha saMbaMdha rakhanevAle haiN| kintu sAMpratika itihAsa-saMzodhaka loga to jinezvarasUri ke samaya ke pramANa cAhate haiM para kharataroM ke pAsa inakA sarvathA abhAva hI hai| kharatara loga jina pramANoM ko dekha phUle nahIM samAte haiM ve pramANa jinezvarasUri ko kharatara banAne meM tanika bhI sahAyatA nahIM dete haiM, ataH kharataroM kA kartavya hai ki ve yA to apanI isa bhUla ko sudhAra leM ki vi. saM. 1080 meM jisa zAstrArtha kA ullekha hama aura hamAre pUrvajoMne kiyA hai vaha galata hai yA isa viSaya ke vizvasanIya pramANa upasthita kareM / maiM isa viSaya meM yahAM adhika likhanA isa kAraNa ThIka nahIM samajhatA hUM ki maiMne "kharataragacchotpatti" nAmaka eka svataMtra pustaka isa viSaya kI prakAzita karavA dI hai| usameM akATya aitihAsika aura khAsa kharataroM ke granthoM ke hI pramANoM se yaha siddha kara diyA hai ki kharatara zabda jinezvarasUri se nahIM para jinadattasUri kI prakRti se hI paidA huA hai aura yaha prAraMbha meM apamAnasUcaka hone ke kAraNa kharataroMne use kaI varSoM taka nahIM apnaayaa| isakI sAbUtI ke liye maiMne kharatarAcAryoM ke kaI zilAlekha bhI diye haiM aura batAyA haiM ki kharatara zabda Amataura para jinakuzalasUri ke samaya meM hI kAma meM liyA gayA hai| yadi kisI bhAI ko isa bAta kA nirNaya karanA ho to kharataragacchotpatti nAmaka pustaka ko maMgavAkara par3hanA caahie| dIvAra nambara 3 kaI loga AcArya jinadattasUri ko yugapradhAna kahA karate haiM to kyA AcArya jinadattasUri yugapradhAna the? | samIkSA-yugapradhAnoM kI nAmAvalI meM jinadattasUri kA nAma nahIM hai, para gaccharAga ke kAraNa kaI loga apane apane AcAryoM ko yugapradhAna likha dete haiN| isa samaya yugapradhAna do koTi ke samajhe jAte haiM : 1. nAma yugapradhAna aura 2. guNa yugapradhAna, yadi jinadattasUri nAma yugapradhAna Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 213 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwar ho to isameM vivAda ko sthAna nahIM milatA haiM aura unakI kImata bhI kRpAcandrasUri Adi se adhika nahIM ho sakatI haiN| dUsarA guNa yugapradhAna ke liye yugapradhAna ke guNa honA cAhie ve jinadattasUri meM nahIM the, kyoMki (1) yugapradhAna utsUtra kI prarupaNA nahIM karate haiM kintu jinadattasUrine pATaNa nagara meM yaha prarupaNA kI thI ki strI jinapUjA nahIM kara ske| isa se jinadattasUri ko arddha DhUMDhiyA kahA jA sakatA haiM, kyoMki DhUMDhiyoMne puruSa aura striyeM donoM ko jinapUjA kA niSedha kiyA haiM aura jinadattasUrine eka striyoM ko hI prabhupUjA kA niSedha kiyaa| kintu zAstroM meM vidhAna hai ki draupadI, mRgAvatI, jayanti, prabhAvatI, celanA Adi striyoMne prabhupUjA kI haiM aura isa zAstrAjJA ko jinadattasUri ke guru taka bhI mAnate Ae the| kevala jinadattasUrine hI "strI jinapUjA na kare" aisA kaha kara jinAjJA kA bhaMga kiyaa| arthAt utsUtra kI prarupaNA kii| kyA aise jinAjJAbhaJjaka ko hI yugapradhAna kahate haiM ? (2) yugapradhAna utsUtra prarupakoM kA pakSa nahIM karate haiM taba jinadattasUrine cha kalyANaka prarupaka jinavallabhasUri kA pakSa kara khudane bhI bhagavAn mahAvIra ke cha: kalyANaka kI prarupaNA kara kaI bhadrika jaina logoM ko sanmArga se patita bnaayaa| kyA aise utsUtra prarupaka bhI yugapradhAna ho sakate haiM ? (3) yugapradhAna kisI ko zApa nahIM dete haiM taba jinadattasUrine pATaNa ke aMbaDa zrAvaka ko zApa diyA ki jA ! tUM nirdhana evaM duHkhI hogaa| (dekho dAdAjI kI pUjA meM) (4) yugapradhAna kI AjJA sakala saMgha zirodhArya karate haiM taba canda vyaktiyoM ke sivAya jaina saMgha jinadattasUri ko utsUtraprarupaka mAnate the| (5) yugapradhAna AcAryapada ke liye jhagar3A nahIM karate hai kintu jinavallabhasUri kA dehAnta ke bAda jinadattasUri aura jinazekharasUrine AcArya padavI ke lie jhagar3A kiyaa| jinadattasUri kahate the ki maiM AcArya hoU~gA aura jinazekharasUri kahate the ki maiM AcArya bnuuNgaa| Akhira donoM AcArya bana ge| kyA yugapradhAna aise hI hote haiM ? sakala saMgha to dUra rahA para eka guru kI saMtAna meM bhI itanA jhagar3A hove aura aise jhagar3AluoM ko yugapradhAna kahanA kyA hamAre kharataroM kA antarAtmA svIkAra kara legA? (6) yadi "mahAjanavaMza muktAvalI" pustaka ke kathana ko kharatara loga satya mAnate ho to jinadattasUrine kaI sthAna para gRhasthoM ke karane yogya kArya kiye hai| kyA jaina zAsana meM aise vyaktiyoM ko yugapradhAna mAnA jA sakatA hai? Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 (7) aMcalagacchIya AcArya merutuMgasUrine apane zatapadI graMtha ke 149 pRSTha para jinadattasUri kI navIna AcaraNA ke bAre meM paccIsa bAteM vistAra se likhI haiN| para maiM unase katipaya bAteM pAThakoM kI jAnakArI ke lie yahAM uddhRta kara detA huN| ve likhate haiM ki jinadattasUri 1. zrAvikAne pUjA no niSadha karyo / 2. lavaNa (nimaka) jala, agni meM nokhavU ttheraavyo| 3. derAsara meM juvAna vezyA nahIM nacAvI kintu je nAnI ke vRddha vezyA hoya te nacAvavI evI dezanA krii| 4. gotradevI tathA kSetrapAlAdikanI pUjAthI samyaktva bhAge nahIM ema TherAvyu / 5. ame ja yugapradhAna chIe ema manAvA mAMDyuM / 6. valI evI dezanA karavA mAMDI ke eka sAdhAraNa khAtAnuM bAjoTha (peTI) rAkhag, tene AcAryano hukama lai ughADavU / temAMnA paisAmAMthI AcAryAdikanA agnisaMskAra sthAne stUpAdika karAvavI tathA jyAM yAtrA ane ujaNIo krvii| 7. AcAryonI mUrtiyoM kraavvii| 8. cakrezvarInI stuti meM jinadattasUri e kAM che ke vidhi 'mArganA zatruoMnA galA kApanAra cakrezvarI mokSArthI jananA vighna nivaaro| 9. zrAvakane tIna vAra sAmAyika uccarAvavAnI prarupaNA karavA maaNddii| 10. ajameramA pArzvanAthanA derAmAM tathA posahazAlAmAM sarasvatInI pratimA thapAvI / eja deharAmAM jemane mAMsa paNa car3he che evI zItalA vagerA deviyoM thpaavii| 11. airAvaNa samArur3ha ityAdi balI uDAvI dikpAloMnI pUjA karavAnA zloko tathA "sadvedyAM bhadrapIThe" ityAdi kAvyoM caityavAsI vAdivaitAla zAntisUrinA karela hovAthI suvihito e niSedha karyA chatAM jinadattasUrie claavyaa| inake alAvA aura bhI kaI bAtoM ko raddo badala kara svacchandatA pUrvaka AcaraNa pracalita kara ddaalii| kyA aise bhI yugapradhAna ho sakate hai? isa viSaya meM maiM aba adhika likhanA ThIka nahIM samajhatA huuN| kAraNa eka to grantha bar3ha jAne kA bhaya hai, dUsarA kharataroM meM satya svIkAra karane kI buddhi nahIM hai| ve to ulTA lekhaka upara ekadama TUTa par3ate haiN| khaira ! phira bhI maiM to unakA upakAra hI samajhatA hUM ki unhoMne mujhe isa lekha ke likhane kI preraNA kI aura vizvAsa hai Age bhI isa prakAra karate raheMge tAki mujhe prAcIna grantha dekhane kA avasara 1. jinavallabhasUrine apanA vidhimArga mata alaga sthApita kiyaa| Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 215 milatA rheN| kharataroM kA yaha sarva prathama kartavya hai ki ve ho-hA kA hullaDa na macA kara jinadattasUri ko guNayugapradhAna honA siddha karane ke lie aise aise pramANa DhUMDha nikAleM ki jina para sarva sAdhAraNa vizvAsa kara ske| dIvAra naM. 4 kaI loga yaha bhI kaha uThate hai ki jinadattasUrine apane jIvana meM 1,25,000 naye jaina banAe the| samIkSA :- jainAcAryoMne lAkhoM nahIM para karor3oM ajainoM ko jaina dharma ke upAsaka banAye jisake kaI pramANa milate haiN| para jinadattasUrine kisI ekAdo ajaina ko bhI jaina banAyA ho isakA eka bhI pramANa nahIM milatA hai| hAM jinavallabhasUrine cittaur3a ke kile meM rahakara bhagavAn mahAvIra ke pAMca kalyANaka ke badale cha: kalyANaka kI nayI prarupaNA kI tathA jinadattasUrine pATaNa meM strI jinapUjA kA niSedha kiyA isa kAraNa jainasaMghane isakA bahiSkAra kara diyA thaa| idhara inake gurubhAI jinazekharasUri ke pakSakAra bhI jinadattasUri se khilApha ho gae the| isa hAlata meM jinadattasUrine idhara udhara ghUmakara bhadrika jainoM ko mahAvIra ke pAMca kalyANaka ke badale cha: kalyANaka manavA kara tathA striyoM ko prabhupUjA chur3Akara bAraha karor3a jainoM meM se savA lAkha bhadrika jainoM ko pUrva mAnyatA se patita banAkara apane pakSa meM kara bhI liyA ho to isameM dAdAjIne kyA bahAdurI kI ? kyoMki usa samaya jainiyoM kI saMkhyA koI bAraha karor3a kI thI aura usameM se yaMtra maMtra taMtra Adi kara savA lAkha manuSyoM ko patita banAnA koI Azcarya kI bAta nahIM hai jisa se ki kharatare aba phUle hI nahIM samAte haiN| yadi kharatara isameM hI apanA gaurava samajhate haiM, to isase bhI adhika gaurava DhUMDhiyA terahapaMthiyoM ke lie bhI samajhanA caahiye| kyoMki dAdAjIne to 12 karor3a meM se savA lAkha logoM ko apane pakSa meM kiyA, para DhUMDhiyA terahapanthiyoMne to lAkhoM manuSyoM se do tIna lAkha logoM ko pUrva mAnyatA se patita banA kara apane upAsaka banA lie| kahiye ! aba vizeSatA kisa kI rahI? DhUMDhiyoM ke sAmane tumhAre dAdAjI ke savA lAkha ziSya kisa ginati meM gine jA sakate haiM? ___astu ! Adhunika jinadattasUri ke bhaktoMne jinadattasUri kA eka jIvana likhA hai| usameM jina jAtiyoM kA ullekha kiyA hai unameM se eka do jAtiyoM ke 1. 'hama corar3iyA kharatara nahIM hai' nAmaka kitAba dekho. Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 udAharaNa maiM yahAM de detA hUM ki jina jAtiyoM ko jinadattasUri se pratibodhita likhI haiN| ve jAtiyeM itanI prAcIna haiM ki usa samaya ve dAdAjI to kyA para ina dAdAjI kI sAtavIM pIDhI kA bhI patA nahIM thaa| arthAt ve jAtie~ dAdAjI ke janma ke 1500 varSoM pUrva bhI maujUda thii| jaisA ki kharataroMne corar3iyA jAti ke liye likhA hai ki (1) caMdarI ke rAjA kharahattha ko jinadattasUrine pratibodha kara jaina banAyA aura cauroM ke sAtha bhir3ane se usakI jAti corar3iyA huI ityAdi likhA hai| aba dekhanA yaha hai ki coraDiyA jAti zuru se svataMtra jAti hai yA kisI prAcIna gotra kI zAkhA haiM ? yadi kisI prAcIna gotra kI zAkhA hai to yaha mAnanA par3egA ki pahale gotra huA aura bAda meM usakI zAkhA huii| isake lie yoM to hamAre pAse isa viSaya ke bahuta pramANa haiM, jo coraDiyA, bAphanA, saMcetI, rAMkA aura bottharoM kI kitAba meM vistAra se likhuugaa| para yahAM kevala do zilAlekha aura eka sarakArI paravAnA kI nakala de detA hU~ jo ki nimna likhita haiM : ___ "saM. 1524 varSe mArgazIrSa suda 10 zukre upakezajJAtau AdityanAga gotre sA. guNadhara putra sA. DAlaNa bhA. karpurI putra sa. kSetrapAla bhA. jiNadebAI putra sA. sohilana bhAtR pAsadatta devadatta bhA. nAmayuttena puNyArtha zrI candraprabha caturviMzati paTTa kAritaH pratiSThA zrI upakezagacche kukudAcArya santAne zrI kakkasUriH zrIbhadranagare" bAbU pUrNacaMdrajI nAhara saM. zi. pra., pRSTha 13, lekhAMka 50 "saM. 1562 va. vai. su. 10 khau upakezajJAtau zrIAdityanAga gotre corar3iyA zAkhAyAM sA. DAlaNa putra ratnapAlena sa. zrIpata va. dhaghumalayutena mAtR pitR zre. zrIsaMbhavanAtha biM. kA. pra. upakezagacche kakudAcArya (saM.) zrIdevaguptasUribhiH" / bAbU pUrNa. saM. zi. pra., pRSTha 117, lekhAMka 497 Upara diye hue zilAlekhoM meM pahale zilAlekha meM AdityanAga gotra hai aura dUsare meM AdityanAga gotra kI zAkhA coraDiyA likhI hai isase spaSTa siddha hotA hai ki corar3iyA jAti kA mUla gotra AdityanAga hai aura usake sthApaka AcArya ratnaprabhasUri hai| golecchA, pArakha, gadaiyA, sAvasukhA, nAbariyA, bucA vagairaha 84 jAtie~ usa AdityanAga gotra kI zAkhae~ haiN| kharataragacchIya yati rAmalAlajIne apanI "mahAjanavaMza muktAvalI" nAmaka pustaka ke pRSTha 10 para AcArya ratnaprabhasUri dvArA sthApita 'aThAraha gotra meM 1. kharatara yati rAmalAlajIne apanI "mahAjanavaMza muktAvalI" kitAba ke pRSTha 10 para AcArya ratnaprabhasUri dvArA sthApita mahAjanavaMza ke aThAraha gautroM ke nAma isa prakAra Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 217 "aiccaNAgA" arthAt AdityanAga gotra likhA hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki jinadattasUri kA jIvana likhanevAle Adhunika logoMne yaha kyoM likha mArA ki jinadattasUrine coraDiyA jAti banAI ? jahAM corar3iyoM ke ghara haiM vahAM ve sabake saba Aja paryanta upakezagaccha ke zrAvaka aura upakezagaccha ke upAzraya meM baiThanevAle haiM aura upakezagaccha ke mahAtmA hI inakI vaMzAvaliyA~ likhate haiN| dUsarA AcArya jinadattasUri kA jIvana gaNadhara sArddhazataka kI bRhad vRtti meM likhA hai parantu usameM isa bAta kI gandha taka bhI nahIM hai ki jinadattasUrine corar3iyA jAti evaM savA lAkha naye jaina banAye the| saMbhava hai kai grAmoM meM kharataragaccha ke AcAryoMne bhramaNa kiyA hogA aura gulecchA, pArakha, sAvasukhA Adi jo corar3iyoM kI zAkhA haiM unhoMne adhika paricaya ke kAraNa kharataragaccha kI kriyA kara lI hogii| isase unako dekha kara Adhunika yatiyoMne yaha DhA~cA khar3A kara diyA hogaa| parantu coraDiyA kisI bhI sthAna para kharataroM kI kriyA nahIM karate haiN| hAM gulecchA, pArakha vagairaha corar3iyoM kI zAkhA hone para bhI kaI sthAnoM meM kharataroM kI kriyA karate hoM aura unheM kharatara banAne ke lie "corar3iyoM ko jinadattasUrine pratibodha diyA" aisA likha denA par3A hai| jo "mAna yA na mAna maiM terA mehamAna' vAlI ukti ko sarvAMza meM caritArtha kara batalAI haiN| para kalpita bAta Akhira kahA~ taka cala sakatI hai? isa coraDiyA jAti ke lie eka samaya adAlatI mAmalA bhI calA thA aura adAlatane maya sAbUtI ke phaisalA bhI de diyA thaa| itanA hI kyoM para jodhapura darabAra se isa viSaya kA paravAnA bhI kara diyA thaa| jisakI nakala meM yahAM uddhRta kara denA samucita samajhatA -: nakala :zrInAthajI mohara chApa zrIjalaMdharanAthajI saMghavIjI zrI phaterAjajI likhAvatoM gar3ha jodhapura, jAlora, mer3atA, nAgora, sojata, jaitAraNa, bIlAr3A, pAlI, gor3avAr3a, sIvAnA, phalodI, Dir3avAnA, parvatasara, likhe haiM :__ "tAter3a, bAphanA, karNATa, balaharA, moraka, kulahaTa, virahaTa, zrI (zrImAla, zreSThi, sahacetI (saMcetI), aicaNAgA (AdityanAga) bhuri, bhAdra, ciMcaTa, kumaTa, DiDu, kanojiyA, laghuzreSThi." inameM jo aicaNAga (AdityanAga) mUla gotra hai| corar3iyA usakI zAkhA hai jo upara ke zilAlekha meM batalAi gaI hai| Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 ~ ~ vagairaha paraganoM meM osavAla aThAraha khoparI dizA tathA thAre TheThu guru kavalAgaccharA bhaTTAraka siddhasUrijI hai jiNoMne tathA iNAMrA celA huve jiNAMne guru karIne mAnajo ne jiko nahIM mAnasI tIko darabAra meM ru. 101 kapurarA dezIne paraganA meM sikAdara husI tIko upara krsii| iNoMrA AgalA paravANAM khAsa iNoMkane hAjira haiN| (1) mahArAjAjI zrI ajitasiMhajIrI silAmatIro khAsa paravANo saM. 1757 rA Asoja suda 14 ro| (2) mahArAja zrI abhayasiMhajIrI khAsa silAmatIro khAsa paravANo saM. 1781 rA jeTha suda 6 ro| (3) mahArAja bar3A mahArAja zrI vijayasiMhajIrI silAmatIro khAsa paravANo saM. 1835 rA ASADha vada 3 ro| (4) iNa mujaba AgalA paravANA zrI hajura meM mAluma huA tare phera zrI hajurare khAsa dastakhatoro paravANo saM. 1877 rA vaizAkha vada 7 ro huo hai tiNa mujaba rhsii| vigata khAMpa aThArerI-tAter3a, bAphaNA, vedamuhatA, coraDiyA, karaNAvaTa, saMcetI, samadar3iyA, gadaiyA, luNAvata, kumbhaTa, bhaTevarA, chAjer3a, varahaTa, zrIzrImAla, laghuzreSThI, morakha-pokaraNA, rAMkA, DiDU itarI khApAMvAlA sArA bhaTTAraka siddhasUri aura iNoMrA celA huve jiNAMne guru karane mAnajo ane gaccharI lAga huve tikA iNAMne diijo| abAra iNoMrene luMkorA jAtiyoMre coraDiyoMrI khAMparo asaraco par3iyo, jada adAlata meM nyAya huvone jodhapura, nAgora, mer3atA, pIpAr3arA corar3iyoMrI khabara maMgAI tare uNoMne likhAyo ke mAre TheThu guru kavalAgaccharA hai tiNA mAphika darabArasu niradhAra kara paravANo kara diyo haiM so iNa mujaba rahasI zrI hajUraro hukama hai| saM. 1878 poSa vada 14 / isa paravAnA ke pIche likhA haiM (nakala hajUrare daphtara meM lIdhI che) ina pAMca paravAnoM se yaha siddha hotA hai ki aThArA gotravAle kavalA (upakeza) gaccha ke upAsaka haiN| yadyapi isa paravAnA meM 18 gotroM ke andara se tIna gotra kulahaTa ciMcaTa (desarar3A), kanojiyA isa meM nahIM Aye haiN| unake badale gadaiyA, jo corar3iyoM kI zAkhA hai, lunAvata aura chAjer3a jo upakeza gacchAcAryoMne bAda meM pratibodha de donoM jAtiyAM banAI haiM inake nAma darja kara 18 kI saMkhyA pUrI kI hai| tathApi maiM yahAM kevala corar3iyA jAti ke liye hI likha rahA huuN| zeSa jAtiyoM ke liye dekho "jainajAti nirNaya" nAmaka merI likhI huI pustk| Upara ke zilAlekhoM se aura jodhapura darabAra ke pAMca paravAnoM se DaMke kI Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 219 coTa siddha hai ki corar3iyA jAti jinadattasUrine nahIM banAI, para jinadattasUri ke pUrva 1500 varSoM ke AcArya ratnaprabhasUrine " mahAjana saMgha" banAyA thA usake antargata AdityanAga gotra kI eka zAkhA corar3iyA hai| jaba corar3iyA jAti upakezagaccha kI upAsaka hai taba corar3iyoM se nikalI huI gulecchA, gadaiyA, pArakha, sAvasukhA, bucA, nAbariyA Adi 84 jAtieM bhI upakezagacchAcArya pratibodhita upakezagacchopAsaka hI haiM / yadi kisI sthAna para koI jAti adhika paricaya ke kAraNa kisI anya gaccha kI kriyA karane laga jAya to bhI unakA gaccha to vahI rahegA jo pUrva meM thA / yadi aisA na ho to pUrvAcArya pratibodhita kaI jAtiyoM ke loga DhUMDhiyA, terahapanthiyoM ke upAsaka bana unakI kriyA karate haiM, para isa se yaha kabhI nahIM samajhA jA sakatA ki una jAtiyoM ke pratibodhaka DhUMDhakAcArya haiM / isI bhAMti kharataroM ke lie bhI samajha lenA caahiye| isa viSaya meM yadi vizeSa jAnanA ho to merI likhI "jainajAtiyoM ke gacchoM kA itihAsa" nAmaka pustaka par3ha kara nirNaya kara lenA cAhiye / jinadattasUri ke banAye hue savA lAkha jainoM meM eka bAphanA jAti kA bhI nAma likhA hai parantu vaha bhI jinadattasUri ke 1500 varSa pUrva AcArya ratnaprabhasUri dvArA banAI gaI thI aura bAphano kA mUla gotra bappanAga hai / vikrama kI solahavIM zatAbdI taka bAphanoM kA mUla gotra bappanAga hI prasiddha thA, itanA hI kyoM para zilAlekhoM meM bhI ukta nAma hI likhA jAtA thA / udAharaNArtha eka zilAlekha kI pratilipI yaha hai "saM. 1386 varSe jyeSTha va. 5 some zrIupakezagacche bappanAga gotre golha bhAryA guNAde putra mokhaTena mAtRpitRzreyase sumatinAthabimbaM kAritaM pra. zrIkakudAcArya saM. zrI kakkasUribhiH / bAbU pUrNacaMdrajI saM. zi. tR., pRSTha 64, lekhAMka 2253 isa lekha se yaha pAyA jAtA hai ki bAphanoM kA mUla gotra bappanAga hai aura inake pratibodhaka jinadattasUri ke 1500 varSoM pahale hue AcArya zrI ratnaprabhasUri haiM / isa zilAlekha meM 1386 ke varSa meM "upakezagacche bappanAgagotre " aisA likhA huA hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki aisI aisI mithyA bAteM likha kharatare apane AcAryoM kI khoTI mahimA kyoM karate haiM ? yadi kharataroM ke pAsa koI prAmANika pramANa ho to janatA ke sAmane rakkheM anyathA aisI mAyAvI bAtoM se na to AcAryoM kI koI tArIpha hotI hai aura na gaccha kA gaurava bar3hatA hai balki ulTI ha~sI hotI hai| jaba bAphanA upakezagaccha pratibodhita upakezagacchopAsaka zrAvaka haiM taba Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 ~ ~ ~ ~ hamare.comwwwwww bAphanoM se nikalI huI nAhaTA, jAMgar3A, vaitAlAdi 52 jAtie~ bhI upakezagaccha ke hI zrAvaka haiN| phira jinadattasUri ke Upara yaha bojha kyoM lAdA jAtA hai? yadi kabhI jinadattasUri Akara kharataroM ko pUche ki maiMne kaba bAphanA jAti banAI thI? to kharataroM ke pAsa kyA koI uttara dene ko pramANa hai ? (nahIM) jaise corar3iyoM ke liye jodhapura kI adAlata meM insApha huA hai vaise hI bAphanoM ke lie jaisalamera kI adAlata meM nyAya huA thaa| vi. saM. 1891 meM jaisalamera ke paTavoM (bAphanoM) ne zrIzatrujaya kA saMgha nikAlane kA nizcaya kiyA usa samaya kharatara gacchAcArya mahendrasUri vahAM vidyamAna the| isa bAta kA patA bIkAnera meM virAjamAna upakezagacchAcArya kakkasUri ko milaa| unhoMne bAphanoM kI vaMzAvaliyoM kI bahiyoM dekara 11 vidvAna sAdhuoM ko jaisalamera bhejA aura ve vahAM phuNce| saMgha ravAnA hone ke samaya vAsakSepa dene meM takarAra ho gaI, kyoMki kharatarAcAryane kahA ki bAphanA hamAre gaccha ke haiM, vAsakSepa hama deMge aura upakezagacchavAloMne kahA ki bAphanA hamAre gaccha ke zrAvaka haiM ataH vAsakSepa hama loga deNge| jhagar3A yahAM taka bar3ha gayA ki donoM gacchavAle jaisalamera ke mahArAja gajasiMhajI ke darabAra taka pahuMca ge| rAvala gajasiMhajIne donoM ko sAbUtI pUchI to upakezagacchavAloMne to apane pramANa kI bahiyoM darabAra ke sAmane rakha dI, para kharataroM ke pAsa to kevala jabAnI jamA kharca ke aura kucha thA hI nhiiN| ve kyA sabUta dete? mahArAja gajasiMhajIne insApha kiyA ki upakezagaccha vAle kulaguru haiM aura kharataragacchavAle kriyAguru hai| vAsakSepa dene kA adhikAra upakezagacchavAloM ko hai kyoMki bAphanoM ke mUla pratibodhaka AcArya ratnaprabhasUri upakezagaccha ke hI haiN| basa ! phira kyA thA? kharatare to muMha tAkate dUra khar3e rahe aura saMgha prasthAna kA vAsakSepa upakezagacchIya yativaryone diyaa| saMgha vahAM se yAtrArtha ravAnA huaa| isa viSaya kA ullekha vistAra se bIkAnera kI bahiyoM meM hai| zeSa jAtiyoM ke lie itanA samaya tathA sthAna nahIM hai ki maiM sabake lie vistAra se likha skuuN| tathApi saMkSepa meM itanA avazya kaha detA hU~ ki jinadattasUri ke jIvana meM jina jAtiyoM kA nAmollekha kiyA hai unameM eka bhI jAti aisI nahIM hai ki jo jinadattasUrine banAI ho, kyoMki nAhaTA, rAkhecA, bahuphUNA, daphtarI, copar3A, chAjer3a, saMcetI, pArakha, gulecchA, balAha, paTavA, dughar3a, luNAvata, nAcariyA, kAMkariyA aura zrIzrImAla Adi jAtiyA~ upakezagacchAcArya pratibodhita haiN| botharA, bacchAvata, mukIma dhAr3ivAla, phophaliyA, zekhAvata Adi jAtiyeM koraMTagacchAcArya pratibodhita haiN| koThArI, dudher3iyA jAtieM vAyaTa gacchAcAryoMne banAI haiN| kaTArIyAM var3erA Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 221 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww AMcalagaccha ke aura nAhara nAgapuriyA tapAgaccha ke, seThiyA saMkhezvarA gaccha ke tathA bhaMDArI saMDerAgaccha ke haiN| DAgA mAlu nANAvala gaccha ke naulakhA, barar3iyA, bAMThiyA, zAha, harakhAbata, loDhA Adi tapAgaccha ke haiN| isa viSaya kA vizeSa khulAsA merI likhI "jaina jAtiyoM ke gacchoM kA itihAsa" nAma kI pustaka meM dekho| pyAre kharatara bhAIyoM! aba vaha andhakAra aura gatAnugati kA jamAnA nahIM hai, jo Apa jhUTha mUTha bAteM likha kara bhole bhAle logoM ko dhokhA de apanA anucita svArtha siddha kara sko| Aja to bIsavIM sadI hai, muMhase bAta nikAlate hI janatA pramANa pUchatI hai| Apa jina jAtiyoM ko jinadattasUri dvArA prasthApita hone kA likhate ho kyA unake liye ekAdha pramANa bhI batA sakate ho? maiMne koI 12 varSa pahale pUrvokta jAtiyoM ke lie aitihAsika pramANoM ke sAtha "jainajAti nirNaya" nAmaka pustaka prakAzita karavAI thI para usake prativAda meM asabhya zabdoM meM mujhe gAliyoM ke sivAya Aja paryanta eka bhI pramANa Apane nahIM diyA hai aura aba ummeda bhI nahIM hai, kyoMki jahAM kevala jabAnI jamA kharca rahatA hai vahAM pramANoM kI AzA bhI kyA rakhI jA sakatI hai? yadi kisI grAma meM adhika paricaya ke kAraNa kaI jAtiyoM ko kharataragaccha kI kriyA karate dekha ke hI yaha DhAMcA taiyAra kiyA ho to Apane bar3I bhArI bhUla kI hai| kyoMki pUrvokta jAtiyAM kaI sthAnoM para DhUMDhiyA aura terahapanthiyoM kI kriyAeM bhI karatI haiN| para isa se yaha mAnane ko to Apa bhI taiyAra na hoMge ki una jAtiyoM kI sthApanA kisI DhUMDhiye yA terahapanthI AcAryane kI hai| ataeva yaha bAta hama binA saMkoca ke kaha sakate haiM ki kharataroM ke kisI AcAryane eka bhI nayA osavAla nahIM bnaayaa| Apane jo apane upAsaka banAye haiM ve saba jainasaMgha meM phUTa DAla kara bhagavAn mahAvIra ke pAMca kalyANaka mAnanevAle the, unheM cha: kalyANaka manavA kara aura striyeM jo prabhupUjA karatI thI una se prabhupUjA chuDA kara arthAt unake kalyANa kArya saMpAdana meM antarAya de kara, jaise DhUMDhiyoMne jina logoM ko mUrtipUjA chUDA kara aura terahapaMthiyoMne dayA dAna ke zatru banA kara apane zrAvaka mAne haiM vaise hI Apa kharataroMne bhI ina se bar3hake kucha kAma nahIM kiyA hai| isa liye kisI jaina ko kharataroM kI likhI mithyA kalpita pustakoM ko par3ha kara bhrama meM na par3anA cAhiye / aura apanI apanI jAti kI utpatti kA nirNaya kara apane mUla pratibodhaka AcAryoM kA upakAra aura unake gaccha ko hI apanA gaccha samajhanA caahiye| Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 dIvAra naMbara 5 kaI kharatara bhakta yaha kaha uThate haiM ki kaI brAhmaNoMne eka mRta gAya ko jinadattasUri ke makAna meM DalavA dii| taba jinadattasUrine usa mRta gAya ko brAhmaNoM ke zivAlaya meM phiMkavA dii| isa camatkAra ko dekha ve brAhmaNa loga dAdAjI ke bhakta bana ge| ityAdi samIkSA-avvala to isa bAta ke liye kharataroM ke pAsa koI bhI prAmANika nahIM hai taba pramANazUnya aisI mithyA gappeM hAMkane meM kyA phAyadA hai? aura aisI kalpita bAtoM se jinadattasUri kI tArIpha nahIM pratyuta hAMsI hotI hai| vAstava meM 84 gacchoM meM eka vAyaTa nAma kA gaccha haiM, usameM kaI jinadattasUri nAma ke AcArya hue haiN| yaha gAyavAlI ghaTanA eka bAra una vAyaTa gacchAcAryoM ke sAtha ghaTI thii| kharataroMne vAyaTa gacchIya jinadattasUri va jIvadevasUri kI ghaTanA apane jinadattasUri ke sAtha likha mArI hai| prabhAvika caritra jo prAmANika AcArya prabhAvacandrasUrine vikrama kI caudahavIM zatAbdI meM banAyA hai aura vaha mudrita bhI ho cukA hai usameM nimnalikhita varNana hai| pAThaka ise par3ha satyAsatya kA svayaM vivecana kara leN| anyadA baTavaH pApa-paTavaH kaTavo girA / Alocya sUrabhiM kAMci-daMcanmRtyudazAsthitAm // 131 // utpATyotpATya caraNAnnizAyAM tAM bhRzaM kRzAm / zrImahAvIracaityAntastadA prAvezayan haTAt // 132 // yugmam gataprANAM ca tAM matvA bahiH sthitvA'tiharSataH / te prAhuratra vijJeyaM jainAnAM vaibhavaM mahat // 133 // vIkSya prAtarvinodo'yaM zvetAmbaraviDambakaH / itthaJca kautukAviSTAstasthurdevakulAdike // 134 // brAhma muhUrte cotthAya yatayo yAvadaGgaNe / pazyanti tAM mRtAM cetasyakasmAdvismayAvahAm // 135 // nivedite guruNAJca citre'sminnaratiprade / acintyazaktayaste ca nA'kSubhyan siMhasannibhAH // 136 // munIn muktvAGgarakSArthaM maThAntaH paTTasaMnnidhau / amAnuSapracAre'tra dhyAnaM bhejuH svayaM zubham // 137 // antarmuhUrttamAtreNa sA dhenuH svayamutthitA / Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 223 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww cetanAketanAcitrahetuzcaityAbahiryayau // 138 // pazyantastAJca gacchantIM pravINAH brAhmaNAstadA / dadhyuradhyuSitA rAtrau mRtA caityAtkathaM nirait // 139 // nA'NukAraNamatrA'sti, vyasanaM dRzyate mahat / abaddhA viprajAtiryad durgrahA baTumaNDalI // 140 // evaM vimRzatAM teSAM gaubrahmabhavanonmukhI / khatpadodayApitryasneheneva hRtA yayau // 141 // yAvattatpUjakaH prAtAramudghATayatyau / utsukA surabhirbrahmabhavane tAvadAvizat // 142 // kheTayantaM bahiH zRGgayugenA'muM prapAtya ca / garbhAgAre pravizyA'sau brahmamUrteH puro'patat // 143 // taddhyAnaM pArayAmAsa, jIvadevaprabhustataH / pUjako jhallarInAdAnmahAsthAnamamelayat // 144 // vismitAH brAhmaNAH sarve matimUDhAstato'vadan / tadA dadhyurayaM svapnaH sarveSAJca matibhramaH // 145 // ___ "prabhAvika caritra, pRSTha 87" uparyukta pramANa se spaSTa siddha hai ki gAya kI ghaTanA jinadattasUri ke sAtha nahIM para vAyaTa gacchIya jinadattasUri ke paTTadhara jIvadevasUri ke sAtha ghaTI thI jisa ko kharataroMne apane jinadattasUri ke sAtha jor3a kara dAdAjI kI mithyA mahimA baDhAi hai| kyA kharatara isa viSaya kA koI bhI pramANa de sakate haiM? jaisA hamane prabhAvika caritra kA prAcIna pramANa diyA hai| dIvAra naMbara 6 kaI kharataroM kA yaha bhI kahanA hai ki dAdAjI jinadattasUrine bijalI ko apane pAtra ke nIce dabAkara rakha dI aura usase vacana liyA ki maiM kharataragacchavAloM para kabhI nahIM paDhUMgI ityaadi| samIkSA-prathama to isa kathana meM koI bhI pramANa nahIM hai, kevala kalpanA kA kalevara hI haiN| dUsarA yaha kathana jaisA zAstraviruddha hai vaisA lokaviruddha bhI haiM, kyoMki bijalI ke andara agnikAya kI sattA hai, vaha kASTha ke pAtra ke nIce dabAi huI nahIM raha sktii| tIsarA-bijalI ke andara jo agni hai vaha ekendriya hone ke kAraNa usake vacana bhI nahIM hai| isa hAlata meM vaha dAdAjI ko vacana kaise Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 de sakI? zAyada jinadattasUrine usa bijalI (agni) meM kisI bhUta praveza kara ke vacana le liyA ho to bAta dUsarI hai| kharatara loga jinadattasUri ko yugapradhAna batalAte haiM phira jinadattasUri ke itanA pakSapAta kyoM? jo bijalI ke pAsa vacana kevala kharataragaccha ke lie hI liyaa| kyA akhila jainoM ke lie vacana lenA dAdAjIne ThIka nahIM samajhA thA? pakSapAta kA eka udAharaNa aura bhI milatA hai jo yoginiyoM ke pAsa sAta varadAna liye usameM eka vaha bhI varadAna hai ki kharatara zrAvaka sindha deza meM jAyeMge to ye nirdhana nahIM hoNge| kyA yugapradhAna kA ye hI lakSaNa huA karatA haiM ? apane gaccha ke alAvA dUsare jainoM para bijalI gire yA ve nirdhana ho isakI yugapradhAnoM ko paravAha hI nhiiN| vAstava meM jaise gAyavAlI ghaTanA yatiyoMne dAdAjI kI mahimA bar3hAne ko gar3ha lI hai, vaise hI bijalI kI kalpita kathA bhI gaDha DAlI hai| yadi aisA na hotA to kucha varSoM pUrva jaba kharataragacchIya kRpAcandajI mAlavA meM ratalAma ke pAsa eka grAm meM pratikramaNa kara rahe the usa samaya jora se bijalI girI, jisase 2-3 zrAvakoM ko bar3A bhArI nukazAna huA, to kyA kRpAcandrajI kharatara gaccha ke nahIM the? yA bijalI apanA vacana bhUla gaI thI? kharataroM ! aisI jhUTha mUTha bAtoM se tuma apane AcAryoM kI zobhA bar3hAnI cAhate ho, para yAda rakkho tumhArI isa dhAMdhalI se ulTI haMsI hI hotI hai| kyA dAdAjI ke kisI jIvana meM aisI asatya bAteM likhI haiM ? yadi himmata ho to bhalA ekAda puSTha pramANa de apane kalaMka kA parimArjana kro| itylm| dIvAra naMbara 7 kai kharatara loga kahA karate hai ki dAdA jinadattasUrine 52 vIra aura 64 yoginIyoM ko vaza meM kara lI thI ityaadi| samIkSA-isa kathana meM kyA pramANa hai? kucha nhiiN| bhale jinadattasUrine 52 vIra aura 64 yoginiyoM ko vaza meM kara zAsana kA kyA artha karavAyA? jisa samaya musalamAna loga jaina mandira-mUrtiyAM tor3a rahe the usa samaya ve 52 vIra aura 64 yoginieM kisa guphA meM gupta rahakara dAdAjI kI sevA kara rahe the? zAyada jinadattasUri aura jinazekharasUri ina donoM guru bhAiyoM meM jaba AcArya padavI ke lie bar3A bhArI kleza cala rahA thA taba jinadattasUri ke pakSa meM 52 vIra-laDAku puruSa aura 64 aurateM lar3atI hogI ! bAda meM pIche ke logoMne una 52 lar3avaiyoM ko vIra aura 64 auratoM ko yoginIeM likha dI hoM to yaha bAta ThIka saMbhava ho sakatI hai| yadi aisA na ho to kharataroM kA kartavya hai ki ve jinadattasUri Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 225 ke samasAmAyika kisI prAmANika graMtha kA pramANa janatA ke sAmane rakha apanI bAta ko siddha kara batalAve / yAda rahe yaha bIsavIM zatAbdI hai| asabhya zabdoM meM gAlIgalauja karane se yA Adhunika yatiyoM ke likhe pothoM kA pramANa se aba kAma nahIM clegaa| dIvAra naMbara 8 kai kharatara loga jinadattasUri ke jIvana meM yaha bhI likhate hai ki yoginiyoMne dAdAjI ko sAta varadAna die, jinameM eka yaha varadAna bhI hai ki kharataragaccha meM yadi koI kumArI kanyA dIkSA legI to vaha Rtudharma meM nahIM AegI ityaadi| samIkSA-gaccharAga aura gurubhakti isIkA hI to nAma hai, phira cAhe vaha bAta zAstra aura kudarata se khilApha hI kyoM na ho? para apane gaccha yA AcAryoM kI mahimA bar3hAne ke lie ve aisI bhaddI bAteM kahane meM tanika bhI vicAra nahIM karate haiN| bhalA isa kharataragaccha meM bahuta sI kumArI kanyAoMne dIkSA lI thI aura vartamAna meM bhI vidyamAna haiM, kintu ye sabakI saba yathAkAla Rtudharma ko prApta hotI haiN| isa hAlata meM kharataroM ko samajhanA cAhiye ki yA to ve kumArI kanyAeM dIkSA lene ke uparAnta kumArI nahIM raha sakI yA yoginiyoM kA vacana asatya hai| kharataroM ko jarA socanA cAhiye ki aisI bhaddI bAtoM se gaccha va dAdAjI kI tArIpha hotI haiM yA haMsI? kyoMki isa pratyakSa pramANa ko koI bhI inkAra nahIM kara sakatA haiN| dIvAra naMbara 9 Adhunika kai kharatara loga pratikramaNa ke samaya dAdAjI kA kAussagga karate haiM taba kahate haiM ki "caurAsI gaccha zRMgArahAra" aura Adhunika loga jinadattasUri ke jIvana meM batAte haiM ki 84 gaccha meM aisA koI bhI prabhAvika AcArya nahIM huA haiM, isa se jinadattasUri ko 84 gacchavAle hI mAnate haiN| ityAdi / samIkSA-caurAsI gacchoM ko to rahane dIjiye para jinavallabhasUri ko saMtAna arthAt jinazekharasUri ke pakSavAle bhI jinadattasUri ko prabhAvika nahIM mAnate the| yahI kAraNa hai ki jinadattasUri se khilApha hokara unhoMne apanA rudrapAlI nAmaka alaga gaccha nikaalaa| jaba eka guruke ziSyoM kI bhI yaha bAta hai to anya gacchoM ke lie to bAta hI kahAM rahI ? caurAsI gacchoM meM jinadattasUri ke sadRza koI bhI AcArya nahIM huA, zAyada isakA kAraNa yaha ho ki 84 gacchoM meM kisIne strIpUjA kA niSedha nahIM kiyA parantu eka jinadattasUrine hI kiyaa| aura bhI bhagavAn mahAvIra ke chaH kalyANaka, zrAvaka ko tIna bAra karemi bhaMte, sAmAyika uccraanaa| pahale sAmAyika aura bAda meM Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwmar iriyAvahI Adi jinazAstra ke viruddha prarupaNA kisI anyAcAryoMne nahIM kI jaisI ki jinadattasUrine kI thii| caurAsI gacchoMvAle jinadattasUri ko prabhAvika nahIM para utsUtra prarupaka nihnava jarura mAnate the| aura unhoMne strIpUjA kA niSedha kara utsUtra kI prarupaNA bhI kI thii| kyA kharatara isa bAta ko siddha karane ko taiyAra hai ki jinadattasUrine strIpUjA niSedha kI vaha zAstrAnusAra kI thI aura isa bAta ko 84 gacchavAle mAna kara jinadattasUri ko prabhAvika mAnate the? anyathA yahI kahanA par3atA hai ki kharataroMne kevala haThadharmI se "mAna yA na mAna maiM terA mehamAna" vAlA kAma hI kiyA hai| aura isa prakAra jabarana mehamAna banane kA natIjA yaha huA ki eka zahara meM pahale to samajhadAra kharatara dAdAjI kA kAussagga karate samaya "kharatara gacchazRMgAra" kahate the para Adhunika "caurAsIgacchazRMgAra" kahane laga ge| jisakA yaha natIjA huA ki kharataragacchavAlA eka samaya tapAgaccha ke sAtha meM pratikramaNa karate hue kharataroMne "caurAsIgacchazRMGgArahAra" kahA itane meM eka bhAI bola uThA ki dAdAjI hamAre gaccha ke zRMgArahAra nahIM haiM, Apa 83 gacchazRMgAra bole! aba isameM mehamAnoM kI kyA ijjata rahI? yadi rudrapAlI gaccha kI maujUdagI meM yaha kAussagga kiyA jAtA to kucha aura hI banAva banatA / khaira ! kharataragacchavAloM ko cAhiye ki ve apane AcArya ko cAhe jisa rupa meM mAne, para zeSa gacchavAloM ke zRMgArahAra banAnA mAno apanA aura apane AcArya kA apamAna karAnA hai| yadi kharataroM ke pAsa 84 gacchavAloM kA koI pramANa ho ki jinadattasUri ko ve apane zRMgArahAra mAnate haiM, to use zIghra janatA ke sAmane rakhanA caahiye| yadi koI kisI ke guNoM para mugdha ho usa guNIjana ko pUjyadRSTi se mAnatA bhI ho to usakI saMtAna ko isa bAta kA Agraha karane se kyA phAyadA hai? jaise kharataragacchIya jinaprabhasUrine eka devI dvArA mahAvideha meM virAjamAna zrIsImandhara tIrthaMkara se nirNaya karAyA ki bhArata meM kisa gaccha kA udaya hogA? aura prabhAvika AcArya kauna haiM ? isa prazna kA uttara tIrthaMkara zrIsImandhara ke muMha se suna kara devIne jinaprabhasUri ke pAsa Akara kahA ki bhArata meM tapAgacchIya somatilakasUri mahAprabhAvika haiM, unake gaccha kA udaya hogaa| isa para jinaprabhasUri apane banAye saba graMtha le kara somatilakasUri ke pAsa Ae aura unheM vandana kara ve graMtha unako arpaNa kara diye| isa bAta kA pramANa kAvyamAlA ke saptama gucchaka meM mudrita ho cukA hai| dAdAjI ke samaya kakkasUri nAmaka AcArya ko saba gacchoMvAle rAjaguru ke nAma se mAna kara pUjA karate the, kalikAlasarvajJa hemacandrAcArya unake caraNoM meM zIza jhukAtA Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 227 thA para unakI saMtAnane kabhI aise zabdoccAraNa nahIM kiyA ki hamAre AcArya aise hue haiM, kAraNa kevala kahane se hI unakA mahatva nahIM bar3hatA haiM para kAma karanevAloM ko saba loga pUjyadRSTi se dekhate haiN| itanA hone para bhI tapAgacchIya kisI vyaktine yaha nahIM kahA ki isa samaya bhArata meM tapAgaccha kA hI udaya hai| aura na unako kahane kI AvazyakatA hI hai, kyoMki tapAgaccha ke Adhunika prabhAva ko janatA svayaM jAnatI hai| kahA hai ki : "nahi kastUrikA gandha zapathena vibhaavy|" arthAt-kastUrI kI sugandha saugandha se siddha nahIM hotI, vaha to svayaM jAhira hotI hai| jinadattasUri ke liye kevala Adhunika kharatare hI yaha kahate haiM ki 84 gacchoM meM jinadattasUri jaisA koI prabhAvika vyakti huA hI nahIM, para zeSa gacchavAle to ina kA kabhI jikra hI nahIM karate haiN| jinadattasUri ke samakAlina AcArya hemacandrasUrine paramArhata kumArapAla ko jaina banA kara jainadharma kI mahAn prabhAvanA kI taba jinadattasUrine zAsana meM bhayaGkara virodha utpanna karane ke atirikta aura kucha nahIM kiyaa| jisakA kaTu phala Aja taka jainajagat cAkha rahA hai| isa prakAra pratyeka gaccha meM prabhAvika AcArya hue hai| kharataroM ! jarA samaya ko pahacAnoM, soca samajha kara bAteM karo tathA viveka se likho, tAki Aja kI janatA jarA Apa kI bhI kadara kare, anyathA yAda rakkho :"vivekabhraSTAnAM bhavati vinipAtaH zatamukhAH" dIvAra naMbara 10 kai kharatara loga likhate haiM ki dAdAjI jinadattasUrine sindhadeza meM jA kara pAMca pIroM ko sAdhe the ityaadi| samIkSA-bhagavAn mahAvIra ke pazcAt aura jinadattasUri ke pUrva hajAroM jainAcArya ho gujare, para musalamAna jaise nirdaya pIroM kI kisIne ArAdhanA nahIM kI aura mokSa mArga kI ArAdhanA karanevAle mumukSuoM ko aise nirdaya pIroM ko sAdhane kI koI jarurata bhI nahIM thI, phira jinadattasUri ko hI aisI kyA garaja par3I thI ki ve pIroM kI ArAdhanA kI thI? aura yadi kI bhI thI to phira vaha kisa vidhi vidhAna se? jaina vidhi se yA pIroM kI vidhi se? usa sAdhanA meM bali bAkula kisa padArtha kA kisa vidhi se diyA ? bhalA, pAMca pIroM ko sAdha kara jinadattasUri ne kyA kiyA? kyA kisI musalamAna ko bhArata para AkramaNa karate ko rokA yA Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 ~~~~imamimanaman.amac. wwwwwwwwwwwran mandira-mUrtiyeM tor3ate ko vahAM se bhagAyA? mere khyAla se jinadattasUrine ina meM se to kucha nahIM kiyaa| hA~, zAyada usa samaya jinadattasUri aura jinazekharasUri ina donoM gurubhAIyoM meM pArasparika dvandvatA cala rahI thI, isa kAraNa kisI jaina yA hindU devatAne to jinadattasUri kI sahAyatA na kI ho aura isa se una yavana pIroM kI sAdhanA kI ho to bAta dUsarI hai, para kharataroM ko cAhiye ki ve do bAtoM ke pramANa batalAveM / eka to yaha bAta kisa prAcIna zAstra meM likhI hai ki jinadattasUrine pAMca pIroM kI sAdhanA kI aura dUsarA una pAMca pIroM se unhoMne kyA abhISTa siddhi kI thI? yadi jinazekharasUri ke lie hI pIroM ko sAdhana kiyA ho to usa samaya jinazekharasUri kA samudAya vidyamAna hI thaa| pIroM dvArA unako kyA nasiyata dI? dIvAra naMbara 11 kaI kharatara kahate haiM ki jinadattasUrine "striyoM ko jinapUjA karane kA niSedha kiyA hai" isalie kharataragaccha meM Aja taka striyA~ pUjA nahIM karatI haiN| yadi koI tIrthayAtrA vagairaha meM anya gacchIyoM kI dekhAdekhI pUjA karatI bhI haiM ve dAdAjI kI AjJA kA bhaMga karatI haiN| ityAdi / samIkSA-jinadattasUri ke pUrva tIrthaMkara, gaNadhara aura saikar3oM AcArya hue para kisIne strIpUjA kA niSedha nahIM kiyaa| itanA hI kyoM para jinadattasUri ke guru jinavallabhasUrine bhI kaI taraha kI sthApanA utthApanA kI parantu striyoM ko prabhupUjA karane se to unhoMne bhI niSedha nahIM kiyaa| phira samajha meM nahIM AtA hai ki jinadattasUri ko hI yaha svapna kyoM AyA ki jo unhoMne strIpUjA niSedha kara utsUtra kI prarupaNA kii| zAyada kisI aurata ke sAtha dAdAjI kA jhagar3A ho gayA ho aura dAdAjIne Aveza meM Akara kaha diyA ho ki jAo tumako prabhupUjA karanA nahIM kalpatA haiN| bAda lakIra ke phakIroMne isa bAta ko Agraha kara pakar3a lI ho, jaise ki koI koI haThadharmI vyakti kharapuccha pakar3ane para nahIM chor3atA hai to aisA saMbhava ho sakatA hai| yadi aisA nahIM huA ho to zAstroM meM strIpUjA ke khullamakhullA pATha hone para bhI phira yaha arddha dUDhiyoM kI prarupaNA dAdAjI kabhI nahIM karate aura zAyada dAdAjIne kisI dveSa ke kAraNa yaha kara bhI diyA to pichale loga sadA ke lie isako pakar3a nahIM rakhate / aba hama katipaya zAstroM ke pramANa yahA~ uddhRta karate haiN| 1. zrI jJAtAsUtra meM mahAsatI draupadIne jinapUjA kI hai| 2. uttarAdhyayanasUtra meM mahAsatI prabhAvatIne prabhupUjA kI hai| 3. zrI bhagavatIsUtra meM mRgAvatI jayaMtine jinapUjA kI hai| Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 229 4. zrIpAla caritra meM madanamaJjUSA Adi striyoMne prabhupUjA aura aMgIracanA kI hai| 5. rAjA zreNika kI rAnI celanA hamezAM pUjA karatI thii| ityAdi striyoM kI pUjA ke pramANa likhe jAya to eka bRhad graMtha bana sakatA hai, para isa bAta ke lie pramANoM kI AvazyakatA hI kyA hai ? kyoMki jahAM zrAvakoM ko pUjA kA adhikAra hai vahAM zrAvikAe~ pUjA kare isameM zaMkA ho hI nahIM sakatI hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki kahanevAle yugapradhAna aisI utsUtra prarupaNA kaise kara sake hoMge? zAyada yaha kahA jAtA ho ki kaI vivekazUnya aurateM prabhupUjA karate samaya kabhI kabhI AzAtanA kara DAlatI haiN| isa liye strIpUjA kA niSedha kiyA hai| para vizvAsa hotA hai ki yaha kathana dAdAjI kA to nahIM hogA kyoMki ekAda vyakti AzAtanA kara bhI DAle to saba samAja ke lie isakA niSedha nahIM ho sakatA hai| aura yadi aisA ho sakatA hai to phira vivekazUnya manuSyoM se kabhI AzAtanA hone para manuSya jAti ke liye bhI prabhupUjA kA niSedha kyoM nahIM kiyA? athavA yaha hamArA takadIra hI acchA thA ki jinadattasUri eka strIpUjA kA hI niSedha kara arddha DhUMDhaka bana gye| yadi kisI puruSa ko bhI kabhI AzAtanA karate dekha lete to ve puruSoM ko bhI prabhupUjA kA niSedha kara Adhunika DhUMDhiyoM se 400 varSa pUrva hI DhUMDhiye bana jAte / phira yaha bhI acchA huA ki usa samaya bAraha karor3a jainoM meM se kevala vivekazUnya savA lAkha jaina hI jinadattasUri ke nUtana mata meM sAmila hue| kharataroM ko yaha socanA cAhiye ki isa utsUtra kI prarupaNA kara Apake AcAryoMne DhUMDhiyA terahapaMthiyoM se kama kAma nahIM kiyA hai| kyA Apa apanI mithyA prarupaNA ko kinhIM zAstrIya pramANoM se siddha kara sakate ho? dIvAra naMbara 12 kaI kharatara loga yaha bhI kaha dete haiM ki jinadattasUrine amAvasa kI pUrNimA kara batalAI thii| samIkSA-yadi aisA huA bhI ho to isa meM jinadattasUri kI kauna sI adhikatA huI ? kAraNa yaha kArya to Aja indrajAlavAle bhI kara ke batA sakate haiN| kyA aise indrajAla se AtmakalyANa ho sakatA hai? zAstrakAroMne to aise kautuka karanevAloM ko jinAjJA kA virAdhaka batalAyA haiN| dekho ! "nizIthasUtra' jisameM cAturmAsika prAyazcita batalAyA hai| phira bhI hama kharataroM ko pUchate haiM ki isa bAta ke lie Apa ke pAsa kyA pramANa hai ki jinadattasUrine amAvasa kI pUnama kara dikhAI thI? kharataroM ke banAe Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ gaNadhara sArddhazataka kI bRhadvRtti meM jinadattasUri kA saMpUrNa jIvana likhA hai| jisa meM choTI se choTI bAtoM kA ullekha hai para isa bAta kI gaMdha taka bhI nahIM hai ki dAdAjIne amAvasa kI pUnama kara batalAI thii| isa hAlata meM kharataraloga jainAcAryoM ko aindrajAlika banAke unakI haMsI karavAne meM kyA phAyadA samajha baiThe haiM ? yaha samajha meM nahIM AtA hai ki yadi kharataralogoM ke pAsa koI prAcIna pramANa haiM to ve unheM prasiddha karA ke AcAryoM ko aindrajAlika honA sAbita kyoM nahIM karate? dIvAra naMbara 13 kharataragaccha paTTAvali meM likhA haiM ki AcArya jinacaMdrasUrine dillI ke bAdazAha ko bahuta camatkAra batalAkara apanA bhakta banAyA, bAda vi. saM. 1223 meM Apa kA dehAnta bhI dillI meM hI huaa| samIkSA- koI bhI jainAcArya isa prakAra bAdazAha vagairaha ko apanA bhakta banAve, isameM kevala kharataroM ko hI nahIM para samagra jaina samAja ko khuzI manAne kI bAta hai para vaha bAta to satya honI cAhiye na? hamAre kharatara bhAIyoM ko to isa bAta kA tanaka bhI jJAna nahIM haiM ki dilhI para bAdazAha kA rAja kaba huA aura jinacandrasUri kaba hue the? jarA itihAsa ke pRSTha uthala kara dekhiye-vikrama saM. 1249 taka to dilhI para hindUsamrATa pRthvIrAja cauhAna kA rAja thA, bAda dilhI kA rAja bAdazAha ke adhikAra meM gayA haiM taba jinacandrasUri kA dehAnta 1223 meM hI ho gayA thA, phira samajha meM nahIM AtA haiM ki jinacandrasUri dillI ke bAdazAha ko kaise camatkAra batalA kara apanA bhakta banAyA hogA? zAyada jinacandrasUri kAla kara bhUta, pIra yA devatA ho kara bAdazAha ko camatkAra batalA kara apanA bhakta banAyA ho to yaha bAta hI eka dUsarI hai| para kharatara loga isa prakAra kI anargala bAte kara apane AcAryoM kI kyoM hA~sI karavAte haiM, aise logoM ko bhakta kahanA cAhIye yA mazkarA? dIvAra naMbara 14 kaI kharatara loga kahate haiM ki bAdazAha akabara kI rAjasabhA meM kharatarAcArya jinacandrasUrine mullAoM kI TopI AkAza meM ur3A dI thI aura bAda meM oMghA se pITa pITa kara usa TopI ko utaarii| ityaadi| samIkSA-yaha bhI usI sigge kI aura be zira pA~va kI gappa hai ki jo upara likhI ukta gappoM se ghaniSTa sambandha rakhatI hai| _ vi. saM. 1639 meM bAdazAha akabara ko jagadguru AcArya zrI vijayahIrasUrine pratibodha kara jainadharma kA premI bnaayaa| bAda vijayahIrasUri ke ziSya zAMticandra, Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 231 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww bhAnucaMdra Adi bAdazAha akabara ko upadeza dete rhe| bAdazAhane jaina dharma ko ThIka samajha kara AcArya vijayahIrasUri ke upadeza se eka varSa meM cha mAsa taka ahiMsA kA tathA zatruJjaya vagairaha tIrthoM ke bAre meM pharamAna likha diyaa| isa se tapAgaccha kI bahuta prabhAvanA huI / usa samaya bIkAnera kA karmacandra bachAvata bAdazAha kI sevA meM thaa| usane socA ki yaha yaza kevala tapAgacchavAloMne hI kamA liyA to kharataragacchAcAryoM ko bulA kara kucha hissA ina se kharataragacchavAloM ko kyoM na dikhAyA jAya? taba vi. saM. 1648 meM kharatarAcArya jinacandrasUri ko bulA kara bAdazAha kI bheMTa krvaaii| para isameM kharataragacchavAloM ko abhimAna kara ke phUla jAne kI koI bAta nahIM hai, kyoMki vi. saM. 1639 se 1648 taka tapAgacchavAloMne hI bAdazAha kA mana jainadharma kI ora AkarSita kiyaa| bAda meM jinacandrasUri aura bAdazAha kI bheTa huI tathA jo mAna sanmAna milA thA vaha tapAgacchIya AcAryoM kI kRpA kA hI phala thaa| isa se kharataroM ko to ulTA tapAgacchavAloM kA upakAra samajhanA caahie| bAdazAha akabara svayaM musalamAna thA aura mullA thaa| bAdazAha kA guru ? kyA jinacandrasUri yA dUsaroM kI yaha zakti thI ki ve sabhA meM unakA apamAna kara sakeM? bAdazAha akabara ko 300 varSa hue haiM aura usa samaya kA itihAsa jyoM kA tyoM Aja upasthita hai| kyA kharatara loga usameM isa bAta kI gaMdha bhI batA sakate haiM ki amuka samaya va jagaha yaha kissA banA thaa| jaba yaha bAta hI kalpita hai to aise dRzya kA citra banAkara bhadrika jIvoM ko bhrama meM DAla apane AcArya kI jhUThI prazaMsA karane kI kyA kImata ho sakatI hai? hAM, jarA derake lie duniyA use dekha bhale hI le, para samajheMgI kyA yahI na ki citra banAne aura banavAnevAle donoM akla ke duzmana haiN| hAla hI meM zrImAn agaracandajI nAhaTA bIkAneravAloMne jinacandrasUri nAmaka pustaka likhI hai, usameM jinacandrasUri aura bAdazAha akabara kA saba hAla diyA hai, para jinacaMdrasUrine mullA kI TopI uDAI isa bAta kA jikra taka bhI nahIM kiyA hai| nAhaTAjI itihAsa ke acche vidvAn haiN| yadi aisI TopIvAlI bAta satya hotI to ve apanI pustaka meM likhane se kabhI nahIM cukate / yadyapi nAhaTAjI upakezagacchIya zrAvaka haiM phira bhI Apa ko kharataragaccha kA atyadhika moha hai| isase Apane apanI "jinacandrasUri" nAmaka pustaka meM bAdazAha akabara aura jinacaMdrasUri kA eka kalpita citra diyA hai usameM AkAza ke andara TopI kA cinha jarura hai, parantu yaha zAyada nAhaTAjIne kharataroM ko khuza rakhane kI garja se diyA hai, anyathA ve isakA Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ullekha jarura karate, kintu itihAsa se isa TopIvAlI ghaTanA ko asatya jAnakara hI Apane usakA kahIM nAmavarNana bhI nahIM kiyA hai, kyoMki vidvAn to sadA mithyA lekhoM se Darate rahate haiN| unheM bhaya rahatA hai ki jhUThI bAta ke liye pUchane para pramANa kyA deMge? para jinhoMne apanI akla kA divAlA nikAla diyA hai ve phira jhUTha satya kI paravAha kyoM karate? jisa prakAra jinacandrasUri ke sAtha mullA ke TopI kI ghaTanA kalpita hai vaise hI bakarI ke bheda batalAne kI ghaTanA bhI bhramamAtra hai, kyoMki na to yaha ghaTanA ghaTI thI aura na isake lie koI pramANa hI hai| yadi kharataroM ke pAsa ina donoM ghaTanAoM ke liye kucha bhI pramANa hoM to aba bhI pragaTa kreN| varanA isa bIsavIM zatAbdI meM aise kalpita kalevaroM kI kaur3I bhI kImata nahIM hai balki hAMsI kA hI kAraNa hai| dIvAra naMbara 15 ___ kaI loga apanI anabhijJatA evaM Antarika dveSabhAvanA ke kAraNa yaha bhI kaha uThate haiM ki saM. 222 meM na to osiyAM meM osavAla hue haiM aura na ratnaprabhasUrine osavAla banAye haiN| pratyuta osavAla to kharataragacchAcAryoMne hI banAye haiN| isalie tamAma osavAloM ko kharataragacchAcAryoM kA hI upakAra samajhanA evaM mAnanA caahie| samIkSA-avvala to yaha bAta kahAM likhI hai? kisane kahI hai? aura Apane kahAM sunI hai? kyoMki Aja paryanta kisI vidvAnne yaha na to kisI graMtha meM likhI hai aura na kahA bhI hai ki 222 saMvat meM ratnaprabhasUrine osiyAM meM osavAla banAye the| yadi kinhIM bhATa bhojakoMne kaha bhI diyA ho to Apane binA pramANa usa para kaise vizvAsa kara liyA? yadi kisI dveSa ke vazIbhUta ho Apane isa kalpita bAta ko saca mAna lI hai to una bhATa bhojakoM ke vacanoM se adhika kImata Apa ke kahane kI bhI nahIM hai| kharataroM ! lambI caur3I hAMka ke bicAre bhadrika logoM ko bhrama meM DAlane ke pahale thoDA itihAsa kA abhyAsa kariye-dekhiye !! (1) AcArya ratnaprabhasUri prabhu pArzvanAtha ke chaTe paTTadhara bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke bAda pahalI zatAbdI meM hue hai| (2) jise Apa osiyAM nagarI kaha rahe haiM pUrva jamAnA meM isakA nAma upakezapura thaa| (3) jinheM Apa osavAla kaha rahe haiM ina kA prAcIna kAla meM upakezavaMza nAma thaa| Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 233 wwwwwwwwwwwwwwwwwwww (4) upakezapura meM kSatriya Adi rAjaputroM ko jaina banAne kA samaya vikrama pUrva 400 varSa arthAt vIrAt 70 varSa kA samaya thaa| (5) upakezapura meM nUtana jaina banAnevAle ve hI ratnaprabhasUri haiM jo prabhu pArzvanAtha ke chaTe paTTadhara bhagavAn mahAvIra ke pazcAt 70 veM varSa hue aura unhoMne kSatriyAdi nUtana jainoM kA na to osavAla nAma saMskaraNa kiyA thA aura na ve 1500 varSa osavAla hI kahalAye the| hAM, ve loga kAraNa pAkara upakezapura ko tyAga kara anya sthAnoM meM jA basane ke kAraNa upakezI evaM upakezavaMzI jarura kahalAe the| bAda vikrama kI dazavIM gyArahavIM zatAbdI meM upakezapura kA apabhraMza osiyAM huaa| taba se upakezavaMzI loga osavAloM ke nAma se pukAre jAne lge| yahI kAraNa hai ki osavAloM kI jitanI jAtieM haiM aura unhoMne jo mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAne ke zilAlekha likhAye haiM una saba meM prAyaH pratyeka jAti ke Adi meM ueza, ukeza aura upakeza vaMza kA prayoga huA hai| aura aise hajAroM zilAlekha Aja bhI vidyamAna haiN| jarA pakSapAta kA cazmA AMkhoM se nIce utAra zAnta citta se nimnalikhita zilAlekhoM ko dekhiye : -: mUrtiyoM para ke zilAlekha :saMgrahakartA-muni jinavijayajI, prAcIna jainazilAlekha saMgraha bhA. 2 lekhAMka | vaMza aura gotra-jAtiyoM | lekhAMka | vaMza aura gotra jAtiyoM 384 | | upakezavaMze gaNadharagotre / 259 | upakezavaMze daraDAgotre | upakeza jJAtikA karecagotre 260 upakezavaMze prAmecAgotre 399 | upakezavaMze kahAr3agotre 389 u. gugalecAgotre upakezajJAti gadaiyAgotre 388 | u. cuMdaliyAgotre upakezajJAti zrIzrImAla 391 | u. bhogaragotre caMDAliyAgotre u. rAyabhaMDArIgotre 413 | upakezajJAti loDhAgotre 295 | upakezavaMzIya vRddhasajjaniyA 385 415 366 -: mUrtiyoM para ke zilAlekha :saMgrahakartA-zrImAn bAbU pUrNacandrajI nAhara, jainalekhasaMgraha bhA. 1-2-3 lekhAMka vaMza aura gotra-jAtiyoM | lekhAMka vaMza aura gotra jAtiyoM 4 | upakezavaMze jANecAgotre / 75 ukezavaMze gAMdhIgotre Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 99 497 upakezavaMze nAharagotre | upakezavaMze gokharUgotre upakezajJAti bhAdar3Agotre | upakezavaMze kAMkarIyAgotre upakezavaMze luNiyAgotre upakezajJAti AdityanAgaupakezavaMze bArar3Agotre gotre corar3iyA zAkhAyAM upakezavaMze seThiyAgotre | upakezajJAti copaDAgotre upakezavaMze saMkhavAlagotre 596 | upakezajJAti bhaMDArIgotre upakezavaMze DhokAgotre 598 | DheDhiyAgrAme zrIuesavaMze upakezajJAtau AdityanAgagotre 610 | uezavaMze kurkaTagotre 619 | upakezajJAti prAvecagotre upakezajJAtau baMbagotre 659 | upakezavaMze miThaDiyAgotre u. balahagotre rAMkAzAkhAyAM 664 zrI zrIvaMze zrIdevA? 1012 | u. jJAti vidyAdharagotre 108 | ukezavaMze bhoregotre 1292 | upakezajJAtiya AryAgotre | ukezavaMze barar3Agotre lunnaautshaakhaayaaN| 130 upakezajJAtau vRddhasajjaniyA 1303 | ukezavaMze surANAgotre 400 upakezagacche tAtehaDagotre 1334 upakezavaMze mAlUgotre 437 upakezavaMza nAhaTAgotre 1335 | upakezavaMze dosIgotre ukezavaMze jAMgaDAgotre 1025 ueza jJA. koThArI gotre 488 | ukezavaMze zreSThigotre 1093 u. jJA. gudacAgotre 1278 ukezajJA. gahalAr3Agotre 1107 | upakezajJAti DAMgarecA1280 upakezajJAtau dUgar3Agotre gotre 1285 uesavaMze caMDAliyAgotre 1210 | u. sisodiyAgotre 1287 upakezavaMze kaTAriyAgotre 1255 upakezajJAti sAdhuzAkhAyAM 1256 | upakezajJAtau zreSThigotre 1413 | ukesavaMze bhAgasAlI gotre u. jJA. zreSThigotre vaidya 1435 uesavaMze sucintI gotre zAkhAyAM / 1384 | u. vaMze bhUrigotre (bhaTevarA) | 1494 | upakeza sucaMti 1353 | upakezajJAtau boDiyAgotre / 1531 | u. jJAtau balahAgotrarAMkAzA 129 480 1176 1. isa jJAti kA zilAlekha pArzvanAtha kI pratimA para vIrAt 84 varSa kA hAla ki zodhakhoja me milA hai| vaha mUrti kalakattA ke ajAyaba ghara meM surakSita haiN| Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 1386 | u. jJA. phulapagaragotre | 1621 | upakezajJAtau sonIgotre 1389 | upakezajJAti bAphaNAgotre inake alAvA AcArya buddhisAgarasUri sampAdita dhAtu pratimA lekhasaMgraha meM bhI isa prakAra seMkaDo zilAlekha hai| ityAdi saikar3oM nahIM para hajAroM zilAlekha mila sakate haiM, para yahAM para to yaha namUnA mAtra diyA gayA hai| ina zilAlekhoM se yaha siddha hotA hai ki jisa jJAti ko Aja osavAla jAti ke nAma se pukArate haiM usakA mUla nAma osavAla nahIM para ueza, ukeza aura upakeza vaMza thaa| isakA kAraNa pUrva meM batA diyA hai ki uesa-ukeza aura upakezapura meM isa vaMza kI sthApanA hui / bAda deza-videza meM jAkara rahane se nagara ke nAma para se jAti kA nAma prasiddhi meM aayaa| jaise anya jAtiyoM ke nAma bhI nagara ke nAma para se par3e, ve jAtie~ Aja bhI nagara ke nAma se pahacAnI jAtI haiN| jaise mahezvara nagara se mahesarI, khaMDavA se khaMDelavAla, mer3atA se mer3atavAla, maMDora se maMDovarA, koraMTa se koraMTiyA, pAlI se pallivAla, AgarA se agravAla, jAlora se jAlorI, nAgora se nAgorI, sAcora se sAcorA, cittor3a se cittaur3A, pATaNa se paTaNI ityAdi grAmoM parase jJAtiyoM kA nAma par3a jAtA hai| isI mAphika ueza, ukeza, upakeza jAti kA nAma par3A hai| isase yaha siddha hotA hai ki Aja jisako osiyAM nagarI kahate haiM usakA mUla nAma osiyAM nahIM para uesapura thA aura Aja jinako osavAla kahate haiM unakA mUla nAma uesa, ukeza aura ukezavaMza hI thaa| upakezavaMza kA jaise upakezapura se sambandha haiM vaisA hI upakezagaccha se haiM kyoMki upakezapura meM naye jaina banAne ke bAda ratnaprabhasUri yA Apa kI santAna upakezapura yA usake AsapAsa vihAra karate rahe, ataH ina samUha kA hI nAma upakezagaccha huA hai, ataeva upakezavaMza kA gaccha upakeza gaccha honA yuktiyukta aura nyAyasaMgata hI haiN| itanA hI kyoM para isa samaya ke bAda bhI grAmoM ke nAma se kaI gaccha prasiddhi meM Aye hai jaise koraMTagaccha, zaMkhezvaragaccha, nANAvAlagaccha, vAyaTagaccha, saMDerAgaccha, harSapuriyAgaccha, kurcapurAgaccha, bhinnamAlagaccha, sAcaurAgaccha ityAdi / yaha saba grAmoM ke nAma se arthAt jisa jisa grAmoM kI aura jina jina sAdhu samudAya kA adhika vihAra huA ve ve samudAya usI grAma ke nAma se gaccha ke rupa meM olakhAne laga ge| ataeva upakezavaMza kA mUla sthAna upakezapura aura Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww isakA mUla gaccha upakezagaccha hI haiN| hA, bAda meM kisI anya gaccha kA adhika paricaya hone se ve kisI anya gaccha kI kriyA karane laga gae ho yaha eka bAta dUsarI hai para aisA karane se unakA gaccha nahIM badala jAtA hai| ataeva ueza-ukezaupakezavaMza vAloM kA gaccha upakezagaccha hI haiN| (6) AcArya ratnaprabhasUrine upakezapura (osiyAM) meM osavAla nahIM banAe to phira ye kisane aura kahA~ banAye? tathA ye osavAla kaise kahalAe ? kyA hamAre kharatara bhAI isakA samucita uttara de sakeMge? (7) yadi kharataragacchIya AcAryoMne hI osavAla banAye ho to phira ina osavAloM ke mUlavaMza ke Age upakezavaMza kyoM likhA milatA hai jo ki hajAroM zilAlekhoM meM Aja bhI vidyamAna haiM? hamArA to yahI ekAnta siddhAnta hai ki yaha upakezavaMza kA nirdeza upakezapura aura upakezagaccha ko hI apanA mUla sthAna aura upadezaka udghoSita karatA hai| (8) yadi kharataragaccha ke AcAryoMne hI osavAla banAe haiM to phira ina osavAloM kI jAtiyoM ke sAtha upakezavaMza nahIM para kharataravaMza aisA likhA honA cAhiye thA, para aisA kahIM bhI nahIM pAyA jAtA hai| ataH Apa ko bhI mAnanA hogA ki osavAloM kA mUlavaMza upakezavaMza hai aura yaha upakezagaccha evaM upakezapura kA hI sUcaka hai| jaise nAgoriyoM kA mUla sthAna nAgora, jAloriyoM kA jAlora, rAmapuriyoM kA rAmapura, phalodiyoM kA phalodI aura bolaMdiyoM ko borudA hai vaise hI upakeziyoM kA mUla sthAna upakezapura (osiyAM) hai tathA koraMTa, zakhesarA, nANAvAla, saMDerA, kUrcapurA, harSapurA Adi gaccha gA~voM ke nAma se hI haiM, aise hI upakezagaccha bhI upakezapura meM upakezavaMzIyA zrAvakoM kA pratibodha hone se prasiddhi meM AyA hai| (9) yadi kharataragacchAcAryoMne hI osavAla banAye aisA kahA jAya to yaha kahAM taka saGgata hai ? kyoMki osavAla (upakezavaMza) ke astitva meM Ane ke samaya taka kharataroM kA janma bhI nahIM huA thaa| kAraNa kharataragaccha to AcArya jinadattasUri kI prakRti ke kAraNa vikrama kI bArahavIM zatAbdI meM paidA huA hai aura osavAla (upakezavaMzI) vikrama pUrva 400 varSoM meM hue haiN| arthAt kharataragaccha ke janma se 1500 varSa pUrva osavAla hue haiM to una 1500 varSa pahale bane hue osavAloM ko kharatara gacchAcAryoMne kaise banAye hoMge? sabhya samAja isa bAta ko samajha sakatA haiN| isa viSaya ke liye merI likhI "osavAla jJAti samaya nirNaya" "osavAlotpatti viSayaka zaMkAoM kA samAdhAna" aura "jaina jAtiyoM ke gacchoM kA itihAsa" nAmaka pustake maMgAkara pddhiye| unase svataH spaSTa ho jAyegA ki osavAla kisane banAye Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 237 yadi kaI ajJa osavAla apane mUla pratibodhaka AcAryoM evaM gaccha ko bhUla kara kharataroM ke upAsaka bana gae ho aura isI se hI kahA jAtA ho ki osavAla kharataroMne banAe haiN| yadi hA, taba to DhUMDhiye terahapanthiyoM ko hI osavAla banAnevAle kyoM na mAna liyA jAya? kAraNa kaI ajJa osavAla inake bhI upAsaka kharataroM ! aba taka Apa ko itihAsa kA tanaka bhI jJAna hI nahIM, yahI kAraNa hai ki aise spaSTa viSaya ko bhI aDaMga baDaMga kaha kara apane hRdaya ke andara rahI huI dveSAgni ko bAhara nikAlakara apanI hAMsI karavA rahe ho| bhaaiiyo| aba kevala jabAnI jamA kharca kA jamAnA nahIM hai| Aja kI bIsavIM zatAbdI itihAsa kA zodhana yuga hai| yadi Apa ko osavAloM kA svayaMbhU netA bananA hai to kRpayA aisA koI pramANa janatA ke sAmane rakkho tAki samagra osavAla jAti nahIM to nahIM sahI para ekAda osavAla to kisI kharatarAcArya kA banAyA huA sAbita ho ske| (16) kaI kharatara loga janatA ko yo bhrama meM DAla rahe haiM ki 84 gacchoM meM sivAya kharatarAcAryoM ke koI bhI prabhAvika AcArya nahIM huA hai| jaina samAja para eka kharatarAcAryoM kA hI upakAra hai| ityaadi| samIkSA-kharataroM ! Apako isa bAta ke lie lambe caur3e vizeSaNoM se kahane kI jarurata nahIM hai| thalI ke anabhijJa mothoM ko bhrama meM DAlane kA aba jamAnA nahIM hai| eka kharataragaccha meM hI kyoM para mere pAsa jo 300 gacchoM kI lisTa hai una sabhI gacchoM meM jo jo prabhAvika AcArya hue haiM ve saba pUjyabhAva se mAnane yogya haiM, kintu Apa kA hRdaya itanA saMkIrNa kyoM hai ki jo Apa dRSTirAga meM phaMsa kara kevala eka kharataragaccha ke AcAryoM kI hI dundubhI bajA rahe ho? Apa ke isa ekAntavAdane hI logoM ko samIkSA karane ko avakAza diyA hai| bhalA, Apa jarA eka do aise pramANa to batalAIye ki kharataragaccha ke amuka AcAryane janopayogI kArya kara apanI prabhAvikatA kA prabhAva janatA para DAlA ho? jaise ki :1. AcArya ratnaprabhasUrine upakezapura meM rAjA prajA ko jainI banA kara mahAjanasaMgha kI sthApanA kii| isI prakAra yakSadevasUri, kakkasUri, devaguptasUri, siddhasUri Adi ne aneka narezoM ko jaina bnaaye| 2. AcArya bhadrabAhune mauryamukuTa candraguptanareza ko pratibodha kara jaina bnaayaa| 3. AryasuhastIne samrAT samprati ko pratibodha kara jaina bnaayaa| Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww voi AryasusthIsUrine cakravartI khAravela ko jaina bnaayaa| siddhasenadivAkarasUrine bhUpati vikrama ko jaina bnaayaa| 6. AcArya kAlakasUrine rAjA dhUvasena ko jaina bnaayaa| AcArya bappabhaTTasUrine gvAliyara ke rAjA Ama ko jaina bnaayaa| AcArya zIlaguNasUrine vanarAja cAvar3A gurjaranareza ko jaina bnaayaa| upakezagacchIya jambunAga gurune lodravApaTTana meM brAhmaNoM ko parAjita kara vahA~ ke bhUpati para pracaNDa prabhAva DAla jainadharma kI unnati kI aura aneka maMdira bnaaye| 10. upakezagacchIya zAntimunine tribhuvanagar3ha ke bhUpati ko jaina banAyA, unake kille meM jaina maMdira kI pratiSThA kii| upakezagacchIya kRSNarSine sapAdalakSa prAnta meM ajainoM ko jaina banA kara dharma kA pracAra bddh'aayaa| 12. aMcalagacchIya jayasiMhasUrine bhI kaI jainetaroM ko jaina bnaaye| 13. udayaprabhasUrine hajAroM ajainoM ko jaina bnaaye| 14. tapAgacchIya somatilakasUri, dharmaghoSasUri Adi mahAprabhAvika hue aura kai naye jaina bnaaye| 15. saMDArAgacchIya yazobhadrasUrine nAradapurI ke rAva dUdhA ko jaina bnaayaa| 16. kalikAlasarvajJa bhagavAn hemacandrAcAryane rAjA kumArapAla ko jaina banAkara 18 dezoM meM jaina dharma kA jhaNDA phaharAyA aura hajAroM jaina maMdiroM kI pratiSThA krvaaii| 17. AcArya vAdIdevasUrine 84 vAda jIta kara jaina dharma kI patAkA phaharAI / 18. droNAcArya ke pAsa abhayadevasUrine apanI TIkAoM kA saMzodhana krvaayaa| yadi isa bhA~ti kramazaH likhe jAya to kharatarAtirikta gacchAcAryoM ke hajAroM naMbara A sakate haiM to kyA kisI kharataragaccha ke AcAryane bhI pUrva kAryoM meM se eka bhI kArya karake batalAyA hai ki Apa phUle hI nahIM samAte ho? Apa nArAja na honA, hamArI rAya meM to kharatarAcAryoMne kevala utsUtraprarupaNA karane ke aura jaina samAja meM phUTa kusaMpa bar3hAne ke sivAya aura koI bhI kAma nahIM kiyA aura Aja bhI zvetAmbara samAja meM jo kusampa hai vaha adhikatara kharataroM ke pratApa se hI hai| anyathA Apa yaha batAdeM ki "jisa grAma se kharataroM kA astitva hone para bhI usa grAma meM phUTa kusampa nahIM hai, aisA kauna sA grAma hai?" dUra kyoM jAveM? Apa khAsa kara nAgaura kA vartamAna dekhiye-zrImAn samadar3iyAjI ke banAye hue sTezana Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 239 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ke mandira kI pratiSThA ke samaya kyA zvetAmbara, kyA digambara aura kyA sthAnakavAsI sabhIne abhedabhAva se ekatrita hokara jaina dharma kI prabhAvanA kI thI aura isake liye jainetara janatA jaina dharma kI mukta kaNTha se bhUri bhUri prazaMsA kara rahI thI, kintu jaba kharataroM kA Agamana hone kA thA taba kharataragacchIya ajJa logoMne apane AcAryoM kI agavAnI ke nimitta hI mAnoM jaina zvetAmbara mUrtipUjaka samAja ke baMdhe hue prema ke TukaDe Tukar3e kara do pArTiye banA ddaalii| yahI kAraNa hai ki aba tapAgaccha ke bRhad samudAya ko bhI kharatara sAdhuoM kI klezamaya pravRtti ke kAraNa unakA baoNyakATa karanA par3A hai| samajha meM nahIM AtA hai ki kharataraloga aisI dazA meM binA zira paira kI gappe hAMka apane AcAryoM kA kahA~ taka prabhAva bar3hAnA cAhate haiM ? kharataroM ko yaha soca lenA cAhiye ki aba kevala havAI killoM se mAnI huI ijjata kA bhI rakSaNa na hogA, kyoMki vartamAna meM to janatA jarA sI bAta ke lie bhI prAmANika pramANa pUchatI hai aura usIko hI mAna detI hai| isake alAvA kharataragacchIya yatiyoM ne apanI kitAboM meM apane kharataragacchAcAryoM ko aise rupa meM citra diye hai ki ve vartamAna yatiyoM se adhika yogyatAvAle siddha nahIM hote haiM, kyoMki unhoMne kisI ko yaMtra maMtra karanevAlA, kisI ko davAI karanevAlA, kisI ko kautUhala (tamAzA) karanevAlA, kisI ko gRhasthiyoM kI huNDI svIkAranevAlA to kisI ko jahAja tarAnevAlA, kisI ko dhana, putra denevAlA Adi Adi likha kara unako camatkArI siddha karane kI koziza kI hai| para jaba thalI ke loga bilkula jJAnazUnya the taba ve ina camatkAroM para mugdha ho jAte the| para aba to loga likha par3ha kara kucha socane samajhanevAle hue haiN| aba ve aisI kalpita ghaTanAoM se ulTA napharata karane laga gae haiN| isa viSaya meM vizeSa khulAsA dekho "jaina jAti nirNaya" nAmaka pustk| kharataragacchIya kitaneka klezapriya sAdhu jinameM ki kisI ke prazna kA uttara dene kI yogyatA to hai nahIM, ve apane ajJa bhaktoM ko yoM hI bahakA dete haiM ki dekho isa kitAba meM amuka vyaktine apane dAdAjI kI niMdA kI hai| jaise ki Aja se 12 sAla pahale "jaina jAti nirNaya" nAmaka pustaka prakAzita huI thI, jisake viSaya meM usakA kucha bhI uttara na likha pakSapAtI logoM meM yaha galataphahamI phailA dI ki isa meM tumhArI nindA hai, parantu jaba logoMne prastuta pustaka par3hI to mAlUma huA ki isameM kharataragacchIya AcAryoM kI koI niMdA nahIM, para Adhunika logoMne kharataragacchIya AcAryoM ke viSaya meM kitanIka ayogya ghaTanAeM ghar3a DAlI haiM unhIM kA pratikAra hai| aura vaha bhI ThIka aitihAsika pramANoM dvArA kiyA gayA hai| Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww AzA hai, isa samaya bhI yaha pustaka par3hakara ve loga ekadama cauka uThege aura apane ajJa bhaktoM ko avazya bhar3akAveMge, para mere khayAla se aba to kharataragacchIya sAdhu evaM zrAvaka itane ajJAnI nahIM rahe hoMge ki binA pustaka ko AdyopAnta par3he ve mAtra klezI sAdhuoM ke bahakAve meM Akara apanA ahita karane ko taiyAra ho jaae| maiMne merI kitAba meM kharataragacchIya AcArya to kyA para kisI gaccha ke AcAryoM kI nindA nahIM kI hai| kyoMki kisI gaccha ke AcArya kyoM na ho para jinhoMne jaina dharma kI prabhAvanA kI hai maiM una saba ko pUjyadRSTi se dekhatA huuN| hAM, Adhunika kaI vyakti pakSapAta ke kIcar3a meM phasakara mithyA ghaTanAoM ko una mahAn vyaktiyoM ke sAtha jor3akara unakI hasI karanA cAhate haiM una logoM ke sAtha merA pahale se hI virodha thA aura yaha prastuta pustaka bhI Aja unhIM vyaktiyoM ke mithyAlekha ke virodha meM likhI hai| isameM pUrvAcAryoM kI nindA ko kahIM leza bhI nahIM Ane diyA hai| maiM una mithyA pakSapAtI logoM se apIla karatA hU~ ki Apa meM thor3I bhI zakti aura yogyatA hai to nyAya ke sAtha merI kI huI samIkSAoM kA pramANika pramANoM dvArA uttara de| basa, Aja to maiM itanA hI likha lekhanI ko vizrAMti detA hU~ aura vizvAsa dilAtA hU~ ki yadi uparyukta bAtoM ke lie kharataroM kI ora se koI pramANika uttara milegA to bhaviSya meM aisI aisI aneka bAte haiM jinheM likha maiM kharataroM kI sevA karane meM apane ko bhAgyazAlI bnaauuNgaa| pyAre kharataroM! pUrvokta bAtoM ko par3hakara Apa ekadama ukhar3a nahIM jAnA, tathA cir3hake gAlIgalauja dekara kolAhala na macAnA, apitu zAnti se isa pustaka kA uttara denA, kyoMki pramANoM ke prazna asabhya zabdoM meM gAlIgalIca karane yA vyaktigata nindA se hala na ho sakeMge kintu pramANoM se hI hala hoNge| yadi Apa apanI prAcIna paddhati ke anusAra asabhyatA se peza Aege to yAda rakhanA Apake zira para se mithyA lekha likhane kA kalaMka kadApi nahIM dhupegA aura isa viSaya meM bhaviSya meM jo Apa kI kucha pole haiM ve bhI prakAzita hoNgii| ataeva usake preraka kAraNa Apa hI hoNge| isa bAta ko pahale ThIka soca samajha ke hI Age kadama rkkheN| iti kharataroM ke havAi killA kI dIvAroM samAptam Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 241 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww kharataroM kA gappa purANa (lekhaka-kesarIcanda corar3iyA) osavAla yaha upakezavaMza kA apabhraMza hai aura upakezavaMza yaha mahAjana vaMza kA hI upanAma hai, isake sthApaka jainAcArya zrI ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja haiN| Apa zrImAn bhagavAna pArzvanAtha ke chaThe paTTadhara the aura vIrAta 70 varSe upakezapura meM kSatrIya vaMzAdi lAkhoM manuSyoM ko mAMsa madirAdi kuvyasana chur3A kara maMtroM dvArA unhoM kI zuddhi kara vAsakSepa ke vidhi vidhAna se mahAjana vaMza kI sthApanA kI thI, isa viSaya ke vistRta varNana ke liye dekho "mahAjana vaMza kA itihaas|" mahAjana vaMza kA kramazaH abhyudaya evaM vRddhi hotI gaI aura kaI prabhAvazAlI nAmAGkita puruSoM ke nAma evaM kaI kAraNoM se gotra aura jAtiyAM bhI banatI gii| mahAjana saMgha kI sthApanA ke bAda 303 arthAt vIra nirvANa ke bAda 373 varSe upakezapura meM mahAvIra pratimA ke graMthI cheda kA eka bar3A bhArI upadrava huA jisakI zAnti AcArya zrIkakkasUrijI mahArAja ke adhyakSatva meM huI, usa samaya nimnalikhita 18 gotra ke loga snAAtrIya bane the, jinhoM kA ullekha upakeza gaccha caritra meM isa prakAra se kiyA huA milatA hai, uktaM c| taptabhaTo bAppanAgastataH karNATa gotrajaH / tuya balAbhyo nAmA'pi zrI zrImAla paJcamastathA // 166 // kulabhadro moriSazca, virihidyAhnayo'STamaH / / zreSTi gautrANyamUnyAsana, pakSe dakSiNa saMjJake // 170 // suncititA'dityanAgau, bhUri bhAdro'tha ciMcaTi / kumaTa kanyAkubjo'tha, DiDUbhAkhyeSTamo'pi ca // 171 // tathA'nyaH zreSTigautrIya, mahAvIrasya vAmataH / nava tiSTanti gotrANi, paJcAmRta mahotsave // 172 // (1) taptabhaTa (tAter3a) (2) bAppanAga (bAphanA') (3) karNATa (karNAvaTa) (4) valAha (rAMkA bAMkA seTha) (5) zrIzrImAla (6) kulabhadra (sUravA) (7) morakha 1. nAhaTA, jAMghar3A, vaitAlA, paTavA, baliyA, daphtarI vgairh| Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 wwwwww ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ (pokaraNA) (8) virahaTa (bhUraMTa) (9) zreSTi (vaidya mehatA) evaM nava gotra vAle snAtrIya prabhu pratimA ke dakSiNa-jImaNa tarapha pujApA kA sAmAna liye khaDe the / (1) sUMciti (saMcetI) (2) AdityanAga (coraDiyA') (3) bhUri (bhaTevarA) (4) bhAdro (samadar3iyA) (5) ciMcaTa (desarar3A) (6) kumaTa (7) kanyAkubja (kanojiyA) (8) DiDU (kocara mehatA) (9) laghu zreSTi (vardhamAnA) evaM nava snAtrIya paJcAmRta lie mahAvIra mUrti ke vAma-DAve pAseM khar3e the| yaha kathana kevala upakezapura ke mahAjana saMgha kA hI hai, jisameM bhI snAtrIya bane the unhoM ke gautra hai para inake sivAya upakezapura meM tathA anya sthAnoM meM basane vAle mahAjanoM ke kyA kyA gotra hoMge unakA ullekha nahIM milatA hai, tathApi sambhava hai ki itane vizAla saMgha meM tathA tIna sau varSa jitane lambe samaya meM kaI gotra hue hI hoNge| yadi khoja karane para patA milegA unako bhaviSya meM prakAzita karavAyA jaayegaa| uparokta gotra evaM jAtiyoM ke alAvA bhI jainAcAryoM ne rAjapUtAdi jAtiyoM kI zuddhi kara mahAjana saMgha (osavAla vaMza) meM zAmila milA kara usakI vRddhi kI thI jaise ki 1. Arya gotra-lunAvata zAkhA-vi. saM. 684 AcArya devaguptasUri ne sindha kA rAvagausalabhATI ko pratibodha kara jaina banA kara osavaMza meM zAmila kiyA, jinhoM kA khurzInAmA aura dharma kRtya kI nAmAvalI jaina jAti mahodaya dvitIya khaNDa meM dI jAyegI "kharatara gacchIya yati rAmalAlajI ne mahArAja vaMza muktAvalI pRSTha 33 meM kalpita kathA likha vi. saM. 1198 meM tathA yati zrIpAlajIne vi. saM. 1175 meM jinadattasUri ne Arya gotra banAyA ghasITa mArA hai| yaha bilakula gappa hai| isase pAMca sau varSoM ke itihAsa kA khUna hotA 2. bhaMDArI-vi. saM. 1039 meM AcArya yazobhadrasUri ne nADola ke rAva lAkhaNa kA laghubhAI rAva duddhako pratibodha kara jaina bnaayaa| bAda mAtA AzApurI ke bhaNDAra kA kAma karane se bhaMDArI khlaayaa| jaitAraNa, sojata aura jodhapura ke bhaNDAriyoM ke pAsa apanA khurzInAmA Aja bhI vidyamAna hai| "kharatara. yati rAmalAlajI ne mahA. muktA. pRSTha 69 para likhA hai ki vi. saM. 1478 1. gulecchA, pArakha, gadaiyA, sAvasukhA, bucA, nAbariyA, caudharI, daphtarI vagairaha bhI AdityanAga gautra kI zAkhAe haiN| Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 243 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww meM kharatarAcArya jinabhadrasUri ne nADola ke rAva lAkhaNa ke mahesAdi 6 putroM ko pratibodha de kara bhaNDArI bnaayaa| mUla gaccha kharatara hai|" kasauTI-paM. gaurIzaMkarajI ojhA ne rAjapUtAnA kA itihAsa meM likhA hai ki vi. saM. 1024 meM rAva lAkhaNa zAkambharI (sAMbhara) se nADola Akara apanI rAjadhAnI kAyama kI, phira samajha meM nahIM AtA hai ki yatijI ne yaha sapheda gappa kyoM hAMkI hogI? kahA~ rAva lAkhaNa kA samaya vikrama kI gyArahavIM zatAbdI aura kahAM bhadrasUri kA samaya paMdrahavIM zatAbdI? kyA bhaNDArI itane ajJAta haiM ki isa prakAra gappa para vizvAsa kara apane itihAsa ke lie cAra zatAbdI kA khUna kara DAlegA? kadApi nhiiN| 3. saMghI-vi. saM. 1021 meM AcArya sarvadevasUri ne candrAvatI ke pAsa Dhelar3iyA grAma meM pa~vArarAva saMgharAva Adi ko pratibodha dekara jaina bnaaye| saMgharAva kA putra vijayarAva ne eka karor3a dravya vyaya kara siddhagiri kA saMgha nikAlA tathA saMgha ko suvarNa moharoM kI lena dI aura apane grAma meM zrI pArzvanAthajI kA vizAla maMdira banavAyA ityaadi| saMgharAva kI saMtAna saMghI khlaaii| "kharatara-yati rAmalAlajI mahA. muktA. pRSTha 69 para likhA hai ki sirohI rAja meM nanavANA boharA sonapAla ke putra ko sAMpa kATA, jisakA viSa jinavallabhasUri ne utArA, vi. saM. 1164 meM jaina banAyA mUla gaccha kharatara-" kasauTI-jinavallabhasUri ke jIvana meM aisA kahIM para bhI nahIM likhA hai ki unhoMne saMghI gautra bnaayaa| dUsarA usa samaya nanavANA boharA bhI nahIM the kAraNa jodhapura ke pAsa dasa mIla para nanavANa nAmaka grAma hai| vikrama kI paMdrahavIM zatAbdI meM vahAM se pallIvAla brAhmaNa anyatra jAkara vAsa karane se ve nanavANA boharA khlaayaa| phira 1164 meM nanavANA boharA batalAnA yaha gappa nahIM to kyA gappa ke bacce haiM? 4. munauyata-jodhapura ke rAjA rAyapAlajI ke 13 putra the, jisameM caturtha putra mohaNajI the, vi. saM. 1301 meM AcArya zivasenasUrine mohaNajI Adi ko upadeza dekara jaina bnaaye| ApakI saMtAna muNoyato ke nAma se mazahUra huii| mohaNajIke sattAvIsavIM pIDhi meM mehatAjI vijayasiMhajI hue (dekho ApakA jIvanacaritra) "kharatara-yati rAmalAlajI ne mahA. muktA. pR. 98 para likhA hai ki vi. saM. 1595 meM AcArya jinacandrasUri ne kisanagar3ha ke rAva rAyamalajI ke putra mohanajI ko pratibodha kara jaina banAye, mUlagaccha kharatara-" kasauTI-mAravAr3a rAja ke itihAsa meM likhA hai ki jodhapura ke rAjA udayasiMhajI ke putra kisanasiMhajI ne vi. saM. 1666 meM kisanagar3ha bsaayaa| yahI Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwar bAta bhArata ke prAcIna rAja vaMza (rASTrakUTa) pRSTha 368 para ai. paM. vizvezvaranAtha reu ne likhI hai, jaba kisanagar3ha hI vi. saM. 1666 meM basA hai to vi. saM. 1595 meM kisanagar3ha ke rAjA rAyamala ke putra mohaNajI ko kaise pratibodha diyA? kyA yaha munoyatoM ke prAcIna itihAsa kA khUna nahIM hai? yatijI jisa kizanagar3ha ke rAjA rAyapAla kA svapna dekhA hai usako kisI itihAsa meM batalAne kA kaSTha karegA? 5. surAMNA-vi. saM. 1132 meM AcArya dharmaghoSasUri ne pa~vAra rAva surA Adi ko pratibodha kara jaina banAye, jisakI utpatti khurzInAmA nAgora ke guro gopIcandajI ke pAsa vidyamAna haiN| surA kI saMtAna surAMNA khlaaii| "kharatara-yati rAmalAlajI ne mahA. muktA. pR. 45 para likhA hai ki vi. saM. 1175 meM jinadattasUri ne surANA banAyA, mUlagaccha kharatara-" kasauTI-yadi surAMNA jinadattasUri pratibodhita hote to surAMNAgaccha alaga kyoM hotA? jo caurAsI gacchoM meM eka hai, usa samaya dAdAjI kA zAyada janma bhI nahIM huA hogA, ataeva kharataroM kA likhanA eka ur3atI huI gappa hai| 6. jhAmar3a jhAvaka-vi. saM. 988 AcArya sarvadevasUri ne hathur3I ke rAThor3a rAva jagamAlAdikoM pratibodha kara jaina bnaaye| inhoM kI utpatti vaMzAvalI nAgapuriyA tapAgaccha vAloM ke pAsa vistAra se milatI haiN| "kharatara-yati rAmalAlajI mahA. muktA. pR. 21 para likhate haiM ki vi. saM. 1575 meM kharatarAcArya bhadrasUri ne jhAbuA ke rAThor3a rAjA ko upadeza dekara jaina banAye, mUlagaccha kharatara-" kasauTI-bhArata kA prAcIna rAjavaMza nAmaka itihAsa pustaka ke pRSTha 363 para paM. vizvezvaranAtha reu ne spaSTa zabdoM meM likhA hai ki : "yaha jhAbuA nagara IsavI san kI 16 vIM zatAbdI meM lAjhAnA jAti ke jhabbU nAyaka ne basAyA thA parantu vi. saM. 1664 (I. saM. 1607) meM bAdazAha jahA~gIra ne kesavadAsajI (rAThor3a) ko ukta pradeza kA adhikAra dekara rAjA kI padavI se bhUSita kiyaa|" sabhya samAja samajha sakatA hai ki vi. saM. 1664 meM jhAbuA rAThor3oM ke adhikAra meM AyA, taba vi. saM. 1575 meM vahAM rAThor3oM kA rAja kaise huA hogA? dUsarA jinabhadrasUri bhI usa samaya vidyamAna hI nahIM the, kAraNa unake dehAnta vi. saM. 1554 meM ho cukA thA / jhAvaka loga isa bIsavIM zatAbdI meM itane ajJAta zAyada hI rahe hoM ki isa prakAra kI gappoM para vizvAsa kara skeN| bhaMvAla ke jhAmaDa vikrama Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 245 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww. kI pandrahavIM zatAbdI meM anya pradeza se Akara bhaMvAla meM vAsa kiyA, vahAM se kramazaH Aja paryanta kI hisTrI unhoM ke pAsa vidyamAna haiM, ataeva kharataroM kA likhanA sarAsara gappa hai| 7. bAThiyA-vi. saM. 912 meM AcArya bhAvadevasUri ne AbU ke pAsa pramA sthAna ke rAva mAdhudeva ko pratibodha kara jaina bnaayaa| unhoMne zrI siddhAcala kA saMgha nikaalaa| bAMTha bAMTha para AdamI aura una saba ko pairAmaNi dene se bAMThiyA khlaaye| bAda vi. saM. 1340 ratnAzAha se kavAr3a, vi. saM. 1631 harakhAjI se zAha harakhAvata hue ityAdi isa jAti kI utpatti evaM khurzInAma zuru se zrImAn dhanarupamalajI zAha ajamera vAloM ke tathA kalyANamalajI bAMThiyA nAgaura vAloM ke pAsa maujUda hai| ___ "kha.-yati rAmalAlajI mahA. muktA. pRSTha 22 para likhate haiM ki vi. saM. 1167 meM jinavallabhasUri ne raNathaMbhora ke pa~vAra rAjA jAlasiMha ko upadeza de jaina banAyA, mUla gaccha kharatara-vizeSatA yaha hai ki bAMThiyA brahmeca zAha harakhAvata vagairaha saba zAkhAe lAlasiMha ke putroM se hI nikalI batalAte haiN|" kasauTI-kahA~ to vi. saM. 912 kA samaya aura kahA~ 1167 kA samaya / kavADa zAkhA kA samaya 1340 kA hai tathA zAha harakhAvata kA samaya vi. saM. 1631 kA hai, jisako kharataroM ne vi. saM. 1167 kA batalAyA haiN| isa jAti kI utpatti ke liye to kharataroM ne eka gappoM kA khajAnA hI khola diyA hai para kyA kareM bicAre ! yatiyoM kI isa prakAra gappoM para koI bhI bAThiyA zAha harakhAvata kavAr3a vizvAsa hI nahIM karate haiN| 8. bottharA-vi. saM. 1013 meM koraMTa gacchAcArya nannaprabhasUri ne Abu ke Asa pAsa vihAra kara bahuta se rAjapUtoM ko pratibodha kara jaina banAye, jisameM mukhya puruSa rAva dhAMdhala cauhAna thaa| dhAMdhala ke putra surajana-surajana ke sAMgaNa aura sAMgaNa ke putra rAva bohattha huaa| bohattha ne candrAvatI meM eka jaina maMdira banAyA aura zrI zatrujaya kA virAT saMgha nikAla sarva tIrthoM kI yAtrA kara sonA kI thAlI aura janauu kI lena dI, jisameM savA karor3a dravya kharca huaa| ataH bohattha kI santAna se bottharA khlaaye| "kharatara. yati rAmalAlajI ne mahA. muktA. pRSTha 51 para likhA hai ki jAlaura kA rAjA sAvaMtasiMha devAr3A kI do rANiyAM thii| eka kA putra sAgara dUsarI kA vIramadeva, jAlaura kA rAja ramadeva ko milA taba sAgara apanI mAtA ko lekara Aba apanA nAnA rAjA bhIma pavAra ke pAsa calA gayA, rAjA bhIma ne Abu kA rAja sAgara ko de diyaa| usa samaya cittaur3a kA rANA ratnasiMha para mAlavA kA bAdazAha phauja lekara aayaa| rANA ne Abu se sAgara ko madada ke liye Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww bulAyA, sAgara bAdazAha ko parAjaya kara mAlavA chIna liyaa| bAda gujarAta ke bAdazAha ne Abu para AkramaNa kiyaa| sAgara ne usako haTA kara gujarAta bhI chIna liyaa| bAda dilhI kA bAdazAha gaurIzAha cittor3a para car3ha aayaa| phira cittaur3a vAloM ne sAgara ko bulAyA, sAgara ne vahA~ Akara Apasa meM samajhautA karavA kara bAdazAha se 22 lAkha rupaye daMDa ke lekara mAlavA-gujarAta vApisa de diyaa| sAgara ke tIna putra-1. bohittha 2. gaMgAdAsa 3. jayasiMha Abu kA rAja bohittha ko milA vi. saM. 1197 meM jinadattasUri ne bohittha ko upadeza diyaa| bohittha ne eka zrIkarNa nAmaka putra ko rAja ke liye chor3a diyaa| zeSa putroM ke sAtha Apa jaina bana gayA, jisakA bottharA gautra sthApana kiyaa| itanA hI kyoM para jinadattasUri ne to yahA taka kaha diyA ki tuma kharataroM ko mAnoge taba taka tumhArA udaya hogA ityaadi| kasauTI-bohittha kA samaya vi. saM. 1197 kA hai| taba isake pitA sAgara kA samaya 1170 kA hogaa| cittauDa kA rANA ratnasiMha sAgara ko apanI madada meM bulAtA hai, aba pahalA to cittaur3a ke rANA ratnasiMha kA samaya ko dekhanA hai ki vaha sAgara ke samaya cittaur3a para rAja karatA thA yA kisI anya gati meM thaa| cittaur3a rANAo ke itihAsa meM ratnasiMha nAma ke do rAjA hue (1) vi. saM. 1359 (darIbe kA zilAlekha) dUsarA vi. saM. 1584 meM takhta nizIna huA, jaba sAgara kA samaya vi. saM. 1170 kA kahA jAtA hai samajha meM nahIM AtA hai ki 1170 meM rANA sAgara huA aura 1359 meM ratnasiMha huA to ratnasiMha sAgara kI madada ke liye kisa bhava meM bulAyA hogA? aba vi. saM. 1170 ke AsapAsa cittaur3a ke rANoM kI vaMzAvalI bhI dekha liijiye| cittor3a ke rANA __ Abu kA sAgara ke samaya cittaur3a bairisiMha vi. saM. 1143 / para koI ratnasiMha nAma kA rANA huA hI vijayasiMha vi. saM. 1164 nahIM hai, yatijI ne yaha eka binA zira paira arisiMha vi. saM. 1184 kI gappa hI mArI hai| caur3asiMha vi. saM. 1195 Age cala kara sAgara kA pitA sAvaMtasiMha devar3A kA jAlaura para rAja honA yatijI ne likhA hai isameM satyatA kitanI hai? sAvaMtasiMha sAgara kA pitA hone se usakA samaya vi. saM. 1150 ke AsapAsa kA honA cAhiye kyoMki sAgara kA samaya vi. saM. 1170 kA hai| yatijI kA likhA huA vi. saM. 1150 meM sAvaMtasiMha devar3A to kyA para devaDA zAkhA prArdubhAva taka bhI nahIM huA thA, vAstava meM devaDA zAkhA vikrama kI terahavIM zatAbdI Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM cauhAna devarAja se nikalI hai jaba yatijI vi. saM. 1150 ke Asa pAsa jAlaura para sAvaMtasiMha devaDA kA rAja batalAte haiM yaha bhI eka sapheda gappa hI hai / aba vi. saM. 1150 ke Asa pAsa jAlaura para kisakA rAja thA isakA nirNaya ke liye jAlaura kA killA meM topakhAnA ke pAsa bhIta meM eka zilAlekha lagA huA hai, usameM jAlaura ke rAjAoM kI nAmAvalI isa prakAra dI hai| jAlaura ke pa~vAra rAjA vizaladeva kA uttarAdhikArI pa~vAra kuntapAla vi. saM. 1236 taka jAlaura para rAja kiyA bAda nADola kA cauhAna kIrtipAla ne pa~vAroM se jAlaura kA rAja chIna kara apanA adhikAra jamA liyA / sabhya samAja samajha sakate haiM ki vikrama kI gyArahavIM zatAbdI meM terahavIM zatAbdI taka jAlaura para pa~vAroM kA rAja rahA thA jisakA pramANa vahA~ kA zilAlekha de rahA hai phira yatijI ne yaha anargala gappa kyoM mArI hai ? aba Age cala kara Abu kI yAtrA kIjiye ki Abu para cauhAnoM kA rAja kisa samaya se huA ? jo yatijI ne vi. saM. 1170 ke AsapAsa rAjA sAgara devar3A kA rAja honA likhA hai / hama yahAM pahalA to Abu ke pa~vAra rAjAoM kI vaMzAvalI jo zilAlekhoM ke AdhAra para sthira huI aura paM. gaurIzaMkarajI ojhA ne sirohI rAja kA itihAsa meM likhI hai batalA dete haiN| candana devarAja aprAjita vijaya dhArA varSa vizala deva (1174) Abu ke pa~vAra rAjA dhudhaka vi. saM. 1078 I pUrNapAla vi. saM. 1102 247 1 kAnhAdeva vi. saM. 1123 I dhruva bhaTa I rAmadeva I isa Abu narezoM meM kisI sthAna para devar3A sAgara kI gandha taka bhI nahIM milatI hai, ataeva yatijI kA likhanA eka ur3atI gappa hai ki "vi. saM. 1170 ke AsapAsa Abu para pa~vAra bhIma kA rAja thA aura usake putra na hone se apanI putrI kA putra sAgara devar3A ko Abu kA rAja de diyA thA / " aba Abu para cauhAnoM kA rAja kaba se huA ? paM. gaurIzaMkarajI ojhA sirohI rAja ke itihAsa meM likhate haiM ki nADola kA Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww vikrama vi. saM. 1201 / kIrtipAla cauhAna vi. saM. 1236 meM jAlaura para apanA adhikAra jmaayaa| yazodhavala dhArAvaSa jisakA vaMzavRkSa kIrtipAla saMgrAmasiMha udayasiMha (jAlaura para) mAnasiMha (sirohI gayA) pratApasiMha vijala mahArAva luMbhA (Abu kA rAjA huA) isa khurzInAmA se spaSTa siddha hotA hai ki vikrama kI caudahavIM zatAbdI meM sirohI ke cauhAna Abu ke pavAroM se Abu kA rAja chIna kara apanA adhikAra jamAyA thA jisako yatijI ne bArahavIM zatAbdI likha mArI hai| balIhArI hai yatiyoM ke gappa purANa kI aba sAgara rANA aura mAlavA kA bAdazAha kA samaya kA avalokana kiijiye| yatijI ne sAgara kA samaya vi. saM. 1170 ke AsapAsa kA likhA hai aura "cittaur3a para mAlavA kA bAdazAha car3ha AyA taba cittaur3a kA rANA apanI madada ke liye Abu se sAgara devar3A ko bulAyA aura sAgara ne bAdazAha ko parAjaya kara usase mAlavA chIna liyaa|" yaha bhI eka ur3atI gappa hI hai kyoMki na to usa samaya cittaur3a para rANA ratnasiMha kA rAja thA aura na mAlavA meM kisI bAdazAha kA rAja hI thaa| vi. saM. Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 249 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 1356 taka mAlavA meM pavAra rAjA jayasiMha kA rAja thA (dekho bhArata kA prAcIna rAjavaMza) isI prakAra sAgara devar3A ke sAtha gujarAta ke bAdazAha kI kathA ghar3a nikAlI hai| gujarAta meM vi. saM. 1358 taka bAghalA vaMza ke rAjA karaNa kA rAja thaa| bAda meM bAdazAha ke adhikAra meM gujarAta calAyA gyaa| (dekho pATaNa kA itihAsa) isI bhAMti sAgara devar3A ke sAtha dilhI bAdazAha kA aghaTita sambandha jor3a diyA hai| sAgara kA samaya vi. saM. 1170 ke AsapAsa kA hai| taba dilhI para vi. saM. 1249 taka hindU samrATa pRthvIrAja cauhAna kA rAja thaa| phira samajha meM nahIM AtA hai ki yatijI aisI asambandhika bAteM likha sabhya samAja meM hA~sI ke pAtra kyoM banate haiM? kyA isa bIsavIM zatAbdI ke bottharA bacchAvata itane ajJAta haiM ki yatijI ke isa prakAra kI gappoM para vizvAsa kara apane pratibodhaka koraMTagacchAcAryoM ko bhUla kara kRtaghnI bana jAya ? "kharatara loga kahA karate haiM ki hamArI vaMzAvaliyoM kI bahiyoM bIkAnera meM karmacanda vacchAvata ne ku~vA meM DAla kara naSTa kara DAlI ityaadi|" zAyada isakA kAraNa yaha hI to na hogA ki uparokta kharataroM kI likhI huI botharoM kI utpatti karmacanda ne par3hI ho aura unako ve kalpita gappeM mAluma huI ho tathA vaha samajha gayA ho ki hamAre pratibodhaka AcArya koraMTagaccha ke haiM, kevala adhika paricaya ke kAraNa hama kharatara gaccha kI kriyA karane ke liye hI kharataroM ne hama logoM kI jhUTha mUTa hI kharatara banAne ko mithyA kalpanA kara DAlI haiM, ataeva kharataroM kI saba kI vaMzAvaliyoM kavA meM DAla kara apanI saMtAna ko sadA ke liye sukhI banAi ho ! khaira kucha bhI ho para kharataroM kI uparokta likhI huI bottharoM kI utpatti to bilakula kalpita hai, isa viSaya meM "jaina jAti nirNaya" nAmaka kitAba ko dekhanI cAhiye ki jisa vistAra se samAlocanA kI gaI hai| __vAstava meM rANo sAgara mahArANA pratApa kA laghubhAI thA aura isakA samaya vikrama kI satarahavIM zatAbdI kA hai aura sAvaMtasiMha devar3A vikrama kI aThArahavIM zatAbdI meM huA hai| kharataroM ne zizodA aura devar3A ko bApa beTA banA kara yaha DhAMcA khaDA kiyA hai aura yaha kalpita DhAMcA khar3A karate samaya yatiyoM ko yaha bhAna nahIM thA ki isakI samAlocanA karane vAlA bhI koI milegaa| khaira ! isa samaya kharataragaccha kI sAta paTTAvaliyAM mere pAsa maujUda haiN| jisameM kisI bhI paTTAvali meM yaha nahIM likhA hai ki jinadattasUri ne bottharA jAti banAI thii| para una paTTAvaliyoM se to ulaTA yahI siddha hotA hai ki dAdAjI ke Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 wwwwwwwwwwwwww wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww pUrva bottharA jAti vidyamAna thii| jaise kharataragacchIya kSamA kalyANajI ne vi. saM. 1830 meM kharataragaccha paTTAvalI likhI hai, usameM likhA hai ki ___'tathA aNahillapattane bohittharA gautrIya zrAvakebhyo jayati huNa vara kAparukkha' iti stotra dattam arthAt jinadattasUri ne aNahila paTTana meM bottharA ko stotra diyA, isase yahI jJAta hotA hai ki jinadattasUri ke pUrva pATaNa meM bottharA vidyamAna the| ataeva bottharA koraMTagacchIya AcArya nannaprabhasUri pratibodhita koraMTagaccha ke zrAvaka haiN| kriyA ke viSaya meM jahAM jisakA adhika paricaya thA vahAM unhIMkI kriyA karane laga gaye the para bottharoM kA mUlagaccha to koraMTagaccha hI hai| 9. copar3A-vi. saM. 885 meM AcArya devaguptasUri ne kanauja ke rAThor3a aDakamala ko upadeza dekara jaina bnaayaa| kukuma gaNadhara dhUpiyA isa jAti kI zAkhAe haiN| "kharatara yati rAmalAlajI copar3A jAti ko jinadattasUri aura zrIpAlajI vi. saM. 1152 meM jinavallabhasUri ne maMDaura kA nAnudeva pratihAra-indA zAkhA ko pratibodha kara jaina banAyA likhA __ kasauTI-avvala to pratihAroM meM usa samaya indA zAkhA kA janma taka bhI nahIM huA thaa| dekhiye pratihAroM kA itihAsa batalA rahA hai ki vikrama kI terahavIM zatAbdI meM nAhaDarAva (nAgabhaTTa) prasiddha pratihAra huaa| usakI pAMcavIM pir3hI meM rAva Ama yaka huA, usake 12 putroM se indA nAma kA putra kI santAna indA kahalAI thI, ataeva vi. saM. 1152 meM indA zAkhA hI nahIM thI, dUsarA maMDora ke rAjAoM meM usa samaya nAnudeva nAma kA koI rAjA hI nahIM huaa| pratihAroM kI vaMzAvalI isa bAta ko sAbita karatI hai, jaise kimaMDora ke pratihAra isameM 1103 se 1212 taka koI bhI nAnudeva rAva raghurAja saM. 1103 rAjA nahIM huA hai| kharataroM ko itihAsa kI kyA paravAha hai| unako to kisI na kisI gappa golA sejhArAja calA kara osavAloM kI prAyaH saba jAtiyoM ko kharatara banAnA hai para kyA kareM bicAre jamAnA hI saMbararAja satya kA evaM itihAsa kA A gayA ki kharataroM kI gappe AkAza meM uDatI phiratI haiMbhupatirAja jaise pATaNa ke bottharoM ko stotra dekara dAdAjI ne tathA Apake anuyAyiyoM ne bottharoM ko Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 akherAja I apane bhakta samajhA haiM vaise hI meDatA ke copar3oM ko " upasaggaharaM pAsa" nAmaka stotra dekara apane pakSa meM banA liyA hoM isa bAta kA ullekha kharatara. kSamAkalyANajI ne apanI paTTAvaliyoM meM nAhar3arAva (vi. saM. 1212) bhI kiyA haiN| basa ! kharataroM ne isa prakAra yaMtra - stotra dekara bhadrika logoM ko kRtaghnI banAye haiM, vAstava meM copar3A upakezagacchIya zrAvaka haiN| 10. chAjer3a - vi. saM. 942 meM AcArya siddhasUri ne zivagar3ha ke rAThor3arAva kajala ko upadeza dekara jaina banAye, kajala ke putra dhavala aura dhavala ke putra cha huA, chajUne zivagar3ha meM bhagavAn pArzvanAtha kA vizAla mandira bnaayaa| bAda zatruMjayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA, jisameM sonA kI kaToriyoM meM eka eka mohara rakha leNa dI ityAdi zubha kSetra meM karor3oM rupaye kharca kiye, usa chajU kI santAna chAjer3a kahalAI / '"kharatara yati rAmalAlajI mahA. muktA. pR. 68 para likhate haiM ki vi. saM. 1215 meM jinacandrasUri ne dhAMdhala zAkhA ke rAThoDa rAmadeva ke putra kAjala ko aisA vAsa cUrNa diyA ki usane apane makAna ke devI mandira ke tathA jinamandira ke chAjoM para vaha vAsacUrNa DAlate hI saba chAje sone ke ho gaye isa liye ve chAjer3a kahalAye ityAdi / " kasauTI-vAsacUrNa dene vAloM meM itanI udAratA na hogI yA kAjala kA hRdaya saMkIrNa hogA? yadi vaha vAsacUrNa saba mandira para DAla detA to kalikAla kA bharatezvara hI bana jAtA !! aisA camatkArI cUrNa dene vAloM kI maujUdagI meM musalamAnoM ne saikar3oM mandira evaM hajAroM mUrtiyoM ko tor3a DAle, yaha eka Azcarya kI bAta hai, khaira Age cala kara rAThor3oM meM dhAMdhala zAkhA ko dekhiye jinacandrasUri ke samaya (vi. saM. 1215) meM vidyamAna thI yA kharataroM ne gappa hI mArI hai ? rAThor3oM kA itihAsa DaMkA kI coTa kahatA hai ki vikrama kI caudahavIM zatAbdI meM rAThor3a rAva AsasthAnajI ke putra dhAMdhala se rAThor3oM meM dhAMdhala zAkhA kA janma huA taba vi. saM. 1215 meM jinacandrasUri ne kisako upadeza diyA yaha gappa nahIM to kyA gappa ke bacce haiM ? 11. bAphanA - inakA mUla gautra bAppanAga hai aura isake pratibodhaka vIrAta 70 varSe AcArya ratnaprabhasUri haiM / nAhATa jAMghar3A vetAlA daphtarI bAliyA paTavA vagairaha bappanAga gautra kI zAkhAe haiN| 44 'kharatara. yati rAmalAlajI mA. mu. pR. 34 para likhate hai ki dhArAnagarI ke rAjA pRthvIdhara pa~vAra kI solahavIM pIr3hi para javana aura saccU nAma ke do nara hue, ve dhArA se nikala Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww jAlaura phateha kara vahA~ rAja karane lge| jinavallabhasUri ne inako vijayayaMtra diyA thaa| jinadattasUrine inako upadeza dekara jaina bnaaye| bAphanA gotra sthApana kiyA tathA pUrva ratnaprabhasUri dvArA sthApita bAphanA gautra bhI inameM mila gayA ityaadi|" / kasauTI-isa ghaTanA kA samaya jinavallabhasUri aura jinadattasUri se saMbandha rakhatA haiN| ataeva vi. saM. 1170 ke AsapAsa kA samajhA jA sakatA hai| usa samaya dhArA yA jAlaura para koI javana saccU nAmaka vyakti kA astitva thA yA nahIM isa ke liye hama yahA~ donoM sthAnoM kI vaMzAvaliyoM kA ullekha kara dete haiN| jAlaura ke pavAra rAjA dhArA ke pavAra rAjA candana rAjA nara varmA (vi. saM. 1164) devarAja yazovarmA (vi. saM. 1192) aprAjita jayavarmA vijala lakSaNavarmA (vi. saM. 6200) dhArAvarSa haricandra (vi. saM. 1236) vizAladeva (vi. saM. 1174) (jAlora topakhAnA kA zilAlekha) ('pa~vAroM kA itihAsa' se) kuMtapAla (vi. saM. 1236) jAlaura aura dhArA ke rAjAoM meM javana saccU kI gandha taka bhI nahIM milatI hai phira samajha meM nahIM AtA hai ki yatijI ne yaha gappa kyoM hAMka dI hogI? AcArya ratnaprabhasUri ne bAphanA pahalA banAyA thA to yatijI likhate hI haiM, phira dAdAjI ne bAphanA gautra kyoM sthApita kiyA aura javana saccU ke sAtha bAphanoM kA koI khAsa taura para sambandha bhI nahIM pAyA jAtA hai| vi. saM. 1891 meM jaisalamera ke paTavoM (bAphanoM) ne za@jaya kA saMgha nikAlA, usa samaya vAsakSepa dene kA kharataroM ne vyartha hI jhagar3A khar3A kiyA, jisakA insApha vahA ke rAvala rAjA gajasiMha ne diyA ki bAphanA upakezagaccha ke hI zrAvaka haiN| vAsakSepa dene kA adhikAra upakezagaccha vAloM kA hI hai, vistAra se dekho jaina jAti nirNaya nAmaka kitAba / 12.rAkhecA-vi. saM. 878 meM AcArya devaguptasUri ne kAlerA kA bhATIrAva Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 253 rAkhecA ko pratibodha dekara jaina bnaayaa| usakI saMtAna rAkhecA kahalAI puMgaliyA vagairaha isa jAti kI zAkhA hai "kha. ya. rA. ma. mu. pRSTha 42 para likhA hai ki vi. saM. 1187 meM jinadattasUri ne jaisalamera ke bhATI jaitasI ke putra kalhaNa kA kuSTa roga miTAkara jaina banAkara rAkhecA gautra sthApana kiyaa|" kasauTI-khuda jaisalamera hI vi. saM. 1212 meM bhATI jaisala ne AbAda kiyA to phira 1178 meM jaisalamera kA bhATI ko jinadattasUri ne kaise pratibodha diyA hogA? vAha re yatiyoM tumane gappa mArane kI sImA bhI nahIM rkhii| 12. pokaraNA yaha morakha gautra kI zAkhA hai aura inake pratibodhaka vIran 70 varSe AcArya zrI ratnaprabhasUri haiN| "khara. ya. rA. ma. mu. pRSTha 83 para likhA hai ki jinadattasUri kA eka ziSya puSkara ke talAba meM DUbatA huA eka puruSa aura eka vidhavA aurata ko bacA kara unako jaina banAyA aura paukaraNA jAti sthApanA kii|" / kasauTI-jinadattasUri kA dehAnta vi. saM. 1211 meM huaa| usa samaya pUrva kI yaha ghaTanA hogii| taba puSkara kA talAba vi. saM. 1212 meM pratihAra nAhAr3arAva ne khudaayaa| bAda kaI arsA se gohoM paidA huI hogI isa dazA meM jinadattasUri ke ziSya ne strI puruSa ko gohoM se kaise bacAyA hogA yaha bhI eka gappa hI hai| 14. kocara-yaha DiDa gautra kI zAkhA hai aura vikrama kI solahavIM zatAbdI meM maMDIra ke DiDU gotrIya mehapAlajI kA putra kaucara thA, usane rAva sUjAjI kI adhyakSatA meM raha kara phalaudI zahara ko AbAda kiyaa| kocarajI kI santAna kaucara kahalAI, isake mUla gautra DiDU hai aura inake pratibodhaka vIrAn 70 varSe AcArya ratnaprabhasUri hI the| "kha. ya. rA. ma. mu. pR. 83 para idhara udhara kI asambaMdhita bAteM likha kara kaucaroM ko pahale upakezagacchIya phira tapAgacchIya aura bAda kharatare likhA hai, itanA hI nahIM balki kaI aisI aghaTita bAteM likha kara itihAsa kA khUna bhI kara DAlA hai|" kasauTI-isa jAti ke liye dekho "jaina jAti nirNaya' nAmaka pustaka vahA~ vistAra se ullekha kiyA hai| aura kocaroM kA upakezagaccha hai| 15. coraDiyA-yaha AdityanAga gautra kI zAkhA haiN| AdityanAga gautra AcArya ratnaprabhasUri sthApita mahAjana vaMza kI aThAraha zAkhA meM eka hai| kha. ya. rA. ma. mu. pRSTha 23 para likhA hai ki pUrva deza meM aMderI nagarI meM rAThor3a rAjA kharahatya rAja karatA thaa| usa samaya yavana loga kAbalI mulka luTa rahe the| rAjA kharahattha apane cAra putroM ko lekara vahA gyaa| yavanoM ko bhagA kara vApisa AyA para unake cAra putra mucchita Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww ho gye| jinadattasUri ne una putroM ko acchA kara jaina bnaaye| ityaadi| kasauTI-avvala to caMderI pUrva meM nahIM para bundelakhaMDa meM thI', dUsarA caMderI meM rAja rAThaur3oM kA nahIM para cedI vaMziyoM kA honA itihAsa spaSTa batalA rahA haiN| tIsarA usa samaya bhArata para yavanoM kA AkramaNa ho rahA thA jisakA bacAva karanA to eka vikaTa samIkSA bana cukI thii| taba kharahattha apane cAra putroM ko lekara kAbalI mulka kA rakSaNa karane ko jAya yaha bilakula hI asaMbhava bAta hai aura kAbalI mulka ko lUTane vAle yavana bhI koI gADariyoM nahIM thI ki cAra lar3akA unako bhagA deN| bhale yatijI ko pUchA jAya ki kharahattha ke cAra putra yavanoM ko bhagA diyA to ve svayaM mucchita kaise ho gaye aura mucchita ho gaye to yavanoM ko kaise bhagA diyA? yadi kahA jAya ki yavanoM ko bhagAne ke bAda mucchita hue to isakA kAraNa kyA? kAraNa apanI svasthyAvasthA meM yavanoM ko bhagAyA ho to phira unako mucchita kisane kiyA? vAha vAha yatijI yadi aisI gappa nahIM likha kara kisI thalI ke evaM purANA jamAnA ke mothoM ko yA bholI-bhAlI vidhavAoM ko ekAnta meM baiThakara aisI bAteM sunAte to isakI kor3I do kor3I kI kImata avazya ho sktii| kharataroM ne hAla hI meM coraDiyoM ke viSaya meM eka TrakTa likhA hai, jisameM vikrama kI caudahavIM zatAbdI ke do zilAlekha 'jo corar3iyoM ke banAI mUrtiyoM kI kisI kharatarAcAryoM ne pratiSThA karavAI hai' mudrita karavA kara dAvA kiyA ki coraDiyA kharataragaccha ke haiN| coraDiyA jAti itanI vizAla saMkhyA meM evaM vizAla kSetra meM phailI huI thI ki jahA~ jisa gaccha ke AcAryoM kA adhika paricaya thA unhoM ke dvArA apane banAye mandira kI pratiSThA karavA lete the, kevala khatarata hI kyoM para corar3iyoM ke banAye mandiroM kI pratiSThA anya bhI kaI gacchavAloM ne karavAI hai to kyA ve saba gacchavAle yaha kaha sakegA ki hamAre gaccha ke AcAryoM ne pratiSThA karavAI vaha jAti hI hamAre gaccha kI ho cukI? nahIM kadApi nahIM / 'hama corar3iyA kharatara nahIM hai' nAmaka TrakTa meM coraDiyA jAti ke jo cAra zilAlekha diye haiM ve pratiSThA ke liye nahIM para una zilAlekhoM meM corar3iyoM kA mUla gautra AdityanAga likhA hai| merA khAsa abhiprAya kharataroM ko bhAna karane kA thA ki corar3iyoM kA mUla gautra AdityanAga haiM na kI rAjapUtoM se jaina hote hI corar3iyA kahalAye jaise kharataroM ne likhA hai| 1. hAla meM kharataroM ne nayI zodha se khAca tAna kara canderI ko pUrva meM honA batalAyA hai para isameM koI bhI pramANa nahIM aura na vahAM rAThaur3oM kA rAjA hI sAbita hotA hai| Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 255 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ jaise corar3iyoM ko ajainoM se jaina banate hI coraDiyA jAti kA rupa diyA hai vaise gulecchA pArakha vagairaha ko bhI de diyA hai parantu ina jAtiyoM ke nAma saMskaraNa eka samaya meM nahIM kintu pRthak pRthak samaya meM hue haiM, ina sabakA mUla gautra AdityanAga hai, ataeva kharataroM kI gappoM para kaI bhI vizvAsa na kareM / 16. saMcetI-yaha suMciMti gautra kI zAkhA hai| inake pratibodhaka vIrAt 70 varSa AcArya ratnaprabhasUri hue haiN| kha. ya. rA. ma. mu. pR. 14 para likhate haiM ki vi. saM. 1026 meM vardhamAnasUri ne dilhI ke sonIgarA cauhAna rAjA ke putra vohitha ke sAMpa kA viSa utAra jaina banAyA saMcetI gautra sthApita kiyaa| kasauTI-avvala to dilhI para usa samaya cauhAnoM kA rAja hI nahIM thA, dUsarA cauhAnoM meM usa samaya sonIgarA zAkhA bhI nahIM thii| itihAsa kahatA hai ki nADola kA rAva kIrtipAla vi. saM. 1236 meM jAlaura kA rAja apane adhikAra meM kara vahA~ kI sonIgarI pahAr3I para killA banAnA Arambha kiyA, usake bAda Apake uttarAdhikArI saMgrAmasiMha ne usa killA ko pUrA karavAyA, jaba se jAlaura ke cauhAna saunIgarA khlaayaa| jaba cauhAnoM meM sonIgarA zAkhA hI 1236 ke bAda meM paidA huI to 1026 meM dilhI para sonIgaroM kA rAja likha mAranA yaha bilakula mithyA gappa nahIM to aura kyA hai| inake alAvA bhI kharataroM ne jitanI jAtiyoM ko kharatara honA likhA hai vaha saba ke saba kalpita gappeM likha kara bicAre bhadrika logoM ko bar3A bhArI dhokhA diyA hai| isake liye 'jaina jAti nirNaya' dekhanA caahiye| pyAre kharataroM ! na to pUrvokta jAtiyoM evaM osavAloM ke lATAoM ke gAr3he tumhAre vahA~ utaregA aura na kisI dUsaroM ke vahA~ / jisa jisa jAtiyoM ke jaisejaise saMskAra jama gaye haiM vaha usI prakAra barata rahI haiN| kaI likhe par3he loga nirNaya kara asatya kA tyAga kara satya svIkAra kara rahe haiN| isa hAlata meM isa prakAra gappeM likhakara prAcIna itihAsa kA khUna karane meM tumako kyA lAbha hai? smaraNa meM rahe aba andha vizvAsa kA jamAnA nahIM rahA hai| yadi tumhAre andara thor3A bhI satyatA kA aMza ho to maiMne jo namUnA ke taura para katipaya jAtiyoM kA bayAna Upara likhA hai usameM se eka bhI jAti kI apane likhI utpatti ko pramANika pramANoM dvArA satya kara batalAve varanA apanI bhUla ko sudhAra leN| anta meM maiM itanA hI kaha kara mere lekha ko samApta kara denA cAhatA hU~ ki maiMne yaha lekha khaNDana maNDana kI nIti se nahIM likhA para itihAsa ko surakSita Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 evaM vyavasthita rakhane kI garaja se hI likhA hai aura isameM bhI kAraNabhUta to hamAre kharatara bhAI hI haiN| yadi ve isa prakAra bhaviSya meM bhI preraNA karate raheMge to mujhe bhI sevA karane kA saubhAgya milatA rhegaa| astu / AzA hai ki vidvad samAja isa se avazya lAbha utthaaveNgaa|| noTa-mujhe isa samaya khabara milI hai ki yatijI ne 'mahAjana vaMza muktAvalI' ko kucha sudhAra ke sAtha dvitIyAvRtti chapavAI haiM, yadi pustaka mila gaI to usako dekha kara AvazyakatA huI to jainajAti nirNaya ko dvitIyAvRtti zIghra hI prakAzita karavAI jaayegii| 1-2-38 jaina jAti nirNaya kI sahAyatA se iti kharataroM kA gappapurANa samAptam