Book Title: Syadvadarahasya Part 2
Author(s): Yashovijay Upadhyay, 
Publisher: Divya Darshan Trust

View full book text
Previous | Next

Page 231
________________ * स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वम् वस्तुतः कृतेरपि चेष्टादिव्दारा विलक्षणसंयोगं प्रत्येव हेतुता न तु घट मात्रं प्रत्यपि, मानाभावात् । न चैवं कुम्भकारादेः स्वकृतिसाध्यताज्ञानं विना घटादी प्रवृत्तिः कथं १ इति वाच्यम्, स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञानस्यैव तत्र प्रवर्तकत्वात् । 'स्वप्रयोज्यविजातीयसंयोग* जयलता न प्रागभावप्रतियोगित्वलक्षणकार्यत्वावच्छिन्ने सकर्तृकत्वसिद्धिः । अस्तु वा यथाकथञ्चित् कार्यमात्रे सकर्तृत्वसिद्धिः । तथापि सकर्तृकत्वं यदि प्रत्यक्षजन्यत्वरूपं तदा घटादी बाधः, प्रत्यक्षमेच्छाजनकत्वेन तत्राऽन्यथासिद्धत्वात् । अत एव चिकीर्षाजिन्यत्वलक्षणमपि तन सम्भवति, तस्या अपि कृतावेव हेतुत्वात् । अनेन ज्ञानस्य चिकीर्षाद्वारा कृतिजनकत्वमित्युक्तावपि न क्षतिः, तथापि घटादौ प्रत्यचजन्यत्वाऽसिद्धेः । 'अस्तु तर्हि कृतिजन्यत्वमेव सकर्तृकत्वं कृतेः चेष्टादिद्वारा घटादिजनकत्वात् । न हि व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धिरिति तैया विकाशङ्कायां प्रकरणकृदाह- वस्तुत इति । कृतेरपि किमुत ज्ञानादेः ? इत्यपिशब्दार्थः, चेष्टादिद्वारा आदिपदेन पूर्वावयवविभागपूर्वसंयोगनाशग्रहणम्, विलक्षणसंयोगं कपालद्वयादिविजातीयसंयोगं प्रत्येव हेतुता न तु घटमात्रं घटत्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्यपि, कुतः ? मानाभावादिति । कृतेः चेष्टादिद्वारा विजातीयसंयोगजनने एवोपक्षीणत्वेन घटादिकं प्रत्यन्यथासिद्धेः वदत्वाद्यवच्छिन्नजनकत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । = = ४२८ परकीयशङ्कामपहस्तयितुमुपक्षिपति न चेति । वाच्यमित्यनेनाऽस्यान्वयः । एवं कृतेः घटत्वाद्यवच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वशून्यत्वे सति कुम्भकारादेः स्वकृतिसाध्यताज्ञानं = स्वसमवेत कृतिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यताबोधं विना घटादी प्रवृत्तिः = घटाद्युद्देश्यकप्रवृत्तिः, उद्देश्यकत्वस्य सप्तम्यर्थत्वात् कथं स्यात् ? यद्धर्मावच्छिन्नोद्देश्यकं प्रवर्तनं तद्धर्मे स्वप्रयत्नजन्यतावच्छेदकत्वज्ञानस्य तद्धर्मावच्छिन्ने स्वप्रयत्नजन्यत्वज्ञानस्य वा प्रवर्त्तकत्वनियमात् । न हि कोऽपि मेद्यानयने प्रवर्त्तते तत्र स्वकृतिसाध्यत्वावबोधस्य विरहात् । ततश्च घटादेः कृत्यजन्यत्वे तत्र स्वकृतिसाध्यत्वज्ञानविरहेण कुलालादिप्रवृत्तिः नैव स्यादिति तदन्यथानुपपत्त्या कृतेः घटादिजनकत्वमकामेनाऽपि व्यवहारानुपातिना ऽभ्युपगन्तव्यमिति शङ्काशयः । प्रकरणकृत्समाधत्ते स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञानस्यैवेति । एवकारेण स्वकृतिसाध्यताज्ञानस्य व्यवच्छेदः कृतः । तत्र - घटादी, कुलालादीनां प्रवर्त्तकत्वात् । इदमत्र प्रकरणकृत आकूतम् साध्यं नाम साक्षात् जन्यं प्रयोज्यं नाम साक्षात् परम्परया वा जन्यम् । स्वकृतिसाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्त्तकत्वाभ्युपगमे स्वकृत्या परम्परया जन्यत्वज्ञानस्य व्यवच्छेदः भवति । न चैतावासकांचे किमपि कारणमस्ति बाधकाभावात् । अतः स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञानस्यैव प्रवर्त्तकत्वमङ्गीकार्यम् । युक्तञ्चैतत्, अन्यथा कृषिवलादीनां कृष्यादी प्रवृत्तिः कथं घटामश्चेत् ? न हि तत्र तेषां स्वकृतिसाध्यताज्ञानमस्ति । स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञानं तु घटाद कुम्भकारादेः बाढमस्ति घटादेः कपालद्वयविजातीयसंयागादिजन्यत्वात् । अतो न कुलालादेः घटादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । परः शते स्वप्रयोज्यविजातीयसंयोगसम्बन्धेनेति । स्वपदेन कुलालादिकृतिग्रहणं तत्प्रयोज्यः कपालादिसमवेतो * कुलालादिप्रयत्न विज्ञातीयसंयोग के प्रति ही कारण - स्याद्वादी वस्तुत इति । वस्तुस्थिति तो यह है कि ज्ञानजन्य इच्छा से जन्य प्रयत्न भी चेष्टा के द्वारा विलक्षणसंयोग के प्रति ही हेतु है, न कि घटमात्र के प्रति भी, क्योंकि घटमात्र के प्रति भी हेतुता के स्वीकार में कोई प्रमाण नहीं है । यहाँ यह शंका हो सकती है कि 'विलक्षण संयोग मात्र के प्रति ही कृति चेष्टा के द्वारा कारण होने पर घटादि के उद्देश्य से कुम्हार आदि प्रवृत्ति कैसे करेंगे ? स्वकृतिसाध्यताप्रकारक ज्ञान प्रवर्तक होता है । कुम्हार के प्रयत्न से विजातीय संयोग साध्य होने पर उद्देश्य से कुम्हार प्रवृत्ति करेगा, मगर घट तो कुम्हारप्रयत्न से साध्य = जन्य नहीं होने से घटोद्देश्यक कुम्हार प्रवृति नहीं हो सकती' ८ मगर यह शंका उचित नहीं है, क्योंकि घटादि में स्वकृतिसाध्यताज्ञान कुम्हार आदि को नहीं होने पर भी स्वकृतिप्रयोज्यताज्ञान तो होता है। कुम्हारादि के प्रयत्न से चेष्टाद्वारा विजातीयसंयोग (= कपालद्वयविलक्षणसंयोगआदि) जन्य होता है और विजातीय संयोग से घटादि जन्य होता है। अतः घटादि कुम्हारादि के प्रयत्न से जन्य नहीं होता है, किन्तु प्रयोज्य होता है । साक्षात् हेतु को कारण कहते हैं और साक्षात् या परम्परया से हेतु को प्रयोजक कहते हैं । अतः घटादि के प्रति कुम्हारादि का प्रयत्न प्रयोजक है । कुम्हारादि को स्वप्रयत्न में घटादिप्रयोजकता का ज्ञान होने से घटादि के उद्देश्य से कुम्हारादि की प्रवृत्ति हो सकती है। यहाँ नैयायिक की ओर से यह कहा जाय कि “कुम्हारादि .

Loading...

Page Navigation
1 ... 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 370