Book Title: Jain Puran kosha
Author(s): Pravinchandra Jain, Darbarilal Kothiya, Kasturchand Suman
Publisher: Jain Vidyasansthan Rajasthan
Catalog link: https://jainqq.org/explore/016061/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANa-koza sampAdaka pro0 pravINacandra jaina DaoN0 darabArIlAla koThiyA saha sampAdaka DaoN0 kastUracanda sumana mANujjoyo jovo jaina vidyA saMsthAna "THOUDPPR prakAzaka jainavidyA saMsthAna digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI (rAjasthAna) Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ niny Educ jaina vAGmaya meM prakAzita itara koNoM kI apekSA prastuta koza kI prakRti bhinna hai / isameM jainadharma meM mAne gaye tiresaTha zalAkA puruSa caubIsa tIrthaMkara, bAraha cakravartI, nau balabhadra, nau nArAyaNa, nau pratinArAyaNoM tathA prasiddha rAjavaMzoM se sambandhita kathAnakoM aura pravAntara-kathAoM meM Aye pAtroM kA paurANika dRSTi se paricaya karAye jAne ke kAraNa ise 'jaina purANa koza' nAma diyA gayA hai| isameM pAribhASika, bhaugolika, aitihAsika, paurANika vyakti, rAjA-mahA rAjA tathA rAjavaMzoM ke lagabhaga 9000 saMjJAoM aura 12000 zabdoM kI mahattvapUrNa aura prAmANika sAmagrI, jaina vAGmaya ke pAMca pramukha purANoM mahApurANa, padmapurANa, harivaMzapurANa, pANDavapurANa, aura vIravarddhamAnacarita ke AdhAra se sandarbhasahita saMkalita kI gayI hai / - PROCHAN VITA Jawahar Nagar Bunglow Road BHARATIYA Mer 80 Mong Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANa-koza sampAdaka pro0 pravINacandra jaina DaoN0 darabArolAla koThiyA saha sampAdaka DaoN0 kastUracanda sumana strololnsion HEA mANujjIvI jovo naviyA ravAnA prakAzaka jainavidyA saMsthAna digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI ( rAjasthAna) Jain Education Intemational Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prakAzaka jainavidyA saMsthAna digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI zrImahAvIrajI (rAja.) 322220 prApti sthAna 1. jainavidyA saMsthAna, zrImahAvIrajI 2. apabhraMza sAhitya akAdamI digambara jaina nasiyA bhaTTArakajI savAI rAmasiMha roDa, jayapura-302004 prathama bAra 1993 " mUlya : 500.00 mudraka vartamAna mudraNAlaya 19, javAharanagara kAlonI, vArANasI-10 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya prAstAvika prakAzakIya sampAdakIya a A he 1 15 f U ai so o FWF za k anukramaNikA viSaya go to 1-44 44-53 52-56 57 57-64 64 64-66 66-67 68 68 68 naar Ta ta tra tha da gha na pa pha ba bha ma ya 69-101 ra 102-104 la 204-105 va 105-116 za 116-117 zra 118-131 Sa 131-132 sa 132-150 ha 149 150 pariziSTa zuddhipatra 10 saM0 150 150 150 - 155 156-157 157 157-177 177-187 187-206 207-245 245 245-252 252-266 266-310 210-316 316-332 332-340 340-392 392-406 407-416 417 417-477 477-485 487-542 543-551 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma0 pu0 pa0 pu0 To go pA0 pu0 vIvaca * - saMketa sUcI mahApurANa / AcArya jinasena bhAratIya jJAnapITha prakAzana 30 1951, 1968 padmapurANa | AcArya raviSeNa /bhAratIya jJAnapITha prakAzana / I0 1989 harivaMzapurANa AcArya jinasena / bhAratIya jJAnapITha prakAzana /60 1962 pANDavapurANa | AcArya zubhacandra jaina saMskRti saMrakSaka saMgha, zolApura I0 1980 vIravarddhamAna parita/bhaTTAraka sakalakIta bhAratIya jJAnapITha prakAzana I0 1974 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika 'jaina purANa koza' pAThakoM ke kara-kamaloM meM arpita karate hue hameM harSa kA anubhava ho rahA hai| sAMskRtika dRSTikoNa se mahattvapUrNa hone ke kAraNa 1. padmapurANa 2. mahApurANa 3. harivaMzapurANa 4. pANDavapurANa aura 5. vIravardhamAnaparita ye pA~ca purANakoza ke AdhAra banAe gae hai| prAcIna saMskRti ko samajhane meM ye purANa sarvAdhika mahattvapUrNa hai| jaina purANakoza kI yojanA dasa varSa pUrva prArambha ho gaI thI / isameM 12609 nAma saMkalita haiM / 52705 zlokoM kA adhyayana karake saMjJAoM tathA pAribhASika zabdoM kA vyAkhyAsahita saMkalana isa koza meM prastuta kiyA gayA hai| isa taraha se yaha koza purANakAlIna jaina saMskRti kA citra prastuta karane meM samartha hai| isa koza meM mUlataH prathamAnuyoga kI viSaya-sAmagrI kA samAveza karane ke sAtha-sAtha anya anuyogoM kI viSayavastu bhI praSTavya hai, isa prakAra cAroM anuyogoM ke viSaya ko jAnane-samajhane meM yaha koza upayogI hai / isa koza ke sampAdana meM pro0 pravINacandra jI jaina evaM DaoN0 darabArIlAla jI koThiyA ne athaka parizrama kiyA hai; unake hama AbhArI haiM / jainavidyA saMsthAna meM kAryarata vidvAn DaoN0 kastUracanda sumana kA sahayoga atyanta prazaMsanIya rahA hai / jainavidyA saMsthAna ke pUrva saMyojaka DaoN0 gopIcandajI pATanI evaM zrI jJAnacandrajI khindUkA tathA vartamAna saMyojaka DaoN0 - kamalacandajI sogANI ne isa yojanA ko sAkAra karane meM sadaiva utsAha dikhAyA hai| ataH hama unake AbhArI haiM / kapUracanda pATanI maMtrI prabandhakAriNI kameTI, digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI narezakumAra seThI adhyakSa prabandhakAriNI kameTI, digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya bhAratIya sAhitya kI vividha vibhAvoM meM 'koza-viSA' kA mahattvapUrNa yogadAna hai| koyA arthAt maha saMgraha aneka prakAra se hotA hai-paryAyavAcI zabdoM kA saMgraha, anekArthavAcI zabdoM kA saMgraha, aise saMgraha jisameM eka hI bhASA meM zabda usake artha va vivecana hoM, aise zabda-saMgraha jisameM zabda eka bhASA meM ho tathA arthaM anya bhASA meM, kucha zabda saMgraha koNA kisI viziSTa kavi, viziSTa bolI Adi para AdhArita hote haiM, kucha koza kisI viziSTa viSaya ke mahatvapUrNa anya pranthoM meM Aye mukhya zabdoM / pratIkoM ko spaSTa karane ke lie banAye jAte hai arthAt 'ko' kisI vizeSa uddezya tathA kisI vizeSa kSetra kI AvazyakatA kI pUrti ke lie banAye jAte haiM / jaina sAhityakAroM ne isa vidhA meM satata parizrama karake jainendra siddhAnta koza aura jaina lakSaNAvalI Adi zabdakozoM kA sRjana kara jaina vAGmaya ko samRddha kiyA hai| isI zrRMkhalA meM prastuta hai yaha 'jaina purANakoza' / 7 purANa arthAt prAcInakAla meM huI ghaTanAoM va unase sambaddha kathAoM - AkhyAnoM kA saMgraha / purANa pramukha aitihAsika puruSoM ke jIvana para AdhArita hote haiM jinameM unake jIvanacarita ke atirikta deza nagara, rAjya, dharma, nIti, siddhAnta, tIrtha, satkarmapravRttiyAM saMyama - tapa tyAga - vairAgya dhyAna yoga karmasiddhAnta tathA vividha kalAoM va vijJAna ke vivaraNa bhI milate haiN| isa prakAra purANoM meM AdhyAtmika, sAmAjika, rAjanaitika, Arthika va aitihAsika Adi pakSoM se sambandhita puSkala sAmagrI upalabdha hotI hai ataH purANa itihAsa ke srota haiM, saMskRti ke bhaNDAra haiN| yahI kAraNa hai ki samAja meM purANoM ke adhyayana - svAdhyAya kI paramparA akSuNNa hai| purANoM ko samajhane ke lie unameM Aye pAribhASika zabdoM, saMjJA zabdoM ke artha, sandarbha Adi kI jAnakArI Avazyaka hai / purANa- prasiddha vyakti, sthala, viSaya, guNa Adi kI spaSTa jAnakArI zodhArthiyoM / vidvAnoM Adi ke lie to Avazyaka hotI hI hai sAmAnyajana ke lie bhI vaha upayogI va lAbhakArI hotI hai, isa dRSTi se jainavidyA saMsthAna samiti ne 'jainapurAga koza' kI AvazyakatA kA anubhava kiyA aura vizAla evaM bahuvidha jainapurANasAhitya meM se pramukha pA~ca purANoM yathA - 1. mahApurANa 2. padmapurANa 3. harivaMzapurANa 4. carita meM prayukta saMjJA zabdoM ke artha va sandarbhoM ko jAnakArI ke lie koza ke nirmANa kI yaha kArya deza ke yazasvI vidvAnoM pro0 pravINacandra jaina, jayapura tathA DaoN0 darabArIlAla parizrama ke pazcAt pUrNa kiyA / isake lie hama inake AbhArI haiM tathA inake prati kRtajJatA saMsthAna meM kAryarata vidvAn DaoN0 kastUracandra sumana ne pUrNa sahayoga kiyA etadartha ve bhI dhanyavAda ke pAtra hU~ / pANDavapurANa 5. vIravarddhamAnayojanA ko kriyAnvita kiyA / koThiyA ne apane dasa varSoM ke vyakta karate haiM / isa kArya meM DaoN0 gopIcanda pATanI pUrva saMyojaka jainavidyA saMsthAna samiti zrImahAvIrajI jJAnacandra bindukA pUrva saMyojaka jaina vidyA saMsthAna samiti zrImahAvIrajI DaoN0 kamalacanda sogANI saMyojaka jainavidyA saMsthAna samiti zrImahAvIrajI Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Intemational Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya jaina purANa jaina saMskRti ke darpaNa haiN| inameM purAtana saMskRti pratibimbita hai| kA ullekha hone se inheM purANa kahA jAtA hai / " RSipraNIta hone se inheM 'ArSa', tathA dharma ke prarUpaka hone se inheM 'dharmazAstra' bhI mAnA jAtA hai| ' iti iha Asa' varNana hone se inheM 'itihAsa', 'itivRtta' aura aitihya bhI mAnA gayA hai / jaina purANoM kA mUla kathana gaNadhara deva ne kiyA hai| paramparA se prApta usI kathana se jaina purANa race gaye haiM / inakI zailI AlaMkArika hai / purANa kevala saMskRta bhASA meM hI nahIM race gaye haiM apitu kannar3a, apabhraMza aura Adhunika bhAratIya bhASAoM meM bhI race gaye haiN| adhikatara prAcIna purANa saMskRta bhASA meM race hI prApta hote haiM / inameM padmapurANa sarvAdhika prAcIna hai / mahApurANa aura harivaMza purANa bhI anya purANoM kI apekSA prAcIna hai ye tInoM hI purANa bahucarcita haiM / sAmAnyataH inhIM kA svAdhyAya kiyA jAtA hai| tIrthaMkara mahAvIra kA zAsana hone se unakA caritra aura mahAbhArata bhI abhiruci dekhI gaI hai| prAcInatA aura sAmAjika abhiruci hI hone kA kAraNa hai / kA prabhAva hone se 'pANDava purANa' ke svAdhyAya meM kevala ina hI pA~ca purANoM ke prastuta koSa hetu cayana varNya viSaya prAcIna kAla se pracalita kathAoM satyArtha nirUpaka hone se inheM 'sUkta' yahA~ aisA huA aisI kathAoM kA jaina purANoM kA varNya viSaya tiresaTha zalAkA puruSoM kA jIvana-carita unake pUrva bhavoM tathA uttara bhavoM ke sAtha varNita hai / ve tiresaTha zalAkA puruSa haiM- caubIsa tIrthaMkara, bAraha cakravartI, nau balabhadra, nau nArAyaNa, nau pratinArAyaNa / 4 mahApurANa meM inhIM tiresaTha satpuruSoM kA jIvanavRtta hai / padmapurANa meM balabhadra padma ( rAma ) nArAyaNa, lakSmaNa aura pratinArAyaNa rAvaNa kA / harivaMzapurANa meM nArAyaNa-kRSNa, balabhadra balarAma aura pratinArAyaNa jarAsaMgha kA, vIra vardhamAna carita meM tIrthaMkara mahAvIra kA aura pANDavapurANa meM prAcIna do rAjavaMzoM kauravoM va pANDavoM kA varNana hai / isase spaSTa hai ki eka zalAkA puruSa ke jIvanavRtta ko bhI purANa kA varNya viSaya banAyA jA sakatA hai / varNya viSaya ke sandarbha meM AcArya jinasena dvArA pratipAdita purANa kI do paribhASAe~ ullekhanIya haiM- prathama paribhASA ke anusAra kSetra, kAla, tIrtha, satpuruSa tathA unakI ceSTAyeM purANa kA va viSaya hotI hai|" isake anusAra tIna loka kI racanA ko kSetra, bhUta, bhaviSyat aura vartamAna ina tIna ko kAla, mokSa prApti ke upAyabhUta samyagdarzana, samyak-jJAna aura samyak-cAritra ina triratnoM ko tIrtha, isa tIrtha ke sevI satpuruSoM ko zalAkA puruSa aura unake nyAyopAtta AcaraNa unakI ceSTAyeM kahachAtI hai| dvitIya paribhASA meM ina pA~ca meM se kevala tIrtha ko hI parigaNita kiyA gayA hai| isa paribhASA ke anusAra purANa ke vayaM viSaya ye ATha hote haiM - 1. loka, 2. deza, 3. pura, 40 rAjya, 5. tIrtha, 6. dAna va tapa, 7. gati, 8. phl| inameM loka kA nAma, usakI vyutpatti, pratyeka dizA tathA unake antarAloM kI lambAI-caur3AI kA varNana-lokAkhyAna; loka ke kisI eka bhAga ke deza, pahAr3a, dvIpa, samudrAdi ke vistAra kA varNana - dezAkhyAna; rAjadhAnI kA varNana purAkhyAna; rAjA ke rAjya vistAra kA varNana rAjAkhyAna; apAra saMsAra se pAra karanevAlA tIrtha aura aise tIrthaMkara kA varNana - tIrthAkhyAna; dAna aura tapa kA mahattva darzAnevAlI kathAoM kA varNana-dAna- tapAkhyAna; gatiyoM kA varNana gatyAkhyAna aura mokSa prAptiparyanta puNya-pApa- phala kA varNana phalAkhyAna batAyA gayA hai / purANa ko satkathA saMjJA bhI dI gaI hai| aisI kathA ke 1. dravya, 2. kSetra, 3. tIrtha, 4. kAla, 5. bhAva, 6. mahAphala, 7. prakRta ye sAta aMga hote haiM / dravya chaha haiM--jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla / triloka kSetra kahA jAtA hai / tIrthaMkara kA carita tIrtha, bhUta, bhaviSyat aura vartamAna ye tInoM samaya kAla; kSAyopazamika aura kSAyika ye do bhAva; tattvajJAna kI prApti phala aura kathAvastu prakRta kahalAtI hai / " isa prakAra jaina purANoM ke bacce-viSayaka adhyayana se jJAta hotA hai ki ina purANoM kI viSaya-vastu kA kendrabindu zalAkA puruSoM kA jIvanacarita hI rahA aura AtmotkarSa unakA lakSya / isI kAraNa vaidika purANoM ko taraha inakA vibhAjana nahIM ho sakA / " Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANa-sAhitya apane DhaMga kA anUThA sAhitya hai / anya purANakAra itivRtta kI yathArthatA surakSita nahIM rakha sake haiM jabaki jaina purANakAroM ke sambandha meM aisA nahIM kahA jA sktaa| unhoMne itivRtta kI yathArthatA ko surakSita rakhane kA bharasaka prayAsa kiyA hai / vidvAnoM kI mAnyatA hai ki purAkAlIna bhAratIya paristhitiyoM ko jAnane ke lie jaina purANoM se prAmANita sahAyatA prApta hotI hai / jaina purANakoza kI upayogitA pUrva vivecita purANa aura varNya-viSaya ke paripekSya meM kahA jA sakatA hai ki prastuta koza prAcIna saMskRti ko samajhane meM sarvAdhika mahattvapUrNa srota haiN| yahA~ saMskRti se tAtparya hai-zArIrika yA mAnasika zaktiyoM ke prasphuTIkaraNa, dRr3hIkaraNa, vikAsa athavA usase utpanna AdhyAtmika avasthA / 0 DaoN0 rAmajI upAdhyAya kA abhimata hai ki saMskRti vaha prakriyA hai jisase kisI deza ke sarvasAdhAraNa kA vyaktitva niSpanna hotA hai| isa niSpanna vyaktitva ke dvArA logoM ke jIvana aura jagata ke prati eka abhinava dRSTikoNa milatA hai| kavi isa abhinava dRSTikoNa ke sAtha apanI naisargika pratibhA kA sAmaMjasya karake sAMskRtika mAnyatAoM kA mUlyAMkana karate hue use sarvajana grAhya banAtA hai|" jaina purANa koza meM aisI hI sAmagrI saMkalita hai| vyakti-vAcaka saMjJAoM ke sAtha ullikhita unakI jIvanaghaTanAoM meM unake utthAna-patana kI kathA samAhita hai / isase na kevala vaicArika dRr3hatA utpanna huI hai apitu, AdhyAtmika vikAsa kA mArga bhI prazasta huA hai| tana aura mana se nivRtti mArga kI zodha-khoja ke saMdarbha heya aura upAdeyatA kA pratibodha liye haiM / isase jaina purANa koza kA vizeSa avadAna samajha meM AtA hai| isameM dI gaI bhaugolika sAmagrI ko zodha kA viSaya banAyA jA sakatA hai / deza, grAma, nagara, nadI, parvata, dvIpa, sAgara Adi ke nAma vartamAna saMdarbha meM zodhAthiyoM ke lie bar3I upayogI sAmagrI hai| isI prakAra itihAsa ke vidyArthiyoM aura vidvAnoM ke lie bhI prastuta koza meM zodhopayogI pracura sAmagrI hai / vibhinna vaMzoM kA jaina aura janetara purANoM ke saMdarbha meM tulanAtmaka adhyayana zodha kA viSaya ho sakatA hai| darzana ke jijJAsuoM kI pipAsA bhI isase zAMta hogii| isameM dI gaI pAribhASika padAvalI prAyaH vahI hai jo jaina dArzanika graMthoM meM milatI hai / isa prakAra paramparA-prApta sAMskRtika mAnyatAoM kA digdarzana bhI inameM karAyA gayA hai| jaina purANakoza kI AvazyakatA zramaNa saMskRti nivRttipradhAna saMskRti hai| isameM pratipAdita siddhAnta patita se pAvana banane ke srota haiN| nigraMtha zramaNoM ne AtmotkarSa hetu siddhAnta-graMthoM kA adhyayana kiyA aura unakA hI upadeza diyaa| phalataH siddhAnta graMthoM kA svAdhyAya prArambha huA aura yaha taba taka anavarata calatA rahA jaba taka ki unake samajhane meM kaThinAIyoM kA anubhava nahIM huaa| kaThinAIyoM ke Ane para unheM dUra karane ke prayatna kiye gye| sarvaprathama sva050 gopAladAsa baraiyA ne isa kSetra meM kAma kiyaa| unhoMne IsvI san 1909 meM 'jaina siddhAnta pravezikA' nAmaka pustaka kI racanA kii| yaha koza bahuta carcita rahA / isake pazcAt IsvI san 1914 meM ratalAma se sAta bhAgoM meM 'abhidhAna-rAjendra-koza' prakAzita huaa| ajamera-bambaI se IsvI san 1923-32 meM zrI ratanacaMdajo dvArA 'ena illasTreDeDa ardhamAgadhI DiksanerI' ke pA~ca bhAga taiyAra kiye gaye / IsvI san 1924-34 meM bArAbaMkI-sUrata se zrI bI0 ela0 jaina dvArA Arambha kiyA gayA 'vRhadjainazabdArNava' zItalaprasAda jI dvArA sampAdita hokara do bhAgoM meM prakAzita huaa| samaya ne karavaTa lI / pUjya gaNezaprasAdajI varNI dvArA saMsthApita digambara jaina vidyAlayoM meM jaba taka siddhAnta anthoM kA adhyApana hotA rahA una granthoM ko samajhanevAle bhI taiyAra hote rhe| vartamAna meM una vidyAlayoM meM na ve marmajJa vidvAn adhyApaka hI hai aura na hI jijJAsu chAtra ! siddhAMta granthoM ke adhyayana meM utpanna kaThinAIyA~ bar3hatI gii| pariNAmasvarUpa siddhAnta granthoM kA sthAna purANoM ne liyaa| ve kathApradhAna hone se rucikara hue / jAnane-samajhane meM bhI pAThakoM ko saralatA kA anubhava huaa| purANoM ke bar3hate huye mahattva ko dekhakara purANoM ke zabdoM ko koza-granthoM meM sammilita kiyA jAne lgaa| bhAratIya jJAnapITha se IsvI san 1970 meM prakAzita 'jainendra siddhAnta koza' aura zrI vIra sevA maMdira, 21, dariyAgaMja, naI dillI-2 se san 1972 meM prakAzita 'jaina lakSaNAvalI' aise hI koza-grantha haiN| isa prakAra jahA~ Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 11 - 3. purANoM meM Aye nAmoM ke zabda saMkalita hue haiM aise cAra koza haiM - 1. vRhajjainazabdANaMva, 2. jainendra siddhAnta koza, jaina lakSaNAvalI, 4. DaoN0 pannAlAla sAhityAcArya dvArA sampAdita/anudita purANoM ke anta meM dI gaI zabdAnukramaNikAe~ / inameM navAdA ke dvitIya khaNDa ko dekhane se jJAta hotA hai ki 'pANDara purANa' aura 'vIra vardhamAna carita' ke samaya isameM nahIM hai| mahApurANa, padmapurANa aura harivaMzapurANa ke sammilita zabdoM kI bho saMkSipta jAnakArI hI dI gaI hai| purANoM se jJAta sampUrNa vRtta kA inameM abhAva hai / 'lakSaNAvalI' ke zabda saMkalana meM padmapurANa, mahApurANa aura harivaMzapurANa ina purANoM kA hI upayoga huA hai jaisAki vidvAn sampAdaka ne apanI vistRta prastAvanA ke pRSTha 48-49 para svayaM svIkAra kiyA hai ki ina purANoM kA bhI kevala kucha nAmoM ke lie hI jinakI sUcI bhI sampAdaka ne dI hai, / upayoga huA hai / DaoN0 sAhityAcArya ne padmapurANa, mahApurANa aura harivaMzapurANa ina tIna prAcIna purANoM kA sampAdana tathA anuvAda kiyA hai| ina tInoM meM se mahApurANa ke dvitIya bhAga 'utarapurANa' aura harivaMzapurANa kI hI unhoMne akArAdikrama se padAnukramaNikA dI hai, padmapurANa aura AdipurANa kI nahIM do ina zabdAnukramaNikAoM meM dI gaI jAnakArI ati saMkSipta hai / spaSTa hai ki ukta kozoM kI taiyArI meM padmapurANa, mahApurANa evaM harivaMzapurANa ina tInoM purANoM kA hI upayoga huA hai / mAtra jainendra siddhAnta koza meM pANDavapurANa ko bhI liyA gayA hai| vartamAna meM tIrthaMkara mahAvIra kA zAsana hone se 'vIravardhamAna carita' kA upayoga bhI Avazyaka thA jise chor3a diyA gyaa| ina kozoM meM dI gaI nAmoM saMbaMdhI jAnakArI itanI saMkSipta hai ki purANa adhyetAoM kI samasyAoM kA usase yatheSTa nirAkaraNa nahIM ho paataa| kahIM-kahIM sandarbha bhI galata prakAzita hue haiM jisase unako kaThinAIyA~ aura bhI bar3ha jAtI haiN| purANoM ke adhyayana meM bar3hatI huI sAmAjika abhiruci ko dekhate hue yaha Avazyaka ho gayA hai ki purANoM ke adhyayana meM AnevAlI kaThinAIyoM ke nivAraNArtha eka upayogI jaina purANakoza taiyAra ho jisameM sAmAjika abhiruci ke jaina purANoM ko sammilita kiyA gayA ho| aise koza ke abhAva meM pAThakoM ko Aja vidvAnoM kI khoja karanI par3atI hai / isake lie unheM samaya aura artha donoM kharca karane par3ate haiN| prathama to vidvAn hI upalabdha nahIM hote| saubhAgya se mila jAyeM to rojI-roTI ke arjana kI vyastatA ke kAraNa vidvAn unakA yatheSTa sahayoga nahIM de pAte / phalasvarUpa pAThakoM kI samasyAe~. kyoM kI tyoM rahatI hai| zrI rANA prasAda zarmA dvArA sampAdita eka paurANika koza bArAbaMkI jJAna maNDala li0 se samvat 2028 meM prakAzita huA hai / vaidika purANa adhyetAoM ko unake adhyayana meM utpanna kaThinAIyoM kA samAdhAna isa koza se prApta ho jAtA hai, kintu jaina purANa adhyetAoM kI samasyAe~ Aja taka yathAvat hai / abhinava prayatna prasannatA kA viSaya hai ki digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI ke tatkAlIna sabhApati zrI jJAnacandra kameTI kA dhyAna isa ora AkRSTa huaa| prabaMdhaarpita kiyA aura isa saMsthAna kA nAma jainaviyA kArya kI saphalatA ke lie parAmarzadAtA ke rUpa meM mere saMsthAna kI bahumukhI yojanA taiyAra kI aura usake khindUkA kI preraNA se san 1982 meM atizaya kSetra kI prabaMdhakAriNI kAriNI kameTI ne sarvasammati se isa kArya ke nidhana kA dAyitva mujhe saMsthAna rkhaa| saMsthAna kI sthApanA zrImahAvIrajo meM kI gii| isa sAtha DaoN0 kamalacanda sogAnI ko yojita kiyaa| DaoN0 sogAnI ne samIkSaNa ke lie khyAti prApta nimna vidvAnoM ko AmaMtrita kiyA 1. DaoN0 darabArIlAla koThiyA, vArANasI 2. DaoN0 nemIcaMda jaina, indaura 2. DaoN0 gokulacaMda jaina, vArANasI Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -12 AdaraNIya DaoN0 koThiyAjI kisI kAraNavaza nahIM A sake / prathama vicAravimarza meM maiM tathA nimna mahAnubhAva sammilita hue-- 1. zrI jJAnacandra khindUkA tatkAlIna sabhApati 2. zrI kapUracaMda pATanI tatkAlIna maMtrI 3. zrI mohanalAla kAlA sadasya 4. DaoN. gopIcaMda pATanI sadasya 5. DaoN. nemIcaMda jaina, indaura AmaMtrita vidvAn 6. DaoN0 kamalacaMda saugAnI, udayapura 7. DaoN0 gokulacaMda jaina, vArANasI isI samaya yaha bhI nirNaya liyA gayA ki jaba taka sabhI kAryayojanAoM se sambandhita vidvAnoM kI niyuktiyA~ nahIM ho jAtI hai taba taka 'jaina purANa koza' kA kArya prArambha karA diyA jAya / isake pazcAt 'jainavidyA saMsthAna samiti' kI racanA kI gaI aura DaoN. gopIcaMda pATanI ko isa samiti kA saMyojaka cunA gyaa| DaoN0 kamalacanda sogAnI ne saMsthAna samiti meM AdipurANa kI saMjJAoM kA koza taiyAra karAye jAne kA prastAva rakhA jise sarvasammati se svIkAra kara liyA gyaa| DaoN. gopIcaMda pATanI ke saMyojakatva meM samiti ne sabhI prAcIna pramukha jaina purANoM ko isa yojanA meM sammilita karane kA nirNaya liyA / phalasvarUpa 1. padmapurANa, 2. mahApurANa, 3. harivaMzapurANa, 4. pANDavapurANa, 5. vIra vardhamAna carita ina pAMca purANoM kA etadartha cayana kiyA gyaa| ___ isa yojanA kI kriyAnviti ke lie do vidvAnoM ko niyukta karane kA nirNaya huA jisake anusAra sitambara 1982 meM sarvaprathama DaoN. kastUracanda 'sumana' kI aura isake pazcAt akTUbara 1982 meM DaoN0 vRddhicanda jaina kI niyukti kI gii| DaoN0 vRddhicanda jaina Arambhika kucha hI kArya kara pAye the ki unheM padamukta honA pdd'aa| phalataH isa yojanA kA samasta kArya DaoN. kastUracanda 'sumana' ko karanA par3A / yaha kArya unake ATha varSa ke dhairyapUrNa kaThora parizrama kA phala hai / koza-racanA-paddhati __isa vizAlakAya jaina purANa koza ke lie sarvaprathama svIkRta pA~coM purANoM ke 52705 zlokoM kA manoyogapUrvaka adhyayana kiyA gyaa| zlokoM meM prApta saMjJAoM tathA pAribhASika zabdoM ke nAma pRthak-pRthaka kArDo para likhe gaye tathA una nAmoM se sambandhita prasaMga unameM saMkalita kiye gaye / isa prakAra pAMcoM purANoM ke kArDa taiyAra hue| isake pazcAt ina pAMcoM purANoM ke pRthak-pRthak kArDoM kI sAmagrI kA sampAdana kiyA gayA tathA apanI bhASA zailI meM pAMcoM purANoM kI saMkalita sAmagrI se eka nayA kArDa taiyAra kiyA gyaa| isa prakAra 12609 nAma saMkalita hue| ye samasta kArDa akArAdi krama se saMjoye gaye / inheM TaMkita karAyA gayA tathA TaMkana ke pazcAt mUla prati se TaMkita sAmagrI kA saMzodhana kiyA gyaa| koza kA itanA kArya sampanna ho jAne ke pazcAt DaoN0 darabArIlAla koThiyA se nivedana kiyA gayA ki ve koza ke pAribhASika zabdoM ko dekhakara usameM yathAsthAna saMzodhana kara deN| unhoMne koza kI AvazyakatA va upayogitA samajha kara isa kArya ko zrImahAvIrajI meM rahakara saharSa sampanna kiyA / tadanantara maiMne koza ke Arambha se anta taka ke zabdoM kI bhASA, viSaya aura ekarUpatA kI dRSTi se saMzodhana aura samAyojana kiyA / isa koza meM isa yojanA ke lie svIkRta purANoM ke anta meM dI gaI zabdAnukramaNikA tathA 'AdipurANa meM pratipAdita bhArata' pustaka meM upalabdha sambandhita sAmagrI kA bhI yathocitarUpa meM samAveza kara liyA gayA hai / adhyetAoM tathA zodhArthiyoM ko purANakAlIna jaina saMskRti kI jAnakArI prApta ho sake isa dRSTi se koza ke anta meM pariziSTa diye gaye haiM jinameM dArzanika, dhArmika, bhaugolika aura aitihAsika sAmagrI A gaI hai| isa prakAra prastuta koza meM mUlataH prathamAnuyoga kI viSaya sAmagrI kA samAveza to kiyA gayA hai kintu anya anuyogoM kI viSaya-vastu bhI isameM draSTavya hai / isa prakAra cAroM anuyogoM ke viSayoM ko jAnane-samajhane meM yaha koza upayogI hai| koza kA kArya ho aisA hai jisameM pUrI sAvadhAnI rakhane ke bAda bhI kamiyA~ raha jAtI hai| ye kamiyA~ bAda ke saMskaraNoM meM dUra kI jAtI haiN| isa koza meM bhI kamiyoM kA honA sarvathA svAbhAvika hai jo AgAmI saMskaraNoM meM dUra hotI jaayeNgii| Jain Education Intemational Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRtajJatA jJApana isa vizAla koza kI yojanA ko samagrarUpa se sAkAra banAne meM vidvatsamAja meM labdhapratiSTha vidvAn AdaraNIya DaoN0 darabArIlAla koThiyA aura utsAhI, karmaTha, niSThAvAna vidvAn DaoN0 kastUracaMda 'sumana' kA to racanAtmaka sahayoga milA hI hai, inake atirikta jaina vidyA saMsthAna ke pUrva saMyojaka DaoN0 gopIcaMda pATanI evaM zrI jJAnacandra vindukA tathA vartamAna saMyojaka DaoN0 kamalacaMda sogAnI, DaoN0 navInakumAra baja saMyojaka parIkSA samiti, apabhraMza sAhitya akAdamI, digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI ke adhyakSa zrI narezakumAra seThI tathA mAnada maMtrI zrI kapUracaMda pATanI se yathAsamaya yathocita protsAhana aura udAratApUrvaka sahAyatA prApta huI hai| maiM ina sabakA vinamratApUrvaka AbhArI hai| pro0 pravINacandra jaina sampAdaka mahAvIra nirvANadivasa vIra nirvANa saM0 2519 13-11-93 - 13 - Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANa-koza Jain Education Intemational Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza aMka-(1) nau anudiza vimAnoM meM AThavAM vimAna / hapu0 6.64 de0 anudiza-1 (2) rucakavara dvIpa ke rucakavara parvata kA uttaradizAvartI dUsarA kaTa / yahA~ mizrakezI devI rahatI hai / ipa05.715 de0 rucakavara-2 aMkakUTa-(1) mAnuSottara parvata kA uttaradizAvartI eka kUTa / yaha modhadeva kI nivAsa-sthalI hai / hapu0 5.599,606 (2) kuNDalavara dvIpa ke madhya meM sthita kuNDalagiri kA pazcima dizAvartI prathama kUTa / yaha sthira hRdaya deva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.686,693 de0 kuNDalagiri aMkaprabha-kuNDalavara dvIpa ke madhya meM sthita kuNDalagiri ke pazcimadizAvartI cAra kUToM meM dUsarA kUTa / yaha mahAhRdaya deva kI nivAsa bhUmi hai / hapu0 5.686,693 aMkavato-pUrva videhakSetra kI nagarI / yaha ramyA deza kI rAjadhAnI thii| ise aMkAvatI bhI kahA jAtA thaa| mapu0 63.208, 214 hapu0 5.259 aMkavidyA-vRSabhadeva dvArA apanI putrI sundarI ko sikhAyI gayI gaNita vidyA / mapu0 16. 108 aMkAvatI-aMkavatI nagarI kA apara nAma / hapu0 5.259 de0 aMkavatI aMkura-(1) rAvaNa ke rAkSasavaMzI rAjAoM ke sAtha yuddha karane ke lie tatpara vAnaravaMzI nRpa / papu0 60.5-6 (2) jala-ArdratA, pRthivI kA AdhAra, AkAza kA avagAhana, vAyu kA antarnIhAra aura dhUpa kI uSNatA pAkara huI bIja kI bhUmi-garbha se bAhara nikalane kI Arambhika sthiti / mapu0 3.180-181, 5.18 aMga-(1) zrata / mUlataH ye gyAraha kahe gaye haiM-1. AcArAMga 2. sUtrakRtAMga 3. sthAnAMga 4. samavAyAMga 5. vyAkhyAprajJaptiaMga 6. jJAtRdharmakathAMga 7. upAsakAdhyayanAMga 8. antakRddazAMga 9. anuttaropapAdikadazAMga 10. praznavyAkaraNAMga aura 11. vipaaksuutraaNg| inameM dRSTivAdAMga ko sammilita karane se ye bAraha aMga ho jAte haiN| mapu0 6.148,51,13, hapu0 2.92-95 (2) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / isakI racanA svayaM indra ne kI thii| vRSabhadeva aura mahAvIra ne vihAra kara yahA~ dharmopadeza diye the| mapu0 16.152-156, 25.287-288, pApu0 1.132- 134 (3) ratnaprabhA narakabhUmi ke kharabhAga kA bArahavAM paTala / hapu0 4.52-54 de0 kharabhAga (4) tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.149-152 (5) sugrIva kA jyeSTha putra, aMgada kA agraja aura rAma ke putroM kA sahAyaka yoddhA / rAma-lakSmaNa aura rAma ke putroM ke bIca hue yuddha meM isane lavaNAMkuza ke sahAyaka senAnAyaka vanajaMgha kA sAtha diyA thaa| papu0 10.12, 60.57-59, 102.154-157 (6) prANiyoM ke aMgopAMga ke sparza athavA darzana dvArA unake sukha duHkha ke bodhaka aSTAMganimittazAna kA eka bheda / mapu0 62.181, 185, hapu0 10.117, de0 aSTAMganimittajJAna aMgaja-(1) bhaviSyakAlIna gyArahavAM rudra / hapu0 60.571 de0 rudra (2) kAmadeva / hapu0 16.39 aMgava-(1) strI-puruSa donoM ke dvArA prayukya bAhaoM kA AbhUSaNa / mapu0 3.27, 7.235, 11.44 / / (2) isa nAma kA eka rAjA / isane kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM kRSNa kA pakSa liyA thaa| hapu0 71. 73-77 (3) sugrIva aura sutArA kA dUsarA putra, aMga kA choTA bhAI / yaha rAma kA parAkramI yoddhA thaa| papu0 10.11-12, 58.12-17 rAvaNa ke yoddhA maya ke sAtha isane yuddha kiyA thA / papu0 62.37 laMkA jAkara isane sAdhanA meM lIna rAvaNa para upasarga kiye the aura rAvaNa kI rAniyoM ko satAyA thA / papu0 71.45-93 yaha aneka vidyAoM se yukta thA, vidyAdharoM kA svAmI thA, rAma kA maMtrI thA aura mAyAmaya yuddha karane meM pravINa thaa| rAvaNa ke pakSadhara indra ketu ke sAtha isane bhayaMkara yuddha kiyA thaa| mapu0 68.620-622, 683, papu0 54.34 35 / aMgapraviSTa-zruta kA prathama bheda-yaha gaNadharoM dvArA sarvajJa kI vANI se racA gayA zruta hai| yaha gyAraha aMga aura caudaha pUrva rUpa hotA hai / hapu0 2.92-101 de0 aMga aura pUrva aMgabAhya-zruta kA dUsarA bheda-yaha gaNadharoM ke ziSya-praziSyoM dvArA racita zruta hai| isake caudaha bheda haiM-1. sAmAyika 2. jinastava 3. vandanA 4. pratikramaNa 5. vainayika 6. kRtikarma 7. dazavakAlika 8. uttarAdhyayana 9. kalpavyavahAra 10. kalpAkalpa 11. mahAkalpa 12. puNDarIka 13. mahApuNDarIka aura 14. niSadyakA / hapu0 21.101105 isakA aparanAma prakIrNaka zruta hai / isameM ATha karor3a eka lAkha ATha hajAra eka sau pacahattara akSara, eka karor3a teraha hajAra pA~ca sau ikkIsa pada tathA paccIsa lAkha tIna hajAra tIna sau assI zloka haiM / hapu0 10.125-136 aMgasaundarya pArivAjya kriyA ke sattAIsa sUtra padoM meM cauthA pada / isakA icchuka muni nija zarIra-saundarya ko mlAna karatA huA kaThina tapa karatA hai / mapu0 39.162-165, 172 aMgahArAzraya-nRtya ke aMgahArAzraya, abhinayAzraya aura vyAyAmika ina tIna bhedoM meM prathama bhed| kekayA ina tInoM ko jAnatI thii| papu0 24.6 aMgAra-(1) caNDavega vidyAdhara se parAjita eka vidyAdhara / hapu0 25.63 (2) AhAra-dAtA ke cAra doSoM meM dUsarA doSa / hapu0 9.188 de0 AhAradAna aMgAraka-(1) bharatakSetra kI pUrva dizA meM sthita eka deza / hapu0 11.68 (2) vijayArddha parvata para sthita kinnarodgIta nagara ke nivAsI jvalanavega vidyAdhara aura usakI rAnI vimalA kA putra, azanivega kA bhtiijaa| isake pitA ne apanA rAjya ise na dekara apane choTe Jain Education Interational Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 jaina purANako bhAI azanivega ko diyA thA kintu isane apane cAcA se rAjya chIna liyA thA cacerI bahana zyAmA aura bahanoI vasudeva kA haraNa karane meM isane saMkoca nahIM kiyA thaa| isa ghaTanA ke phalasvarUpa vasudeva ne ise bahuta daNDita kiyA thA / hapu0 19.81-85, 97-111, pApu0 11.21-22 (3) rAmakAlIna eka vidyAdhara / isane dadhimukha nagara ke rAjA gandharva aura unakI rAnI amarA ko candralekhA Adi kanyAoM para manonugAminI vidyA kI siddhi ke samaya aneka upasarga kiye the kintu zAntipUrvaka upasarga sahane se chaH varSa meM siddha honevAlI yaha vidyA inheM avadhi se pUrva hI siddha ho gayI thI / papu0 51.24-41 aMgAracatI-vijayAparyaMta kI dakSiNa beNI meM sthita svargAbhapura ke rAjA cittavega vidyAdhara kI patnI / isake putra kA nAma mAnasavega aura putrI kA nAma vegavatI thA / hapu0 24.69-70, 30.8 aMgAravega - kinnaragIta nagara ke rAjA azanivega vidyAdhara kA uttarAdhikArI / mapu0 70. 254-257 aMgAriNIvidyAoM ke solaha nikAyoM kI eka vidyA / 0 22.61-62 aMgAvarta - vijayArddha parvata kI dakSiNa zreNI kA unnIsava nagara / aparanAma bahumukhI mapu0 19.45, 450 22.95, 101 - - diti aura aditi dvArA nami aura vinami ko pradatta aMgiras -- eka RSi / yaha zatamanyu RSi kA guru thA / papu0 8.300 aMgireki - bharata kSetra kA eka parvata / digvijaya ke samaya cakravartI bharata kI senA asuradhUpana parvata se prayANa kara isa parvata para AyI thI / mapu0 29.70 zirAvarI eka tApasa yaha vRSabhadeva ke mArga se cyuta hokara tApasa ho gayA thA / papu0 4.126 - 127 aMgula - ATha jau pramita eka mApa / yaha zArIrika aMgoM aura choTI vastuoM kI mApa lene meM prayukta hotA hai / apane-apane samaya meM manuSyoM kA aMgula svAMgula mAnA gayA hai / chaH aMgula kA eka pAda aura do pAdoM kI eka vitasti tathA do vitastiyoM kA eka hAtha hotA hai / mapu0 10.94, hapu0 7.40-41, 44-45 aMjana (1) pUrva videha kSetra kA eka yakSAra parvata yaha sItA nadI se niSadya kulAcala taka vistRta hai mapu0 12.201 202 5.228-229 hapu0 (2) sAnatkumAra aura mAhendra kalpoM kA prathama paTala aura indraka vimAna / hapu0 6.48 de0 sAnatkumAra (3) rucakavara parvata kA sAtavA~ kUTa / yahA~ AnandA devI rahatI hai / hapu0 5703 de0 rucakavara (4) prathama narakabhUmi ratnaprabhA ke kharabhAga kA dasavA~ paTala / hapu0 4.52-54 de0 kharabhAga (5) eka janapada / tIrthaMkara neminAtha vihAra karate hue yahA~ Aye the / hapu0 59.109-111 (6) sumeru parvata ke pANDuka vana kA eka bhavana / isakI caur3AI aura paridhi paiMtAlIsa yojana hai / hapu0 5.316, 349-322 aMgAravatI aMjanA meM dvIpa aura sAgara ke Age asaMkhyAta (7) madhyaloka dvIpoM aura sAgaroM meM pA~cavA~ dvIpa evaM sAgara / hapu0 5.622-626 (8) A~khoM kA saundarya prasAdhana / mapu0 14.9 aMjanaka -- rucakavara dvIpa ke rucakavara parvata kI uttaradizA ke ATha kUToM meM tIsarA kUTa / yahA~ puNDarIkiNI devI rahatI hai / hapu0 5.699, 715 de0 rucakavara aMjanakUTa mAnuSottara parvata kA dakSiNa dizAyIM kuutt| yahA~ a nighoSa deva rahatA hai / pu0 5.590, 604 de0 mAnuSottara aMjanagiri - ( 1 ) meru parvata ke dakSiNa kI ora sItodA nadI ke pazcimI taTa para sthita kUTa / hapu0 5.206 (2) nandIzvara dvIpa ke madhya caurAsI haz2Ara yojana gahare, Dhola ke samAna AkAra tathA vajramaya mUlavAle, cAroM dizAoM meM sthita kAle cAra zikharoM aura cAra jinAlayoM se yukta, cAra parvata / mapu0 8.324, hapu0 5.586-591, 646-654, 676-678 de0 nandIzvara -- (3) rucakavara dvIpa ke rucakavara parvata kI uttara dizA meM sthita varddhamAna kUTa kA nivAsI, eka palya kI Ayu vAlA diggajendradeva | hapu0 5.699-702 de0 rucakavara aMjanaparvata - (1) rAma-rAvaNa yuddha meM rAma kA eka hAthI / mapu0 68. 542-545 (2) nandIzvara dvIpa ke cAra parvatoM kA nAma / hapu0 5.652-655 de0 aMjanagiri aMjanamUla-- mAnuSottara parvata kA pazcimadizAvartI eka kuutt| yahA~ siddhadeva rahatA hai / hapu0 5.590, 604 de0 mAnuSottara aMjanamUlaka (1) para dvIpa ke rucaka parvata kI dizA meM sthita AThavA~ kUTa / yahA~ nandIvarddhanA devI rahatI hai / hapu0 569.9, 704706 de0 rucakavara (2) ratnaprabhA naraka ke kharabhAga kA zilAmaya gyArahavA~ paTala / hapu0 4.50-54 de0 kharabhAga aMjanA - (1) naraka kI cauthI pRthivI, aparanAma paMkaprabhA / hapu0 4. 43-46 de0 paMkaprabhA (2) vijayAparyaMta kI dakSiNa zreNI meM vidyutkAnta nagara ke svAmI prabhaMjana vidyAdhara kI bhAryA, amitateja kI jananI / mapu0 68.275 276 (3) mahendranagara ke rAjA mahendra aura unakI rAnI hRdayagA kI putrI / yaha ariMdama Adi sau bhAiyoM kI bahina tathA pavanaMjaya kI patnI thii| ma0 15.12-16,220 isakI sahelI mikezI ko pavanaMjaya iSTa nahIM thA / usane pavanaMjaya aura vidyutprabha kI tulanA karate hue pavanaMjaya ko goSpada aura vidyutprabha ko samudra batAyA thA / sahelI ke isa kathana ko pavanaMjaya ne bhI suna liyA thA / pavanaMjaya ne yaha samajhakara ki mizrakezI kA yaha mata aMjanA ko bhI mAnya hai vaha kupita ho gayA aura usane isase vivAha karake asamAgama se ise duHkhI karane kA nizcaya kiyaa| apane isa nizcaya ke anusAra pavanaMjaya ne isase vivAha karake isakI ora AMkha uThAkara bhI nahIM Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baina purANakoza : 3 aMjanAtma-akaMpanAcArya dekhaa| pati kA sneha na milane se yaha sadA apanI hI nindA karatI thii| papu0 15.154-165, 217, 16.1.9 isI bIca rAvaNa aura varuNa kA paraspara virodha ho gyaa| rAvaNa ne apanI sahAyatA ke lie prahlAda ko bulaayaa| pavanaMjaya ne pitA prahlAda se svayaM jAne kI anumati prApta kI aura vaha sAmantoM ke sAtha Age bar3ha gyaa| prasthAna karate samaya isane pavanaMjaya se apanI mano-vyathA vyakta kI thI kintu pavanaMjaya ne ise koI santoSaprada uttara nahIM diyA thaa| pavanaMjaya ko pati se viyukta eka cakavI kI vyathA ko dekhakara isakI yAda aayii| bAIsa varSa taka anAdara karate rahane ke aparAdha para use pazcAttApa huaa| gupta rUpa se pavanaMjaya isase milane aayaa| usane RtakAla ke pazcAta isase sahavAsa bhI kiyaa| garbhavatI hone kI AzaMkA se isake nivedana karane para pavanaMjaya ne sAkSI rUpa meM ise apanA kar3A de diyaa| papu0 16.34-240 garbha ke cihna dekhakara isakI sAsa ketumatI ne isake aneka prakAra se vizvAsa dilAne para bhI ise ghara se nikAla diyaa| usane basantamAlA sakhI ke sAtha ise pitA ke ghara chor3ane kA Adeza diyaa| sevaka ise isake pitA ke ghara le gayA kintu pitA ne bhI ise Azraya nahIM diyA / papu0 17.1-21, 59-60 yaha nirAzrita hokara vana meM praviSTa huI / ise cAraNaRddhidhArI amitagati muni ke darzana hue| isane munirAja se apanA pUrvabhava tathA garbhastha zizu kA mAhAtmya jaanaa| munirAja ke paryakAsana se virAjamAna hone ke kAraNa jise "paryaMkaguhA' nAma prApta huA thA, usI guhA meM yaha rahI / yahA~ aneka upasarga hue| siMha kI garjanA se bhayabhIta hokara isane isa guhA meM upasarga paryanta ke lie zarIra aura AhAra kA tyAga kara diyaa| isa samaya maNicUla gandharva ne aSTApada kA rUpa dhAraNa karake isakI rakSA kii| isane isI guhA meM caitra kRSNa aSTamI zravaNa nakSatra meM eka putra ko janma diyaa| anuruha dvIpa kA nivAsI pratisUrya isakA bhAI thaa| kahIM jAte hue usane ise pahacAna liyA aura ise duHkhI dekhakara yaha vimAna meM baiThAkara apane ghara lA rahA thA ki mArga meM ekAeka zizu uchalakara vimAna se nIce eka zilA para jA girA / zilA Tukar3e-Tukar3e ho gayI thI kintu zizu kA bAla bhI bAMkA nahIM huA thA / bAlaka kA zaila meM janma hone tathA zaila ko carNa karane ke kAraNa isane aura isake bhAI pratisUrya ne zizu kA nAma zrIzaila rakhA thA / hanuruha dvIpa meM janma saMskAra kiye jAne se zizu ko hanumAn bho kahA gyaa| papu0 17 139-403, pratisUrya ne pavanaMjaya ko DhUMDhane ke lie apane vidyAdharoM ko cAroM ora bhejaa| ve use DhUMDhakara anuruha dvIpa laaye| vahIM aMjanA ko pAkara pavanaMjaya bar3A prasanna huA / papu0 18.126-128 aMjanAtma-solaha vakSAra parvatoM meM eka parvata / papu0 63.203 aMzuka--grISma Rtu meM adhika prayukta hone vAle sUtI aura rezamI vastra / mapu0 10.181, 11.133, 12.30, 15.23 aMzurudhvaja-mahIna aura zubhra vastroM se nirmita samavasaraNa kI dhvjaa| mapu0 22.223 de0 AsthAnamaNDala aMzamAna-(1) vidyAdhara nami kA putr| isake ravi, soma aura puruhUta tIna choTe bhAI tathA hari, jaya, pulastya, vijaya, mAtaMga aura vAsava chaH bar3e bhAI the| kanakapuMjazrI aura kanakamaMjarI isakI do bahineM thiiN| hapu0 22.107-108 de0 nami (2) kapila muni kA putra, kapilA kA bhAI aura basudeva kA saalaa| hapu0 24.26-27 yaha apane pitA ke sAtha rohiNI ke svayaMvara meM sammilita huA thA / hapu0 31.10-12, 30 aMzumAla-divyatilaka nagara kA vaibhavazAlI vidyAdhara rAjA / mapu0 59. 288-291 ahipa-rAvaNa aura indra vidyAdhara ke bIca hue yuddha meM prayukta eka zastra / papu0 12.257 akaMpana-(1) tIrthakara mahAvIra ke naveM gaNadhara | mapa tav vIvaca0 19.206-207 inheM AThavAM gaNadhara bhI kahA gayA hai / hapu0 3.41-43 de0 mahAvIra (2) vaizAlI nagarI kA rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA ke dasa putroM meM sAtavA~ putra / mapu0 75.3-5 de0 ceTaka (3) kRSNa kA putra / hapu0 48.69-72 de0 kRSNa (4) yAdava vaMza meM hue rAjA vijaya kA putra / hapu0 48.48 (5) utpalakheTapura nagara ke rAjA vanajaMgha kA senApati / yaha pUrvabhava meM prabhAkara nAmaka vaimAnika deva thA / vahA~ se cyuta hokara aparAjita aura ArjavA kA putra huA / bar3A hone para yaha vanajaMgha kA senApati huaa| mapu08.214-216 rAjA vajrajaMgha aura unakI rAnI zrImatI ke viyogajanita zoka se saMtapta hokara isane dRDhadharma muni se dIkSA lI tathA ugra tapazcaraNa karate hue deha tyAgakara adhograMveyaka ke sabase nIce ke vimAna meM ahamindra pada paayaa| mapu0 9.91-93 (6) bharatakSetra ke kAzI deza kI vArANasI nagarI kA rAjA / isakI rAnI kA nAma suprabhAdevI thaa| ina donoM ke hemAMgada, ketuzrI, sukAnta Adi sahasra putra aura sulocanA tathA lakSmImatI do putriyA~ thiiN| mapu0 43.121-136, hapa0 12.9, yaha nAtha vaMza kA ziromaNi thA / svayaMvara vidhi kA isI ne pravartana kiyA thaa| bharata cakravartI kA yaha gRhapati thaa| bharata ke putra arkakIti tathA senApati jayakumAra meM saMgharSa isakI sulocanA nAmaka kanyA ke nimitta huA thaa| isa saMgharSa ko isane apanI dUsarI putrI arkakIti ko dekara sahaja meM hI zAnta kara diyA thaa| mapu0 44.344-345, 45.10-54 anta meM yaha apane putra hemAMgada ko rAjya dekara rAnI suprabhAdevI ke sAtha vRSabhadeva ke pAsa dIkSita ho gayA tathA isane anukrama se kaivalya prApta kara liyaa| mapu045.204-206 pApu0 3.21-24, 147 akaMpanAcArya-muni-saMgha ke AcArya / inake saMgha meM sAta sau muni the / eka samaya ye saMgha sahita ujjayinI aaye| usa samaya ujjayinI meM zrIdharmA nAma kA nRpa thaa| isa rAjA ke bali, vRhaspati, namuci aura prahalAda ye cAra maMtrI the| saMgha ke darzanoM kI rAjA kI abhilASA jAnakara maMtriyoM ne rAjA ko darzana karane se bahuta rokA kintu vaha rukA nhiiN| rAjA ke jAne se maMtriyoM ko bhI vahA~ jAnA pdd'aa| sampUrNa saMgha mauna thaa| muniyoM ko mauna dekhakara maMtrI anargala bAteM Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4: jaina purANakoza akalaMka bhaTTa-akSara samAsa karate rhe| unakI zrutasAgara muni se bheMTa huii| rAjA ke samakSa thaa| kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM isane kRSNa kA sAtha diyA thaa| zrutasAgara se vivAda huA jisameM maMtrI parAjita hue| parAbhava hone vasudeva ne ise balarAma aura kRSNa ke ratha kI rakSA karane ke lie se kupita hokara maMtriyoM ne zrutasAgara muni ko mAranA cAhA kintu pRSTharakSaka banAyA thaa| hapu0 48. 53-54, 50.83, 115.117 saMrakSaka deva ne unheM stambhita kara diyA jisase ve apanA manoratha pUrNa de0 vasudeva na kara sake / rAjA ne bhI unheM apane deza se nikAla diyA / ye maMtrI akSata-pUjA ke jala, gandha, akSata, puSpa, naivedya, dIpa, dhUpa aura phala ghUmate hue hastinApura Aye the| hastinApura meM rAjA padma kA rAjya ina aSTa dravyoM meM eka dravya / yaha akSata cAvala hotA hai / ise thaa| bali Adi maMtrI rAjA ke virodhI siMhabala ko pakar3akara rAjA car3hAte samaya 'akSatAya namaH' yaha maMtra bolA jAtA hai| mapu0 11. ke pAsa lAne meM saphala ho gaye isase rAjA prasanna huA aura unheM 135, 17.251-252, 40.8 apanA maMtrI banA liyaa| isa kArya ke lie unheM icchita vara mAMga akSapura-eka nagara, rAjA ariMdama kI nivAsabhUmi / papu077.57 lene ke lie bhI kahA jise maMtriyoM ne dharohara ke rUpa meM rAjA ke akSamAlA-rAjA akaMpana kI dUsarI putrI, aparanAma lakSmIvatI / isakA pAsa hI rakha chor3A / daivayoga se ye AcArya sasaMgha hastinApura Aye / vivAha arkakIrti ke sAtha huA thaa| mapu0 45.21, 29, pApu0 inheM dekhakara bali Adi ne bhayabhIta hokara dharohara ke rUpa meM rakhe 3136 de0 akaMpana-6 hae vara ke antargata rAjA se sAta dina kA rAjya mAMga liyaa| rAjya akSaya-(1) samavasaraNa ke uttarIya gopura ke ATha nAmoM meM sAtavA~ pAkara unhoMne ina AcArya aura inake saMgha para aneka upasarga kiye nAma / hapu0 57.60 de0 AsthAnamaNDala jinakA nivAraNa viSNu muni ne kiyaa| mapu0 70.281-298, (2) kaurava vaMza kA eka kumAra jisane jarAsandha-kRSNa-yuddha meM hapu0 20.3-60, pApu0 7.39-73 abhimanyu ko dasa bANoM se viddha kiyA thaa| pApu0 20.20 akalaMka bhaTTa-jaina nyAya ke yuga saMsthApaka AcArya / inhoMne (3) jinendra kA eka guNa / isakI prApti ke lie 'akSayAya namaH' zAstrArtha karake bauddhoM dvArA ghaTa meM sthApita mAyA devI ko parAsta yaha pIThikA-maMtra bolA jAtA hai / mapu0 40.13 kiyA thaa| AcArya jinasena ne inakA nAmollekha AcArya devanandI (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.114 ke pazcAt tathA AcArya zubhacandra ne AcArya pUjyapAda ke pazcAt akSayatva-mukta jIvoM ko karma-kSaya se prApta honevAle guNoM meM eka guNakiyA hai / mapu0 1.53, pApu0 1.17 atizayoM kI prApti / mapu0 42.96-97, 108 akalpita-yuddhabhUmi meM kRSNa ke kula kI rakSA karanevAle rAjAoM meM eka akSayavana-suvela nagara kA eka vana / rAma-lakSmaNa ke sahAyaka vidyAdhara rAjA / hapu0 50.130-132 isI vana meM rAtri vizrAma karake laMkA jAne ko udyata hue the / papu0 akAma nirjarA-niSkAma bhAva se kaSTa sahate hue karmoM kA kSaya karanA / 54.72 yaha devayoni kI prApti kA eka kAraNa hai / aisI nirjarA karane vAle akSayya-bharata cakravartI aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka jIva cAroM prakAra ke devoM meM koI bhI deva hokara yathAyogya RddhiyoM ___ nAma / mapu0 24.35, 25.173 ke dhArI hote haiM / papu0 14.47-48, 64.103 akSara-(1) zrutajJAna ke bIsa bhedoM meM tIsarA bheda / yaha paryAya-samAsaakAya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.91 jJAna ke pazcAt Arambha hotA hai| hapu0 10.12-13, 21 de. akA-zUdra varNa ke kAru aura akAru do bhedoM meM dUsarA bheda / ye dhobI zrutajJAna Adi se bhinna hote haiM / mapu0 16.185 (2) yAdava pakSa kA eka rAjA / mapu0 71.74 akRtya-nindA, duHkha aura parAbhavakArI karma / vIvaca0 5.10 (3) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / akRSTa pacya-binA boye utpanna honevAlA dhAnya / mapu0 3.182 mapu0 24.35, 25.101 / akriyAvAva-anyopadezaja mithyAdarzana ke cAra bhedoM meM dUsarA bheda / / akSaracyutaka-devAMganAoM dvArA marudevI ke manoraMjana ke lie pUchI gayI isakA aparanAma akriyAdRSTi hai / yahA~ 84 prakAra kI hotI hai / hapu0 prahelikAoM kA eka bheda / mapu0 12.220-248 10.48, 58.193-194 akSaratva-mukta jIva kA avinAzI guNa / mapu0 42.103 akrUra-(1) rAjA zreNika kA putra / isane vAriSeNa aura abhayakumAra akSaramleccha-adharmAkSaroM ke pATha se loka ke vaMcaka pApasUtropajIvI Adi apane bhAiyoM aura mAtAoM ke sAtha samavasaraNa meM vIra jinendra puruSa / mapu0 42.182-183 kI vandanA kI thii| hapu0 2.139 akSaravidyA-RSabhadeva dvArA apanI putrI brAhmI ko sikhAyI gayI vidyA(2) yAdavavaMzI rAjA vasudeva aura unakI rAnI vijayasenA kA lipijJAna / svara aura vyaMjana ke bheda se isake do bheda hote haiN| putra / isakA pitA isake utpanna hote hI ajJAta rUpa se ghara se nikala mA0 16.105-116 harivaMzapurANa meM ise kalA kahA hai| hapu0 gayA thA kintu punaH vApisa Akara aura ise lekara vaha kulapura calA 9.24 gayA thaa| hapu0 19.53-59, 32.33-34 krUra isakA choTA bhAI ___akSara samAsa-zrutajJAna kA eka bheda-akSarajJAna ke pazcAt padajJAna hone Jain Education Interational Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSarAvalI-agnikAya mena puraagkosh|5 taka eka-eka akSara kI vRddhi se prApta jJAna / hapu0 10.12, 21 de0 zrutajJAna akSarAvali akssrmaalaa| svara aura vyaMjana ke bheda se isake do bheda hote haiN| saMyukta akSara aura bIjAkSara isI se nirmita hote hai| akAra se hakAra paryanta varNa, visarga, anusvAra, jihvAmUlIya aura upadhmAnIya ve sabhI isameM hote haiN| mapu0 16.104-108 de0 akSaravidyA akSINaddhi-eka Rddhi / isake prabhAva se anna akSINa ho jAtA hai / mapu0 11.88 akSINa-puSpaddhi-eka Rddhi / isake prabhAva se puSpa-sampadA meM nyUnatA nahIM Ato / mapu0 8.149 akSINa-mahAnasa-eka Rddhi / isake prabhAva se rasoIghara meM bhojana akSINa ho jAtA hai / mapu0 36.155 akSINa saMvAsa-eka Rddhi / isake prabhAva se nivAsa vyavasthA akSoNa rahatI hai / mapu0 36.155 akSobhya-(1) vijayAI parvata kI uttarazreNI kA ar3atAlIsavA~ ngr| mapu0 19.85, 87 (2) mathurA ke yAdavavaMzI nRpa andhakavRSNi aura usakI rAnI subhadrA kA dUsarA putra / samudra vijaya isakA bar3A bhAI aura stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala, dhAraNa, pUraNa, abhicandra aura vasudeva choTe bhAI the / kuntI aura mAdrI isakI do bahineM thiiN| hapu0 18.12-15 isakA aparanAma akSubhya thaa| hapu0 31.130 uddhava, ambhodhi, jaladhi, vAmadeva aura dRDhavrata isake pAMca putra the / hapu0 48.45 (3) samavasaraNa-bhUmi ke pazcimI dvAra ke ATha nAmoM meM pA~cA~ nAma / pu0 57.59 de0 AsthAnamaNDala (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.114 akSauhiNI-senA ke 9 bhedoM meM eka bheda / yaha senA sarvAdhika zakti sampanna hotI hai| yaha dasa anIkinI senAoM ke barAbara hotI hai| isameM ikkIsa hajAra ATha sau sattara ratha aura itane hI hAthI, eka lAkha nau hajAra tIna sau pacAsa padAti aura paisaTha hajAra cha: sau dasa azvArohI sainika hote haiM / papu0 56.3-13, pApu0 18.172-173 harivaMzapurANa meM akSauhiNI ke nau hajAra hAthI, nau lAkha ratha, nau karor3a azvArohI aura nau sau karor3a padAti sainika batAye gaye haiN| hapu0 50.75-76 akhilajyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.209 agaNya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 agati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 agandhana-siMhapura nagara ke rAjA siMhasena ke maMtrI zrIbhUti kA jIva-isa nAma kA eka sarpa / hapa0 27.20-42 zrIbhUti ko yoni meM yaha satyaghoSa ke nAma se bhI prasiddha huA thaa| dharohara ke rUpa meM apane pAsa rakhe hue bhadramitra nAmaka vaNik ke ratnoM ko lauTAne se yaha lobhavaza mukara gayA thaa| bhadramitra vRkSa para car3hakara nitya rotA aura ratna rakha liye jAne kI bAta karatA thaa| isakA rudata sunakara rAnI rAmadattA ne satya jAnanA cAhA / isake lie usane apane pati siMhasena kI AjJA se itakrIr3A kI zaraNa lii| jue meM rAnI ne satyaghoSa kA yajJopavIta aura aMgUThI jIta lii| isake pazcAt eka kuzala sevikA ko jue meM vijita donoM vastue~ dekara satyaghoSa kI patnI se ratnoM kA piTArA maMgA liyA aura bhadramitra ko ratna lauTA diye / satyaghoSa ko daNDita kiyA gayA jisase vaha ArtadhyAna se marakara rAjA ke bhANDAgAra meM hI isa nAma kA sarpa huaa| mapu0 59.146-177, hapu 27.20-42 agaNya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 agati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 agamyAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.188 agata-jambUdvIpa ke bharatakSetra kA pazcima dizAvatI deza / hapa. 11.71-73 agarbhavAsa-garbhavAsa se rahita hone ke lie "agarbhavAsAya namaH" isa pIThikAmantra kA japa kiyA jAtA hai / mapu0 40.16 agastya-zarad meM udita honevAlA nakSatra / hapu0 3.2 agAhya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA nAma / mapu0 25.149 agurulaghutva-siddha ke ATha guNoM meM eka guNa / yaha karma tathA nokarma ke vinAza se utpanna hotA hai / mapu0 20.222-223, 42. 104 de0 siddha . agRhItetvarikAgamana-brahmacaryANuvrata ke pA~ca aticAroM meM cauthA atI cAra-svecchAcAriNI aura agRhIta kulaTA striyoM ke pAsa jAnA / hapu0 58.17-4175 agocara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 agni-(1) yaha tIna prakAra kI hotI hai-gArhapatya, AhvanIya aura dakSiNa / ye tInoM agniyA~ agnikumAra devoM ke mukuTa se utpanna hoto hai / tIrthakara, gaNadhara aura sAmAnya kevalI ke antima mahotsava meM pUjA kA aMga hokara pavitra ho jAtI haiN| inakI pRthak-pRthak kuNDoM meM sthApanA kI jAtI hai| gArhapatyAgni naivedya ke pakAne meM, AhvanIya dhUpa khene meM aura dakSiNAgni dIpa jalAne meM viniyojita hotI hai / ye agniyA~ saMskAra vihIna puruSoM ko deya nahIM hotii| mapu0 40.82-88 (2) krodhAgni meM kSamA kI, kAmAgni meM vairAgya kI aura udarAgni meM anazana kI Ahuti dI jAtI hai / RSi, yati, muni, anagAra aisI AhutiyA~ dekara AtmayajJa karate hue mokSa prApta karate haiN| mapu0 67.202-203 -- (3) zarIra meM bhI tIna prakAra kI agni hotI hai-jJAnAgni, darzanAgni, aura jaTharAgni / papu0 11.248 agnikAya-pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati ina pA~ca prakAra ke sthAvara-ekendriya jIvoM meM eka prakAra ke jIva / aparanAma tejaskAya / mapu0 17.22-23 hapu0 3.120-121 Jain Education Intemational Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agnikulA-agnibANa mitradhI bhI mahAvratoM ko dhAraNa kara isI svarga meM sAmAnika deva huI thIM / nAgazrI muni ko viSa mizrita AhAra dene ke phalasvarUpa dhUmaprabhA naraka ko prApta huii| hapu0 64.4-11, 113, pApu0 23. 111-114 (8) indra kI preraNA se indrabhUti aura vAyubhUti ke sAtha mahAvIra ke samavasaraNa meM AyA eka paNDita / isane vastra Adi tyAga kara samavasaraNa meM saMyama dhAraNa kiyA thA / hapu0 2.68-69 agnimitra-(1) vRSabhadeva ke solahaveM gaNadhara / hapu0 12. 55-58 (2) mahAvIra ke nirvANa ke do sau pacAsI varSa nikala jAne para basu aura isane sATha varSa taka rAjya kiyA thaa| hapa060.487 (3) bhagavAn mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 76.533 6:mena purANakoza agnikuNDA-nAganagara nivAsI vizvAMga brAhmaNa ko bhAryA, zrutirata nAmaka vidvAna kI jananI / papu0 85.50-51 agnikumAra-dasa prakAra ke bhavanavAsI devoM meM nauveM prakAra ke deva / ye sadaiva jAjvalyamAna hokara pAtAla meM rahate haiN| ye deva samavasaraNa ke sAtaveM kakSa meM baiThate haiM / mapu0 62.455, hapu0 2.82, 4.64-65. agniketu-gandhavatI nagarI ke rAjapurohita kA putra, suketu kA bhAI / suketu ke vivAhita ho jAne para donoM bhAiyoM ko pRthaka-pRthak kI gayI zayana-vyavasthA se duHkhI hokara suketu ne muni anantavIrya se dIkSA dhAraNa kara lI tathA bhAI ke viyoga se duHkhI hokara yaha tApasa bana gayA / anta meM suketu ne apane guru se upAya jAnakara ise bhI digambara muni banA liyaa| papu0 41.115-136 agnigati-samasta vidyA-nikAyoM aura nAnA prakAra kI zaktiyoM se yukta parvata-vAsinI eka auSadhi-vidyA / hapu0 22.68 agnijvAla-vijayA parvata kI uttarazreNI kA ar3atAlIsavA~ nagara / ___mapu0 19.83, 87 hapu0 22.90 agnideva-vRSabhadeva ke terahaveM gaNadhara / hapu0 12.55-57 agnibhUti-(1) magadha deza meM zAligrAma ke nivAsI somadeva brAhmaNa aura usakI patnI agnilA kA putra, vAyubhUti kA sahodara / nandivarddhana muni-saMgha ke satyaka muni se vAda-vivAda meM parAjita hone tathA unake dvArA pUrvabhava meM zRgAla honA batAye jAne ke kAraNa lajjA evaM dveSa se isane satyaka muni ko mArane kA udyama kiyA thA jisake phalasvarUpa yakSa dvArA ise stambhita kara diye jAne para isake mAtA-pitA ke vizeSa nivedana se ise utkIlita kiyA gayA thaa| isake pazcAt yaha muni ho gayA aura Ayu kA anta hone para saudharma svarga meM pAriSad jAti kA deva huaa| mapu072.3-24, papu0 109.35-61, 92-130, hapu0 43.100, 136-146 (2) vRSabhadeva ke caudahaveM gaNadhara / hapu0 12.55-57 (3) tIrthakara mahAvIra ke tIsare gaNadhara / mapu0 74.373, vIvaca0 19.206-207 de0 mahAvIra (4) bharatakSetra ke zvetikA nagara kA nivAsI eka brAhmaNa / isakI patnI kA nAma gautamI thaa| mahAvIra ke pUrvabhava ke jIva agnisaha ke ye donoM mAtA-pitA the| mapu0 74.74 vIvaca0 2.117-118 (5) vatsApurI kA brAhmaNa / isakA aparanAma agnimitra thaa| mapu075.71-74 (6) magadhadeza ke acalagrAma ke nivAsI dharaNIjaTa brAhmaNa aura agnilA brAhmaNI kA putra, indrabhUti kA sahodara / mapu0 62.325326 (7) campApura ke somadeva brAhmaNa kA sAlA, somilA kA bhAI, agnilA kA pati aura dhanazrI, mitrazrI tathA nAgazrI kA pitaa| mapR0 72.228-280 somadatta, somila aura somabhUti isake bhAneja the| isane apanI tonoM putriyoM kA kramazaH inhIM bhAnejoM ke sAtha vivAha kara diyA thaa| somadatta Adi tInoM bhAI muni ho gaye aura saMnyAsa pUrvaka marakara AraNAcyuta svarga meM deva hue| dhanazrI aura (4) bhAratavarSa ke ramaNIkama ndara nagara ke brAhmaNa gautama aura usakI patnI kauzikI kA putra, marIci kA pUrvabhava kA jIva / yaha mithyAtva pUrvaka marakara mAhendra svarga meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara purAtanamandira meM bharadvAja nAmaka brAhmaNa huaa| mapu074. 76-79, vIvaca0 2.121-126 (5) magadha deza kI vatsA nagarI kA eka braahmnn| isakI do patniyA~ thiiN| unameM eka brAhmaNo thI aura dUsarI vaizyA / brAhmaNo se zivabhUti nAmaka putra tathA vaizyA se citrasenA nAma kI putrI huI thii| mapu0 75.71-72 agnimukha-podanapura nagara kA eka brAhmaNa / isakI zakunA nAma ko patnI aura mRdumati nAma kA putra thA / papu0 85.118-119 agnirAja-medhakUTa nagara ke rAjA kAlasaMvara kA zatru / ise pradyumna ne __ parAjita kiyA thA / mapu0 75.54-55, 72-73 agnila-paMcama kAla ke anta meM honevAlA antima zrAvaka / yaha ayodhyA kA nivAsI hogA aura isa kAla ke sAr3he ATha mAsa zeSa rahane para kArtika mAsa kI pUrNimA ke dina prAtaH velA meM svAti nakSatra ke udayakAla meM zarIra tyAga kara svarga meM deva hogA / mapu0 76.432 agnilA-(1) magadha deza ke zAligrAmavAsI somadeva brAhmaNa ko bhAryA / isake do putra the-agnibhUti aura vAyubhUti / zAligrAma meM Aye mani nandivardhana para upasarga karane kI ceSTA ke phalasvarUpa yakSa dvArA kIlita apane putroM ko isane mukta karAyA thaa| mapu0 72.3-4, 30-32, papu0 109.98-126, hapu0 43.100 (2) magadha deza meM sthita acala grAma ke dharaNIjaTa brAhmaNa kI gahiNI / indrabhUti aura agnibhUti isake putra the| ma50 62.325326, papu0 4.194 (3) campApura nagara ke agnibhUti kI patnI / isakI dhanazrI, somazrI aura nAgazrI tIna putriyA~ thIM / mapu0 72.228-230 agnibANa-vidyAdhara suna mi dvArA prayukta eka vidyAmaya bANa / mapu0 37.162, 44.242 Jain Education Intemational Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agnivAhana-acala jaina purANakoza : 7 agnivAhana-bhavanavAsI devoM kA indra / vIvaca0 14.56 de0 bhavana vAsI agnivega-vasudeva aura usakI rAnI zyAmA kA putra / jvalanavega isakA - bar3A bhAI thA / hapu0 48.54 agnizikha-(1) vArANasI nagarI kA ikSvAkuvaMzI rAjA, tathA malli- nAtha tIrthakara ke tIrtha meM hue sAtaveM balabhadra nandimitra aura sAtaveM nArAyaNa datta kA pitA / isakI do rAniyA~ thIM-aparAjitA aura keshvtii| inameM aparAjitA nandimitra kI aura kezavatI datta kI jananI thii| mapu0 66.102-107 (2) rAma-lakSmaNa kI senA kA eka sAmanta / papu0 102.145 (3) kRSNa kA eka putra / hapu0 48.69-72 de0 kRSNa agnizikhI-bhavanavAsI devoM kA terahavA~ indra / vIvaca0 14.55 de0 bhavanavAsI agnisama-tIrthakara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 76.535 agnisaha-bhagavAna mahAvIra ke dUravartI pUrvabhava kA jIva-bharatakSetra ke sUtika | zvetika nagara ke brAhmaNa agnibhUti aura usakI stro gautamI kA putra / yaha parivrAjaka ho gayA aura marakara sanatkumAra svarga meM deva huA / vahA~ se cayakara bharatakSetra ke ramaNIkamandira nagara meM gautama nAmaka brAhmaNa aura usakI patnI kauzikI kA agnimitra nAmaka putra huaa| mapu074.74-77, vIvaca0 2.117122 agnistabhinI-vidyAdharoM ko prApta agni kA zamana karanevAlI eka vidyA / mapu0 62.391 agra kumbha-rAvaNa kA sahayogI eka vidyAdhara / mapu0 68.430 agraja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 agraNI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 agranirvati-garbha se lekara nirvANa paryanta kI tirepana garbhAnvaya kriyAoM meM antima kriyA / yaha yogoM kA nirodha aura ghAti karmoM kA vinAza karake svabhAva se honevAlI bhagavAn kI Urdhvagamana kriyA hai| mapu0 38.62, 308-309 agraho'nyathA- acauryavrata kI cauthI bhAvanA-yogyavidhi ke viruddha AhAra grahaNa nahIM karanA / mapu0 20.163 de0 adattAdAna agrAyaNIyapUrva-caudaha pUrvo meM dUsarA pUrva / isameM chiyAnaveM lAkha pada hai jinameM sAta tattva tathA nau padArthoM kA varNana hai| isameM caudaha vastuoM kA varNana hai| ina vastuoM ke nAma hai-pUrvAnta, aparAnta, dhruva, adhruva, acyavanalabdhi, adhruvasampraNadhi, kalpa, artha, bhaumAvaya, sarvArthakalpaka, nirvANa, atItAnAgata, siddha aura upAdhyAya / ina vastuoM meM pA~cavoM vastu ke bIsa prAbhRta haiM jinameM karmaprakRti nAmaka cauthe prAbhUta ke caubosa yogadvAra batAye haiN| unake nAma hai-kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti, bandhana, nibandhana, prakrama, upakrama, udaya, mokSa, saMkrama, lezyA, lezyAkarma, lezyApariNAma, sAtAsAta, dIrghahrasva, bhavadhAraNa, pudgalAtmA, nidhattAnidhattaka, sanikAcita, anikAcita, kama sthiti aura skandha / hapu0 296-100, 10.76-78 de0 pUrva anAvaroSa-kevalajJAna / mapu0 61.55 agrAhya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.173 agrima-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 agrodyAna-ayodhyA kA nikaTavartI eka udyAna / tIrthakara abhinandananAtha yahIM dIkSita hue the / mapu0 50.51-53 agraya-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37, 25.150 adhAtiyA-joya ke upayoga guNa ke aghAtaka karma / ye cAra hote hai vedanIya Ayu nAma aura gotr| mapu0 54.227-228 hapu0 9.207-210 de0 karma acara-sthAvara jIva / mapu0 16.218, hapu0 66.40 acala-(1) vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM bAIsaveM gaNadhara / hapa0 12.55-70 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita magadha deza kA eka grAma / vasudeva ne yahA~ vanamAlA ko prApta kiyA thaa| mapu0 62.335, hapu0 24.25 pApu0 4.194 ___ (3) andhakavRSNi aura subhadrA kA chaThA putra / yaha samudravijaya, akSobhya, stimitasAgara, himavAn aura vijaya kA choTA bhAI tathA dhAraNa, pUraNa, abhicandra aura vasudeva kA bar3A bhAI thaa| mapu0 70.94-96, hapu0 18.12-14 (4) bhagavAn mahAvIra ke navama gaNadhara / hapu0 3.43 (5) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna dUsarA balabhadra / hapu0 60.290, vIvaca0 18.101, 111 de0 acalastoka (6) vasudeva ke bhAI acala kA putra / hapu0 48.49 (7) vArANasI nagarI kA eka rAjA, giridevI kA pati / papu0 41.107 (8) rAma kI vAnarasenA kA eka yoddhA / papu0 74.65-66 (9) jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra kA eka cakravartI / isakI rAnI kA nAma ralA aura putra kA nAma abhirAma thaa| papu0 85. 102-103 (10) antima saMkhyAvAcI nAma / mapu0 3.222-227 (11) siddha kA eka guNa / isakI prApti ke lie "acalAya namaH" isa pIThikA-mantra kA japa kiyA jAtA hai / mapu0 40.13 (12) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.128 (13) mathurA ke rAjA candraprabha aura usakI dUsarI rAnI kanakaprabhA kA putra / isane zastra vidyA meM vizikhAcArya ko parAjita kara kauzAmbI ke rAjA kozIvatsa kI putrI indra dattA ke sAtha vivAha kiyA thA / anta meM ise mathurA kA rAjya prApta ho gayA thaa| isane kucha samaya rAjya karane ke pazcAt yazaHsamudra AcArya se nirgrantha dIkSA dhAraNa kara lo thI tathA samAdhimaraNa karake svarga prApta kiyA thA / papu0 91.19-42 (14) chaThA rudra / yaha vAsupUjya tIrthakara ke tIrtha meM huA thaa| Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 purANako isakI U~cAI sattara dhanuSa aura Ayu sATha lAkha varSa thI / 60.535-536, 540 acalatA-mukta jIva kA guNa- parabhAva kA abhAva hone se utpanna acaMcalatA / mapu0 40.96, 42.95 103 acalastoka - tIrthaMkara vAsupUjya ke kAla meM utpanna dUsare balabhadra | bharatakSetra kI dvArAvatI nagarI ke rAjA brahmA aura rAnI subhadrA ke ye putra the / pratinArAyaNa tAraka ke marane ke pazcAt inheM cAra ratna prApta hue the| inake bhAI kA nAma dvipRSTha thaa| tAraka pratinArAyaNa ko dvipRSTha ne hI cakra se mArA thA / dvipRSTha ke marane para usake viyoga se saMtapta hokara inhoMne vAsupUjya tIrthaMkara se saMyama dhAraNa kara liyA aura tapa karake mokSa pAyA / mapu0 58.83-119 dUsare pUrvabhava meM ye mahApura nagara ke vAyuratha nAmaka rAjA the| isake pazcAt prANata svarga ke anuttara vimAna meM ye deva hue the aura vahA~ se cyuta hokara balabhadra hue the / mapu0 58.123 acalasthiti -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 114 acalAvatI - merU parvata ke gandhamAdana, mAlyavAn, saumanasya aura vidyutprabha parvatoM ke ATha kUToM para krIDA karanevAlI ATha dikkumArI deviyoM meM AThavIM devI / hapu0 5.226-227 acitta-vastu ke sacitta aura acitta do bhedoM meM dUsarA bheda-jIva rahita prAsu vastue~ mapu0 20.165 acintya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.164 acintya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.150 acintyavaibhava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.140 acintyAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 15.140 asatya - sAdhu kA isa nAma kA eka mUlaguga- ( vstrrhittaa)| ma0 18.71 de0 sAdhu aNuvrata - pAMca aNuvratoM meM tIsarA aNuvrata / grAma, nagara Adi meM dUsaroM kI girI huI guma huI yA bhUlakara rakhI huI vastu ko grahaNa nahIM karanA / isa aNuvrata ke pA~ca atIcAra hote haiM - 1. stenaprayoga-kRta, kArita aura anumodanA se cora ko corI meM pravRtta karanA / 2. tadAhRtAdAna corI kI vastue~ kharIdanA / 3. viruddharAjyAtikrama- rAjakIya AjJA viruddha kraya-vikraya karanA / 4. hInAdhikamAnonmAna - kama aura adhika nApanA, taulanA / 5. pratirUpaka-vyava hAra milAvaTa kara dUsaroM ko ThaganA ha058.101-103, bIvaca0 18.42 1 acchavanta - hastavapra nagara kA raajaa| yaha dhRtarASTra kA vaMzaja, prasiddha dhanurdhara aura yAdavoM kA chidrAnveSI thA / isane nagara meM baladeva ko AyA huA jAnakara use mArane ke Adeza diye the / baladeva ne apane acakatA-acyuta roke jAne para hAthI bA~dhane ke khambhe se isa rAjA kI caturaMgiNI senA kA vinAza kiyA thaa| hapu0 62.4-6, 9-12 acche - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 acchedyatva -- karmoM ke nAza se jIva ke pradezoM kA ghanAkAra pariNamana / isakI prApti ke lie "acchedyAya namaH" isa pIThikA maMtra kA japa kiyA jAtA hai / mapu0 40.15, 42.102 acyavanalabdhi - agrAyaNIpUrva kI caudaha vastuoM meM pA~cavIM vastu / pu0 10.77-80 de0 agrAyaNIyapUrvaM acyuta - ( 1 ) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma hai! mapu0 14.34, 24.34, 25.109 (2) lakSmaNa kA putra / papu0 94.27-28 (3) zrIkRSNa nArAyaNa / hapu0 50.2 (4) jarAsandha kA putra / hapu0 52.29-40 (5) tIrthaMkara RSabhadeva ke pUrvabhava kA jIva acyutendra / hapu0 9.59 (6) isa nAma ke svarga kA tIsarA indraka vimAna / hapu0 6.51 (7) anantavIrya kA anuja / mapu0 16.3-4 (8) sola svayaM yaha sabhI svargoM ke Upara sthita hai| yahA~ sarvadA ratnamayI prakAza rahatA hai| yahA~ eka sau unasaTha divya vimAna, eka sau teIsa prakIrNaka aura chaH indraka vimAna haiN| dasa hajAra sAmAnika deva, tIsa hajAra trAyastriza deva, cAlIsa hajAra AtmarakSa deva, eka sau paccIsa antaHpariSad ke sadasya deva, pA~ca sau bAhya pariSad ke sadasya deva aura do sau pacAsa madhyama pariSad ke sadasya deva yahA~ ke indra kI AjJA mAnate haiM / yahA~ sabhI RddhiyA~, mano-bAMchita bhoga aura vacanAtIla sukha prApta hote haiN| sabhI gAyeM kAmadhenu, sabhI vRkSa kalpavRkSa aura sabhI ratna cintAmaNi ratna hote haiN| dinarAta kA vibhAga nahIM hotaa| jinamandiroM meM jinendradeva ko sadaiva pUjA hotI rahatI hai / yahA~ kA indra tIna hAtha U~cA, divya dehadhArI, sarvamala rahita hotA hai| isakI Ayu bAIsa sAgara hotI hai| yaha gyAraha mAsa meM eka bAra ucchvAsa letA hai| isake manaHpravIcAra hotA hai / yaha svarga madhyaloka se chaH rAjU Upara puSpaka vimAna se yukta hokara sthita hai / ise pAne ke lie ratnAvalI tapa kiyA jAtA hai / mapu0 7.32, 10.185, 73.30, papu0 105.166-169, hapu0 6.38, vIvaca0 6.119-132, 165-172 (9) tIrthaMkara vRSabhadeva aura unakI rAnI yazasvatI kA putra / yaha caramazarIrI thA / isakA aparanAma zrISeNa thA / mapu0 16.1 5, 47. 372-373 sAtaveM pUrvabhava meM yaha vijayanagara meM rAjA mahAnanda aura unakI rAnI basantasenA kA harivAhana nAmaka putra thaa| chaThe pUrvabhava meM yaha apratyAkhyAna mAna ke kAraNa ArttadhyAna se marakara sUkara huA / mapu0 8.227 229 pA~caveM pUrvabhava meM pAtradAna kI anumodanA ke prabhAva se uttara kurukSetra meM bhadra pariNAmI Arya huaa| ma0 9.90 paudhe pUrvabhava meM nanda nAmaka vimAna meM maNikuNDalI nAmaka deva huA / mapu0 9.190 tIsare pUrvabhava meM nandiSeNa rAjA aura anantamatI rAnI kA varasena nAmaka putra huaa| dUsare pUrvabhava meM Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acyutA-ajita jaina purANakoza :9 puNDarokiNI nagarI ke rAjA vajrasena aura unakI zrIkAntA nAmA rAnI kA putra huaa| mapu0 10.150, 11.10 pahale pUrvabhava meM yaha ahamindra huA thaa| mapu0 11.160-161 vartamAna paryAya meM bharateza dvArA AdhInatA svIkAra karane ke lie kahe jAne para virakta hokara isane vRSabhadeva se dIkSA dhAraNa kara lI thii| bharateza ke mokSa jAne ke bAda isane bhI mokSa pAyA / mapu0 34.90-126, 47.398-399 acyutA-solaha nikAyoM ko vidyAoM meM se eka vidyA / hapu. 22.61-65 acyuteza-aparAjita balabhadra kA jIva / mapu0 63.31 aja-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.30, 25.106 (2) rAjA pRthu kA putra, payoratha kA pitA / papu0 22.154-159 (3) yajJakArya meM vyavahRta itanA purAnA dhAnya jo kAraNa milane para bhI aMkurita na ho sake / papu0 11.41-42, 48, hapu0 17.69 (4) eka catuSpada praannii-bkraa| yajJa ke prakaraNa meM isa zabda ko lekara bar3A vivAda huA thaa| mapu0 41.68, papu0 11.43, hapu0 17.99-105 ajanmA--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 ajameSa-mahAkAla deva dvArA calAyA gayA eka hiMsAmaya yajJa / hapu0 23.141 ajara-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.34, 25.109 (2) jarA avasthA se rahita deva aura siddha / ajaratA kI prApti / ke lie 'ajarAya namaH' isa pIThikA mantra kA japa kiyA jAtA hai| mapu0 40.15 ajarA-rAvaNa ko prApta eka mahAvidyA / papu0 7.328-332 ajayaM-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.109 ajA khurI-surASTra deza kI rAjadhAnI / isI nagarI ke rAjA rASTravarddhana kI putrI susImA ko kRSNa harakara dvArikA lAye the| hapu0 44.26-32 ajAta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 171 ajAtazatru-jaratkumAra ke vaMzaja aura kaliMga deza ke harivaMzI rAjA kapiSTa kA putra / yaha zatrusena kA pitA thA / hapu0 66.1-5 ajitaMjaya-(1) tIrthakara mahAvIra kA pramukha praznakartA / mapu0 76. 532-533 (2) mahAvIra-nirvANa ke sAta sau sattAIsa varSa pazcAt huA indrapura nagara kA eka rAjA / hapu0 60.487-492 (3) kaMsa kA eka dhanuSa / isa dhanuSa ko car3hAnevAle ko kaMsa ke jyotiSI ne usakA bairI batAyA thA / hapu0 35.71-77 (4) bharata cakravartI kA divyAstroM se yukta, sthala aura jala para samAna rUpa se gatizIla, divyAzvavAhI, cakracihnAMkita dhvajAdhArI, divya sArathI dvArA cAlita, haritavarNa kA eka ratha / aparanAma ajitaMjita / mapu0 28.56-59, 37.160, pu0 11.4 (5) ayodhyA nagarI ke rAjA jayavarmA aura usakI rAnI suprabhA kA cakravartI putra, aparanAma pihitAsrava / isane bIsa hajAra rAjAoM ke sAtha mandirasthavira nAmaka munirAja se dIkSA lI thI tathA avadhijJAna aura cAraNaRddhi prApta ko tho / mapu0 7.41-52 (6) susomA nagara kA svAmI / mapu0 7.61-62 (7) puSkarAddha dvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita maMgalAvatI deza ke ratnasaMcayapura nagara kA rAjA / vasumato isako rAnI aura yugandhara isakA putra thA / mapu0 7.89-91 (8) bharata cakravartI kA putra / yaha jayakumAra ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 47.281-283 (9) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke bharata kSetra ke alakA deza kI ayodhyA nagarI kA rAjA / isakI ajitasenA nAma kI rAnI aura ajitasena nAma kA putra thaa| virakta hokara isane apane putra ko rAjya de diyaa| phira svayaMprabhA tIrtheza se azoka vana meM dIkSita hokara yaha kevalI huA / mapu0 54.87, 92-95 (10) gAMdhAra deza ke gAMdhAra nagara kA raajaa| isakI ajitA nAma kI rAnI aura airA nAma kI putrI thii| mapu0 63.384-385 (11) siMha paryAya meM mahAvIra ke dharmopadezo cAraNa-RddhidhArI muni / ye amitaguNa nAmaka muni ke sahagAmI the| mahAvIra ke jIva ne siMha paryAya meM inake sadupadeza se prabhAvita hokara zrAvaka ke vrata dhAraNa kiye the tathA anazana pUrvaka vratoM kA nirvAha karate hue marakara yaha saudharma svarga meM siMhaketu nAmaka deva huA thaa| mapu0 74.171-193, vIvaca0 4.2-59. ajitaMjita-cakravartI bharata kA isa nAma kA eka ratha / hapu0 11.4 ajitaMghara-AThavA~ rudra / yaha anantanAtha tIrthakara ke tIrtha meM huA thaa| Ajataghara hapu060.536 de0 rudra ajita-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. 25.169 (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 de0 jarAsandha (3) vartamAna caubIsa tIrthaMkaroM meM dUsare tIrthakara / ye jambUdvIpa ke bharata kSetra meM sAketa nagarI ke ikSvAkuvaMzI kAzyapagotrI rAjA jitazatru aura rAnI vijayasenA ke putra the| ye jyeSTha mAsa kI amAvasyA ke dina solaha svapnapUrvaka mAtA ke garbha meM Aye aura mAgha mAsa ke zuklapakSa kI dazamI (harivaMzapurANa ke anusAra navamI) prajezayoga meM AdinAtha ke mokSa jAne ke pazcAt pacAsa lAkha karor3a sAgara varSa vyatIta ho jAne ke bAda avasarpiNI kAla ke duSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM janme the| mapu0 2.128,48.19-26, hapu0 1.4, 60.169, vIvaca0 18. 101-105 janmate hI inake pitA samasta zatruoM ke vijetA hue the ataH unhoMne inheM isa nAma se sambodhita kiyA thaa| sunayanA aura nandA inakI do rAniyA~ thiiN| durvAdiyoM se ye ajeya rhe| inakI Ayu bahattara lAkha pUrva thii| zArIrika avagAhanA cAra sau pacAsa dhanuSa tathA varNa-tapAye hue svarNa ke samAna rakta-pIta thaa| Ayu kA caturthAMza bIta jAne para inheM rAjya milA thaa| ye eka pUrvAMga taka rAjya karate rhe| isake Jain Education Intemational Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 : jaina purANakoza ajitanAbhi-aNu pazcAt eka kamalavana ko vikasita aura mlAna hote hue dekhakara cAra tapa karate hue nabhastilaka parvata para zarIra tyAga kara solahaveM sabhI vastuoM ko anitya jAnakara ye vairAgya ko prApta hue the| svarga ke zAntAkAra vimAna meM acyutendra kA pada pAyA thaa| ye svarga inhoMne putra ajitasena ko rAjya dekara mAgha mAsa ke zuklapakSa kI se cayakara padmanAbha hue| isake pazcAt vaijayanta svarga meM ahamindra navamI ko aparAhna meM rohiNI nakSatra meM niSkramaNa kiyA thaa| hokara ye tIrthakara candraprabha hue / mapu0 54.92-126, 276 ye suprabhA nAmaka pAlakI meM manuSya, vidyAdhara aura devoM dvArA ajitasenA-(1) ayodhyA ke rAjA ajitaMjaya kI rAnI, ajitasena kI sahetuka vana le jAye gaye the| vahA~ ye eka hajAra (padmapurANa ke jananI / mapu0 54.87, 92 de0 ajitaMjaya anusAra dasa hajAra) AjJAkArI kSatriya rAjAoM ke sAtha SaSThopavAsa (2) puSkarAdha ke pazcima videha meM sthita gandhila deza ke vijayA sahita saptaparNa vRkSa ke samIpa dIkSita hue the| dIkSita hote hI inheM parvata kI uttarazreNI meM arindamapura nagara ke rAjA ariMjaya ko rAnI, manaHparyayajJAna huA thaa| dIkSoparAnta prathama pAraNA meM sAketa ke prItimatI kI jananI / mapu0 70.26-27, 30-31, hapu0 34.18 rAjA brahmadatta ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| bAraha ajitA-gAMdhAra deza meM sthita gAndhAra nagara ke rAjA ajita jaya kI varSa (padmapurANa ke anusAra caudaha varSa) chadmastha rahane ke bAda rAnI, airA kI jananI / mapu0 63.384-385 pauSa zukla ekAdazI ke dina sAyaM velA tathA rohiNI nakSatra meM inheM ajIva-sAta tattvoM meM dUsarA tattva / vovaca0 16.4-5 de0 tatva / kevalajJAna prApta huA thaa| RSabhadeva ke samAna inake bhI cauMtIsa isake pA~ca bheda hai-pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla / inameM atizaya aura ATha prAtihArya prakaTa hue the, pAdamUla meM rahane vAle dharma, adharma, AkAza aura kAla amUrtika tathA pudgala mUrtika hai / yaha inake siMhasena Adi navve gaNadhara the| samavasaraNa-sabhA meM eka lAkha tattva nirvikalpiyoM ke lie heya hai kintu sarAgI manuSyoM ko dharma-dhyAna muni, prakubjA Adi tIna lAkha bIsa hajAra AyikAeM, tIna lAkha ke lie upAdeya hai| mapu0 24.89, 132, 144-149, vIvaca0 dhAvaka, pA~ca lAkha zrAvikAeM aura deva-deviyA~ thiiN| inhoMne caitra 6.115, 17.49 mAsa ke zukla pakSa kI paMcamI ke dina rohiNI nakSatra meM prAtaHkAla __ ajIvavicaya-dharma-dhyAna ke dasa bhedoM meM cauthA bheda-dharma, adharma Adi pratimAyoga se sammedAcala para mukti prApta kI thii| tIrthakaratva kI ajIva dravyoM ke svabhAva kA cintana krnaa| hapu0 56.44 de0 sAdhanA inhoMne dUsare pUrvabhava meM Arambha kara dI thii| isa samaya ye dharmadhyAna pUrva videha kSetra kI susImA ke vimalavAhana nAmaka nRpa the| isa ajJAnaparoSaha-bAIsa parISahoM meM eka parISaha-ajJAna janita vedanA 'paryAya meM inhoMne tIrthakara nAmakarma kA bandha kiyA thaa| pUrvabhava meM ye sahanA / mapu0 36.127 de0 parISaha vijaya nAmaka anuttara vimAna meM deva the aura vahA~ se cyuta hokara ajJAnamithyAtva-mithyAtva ke pA~ca bhedoM meM prathama bheda-pApa aura dharma tIrthakara hue the| mapu0 48.3-56, papu0 5.60-73, 212, 246, ke jJAna se dUravarto jovoM ke mithyAtvakarma ke udaya se utpanna mithyAtva 20.18-38, 61, 66-68,83, 113,118,hapu0 60.156-183, rUpa pariNAma / mapu0 62.297-298 de0 mithyAtva 341, 349 vIvaca0 18.101-105 aTaTa-caurAsI lAkha aTTAMga pramANa kAla / mapu0 3.224, hapu. ajitanAbhi-navama rudra / yaha dharmanAtha tIrthaMkara ke tIrtha meM huA thaa| 7.28 de0 kAla hapu0 60. 536 de0 rudra aTaTAMga-baurAsI lAkha tuTika (tuTvaMga) pramANa kAla / mapu0 3.224, ajitazatra -jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 de0 jarAsandha hapu0 7.28 de0 kAla ajitasena-(1) dUsare tIrthakara ajitanAtha kA putra / ajitanAtha ise hI aTavIdhI-zobhAnagara ke zakti nAmaka sAmanta ko bhAyAM, satyadeva ko rAjya dekara dIkSita hue the| mapu0 48.36 jananI / isane abhitagati gaNino se zukla pakSa ko pratipadA aura (2) vijayA parvata kI uttara zreNI meM sthita kAMcanatilaka nagara kRSNa pakSa kI aSTamI ke dina pA~ca varSa taka nirAhAra rahane kA niyama ke rAjA mahendravikrama aura unakI rAnI nIlavegA kA putra / yaha vidyA liyA thaa| pati-patnI donoM ne muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya aura parAkrama se durjeya thaa| tapasyA karake / anta meM yaha kevalI prApta kiye the / mapu0 46.93-101, 123-124 huaa| mapu0 63.105-106, 114 aNimA-zarIra ko sUkSma rUpa pradAna karanevAlI eka vidyaa| yaha (3) kAzyapagotrI eka raajaa| priyadarzanA isakI rAnI aura dazAnana ko bhI prApta tho / mapu0 5.279, 49.13, papu0 7.325vizvasena isakA putra thA / mapu0 63.382-383 332 (4) pUrva dhAtakIkhaNDa meM sthita ayodhyA ke rAjA ajitaMjaya aura aNiSTha-saudharmendra dvArA stuna vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 unakI rAnI ajitasenA ke putra zrIdhara ke jIva / ye cakravartI the| aNIyAn-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43 inhoMne arindama nAma ke muni ko AhAra diyA thaa| anta meM ye aNu-pudgala kA avibhAgI atyanta sUkSma aMza / aNuoM se skandha guNaprabha jinendra se dharmazravaNa kara virakta ho gye| inhIMne jitazatru banatA hai / isameM ATha sparzoM meM se koI bhI do aviruddha sparza, eka nAma ke putra ko rAjya dekara tapa dhAraNa kara liyA thA tathA nirati- varNa, eka gandha aura eka rasa rahatA hai / ye AkAra meM gola, paryAyoM Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 11 aNumAn-atibala ko apekSA anitya, anyathA nitya hote haiN| mapu0 24.148, hpu0| 58.55 vIvaca0, 16.117 / aNamAn-vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI meM vidyutkAnta nagara ke svAmI tInadhi zreNI meM viTA kAla nagara khAmI vidyAdhara prabhaMjana aura unakI rAnI aMjanA kA putr| isakA mUla nAma amitateja thA / zarIra ko sUkSmarUpa dene meM samartha hone se vidyAdharoM ne ise yaha nAma diyA thaa| yaha sugrIva kA mitra thaa| rAmanAma se aMkita eka mudrikA rAma se lekara yaha sItA kI khoja karane laMkA gayA thA / vahA~ pahu~cakara isane apanA rUpa bhramara kA banAyA thaa| zizipA vRkSa ke nIce sItA ko dekhakara isane vAnaravidyA se apanA rUpa vAnara kA banAyA thA aura vRkSa para baiThakara vahIM vaha aMgUThI sItA ke pAsa girAyI thI / sItA ko khoja karane ke pazcAt rAma ko sarvaprathama sItA kI prApti kA sandeza isI ne diyA thaa| isa kArya ke phalasvarUpa rAma ne ise apanA senApati banAyA thaa| sugrIva aura isane garur3avAhinI, siMhavAhinI, bandhamocinI ora hananAvaraNI vidyAe~ rAma aura lakSmaNa ko dI thiiN| anta meM isane rAma ke sAtha dIkSA dhAraNa kI thI aura zrutakevalI hokara mukti prApta kI thii| mapu0 68.275-280, 293-298, 311,363-370, 377, 508 509, 521-522, 709-720 aNuvata-gRhastha dazA meM pAMca mahAvratoM kA ekadeza pAlana karanA / aNuvrata pA~ca hai-ahiMsANuvrata, satyANuvrata, acauryANuvrata, brahmacaryANuvrata aura icchAparamANuvrata / ina pAMcoM kI pAMca-pAMca bhAvanAe~ tathA aticAra bhI hote haiM / jo gRhastha bhAvanAoM ke sAtha inakA pAlana niraticAra karate haiM ve samyagdarzana kI vizuddhi pUrvaka paramparA se mokSa pAte haiN| mapu0 10.163-164, 39.4, papu0 11.38-39, 85. 18, hapu0 18.46, 58.116, 138-142, 163-176 aNuvratI-sthUla rUpa se pA~ca pApoM se virata, zIla-sampanna aura jina zAsana ke prati zraddhA se yukta mAnava / aisA jIva marakara deva hotA hai / hapu0 18.46, papu0 26.99 de0 aNuvrata aNoraNIyAna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.176 atandrAlu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 atasI-eka prakAra kA anAja-alasI / mapu0 3.187 atikanyA-rAvaNa ke pakSa kA eka vidyAdhara / mapu068.43 atikAya-vyantara devoM kI eka jAti vizeSa kA pAMcavAM indra / vIvaca0 14.60 de0 vyantara atigRddha-jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita vatsAkAvatI deza kI ra prabhAkarI nagarI kA raajaa| yaha marakara viSayAsakti aura bahuta Arambha evaM parigraha ke kAraNa paMkaprabhA narakabhUmi meM utpanna huA thaa| mapu0 8.191-193 aticAra-vratoM meM zithilatA lAkara viSayoM meM pravRtti krnaa| ye samyagdarzana ke ATha, tathA aNuvratoM aura zIlavatoM ke pA~ca-pA~ca hote haiM / hapu0 58.162-165, 170 atithi-(1) bhramaNazIla, aparigrahI, samyagdarzana Adi gaNoM se yakta. niHspRhI aura apane Agamana ke viSaya meM kisI tithi kA saMketa kiye binA saMyama kI vRddhi ke lie AhAra hetu gRhastha ke ghara Agata zramaNamuni / hapu0 58.158, 15.6, papu0 14.200, 35.113 (2) bharatakSetra ke cAraNayugala nagara ke rAjA suyodhana kI rAno, sulasA kI jananI / mapu0 67.213-214 atithisaMvibhAgavata-cAra zikSAvratoM meM cauthA zikSAvrata, apara nAma atithi-pUjana / padmapurANakAra ne ise tIsarA zikSAvrata kahA hai| apane Ane kI tithi kA saMketa kiye binA ghara Aye atithi ko zakti ke anusAra AdarapUrvaka lobharahita hokara vidhipUrvaka bhikSA (AhAra), auSadhi, upakaraNa tathA AvAsa denaa| papu0 14.199-201, hapu0 18.47, 58.159, vIvaca0 18.57 isake pAMca aticAra hai1. mavitanikSepa-hare pattoM para rakhakara AhAra denaa| 2. sacittAvaraNa-hare pattoM se DhakA huA AhAra denA 3. paravyapadezaanya dAtA dvArA deya vastu kA dAna karanA 4. mAtsarya-dUsare dAtAoM ke guNoM ko sahana nahIM karanA 5. kAlAtikrama-samaya para AhAra nahIM denA / yaha gRhasyoM kA vrata hai| pAtroM kI apekSA se yaha aneka prakAra kA hotA hai| papu0 11.39-40, hapu0 58.183 de0 zikSAvrata / ativAruNa-eka vyAdha / yaha chatrapura nagara ke dAruNa nAmaka vyAdha aura usakI patnI maMgI kA putra thaa| isane priyaMgukhaNDa nAma ke vana meM pratimAyoga se tapa karate hue vajrAyudha muni ko mAra DAlA thA jisase marakara yaha sAtaveM naraka meM utpanna haA thaa| mapu0 59.273-276, hapu0 27.107-109 atiduHSamA-avasarpiNokAla kA chaThA aura utmapiNIkAla kA prathama bheda / apara nAma duHSamA duHSamA / mapu0 76.454, vIvaca0 18.122 . de0 duHSamA-duHSamA atiniruddha-pA~cavIM dhUmaprabhA narakami ke prathama prastAra meM sthita tama nAmaka indraka bila kI pazcima dizA meM vidyamAna Ara nAmaka indraka bila kI pazcima dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.155 atinisRSTa-cauthI paMkaprabhA pRthivo ke prathama prastAra Ara indraka bila kI pazcima dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.155 atipipAsa-ratnaprabhA nAmaka narakabha mi ke prathama prastAra meM vidyamAna sImAntaka nAmaka indraka bila kI uttara dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.151 atibala-(1) vRSabhadeva ke pacahattarakheM gaNadhara / hapu0 12.55-70 (2) sUryavaMzI rAjA mahAbala kA putra aura amRta kA janaka / isane nirgrantha dIkSA dhAraNa kara lI thii| papu0 5.4-10 (3) tIrthaMkara padmaprabha ke pUrvabhava kA eka nAma / papu0 20.14-24 (4) bhaviSyakAlIna sAtavA~ nArAyaNa / harivaMza-purANakAra ne ise Jain Education Intemational Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 : jaina purANakoza chaThA nArAyaNa kahA hai| mapu0 76.487-488, hapu0 60.566 567 (5) sAketa nagara kA raajaa| isakI rAnI zrImatI aura putrI hiraNyavatI thii| pUrvabhava meM yaha mRgAyaNa nAma kA brAhmaNa thaa| hapu0 27.61-63 (6) vijayArddha parvata kI dakSiNa zreNI meM sthita dharaNI tilaka nagara kA raajaa| isakI rAnI sulakSaNA aura putrI zrIdharA thii| hapu0 27.77-78 (7) puNDarokiNI nagarI ke rAjA dhanaMjaya aura usakI rAnI yazasvatI kA putra / mapu0 7.81-82 (8) harivikrama nAmaka bhIlarAja kA sevaka / mapu0 75.478481 (9) isa nAma kA eka asura / mapu0 63.135-136 (10) vijayArddha parvata sthita alakApurI kA khgendr| isakI rAnI manoharA aura putra mahAbala thaa| jIvana, yauvana aura lakSmI ko kSaNabhaMgura jAnakara isane abhiSeka pUrvaka samasta rAjya apane putra ko sauMpa diyA aura dIkSA grahaNa kara lI thii| yaha vRSabhadeva ke dasaveM pUrvabhava kA jIva thaa| mapu0 4.104, 122, 131-133, 144152, 5.200 (11) atibala kA nAtI aura mahAbala kA putra / mapu0 5.226228 atibelamba-mAnuSottara parvata ke dakSiNa-pazcima koNa ke belamba nAmaka kUTa kA nivAsI varuNakumAroM kA adhipati deva / hapu0 5.609 de0 mAnuSottara atibhArAropaNa-ahiMsANuvrata ke pA~ca aticAroM meM cauthA aticAra adhika bhAra lAdanA / hapu0 58.164 de. ahiMsANuvrata atibhUti-dArugrAma ke nivAsI vimuci brAhmaNa tathA usakI bhAryA anukozA kA patra / yaha hiMsA kA samarthaka tathA munidveSI thaa| isalie durdhyAna se marakara durgati ko prApta huA thaa| yahI AgAmI bhava meM sItA kA bhAI bhAmaNDala huaa| papu0 30.116-135 atimukta-isa nAma ke eka muni / ye bhikSA ke lie kaMsa ke yahA~ Aye the| usakI patnI jIvadyazA ne inheM devakI kA RtukAla sambandhI bastra dikhAyA thA jisase kupita hokara inhoMne jIvadyazA se kahA thA ki devakI kA putra tere pati aura putra donoM ko mAregA / vasudeva aura devakI se inhoMne bhaviSyavANI kI thI ki unake sAta putra hoMge jinameM chaH nirvANa prApta kareMge aura sAtavAM ardha cakravartI hokara pRthivI kA pAlana karegA / inakA aparAnAma atimuktaka thaa| mapu0 70.370 383, hapu0 33.32-36, 93-94 atimuktaka-(1) ujjayinI nagarI eka zmasAna / tIrthakara vardhamAna ke / dhairya kI parIkSA ke lie rudra ne una para yahIM aneka upasarga kiye the kintu vaha unako dhyAna se vicalita nahIM kara sakA thaa| anta meM rudra ne vardhamAna ko mahati aura mahAvIra ye do nAma diye aura unakI atibelamba-ativega aneka prakAra se stuti kii| map 74.331-337, vIvaca0 13.59-72 (2) eka muni / aparanAma atimukta / hapu0 1.89 de0 atimukta atiratha-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrva meru parvata se pUrva kI ora sthita videha kSetra meM puSpakalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI ke rAjA ratiSeNa kA putra / ratiSeNa ne ise hI rAjyabhAra sauMpakara dIkSA grahaNa kI thI / mapu0 51.2-3, 12 (2) eka prakAra ke yoddhA / ye ratha meM baiThe hue yuddha karate haiM / yAdavoM meM nemi, baladeva aura kRSNa tInoM aise ho yoddhA the| hapu0 50.77 atirUpaka-devaramaNa vana kA eka vyantaradeva / surUpa nAmaka deva aura yaha donoM isI vana meM utpanna hue the| pUrva janma meM donoM gIdha aura kabUtara the| donoM ne muni megharatha se dAna aura usake pAtra kA svarUpa bhalI prakAra samajhA thA isalie anta meM deha tyAgakara ye donoM deva hue the| mapu0 63.276-278 atirUpA-eka devii| IzAnendra se muni megharatha ke samyaktva kI prazaMsA sunakara surUpA nAma kI eka anya devI ke sAtha yaha unakI parIkSA karane ke bhAva se unake nikaTa AyI thii| isane vilAsa, vibhrama, hAva-bhAva, gati, bAtacIta tathA kAmonmAdaka anya upAyoM se muni megharatha ko vicalita karane kA prayatna kiyA kintu yaha unheM samyaktva se vicalita nahIM kara skii| anta meM indra kA kathana satya hai-aisA kahatI huI yaha svarga lauTa gayI / mapu0 63.285-287 ativijaya-rAma kA eka yoddhA / papu0 58.16-17 ativIrya-(1) bharata cakravartI kA putra / yaha bharata ke senApati jayakumAra ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 47.281-283 (2) AdityavaMzI rAjA pratApavAn kA putra aura suvIrya kA janaka / hapu0 13.9-10 (3) nandyAvartapura kA raajaa| isakI rAnI kA nAma aravindA, putra kA nAma vijayaratha aura putrI kA nAma ratimAlA thaa| isane vijaya nagara ke rAjA pRthivIdhara ko patra bhejakara rAma aura lakSmaNa ke vana jAne ke pazcAt ayodhyA ke rAjA bharata para AkramaNa kiyA thA / isa AkramaNa kI sUcanA pAkara rAma aura lakSmaNa ne ise apanI sUjha-bUjha se jIvita pakar3a liyaa| lakSmaNa ne ise mAra DAlanA cAhA kintu sItA ne unheM isakA vadha nahIM karane diyaa| anta meM rAma ne bharata kA AjJAkArI hokara nandyAvarta nagara meM icchAnusAra rAjya karane kI ise anumati de dI kintu "mujhe rAjya kA phala mila gayA" aisA kahate hue isane zrutidhara muni se dIkSA grahaNa kara lI / papu0 37.6-9, 26-27, 127-164, 38.1-2 ativega-dharaNItilaka nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma priya kAriNI aura putrI kA nAma ratnamAlA thaa| isane putrI kA vivAha jambUdvIpa ke cakrapura nagara meM vahA~ ke rAjA aparAjita aura rAnI citramAlA ke putra vajjAyudha se kiyA thaa| isa rAjA kI dUsarI rAnI kA nAma sulakSaNA thaa| ina donoM kI eka zrIdharA nAma kI putrI thI jisakA Jain Education Intemational Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ativegA- adhaH pravRttikaraNa vivAha inhoMne alakAnagarI ke adhipati darzaka vidyAdhara se kiyA thA / mapu0 59.228-229, 239-242 rAjA kA apara nAma priyaMkara aura rAnI kA apara nAma ativegA thaa| hapu0 27.91-92 ativegA--- vijayArdha meM dakSiNazreNI ke pRthivItilakapura apara nAma dharaNItilakanagara ke rAjA priyaMkara apara nAma ativega kI rAnI / isakA aparanAma priyakAriNI thA / mapu0 59.239-242, hapu0 27.91-92 atizaya arhanta ke vizeSa vaibhava kI pratIka cautIsa bAteM / apara nAma atizaya / mapu0 6. 144, 54.231 inameM jo dasa atizaya janma ke samaya hote hai zarIra kI sveda rahitA, zArIrika-nirmalA, veta ruci samacatura saMsthAna, gugandhita zarIra, ananAzakti, zarIra kA uttama lakSaNoM se yukta honA, anupama rUpa, hitamita-priya vacana aura uttama saMhanana / papu0 2.89-90 hapu0 3.10-11 kevalajJAna ke samaya hone vAle dasa atizaya ye haiM-vihAra ke samaya do sau yojana taka sumiyA kA honA, ninizeSa dRSTi, gakha aura kezoM kA vRddhi rahita honA, kavalAhAra kA na rahanA, vRddhAvasthA kA na honA, zArIrika chAyA kA na honA, eka mu~ha hone para bhI cAra muMha dikhAyI denA, upasarga kA abhAva, prANipIDA kA abhAva aura AkAza gamana / papu0 2.91-93 hapu0 3.12-15 caudaha atizaya devakRta hote haiM / ve ye haiM-jIvoM meM pArasparika maitrIbhAva, manda sugandhita vAyu kA bahanA, sabhI RtuoM ke phUla aura phaloM kA eka sAtha phUlanA - phalanA, darpaNa ke samAna pRthivI kA nirmala honA, eka yojana paryanta pavana dvArA bhUmi kA niSkaMTaka kiyA jAnA, stanitakumAra devoM dvArA sugaMdhita meghadRSTi kA honA, pate samaya caraNoM ke nIce kamala-sRSTi kA honA, pRthivI kI dhana-dhAnya Adi se pUrNatA rahanA, AkAza kA nirmala honA, dizAoM kA dhUla aura dhue~ Adi se nirmala honA, dharmacakra kA Age-Age calanA, arddhamAgadhI bhASA, AkAza meM dravyoM kA honA aura ATha maMgala dravyoM kA rahanA / papu0 2.94 101 hapu0 3.16-30, vIvaca0 19.56-78 - atizayamati - ayodhyA ke rAjA dazaratha kA maMtrI / mapu0 67.185 atItAnAgata- aprAyaNIyapUrva kI cIdaha vastuoM meM bArahavIM vastu / hapu0 10.77-80 de0 agrAyaNIyapUrva atIndra - ( 1 ) meghapura nagara ke vidyAdharoM kA svAmI / isakI strI kA nAma zrImatI tathA putra kA nAma zrIkaNTha thA / papu0 6.2-5 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.148 atIndriya -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.148 atIndriyArthaguNasaudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.148 atula saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.140 - atulamAlAvarta - isa nAma kA eka zaila / jarAsandha kA putra kAlayavana yAdavoM ke sAtha satraha bAra yuddha karake isI parvata para marA thA / hapu0 36.70-71 - atulArtha - samavasaraNa bhUmi meM tIsare koTa ke uttara dizAvartI dvAra ke ATha nAmoM meM tIsarA nAma / hapu0 57.56, 60 de0 AsthAnamaNDala jaina purANakoza : 13 atoraNa - bhaviSyakAla meM honevAle caudahaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.473 atri - isa nAma kA eka valkaladhArI tApasa / papu0 4.126 avaNDyatA -dvija kA AThavA~ adhikAra / mapu0 40.199-201 adattAdAna - ahiMsA Adi pA~ca mahAvratoM meM tIsarA mahAvrata svAmI ke dvArA adatta vastuoM ko grahaNa karane kA na to vicAra karanA aura na grahaNa karanA / papu0 6.287, hapu0 2.119, 58.140 isa vrata kI sthiratA ke lie pA~ca bhAvanAe~ hotI haiM - 1. zUnyAgArAvAsa 2. vimocitAvAsa 2 paroparodhAkaraNa 4.5. sarmAvisaMvAda / hapu0 58.120 isa vrata ke antargata aisI bhI itara pA~ca bhAvanAe~ haiM jinakA sambandha muniyoM ke AhAra grahaNa se hai / ve ye haiM - 1. mitagrahaNa parimita AhAra lenA 2. ucitagrahaNa - tapazcaraNa ke yogya AhAra lenA 3 abhyanujJAtagrahaNa- zrAvaka kI prArthanA para AhAra senA 4 anyagraho'nyathA yogyavidhi se AhAra lenA aura 5. bhaktapAna santoSa prApta AhAra meM santoSa rakhanA / aisA vratI ratnamayI nidhi kA dhAraka hotA hai / mapu0 20.163, papu0 32.151 - adantadhAvana - sAdhu kA eka mUlaguNa / mapu0 18.71, 36.134 avarzanI - dazAsana ko prApta eka vidyA / papu0 7.328-332 aditi - ( 1 ) vidyAdhara makaradhvaja kI bhAryA, lokapAla soma kI jananI / papu0 7.108 (2) tapa se bhraSTa hue nami aura vinami ina donoM bhAiyoM ne dhyAnastha vRSabhanAtha se rAjya kI yAcanA kI taba zAsana kI rakSA karane meM nipuNa dharaNendra ke Adeza se usake sAtha AyI isa devI ne una donoM ko eka vidyAkoza tathA vidyAoM ke ye ATha nikAya diye the-- 1. manu 2. mAnava 3. kauzika 4. gaurika 5. gAndhAra 6. bhUmi - tuNDa 7. mUlavIryaka aura 8. zaMkuka / hapu0 22.51-58 adevamAtRka- bhagavAn RSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita vaha deza jo nadiyoM dvArA sIMcA jAtA hai / mapu0 16.157 adgu - tIrthaMkara ajitanAtha ke kAla meM hue sagara cakravartI ke sATha hajAra putroM meM jyeSTha putra / kisI samaya yaha aura isake sabhI bhAI kailAza parvata para ATha pAda-sthAna banAkara daNDaratna se bhUmi khoda rahe the / isase kupita hokara nAgarAja ne inheM bhasma kara diyA thA / hapu0 11.26-29 adbhutavIrya - siddha ke ATha guNoM meM eka guNa / isa guNa ke kAraNa siddhoM ko saMsAra ke samasta padArthoM ke jAnane meM koI parizrama yA kheda nahIM hotA koI padArtha pratimAtaka bhI nahIM hotA / mapu0 20.222-223, 24.62, 42.990 siddha advaitavAda - kevala brahma ko satya mAnanevAlA ekAntavAdI darzana / mapu0 21.253 adhaH pravRttikaraNa - eka pAriNAmika pravRtti - adha-stana samayavartI pariNAmoM kA uparitana samayavartI pariNAmoM ke sAtha kadAcit samAnatA rakhanA Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 : jaina purANakoza apararAga-adhvara arthAt prathama kSaNa meM hue pariNAmoM kA dUsare kSaNa meM honA tathA kI samApti paryanta isa loka kA vistAra eka rajju aura dUsarI rajju dUsare kSaNa meM pUrva pariNAmoM se bhinna aura pariNAmoM kA honA / yahI ke sAta bhAgoM meM cha: bhAga haiN| tIsarI pRthivI kA vistAra do rajju krama Age bhI calatA rahatA hai| aise pariNamana apramattasaMyata nAma ke aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa, cauthI pRthivI sAtaveM guNasthAna meM hote haiM / mapu0 20.243, 250-252 tIna rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga pramANa, adhararAga-adhara ko raMjita karanevAlA rasa / mapu0 43.249 pA~cavIM pRthivI cAra rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM tIna bhAga adharma-(1) jIva tathA pudgala kI sthiti meM sahAyaka eka dravya, apara- pramANa, chaThI pRthivI pA~ca rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM do nAma adharmAstikAya / yaha jIva aura pudgala kI sthiti meM vaise hI bhAga pramANa tathA sAtavIM pRthivo chaH rajju aura eka rajju ke sAta sahakArI hotA hai jaise pathika ke Thaharane meM vRkSa kI chAyA / yaha dravya bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| isa prakAra adholoka sAta rajju udAsIna bhAva se jIva aura pudgala kI sthiti meM sahAyaka to hotA pramANa hai / mapu0 4.40-41, hapu0 4.7.20, vIvaca0 18.126 ye hai kintu preraka nahIM hotaa| mapu0 24.133,137, hapu0 4.3,7.2 pRthiviyA~ kramazaH ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, vIvaca0 16.130 dhamaprabhA, tamaHprabhA aura mahAtamaHprabhA nAma se prasiddha hai| dharmA, (2) sukhopalabdhi meM bAdhaka aura naraka kA kAraNa-pApa / dayA, vaMzA, meghA, aMjanA, ariSTA, madhavI aura mAdhavI ye ina pRthiviyoM satya, kSamA, zauca, vitRSNA, jJAna, aura vairAgya, ye to dharma hai, inase ke kramazaH aparanAma haiM / ye pRthiviyA~ kramazaH eka ke nIce eka sthita viparIta bAteM adharma haiM / mapu0 5.19,114, 10.15, papu0 6.304 hai| prathama pRthivI ke tIna bhAga hai-khara, paMka aura abbahula / inameM adharmadhak-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.126 kharabhAga solaha hajAra, paMkabhAga caurAsI hajAra aura abbahula bhAga adharmAri-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39 assI hajAra yojana moTA hai| dUsarI pRthivI kI moTAI battosa, adharmAstikAya-jIva aura pudgala dravya ke Thaharane meM sahAyaka eka dravya / tIsarI pRthivI kI aTThAIma, cautho pRthivI ko caubIsa, pA~cavoM hapu0 4.3 de0 adharma pRthivI kI bIsa, chaThI pRthivI ko solaha aura sAtavIM pRthi vo ko adhika-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 ATha hajAra yojana hai| hapu0 4.43-49,57-58 ina bhUmiyoM meM adhikAra-grantha ke anubhAga / mahApurANa meM tiraresaTha mahApuruSoM kA unacAsa paTala aura unameM caurAsI lAkha bila haiN| ina biloM meM ve varNana hone se tiresaTha adhikAra hai aura padmapurANa meM loka-sthiti, jIva rahate haiM, jinhoMne pUrvabhava meM mahApApa kiye hote hai aura jo vaMza, vana-gamana, yuddha, lavaNAMkuza kI utpatti, bhavAntara nirUpaNa sapta vyasana-sevI, mahAmithyAtvI, kumatoM meM Asakta rahe haiN| yahA~ aura rAma kA nirvANa ye sAta adhikAra haiM / mapu0 2.125-126, jIvoM ko paraspara lar3AyA jAtA hai, chedA-bhedA jAtA hai, zUlo para papu0 1.43-44 car3hAyA jAtA hai aura bhUkha-pyAsa tathA zIta aura uSNatA janita vividha duHkha diye jAte haiN| vIvaca0 11.88-93 khaNDa-khaNDa kiye adhigamaja samyaktva samyaktva kA dUsarA bhed| yaha upadeza se athavA jAne para bhI yahA~ ke jIvoM ke zarIra pAre ke samAna punaH mila jAte zAstrAdhyayana se hotA hai / hapu0 58.20 de0 samyaktva hai, unakA maraNa nahIM hotaa| ve sadaiva zArIrika evaM mAnasika duHkha adhiguru-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 sahate haiM, khArA-garma-tIkSNa vaitaraNI kA jala pAte haiM / durgandhita miTTI adhijyoti-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.24 kA AhAra karate haiN| unheM nimiSa mAtra bho sukha nahIM milatA / yahA~ adhityakA-parvata kA UparI bhAga / hapu0 2.33 ke jIva azubha pariNAmI hote haiN| unake napuMsaka liMga aura huNDakaadhideva-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.192 saMsthAna hotA hai / hapu0 4.363-368 adhidevatA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.192 / / adhovyatikrama-digvata ke pA~ca aticAroM meM prathama aticAra-lobha ke adhipa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 vazIbhUta hokara nIce jAne ko lI huI somA kA ullaMghana karanA / adhirAja-aneka rAjAoM kA svAmI / mapu0 16.262 hapu0 58.177 adhiSThAna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.203 adhyAtma-nidvandvavRti-vikalparahita zuddhAtmAraka citavRti / mapu0 adhIto-kathA kahanevAle kA eka lakSaNa-aneka vidyAoM kA adhyetA / mapu0 1.129 adhyAtmagamya-saudharmendra dvArA stuna vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. adhokSaja-kRSNa kA aparanAma / mapu0 71.351-353, hapu0 35.19 188 de0 kRSNa adhyAtmazAstra-AtyA sambandhI zAstra / mapu0 38.118 adhoveyaka-nau graiveyaka vimAnoM meM nIce ke tIna vimAna / mapu0 adhvara-(1) pUjanavidhi kA eka nAma / isake yAga, yajJa, Rtu, pUjA, 9.93 saparyA, ijyA, makha aura maha ye paryAyavAcI nAma hai / mapu0 67.193 adholoka-loka ke tIna bhedoM meM tIsarA bheda / yaha vetrAsana AkAra (2) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 __ meM sAta rajju pramANa hai / citrA pRthivI ke adhibhAga se dUsarI pRthivI (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.166 Jain Education Intemational Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhvaryu janata adhvaryu- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.166 adhvA - dvIpa sAgaroM kI eka dizA kA vistAra / ise dugunA karane para rajju kA pramANa nikalatA hai| hapu0 7.51-52 abhaya agrAyaNIya pUrva kI caudaha vastuoM meM caturtha vastu hRpu0 10.77-800AyagIyapUrva ana va sampraNadhi - agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM chaThI vastu / 0 10. 70-80 de0pUrva anakSa - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 anakSara - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 anagAra - (1) tIrthakara zItalanAtha ke ikyAsI gaNadharoM meM isa nAma ke mukhya gaNadhara / mapu0 56.50, hapu0 60.347 (2) aparigrahI, niHspRhI sAmAnya muni / mapu0 21.220, 38.7, 6pu0 3.62 anagAradharma-muniyoM ke dharma ye dharma pAMca mahAvrata, pA~ca samitiyA~ aura tIna guptiyA~ / ina dharmoM ke pAlana se pUrva samyagdarzana Avazyaka hai| pR0 4,48, 6.293 / aise muni moha kA nayA karate haiM aura ratnatraya ko prApta karake svarga yA mokSa pAte haiM, kugatiyoM meM nahIM janmate / papu0 4.49-51, 292 anagha - ( 1 ) vAnaravaMzI eka nRpa / papu0 60.5-6 (2) samavasaraNa ke tIsare koTa ke dakSiNa dizA saMbaMdhI dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.58 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 172, 186 anaGgakIDA svArasantoSa vrata kA eka aticAra ha0 58.174-175 de0 brahmacarya anaGgakusuma-rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57. 54-56 anaGgapatAkA- rAjA satyaMdhara kI choTI rAnI / yaha bakula kI jananI thI / isane dharma kA svarUpa samajhakara zrAvaka ke vrata dhAraNa kiye the / mapu0 75.254-255 de0 satyaMdhara anaGgapuSpA -- candranakhA kI putrI rAvaNa dvArA yaha hanumAna ko pradAna kI gayI thI / papu0 19.101-102 anaGgalavaNa - rAma aura sItA kA putra / yaha puNDarIka nagara ke rAjA vajrajaMgha ke yahA~ zrAvaNa mAsa kI pUrNimA ke dina utpanna huA thA / madanAMkuza isakA bhAI thaa| donoM bhAI yugala rUpa meM hue the / siddhArtha ne ise zastra aura zAstra vidyA sikhAyI thI, isakA saMkSipta nAma lavaNa thA / papu0 100 17-69 donoM bhAiyoM ne rAjA pRthu yuddha kiyA thA tathA use parAjita kara anyAnya dezoM prApta kI thii| papu0 101.26 90, nArada se rAma tyAgane kA vRttAnta jAnakara isane rAma se bhI yuddha yuddha meM unheM ratha rahita kiyA thaa| papu0 102.2 182, ina donoM bhAiyoM kA paricaya prApta karake vilApa karate hue rAma aura - lakSmaNa inase mile the / papu0 103.43-58, kAMcanaratha kI putrI - mandAkinI ne svayaMvara meM anaGgalavaNa kA varaNa kiyA thaa| papu0 para bhI vijaya dvArA sItA ke kiyA thA tathA siddhArtha se jaina purANako 15 110.1, 18, lakSmaNa ke maraNa ke sandeza se dukhI hokara saMsAra kI sthiti para vicAra karate hue punaH garbhavAsa na karanA par3e isa se yaha amRtasvara nAmaka munirAja se dIkSita ho gayA thA / papu0 115.54-59 rAma ne isake putra anantalavaNa ko hI rAjapada sauMpA thA / papu0 119.1-2 anaGgadArA videhakSetra sthita puNDarIka deza ke cakradhara nagara ke rAjA cakravartI tribhuvanAnanda kI putrI isa rAjA kA sAmanta punarvasu ise hara le gayA thA kintu rAjA ke sevakoM dvArA virodha kiye jAne para sAmanta ko ise AkAza meM hI chor3a denA par3A thaa| AkAza se yaha parNa laghvI vidyA se zvApada aTavI meM nIce AyI thii| isane prAsuka AhAra kI pAraNA karate hue tIna hajAra varSa taka bAhya tapa kiyA thA / pazcAt cAroM prakAra ke AhAra kA parityAga kara sallekhanA dhAraNa kI thI tathA sau hAtha bhUmi se bAhara na jAne kA niyama liyA thA / chaH rAtri bIta cukane ke bAda isakA pitA isake pAsa AyA thaa| usane ise ajagara dvArA khAye jAte dekhakara bacAnA cAhA thA kintu ajagara kI pIr3A kA dhyAna rakhate hue isane pitA ko ajagara se apane ko mukta karAne kI anumati nahIM dI vo aura isa upasarga ko sahana karate hue kiye gaye tapa ke prabhAva se marakara yaha IzAna svarga meM deva huI tathA vahA~ se cayakara rAjA drauNamegha kI vizalyA nAma kI putrI huI thI / papu0 64.50-55, 82-92, 96-99 anaGgasundarI - rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.14 anaNu - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.176 anatyaya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 ananta - (1) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24. 34, 25.69 (2) eka muni kA nAma / dhAtakI khaNDa ke pUrva bhAga meM sthita tilakanagara ke rAjA abhaya ghoSa ne inase dIkSA lI thI / mapu0 63. 173 - (3) eka gaNadhara kA nAma / ghAtakIkhaNDa ke deza meM nAgapura nagara kA nRpa naradeva inhIM se mapu0 68.3-7 sArasamuccaya nAmaka saMyamI huA thA / (4) gaNanA kA eka bheda / mapu0 3.3 (5) caudahaveM tIrthaMkara / avasarpiNI kAla ke duHSamA- suSamA nAmaka caturtha kAla meM utpanna zalAkA puruSa / mapu0 2.131, papu0 5.215, hapu0 1.16, vIvaca0 18. 101-106 tIsare pUrvabhava meM ye dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meha se uttara kI ora vidyamAna ariSTapura nAmaka nagara ke padmaratha nAma ke nRpa the / putra ghanaratha ko rAjya dekara inhoMne tIrthaMkara prakRti kA vadha kiyaa| sallekhanA pUrvaka zarIra chor3akara dUsare pUrvabhava meM ye puSpottara vimAna meM indra hue the / mapu0 60.2-12 isa svayaM se yuta ho ye jambUdvIpa ke dakSiNa bharatakSetra kI ayodhyA nagarI meM ikSvAku vaMza meM kAzyapa gotra ke rAjA siMhasena kI rAnI jayazyAmA ke kArtika kRSNa pratipadA kI prabhAtavelA meM solaha svapna Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 : jaina purANakoza anantaga-asantavijaya pUrvaka garbha meM Aye the| jyeSTha kRSNA dvAdazI ke pUSa yoga meM janma darzanAvaraNa karma ke kSaya se utpanna hotA hai tathA isase samasta padArthoM lekara abhiSekoparAnta ye indra dvArA 'anantajina' nAma se abhihita kA eka sAtha darzana hotA hai| isake lie maMtroM meM 'anantadarzanAya kiye gaye the| inakA janma toyaMkara vimalanAtha ke bAda nau sAgara namaH' isa pIThikA maMtra kA vyavahAra hotA hai / mapu0 20.222-223, aura pauna palya bIta jAne para tathA dharma ko kSINatA kA Arambha hone 40.14, 42.99 para huA thaa| inakI Ayu tIsa lAkha varSa aura zArIrika avagAhanA (2) nau labdhiyoM meM isa nAma kI eka labdhi / mapu0 20.265-. pacAsa dhanuSa thii| sarva lakSaNoM se yukta inakA zarIra svarNa-varNa ke samAna thaa| sAta lAkha pacAsa hajAra varSa bIta jAne para rAjyAbhiSeka ___ anantadIpti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 prApta kiyA thA, aura rAjya karate hue pandraha lAkha varSa ke pazcAt 25.113 ulkApAta dekhakara ye bodhi prApta hote hI apane putra anantavijaya ko anantabala-suvarNa parvata para virAjita eka kevalajJAnI muni / merUrAjya dekara tRtIya kalyANaka pUjA ke uparAnta sAgaradatta nAmA pAlakI vandanA se lauTate samaya rAvaNa ne inhIM se parastrItyAgavata grahaNa meM baiThe aura sahetuka vana gye| vahA~ ye jyeSTha kRSNa dvAdazI kI sAyaM kiyA thA / papu0 14.10, 370-371 velA meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| inhoMne prathama anantamati-eka muni kA nAma / prathama naraka se nikalane ke bAda pAraNA sAketa meM kii| vizAkha nAma ke rAjA ne AhAra de paMcAzcarya vijayArdha parvata para rAjA zrIdharma aura unakI rAnI zrIdattA se utpanna prApta kiye / sahetuka vana meM hI chadamastha avasthA meM do varSa kI tapasyA zrIdAma nAma kA vibhISaNa kA jIva muni inakA hI ziSya banakara ke pazcAt azvattha (pIpala) vRkSa ke nIce caitra kRSNa amAvasyA kI brahma svarga meM deva huA thA / hapu0 27.113-117 sAyaM velA meM revatI nakSatra meM inheM kevalajJAna huaa| inakA caturtha anantamatI-(1) rAjA nandiSeNa kI rAnI, maNikuNDala nAmaka deva ke kalyANaka sotsAha manAyA gyaa| inake jaya Adi pacAsa gaNadhara the jIva varasena kI jananI / mapu0 10.150 / / aura saMgha meM chyAsaTha hajAra muni eka lAkha ATha hajAra AyikAe~, (2) eka AyikA / rAjA prajApAla kI putrI yazasvatI ne mAmA do lAkha zrAvaka, tathA cAra lAkha zrAvikAe~ thiiN| sammedagiri ke dvArA kiye gaye apane apamAna se lajjita hone se utpanna vairAgya para inhoMne eka mAsa kA yoga nirodha kiyA / chaH hajAra eka ke kAraNa ina hI se saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 46.45-47 sau muniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kara caitra mAsa kI amAvasyA (3) kauzAmbI ke rAjA mahAbala aura unakI rAnI zrImatI kI ke dina rAtri ke prathama prahara meM ye parama pada ko prApta hue| mapu. putrI zrIkAntA kI sahagAminI / mapu0 62.351-354 60.16-45, papu0 20.14, 120, hapu0 60.153-195, 341- (4) cakravartI bharata kI rAnI, purUravA bhIla ke jIva marIci kI 349 jananI / mapu0 74.49-51 (6) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.109 anantamitra-ugrasena ke cAcA zAntana kA pA~cavA~ putra, mahAsena, zivi, anantaga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.129 svastha aura viSada ina cAroM bhAiyoM kA anuja / hapu0 48.40 ananta cakSuS-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.81 anantaraya-vinItA (ayodhyA) ke rAjA anaraNya aura usakI mahArAnI ananta catuSTaya-ghAtiyA karmoM ke kSaya se utpanna anantadarzana, ananta pRthivImatI kA bar3A putra, rAjA dazaratha kA bar3A bhAI / yaha pitA ke jJAna, anantasukha aura anantavIrya nAma ke cAra guNa / ye arhanta sAtha dIkSita huA aura atyanta duHsaha bAIsa parISahoM se kSubdha aura siddha parameSThiyoM ko prApta hote haiN| mapu0 21.114, 121 na hone se anantavIrya isa saMjJA se abhihita huaa| papu0 22. 123 160-169 anantajit-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 anantadhAmaSi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.69, 104 25.186 (2) ananta saMsAra ke jetA, mithyAdharmarUpI andhakAra ko naSTa anantaddhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 karane ke lie sUryasvarUpa caudahaveM tIrthakara / hapa0 1.16 anantalavaNa-anaGgalavaNa kA putra / rAma ne anaMgalavaNa ko rAjapada anantajJAna-(1) siddha jIva ke ATha guNoM meM eka guNa-saMsAra ke samasta denA cAhA thA kintu usake dIkSita hone ke vicAra ko jAnakara padArthoM ko eka sAtha jAnanevAlA jJAna / isake lie maMtroM meM "ananta- unhoMne ise hI rAjya pradAna kiyA thaa| papu0119.1-3 jJAnAya namaH" pIThikA maMtra vyavahRta hotA hai / yaha jJAnAvaraNa karma anantavijaya-RSabhadeva kA putra, bharata cakravartI kA choTA bhAI, caramake kSaya se utpanna hotA hai / mapu0 20.222-223, 40.14, 42. zarIrI / RSabhadeva ne ise citrakalA kA upadeza diyA thaa| mapu0 98 de0 siddha 16.2, 4, 121, 310 bharateza ke dvArA adhInatA svIkAra karane (2) nau labdhiyoM meM isa nAma kI eka labdhi / mapu0 20.265- ke lie kahe jAne para apanA svAbhimAna surakSita rakhane kI dRSTi se yaha do kSita ho gayA thA, tathA gaNadhara hone ke pazcAt isane mukti anantadarzana-(1) siddha (parameSThI) ke ATha guNoM meM eka guNa / yaha prApta kI thii| mapu0 16.2, 4, 121, 310, 34.126, 47. Jain Education Intemational Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anantavIrya-anantasena jaina purANakoza : 17 367-369, 399 yaha AThaveM pUrvabhava meM pUrva videha kSetra meM vatsakAvatI deza ke rAjA prItivardhana kA purohita thaa| sAtaveM pUrvabhava meM uttarakuru bhogabhUmi meM Arya huaa| chaThe pUrvabhava meM ruSita vimAna meM prabhaMjana deva huaa| pA~caveM pUrvabhava meM dhanadatta aura dhanadattA kA putra dhanamitra seTha huaa| mapu0 8.211-214, 218 caturtha pUrvabhava meM yaha aghauveyaka ke sabase nIce ke vimAna meM ahamindra huaa| mapu0 9.92-93 tIsare pUrvabhava meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajrasena kA mahApITha nAmaka rAjaputra huA / mapu0 11.8-13 isa bhava ke pUrva yaha savArthasiddhi meM ahamindra thaa| mapu0 9.160-161 yugapat sarvabhavoM ke lie draSTavya hai / mapu0 47.367-369 anantavIrya-(1) bhaviSyatkAlIna caubIsaveM tIrthakara / mapu0 76.481, hapu0 60.562 (2) tIrthakara RSabhanAtha kA putra, bharateza kA ojasvI aura carama zarIrI anuja / mapu0 16.3-4 bharata kI adhInatA svIkAra karane ke lie kahe jAne para isane adhInatA svIkAra na karake RSabhadeva ke samopa dIkSA grahaNa kara lo thI tathA mokSa prApta kiyA thA / mapu0 24.181 AThaveM pUrvabhava meM yaha hastinApura nagara meM sAgaradatta vaizya ke ugrasena nAmaka putra, sAtaveM pUrvabhava meM vyAghra, mapu0 8.222-223, 226, chaThe pUrvabhava meM uttara kurukSetra meM Arya, pAMcaveM pUrvabhava meM aizAna svarga meM citrAMgada deva, mapu0 9.90, 187-189, cauthe pUrvabhava meM rAjA vibhISaNa aura unakI rAnI priyadattA ke varadatta nAmaka putra, tIsare pUrvabhava meM acyuta svarga meM deva, mapu0 10.149, 172, dUsare pUrvabhava meM vijaya nAmaka rAjaputra aura pahale pUrvabhava meM svarga meM ahamindra huA thaa| mapu0 11.10, 160, isakA aparanAma mahAsena thaa| mapu0 47.370-371 (3) vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara tathA usakI rAnI anumati kA putra / pUrvabhava meM yaha svastika vimAna meM maNicUla nAma kA deva thaa| rAjya pAkara nRtya dekhane meM lIna hone se yaha nArada kI vinaya karanA bhUla gayA thA jisake phalasvarUpa nArada ne damitAri ko isase yuddha karane bhejA thaa| damitAri ke Ane kA samAcAra pAkara yaha nartakI ke veSa meM damitAri ke nikaTa gayA thA aura usakI putrI kanakadhI kA haraNa kara isane damitAri ko usake hI cakra se mArA thA / ardhacakrI hokara yaha marA aura ratnaprabhA naraka meM paidA huA / vahA~ se nikalakara yaha meghavallabha nagara meM meghanAda nAma kA rAjaputra huaa| mapu0 62.412-414, 430, 31.443, 461-473, 483-484, 512, 63.25, pApu0 4.248, 5.2-6 (4) jayakumAra tathA usakI mahAdevI zivaMkarA kA putra / mapu0 47.276-278, hapu0 12.48, pApu0 3.274-275 (5) vinItA nagarI kA rAjA / yaha sUryavaMzazikhAmaNi, cakravartI sanatkumAra kA pitA thA / mapu0 61.104-105, 70.147 (6) eka mahAmuni / tIsare pUrvabhava meM tIrthaMkara munisuvratanAtha ke jIva campApura ke rAjA harivarmA ko inhoMne tattvopadeza diyA thaa| isI prakAra cakravartI hariSeNa ne bhI inase mokSa kA svarUpa sunakara saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 67.3-11, 66-68 vijayA, parvata kI alakApurI magarI ke rAjA purabala aura usakI rAnI jyotirmAlA kA putra haribala inase dravya-saMyama dhAraNa karake saudharma svarga meM deva huA thaa| mapu0 71.311-312 zrIdharma inake sahagAmI cAraNa RddhidhArI muni the| zatabalI apane bhAI harivAhana dvArA nirvAsita kiye jAne para inase hI dIkSita huA tathA marakara aizAna svarga meM deva huA thA / hapu060.18-21, dazAnana ne bhI inhIM se balapUrvaka kisI bhI strI ko grahaNa na karane kA niyama liyA thaa| papu0 39. 217-218 jaba ye chappana hajAra AkAzagAmI muniyoM ke sAtha laMkA ke kusumAyudha nAma ke udyAna meM Aye taba inako kevalajJAna isI udyAna meM huA thaa| papu0 78.58-61 inakA dUsarA nAma anantabala thA / papa0 14.370-371 (7) isa nAma kA eka vidvAn / yaha jinendra ke abhiSeka se svarga meM sammAnita huA thA / papu0 32.169 (8) mathurA nagarI kA raajaa| isakI rAnI merumAlinI se meru nAma kA putra utpanna huA thaa| mapu0 59. 302 (9) siddha (parameSThI)ke ATha guNoM meM eka guNa-vIryAntarAya karma ke kSaya se utpanna apratihata sAmarthya / isa guNa kI prApti ke lie 'anantavIryAya namaH' isa pIThikA-maMtra kA japa kiyA jAtA hai| pu0 20.222-223, 40.14, 42.44, 99 de0 siddha anantazakti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma | mapu0 25.215 anantazrI-puSkara dvIpa meM bharatakSetra ke nandanapura nagara ke rAjA amita vikrama aura usakI rAnI AnandamatI kI putrI, dhanazrI kI bahina / tripura nagara ke svAmI vajrAMgada ne ina donoM bahinoM kA apaharaNa kiyA thA kintu apanI patnI vajramAlinI se bhayabhIta hokara usane inheM vaMza vana meM chor3a diyA thA / vana meM donoM bahinoM ne saMnyAsamaraNa kiyA aura saudharma svarga meM navamikA jaura rati nAma kI deviyA~ huiiN| mapu0 63.12-19 ananta samyaktva-siddha ke ATha guNoM meM prathama guNa / mapu0 20.222 223 de0 siddha anantasukha-siddha ke ATha guNoM meM eka guNa-mohanIya karma ke kSaya se bhoga karane yogya padArthoM meM utkaNThA kA abhAva / mapu0 20.222 223, 42.44, 100 anantasena-(1) balabhadra aparAjita kA putra / aparAjita ise hI rAjya dekara saMyamI huA thA / mapa 63.26, pApu0 5.3 (2) damitAri kI putrI kanakadhI ke bhAI sughoSa aura vidyudaMSTra ke sAtha yuddha meM tatpara aparAjita aura anantavIrya dvArA bhejA huA eka yoddhA / mapu0 62.503 (3) eka nup| isane apane bhAiyoM sahita meghasvara (jayakumAra) ke choTe bhAiyoM para AkramaNa kiyA thaa| jayakumAra se yaha parAjita huA thA / pApu0 3.115 Jain Education Intemational Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 : jena purANakoza anantasenA- bharata cakravartI kI rAnI / purUravA bhIla kA jIva marIci isI rAnI kA putra thA / mapu0 62.85-89 anantAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.107 anantaujA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.205 anaraNya - vinItA (ayodhyA) nagarI kA rAjA, raghu kA putra / logoM kI nivAsabhUmi banAkara deza ko araNya rahita karane ke kAraNa yaha isa nAma se vikhyAta huaa| isakI mahAdevI pRthvImatI (aparanAma thI / usase anantaratha aura dazaratha nAma ke isake do putra hue the / mAhiSmatI kA rAjA sahasrarazmi isakA mitra thA / pap 0 22. 160163, 28, 158 yaha aura isakA mitra vacanabaddha the ki jo pahale dIkSita ho vaha dUsare ko avazya sUcita kare / pratijJAnusAra sahasrarazmi se usake dIkSita hone kI sUcanA pAte hI isane apane eka mAsa ke putra dazaratha ko rAjya sauMpa diyA aura bar3e putra anantaratha sahita dIkSita hokara isane mokSa pada prApta kiyA / papu0 10.169 176, 22.166-168 anarthadaNDavratajanadaNDavata guNavata ke tIna bhedoM meM tIsarA maMda-binA kisI prayojana ke hone vAle vividha pApArambhoM kA tyaag| isake pA~ca bheda haiMpApopadeza avadhyAna pramAdAcarita hisAdAna aura azubhabhUti (duHzruti) * 58.146, pApU0 14.198, bI0 18.49 anala -- (1) agni / yaha svayaM meM pavitra evaM devarUpa nahIM kintu arhanta pUjA ke saMbaMdha se pavitra tathA nirvANa kSetra ke samAna pUjya hai / mapu0 40.88, 89 0 1 - 7 (2) sindhu taTa kA eka deza lavaNAMkuza ne yahA~ ke nRpa para vijaya prApta kI thii| papu0 101.77-78 - analaprabha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.198 anazvara - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.101 analastambhinI- agni ke prabhAva ko rokanevAlI eka vidyA / dazagrIva (rAvaNa) ne ise prApta kiyA thaa| papu0 7.328-332 anavadyamati - sarva upaghAoM se zuddha, mantriyoM ke lakSaNoM se sahita eka maMtrI isane sulocanA ke kAraNa jayakumAra aura akIti ke boca utpanna kalaha ke vinAzanArtha vividha rUpoM se arkakIrti ko samajhAyA thA / mapu0 44.22 - 54, pApu0 3.71-79 de0 upadhA anavekSyamalotsarga - proSadhopavAsa vrata ke pA~ca aticAroM meM prathama atIcAra - anadekhI bhUmi para malotsarga karanA / hapu0 58.181 anavekSya saMstarasaMkrama--- proSadhopavAsa vrata kA dUsarA aticAra - anadekhI bhUmi para bistara Adi bichAnA / hapu 0 58.181 anavekSyAvAna --- prauSadhopavAsa vrata kA eka aticAra - binA dekhe padArtha kA grahaNa karanA yA rakhanA / hapu0 58.181 anazvara-- bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA nAma / mapu0 24.44 anazana - prathama bAhya tapa / mapu0 18.67-68, saMyama ke pAlana, dhyAna, kI siddhi, rAganivAraNa aura karmavinAzana ke lie AhAra kA tyAga anantasenA - anAvRSTi karanA / mapu0 6.142, hapu0 64.21, vovaca0 6.32-41 de0 tapa antakRt -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 andhakAntaka-- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.73 anAkAGkSA - sAmparAyika Asrava kI kAraNabhUta paccIsa kriyAoM meM bIsavIM kriyA / isa kriyA se ajJAna athavA Alasyavaza zAstrokta rIti se vidhiyoM ke karane meM anAdara hotA hai / hapu0 58.78 de0 sAmparAyika Ava anAkAra - darzanopayoga / yaha anAkAra hotA hai / mapu0 24.101-102 anAdara - ( 1 ) proSadhopavAsa vrata kA eka aticAra vrata ke prati Adara nahIM rakhanA yaha isakA aticAra hai / hapu0 58. 181 (2) jambUvRkSa para bane bhavanoM kA nivAsI eka deva / Adara nAma kA deva bhI isI ke sAtha rahatA hai / hapu0 5.181 (3) sAmAyika vrata kA aticAra / sAmAyika ke prati Adara utsAha na hone se sAmAyika nahIM hotA / hapu0 58.180 anAdRSTa -- dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI ke sau putroM meM caurAsIvAM putra / pApu0 8.992 - 205 de0 dhRtarASTra anAdi - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.34 anAdinidhana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 147 anAbhoga - sAmparAyika Asrava kI kAraNabhUta paccIsa kriyAoM meM pandrahavIM kriyA / binA zodhI bhUmi para zarIrAdi kA rakhanA anAbhoga hai / hapu0 58.73 30 sAmparAyika Asrava anAmaya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.114, 217 1 anAyatana - niSyAdarzana, miSyAjJAna, miSyAcAritra aura ina tInoM ke dhAraka mithyAdRSTi, mithyAjJAnI aura mithyAcArivI bIca0 6.75 anAvRta -- jambUdvIpa kA rakSaka eka yakSa imane jamba svAmI kI kathA sunakara Ananda nAmaka nATaka kiyA thA / pUrvabhava meM yaha jambUsvAmI ke vaMza meM hue eka dharmapriya seTha aura usakI patnI guNadevI kA da dAsa nAma kA putra thA, mapu0 76.121-127, hapu0 5.637 jambUvRkSa para nirmita bhavana kA vAsI yaha deva kilviSaka jAti ke saikar3oM devoM se AvRta rahatA hai| isane dazAnana Adi tInoM bhAiyoM kI vidyAsiddhi meM vibhinna rUpoM se upadrava kiye the tathA vidyA kI siddhi hone para unako arcA bhI kI thI / papu0 3.48, 7.237-312, 336 anAvRSTi - vasudeva tathA madanavegA kA putra, dRDhamuSTi kA anuja aura himamuSTi kA agraja / yaha zastra aura zAstrArtha meM nipuNa, dayA se parAGmukha, mahAzaktimAna aura mahArathI thA / hpu0 48.61, 50.79-80 kRSNa aura jarAsandha yuddha meM kRSNa ne ise senApati banAyA thA / jarAsandha ke vIra hiraNyAbha ne ise sAta sau nabbe bANoM dvArA sattAIsa bAra yuddha meM Abaddha kiyA thA / badalA lene meM kuzala isane use eka haz2Ara bANoM dvArA sau bAra nIce girAyA thA / anta meM isane hiraNyAbha ko talavAra ke ghAtaka prahAra se mAra DAlA thA / kRSNa dvArA rAjA Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAvRSNi-anokadatta jaina purANakoza : 19 jAmbava ko putrI jAmbavatI kA apaharaNa karane para virodha svarUpa Aye rAjA jAmbava ke sAtha isI ne yuddha kiyA thA tathA yuddha meM rAjA jAmbava ko bA~dhakara zrIkRSNa ko dikhAyA thaa| nItijJa aisA thA ki isakA pitA bhI samaya para isI se parAmarza kiyA karatA thaa| hapu0 36.12, 44.8-15, 51.12, 34-41 anAvRSNi-vasudeva kA putra / hapu0 32.22 anAivAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. bANa ko jItakara uSA sahita ise vApisa apane nagara lAye the / isakA apara nAma anaMgazarIraja thA / hapu0 55.16-27 anila-eka rAkSasavaMzI nRp| rAjA gataprabha ke pazcAt yaha laMkA kA svAmI huA thaa| yaha mAyA aura parAkrama se yukta thA; vidyA, bala aura mahAkAnti kA dhArI thaa| saMsAra se bhayabhIta ho vaMza-paramparA se Agata rAjalakSmI apane putra ko sauMpakara anta meM dIkSA dhAraNa kara lI thI / papu0 5.397-401 anilavega-(1) zivaMkarapura nagara kA svAmI, kAntavatI kA pati aura usase utpanna hariketu aura bhogavatI kA pitaa| mapu0 47.49-50, (2) rAjA vasudeva aura usakI rAnI zyAmA kA dvitIya putra, jvalana kA anuja / hapu0 48.54 / / anilavegA-vijayAdha parvata para sthita alakA nagarI ke rAjA vidyAdhara vidyudaMSTra kI rAnI, siMhastha kI jnnii| mapu0 63.241, pApu0 anivartaka-AgAmI bIsaveM tIryakara / mahApurANa meM isako anivartI nAma se abhihita kiyA gayA hai| mapu0 76.480, hapa0 60.558 anikAcita-agrAyaNIyapUrva ko paMcama vastu ke kama prakRti nAma ke caturtha prAbhUta ke caubIsa yogadvAroM meM isa nAma kA bAIsauM yogadvAra / hapa0 10.81-86 de0 agrAyaNIyapUrva aniccha-dUsarI zarkarAprabhA pRthivI (naraka) ke prathama prastAra saMbaMdhI taraka nAmaka indraka bila ko pUrva dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.153 de0 zarkarAprabhA anityAnuprekSA-bAraha anuprekSAoM meM pahalI anuprekSA / sukha, Ayu, bala, sampadA sabhI anitya haiM, jIvana megha ke samAna, deha vRkSa kI chAyA sadRza aura yovana jala ke bulabuloM ke samAna kSaNabhaMgura hai| AtmA ke atirikta koI vastu nitya nahIM hai| zarIra rogoM kA ghara hai, indriya sukha kSaNabhaMgura haiM, pratyeka vastu nAzavAn hai, cakravatiyoM kI rAjalakSmI bhI asthira hai. isa prakAra sAMsArika padArthoM kI anityatA kA cintana karanA anityAnuprekSA hai| mapu0 11.105, papu0 14.237-239, pApu0 25.75-80, vovaca0 11.5-13, de0 anuprekSA anitvara-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44 anidrAlu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 anincitA-(1) ratnapura nagara ke rAjA zroSeNa kI rAnI aura upendrasena kI jnno| Adityagati aura ariMjaya cAraNa muniyoM ko rAjA dvArA diye gaye dAna kI anumodanA se isane uttarakuru kI Ayu kA bandha kiyA thaa| anta meM viSa-puSpa ko sUMghane se isakA maraNa huA tathA yaha marakara Arya huI / mapu0 62.340-350, 357-358 (2) eka devI / yaha meru kI pUrvottara dizA meM nandana bana ke bIca balabhadraka kaTa ke AThaveM citraka kUTa meM nivAsa karatI hai| hapu0 5.328-333 anindha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.167 aniruddha-pradya mna kA putra / yaha jAmbavatI ke putra ( zambhava ) ke sAtha saMyamI huA thA / donoM pradya mna muni ke sAtha Urjayanta (giranAra ) parvata para pratimAyoga se karma-vinAza kara mokSagAmI hue| mapu0 72. 189-191 yauvana kAla meM vijayA parvata kI uttarazreNI ke zruta- zoNita nagara ke rAjA bANa kI putrI uSA ise apanA pati banAnA cAhatI thii| usakI koI sakhI isake manogata bhAvoM ko jAnakara ise vidyAdhara loka meM le gayI, vahA~ usane isakA kaMkaNa bandhana karA diyaa| idhara isake haraNa kiye jAne ke samAcAra jAnakara zrIkRSNa, baladeva, zamba aura pradyumna Adi rAjA bANa kI nagarI pahu~ce aura anivRtti-eka muni / vItabhaya balabhadra ina hI se dIkSA lekara AdityAbha nAma kA lAntavendra huA thA / hapu0 27.11-114 anivattikaraNa-karaNalabdhi / hapa0 3.142 isameM jIvoM kI pAriNAmika vibhinnatA nahIM rhtii| pariNAmoM kI apekSA se sabhI jIva samAna hote haiM / isa navama guNasthAna meM Ate hI jIva vizuddha pariNAmI ho jAtA hai / usake apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa saMbaMdhI ATha tathA hAsyAdi chaH kaSAe~, triveda aura saMjvalana, krodha, mAna, mAyA aura bAdara lobha naSTa ho jAte haiN| mapu0 20243-246, 253 styAnagRddhi, nidrA-nidrA, pracalA-pracalA, narakagati, tiyaMcagati, ekendriya jAti, dvIndriya jAti, zrIndriya jAti, caturindriya jAti, narakagatyAnupUrvI, tiryaggatyAnupUrvI, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma aura sAdhAraNa ina solaha karma prakRtiyoM kA bhI nAza ho jAtA hai / vIvaca0 13.114-120 de0 guNasthAna aniSTa saMyogaja-dvitIya ArtadhyAna / isameM aniSTa vasta ke saMyoga hone para utpanna bhAva athavA aniSTa vastu kI aprApti ke lie cintana hotA hai / mapu0 21.32, 35-36 de0 ArtadhyAna anIka-devoM kI eka jAti / padAti, azva, vRSabha, ratha, gaja, gandharva aura nartaka ke bheda se inakI sAta prakAra kI senA hotI hai| mapu0 22.19-28 hapu0 38.22-29, anIkadatta-vasudeva aura devakI kA tRtIya putra / nRpadatta aura devapAla isake agraja tathA anIkapAla, zatrughna, jitazatru aura kRSNa anuja the| mapu0 71.295-296, hapu0 33.170-171 pAMcaveM pUrvabhava meM yaha mathurA ke karor3apati bhAnu seTha kA putra thA, aura cauthe pUrvabhava meM saudharma svarga meM deva thA, vahA~ se cyuta hokara yaha tIsare pUrvabhava meM nityAloka nagara ke rAjA citracUla aura unakI rAnI manohArI kA Jain Education Intemational Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 jaina purANako putra huA, dUsare pUrvabhava meM mAhendra svarga meM sAmAnika jAti kA deva aura vahA~ se na hokara prathama pUrvabhaya meM yaha hastinApura meM rAjA gaMgadeva aura usakI rAnI nandayazA kA gaMgarakSita nAma kA putra huA thA / hapu0 33.97-98, 130, 133, 140-143 sudRSTi seTha ke ghara usakI alakA seThAnI dvArA isakA pAlana kiyA gayA thA / isakI battIsa striyA~ thIM / anta meM yaha neminAtha ke samavasaraNa meM unase dharma zravaNa kara dIkSita ho gayA thA / girinAra parvata se isane mokSa prApta kiyA thA / hapu0 59.114- 124, 65.17 anIkapAlaka- vasudeva aura devakI kA cauthA putra / isakA pAlana sudRSTi seTha ne kiyA thA / isakI battIsa striyA~ thIM / ariSTanemi ke samavasaraNa meM jAkara aura unase dharmopadeza sunakara yaha dIkSita ho gayA thaa| isakI mukti girinAra parvata para huI thI / mapu0 71.293 296, hapu0 33.170, 59.115-120, 65.16-19 anIkinI senA kA eka bheda / isameM 2187 ratha 2187 hAthI 10935 pyAde aura 6561 ghor3e hote haiM / papu0 56.2-9 anIvRk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| 025.187 anIzvara - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.103 anukammA- -samyagdarzana kA caturtha guNa / mapu0 9.123 de0 samyaktva anukUla - puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta cakravartI ke putra sAgaradatta kA sevaka | sAgaradatta ko meghoM kA saundarya dekhane ke lie isI ne Agraha kiyA thA / mapu0 76.139- 146 anukozA -- dArugrAmavAsI vimuci brAhmaNa kI bhAryA, atibhUti kI jananI / isane kamalakAntA AryikA se dIkSita hokara tapa dhAraNa kara liyA thA / zubha dhyAna pUrvaka mahAniHspRha bhAva se maraNa kara yaha brahmaloka meM devI huI thI tathA yahA~ se cyuta ho candragati vidyAdhara kI puSpavatI nAma kI bhAryA huii| 030.116 124-125, 124 * anuttara - ( 1 ) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43 (2) yaha svarga se cyuta hokara laMkA meM rAkSasavaMza meM utpanna huaa| yaha mAyA aura parAkrama se sahita vidyAbala aura mahAkAnti kA dhArI tathA vidyAnuyoga meM kuzala thA / arhad bhakti ke pazcAt yahI laMkA kA svAmI huA / papu0 5.396-400 7 (3) zatAra svarga meM utpanna bhAvana vaNik kA putra haridAsa kA jIva / pu0 5.96 - 110 (4) nava graiveyakoM ke Age sthita nau anudizoM ke Upara avasthita pA~ca vimAna / inake nAma vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddhi haiM / inake nivAsI deva kalpAtIta kahe jAte haiM / papu0 105.170-171 0 3.150, 6.40 (5) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.133 (6) bharateza ke siMhAsana kA nAma / mapu0 37.154 anusaropapAdikavAMga-navama aMga isameM bAnaveM sAsa cavAlIsa hajAra pada haiM / ina padoM meM strI, puruSa aura napuMsaka ke bheda se tona prakAra 1 anakapala anupara ke tiryaMca aura tIna prakAra ke manuSyakRta tathA strI aura puruSa ke bheda se do prakAra ke devakRta isa prakAra kula ATha cetanakRta tathA do acetanakRta-kuSTAdi zArIrika tathA zilA Adi kA patana, isa prakAra kula daza prakAra ke upasarga sahana kara anuttara vimAnoM meM utpanna hone vAle dasa muniyoM kA varNana kiyA gayA hai / mapu0 34.143 hapu0 10.40-42, de0 aMga anudAtta - svara kA dUsarA bheda / yaha hrasva, dIrgha aura pluta hotA hai / hapu 0 0 17.87 anudiza - ( 1 ) graiveyaka aura anuttara vimAnoM ke madhya sthita nau vimAna / inake nAma hai- 1. Aditya, 2. a3i. abhimAnI 4. baca 5. vairocana 6. saumya 7. saumyarUpaka 8 aMka aura 9. sphuTika / ina vimAnoM ke nivAsI devakalpAtIta kahe jAte hai 0 1.150. 6.39-40, 63-64 (2) samavasaraNa meM sthita nau stUpa / ina stUpoM meM sabhI anudiza vimAna pratyakSa dIkhate haiM / hapu0 57.101 (3) kaThina tapa se prApya acyuta evaM Anata svargoM kA isa nAma rAnI suprabhA isI vimAna meM deva huI thI / mapu0 kA eka vimAna / 7.44, 63.24 anuddhara - vidyAdharoM kA svAmI / yaha rAma-rAvaNa yuddha ke samaya rAma ke pakSa kA vyAghrarathArohI yoddhA thA / papu0 58.3-7 anuddharA - mahAtapasvI zramaNa mativardhana ke saMgha kI dharmadhyAna parAyaNA zreSTha gaNinI / papu0 39.95-96 anundarI (1) ratnasaMcaya nagara ke rAjA vizvadeva kI mAryA madhu 71.387 de0 anundharI (2) candrapura ke rAjA mahendra kI bhAryA ma0 71.405-406 30 anudharI anundhara -- bharatakSetra meM sthita ariSTapura nagara ke rAjA priyavrata aura usakI prathama rAnI kAMcanAbhA kA putra / isake ratnaratha aura vicitraratha nAma ke do bhAI aura the jo rAjA kI dUsarI rAnI padmAvatI ke putra the / zrIprabhA nAma kI kanyA ke kAraNa ratnaratha aura isake bIca yuddha huA / parAjita ho jAne se ise ratnaratha dvArA deza se nikAla diyA gayA thaa| isake bAda yaha jaTAjUTadhArI tApasa bana gyaa| cirakAla taka rAjya bhogakara ratnaratha aura vicitraratha donoM to mare aura siddhArtha nagara ke rAjA kSemaMkara ke putra dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa hue / idhara yaha tApasa vilAsinI madanA kI putrI nAgadattA dvArA premapAza meM pha~sAyA gayA aura rAjA dvArA apamAnita huA / anta meM marakara yaha vahniprabha nAmaka deva huA / avadhijJAna se kSemaMkara ke dezaputra bhUSaNa aura kulabhUSaNa ko apanA pUrvabhava kA vairI jAna kara yaha unake samIpa upasarga karane gayA thA kintu unake caramazarIrI hone ke kAraNa tathA rAma aura lakSmaNa dvArA upasarga dUra kiye jAne se dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa to kevalI hue aura yaha indra ke bhaya se zIghra hI tirohita ho gayA thA / papu0 39.148-225 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anundharI - anurAdhA anundharI -- (1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke videha kSetra meM sthita maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA vizvasena kI rAnI / mahApurANa meM rAjA kA nAma vizvadeva aura rAnI kA nAma anundarI kahA gayA hai / ayodhyA ke rAjA padmasena dvArA apane pati ke yuddha meM mAre jAne para yaha ati vyAkulita huii| sumati maMtrI dvArA sambodhe jAne para bhI moha ke kAraNa yaha samyagdarzana ko prApta na kara sakI / anta meM yaha agni meM praveza kara marI aura marakara vijayArdhaM parvata para vijaya nAmaka vyantara deva kI jvalanavegA nAma kI vyantarI huI / mapu0 71. 387-389, hapu0 60.57-61 (2) vijayArtha parvata kI dakSiNa zreNI meM candrapura nagara ke rAjA mahendra kI rAnI, kanakamAlA kI jananI / isakA aparanAma anundarI thA / mapu0 79.405-406, hapu0 60.80-82 (3) vaSa kI choTI bahina bakhavAhU kI putrI tathA amitateja kI patnI / mapu0 8.33 (4) hastinApura ke nivAsI dvija kapiSThala kI patnI, gautama kI jananI / mapu0 70.160-161 (5) podanapura nagara nivAsI vedazAstrajJa vizvabhUti brAhmaNa kI bhAryA, kamaTha aura marubhUti nAmaka putroM kI jananI / mapu0 73.6-9 (6) sugrIva kI putrI rAma ke guNoM ko sunakara svayaMvaraNa kI icchA se apanI anya bAraha bahinoM ke sAtha yaha rAma ke nikaTa AyI thI / papu0 47.136-144 anunAga - daza pUrvI ke dhAraka eka muni / mapu0 76.522 anupama - ( 1 ) vRSabhadeva ke caurAsIveM gaNadhara / hapu0 12.70 (2) prANata svarga kA vimAna / dvitIya ardhacakrI dvipRSTha ke pUrvabhava kA jIva isI vimAna meM thA / mapu0 58.59, 79, 84 * anupamA - ( 1 ) rAjA satyaMdhara ke maMtrI kI patnI, madhumukha kI jananI / [0 75.256-259 mapu0 (2) hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke ratnateja nAmaka vaizya kI putrii| isakI mAtA kA nAma ratnamAlA thA / isakA guNamitra nAmaka vaizyaputra se nivAha huA thaa| pati ke jala meM DUba jAne se yaha bhI usake sAtha usI jalAzaya meM DUba marI thii| mapu0 75.450-451, 454-456 * anupamAna - vijayArdha parvata ke adhiSThAtA deva vijayArddhakumAra ne isa nAma ke camara cakravartI bharata ko bheMTa kiye the / mapu0 37.155 anupravRddhakalyANa - eka upavAsa / isameM zuklapakSa ke prathama dina tathA kRSNapakSa kI aSTamI ke dina AhAra kA parityAga kiyA jAtA hai / mapu0 46.99-100 anuprekSA - ( 1 ) vairAgya vRddhi meM sahAyaka bAraha bhAvanAe~ / ve ye haiM anitya, azaraNa, saMsAra, ekatva, anyatva, azucitva, Asrava, saMvara, nirjarA, loka, bodhidurlabha aura dharma / mapu0 36.159-160, papu0 14.237-239, hapu0 2.130, pApu0 25.74 - 123, vIvaca 0 11.2-4 jaina purANakoza : 21 (2) svAdhyAya tapa kA tIsarA bheda - jJAna kA mana se abhyAsa athavA cintana karanA / de0 svAdhyAya anubhava - pharma --bandha ke cAra bhedoM meM tIsarA bheda / pudgala kI phaladAna zakti meM usakI samarthatA ke anusAra honAdhikatA kA honA / mahApurANa meM ise anubhAgabandha kahA hai / mapu0 20.254, pu0 58.202-203, 212 de0 bandha anubhAga -- anubhava kA aparanAma / mapu0 20.254-255 de0 anubhava anumati - (1) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita vatsakAyato deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara ko dUsarI rAnI, anantavIrya kI jananI mapu0 62.412-411 0 4.245-248 (2) gajapura (hastinApura ) nagara nivAsI kApiTalAina brAhmaNa kI bhAryA, gautama kI jananI / putra hote hI isakA maraNa ho gayA thA / hapu0 18.103-104 (3) kinnaragIta nagara ke rAjA ratimapUla kI rAnI suprabhA kI jananI / papu0 5.179 (4) rAjA cakrAGga kI rAnI, sAhasagati kI jananI / papu0 10.4 (5) sItA kI sahavartinI eka devI / yaha netra-spandana ke phala jAnane meM nipuNa thI / papu0 96.7-8 anumatikA kumArikA kA jIva isane suvrata muni ko viSa mizrita AhAra dekara mAra DAlA thaa| bahuta kAla taka naraka duHkha bhogane ke bAda anta meM nidAnapUrvaka kiye gaye tapa se yaha draupadI huI thI / hapu0 46.50-57 anumatityAgapratimA - zrAvakadharma kI gyAraha pratimAoM meM dasavIM pratimA / isa pratimA kA dhArI ghara ke Arambha vivAha Adi meM nija AhArapAna Adi meM aura dhanopArjana meM anumati dene kA tyAgI hotA hai / vIvaca0 18.68 de0 zrAvaka anuyoga - (1) samasta zrutaskaMdha ( ahaMbhAvita suukt)| isake cAra adhikAra hai- prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnu yoga / mapu0 2.98-101, 54.6, 6.146, 148, pu0 2.147 (2) zrutajJAna ke 20 bhedoM meM gyArahavAM bheda / hapu0 10.13 0 zrutajJAna anuyogadvAra - jIvatattva ke anveSaNa ke dvAra / ye ATha hote haiM--sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, bhAva, antara aura alpabahutva / mapu0 24.96-98, hapu0 2.108 1 anuyoga- samAsa-zAna ke bIsa bhedoM meM bArahavA~ bheda 0 10. 13 de0 zrutajJAna anurAdhA - (1) vidyAdhara candrodara kI patnI / pati ke yuddha meM mAre jAne se bahuta duHkhI ho garbhAvasthA meM ise vidyA-bala se zUnya hokara vana meM bhaTakanA par3A thA / maNikAnta parvata para eka zilA ke Upara isane eka putra ko janma diyA thaa| zatruoM ne putra ko garbha meM hI virAdhita kiyA thA, ataH isane use "virAdhita" nAma diyA thA / papu0 1.67, 9.40-44 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 jaipurANako (2) nakSatra / prandraprabha tIrthaMkara kA isI nakSatra meM janma huA thA / papu0 20.44 anuvAdI -- SaDa, RSabha, gAndhAra, madhyama, paMcama, dhaivata aura niSAda ina sAta prakAra ke svaroM ke prayoga karane ke cAra prakAroM meM cauthA prakAra / hapu0 19.153, 154 anuvinda - rAjA dhRtarASTra aura unakI rAnI gAndhArI ke sau putroM meM navama putra / pApu0 8.992-205 de0 dhRtarASTra / anuvIrthaM - kRSNa - jarAsandha yuddha meM jarAsandha dvArA cakravyUha kI racanA kiye jAne para usako bhedane ke lie vasudeva ne jina vIroM ko niyukta kiyA thA unameM eka vIra / hapu0 50 112, 123 - 127 anRta- pA~ca pApoM meM dUsarA pApa - prANiyoM kA ahitakara vacana / mapu0 2.23, hapu0 58.130 de0 pApa aneka - dvipa (hAthI) / tIrthaMkaroM ke garbha meM Ate hI unakI jananI solaha svapna dekhatI hai / una solaha svapnoM meM airAvata hAthI prathama svapna meM hI dikhAyI detA hai isa svapna kA phala garbhastha zizu kA aneka jIvoM kA rakSaka, apanI cAla se hAthI kI cAla ko tiraskRta karanevAlA aura tInoM lokoM kA ekAdhipati honA batAyA gayA hai / hapu0 027.5-6, 27 anekA- proSaghopavAsa vrata kA eka aticAra vrata meM citta kI ekAgratA nahIM rakhanA / hapu0 58.181 antakRt - (1) karmo kA kSaya karake mokSa ke prAptakartA kevalI - muni / muniyoM kA "antakRtsiddha ebhyo namo namaH" isa pIThikA mantra se namana kiyA jAtA hai / mapu0 40.20, hapu0 61.7 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 antakRzvazAMga - dvAdazAGga ta kA ATha bheda ha0 2.92-95 isameM teIsa lAkha aTThAIsa hajAra padoM meM pratyeka tIrthaMkara ke samaya meM dasa prakAra ke asahya upasargoM ko jItakara mukti ko prApta karane vAle dasa antakRt kevaliyoM kA varNana kiyA gayA hai / mapu0 34.142, hapu0 10.38-39 de0 aMga antapa - vindhyAcala ke Upara sthita eka janapada / hapu0 11.73-74 antara- eka paryAya se chUTane aura dUsarI paryAya ko prApta karane ke antarAla kA samaya / mapu0 3.138-139, hapu0 4.370 371 antaraGgazatru -- krodha, mAna, mAyA, lobha ye cAra kaSAyeM, paMcendriyoM ke viSaya, AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha saMjJAe~ / mapu036.129-132 antaradvIpa - kumanuSyoM (kubhogabhUmi ke manuSyoM) kI nivAsabhUmi / cakravartI bharata kA aise chappana dvIpoM para Adhipatya thA / mapu0 37.65 / vindhyAcala ke bIca bhI saMdhyAkAra meM eka aisA hI dvIpa thA jisameM sandhyAkAra nAma kA nagara thA / yahA~ hiDamba vaMza meM utpanna rAjA siMhaghoSa rahatA thA / isakI putrI hRdaya sundarI ke sAtha bhIma kA vivAha huA thA / hapu0 45.114- 118 antarapANDya - dakSiNa dizA meM sthita deza / cakravartI bharata ne isa deza ke rAjA ko daNDaratna dvArA apane AdhIna kiyA thA / mapu0 29.80 anuvAdI- anya kalyANaka tatva antarAtmA - AtmA kA dUsarA bheda / vivekI, jinasUtra kA vettA, tatva zubha-azubha, deva-pradeva, satya-asatya, duSpaya muktipatha kA jJAtA tathA indriya-viSaya-janita sukha kA nirabhilASI aura mumukSu, karma aura karmoM ke kAryoM se utpanna moha, indriya aura rAga-dveSa Adi se AtmA ko pRthaka, niSphala aura yogigamya, jAnane vAlA jIva / aisA jIva sarvArthasiddhi taka ke sukhI ko aura jinendra ke vaibhava ko bhogatA hai / isake uttama madhyama aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra haiN| cauthe guNasthAnavartI jIva ko jadhanya pA~caveM se gyAraha taka sAta guNasthAnavartI jIva ko madhyama tathA bArahaveM guNasthAnavartI jIva ko uttamaH antarAtmA kahA gayA hai| vIvaca0 16.75-82, 95-96, jJAnAvaraNa Adi ATha karmoM ke antarvartI hone se yaha jIva kahalAtA hai / mapu0 24107 de0 jIva / antarAya- -jJAnAvaraNa Adi ATha karmoM meM AThavA~ karma / yaha iSTa padArthoM kI prApti meM vighnakArI hotA hai| isake pA~ca bheda hote haiMdAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya / isakI utkRSTa sthiti tIsa kor3Akor3I sAgara, jaghanya sthiti antamuhUrta aura madhyamasthiti vividha rUpA hotI hai / hapu0 3.95 98, 58.218, 280-287, vIvaca0 16.156-160 de0 karma / antarikSa (1)ga nimitta kA eka bheda antarikSa meM candra sUrya, graha, nakSatra aura prakIrNaka jyotiyA~ rahatI haiN| ina jyotiyoM ke udaya aura asta se jaya, parAjaya, hAni, vRddhi, zoka, jIvana, lAbha, alAbha Adi kA jJAna kiyA jAtA hai / mapu0 62.182-183, hapu0 | 10.117 (2) kRSNa dvArA jarAsandha para chor3A gayA eka astra / hapu0 52.51 - asanahAra -- aMkuraNa meM sahAyaka sAmagrI kA aMza ma0 3.180-181 antabhUmicara bhUmi maNDala stambha ke pAsa baiThane vAle saba RtuoM ke phUloM kI sugandhi se yukta mAlAoM tathA svarNamaya AbharaNoM se yukta vidyAdhara / pu0 26.11 antarvanI - garbhavatI strI / mapu0 12.212, 15.131 antavicAriNI - vidyAdharoM ko prApta eka vidyA aneka zaktiyoM se yukta yaha vidyA vizeSataH auSadhijJAna meM sahAyaka hotI hai / hapu0 22.67-69 antyakalyANaka - tIrthaMkaroM kA pA~cavA~ nirvANa kalyANaka / isameM cAroM nikAyoM ke deva parivAra sahita Akara tIrthaMkara kI pUjA karate haiM / tatpazcAt prabhu kA zarIra pavitra aura nirvANa kA sAdhaka hai aisA jAnakara ve tIrthaMkara kI deha ko bar3I vibhUti ke sAtha pAlakI meM virAjamAna karate haiM tathA sugandhita dravyasamUha se pUjakara apane ratnamukuTadhArI mastaka se namana karate haiN| isake pazcAt agnIndrakumAra deva ke mukuTa se utpanna agni se tIrthaMkara kA zarIra dagdha ho jAtA hai / indra Adi deva usa bhasma ko apane nirvANa kA sAdhaka mAnakara sarvAGga meM lagAte haiM / vIvaca0 19.230 - 245 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ andrakapura-apadhyAna jaina purANakoza : 23 andrakapura-eka nagara / sAdhuoM ke AhAradAna kA premI dhAraNa isI nagara kA nivAsI thaa| papu0 31.26-27 / / andhakavRSTi-harivaMza meM utpanna, zauryapura nagara ke rAjA sUrasena kA pautra aura rAjA zUravIra tathA usakI rAnI dhAriNI kA putra, naravRSTi kA agraja / harivaMzapurANa meM andhakavRSTi ko andhakavRSNi kahA hai / rAnI suprabhA se usake dasa putra aura do putriyA~ huI thiiN| usake putroM ke nAma the-samudravijaya, akSobhya, stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala, dhAraNa, pUraNa, abhicandra aura vasudeva tathA putriyA~ thIM kunto aura mdrii| mahApurANa meM akSobhya kA nAma nahIM AyA hai / vahA~ pUritArthIccha nAma milatA hai jo harivaMza purANa meM aprApta hai / harivaMzapurANa meM jise abhicandra kahA gayA hai mahApurANa meM use abhinandana nAma diyA gayA hai / isI prakAra madrI ko mAdrI kahA gayA hai / isake choTe bhAI ke do nAma the-naravRSTi aura bhojakavRSNi / ugrasena, devasena aura mahAsena isake putra tathA gAndhArI isakI putrI thii| mapu0 70.93-101 hapu0 18.9-16 anta meM supratiSTha kevalo se apane pUrvabhava sunakara isane samudravijaya ko rAjya de diyA aura anya aneka rAjAoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lii| ugra tapasyA karake isane mokSa prApta kara liyaa| mapu0 70.212-214, hapu0 18. 176, 178, pApu0 11.4 cauthe pUrvabhava meM yaha ayodhyA nivAsI rudradatta nAma kA brAhmaNa thA, tIsare pUrvabhava meM raurava naraka meM janmA, naraka se nikalakara dUsare pUrvabhava meM hastiAnApura meM brAhmaNa kApiSThalAyana kA gautama nAmaka putra huA aura pacAsa hajAra varSa ke kaThora tapa ke prabhAva se maraNa kara pahale pUrvabhava meM yaha deva haa| hapu0 18.78-109, mahApurANa meM isake aneka bAra tiryaMca yoni meM janma lene aura marakara aneka bAra naraka meM jAne ke ullekha hai| mapu0 70.145-181 andhakAntaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.73 andhavela-tIrthaMkara mahAvIra ke dasaveM gaNadhara / mapu0 74.374, vIvaca0 19.206-207 Andhra-(1) dhUmaprabhA pRthivI ke caturtha prastAraka kA indra ka bila / isakI cAroM dizAoM meM caubIsa, vidizAoM meM bIsa kula cavAlIsa zreNibaddha bila hai / hapu0 4.141, de0 dhUmaprabhA (2) dakSiNa kA eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.84-86 andhrakarUDhi-vAnaravaMzI rAjA praticandra kA kaniSTha putra, kiSkindha kA anuja / isake pitA ne kiSkindha ko rAjyalakSmI aura ise yuvarAja pada dekara nirgrantha dIkSA dhAraNa kI thii| Adityapura ke rAjA vidyAmandara kI putrI zrImAlA ne apane svayaMvara meM rathanapura ke rAjaputra vijayasiMha ko varamAlA na pahinA kara kiSkindha ke gale meM mAlA DAlI thii| zrImAlA ke lie vijayasiMha ne yuddha kiyA thA kintu isane use yuddha meM mAra DAlA thA, tathA vijayasiMha ke pitA azanivega dvArA yaha bhI mAra DAlA gayA thA / isakA saMkSipta nAma andhraka thaa| papu0 1.56-57, 6.352-359, 425-465 annavAna-abhayadAna Adi cAra dAnoM meM varNita eka dAna / isI ko AhAradAna bhI kahate haiM / papu0 14.76 annapAna-nirodha-ahiMsANuvrata kA pAMcavAM aticAra-prANiyoM ko bhUkhA pyArAA rakhanA / hapu0 58.165 de0 ahiMsANuvrata annaprAzana-garbhAnvaya kI zrepana kriyAoM meM dasavIM kiyaa| isase janma se sAta ATha mAsa bAda garbhAdhAna Adi ke samAna pUjA-Adi kara zizu ko vidhipUrvaka annAhAra karAyA jAtA hai| mapu0 38.55-63, 70-76,95, isa kriyA ke lie "divyAmRtabhAgI bhava" "vijayAmRtabhAgI bhava" aura "akSINAmRtabhAgI bhava" ye maMtra vyavahRta hote hai| mapu0 40.141-142, vRSabhadeva ne apane putra bharata ko isI vidhi se prathama annAhAra karAyA thA / mapu0 15.164 de0 garbhAnvaya kriyA anyatvAnuprekSA-bAraha anuprekSAoM (bhAvanAoM) meM eka bhaavnaa| isameM yaha bhAvanA ko jAtI hai-na maiM deha hU~, na mana hU~ aura na ina tInoM kA kAraNa ho / maiM zarIra se pRthak hU~, bAhya vastuoM se pare hU~, nizcaya se maiM apane zarIra, karma aura karmajanita sukha-duHkha Adi se bhinna hU~ / karma vipAka se hI mAtA, pitA, bandha Adi se mere saMbaMdha hai / maiM paudgalika karmajanita saMkalpa-vikalpoM se mukta tathA dravya aura bhAva, mana aura vacana se sarvathA bhinna huuN| rAga, dveSa Adi bhAva mere vibhAva haiM / mapu0 38.183, papu0 14.237-239, pApu0 25. 93-95, vIvaca0 11.2-3, 44-53 de0 anuprekSA anyarAmArati-parastrI sevana / yaha hiMsA Adi pA~ca pApoM meM cauthA pApa hai / mapu0 2.23 de0 pApa anvayavatti-cAra dattiyoM meM cauthI datti / isameM anvaya (vaMza) ko pratiSThA ke lie putra ko samasta kula paramparA tathA dhana ke sAtha apanA kuTumba samarpita kiyA jAtA hai / ise sakaladatti bhI kahate haiM / mapu0 38.40 de0 datti anvayinika-vivAha meM jamAtA ko diyA jAnevAlA daheja / mapu0 apa-zrAvastI nagarI meM utpanna, kampa aura usako bhAryA aGgikA kA putra / dharma kI anumodanA karane se ise yaha paryAya prApta huI thii| avinayI hone se pitA ne ise ghara se nikAla diyA thaa| vana meM isane acala nAmaka puruSa ke paira meM lage kA~Te ko nikAla diyA thA isalie usane ise apane hAtha kA kar3A diyA thA / acala ne hI ise 'apa' yaha nAma diyA thA / acala kI sahAyatA se hI rAjya prApta karane ke bAda anta meM yaha nirgrantha-dIkSA lekara saMyamapUrvaka marA aura devendra huA / svarga se cayakara yaha kRtAntavaktra nAma kA zatrughna kA balavAn senApati huA / papu0 91.23-28, 39-42, 47 apavarzana-vaiDaryamaNimaya nIla-parvata kA navama kUTa / hapu05.99, 101 de0 nIla-4 apadhyAna-(1) dhyAna kA viparIta rUpa-buddhi kA apane AdhIna na hotA / yaha viSayoM meM tRSNA bar3hAnevAlI mana kI duSpraNidhAna nAma kI pravRtti se hotA hai| isameM azubha bhAva hote haiN| mapu0 21. 11, 25 Jain Education Intemational Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 : jaina purANakoza (2) anarthadaNDa kA dUsarA bheda-apanI jaya aura para kI parAjaya tathA ahita kA cintana / anarthadaNDavratI isa prakAra kA cintana nahIM karatA / hapu0 58.146, 149 de0 anarthadaNDavrata aparavideha -- nIla kulAcala ke nau kUToM meM sAtavA~ kuutt| isakI U~cAI aura mUla kI caur3AI sau yojana madhya kI caur3AI pacahattara yojana aura Urdhva bhAga kI caur3AI pacAsa yojana hai / hapu0 5.90, 99-100 de0 nIla 3 aparAjita - ( 1 ) antima kevalI jambUsvAmI ke pazcAt honevAle gyAraha aMga aura cauvaha pUrva rUpa mahAvidyAoM ke pAragAmI pAMca dhutakevaliyoM meM tRtIya zrutakeyalI ma0 2.130 142 ye aneka nayoM se ati vizuddha vicitra arthoM ke kartA pUrNa zrutajJAnI aura mahAtapasvI the| inake pUrva nandI mantra aura govarddhana tathA bAda meM bhadrabAhu hue the / mapu0 76.518-521, hapu0 1.61, vIvaca0 1.41-44 (2) bahuta gopura, koTa aura tIna parivAoM se yukta vija yA kI dakSiNa aura uttara zreNI kA eka nagara / yaha mahAvatsa deza kI rAjadhAnI thaa| mapu0 19.48, 53, 63.209-214, hapu0 22.87 (3) vRSabhadeva ke paiMtIsaveM gaNadhara / hapu0 12.61 (4) sAtaveM tIrthaMkara, supArzva ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20. 14-24 (5) tIrthaMkara munisuvrata kI dIkSA zivikA / mapu0 67.40 (6) navagraiveyaka ke Upara sthita pA~ca anuttara vimAnoM meM eka vimAna / yahA~ deva tetIsa sAgara pramANa Ayu pAte haiM / zarIra eka hAtha U~cA hotA hai / sAr3he solaha mAsa bIta jAne para yahA~ ve eka bAra zvAsa lete haiM, tetIsa hajAra varSa bAda mAnasika AhAra karate haiM aura pravIcAra rahita hote haiN| tIrthaMkara suvidhinAtha (puSpadanta ) pUrvabhava meM isI vimAna meM ye mapu0 66.16-190 20.31-35, 105.170-171, pu0 6.65, 33.155 (7) cakrapura nagara kA raajaa| isane tIrthaMkara aranAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| cakrAyudha isakA putra thA / mapu0 59.239, 65.35-36, hapu0 27.89-90, pApa0 7,28 (8) ujjayinI nagarI kA raajaa| isakI vijayA nAma kI rAnI aura usase utpanna vijayazrI nAma kI putrI thI / hapu0 60.205 ( 9 ) jarAsandha kA putra / isane tIna sau chiyAlIsa bAra yAdavoM se yuddha kiyA thA phira bhI asaphala rhaa| anta meM yaha kRSNa ke bANoM se mArA gayA thaa| ise jarAsandha kA bhAI bhI kahA hai / mapu0 71.770, hapu0 36.71-73, 50.14, 18.25 (10) jambUdvIpa ke pUrva videha meM sthita vatsakAvatI deza kI susImA nagarI meM utpanna kevala mapu0 69.38-39 (11) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajrasena aura usakI rAnI zrIkAntA kA putra, vajranAbhi kA sahodara / yaha svarga se cyuta prazAnta madana kA jIva thA / mapu0 11.9-10 aparavibeha- aparAjita (12) sAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara aura unakI rAnI vasundharA kA putra / isI rAjA kI dUsarI rAnI se utpanna anantavIrya isakA bhAI thaa| rAjya prApta kara nRtyAGganAoM ke nRtya meM Asakta hone se yaha apane yahA~ Aye nArada kA svAgata nahIM kara sakA jisase kupita hue nArada ne damitAri ko yuddha karane ko prerita kiyA thaa| ina donoM bhAiyoM ne nartakI kA veSa banAkara aura damitAri ke yahA~ jAkara apane kalApUrNa nRtya se use prasanna kiyA thA / damitAri ne nRtyakalA sIkhane ke lie apanI kanyA kanakazrI inheM sauMpa dI thii| nartakI veSI isane anantavIrya ke saundarya aura zaurya kI prazaMsA kI jisase prabhAvita hokara kanakazrI ne anantavIrya se milanA cAhA / anantavIrya apane rUpa meM prakaTa huA aura ise apane sAtha le gyaa| isa kAraNa hue yuddha meM damitAri anantavIrya dvArA apane hI cakra se mArA gyaa| isake bAda anantavIrya tIna khaNDoM kA rAjya karake mara gyaa| usake viyoga se pIr3ita isane usake putra anantasena ko rAjya de diyA aura svayaM yazodhara muni se saMyamI huA / saMnyAsa maraNa karake yaha acyuta svarga meM indra huA / isane balabhadra kA pada pAyA thA / mapu0 62.412-489, 510, 63. 2-4, 26-27, pApu0 4.248, 280, 5.3-4 (13) isa nAma kA halAyudha / yaha rAma ko prApta ratnoM meM eka ratna thA / mapu0 68.673 (14) jambUdvIpa ke pazcima videha kSetra meM sotodA nadI ke uttarI taTa para sthita sugandhila deza ke siMhapura nagara ke nivAsI rAjA arhaddAsa aura usakI rAnI jinadattA kA putra / isake janma se isakA pitA ajeya ho gayA isase ise yaha nAma prApta huA thaa| muni vimalavAhana se isane samyagdarzana dhAraNa kara aNuvrata Adi zrAvaka ke vrata dhAraNa kiye the / vimalavAhana tIrtha ke darzana kara bhojana va grahaNa karane kI pratijJA bhI ATha dina ke upavAsa ke bAda indra ke Adeza se yakSapati ne pUrNa kI thI / cAraNaRddhidhArI amitamati aura amitateja nAmaka muniyoM se nija pUrvabhava sunakara tathA eka mAsa kI Ayu zeSa jJAtakara isane apane putra prItikara ko rAjya de diyA / prAyopagamana nAmaka saMnyAsa dhAra kara yaha solahaveM svarga ke sAtaMkara nAma ke vimAna meM bAIsa sAgara pramANa Ayu kA dhArI acyutendra huA aura vahA~ se cyuta hokara kurajAMgala deza ke hastinApura nagara ke rAjA zrIcandra kI rAnI zrImatI kA supratiSTha nAma kA putra huA / mapu0 70.4-52, hapu0 34.3-43 (15) pAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI ke dakSiNI taTa para sthita vatsa / deza ke susImA nagara kA svAmI / yaha apane putra sumitra ko rAjya dekara pihitAsrava muni se dIkSita huA tathA samAdhimaraNa dvArA zarIra tyAga kara ahamindra huaa| vahA~ se cayakara kauzAmbI nagarI meM tIrthaMkara padmaprabha kA pitA, dharaNa nAma kA nRpa huA / mapu0 52.2-3, 12-18, 26 (16) jambUdvIpa ko ghere hue jagatI ke cAroM dizAoM ke pAra dvAroM meM eka dvAra / hapu0 5.377, 390 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparAjitA - aprattasaMyata (17) samavasaraNa ke tIsare koTa kI uttara dizA meM nirmita dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.3, 56 16 aparAjitA - ( 1 ) balabhadra padma kI jananI / papu0 20.238-239 (2) tIrthaMkara munisuvrata kA dIkSA zivikA / mapu0 67.40, papu0 21.36 (3) darbhasthala nagara ke rAjA sukozala aura usakI rAnI amRtaprabhAvA kI putrI, dazaratha kI patnI, rAma kI jananI / anta meM yaha marakara Anata svarga meM deva huI thI / papu0 22.170 - 172, 25.19-22, 123. 80-81 (4) ujjayinI ke rAjA vijaya kI bhAryA / mapu0 71.443 (5) mahAvatsA deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.208-216, hapu0 5.247, 263 (6) vArANasI ke rAjA agnizikha kI rAnI, balabhadra nandimitra kI jananI / mapu0 66.102-107 (7) rucakavara dvIpa meM sthita isI nAma ke parvata para pUrva dizA meM vartamAna aSTakUTavAsinI devI ha0 5.699, 7040005 (8) rucakavara parvata kI vAyavya dizA meM sthita ratnoccayakUTavAsinI devI / hapu0 5.699, 726 (9) samavasaraNa ke saptaparNa vana kI vApikA / hapu0 57.33 (10) nandIzvara dvIpa ke dakSiNa meM sthita aMjanagiri kI eka vApI / hapu0 5.660 aparAnta agrAyaNIpUrva kI caudaha vastuoM meM dvitIya vastu pu0 10.77, 78 30 grAyaNIyapUrva aparAntaka--- bhagavAn vRSabhadeva ke kAla meM indra dvArA nirmita pazcimI samudra taTa para sthita deza / mapu0 16.141-148, 155 aparigraha mahAvrata - pA~cavA~ mhaavrt| dasa prakAra ke bAhya tathA caudaha prakAra ke antaraMga parigraha se virakta honA / hapu0 2.121, pApu0 9.87 aparyAptaka- ghaTIyaMtra ke samAna nirantara bhramaNazIla aisA jIva jo apanI paryAptiyoM ko pUrA nahIM kara paataa| mapu0 17.24, papu0 105. 145-146 apavarga - mokSa / hapu0 10.9-10 apavartikA - kaMTha kA AbhUSaNa / nizcita pramANa se yukta svarNa, maNi, mANikya, aura motiyoM dvArA bIca meM antara dete hue gUMthI gayI mAlA / mapu0 16.49, 51 apAtra " - vrata zIla Adi se rahita, kudRSTivAn, dAtA evaM datta vastu ko dUSita karane vAlA vyakti / aise kupAtra ko dAna dekara dAtA kumAnuSa yoni meM janmatA hai / mapu0 20.141-143 hapu0 7.114 apApa - bhaviSyat kAla ke gyArahaveM tIrthaMkara / mapu0 76.478-481 apAyavicaya- dharma - dhyAna ke dasa bhedoM meM prathama bheda / apAya kA artha tyAga hai, aura vicaya kA artha mImAMsA hai| mana, vacana aura kAya ina tIna yogoM kI pravRtti hI saMsAra kA kAraNa hai, ataH ina pravRttiyoM kA kisa prakAra tyAga ho aura jIva saMsAra se kaise mukta ho aisA jaina purANako 25 zubha lakSyA se anuraMjita cintana apApa-viSaya hai mapu0 21.141, hapu0 56.37-40 de0 dharmadhyAna apAra - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.42 apAradhI -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.212 apAri - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 apunarbhava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.100 apUpa - eka bhojya padArtha pUA / mapu0 8.236 apUrvakaraNa caudaha guNasthAnoM meM AThavAM guNasthAna isa guNasthAna meM jIva ke pratikSaNa apUrva - apUrva ( naye-naye) pariNAma hote haiM / isa karaNa maiM adhaHkaraNa ke samAna jIva sthiti aura anubhAga bandha to kama karatA hI rahatA hai sAtha hI vaha sthiti aura anubhAga bandha kA saMkramaNa aura nirjarA karatA huA una dInoM ke agrabhAga ko bhI naSTa kara detA hai / aise jIva upazamaka aura kSapaka donoM prakAroM ke hote haiM / mapu0 20. 252-255, hapu0 3.80, 83, 142 de0 guNasthAna apRthagvikriyA - azubha karma ke udaya se nArakiyoM ko prApta atyanta vikRta, ghRNita tathA kurUpa vikriyA mapu0 10.102 apoha-- otA ke ATha guNoM meM eka guNa va vastuoM ko chor3anA / mapu0 1.146 apkAya -- ekendriya jalakAyika jIva / ye tRNa ke agrabhAga para rakhI jala kI bUMda ke samAna hote haiM / hapu0 18.54, 70 apraNativAk -- satyapravAda nAma ke aMga meM kathita bAraha prakAra kI bhASAoM meM eka bhASA / yaha apane se adhika guNavAloM ko namaskAra nahIM karatI / hapu0 10.91-95 apratarkyAtmA -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.180 apratigha - (1) samavasaraNa kI sabhAgRha ke Age vidyamAna tRtIya koTa saMbaMdhI dakSiNa dvAra ke ATha nAmoM meM AThavA~ nAma / hapu0 57.56-58 de0 AsthAnamaNDala (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 apratighAta - rAma kA siMharathavAhI sAmanta / papu0 58.10-11 apratighAtakA minI -- arkakIrti ke putra amitateja ko prApta eka vidyA / mapu0 62.391-400 apratiSTha -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.203 apratiSThAna -- sAtavIM mahAtamaH prabhA naraka bhUmi kA indraka bila / hapu0 4.84, 150 de0 mahAtamaH prabhA apratyAkhyAnakriyA --AsravakArI pAMca kriyAoM meM eka kriyA-karmodaya ke vazIbhUta hokara pApoM se nivRtta nahIM honA / krodha, mAna, mAyA, aura lobha ke bheda se isake cAra bheda hote haiM / mapu0 8.224-241, pu0 58.82 de0 sAmparAyikaAsrava apramattasaMyata-sAta guNasthAna isa guNasthAna ke jIva hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ina pA~ca pApoM se virata hote haiM aura unakI bhAvanAeM vizuddha hotI haiN| mapu0 20.242, pu0 3.81-89 de0 guNasthAna Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 : jaina purANakoza aprameyAstra-abhicandra aprameyatva-mukta jIva kA eka guNa / isa guNa kI prApti ke lie abhayaghoSa (1) manoramA kA pitA, suvidhi kA mAmA-sasura / yaha 'aprameyAya namaH' yaha pIThikA-mantra hai| mapu0 40.16, 42-103 cakravartI rAjA thaa| mapu0 10.143 aprameyAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (2) eka kevalI-tRtIya cakravartI maghavA kA dIkSAguru / mapu0 25.163 61.88, 97 aprazastadhyAna-azubha bhAvoM se yukta durdhyAna / yaha Arta aura raudra dhyAna (3) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke tilakanagara kA nRp| isakI rAnI ke bheda se do prakAra kA hotA hai / yaha saMsAravardhaka hai, isIlie heya suvarNatilakA se utpanna vijaya tathA jayanta nAma ke do putra the| hai| mapu0 21.27-29 vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI meM sthita mandAranagara ke rAjA zaMkha apsarA-deva-sabhA kI nartakI devI / mapu0 17.2-5, 22.21 kI putrI pRthivItilakA isakI dUsarI rAnI thii| isa rAnI se abandhanasaudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.104 apamAnitA suvarNatilakA apane donoM putroM ke sAtha anantagrAma ke muni abda-do ayana pramANa kAla / yaha varSa kA sUcaka zabda hai| mapu0 3. ke pAsa dIkSita ho gayI thii| tInoM mahAvrata dhAraNa kara Ayu ke anta 120, 129, hapu0 7.22, de0 kAla meM samAdhimaraNa pUrvaka acyuta svarga meM deva hue / mapu0 63.168-178 abrahma-brahma kI viparIta svabhAvavAlI kriyA, strI-puruSoM kI maithunika ___ abhayavAna-karma bandha ke kAraNoM ko tyAga karane kI icchA se prANiyoM - ceSTA / hapu0 58.132 ko pIr3A pahuMcAne kA tyAga karanA / aisA karane se joba nirbhaya hote abhayaMkara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 haiN| mapu0 56.70-72, papu0 14.73-76, 32.155 de0 dAna abhaya-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA ikyAsIvAM putra / abhayanandI-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita mathurA nagarI ke nivAsI pApu0 8.191-205 zaurya deza ke rAjA zUrasena aura isI nagarI ke nivAsI bhAnudatta seTha abhayakumAra-rAjA zreNika kA putra, akrUra aura vAriSeNa kA choTA ke dIkSAguru / mapu0 71.201-206, hapu0 33.100 bhaaii| isane apane pitA evaM bhAI vAriSeNa tathA vimAtA celanA ___abhayaninAda-sakalabhUSaNa kevalI kA pradhAna ziSya / papu0 105.104ke sAtha vIra jina kI vandanA kI thii| ceTaka kI putrI celinI aura jyeSThA meM apane pitA kA prema jJAtakara tathA vRddhAvasthA ke kAraNa abhayayAna-eka zivikA / tIrthakara sumatinAtha isI meM baiThakara dAkSArtha ceTaka dvArA ukta kanyAe~ apane pitA ko na diye jAne para isane sahetuka vana meM gaye the| mapu0 51.69 pitA kA citra banAyA aura use ina kanyAoM ko dikhAkara inheM pitA . abhayasena-(1) mahAvIra kI AcArya paramparA meM honevAle eka AcArya / zreNika meM AkRSTa kiyA tathA yaha unheM suraMgamArga se zroNika ke hapu0 66.28-29 . pAsa le aayaa| cailinI nahIM cAhatI thI ki usakI bahina jyeSThA (2) rAjA anaraNya aura usake jyeSTha putra anantaratha ke dokSAbhI rAjA ghaNika ko prApta ho ataH usane jyeSThA ko AbhUSaNa lAne guru / papu0 22.167-168 kA bahAnA kara ghara lauTA diyA aura svayaM usake sAtha A gyii| abhayAnanda-tIrthakara zreyAn (zreyAMsa) ke pUrvabhava kA pitA / papu0 20. udhara AbhUSaNa lekara jaise hI jyeSThA lauTakara AyI, usane vahA~ 25-30 celinI bahina ko na dekhakara socA ki vaha usake dvArA ThagI gayI ___abhava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.118 / hai / aisA vicArakara tathA udAsa hokara jyeSThA AryikA yazasvatI ke abhavya-mokSa prApta karane ke lie ayogya jIva / aise prANI jinendra pAsa dIkSita ho gyii| udhara zreNika celinI ko pAkara abhayakumAra pratipAdita bodhi prApta nahIM kara pAte, ratnatraya mArga bhI inheM nahIM kI buddhimattA para ati prasanna huA / isake sambandha meM nimittajJAniyoM mila pAtA aura ye mithyAtva ke udaya se dUSita rahate haiN| aise jIvoM ne kahA thA ki yaha tapazcaraNa kara mokSa jAyagA / mapu0 25.20-34, kA saMsAra sAgara anAdi aura ananta hotA hai| ye ucita samaya para 74.526-527, papu0 2.144-146, hapu0 2.139, pApu0 2.11-12 supAtroM ko dAna nahIM de pAte aura kukSetra meM inakI mRtyu hotI hai| dUsare pUrvabhava meM yaha eka mithyAtvI brAhmaNa thaa| ahaMdAsa ne indriyoM ke bheda se ye pA~ca prakAra ke hote hai-ekendriya, dvIndriya, vibhinna yuktiyoM dvArA isase devamUr3hatA, tIrthamUr3hatA, jAtimUr3hatA aura zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya / ye pAMcoM bhavya aura abhavya lokamUr3hatA Adi kA tyAga karAyA thaa| kiso aTavI meM mArga bhUla donoM prakAra ke hote haiN| mapu0 24.129, 71.198, papu0 105. jAne se saMnyAsa pUrvaka maraNa kara yaha saudharma svarga meM deva huA aura 146, 203, 260.261, 2.158, 7.317, hapu0 3.101, vahA~ se cayakara isa paryAya meM utpanna huA, mapu0 74.464-526, 106, vIvaca0 16.63, vIvaca0 19.170-203 isakA pitA isakI janmabhUmi nandigrAma ke abhicandra-(1) naveM manu yazasvAn ke karor3oM varSa ke pazcAt hue dasarve nivAsiyoM se asantuSTa ho gayA thA kintu isane pitA kA krodha manu (kulaMkara) / inakI Ayu kumudAMga kAla pramANa thI aura mukha candra zAnta kara diyA thA aura paNDitoM ne isake buddhi kauzala ko dekhakara ke samAna saumya thA / ye cha: sau paccIsa dhanuSa U~ce tathA daidIpyamAna ise 'paNDita' kahA thaa| mapu0 74.429-431 / zarIra ke dhArI the / inhIM ke samaya meM prajA ne rAtri meM apanI santAna Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhijayA-abhirAma isIlie inheM yaha nAma gyArahaveM manu ) ko janma ( ko candramA dikhA-dikhA kara krIr3A kI thI, prApta huA thA / ye candrAbha nAma ke putra dekara svarga gaye / mapu0 3.129-133, hapu0 7.161-163 (2) andhakavRSNi aura usakI rAnI subhadrA ke dasa putroM meM navAM putra / isake candra, zazAMka, candrAbha, zazI, soma aura amRtaprabha ye chaH putra the / hapu0 18.12-14, 48.52 (3) bhadra kA putra / isane vidhyAcala para cedirASTra kI sthApanA kI thI aura zuktimatI nadI ke taTa para zuktImatI nagarI basAyI thI / isakA ugravaMza meM utpanna vasumati se vivAha huA thA tathA usase vasu nAma kA putra huA thA jisane kSIrakadamba guru se dIkSA prApta kI thI / hapu0 17.35-39 abhijayA - samavasaraNa ke saptaparNa vana meM sthita chaH vApiyoM meM eka vApI / pu0 57.33 de0 AsthAnamaNDala " abhinandana - (1) avasarpiNI kAla ke cauthe du:SamA- suSamA kAla meM utpanna hue cauthe tIrthaMkara evaM zalAkA puruSa / mapu0 2.128, 134, 01.6, vIva0 18.101-105 sIsare pUrvabhava meM ye jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita maMgalAvatI deza meM ratnasaMcaya nagara ke nRpa the, mahAbala inakA nAma thA / vimalavAhana guru se saMyamI hokara inhoMne solaha bhAvanAoM kA cintana kiyA jisase inheM tIrthakara prakRti kA bandha huA / anta meM ye samAdhimaraNa kara vijaya nAma ke prathama anuttara vimAna meM ahamindra hue| mapu0 50.2-3, 10-13 padmapurANa meM inake pUrvabhava kA nAma vipulavAhana, nagarI susImA tathA prApta svarga kA nAma vaijayanta batAyA gayA hai / papu0 20.11, 35 vijaya svarga meM cyuta hokara ye jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita ayAdhyA nagarI meM vaizAkha mAsa ke zuklapakSa kI SaSThI tithi tathA sAtaveM zubha punarvasu nakSatra meM solaha svapna pUrvaka kAyayapagotrI rAjA svayaMvara kI rAnI siddhArtha ke garbha meM Aye aura tIra saMbhavanAtha ke dasa lAkha karor3a sAgara varSa kA antarAla bIta jAne para mAgha mAsa ke zuklapakSa kI dvAdazI ke dina aditi yoga meM janme / janma se hI ye tIna jJAna ke dhArI the, pacAsa lAkha pUrva pramANa unakI Ayu thii| zarIra tIna sau pacAsa dhanuSa U~cA tathA bAla candramA ke samAna kAntiyukta thaa| sAr3he bAraha lAkha pUrva kumArAvasthA kA samaya nikala jAne para inheM rAjya milA, tathA rAjya ke sAr3he chattIsa lAkha pUrva kAla bIta jAne para aura Ayu ke ATha pUrvAGga zeSa rahane para meghoM kI vinazvaratA dekha ye virakta hue / inhoMne hastacitrA yAna se agrodyAna jAkara mAgha zuklA dvAdazI ke dina aparAhna velA meM eka haz2Ara prasiddha rAjAoM ke sAtha jinadIkSA dhAraNa kii| usI samaya inheM manaHparyayajJAna huA / inakI prathama pAraNA sAketa meM indradatta rAjA ke yahA~ huI / chadmastha avasthA meM aThAraha varSa mauna rahane ke pazcAt pauSa zukla caturdazI ke dina sAyaM velA meM asana vRkSa ke nIce sAtaveM ( punarvasu nakSatra meM ye kevalI hue| tIna lAkha muni, tIna lAkha tIsa hajAra chaH sau AryikAe~, tIna lAkha zrAvaka aura pA~ca lAkha zrAvi jaina purANakoza : 27 kAe~ inake saMgha meM thiiN| vajranAbhi Adi eka sau tIna gaNadhara the / ye bAraha sabhAoM ke nAyaka the / vihAra karate hue ye sammedagiri Aye aura vahA~ pratimAyoga pUrvaka inhoMne vaizAkha zukla SaSThI ke dina prAtaH velA meM punarvasu nakSatra meM aneka muniyoM ke sAtha paramapada (mokSa) prApta kiyA / mapu0 50.2 69, papu0 20.11-119, pu0 30.151-185, 341-349 (2) pAtakIkhaNDa dvIpa kI pUrva dizA meM sthita pazcima videha kSetra meM gaMdhita deza ke ayodhyA nagara ke rAjA jayavarmA ke dIkSAguru / mapu0 7.40-42 (3) cAraNaRddhidhArI yogI ( muni) inake sAtha jagannandana nAma ke yogI the| ye donoM manohara vana meM Aye the jahA~ jvalanajaTI ne inase samyagdarzana grahaNa kiyA thaa| pApu0 4.12-15 (4) andhakavRSNi aura subhadrA kA navama putra / mapu0 70.95-96 (5) saudharmendra dvArA stuta nRSabhadeva eka nAma madhu0 kA 25.167 abhanimbita - isa nAma ke eka muni zrutirata rAjA kulaMkara ne inase dIkSA lI thI / papu0 85.52-53, 56 * AsthAnamaNDala abhinandinI - samavasaraNa ke azoka vana kI eka vApI / hapu0 57.32 de0 abhinayAzraya nRtya ke tIna bhedoM meM dUsarA bheda / papu0 24.6 de0 aMgahArAcapa abhimanyu -- arjuna kI do rAniyA~ thIM draupadI aura subhadrA / yaha subhadrA kA putra thaa| inake pA~ca bhAI aura the ve draupadI se utpanna hue the tathA pAMcAla kahalAte the| isane kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM gAMgeya (bhISma) kA mahAdhvaja tor3a DAlA thA aura unake sArathI aura do azvoM ko mAra girAyA thA / mapu0 72, 214, pApu0 16.101, 179-180 isane kaliMga ke tathA rAjA ke hAthI ko mAra diyA thA, karNa kA garva naSTa kiyA thA, droNa ko jarjarita kiyA thA aura jina jina ne isase yuddha kiyA una sabako isane parAjita kiyA / azvatthAmA ko bhI isane yuddha meM vimukha kiyA thaa| anta meM japAI kumAra dvArA girA diye jAne para zarIra se moha tor3akara isane sallekhanA pUrvaka deha tyAgA aura svarga meM 20.16-36 abhimAnA- ativaMza nAmaka vaMza meM utpanna agni aura usakI strI mAninI kI putrI | dhAnya grAma ke nodana nAmaka brAhmaNa se vivAhita / zIla rahita hone se isake pati ne ise tyAga diyA thA / pazcAt isane kararuha nAmaka nRpa ko apanA pati banAyA thaa| papu0 80.155-167 abhirAma jambUdvIpa meM pazcima videha kSetra ke cakravartI rAjA acala tathA usakI rAnI ratnA kA putra / dIkSA dhAraNa karane ko udyata dekhakara isake pitA ne isakA vivAha kara diyA aura ise aizvarya meM yojita kara diyaa| tIna hajAra striyoM ke hote hue bhI yaha muni ke lie utkaNThita rahatA thA / yaha asidhArA vrata pAlatA aura striyoM ka deva huA / pApu0 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 jaina purANako jainadharma kA upadeza detA thA / anta meM zarIra se nirmohI hokara isane causaTha hajAra varSa taka kaThora tapa kiyA aura maraNa kara brahmottara svarga meM deva huA / vahA~ se cyuta hokara yaha ayodhyA meM bharata huA / papu0 85.102-117, 166 abhirudgatA - SaDja svara kI sAta mUrcchanAoM meM sAtavIM mUcrchanA | hapu0 19.161-162 abhiSavAhAra- upabhoga- paribhoga parimANavrata ke pA~ca aticAroM meM cauthA aticAra | ( gariSTha padArthoM kA sevana karanA) / hapu0 58. 182 abhiSeka-tIrthaMkaroM kA snapana / jo sugandhita jala se jinendroM kA abhiSeka karatA hai vaha jahA~ janmatA hai vahA~ abhiSeka ko prApta hotA hai| dUdha se abhiSeka karanevAlA kSIradhavala vimAna meM kAntidhArI hotA hai, dadhi se abhiSeka kartA dadhi ke samAna varNavAle svarga meM utpanna hotA hai| aura ghI se abhiSeka karanevAlA kAnti se yukta vimAna kA svAmI hotA hai / aparanAma abhiSava papu0 32.165 -168 hapu0, 2.50 abhisAra -- tIrthaMkara AdinAtha ke kAla meM indra dvArA nirmita bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / mapu0 16.152-155 abhIkSNajJAnopayoga -- tIrthaMkara nAma karma meM kAraNabhUta solaha bhAvanAoM meM cauthI bhAvanA - nirantara zruta (zAstra) kI bhAvanA rkhnaa| isa bhAvanA se ajJAna kI nivRtti ke lie jJAna kI pravRtti meM nirantara upayoga rahatA hai mapu0 63.211, 322, 0 24.135 abhISTa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 a- (1) mahAyuddha meM zatruoM ke tIkSNa bANoM se na bhedA jAnevAlA tanutrANa (kavaca ) / abhedyatva kI prApti ke lie "abhedyAya namaH" yaha pIThikA maMtra hai / mapu0 37.159, 40.15 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 abhedyatva- ba - mukta jIva kA guNa / yaha karmamala ke naSTa hone se jIva ke pradezoM kA ghanAkAra pariNamana hone para prakaTa hotA hai / mapu0 42.102 de0 mukta abhoginI -- arkakIrti ke putra amitateja ko prApta eka vidyA / mapu0 62.400 abhyagna - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 abhyavyaM - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.190 * abhyanujJAtagrahaNa -- asteya mahAvrata ko pAMca bhAvanAoM meM tIsarI bhAvanAzrAvaka ke prArthanA karane para AhAra grahaNa karanA / mapu0 20.163 de0 asteya abhyAkhyAna--satyapravAda nAma ke pUrva meM kathita bAraha prakAra kI bhASAoM meM prathama bhASA / hiMsA Adi pApoM ke karanevAloM ko "nahIM karanA cAhie" isa prakAra kA vacana / hapu0 10.91-92 abhyudaya puNyodaya se prApta sundara zarIra nIrogatA, aizvarya, panasampatti, saundarya, bala, Ayu, yaza, buddhi, sarvapriyavacana aura cAturya Adi laukika sukhoM kA kAraNabhUta puruSArtha / mapu0 15.219-221 : jJamadhyo'pi madhyamaH - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.52 abhigatA amaragura amama caurAsI lAkha amAMga pramANa kAla / mapu0 3.225, hapu0 7.28 amamAGga -- caurAsI lAkha aTaTa pramANa kAla / mapu0 3.225, hapu0 7.28 amara - (1) rAjA sUrya kA putra / isane vajranAma ke nagara kI sthApanA kI thI / devadatta isakA putra thaa| hapu0 17.33 (2) maraNa rahita avasthA ko prApta jiiv| isa avasthA kI prApti ke lie 'amarAya nama:' isa pIThikA mantra kA japa kiyA jAtA hai / mapu0 40.16 amarakaGkA - dhAtakIkhaNDa dvIpa kI dakSiNa dizA meM sthita bharatakSetra ke aMga deza kI nagarI / padmanAbha yahA~ kA rAjA thA / pu0 54.8, pApu0 21.24-29 amaraguru - vijayArddha ke eka muni / inake sAtha devaguru nAmaka muni vihAra karate the| vidyAdhara akIti ke putra amita ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the tathA unase dharma-zravaNa kiyA thA / mapu0 62.387, 402-404 amaraprabha - rAjA raviprabha kA putra, kiSkupura kA rAjA / isane trikUTendra kI putrI guNavatI ko vivAha thA vivAha maNDapa meM citrita vAnarA kRtiyoM ko dekha guNavatI ke bhayabhIta hone se una AkRtiyoM para prathama to isane krodha kiyA pazcAt mantro dvArA samajhAye jAne para una AkRtiyoM ko Adara dene kI dRSTi se mukuTa ke agrabhAga meM, dhvajAoM meM, mahaloM aura toraNoM ke agrabhAga meM aMkita karAyA thaa| isane vijayA kI donoM zreNiyoM para vijaya prApta kI thii| anta meM isane apane putra kapitaketu ko rAjya sauMpakara vairAgya dhAraNa kara liyA thA / papu0 2.160-200 amararakSa -- laMkAdhipati mahArakSa aura usakI rAnI vimalAbhA kA jyeSTha putra, udadhirakSa aura bhAnurakSa kA bar3A bhAI / devarakSa isakA aparanAma thA / isane kinnaragIta nagara nivAsI rAjA zrIdhara aura usakI rAnI vidyA kI putrI rati ko vivAhA thaa| rati se isake dasa putra aura chaH putriyA~ huI thiiN| apane pitA mahArakSa se laMkA kA rAjya prApta karane ke pazcAt isane aura isake bhAI bhAnurakSa donoM ne apane putroM ko rAjya de diyA aura ye dIkSA lekara mahAtapa karane lage / anta meM deha tyAga kara donoM siddha hue / papu0 5.241-244, 361-376 amaravikrama - vidyAdharoM kA rAjA / papu0 5.354 amarasAgara -- mahendra nagara ke rAjA vidyAdhara mahendra kA mantrI / papu0 15.12-14, 31 amarA - dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.328-332 amarAvatI -- indra kI nagarI / mapu0 6 205 amarAvataM bhArgavAcArya kI viSya-paramparA meM yaha kaumitra kA ziSya thA aura isakA ziSya sita thA / hapu0 45.44-45 amaraguru -- amitateja ke samaya ke muni devaguru ke sahagAmI muni / mapu0 62.403 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amala-kSamitavAhana amala - ( 1 ) rAjA samudravijaya kA mantrI / hapu0 50.49 (2) zobhapura nagara kA raajaa| anta meM yaha putra ko rAjya sauMpakara ATha gA~voM kA pramANa karake zrAvaka ho gayA tathA marakara svarga meM deva huA / papu0 80.189-195 (3) laMkA kA eka deza / papu0 6.66-68 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 amalakaNTha - eka nagara kanakaratha (hemaratha) yahA~ kA rAjA thaa| vaha hastinApura ke rAjA madhu kI sevA ke lie usake pAsa gayA thA / mapu0 72.40-41 amAtya -- rAjA kA mantrI stara kA eka adhikArI mapu0 5.7 amita - (1) siMharatha vidyAdhara kA vimAna / mapu0 63.241-242 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.1969 amitagati - ( 1 ) rAjA vasudeva aura usakI rAnI gandharvasenA kA putra, vAyuvega kA anuja tathA mahendragiri kA agraja / hapu0 48.55 (2) ariMjaya ke sAthI eka cAraNamuni / pApu0 4. 205 (3) bhavanavAsI devoM kA pandrahavA~ indra / vIvaca0 14.54-58 (4) mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnoM ke dhAraka eka muni / garbhiNI aMjanA ko usakA pUrvabhava Adi inhIM ne AkAzagAmI the / papu0 17.139- 140 batAyA thA / ye (5) vijayArgha parvata kI dakSiNa zreNI ke ziva mandira nagara ke rAjA mahendra vikrama kA putra / isa vidyAdhara ke dhUmasiMha aura gauramuNDa nAma ke do vidyAdhara mitra the / hiraNyaroma tApasa kI putrI sukumArikA se isane vivAha kiyA thaa| hapu0 21 22 28 isakI vijayasenA aura manoramA nAma kI do striyA~ aura thiiN| vijayasenA kI putrI siMhasenA tathA manoramA ke putra siMhayaza aura varAhagrIva the / bar3e putra ko rAjya dekara aura choTe putra ko yuvarAja banAkara yaha apane pitA muni mahendravikrama ke pAsa dIkSita ho gayA / hapu0 21. 118-122 amitaguNacAraNa RddhipArI muni ajitaMjaya muni ke sAthI mapu0 74. 173, vIvaca0 4 6-7 de0 aMjitaMjaya amitajyoti - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.205 amitateja - ( 1 ) rAjA arkakIrti aura usakI rAnI jyotirmAlA kA putra, sutArA kA bhAI / tripRSTha nArAyaNa kI putrI jyotiHprabhA ne ise tathA isakI bahana sutArA pRSTha ke putra zrI vijaya ko svayaMvara meM varaNa kiyA thA / pitA ke dIkSita hone para isane rAjya prApta kiyA, phira apane bar3e putra sahasrarazmi ke sAtha homanta parvata para saMjayaMta muni ke pAdamUla meM vidyAcchedana karane meM samartha mahAjvAlA Adi vidyAeM siddha kIM / rathanUpura nagara se Akara azanighoSa ko parAjita kiyA aura apanI bahina sutArA ko chudd'aayaa| pApu0 4.85 95, 174-191 yaha pitA ke samAna prajA pAlaka thA aura isa loka aura paraloka ke hita kAryoM meM udyata rahatA thA / prajJapti Adi aneka vidyAe~ jaina purANakoza : 29 ise siddha thiiN| donoM zreNiyoM ke vidyAdhara rAjAoM kA yaha svAmI thA / damavara muni ko AhAra dekara isane paMcAzcayaM prApta kiye the / muni vipulamati aura vimalagati se apanI Ayu mAsa mAtra kI avaziSTa jAnakara isane apane putra arkateja ko rAjya de diyA, ASTAhnika pUjA kI aura prAyopagamana meM udyata huA tathA deha tyAga kara terahaveM svarga ke nandyAvarta nAma ke vimAna meM ravicUla nAma kA deva huA yahA~ se yuta hokara sAvatI deza kI prabhAvatI nagarI meM stimitasAgara aura unakI rAnI vasundharA kA aparAjita nAma kA putra huA / mapu0 62. 151, 411, pApu0 4.228-248 (2) vijayArdha parvata kI uttarazreNI meM sthita gaganavallabha nagara ke rAjA gaganacandra aura usakI rAnI gaganasundarI kA choTA putra / ativega, aparanAma amitamati, isakA bhAI thA / mapu0 70.3841, hapu0 34.34-35 (3) vajrajaMgha kI anujA anundharI kA pati, cakravartI vajradanta kA putra aura nArAyaNa tripRSTha kA jAmAtA / yaha pitA ke sAtha yazodhara yogIndra ke ziSya guNadhara se dIkSita ho gayA thA / mapu0 8.33-34, 79, 85, 62.162 (4) vijaya parvata ko dakSiNI ke vidyutkAnta nagara ke svAmI prabhaMjana vidyAdhara aura usakI rAnI aMjanA devI kA putra yaha akhaNDa parAkramI, vijayArdha ke zikhara para dAyA~ paira rakhakara bAyeM paira se sUrya-vimAna kA sparza karane meM samartha zarIra ko sUkSma rUpa dene meM catura hone se vidyAdharoM dvArA aNumAn nAma se abhihita aura 'sudhIva kA prANapriya mitra thA rAma nAmAGkita mudrikA lekara yaha sItA ko khojane laMkA gayA thaa| rAma ne ise apanA senApati banAyA thA / mapu0 68.275-472, 714-720 de0 aNumAn amitaprabha - (1) rAjA vasudeva aura usakI rAnI bAlacandrA kA choTA putra, vajradaMSTra kA anuja / hapu0 48.65 (2) eka muni se puNDarIkiNI nagarI meM Aye the| vahA~ maNikuNDala vidyAdhara ko inhoMne sanAtana dharma kA svarUpa batAyA thA / mapu0 62.362-363 dUsarI rAnI thI / mandara anantavIryaM aura isakI amitaprabhA - yaha mathurA ke rAjA ratnavIrya ko isakA putra thA / mahApurANa meM isakA nAma rAnI kA nAma amitavatI batAyA gayA hai / hapu0 27.135-136 amitamati - (1) guNavatI kI dIkSAguru kAryikA mapu0 46.45040 mapu0 59.302 303, (2) amitateja kA bhAI / mapu0 70.39-41 de0 amitateja (3) padminIleTa nagara nivAsI sAgarasena kI patnI, panamitra aura nandiSeNa kI jananI / mapu0 63.263 amitavatI - mathurA nagarI ke rAjA anantavIryaM kI dUsarI rAnI, rAjakumAra mandara kI jananI / mapu0 59.302-303 amitavAhana - ( 1 ) bhavanavAsI devoM kA indra / vIvaca0 14.54-58 ( 2 ) isa nAma ke eka muni / alakA ke rAjA vidyaddaSTa ke putra siMharatha ne inakI vandanA kI thI / pApu0 5.66 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 : jaina purANakoza amitavikrama-amRtabhASiNI amitavikrama-puSkarAdha saMbaMdhI pUrvArdha bharatakSetra ke nandanapura nagara kA amRtagarbha-rucikara, svAdiSTa aura sugandhita kintu gariSTha modaka / raajaa| isakI rAnI Anandamati thii| ina donoM kI dhanazrI aura mapu0 37.188 anantazrI nAma kI do putriyA~ thIM / mapu0 63.12-13 amRtadIdhiti-campApura nagara kA rAjA / hapu0 15.48-53 amitavega-(1) amitateja kA bar3A bhAI / hapu0 34.35-35 de0 amRtadhAra-vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM seMtAAmatateja lIsavAM nagara / hapu0 22.100 (2) vijayAdhaM ke sthAlaka nagara kA rAjA, maNimati kA pitA / amRtapAnaka-bharata kA priya rAsAyanika peya padArtha / mapu0 37.189 vidyA sAdhanA meM rata maNimati ko dekhakara eka samaya rAvaNa isa para amRtapura-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara-vidyAdharoM kI Asakta ho gayA thA / maNimati ko apane adhIna karane ke lie rAvaNa ne usakI vidyA chIna lI thii| bAraha varSa se sAdhanA meM rata isa kanyA nivAsabhUmi / yahA~ kA rAjA rAvaNa kA sahAyaka thaa| papu0 55.84 88 ne vidyA kI siddhi meM vighna hotA dekhakara nidAna kiyA thA ki vaha ___amRtaprabha ankavRSNi kA pautra tathA abhicandra kA putra / yaha candra, isI kI putrI hokara isake vadha kA kAraNa bane / nidAna vaza Ayu ke zazAMka, candrAbha, zazI aura soma kA anuja thaa| hapu0 48.52 anta meM bharakara vaha mandodarI ke garbha se utpanna huI jise sItA nAma amRtaprabhAvA-darbhasthala ke rAjA sukozala kI rAnI, aparAjitA kI se sambodhita kiyA gayA / mapu0 68.13-27 jananI / papu0 22.171-172 amitazAsana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 / amRtaghala-sUryavaMza meM utpanna atibala kA putra / hapu0 13.8, 12 25.169 amRtamegha-utsarpiNI kAla ke atiduHSamA kAla meM nirantara sAta dina amitasAgara-eka muni / inhoMne videha kSetra ke azokapura nagara nivAsI taka amRta kI varSA karanevAle megha / mapu0 76.454-457 Ananda vaizya ke ghara AnandayazA se AhAra prApta kiyA thaa| inheM amRtarasAyana-(1) surASTra deza meM girinagara ke rAjA citraratha kA eka AhAra dene se AnandayazA ko paMcAzcarya prApta hue the| mapu0 71. rasoiyA / isakI mAMsa pakAne kI caturAI se prasanna hokara rAjA ne 432-434 ise bAraha gA~va diye the, kintu rAjA citraratha ke dIkSita hote hI amitasAra-samavasaraNabhUmi ke tIsare koTa ke pazcima dvAra ke ATha nAmoM rAjA ke putra megharatha ne isake pAsa eka hI gA~va rahane diyA thA, zeSa meM dUsarA nAma / hapu0 57.56, 59 usase chIna liye the| rAjA ke dIkSita hone tathA apane grAma chIne atisena-punnATagaNa ke agraNI eka muni / ye SaTkhaNDAgama ke jJAtA jAne meM sudharma nAmaka muni ko kAraNa samajhakara yaha muni veSa se dveSa aura karma-prakRti zruta ke dhAraka the / jayasena inake guru the| ye prasiddha karane lagA thA / dveSa vaza isane muni ko AhAra meM kar3avI tUmar3I dI vaiyAkaraNa aura siddhAnta ke marmajJa vidvAn the| inakI Ayu sau varSa se thii| kar3avA phala khAne se muni kA giranAra parvata para samAdhipUrvaka adhika thii| ye zAstradAnI the| kIrtiSeNa muni inake agraja the / maraNa huaa| muni marakara ahamindra hue aura yaha marakara tIsare naraka hapu0 66.29-33 . meM utpanna huaa| mapu071.265-277 amitasenA-eka gaNinI / isane puSkaravaradvIpa meM sthita vItazoka nagara (2) subhauma cakravartI kA rasoiyA / aviveka pUrvaka subhoma dvArA ke rAjA cakradhvaja kI rAnI kanakamAlikA aura usakI donoM putriyoM daNDita kiye jAne se marate samaya isane subhoma ko mArane kA nidAna kanakalatA aura padmalatA ko upadeza diyA thA jisake prabhAva se ve kiyA thaa| marakara yaha vibhaMgAvadhijJAnadhArI jyotiSa deva huA tathA tInoM marakara prathama svarga meM deva huI thiiN| mapu0 62.364-367 / / pUrva vaira vaza subhauma ko apanI ora AkRSTa karake chalapUrvaka samudra ke amitAGka-rAjapura nagara kA rAjA, sudharmamitra kA ziSya, gyArahave boca le gyaa| vahA~ isane use mAra DAlA / mapu0 65.152-168 cakravartI jayasena ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.188-189 amRtavatI-(1) vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA deza / meghakaTa amUr3havRSTi-samyagdarzana ke ATha aMgoM meM eka aMga--tattva ke samAna pratibhA isI deza kA eka nagara thaa| kAlasaMvara yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 sita mithyAnaya ke mArgoM meM "yaha ThIka hai" | isa prakAra kA moha na 72.54 honA / isakA dhAraka tInoM prakAra kI mUr3hatAoM kA tyAgI hotA hai / (2) pRthivInagara ke rAjA pRthu kI rAnI, kanakamAlA kI jnno| mapu0 63.317, vIvaca0 6.66 papu0101.5-8 amUrta-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 amRtavega-rAkSasavaMzI, suvyakta kA putra / yaha apane putra bhAnumati ko pitA se prApta rAjya sauMpakara dIkSita ho gayA thaa| papu0 5.393amUrtAtmA saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.128 400 amRta-(1) zarIra kA poSaka divyapAna / mapu0 2.12 amRtasAgara-zrutakevalI tathA aneka RddhiyoM ke dhAraka sAgaradatta ke (2) AdityavaMzI nRpa atibala kA putra / subhadra isakA putra thA / ___ saMyamadAtA muni / mapu0 76.134, 147-148 zarIra se niHspRha hokara yaha nirgrantha ho gayA thaa| papu0 5.4-10 amRtazrAviNI-eka Rddhi / isase bhojana meM milA viSa bhI amRtarUpa (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.127 ho jAtA hai / mapu0 2.72 Jain Education Intemational Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amRtAtmA-ammoda 1 amRtAtmA sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma 0 25.120 amutAra - prathama balabhadra acala ke pUrvajanma ke dIkSAguru / papu0 20.234 amRtodbhava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 130 amRtyu --- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 amuSTa rAma kA sahAyaka, zAIlarathavAhI, vidyAdharoM kA svAmI eka yoddhA / papu0 58.5-7 amRtasvara - ( 1 ) padminI nagarI ke rAjA vijayaparvata kA zAstrajJAna meM nipuNa aura rAjakarttavya meM kuzala dUta / isakI bhAryA upayogA se udita aura mudita nAma ke do putra hue the 1 papu0 39.84-86 (2) lavakuza ke dIkSAguru pa0 115.58-59 ameya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 ameyAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.101 amogha - (1) kabhI vyartha nahIM honevAlA bharateza kA zIghragAmI divya zara / mapu0 28.119-120, 37.162, 150 12.84, hapu0 11.6 (2) balabhadra rAma ko prApta cAra mahAratnoM meM eka ratna / mapu0 68.673-674 (3) rucakavara nAma ke terahaveM dvIpa meM sthita rucakavara parvata kI daziNa dizA ke ATha kUToM meM prathama kUTa / yaha svAsthitA devI kI nivAsabhUmi hai| pu0 5.199, 708 (4) adhograiveyaka ke tIna indra ka vimAnoM meM dUsarA indraka vimAna / hapu0 6.52-53 (5) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 amodhaka - samasamaraNabhUmi ke tIsare koTa ke uttara dizAvartI dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.56, 60 de0 AsthAnamaMDala amoghajihna - eka nimittajJAnI muni / inhoMne podanapura ke rAjA ke mastaka para sAtaveM dina vrajapAta hone kI bhaviSyavANI kI thI / mapu0 62.173, 196, 253 amoghavarzana - candanavana nagara kA rAjA isakI rAnI cArumati aura cArucandra putra thA / kauzika RSi ke Akroza se bhayabhIta hokara yaha sapatnIka tApasa ho gayA thaa| tApasa veSa meM hI RSabhadattA nAma kI ise eka putrI huI thii| yaha putrI prasUti ke bAda marakara jvalanaprabhaballabhA nAma kI nAgakumArI huI / hapu0 29.24-50 amoghamukhI - zakti | lakSmaNa ko prApta sAta ratnoM meM eka ratna / mapu0 68.675-677 amodhamUlA - zrIkRSNa ko prApta sAta ratnoM meM isa nAma kI zakti / hapu0 53.49-50 amoghamA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 184 , amoghavijayA manonukUla rUpa badalane meM sahAyaka devoM ko bhI bhayotpAdinI eka vidyA / yaha vidyA nAgarAja ne rAvaNa ko dI thI, jisase rAvaNa ne lakSmaNa ko Ahata kiyA thA / papu0 9.209-214 jaina purANakoza : 31 amoSazara eka brAhmaNa irAkI mitrarathA nAma kI pativratA-satI strI thI / vaha vidhavA tathA duHkhinI hokara hemAMga brAhmaNa ke ghara meM rahatI thI aura vahA~ apane pati ke guNoM kA smaraNa karatI rahatI thI / papu0 80.168-169 amoghazAsana -sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 184 amoghAjJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 amoha saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| ma0 25.204 ambaracAraNa- AkAza meM nirAbAdha gamana karAne meM samartha eka Rddhi / mapu0 2.73 ambaratilaka - (1) videha senA ke cAraNacarita vana kA eka parvata / mapu0 6.131 (2) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 19. 82, 87 } ambavidyut dazAnana kA sahayogI eka vidyAvara pu0 8.269-270 ambaSTha - rAjA oSThila kI zAsanabhUmi / papu0 37.23 ambA kuruvaMzI rAjA butarAja kI tIna patniyoM meM tIsarI patnI / vidura isI rAnI ke putra the / hapu0 45.33-34 ambAlikA kuruvaMzI rAjA dhRtarAja kI tIna rAniyoM meM dUsarI rAnI / pANDu isI rAnI kA putra thaa| hapu0 45.33-34 ambikA (1) kuruvaMzI rAjA dhRtarAja kI tIna rAniyoM meM prathama rAnI, dhRtarASTra kI jananI / hapu0 45.33-34 (2) eka zAsana devI / hapu0 37.7 (3) cakrapura ke rAjA prakhyAta kI rAnI, pA~caveM nArAyaNa puruSasiMha kI jananI / papu0 20.221-226 (4) vidyAdhara siMhasena kI patnI, sumitra kezava nArAyaNa kI jananI / mapu0 61.70-71 - ambuja - kRSNa kA shNkh| yaha pracaNDa AvAja karatA hai| kRSNa ne ise mahAnAgazayyA para ArUr3ha hokara bajAyA thA / hapu0 55.60-61 ambudAvarta - bhagalI deza kA parvata / yahA~ cAraNa RddhidhArI zrIdharma aura anantavIryaM muniyoM kA samAgama huA thaa| apane bhAI zatabalI dvArA nirvAsita harivAhana isI parvata para ina muniyoM se dIkSA lekara sallekhanA dvArA aizAna svarga meM deva huA thA / hapu0 60.19-21 ambuvAharaya -- rAma ke bhAI bharata ke sAtha dIkSA lenevAlA eka nRpa / papu0 88.1 3 ambeNA-bharata cakravartI kI vijaya yAtrA meM par3anevAlI dakSiNa dizA kI eka nadI / mapu0 29.87 ambhojakANDa - rAma kA zayyA gRha / papu0 83.10 ambojamAlA - podanapura ke rAjA vyAnanda kI bhAryA, vijayA kI janano / papu0 5.61 ambhoda - bhAnurakSa ke putroM dvArA basAyA gayA nagara, rAkSasoM kI nivAsabhUmi / papu0 5.373 374 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambhodhi-araja 32 : jaina purANakoza ambhodhi-samudravijaya ke anuja akSobhya ke pAMca putroM meM dUsarA putra / uddhava isakA agraja tathA jaladhi, vAmadeva aura dRDhavrata anuja the| hapu0 48.43-45 amla-chaH rasoM meM eka rasa-khaTTA rasa / mapu0 9.46 amlAtaka-laMkA prasthAna kAla meM bajAyA gayA rAma kA eka vAdya / papu0 / 58.27-28 ayana-tIna RtuoM se yukta kAla / eka varSa meM do ayana hote hai| Rtu kA samaya do mAsa kA hotA hai / hapu0 7.21-22 de0 kAla ayaskAntaputrikA-lauha nirmita puttlikaa| mapu0 10.193 ayuta-dasa hajAra varSa kA kAla / hapu0 24.81 de0 kAla ayogakevalI-caudahavAM guNasthAna / yahA~ jIva ghAtiyAkarma kA nAza karake yoga rahita ho jAtA hai / hapu0 3.83 ayodhana-(1) hastinApura ke rAjA matsya ke sau putroM meM jyeSTha putra / hapu0 17.31 (2) dhAraNayugma nagara kA sUryavaMzI rAjA / isa nRpa ko diti nAmA mahArAnI thii| sulasA isI kI putrI thii| hapu0 23.46-48 ayodhya-bharata cakravartI kA senApati / unake sAta sajIva ratnoM meM eka ratla / mapu0 37.83-84, 174, hapu0 11.23, 31 ayodhyA-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videha kSetra meM sthita gaMdhila deza kA nagara / jayavarmA isa nagara kA nRpa thaa| mapu0 7.40-41, 59.277 (2) jambadvIpa meM AryakhaNDa ke kozala deza kI nagarI / yaha nagarI sarayU nadI ke kinAre indra dvArA nAbhirAya aura marudevI ke lie racI gayI thI / sukozala deza meM sthita hone se ise sukozala aura vinIta logoM kI AvAsabhUmi hone se vinItA bhI kahA gayA hai| yaha ayodhyA isalie thI ki isake suyojita nirmANa kauzala ke kAraNa ise zatru nahIM jIta sakate the / sundara bhavanoM ke nirmANa ke kAraNa ise sAketa bhI kahA jAtA thaa| yaha nau yojana caur3I, bAraha yojana lambI aura ar3atIsa yojana paridhi kI thii| balabhadra rAma yahIM janme the| mapu0 12.69-82, 14.67-70, 71, 16.152, 29.47, 71.255-256, papu0 81.116-124, hapu0 9.42, 10.163, pApu0 2.108, vIvaca0 4.121 (3) jambUdvIpa ke airAvata kSetra kI nagarI, rAjA zrIvarmA kI AvAsabhUmi / mapu0 59.282 / (4) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke dakSiNa kI ora aura iSvAkAra parvata se pUrva kI ora sthita alakA nAmaka deza kA nagara / isa dvIpa meM isa nAma ke do bhinna-bhinna nagara the jinameM gaMdhila deza se saMbaMdhita nagara meM jayavarmA tathA alakA deza se saMbaMdhita nagara meM jayavarmA kA putra atitaMjaya rahatA thA / mapu0 7.40-41, 12.76, 54.86-87 (5) videhakSetra ke gandhAvatsugandhA deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.208-217, hapu0 5.263 ayonija-(1) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.34 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 106 ayobAhu-rAjA dhRtarASTra aura unakI rAnI gAndhArI ke sau putroM meM saiMtIsavA~ putra / pApu0 8.197 ara-(1) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka caturtha kAla meM utpanna zalAkApuruSa, aThArahaveM tIrthaMkara tathA sAtaveM cakravartI / ye solaha svapnapUrvaka phAlguna zuklA tRtIyA ke dina revatI nakSatra meM rAtri ke pichale prahara meM bharatakSetra meM sthita kurujAMgala deza ke hastinApura nagara meM somavaMzI, kAzyapagotrI rAjA sudarzana kI rAnI mitrasenA ke garbha meM Aye tathA mArgazIrSa zuklA caturdazI ke dina puSya nakSatra meM mati, zrata aura avadhijJAna sahita janme the| inako Ayu caurAsI hajAra varSa thI, zarIra tIsa dhanuSa U~cA thA aura kAnti svarNa ke samAna thI / kumArAvasthA ke ikkIsa hajAra varSa bIta jAne para inheM maNDalezvara ke yogya rAjapada prApta huA thA aura jaba itanA hI kAla aura bIta gayA taba ye cakravartI hue| inakI chiyAnaveM hajAra rAniyA~ thiiN| aThAraha koTi ghor3e, caurAsI lAkha hAthI aura ratha, ninyAnaveM hajAra droNa,ar3atAlIsa hajAra pattana, solaha hajAra kheTa, chiyAnaveM koTi grAma Adi inakA apAra vaibhava thaa| zarada-Rtu ke meghoM kA akasmAt vilaya dekhakara inheM Atmabodha huaa| inhoMne apane putra aravinda ko rAjya de diyA aura vaijayantI nAma kI zivikA meM baiThakara ye sahetuka vana meM gye| vahA~ SaSThopavAsa pUrvaka maMgasira zuklA dazamI ke dina revatI nakSatra meM saMdhyA ke samaya eka hajAra rAjAoM ke sAtha ye dIkSita hae / dIkSita hote hI inheM manaHparyajJAna prApta huaa| isake pazcAt cakrapura nagara meM Ayojita nRpa ke yahA~ inhoMne AhAra liyA / solaha varSa chadmastha avasthA meM rahane ke bAda dIkSAvana meM kArtika zukla dvAdazI ke dina revatI nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya Amra vRkSa ke nIce ye kevalI hae / inake saMgha meM kumbhArya Adi tIsa gaNadhara, pacAsa hajAra muni, sATha hajAra AryikAe~, eka lAkha sATha hajAra zrAvaka aura tIna lAkha zrAvikAe~ thIM / eka mAsa kI Ayu zeSa rahane para ye sammedAcala aaye| yahA~ pratimAyoga dhAraNa kara eka hajAra muniyoM ke sAtha caitra kRSNA amAvasyA ke dina revatI nakSatra meM rAtri ke pUrvabhAga meM inhoMne mokSa prApta kiyaa| inhoMne kSemapura nagara ke rAjA dhanapati kI paryAya meM tIrthakara prakRti kA bandha kiyA thaa| isake bAda ye ahamindra hue aura vahA~ se cayakara rAjA sudarzana ke putra hue| mapu0 2.132134, 65.14-50, papu0 5.215, 223, 20.14-121, hapu0 1.20, 45.22, 60.154-190, 341-349, 507, pApu0 7.235, bIvaca0 18.101-109 (2) bhaviSyat kAla ke bArahaveM tIrthakara / mapu0 76.479, hapu0 60.560 araja-(1) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.30 (2) dhRtarASTra aura gAndhArI ke sau putroM meM sauvA~ putra / pApu08.205 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arajaskA - ariMdama arajaskA -- vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kI bIsavIM nagarI / mapu0 19.45, 53 arajA- (1) videha kSetra meM sthita zaGkhA deza kI rAjadhAnI / mapu0 63. 208-216, hapu0 5.262 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 arati - ( 1 ) isa nAma kA eka parISaha-- rAgadveSa ke kAraNoM ke upasthita hone para bhI kisI se rAga-dveSa nahIM karanA / mapu0 36.118 ( 2 ) satyapravAda nAmaka chaThe pUrva meM varNita bAraha prakAra kI bhASAoM meM dveSa utpanna karanevAlI eka bhASA / hapu0 10.91-94 arali-kaniSThA se kohanI taka kI lmbaaii-haath| 0 10.94 hapu0 57.5 aravinda - ( 1 ) mahAbala vidyAdhara ke vaMza meM utpanna eka vidyAdhara / isane apane pitA se rAjya prApta kiyA thA / yaha alakA nagarI kA zAsaka thA / haricandra aura kuruvinda isake putra the / ise dAhajvara ho gayA thA / daivayoga se lar3atI huI do chipakaliyoM meM eka kI pUcha kaTa jAne se nikalA rudhira isake zarIra para jA girA aura isakA dAhajvara zAnta ho gayA / phalasvarUpa AttaMdhyAnavaza isane apane putra se rudhira se bharI huI eka vApI banAne kI icchA prakaTa kii| muni se pitA kA maraNa atyanta nikaTa jAnakara putra ne pApa bhaya se vApI ko rudhira se na bharavAkara lAkha ke ghola se bharavA diyaa| isane vApI afar bharI jAnakara harSa manAyA kintu putra kA kapaTa jJAta hone para vaha putra ko mArane daur3A tathA girakara apanI hI talavAra se maraNa ko prApta huA, aura naraka meM utpanna huaa| mapu0 5.89 - 114 (2) jambUdvIpa ke dakSiNa bharatakSetra meM sthita suramya deza ke podana pura nagara kA rAjA / isI nagara ke nivAsI vizvabhUti brAhmaNa ke putra kamaTha aura marubhUti isake maMtrI the / marubhUti ko kamaTha ne mAra DAlA thA jo marakara vajraghoSa nAma kA hAthI huaa| isake saMyama dhAraNa karane para kisI samaya isa hAthI ne ise vana meM dekhA aura jaise hI vaha ise mArane ko udyata huA usane isake zarIra para zrIvatsa kA cinha dekhA / use pUrvabhava kA apanA sambandhI jAna liyA aura mArane ke apane udyama se virata ho gyaa| zAnta hokara isane isI se zrAvaka ke vrata grahaNa kara liye tathA anta meM marakara sahasrAra svarga meM deva huA / mapu0 73.6-24 I avidA - ativIrya rAjA kI rAnI / isake vijayaspandana putra aura ratimAlA tathA vijayasundarI putriyA~ thiiN| isakI donoM putriyoM kramazaH lakSmaNa tathA bharata se vivAhI gayI thiiN| papu0 38.1-2, 9 arajaya- (1) vijayArdhaM parvata kI uttarazreNI meM sthita sATha nagaroM meM eka nagara / hapu0 22.86 (2) viyA parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM cauthA nagara | lakSmaNa ne yahA~ ke rAjA ko apane AdhIna kiyA thaa| mapu0 19.41, 53, papu0 94.1-7, hapu0 22.93 (3) zveta azvoM dvArA cAlita jayakumAra kA isa nAma kA eka ratha / mapu0 44.320, pApu0 3.109 5 jaina purANakoza : 33 (4) vinami kA putra / hapu0 22.103-104 (5) dhAtakIkhaNDa ke pazcima videha kSetra kA nivAsI, jayavatI kA pati, krUrAmara aura dhanazruti kA pitA / papu0 5.128- 129 (6) citrapura kA rAjA / mapu0 62.66-67, pApu0 4.26 (7) jayakumAra ke sAtha dIkSita unakA putra / mapu0 47.281283 (8) arijayapura kA rAjA isakI rAnI ajitanA aura prItImata putrI thI / hapu0 34.18 (9) jambUdvIpa ke deza sambandhI sAketa (ayodhyA) kA rAjA / isane siddhArthaM vana meM mAhendra guru se dharmopadeza sunA aura apane putra ariMdama ko rAjya sauMpakara mAhendra guru se hI saMyama grahaNa kara liyA thA / mapu0 72.25-29 1 (10) bhItarAja harivikrama kA sevaka mapu0 75.478-481 (11) cAraNa RddhidhAro Adityagati muni ke sAtha Aye avadhijJAno muni / ye donoM muni yugandhara svAmI ke samavasaraNa ke pradhAna muni the| mapu0 5.192-196 (12) muni, reNukI ke bar3e bhAI inhoMne reNukI ko sIla aura samyaktva kA upadeza diyA thA aura kAmadhenu vidyA tathA mantra sahita parazu bhI diye the / mapu0 65. 93-98 (13) ariMdamapura kA nRpa / mapu0 70.30 (14) eka cAraNamuni / inake sAtha Adityagati muni the / rAjA zrISeNa ne ina muniyoM kI vandanA kI thI tathA inheM AhAra diyA thA / mapu0 62.348 (15) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 250 167 barajayapura- vidyAdharoM kA nagara bhevanAda aura bahnivega isa nagara ke nRpa the / papu0 13.73, hapu0 25.2, 34.18 ariyama (1) mAsopavAsI eka muni putra ajitasena ne inheM AhAra dekara 54.120-121, hapu0 19.82 ayodhyA ke rAjA ajitaMjaya ke paMcAzcaryaM prApta kiye the / mapu0 1 (2) jayakumAra ke sAtha dIkSita unakA eka putra / mapu0 47.. 281-283 (3) kozala deza meM sthita sAketa nagarI ke rAjA ariMjaya kA putra / isakI rAnI zrImatI tathA suprabuddhA putrI thI / mapu0 72.2528, 34 (4) mahendranagara ke rAjA mahendra hRdayavegA ke sau putroM meM jyeSTha putra 15.13-16 (5) tIrthaMkara candraprabha ke pUrvabhava kA pitA / papu0 20. 25-30 (6) akSapura nagara ke rAjA haridhvaja aura usakI rAnI lakSmI kA putra / ise kisI muni se sAtaveM dina marane aura marakara mala kA kITa hone kI bAta jJAta ho gaI thI, ataH isane apane putra prItikara ko yaha saba batAkara mala meM utpanna kITa ko mArane ke lie kaha rakhA thA vidyAdhara aura usakI rAnI aMjanasundarI kA bhAI papu0 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 : jena purANakoza ariSvaMtI-arka (3) pUrva videha kSetra ke mahAkaccha deza kA eka nagara / mapu0 prItikara prayatna karane para bhI use mAra na sakA thA kyoMki vaha dikhAyI dekara bhI mala meM hI zIghra praveza kara jAtA thaa| papu0 77. 57-70 (7) vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI meM sthita kinnarodgIta nagara ke svAmI acimAlI vidyAdhara ke dIkSAguru / hapu0 19.80-82 (8) rAjA vinami kA putra / hapu0 22.105 ariSvaMsI-isa nAma kI eka vidyA / yaha vidyA rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.329-332 arimardana-dvipavAha ke bAda huA laMkA kA rAkSasavaMzI rAjA / yaha mAyA aura parAkrama se sahita, vidyA, bala aura mahAkAnti kA dhArI aura vidyAnuyoga meM kuzala thA / papu0 5.396-400 ariSaDvarga-antaraMga ke chaH zatru-kAma, krodha, lobha, moha, mada aura mAtsarya / hapu0 17.1 ariSTa-(1) brahmaloka ke nivAsI, zubhalezyA evaM mahARddhidhArI laukAntika deva / ye abhiniSkramaNa kalyANaka meM tIrthaMkaroM ko sambodhane ke lie bhUtala para Ate haiN| mapu0 17.47-50, vIvaca0 12.2-8 (2) kRSNa kI zakti kA parIkSaka eka asur| mapu0 70.427 (3) dakSiNa dizA ke svAmI yama kA vimAna / hapu0 5.325 (4) rucakavara nAmaka terahaveM dvIpa ke rucakavara nAma ke giri kI pUrva dizA meM sthita ATha kuToM meM isa nAma kA eka kUTa / isa kUTa para aparAjitA devI nivAsa karatI hai / hapu0 5.705 (5) brahma yugala kA prathama indraka vimAna / hapu0 6.49 de0 brahma (6) madyAMga jAti ke vRkSoM se prApta honevAlA rasa / mapu0 9.37 ariSTanagara-jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita puSkalAvatI deza kA eka nagara, tIrthaMkara zItalanAtha kI prathama AhArasthalI / mapu0 56. 46, 71.400 ariSTanemi-(1) harivaMza meM utpanna bAisaveM tIrthakara neminAtha / inheM yaha nAma indra dvArA diyA gayA thaa| rAjA samudravijaya inake pitA the| papu0 1.13, hapu0 1.24, 34.38, 38.55, 48.43 de0 neminAtha (2) harivaMzI nRpa mahodatta kA jyeSTha putra, kumAra matsya kA agraja / matsya ne apanA rAjya bhI anta meM ise sauMpa diyA thaa| pu0 17.29-31 ariSTapura-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka nagara / rohiNI kaa| 1 ka AyakhaNDa kA eka ngr| rohiNI kA janma yahIM huA thaa| yaha tIrthaMkara anantanAtha ke pUrvabhava kI rAjadhAnI thii| isI nagara meM rohiNI ne svayaMvara meM vasudeva kA varaNa kiyA thA / rAjA hiraNyAbha isI nagara kA nRpa thaa| isako putrI padmAvatI ko kRSNa ne vivAhA thaa| mapu070.307, papu0 20.14-17, 39. 148, hapu0 31.8, 41-43, 44.37-43, pApu0 11.31-35 (2) jambUdvIpa kI sItA nadI ke uttarI taTa para sthita kacchakAvatI deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.208-213, hapu0 60.75 ariSTasena-(1) bhaviSyakAlIna bArahavAM cakravartI / mapu0 76.484, hapu0 60.565 (2) tIrthakara dharmanAtha ke mukhya gaNadhara / mapu0 6144, hapu0 60.348 ariSTA-(1) ghAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru se uttara kI ora sthita eka nagarI / yaha mahAkaccha deza kI rAjadhAnI thii| apara nAma ariSTapura / mapu0 60.2, 63.208-213 (2) dhUmaprabhA pRthivI kA apara nAma / hapu0 4.44-46 arisaMjvara-eka deva / isane rAvaNa aura sahasrAra ke putra indra vidyAdhara ke bIca hue yuddha meM indra kA sAtha diyA thaa| papu0 12.200 arisaMtrAsa-rAkSasavaMzI nRpa / bRhatkAnta ke pazcAt laMkA kA rAjya ise hI prApta huA thaa| yaha vidyA, bala, aura mahAkAnti kA dhArI thaa| papu0 5.398-400 arisUdana-bharatakSetra kI gAndhArI nagarI ke rAjA bhUti kA pautra, yojanagandhA kA putra / kalamagarbha munirAja ke darzana karane se utpanna pUrva-janma-smaraNa ke kAraNa yaha virakta ho gayA thaa| yaha jinadIkSA pUrvaka maraNakara zatAra svarga meM deva huaa| papu0 31.46-47 arihA-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 aruNa-(1) madhya loka kA navama dviip| ise aruNasAgara ghere hue hai| aruNa aura aruNaprabha deva isake svAmI hai / hapu0 5.617, 645 (2) madhya loka kA navama sAgara / yaha aruNa dvIpa ko saba ora se ghere hue hai| sugandha aura sarvagandha nAma ke deva isake svAmI haiM / hapu0 5.617, 646 (3) vijayAvAn parvata kA nivAsI vyantara deva / hapu0 5.161164 (4) saudharma aura aizAna svargoM ke ikatIsa paTaloM meM chaThA paTala / hapu0 6.44-47 (5) paMcama svarga ke laukAntika devoM kA eka bheda / mapu0 17. 47-50, hapu055.101, vIvaca012.2-8 (6) eka grAma / yahA~ kapila kA Azrama thaa| rAma vanavAsa ke samaya yahA~ Aye the / papu0 1.83, 35.5-7 (7) vijayAdha parvata para sthita nagara / papu0 17.154 aruNaprabha-navama dvIpa aruNa kA svAmI eka deva / hapu0 5.617, 645 avaNA-bharatakSetra ke pUrva khaNDa kI eka nadI / mapu0 29.50 aruNodbhAsa-madhyaloka kA dasavA~ dvIpa / ise aruNodbhAsasAgara ghere hue hai| hapu0 5.617 arka-(1) rAjA vasu kA cauthA putra / bRhadvasu, citravasu aura vAsava isake bar3e bhAI tathA mahAvasu, vizvAvasu, ravi, sUrya, suvasu aura bRhaddhvaja choTe bhAI the / hapu0 17.36-37,57-59 (2) brahma svarga kA deva / hapu0 55.101 Jain Education Intemational Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arkIarjuna (3) saudharma aura IzAna svargo ke 31 paTaloM meM 17vIM paTala / hapu0 6.46 de0 saudharma (4) rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 60.2-4 (1) bharatakSetra ke vijayArddha parvata kI dakSiNI meM sthita rathanUpura nagara ke vidyAdhara rAjA jvalanajaTI tathA unakI rAnI vAyuvedA kA putra svayaMprabhA kA sahodara isakA vivAha prajApati kI putrI jyotirmAlA se huA thaa| ina donoM ke amitateja nAmaka putra aura sunArA putrI thii| isane pitA se rAjya prApta kiyA thA / isakI putrI kA vivAha isake phUphA tripuSTha ke putra vijaya se huA thaa| anta meM isane putra amitateja ko rAjya dekara vipulamati cAraNa muni se dIkSA dhAraNa kara lI thI tathA karmoM kA nAza kara mukti prApta kI thI / mapu0 62.30-44, pApu0 4.4 13, 85 96, vIvaca0 3.71-75 (2) bharata ke caramazarIrI pA~ca sau putroM meM prathama putra bharata ke senApati jayakumAra ke sAtha sulocanA nAmaka kanyA ke nimitta isakA saMgharSa huA thA / kAzI deza ke rAjA akampana ne apanI putrI akSamAlA ise dekara isa saMgharSa ko samApta kiyA thaa| sUryavaMza kA udbhava isI se huA thA / sitayaza isakA putra thaa| mapu0 43.127, 44.344345 45.10-30, pa054, 260-261 0 2.10, 11. 130, 12.7-9, pApu0 3.129-137 (3) rAjA candrAbha aura rAnI subhadrA kA putra / mapu0 74.135 arkacUDa - bhUricUDa kA putra, vahnijI vidyAdhara kA pitA aura dRDharatha kA vaMzaja / papu0 5.47-56 akaMjaTI - vidyAdhara ratnajaTI kA pitA / isane rAvaNa se sItA ko mukta karAne kA yatna kiyA thA / papu0 45.58-69 de0 ratnajaTI arkateja - vidyAdhara amitateja kA putra / mapu0 62.408, pApu0 4. 237-243 arkaprabha - (1) kApiSTha svarga meM utpanna isa nAma kA deva / yaha muni razmivega kA jIva thA / hapu0 27.87 (2) kApiSTha svarga kA isa nAma kA eka vimAna / mapu0 57. 237-238 arkamAlI -- siddhazilA ke darzanArtha rAma-lakSmaNa ke sAtha gayA eka vidyAdhara / papu0 48. 191 arkamUla - vijayArddha parvata kI dakSiNazreNI kA nagara / hapu0 22.99 arkopasevana - sUryopAsanA / ayodhyA nagarI meM kAzyapa gotra ke ikSvAkuvaMzI rAjA vajrabAhu aura rAnI prabhaMkarI kA Ananda nAmaka putra thaa| isane vipulamati muni se dharmazravaNa kiyA thaa| muni ne ise caitya aura caityAlayoM ko acetana hote hue puNyabaMdha ke kAraNa batAyA thA aura sUrya vimAna tathA usameM jinamaMdira bhI banavAyA thaa| isa prakAra isa rAjA kI sUryopAsanA ko dekhakara dUsare loga bhI sUrya stuti karane lage aura loka meM sUryopAsanA Arambha ho gyii| mapu0 73. 42-60 arcA- navadhA bhakti meM caturtha bhakti / mapu0 20.86-87 jaina puraNako 35 ardhAkhya- samavasaraNa kI uttara dizA meM sthita dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.60 aba isa nAma kA prathama anudiza vimAna / hapu0 6.63 de0 anudiza acamAlinI - dvitIya anudiza vimAna / hapu0 6.63 de0 anudiza amilI (1) vijayArtha parvata kI dakSiNaveNI meM sthita kinnarodgIta nagara kA rAjA / isakI rAnI prabhAvatI se jvalanavega aura azanivega nAma ke do putra the / isane bar3e putra ko rAjya tathA prajJapti vidyA aura choTe putra ko 'yuvarAja pada dekara arindama guru se dIkSA dhAraNa kara lI thI / hapu0 19.80 - 82 (2) azanivega vidyAdhara kA AjJAkArI dev| isane azanivega kI AjJA se rAjA vasudeva ko harakara vijayArtha parvata para kuMjarAvarta nagara ke sarvakAmika upavana meM chor3A thaa| vAyuvega vidyAdhara isakA sAthI thA / pu0 19.67-71 arciSmAn - jarAsandha kA putra / hapu0 52.29-40 de0 jarAsandha arjuna --- kuruvaMzI rAjA pANDu kI prathama rAnI kuntI kA tRtIya putra / isake do bar3e bhAI the, yudhiSThira aura bhIma / pANDu kI dUsarI rAnI mAdrI se utpanna nakula aura sahadeva isake choTe bhAI the| ye pA~coM bhAI paMca pANDava nAma se prasiddha hue / yuddha meM dhana aura jaya kI prApti tathA zatruoM ke lie agni svarUpa hone se ise dhanaMjaya, cA~dI ke samAna zubhravarNaM kA hone se arjuna aura garbhAvasthA meM kuntI ne svapna meM indra ko dekhA thA isalie zakrasUnu kahA gayA hai| dhanuSa aura zabda-bhedI vidyAe~ isane droNAcArya se sIkhI thiiN| isane guru kI AjJA se droNa jAti ke kAka pakSI kI dAhinI A~kha ko vedhA thaa| bA bhare mukhavAle kutte ko dekhakara aisA kArya karanevAle ve bAga vidyA maiM nipuNa bhIla kA isane paricaya prApta kiyA thA tathA usase yaha jJAta kiyA thA yaha vidyA usane droNAcArya ko guru banAkara unake parokSa meM sIkhI hai| isa prakAra yaha samAcAra tathA bhIla dvArA niraparAdhI prANI mAre jAne kI sUcanA guru droNAcArya ko dekara unase jIvavadha rokane hetu isI ne nivedana kiyA thaa| guru ne usa bhIla se bheMTa kara usase guru-dakSiNA meM usakA dAyeM hAtha kA aMgUThA mA~gA thA tathA aMguSTha lekara jIvavadha rokA thaa| pANDu aura mAdrI kI mRtyu ke pazcAt rAjya prApti ke viSaya ko lekara kauravoM ke sAtha isakA aura isake bhAiyoM kA virodha ho gayA thaa| virodha svarUpa kauravoM ne pANDavoM ke nivAsa meM Aga lagavA dI thI kintu apane bhAiyoM aura mA~ sahita yaha suraMga se nikala AyA thA / isane mAkandI nagarI ke rAjA drupada aura unakI rAnI bhogavatI kI putrI draupadI ke svayaMvara meM gANDIva dhanuSa se candraka yantra kA vedhana kiyA thaa| draupadI ne isake gale meM mAlA DAlI thI kintu vAyuvega se mAlA TUTakara bikhara gayI aura usake phUla anya pANDavoM para bhI gira gaye the isase draupadI ko pAMcoM pANDavoM kI patnI kahA gayA / pANDava purANa meM ghUmatI huI kisI rAdhA nAmaka jIva kI nAsikA ke motI ko bedhane kI carcA kI gayI hai| isakI patno draupadI meM yudhiSThira aura bhIma kI bahu jaisI aura nakula tathA sahadeva kI mAtA - Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 : jaina purANakoza arjunavRkSa-ardhasvargotkRSTa jaisI dRSTi thii| yudhiSThira ke duryodhana se juA meM parAjita hone para manovAMchita sAMsArika sukha kA dAtA hai| isake tyAga se mukti prApta yudhiSThira ke sAtha sapatnIka ise bhI bhAiyoM ke sAtha bAraha varSa taka hotI hai / mapu0 2.31-33, hapu0 9.137, pApu0 83.77, vIvaca0 kA ajJAtavAsa karanA par3A thaa| dvArakA meM subhadrA ke sAtha kRSNa ke parAmarza se isakA dUsarA vivAha huA thaa| dAvAnala nAmaka brAhmaNa 2. agrAyaNIpUrva kI caudaha vastuoM meM AThavIM vastu / hapu0 veSI deva se ise agni, jala, sarpa, garuNa, megha, vAyu nAma ke bANa 10.77-80 de0 agrAyaNIyapUrva tathA markaTa cihna se yukta ratha prApta hue the / abhimanyu subhadrA kA putra ___ arthaja samyaktva-samyaktva kA AThavAM bheda, aparanAma arthotpanna smyktvthaa| ajJAtavAsa kI avadhi pUrNa hote hI kauravoM ke sAtha yuddha huA dvAdazAMga zruta rUpa samudra kA avagAhana karake aura vacana-vistAra ko thaa| yuddha meM karNa aura duHzAsana isase parAjita hue the| bhISma chor3akara artha mAtra kA avadhAraNa karane se utpanna shrddhaa| mapu0 pitAmaha kA dhanuSa bhI isI ne chedA thaa| azvatthAmA ko isane hI 74.439-440, 447, vIvaca0 19.158 de0 samyaktva mArA thaa| isakA putra abhimanyu jayAdrakumAra dvArA mArA gayA thaa| arthapada-pada tIna prakAra ke hote hai-arthapada, pramANapada aura madhyamapada / putra-maraNa se dukhI subhadrA ke Age isane jayArdrakumAra kA sira na kATa ___inameM arthapada eka se sAta akSara kA hotA hai / hapu0 10.22-23 sakane para agni meM praveza karane kI pratijJA kI thii| pratijJAnusAra ____arthazAstra-vidvattA, Arthika samRddhi aura uttama saMskAroM ke lie paThaisane zAsanadeva se prApta bANa se jayAdrakumAra kA mastaka kATakara nIya zAstra / vRSabhadeva ne bharata ko arthazAstra par3hAyA thaa| mapu0 tapa karate hue usake pitA kI aMjali meM pheMkA jisase vaha bhI 16.119, 38.119 tatkAla hI bhUmi para gira gayA / yuddha ke aThArahaveM dina isane karNa se arthasiddhA-tIrthakara abhinandananAtha dvArA vyavahRta pAlakI / hapu0 yuddha kiyA aura divyAstra se usakA mastaka kATa diyA / dUsare pUrvabhava 60.221 meM yaha somabhUmi nAmaka brAhmaNa aura pahale pUrvabhava meM acyuta svarga meM arthasvAminI-dhanamitrA kI putrii| yaha nAgadatta kI choTI bahina aura deva huA thA / vahA~ se cyuta hokara yudhiSThira kA anuja huA / pUrvabhava ujjayinI nagara-nivAsI seTha dhanadeva kI bhAryA thii| mapu0 meM isane vidhipUrvaka caritra kA pAlana kiyA thaa| isase vaha prasiddha 75.95-97 dhanurvedajJa huA / pUrvabhava meM isakA nAgazrI se sneha thaa| vahIM isa ardhaguccha--eka haar| isameM motiyoM kI caubIsa lar3iyA~ hotI haiN| bhava meM draupadI huI aura usakI patnI banI / anta meM isame muni hokara ___mapu0 16.61 ArAdhanAoM kI ArAdhanA kI thii| duryodhana ke bhAnaje kuryadhara ne ardhacakravartI-16 cakravartI kI ardha sampadA kA svAmI / mapu0 16.57, varavaza zatrujaya giri para dhyAnastha pA~coM pANDavoM ko tapta lauha ke 23.60 AbhUSaNa pahanAye the / yudhiSThira bhIma aura yaha tInoM anuprekSAoM kA ardhacandra-eka bANa / anantasena dvArA jayakumAra para AkramaNa hone ke cintana karate rahe, dhyAna se kiMcit bhI vicalita na hue / phalasvarUpa samaya devayoni ko prApta usake mitra ke dvArA yaha use diyA gayA samasta karmoM kA vinAza kara tInoM ne mokSa prApta kiyA / mapu0 10. thaa| mapu0 44.334-335 199-269, hapu0 45.1-57, 120-150, 46.1-6, 47.2-3 (2) rAma kA yoddhA / papu0 58.21-23 pApu0 8.170-172, 213-215, 10.163-180, 199-269, arghanArIsvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 15.109-114, 16.30-70, 101, 18.84-142, 261-263, 25.73 20.30-36, 62-63, 81-93, 174-176, 24.74-76, 87- ardhamaNDalezvara-cAra cavara kA svAmI raajaa| mapu0 23.60 88, 25.10, 52-137 arghamANava-hAra / isameM dasa lar3iyA~ hotI hai / mapu0 16.61 arjunavRkSa-lakSmaNa aura unakI rAnI vanamAlA kA putra / papu0 94.33 ardhamAgadhI-saba bhASAoM meM pariNamanazIla bhASA / yaha bhASA sarva akSaraarjanI-vijayAdha parvata kI uttaraveNI kA eka nagara / mapu0 19.78, rUpa, divya aMgavAlI, samasta akSaroM kI nirUpaka, sabhI ko Ananda 87 de0 vijayA denevAlI aura sandeha nAza karanevAlI hai| isa bhASA meM tIrthaMkaroM ne dharma arNava-(1) AThaveM balabhadra padma (rAma) ke pUrvajanma sambandhI dIkSA- aura tatvArtha ko prakaTa kiyA hai / hapu0 3.16, vIvaca0 19.62-63 guru / papu0 20.235 arghabarbara-vijayA parvata ke dakSiNa aura kailAza parvata ke uttara kI ora (2) vidyAdharoM kA svAmI, mahArathI, vidyA-vaibhava se sampanna rAma kA madhya meM sthita asaMyamI aura mlecchoM dvArA sevita deza / papu0 sahAyaka / papu0 54.35-36 27.5-6 arta-pA~cavIM dhUmaprabhA pRthivI kA nagarAkAra caturtha indraka bila / hapu0 ardharatha-kisI dUsare ke sAtha ratha para baiThakara yuddha karanevAlA yoddhA / 4.83 ___hapu0 50.84-85 artha-(1) dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoM meM dUsarA ardhasvargotkRSTa-mahAbuddhi aura parAkramadhArI amararakSa ke putroM dvArA puruSArtha / yaha dharma kA phala hai| yaha caMcala hai, kaSTa se prApya aura basAye gaye dasa nagaroM meM eka nagara / papu0 5.371-372, 6.66-68 Jain Education Interational Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ardhasvargIya - arhavAsI ardhasvargIya - Rddhi aura bhogoM kA pradAtA aura vana-upavanoM se vibhUSita laMkA kA eka dvIpa / papu0 48. 115-116 ardhahAra - causaTha lar3iyoM kA hAra / mapu0 16.59 aryamA - sUrya / caitra zuklA trayodazI ke dina aryamA ke zubha yoga meM tIrthaMkara varddhamAna kA janma huA thA / mapu0 74.262 arthadevI - meghapura ke rAjA vidyAdhara atIndra aura usakI bhAryA zrImatI kI putrI, zrIkaNTha kI choTI bahana / yaha laMkA ke rAjA kIrtighavala se vivAhI gayI thI / papu0 6.2 6 ahaM - bIja maMtra | yaha Adi meM akAra, anta meM hakAra tathA madhya meM vindu sahita repha mukta hotA hai| isakA dhyAna karane se dukhI nahIM hote| yaha bIjamaMtra "marhatsiddhAcAryopAdhyAyasarvatAbhyo namaH" isa rUpa meM solaha akSaroMvAlA aura "ahaMbhyo namaH" ke rUpa meM cha akSaroMvAlA hotA hai / mapu0 21.231-235 ahaMcchrI - podanapura ke rAjA udayAcala kI rAnI, hemaratha kI jananI / papu0 5.345-346 arhatu - (1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40, 25.112 (2) zarIra sahita jIvanmukta prathama parameSThI / ye do prakAra ke hote haiM- sAmAnya mahaMta aura tIrthakara arhatu inameM sAmAnya hetu paMcakalyANaka vibhUti se rahita hote haiN| vRSabhadeva se mahAvIra paryanta dharma cakra pravartaka caubIsa aise hI tIrthaMkara haiN| vizeSa pUjA ke yogya hone se ye arhat kahalAte haiN| ye jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karmoM kA nAza kara lete haiN| ina karmoM kA kSaya ho jAne se inake anantadarzana, anantajJAna, anantasukha aura anantavIrya prakaTa ho jAte haiN| inheM aSTa prAtihArya aura samavasaraNa rUpa vaibhava prApta ho jAtA hai| rAga-dveSa Adi doSoM se rahita ho jAne se ye Apta kahalAte haiM / inake janma lene para aura kevalajJAna hone para dasadasa atizaya hote haiM / deva bhI Akara caudaha atizaya prakaTa karate haiM / aSTa maMgala dravya inake sAtha rahate haiN| ye sabhI jIvoM kA hita karate haiM / mapu0 2.127-134, papu0 17.180-183 hapu0 1.28, 3.10 - 30 isI nAma ko Adi meM rakhakara nimna maMtra pracalita haiMpIThikA mantra - " ahaMjjAtAya namaH" tathA "arhatsiddhebhyo namo namaH", jAti maMtra ammAt zaraNaM prapadyAmi", "arhatsutasya zaraNaM prapadyAmi" tathA " arhajjanmanaH zaraNaM prapadyAmi" aura nistAraka maMtra-"ajjAtAya svAhA " mapu0 40.11, 19.27-28, 32 arhat pUjA-abhyudayakArI dhArmika kRtya / abhiSeka pUrvaka gandha Adi se jinendra kI arcA karanA / mapu0 6.107, 7.276-278 arhadatta - (1) mahAvIra kI mUla paramparA meM lohAcArya ke pazcAt hone vAle cAra AcAryoM meM antima AcArya / vIvaca0 1.41-42 (2) dhanadatta aura nandayazA kA putra / mapu0 70.185, hapu0 18.112-115 (3) eka seTha | isane varSAyoga meM AhAra ke lie Aye gagana jaina purANako 37 bihArI muniyoM ko nirAcAra jAnakara unheM AhAra nahIM diyA pIche AcArya dyuti bhaTTAraka ke dvArA bhUla batAyI jAne para isane bahuta pazcAttApa kiyA aura anta meM ina muniyoM ko mathurA Xie AhAra dekara saMtuSTa huA / papu0 92.14-31, 42 arhavyAsa - ( 1 ) sadbhadrilapura ke nivAsI seTha dhanadatta aura usakI bhAryA nandayazA kA cauthA putra / mapu0 70.182-186, hapu0 18.113-115 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrva meru ke pazcima videha meM gandhilA nAmaka deza kI ayodhyA nagarI kA rAjA / isakI do rAniyA~ thIMsuvratA aura jinadattA / ina donoM rAniyoM ke kramazaH vItabhaya balabhadra aura vibhISaNa nArAyaNa ye do putra hue the / mapu0 59.277-278, hapu0 27.111-112 (3) jambUdvIpa ke pazcima videha kSetra meM sotodA nadI ke uttara taTa para sthita sugandhilA deza ke siMhapura nagara kA raajaa| jinadattA isakI rAnI thii| isa rAnI se aparAjita nAma kA eka putra huA thA / isane isI putra ko rAjya dekara vimalavAhana jinendra se dIkSA dhAraNa kara lI thI tathA anta meM inhIM guru ke sAtha mokSa pada pAyA thA / mapu0 70.4, 15, hapu0 34.3-10 (4) jambUdvIpa ke kozala deza meM sthita ayodhyA nagarI kA nivAsI seTha vaprathI isakI bhAva thI tathA usase pUrNabhadra aura maNibhadra ye do putra hue the / anta meM isane isI nagarI ke rAjA ariMjaya ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA thA / mapu0 72.25-29 (5) jambUdvIpa ke kurujAMgala deza meM sthita hastinApura kA rAjA / 'kAzyapA isakI rAnI thii| pUrNabhadra aura maNibhadra ke jIva svarga se cyuta hokara madhu aura krIDava nAma se isake do putra hue the / mapu0 72.25-39 (6) rAjagRhI kA eka seTha isakI jinadAsI nAma kI bhAryA yo antima kevalI jambUsvAmI isI ke putra the|076.25-27 / (7) jambUkumAra ke vaMza meM utpanna seTha dharmapriya aura usakI bhAryA guNadevI kA putra / yaha mahAvyasanI thA phira bhI kucha puNya ke prabhAva se anAvRta nAmaka deva huA / mapu0 76.124-127 (8) isa nAma kA eka jaina / isane sundara nAma ke mithyAtvI vipra ko usakA mithyAtva chur3Akara sumArga para lagAyA thA / mapu0 19.170 - 196 (9) eka zreSThI / rAma ko isI ne batAyA thA ki unake kaSTa se munisaMgha bhI vyathita hai / tabhI suvrata muni ke Agamana kI sUcanA unheM milI thI / papu0 119.10-12 (10) meru parvata ke pUrva meM sthita vijayAvatI nagarI ke gRhastha sunanda aura usakI svo rohiNI kA putra aura RSidAsa kA bar3A bhaaii| yaha to rAvaNa kA jIva thA aura RSidAsa lakSmaNa kA / papu0 123.112-116, 127 arhavvAsI -- tIrthaMkara zAntinAtha ke saMgha kI cAra lAkha zrAvikAoM meM mukhya zrAvikA / mapu0 63.494 de0 zAntinAtha Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38: jaina purANakoza arhacarma-avagraha ahaMTarma-munidharma / mumukSu isa dharma kA Azraya lekara parigraha ko tyAgate alakA-(1) vijayA, parvata kI uttarazreNI kA nagara / aparanAma haiM aura muni banakara tapa karate haiM / papu0 35.101-103 alakApura evaM alakApurI / mapu0 4.104-121, 19.82, 87, 62. ahavabhakti-(1) solaha kAraNa bhAvanAoM meM dasavIM bhAvanA-jinendra 58, pApu0 5.65, vIvaca0 3.68 ke prati mana, vacana aura kAya se bhAvazuddhipUrvaka zraddhA rkhnaa| mapu0 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke dakSiNa kI ora vidyamAna iSvAkAra 63.327, hapu0 34.141 parvata se pUrva kI ora bharatakSetra meM sthita eka deza / mapu0 54.86 (2) rAkSasavaMzI rAjA / ugrazrI ke pazcAt laMkA kA svAmitva (3) bhadila nagara kI eka vnnik-putrii| isI ke mRta yugala putroM ise hI prApta huA thaa| yaha mAyA, parAkrama, vidyA, bala aura kAnti ko naigamarSa deva devakI ke pAsa le jAtA aura devakI ke putroM ko isake kA dhArI thaa| papu0 5.396-400 pAsa lAtA thA / mapu0 70.384-386 arhannandana-eka muni dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI (4) malaya deza ke bhadrilapura nagara ke sudRSTi seTha kI bhAryA / ke uttara taTa para sukaccha nAma ke deza meM sthita kSemapura nagara kA rAjA mapu0 71.293, hapu0 33.167 nandiSeNa aura usakA putra dhanapati donoM inhIM se dIkSita hokara Ayu (5) meghadala nagara ke nivAsI megha seTha kI seThAnI / isakI cAruke anta meM saMnyAsamaraNa dvArA ahamindra hue the| pUrva puNDarIkiNI lakSmI nAma kI eka kanyA thI / hapu0 46.14-15 nagarI kA rAjA ratiSeNa bhI inhIM se dIkSita huA thaa| mapu0 51. alaktaka-pairoM ke saundarya ko bar3hAnevAlA mahAvara / mapu0 7.133 2-3, 12-13, 53.2-15, 65. 2-9 alAtacakra-zIghratA se phirakI lete hue aMgAvayavoM ke saMcAra se yukta arhanmuni-padamapurANa ke kartA raviSeNa ke dAdA-guru / papu0 123.168 __ nRtya / mapu0 14.128 alaMkAra-svara ke zruti, vRtti, svara, grAma, varNa, alaMkAra, mUrcchanA, ___alAbu-eka suSira vaady-tumbii| mapu0 12.203 ___ dhAtu aura sAdhAraNa Adi bhedoM meM eka bheda / hapu0 19.146-147 alAbha-isa nAma kA eka parISaha-sadA saMtuSTa rhnaa| mapu0 36.127. alaMkAraviSi-zArIra-svara ke jAti, varNa, svara, grAma, sthAna, sAdhAraNa alubdhatA-AhAradAtA ke sAta guNoM meM eka guNa-nirlobhitA / mapu0 kriyA aura alaMkAravidhi ina bhedoM meM antima bheda / hapu0 19.148 20.82-84 de0 dAna alaMkAra zAstra-vyAkaraNa, chanda, aura alaMkAra vAGgamaya ke ina tIna alepa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.185 aMgoM meM tIsarA aNg| mapu0 16.111 alokAkAza-AkAza ke lokAkAza aura alokAkAza ina do bhedoM meM alaMkAra saMgraha-anuprAsa, yamaka, upamA aura rUpaka Adi zabdAlaMkAroM dUsarA bheda-caudaha rAju pramANa loka ke bAhara kA anantaAkAza / aura arthAlaMkAroM kA dasa prANoM (guNoM) Adi kA nirUpaka zAstra / yaha ananta vistArayukta tathA ananta pradezoM se yukta aura anya dravyoM mapu0 16.115 se rahita hai / yahA~ dharmAstikAya aura adharmAstikAya kA abhAva hone alaMkArovaya-pRthivI ke bhItara atyanta gupta isa nAma kA eka nagara / se jIva aura pudgala kI na gati hai aura na sthiti / isake madhya meM yaha chaH yojana gaharA, eka sau sAr3he ikatIsa yojana aura Der3ha kalA asaMkhyAta pradezI tathA lokAkAza se mizrita anAdi aura ananta pramANa caur3A thaa| isameM bar3e-bar3e mahala the, yahA~ pahu~cane ke lie loka sthita hai| papu0 31.15, hapu0 4.1-4, 2.110, vIvaca0 16.133 daNDaka parvata ke guhAdvAra se nIce jAne para toraNoM se yukta mahAdvAra se praveza karanA par3atA thaa| sItA-haraNa ke bAda yahA~ ke rAjA viraadhit| alolupa-dhRtarASTra aura gAndhArI kA assovA putra / pApu08.202 ke nivedana para rAma-lakSmaNa ne kucha samaya yahA~ nivAsa kiyA thaa| avakIrNa-ghRtarASTra aura gAndhArI kA aThArahavAM putra / pApu0 8.195 avakrAnta-prathama pRthivI dharmA ke bArahaveM prastAra kA indra ka bila / papu0 5.163-166, 43.24-25, 45.92-99 alaMdhana-laMkA dvIpa kA eka deza / papu0 6.68 hapu0 4.76-77 de0 ratnaprabhA alaMbuSa-vijaya kA antima putra, niSkampa, akampana, bali, yuganta, aura avagAr3ha samyaktva-samyagdarzana ke dasa bhedoM meM navAM bheda / yaha aMgakezarin kA anuja / hapu0 48.48 praviSTa aura aMga bAhya zruta ke rahasya-cintana se kSINamoha yogI ke alaka-(1) rAma ke bhAI bharata ke sAtha dIkSita eka rAjA / isane para mana meM utpanna hotA hai| mapu0 74.439-440, 448, 54.226, mAtmapada ko prApta kiyA thA / papu088.1-5 vIvaca0 19.151 de0 samyaktva (2) strI-mukha kA saundarya bar3hAnevAle cUrNa kuntala / mapu0 12.. avagAhanatva-siddha jIva ke ATha guNoM meM eka guNa / gahana vana meM tapa 221 karane vAle muni ko prApya yaha guNa tInoM lokoM ke jIvoM ko sthAna alakapura-prathama pratinArAyaNa azvagrIva kA nagara / papu0 20.242 dene meM samartha hotA hai| mapu0 20.222-223, 39.187 de0 siddha avagraha-matijJAna ke cAra bhedoM meM pahalA bheda-pA~ca indriyoM aura mana malakasundarI-sujana deza meM nagarazobha nagara ke rAjA dRr3ha mitra ke bhAI ina cha: se honevAlA vastu kA prathama darzana aura usa darzana se hone sumitra kI putrI aura zrIcandrA kI priyasakhI / mapu0 75.438-444 vAlA vastu kA sAmAnya bodha / hapu0 10.146-147 de0 matijJAna 244 Jain Education Interational Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avaghATaka- avipAkajA avaghATaka - yaSTi vizeSa (mAlA) / isake bIca meM eka bar3A maNi tathA usake donoM ora kramazaH ghaTate hue motI hote haiM / mapu0 16.52-53 avataMsa - kAna kA eka AbhUSaNa / hapu0 43. 24 avataMsikA - bharateza kI isa nAma kI eka ratnamAlA / mapu0 37.153 avatArakriyA -- dIkSAnvaya kriyAoM meM prathama kriyA aura garbhAnvaya kI kripAoM meM 38vIM kriyA mithyAtvI puruSa ke samIcIna mArga kI ora sanmukha hone para usakA kisI dharmopadezaka se dharma zravaNa kara tattvajJAna meM avatarita honA / mapu0 38.60, 39.7-35 avadvAra - kSullaka - aisA vyakti jo na gRhastha hotA hai aura na sAdhu / papu0 11.155 athadvAragati - eka nArada / yaha sAghu veSadhArI gRhastha thA / lavaNAMkuza isI se rAma aura lakSmaNa kA vRttAnta sunakara unase yuddha karane ko taiyAra huA thA / papu0 81.63, 102.2-52 - avadhijJAna - jJAna ke pA~ca bhedoM meM tIsarA bheda / isake tIna bheda hote haiM- dezAvadhi, sarvAvidhi aura paramAvadhi / ye tInoM avadhijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hote haiM / mapu0 2.66, hapu08.197, 10.152 anugAmI, ananugAmI, varddhamAna, hIyamAna avasthita aura anavasthita cha bheda bhI isake hote haiN| isa jJAna se dUsaroM kI antaH pravRttiyoM kA sahaja hI bodha ho jAtA hai / indra isI jJAna se tIrthakaroM ke garbha, janma Adi ko jAnate haiM / mapu0 6.147-149, 17.46, hapu0 2.26, 8.127 de0 jJAna avadhisocana avadhijJAnI vRSabhadeva ke saMgha meM nau hajAra aise muni the / mapu0 3.210, hapu0 12.74 - avadhyatva-dvija ke dasa adhikAroM meM isa nAma kA eka adhikAra / guNoM kI adhikatA ke kAraNa avadhyatA kA yaha adhikAra brAhmaNoM ko prApta thA kyoMki unakA antaHkaraNa sthira hotA thA / mapu0 40. 176, 194, de0 dvija - avadhyA - (1) videha ke gandhamAlinI deza kI rAjadhAnI / mapu0 63. 208-217, hapu0 5.263 (2) rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.329-332 avanaddha-tata, avanaddha, ghana aura suSira ina cAra prakAra ke vAdyoM meM camar3e se mar3e muga Adi vAca / pa0 24.20-21, 19.142-143 - avati - eka viSaya (deza) / isa deza ko racanA indra ne kI thI / bihAra karate hue vRSabhadeva yahA~ Aye the bharateza ke senApati ne isa deza ko apane adhIna kiyA thaa| isakA dUsarA nAma ujjayinI thA / mapu0 16.141-152, 25.280, 29.40, 71.206, 022. 138, 145 arvAntikAmA -- isa nAma kI eka nadI / bharata cakravartI kI senA ne isa nadI para vizrAma kiyA thaa| mapu0 29.64 * avantisundarI - vasudeva kI rAnI / isase vasudeva ke tIna putra hue the -- sumukha, durmukha aura mahAratha pu0 11.7, 32.35, 48.64 amaurya-chaH bAhya tapoM meM dUsarA bAhya tapa doSazamana, svAdhyAya aura jaina purANakoza 39 dhyAna kI siddhi ke lie bhUkha se nyUna AhAra karanA, athavA nAma mAtra kA AhAra lenaa| mapu0 18.67-68, 20.175, papu0 14. 114-115, pu0 14.22, bIca0 6.32-41 avayava - tAlagata gAndharva ke bAIsa bhedoM meM eka bheda / hapu0 19. 149-152 avarohI saMgIta ke sthAyI, saMcArI, ArohI aura abarohI ina cAra varNoM meM cauthA varNa / papu0 24.10 avarNavAda - darzanamohanIya karma ke Asrava kA hetu kevalI, zruti, saMgha, dharma tathA deva meM jhUThe doSa lagAnA / hapu0 58.96 avalokinI - rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.329-332 avaziSTa - bhavanavAsI devoM kA indra / vIvaca 14.55-58 avaSTa - eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thA / papu0 101.82-86 avasaMjJa - anantAnanta paramANuoM kA samUha / hapu0 7.37 avasanna -jJAna, cAritra Adi se bhraSTa muni / mapu0 76. 194 avasarpiNI-vyavahAra kAla kA eka bheda / prANiyoM ke rUpa, bala, Ayu, deha aura sukha meM avasarpaNa (kramaza: hrAsa hone se isa nAma se abhihita / yaha chaH vibhAgoM meM vibhAjita hai / vibhAgoM ke nAma haiMsuSamA- suSamA, suSamA, suSamA duHkhamA, dudhamA- suSamA, dukhamA aura duHSamA- duHSamA / isakA pramANa dasa kor3A kor3I sAgara hotA hai / isake chahoM bhedoM meM Adi ke tIna bhedoM kA pramANa kramazaH cAra, tIna aura do kor3Akor3i sAgara hai| cauthe kAla kA pramANa 42 hajAra kama eka kor3Akor3i sAgara aura pA~caveM tathA chaThe kAla kA pramANa ikkIsa - ikkIsa hajAra varSa hotA hai| yaha utsarpiNI kAla ke bAda AtA hai| utsarpiNI aura avasarpiNI donoM zukla aura kRSNapakSa kI bhA~ti bar3hate ghaTate haiM / mapu0 3.14-21, papu0 20.78-82, hapu0 1.26, 7.56-62, bIvaca0 18.85 125 avAya -- (1) matijJAna ke avagraha Adi cAra bhedoM meM tIsarA bhedaindriyoM aura mana se utpanna nirNayAtmaka yathArtha jJAna / hapu0 10.146-147 (2) rAjA eka kArya - pararASTroM se apane sambandha kA vicAra karanA / mapu0 46.72 avijJeya -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.180 avidyA - mithyAjJAna- atattvoM meM tasva-buddhi / mapu0 42.32 anivArya - tAlagata gAndharva ke bAIsa bhedoM meM eka bheda / pu0 19. 151 avidhvaMsa - sUryavaMzI eka nRpa / isa vaMza meM vItabhI ke bAda yaha nRpa huA thA / papu0 5.4 10, hapu0 13.11 avipAkajA - savipAka aura avipAka ke bheda se nirjarA ke do bhedoM meM dUsarA bheda / udaya meM aprApta karmoM kI tapazcaraNa Adi upAyoM se samaya se pUrva udIraNA dvArA kI gayI karmoM kI nirjarA / hapu0 58.293 295, vIvaca0 11.81 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avirati-azoka 40 : jaina purANakoza avirati-karmAsrava ke pA~ca bhedoM meM dUsarA bheda / isake bAraha bheda hai| (cha: indriya aviratiyA~ aura chaH prANI avirtiyaaN)| isake eka sau ATha bheda bhI hote haiM / mapu0 47.310, vIvaca0 11.66 avyaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.109 avyAyAdha-brahmaloka ke nivAsI, pUrvabhava ke zru tajJAnAbhyAsI, mahA RddhidhArI aura brahmacArI laukAntika devoM kA sAtavA~ bheda / mapu0 17.47-50, vIvaca0 12.2-8 avyAvAdhatva-siddha jIva ke ATha guNoM meM eka guNa-anya jIvoM se athavA ajIvoM se abAdhita rahanA / mapu0 20.222-223, 43.98 isake lie "avyAbAdhAya namaH" yaha pIThikA-mantra hai| mapu0 2.222-223, 40.14, 43.98 azana-AhAra ke cAra bhedoM meM eka bheda / ye bheda hai-azana, pAnaka, khAdya aura svAdya / mapu0 9.46 azanavizuddhi-AhAra sambandhI vizuddhi rakhanA-nau prakAra ke puNyoM meM (navadhAbhakti) meM eka puNya (bhakti) / mapu0 20.86-87 azani-rAma kA sahAyaka, candramarIci vidyAdhara kA AjJAkArI vidyAdhara rAjA / papu0 54.36 azanighoSa-(1) sallakI vana kA haathii| muni dvArA sambodhe jAne para isane aNuvrata dhAraNa kiye the| pUrva vairI sarpa ke Dasane se yaha marakara deva huA thA / mapu0 59.197, 212-218 (2) jIvandhara dvArA vaza kiyA gayA kASThAMgAra kA hAthI / mapu0 75.366-369 (3) camaracaMcapura nagara meM utpanna, rAjA indrAzani aura usakI rAnI AsurI kA putra / bhrAmarI vidyA siddha karake isane sutArA kA apaharaNa kiyA thaa| isake tIna putra the-sughoSa, zataghoSa aura sahasraghoSa / yaha yuddha meM apanA rUpa dviguNa kara letA thaa| mapu0 62.229-234, 276, papu0 73.63, pApu0 4.13, 8-150, 182-191 (4) mAnuSottara ke aMjanakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.604 azanighoSaka-isa nAma ke hAthI ke rUpa meM rAjA siMhasena kA jIva / mapu0 59.212 azanivega-(1) vijayAI parvata ke kinnaragIta nagara kA rAjA, aci mAlI aura prabhAvatI kA putra aura jvalanavega kA anuja / isakI pavanavegA nAma kI rAnI thii| zAlmalidattA isI rAnI kI putrI thI jo vasudeva se vivAhI gayI thI / mapu070.254-255, hapu0 51.2, 19.81, pApu0 11.21 (2) madhu parvata para kiSkidhapura nagara kA nirmAtA, rathanUpura nagara kA nivAsI, vijayAdha parvata kI donoM zreNiyoM kA svAmI aura vijayasiMha kA pitaa| apane putra vijaya ke mAre jAne para isane yuddha meM andhraka ko mArA thA / anta meM yaha zarad Rtu ke megha ko kSaNabhara meM vilIna hotA dekhakara rAjya sampadA se virakta ho gayA aura apane putra sahasrAra ko rAjya dekara vidyutkumAra ke sAtha zramaNa ho gyaa| papu0 1.58, 6.355-357, 461-464, 502-504 (3) jIvandharakumAra ke zatru kASThAMgArika kA haathii| mapu0 75. 664-667 (4) rAjapura nagara ke rAjA stanitavega aura usakI rAnI jyotiveMgA kA putra tathA vidyu dvegA vidyAdharI kA agraja / zrIpAla ko isane parNalaghu vidyA se ralAvarta parvata ke zikhara para chor3A thA / mapu0 47. 21-30 azayyArAdhinI-paramakalyANa rUpa aura aneka maMtroM se pariSkRta eka vidyA / dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thii| hapu0 22.70-73 azaraNAnuprekSA-muktimArga ke pathika kI dUsarI anuprekSA / Ayu-karma ke samApta hone para mRtyu ke mukha meM jAnevAle prANI ko rakSA karane meM deva, indra, cakravartI aura vidyAdhara Adi samartha nahIM hai aura maNi, maMtra, taMtra tathA auSadhiyA~ Adi bhI vyartha hai| yathArtha meM arhanta, siddha, sAdhu, kevalI bhASita dharma, tapa, dAna, jinapUjA, japa, ralatraya Adi hI zaraNa hai| aisA cintana karanA azaraNAnuprekSA hai| mapu0 11.105, papu0 14.237-239, pApu0 25.81-86, vIvaca0 11.14-22 azucyanuprekSA-zarIra meM azucitA ko bhAvanA / zarIra malasrAvI nava dvAroM se yukta azuci hai / raja vIrya se utpanna mala-mUtra, rakta-mAMsa kA ghara hai| rAga-dveSa, kAma, kaSAya Adi se prabhAvita hai / candana Adi bhI isake saMsarga se apavitra ho jAte haiN| zarIra kI aisI azucitA kA cintana karanA tIsarI azucyanuprekSA hai| mapu0 11.107, papu0 14.237, pApu0 24.96-98, vIvaca0 11.54-63 azubhakarma-duHkhotpAdaka karma / dAna-pUjA, abhiSeka aura tapa Adi zubha ___kArya aise karmoM ke nAzaka hote haiM / papu0 96.16 azubhazruti-duHzruti-anarthadaNDavata nAmaka tIsare guNavrata ke pAMca bhedoM meM isa nAma kA eka bheda / yaha hiMsA tathA rAga Adi ko bar3hAnevAlI duSTa kathAoM ke sunane tathA dUsaroM ko sunAne se pApabandha kA kAraNa hotI hai| hapu0 58.146, 152 azoka-(1) vijayA parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / hapu0 22.89 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI vItazokA nagarI kA rAjA / isakI rAnI zrImatI se zrIkAntA nAmA putrI huI thI / hapu06068-69 mahApurANa ke anusAra videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA rAjA aura rAnI somazrI se utpanna zrIkAntA kA pitA / mapu0 71.393-394 (3) eka vana-jIvandharakumAra kI diikssaasthlii| mapu0 75. 676-677 (4) ayodhyA nagarI ke seTha vajrAMka aura usakI priyA makarI kA jyeSTha putra, tilaka kA sahodara / ye donoM bhAI dya ti nAmaka muni ke pAsa dIkSita ho gaye the| ina muniyoM ko gantavya sthAna taka pahu~cane meM asamartha dekha bhAmaNDala ne inake AhAra kI vyavasthA kI thI / papu0 123.86-102 Jain Education Interational Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azokadeva-azvatthAmA (5) tIrthaMkaroM ke kevalajJAna hote hI ratnamayI puSpoM se alaMkRta raktAbha pallavoM se yukta vipula skandhavAlA isa nAma kA eka vRkSa / tIrthakara mallinAtha ne isI vRkSa ke nIce dIkSA lI thI / papu0 4.24, 20.55 (6) samavasaraNa bhUmi kA zokanAzaka vRkSa / yaha vRkSa jina pratimAoM se yukta, dhvajA ghaMTA Adi se alaMkRta aura vajramaya mUlabhAgavAlA hotA hai| ise caitya pAdapa kahA gayA hai| mapu0 22.184199, 23 36-41 (7) eka zobhA-vRkSa jo striyoM ke caraNa se tAr3ita hokara vikasita hotA hai / mapu0 9.9, 6.62, pApu0 912 (8) aSTaprAtihAryoM meM prathama prAtihArya / mapu0 7.293, 24.46 (9) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.133 azokadeva-jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita puSkalAvatI deza ko maNAlavatI nAmA nagarI kA nivAsI eka vaNik / isakI bhAryA jinadattA kA sukAnta nAma kA putra thaa| iso nagara kA nivAsI zrIdatta apanI putrI rativegA ko isI nagara ke ratikarmA zreSThI ke putra bhavadeva ko denA cAhatA thA kintu bhavadeva ke dhana kamAne ke lie bAraha varSa taka bAhara rahane se rativegA azokadeva ke putra sukAnta ko de dI gaI thii| mapu0 46.101-106, pApu0 3.187-195 azokapura-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke meru parvata ke pazcima kI ora sthita videha kSetra kA eka nagara / mapu0 71.432 (2) azokavana kI uttarapUrva dizA meM sthita eka nagara / yaha azoka nAmaka deva kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.426 azokamAlinI-pramadavana kI isa nAma kI eka vApI / papu0 46.160 azokalatA-budha aura usako bhAryA manovegA kI putrii| dazAnana ne gAndharvavidhi se isake sAtha vivAha kiyA thaa| papu0 8.104, 108 azokavana-(1) saMkhyAta dvIpoM ke anantara jambUdvIpa ke samAna dUsare jambUdvIpa kI pUrva dizA meM sthita vijayadeva ke nagara se bAhara paccIsa yojana Age ke cAra vanoM meM eka vana / yaha bAraha yojana lambA aura pA~ca sau yojana caur3A hai / hapu0 5.397, 421-426 (2) samavasaraNa ke cAra vanoM meM prathama vana / yaha lAlaraMga ke phala aura pattoM se yukta azoka ke vRkSoM se vibhUSita hotA hai| yahA~ prANiyoM kA zoka naSTa ho jAtA hai / mapu0 22.180 (3) ayodhyA ke rAjA ajitaMjaya kI kaivalyabhUmi / mapu0 54.94- jaina purANakoza : 41 (3) IhApura nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura unakI rAnI vimalaprabhA kI dasa putriyoM meM sabase choTI putrI / anya bahinoM ke sAtha aNu vrata dhAraNa karake yaha zrAvikA bana gayI thii| hapu0 45.96-99 azmaka-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA racita dakSiNa kA eka deza / mapu0 16.143-152, hapu0 11.69-70 azmagarbha-(1) nIlamaNi / jambavRkSa kA mahAskandha isI varNa kA hai| hapu0 5.177-178 (2) mAnuSottara parvata kI pUrva dizA ke tIna kUToM meM eka kUTa / yaha yazaskAnta deva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.602-603 azva-(1) bharateza ke caudaha ratnoM meM eka cetana ratna / mapura 37.83-86 (2) putrI ko diye jAnevAle daheja kA aMga / mapu0 8.36 azvakaNTha-bhaviSyatkAlIna caturtha pratinArAyaNa / hapu0 60.570 azvakarNakriyA-cAritra moha kI kSapaNA vidhi / isameM cAroM kaSAyoM kI kSINatA hotI jAtI hai / isa kriyA kI vidhi ko vRSabhadeva ne anivRttikaraNa nAma ke naveM guNasthAna meM hI pUrNa kiyaa| mapu0 20. 259 avakrAntA-SaDja aura madhyama grAmoM kI caudaha mUrcchanAoM meM chaThI mUrchanA / hapu0 19.160-162 azvanIva-(1) prathama pratinArAyaNa / yaha vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita alakA nagarI ke rAjA mayUragrIva aura usakI rAnI nIlAMjanA kA prathama putra thaa| isakI strI kA nAma kanakacitrA thaa| ina donoM ke ratnagrIva, ratnAMgada, ratnacUr3a, ratnaratha Adi pAMca sau putra the| harizmazru tathA zatabindu isake kramazaH zAstra aura nimittajJAnI maMtrI the / rathanUpura ke rAjA jvalanajaTI kI putrI ke prathama nArAyaNa tripRSTha ko prApta hone se ruSTa hokara isane tripRSTha se saMgrAma kiyA, usa para cakra calAyA kintu cakra tripRSTha kI dAhinI bhujA para jA phuNcaa| bAda meM isI cakra se yaha tripRSTha dvArA mArA gyaa| bahu Arambha (parigraha) ke dvArA narakAyu ke bandha se raudrapariNAmI hokara yaha marA aura sAtaveM naraka gyaa| mapu0 62.58-61, 141-144, papu0 46.213, hapu0 60.288-292, pApu0 4.19-21, vIvaca0 3.104-105 (2) bhaviSyatkAlIna sAtavAM pratinArAyaNa / hapu0 60.568-570 (3) eka astra / jarAsandha dvArA zrIkRSNa para chor3e gaye isa astra ___ ko kRSNa ne brahmaziras astra se rokA thaa| hapu0 52.55 ashvtNtr-ashvshaastr| isameM azvoM kI jAtiyA~ aura unake lakSaNa batAye gaye haiM / mapu0 41.144, 16.123 azvatarI-savArI ke lie prayukta eka pAlatU pazu-khaccara / aparanAma vegasarI / mapu0 8.120, 29.160 azvattha-tIrthakara anantanAtha kA dIkSAvRkSa (pIpala) / papu0 20.50 azvatthAmA-kRSNa-jarAsandha yuddha meM jarAsandha ke pakSa kA yoddhA / droNA cArya evaM azvinI kA putra / yaha dhanurvidyA meM itanA nipuNa thA ki arjuna hI isakA eka pratispardhI thaa| pANDavapurANa meM isakI jananI (4) candanA kI krIDA-sthalI / mapu0 75.37 azokA-(1) vijayA parvata kI uttarazreNo kI eka ngrii| yaha kumudA deza kI rAjadhAnI thI / mapu0 19.81, 87, 63.208-216, hapu0 5.262 (2) nandIzvara dvIpa kI pazcima dizA ke aMjanagiri kI pUrva dizA meM sthita vApI / hapu0 5.662 www.jainelibrary.or Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 : jaina purANakoza gotama kI putrI gautamI batAI gayI hai| isane arjuna ke sAtha yuddha kiyA thA jisameM arjuna ne ise bhUmi para girA diyA thaa| yuddha meM bhIma ne mAlava nareza kA isa nAma kA eka hAthI mAra girAyA thA / azvatthAmA mArA gayA yaha sunakara droNAcArya ne bahuta rudana kiyA thA aura vaha yuddha se virata ho gayA thaa| tabhI ghRSTArjuna ne droNAcArya ko mAra DAlA thaa| isane yuddha meM mAhezvarI vidyA ko sahAyatArtha bulAkara pANDavoM kI senA ko ghera liyA thA tathA gaja aura ratha senAoM ke nAyakoM ko naSTa kara diyA thaa| anta meM yaha bhI arjuna dvArA yuddha meM girAyA jAkara mUrchita huA aura maraNa ko prApta huaa| mapu0 71.76-77, hapu0 45.48-49, pApu0 10.148- 151, 18.140-142, 20.181-104, 222-223, 107.310 azvapura-jambUdvIpa ke pazcimI videha kSeSasya padmadeza kI rAjadhAnI / vidyAdharoM ke isa nagara kA rAjA rAvaNa kI sahAyatArtha maMtriyoM sahita yuddha meM gayA thaa| mapu0 62.67, 63.208-215, 73.31-22, papu0 55.87-88, hapu0 5.261 azvadhvaja - vidyAghara azvAyu kA putra, padmanibha kA pitA / papu0 5. 47-56 azvamedha - eka yajJa / isa yajJa meM azva kA havana kiyA jAtA hai / hapu0 23. 141 azvavana - tIrthaMkara pArzvanAtha kA dIkSAvana / mapu0 73.128-130 azvasena - ( 1 ) tIrthaMkara pArzvanAtha kA pitA / papu0 20.59 (2) rAjA vasudeva aura usakI rAnI azvasenA kA putra / hapu0 48.59 azvasenA - senA ke sAta bhedoM meM dUsarA bheda / mapu0 10 199, 30. 107 azvAyu - vidyAdhara azvadharmA kA putra, azvadhvaja kA pitA, vidyAghara dRDharatha kA vaMzaja / papu0 5.47-56 azvinI (1) droNAcArya kI patnI, azvatthAmA kI jananI hapu0 45. 48-49 (2) tIrthaMkara malli aura nami kA janma nakSatra / papu0 20.55 57 azvinIkumAra indra kA baica pa50 7.30 azvimA- zikSikA se bhinna prakAra kI eka paalkii| isameM gadde aura takiye lage rahate the / mapu0 8121 aSTaguNa siddha ke ATha guNa -- ananta samyaktva, ananta darzana, anantajJAna, ananta aura adbhuta vIrya, avagAhanatva, sUkSmatva, agurulaghutva aura adhyAvAghatva / mapu0 20.223, 48.52, hapu0 2.109 aSTacandra-candra nAma ke ATha vidyAdhara / ye aSTa saMkhyaka hone se isa nAma se vikhyAta the| ye arkakIrti ke zarIra rakSaka the / ye yuddha meM jayakumAra ke bANa se mAre gaye the / mapu0 44.113, papu09.75, pApu0 3.114 aSTamaMgala-aSTa saMkhyaka mAMgalika dravya / ye haiM 1. chatra 2. camara 3. dhvajA 4. bhRMgAra [zArI] 5. kalaza azvapura-asaMyama 6. supratiSThaka [honA] 7 varSa 8. [paMkhA ] ina ATha mAMgalika dravyoM se pANDukalA vibhUSita rahatI hai| samavasaraNa ke gopura dvAra bhI inase alaMkRta rahate haiM 0 12.91, 15.20042, 22.185, 210, papu0 2.137 aSTAMganimittajJAna - 1. antarikSa 2. bhauma 3. aMga 4. svara 5. vyaMjana 6. lakSaNa 7. chinna aura 8. svapna ina ATha nimittoM dvArA zubhAzubha kA jJAna krnaa| ina ATha aMgoM kA kalyANavAda nAmaka pUrva meM vistRta varNana kiyA gayA hai / mapu0 62 1980-190, hapu0 0 10.115-117, pApu0 4.105-106 aSTApada - (1) kailAsa parvata / RSabhadeva kI nirvANabhUmi / isa parvata para sagara cakravartI ke sATha hajAra putroM ne daNDaratna se ATha pAdasthAna banAkara isakI bhUmi khodanA Arambha kiyA thaa| isa kAraNa isakA yaha nAma prasiddha huA / papu0 15.76, hapu0 13.27-29, 19.87 (2) zarabha nAma kA eka pazu / isakI pITha para bhI cAra paira hote haiM jisase AkAza meM uchalakara pITha ke bala girane para bhI pRSThavartI pairoM ke kAraNa yaha dukha kA anubhava nahIM karatA / mapu0 27.70 aSTASTama - sapta saptama ke samAna eka vrt| isameM prathama dina upavAsa karake usake bAda anukrama se eka-eka grAsa bar3hAte hue aura naveM dina se ATha grAsa ghaTAte hue antima dina upavAsa kiyA jAtA hai / isa vrata meM yaha kriyA ATha bAra kI jAtI hai| hapu0 34.93-94 aSTAharUpUjA-aSTAlikA meM nandIzvara dvIpa ke 52 vinAlayoM meM sthita jina bimboM kI yathAvidhi bhaktipUrvaka pUjA karanA / yaha pUjA aihalaukika aura pAralaukika abhyudayoM kI dAtrI hotI hai| ise upavAsapUrvaka kiyA jAtA hai / mapu0 43.176-177, 54.50, 70.7-8, pApu0 3.29 aSTottarasaha sakSaNatIrthaMkara ke zArIrika 1008 lakSa ha0 8. 204 aSTopavAsa pAraNApUrvaka sIna upavAsa karanA ha0 34.124-125, 41.15 aparanAma aSTabhakta asaMkhya - isa nAma kI cacikA ke Age kI saMkhyA / isake palya, sAgara aura ananta ye bheda haiM / mapu0 3.3, pu0 7.30-31 asaMkhyeya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| ma0 25.163 asaMga - ( 1 ) satya kA pautra aura vajradharma kA putra / hapu0 48.42 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 asaMgAtmA -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.126 asaMjJI - prathama narakabhUmi dharmA taka gamanazIla asainI paMcendriya jIva / mapu0 10.29 asaMbhUSNu -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.110 asaMyata-asaMyamI saMsArI jIva | Arambha ke cAra guNasthAnoM ke jIva asaMyata hI hote haiM / hapu0 3.78 asaMyatasamyagdRSTi cauthA guNasthAna hapu0 3.80 asaMyama - pramAda, kaSAya aura yoga pUrNa avirata avasthA / aise puruSa kI mana, vacana aura kAya kI kriyA prANI asaMyama aura indriya-asaMyama / Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskAra-azya ke bheda se do prakAra kI hotI hai / asaMyama apratyAkhyAnAvaraNa cAritramoha kA udaya rahane taka (caturtha sthAna rahatA hai| yaha anya kA kAraNa hai / mapu0 54.152, 62.303-304 asaMskRta - susaMskAra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 asaMhatavyUha - sainya racanA kA eka prkaar| isameM senA ko phailAkara khar3A kiyA jAtA hai / mapu0 31.76 asadRSyAna - iSTa aura aniSTa vastuoM kA dhyAna / aisA dhyAna saMkleza se yukta hotA hai isIlie vaha asaddhyAna hai / mapu0 21 22 23 asadvedha - duHkha aura duHkha kI sAmagrI kA utpAdaka asAtAvedanIya karma / ghAtiyA karmoM ke naSTa ho jAne se isa karma kI zakti akiMcitkara ho jAtI hai / mapu0 25.40-42 asadve dyAva - asAtAkArI Asrava / nija aura para donoM ke viSaya meM hone vAle duHkha, zoka, vadha, Akrandana, tApa aura parivedana ye isa Asrava ke dvAra haiM / hapu0 58.93 asana - (1) vijayArdha parvata kA taTavartI vRkSa / mapu0 19.152 (2) toyaMkara abhinandananAtha kA caityavRkSa mapu0 50.55 asanA - eka aTavI / isameM vimalakAntAra nAmaka parvata hai / mapu0 59. 188 asamokSyAdhikaraNa - anarthadaNDavrata ke pA~ca aticAroM meM eka aticAraprayojana kA vicAra na karake AvazyakatA se adhika kisI kArya meM pravRtti karanA karAnA / hapu0 58. 179 asambhrAnta --- prathama narakabhUmi dharmA ke teraha prastAroM meM sAtaveM prastAra kA indraka bila / hapu0 4.76-77 de0 ratnaprabhA asi - cakravartI bharateza ko prApta caudaha ratnoM meM eka ajIva ratna / isa ratna kA rAvaNa aura indra vidyAdhara ne bhI prayoga kiyA thaa| isakA prayoga madhyayuga meM bahuta hotA thA / mapu0 5.250, 38.83-85, 44.180 pu0 12.257 adhikarma vRSabhadeva dvArA upadiSTa AjIvikA ke chaH karmoM meM eka karmazastra prayoga karake AjIvikA prApta karanA / mapu0 16. 179-181, hapu0 9.35 asikoSa -- talavAra rakhane kA myaan| mapu0 5.250 asita parvata - (1) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / pu0 22.96 (2) ikkIsaveM tIrthaMkara ke tIrtha meM utpanna mAtaMga vaMzIya prahasita nAma ke rAjA kA janma sthAna / hapu0 22.111 asiddha - siddhetara jIva (saMsArI jov)| ye jIva tIna prakAra ke hote haiMasaMyata, saMyatAsaMyata aura sNyt| inameM asaMyata jIva AraMbha ke cAra guNasthAnoM meM hote haiM, saMyatAsaMyata paMcama guNasthAna meM aura saMyata chaThe se caudahaveM guNasthAna taka rahate haiM / hapu0 3.72-78 asidhenukArI mapu0 5.113 asipatra - khaDga kI dhAra ke samAna paine pattoMvAle nArakIya vana / nArakIya jaina purANakoza : 43 jIva garmI ke duHkha se pIr3ita hokara chAyA prApti ke icchA se jaise hI ina vanoM meM pahu~cate haiM, yahA~ ke vRkSoM se girate hue patra unake zarIra ko chinna-bhinna kara dete haiM / mapu0 10.56-57, 69, papu0 26.80, 86, 105.122-123, 123.14, vIvaca0 3.136-137 asura - (1) deva / ye prathama tona naraka-pRthiviyoM taka jAkara nArakiyoM ko unake pUrvabhava sambandhI vaira kA smaraNa karAkara paraspara lar3Ate haiM / ye na kevala svayaM nArakiyoM ko mArate haiM apitu sevakoM se bhI unheM daNDita karAte haiM / mapu0 10.41, 33.73, papu0 123.4-5 (2) vidyAdharoM kA eka nagara / papu0 7.117 (3) asura nagara ke nivAsI hone se isa nAma se abhihita vidyAdhara / papu0 7.117 asurakumAra -- pAtAla lokavAsI dasa prakAra ke bhavanavAsI deva / ye pAtAla loka meM rahate haiM / inakI utkRSTa Ayu eka sAgara se kucha adhika hotI hai tathA U~cAI paccIsa dhanuSa / ye krodhI tathA bhavanavAsI nAgakumAra devoM ke virodhI hote haiM / mapu0 67.173, hapu0 4.63-68 asuradhUpana - eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza yahA~ Thahare the / mapu0 29.70 asuravijaya -- lobha - vijaya, dharma-vijaya aura asura- vijaya ina tIna prakAra ke rAjAoM meM tIsare prakAra ke raajaa| asura vijaya rAjA ko bheda tathA daNDa ke prayoga se vaza meM kiyA jAtA hai| rAvaNa isI prakAra kA rAjA thaa| mapu0 68.383-385 asura saMgIta vijayAnaM parvata kI dakSiNazreNI kA nagara -maya vidyAra kI nivAsabhUmi / papu0 8.1 asurodgIta - eka nagara / sutAra asura yahA~ kA rAjA thaa| hapu0 46.8 astikAya - jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye pA~ca dravya bahu pradezI hone se astikAya kahalAte haiN| kAla dravya ko isa nAma se sambodhita nahIM kiyA gayA hai, kyoMki yaha eka pradezI hotA hai mapu0 3.8-9, 24.90, hapu0 4.5 astinAstipravAdapUrva-caudaha pUrvo meM caturtha pUrva meM jIva Adi dravyoM ke astitva kA kathana 2.28, 10.89 de0 pUrva asteya pA~ca vratoM meM tIsarA vrata yaha sAdhu ke aTThAI mUlaguNoM meM eka mUlaguNa hai / isa vrata kI sAdhanA ina pA~ca bhAvanAoM se hotI haiM - mitagrahaNa, ucita grahaNa, abhyanujJAna grahaNa, savidhigrahaNa aura bhojana tathA pAna meM santoSa / isake pA~ca aticAra haiM- stenaprayoga, tadAhRtAdAna, viruddha rAjyAtikrama, hInAdhikamAnonmAna aura pratirUpakavyavahAra mapU0 18.71 20.94095, 159, 162, 0 2.128, isameM sATha lAla padoM kiyA gayA hai / hapu0 58.171-173 aspRzya - zUdra do prakAra ke hote haiM--kAra aura akAru / inameM kAru zUdra spRzya aura aspRzya ke bheda se do prakAra ke hote haiM / aspRzya kAru bastI ke bAhara rahate haiM / mapu0 16.186 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 44 : jaina purANakoza astra-Agama anna-saMgIta se sambaddha tAla kI do yoniyoM meM eka yoni / papu0 24.9 / AkAra-jJAnopayoga se vastuoM kA bheda grahaNa / mapu0 24.101-102 asvaSTa-bharatakSetra ke madhya meM sthita eka deza / mahAvIra kI vihaarbhuumi| AkAza-jIva, ajIva, dharma, adharma aura kAla kA avagAhaka dravya / yaha sparza rahita, kriyA rahita aura amUrta tathA sarvatra vyApta hai / ahamindra-kalpAtIta deva / ye deva nau greveyaka, nau anudiza aura pA~ca mapu0 24.138, hapu0 7.2, 58.54 anuttara vimAnoM meM rahate haiM / ye deva "maiM hI indra hU~" aisA mAnane- AkAzagatA-dRSTivAda aMga ke pA~ca bhedoM meM cUlikA eka bheda hai aura vAle aura asUyA, paranindA, AtmazlAghA tathA matsara se dUra rahate calikA ke pA~ca bhedoM meM eka isa nAma kA bheda hai / hapu0 10.123hue kevala sukhamaya jIvana bitAte haiN| inakI Ayu bAIsa se lekara 124 tetIsa sAgara pramANa taka kI hotI hai / ye mahAdya timAn, samacaturasra- AkAzagAminI-vidyAdharoM ko prApta eka vidyaa| mapu0 62.392, saMsthAna, vikriyARddhidhArI avadhijJAnI, nissprvicaarii| (maithuna 400, papu0 11.153 rahita) aura zubha lezyAoMvAle hote haiN| mapu0 11.141-146, AkAzadhvaja-mRdukAntA kA pati, rAjakumArI uparambhA kA pitA aura 153-155, 161, 218, papu0 105.170, hapu0 3.150-151 nalakUbara kA sasura / papu0 12 146-151 amintrAcArya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. AkAzavallabha-vijayA parvata ko uttarazreNI meM sthita eka nagara / papu0 3.314 ahiMsANuvrata-pAMca aNuvratoM meM isa nAma kA prathama aNuvrata / isameM mana, AkAzasphaTikastambha-AkAza ke samAna svaccha isa nAma kA eka sphaTikavacana aura kAya tathA kRta-kArita aura anumodanA se trasa jIvoM kI stambha / sarvaprathama rAjA vasu ne ise jAnA thaa| mapu0 67.276-279 yatna pUrvaka rakSA kI jAtI hai / isake baMdha, vadha, chedana, atibhArAroNa AkiMcanya-dharmadhyAna saMbaMdhI uttama kSamA Adi dasa bhAvanAoM ke antargata aura annapAnanirodha ye pAMca aticAra hote haiN| hapu0 58.138, eka bhaavnaa| kAyotsarga pUrvaka zarIra se mamatA tyAga kara triyoga 163-165, vIvaca0 18.38 dvArA isakA anuSThAna kiyA jAtA hai / mapu0 36.157-158, pApu0 ahiMsA mahAvrata-prathama mahAvrata / kAya, indriyA~, guNasthAna, jIvasthAna, 23.66, vIvaca0 6.13 kula aura Ayu ke bheda tathA yoniyoM ke nAnA vikalpoM kA Agama- AkraMdana-asAtAvedanIya karma kA eka Asrava-kAraNa-nija aura para ke rUpI cakSu ke dvArA acchI taraha avalokana karake baiThane-uThane Adi viSaya meM santApa Adi ke kAraNa azrupAta sahita rudana krnaa| hapu0 kriyAoM meM chaH kAya ke jIvoM ke vadha-bandhana Adi kA tyAga karanA / 58.93 isa mahAvrata kI sthiratA ke lie pA~ca bhAvanAeM hotI hai| ve haiM- Akroza-(1) eka parISaha-dUsaroM ke dvArA uttejita kiye jAne para bhI samyavacanagupti, samyagmanogupti, Alokita-pAna-bhojana, IryA- zarIra ke prati niHspRha rahate hue kaSAyoM ko hRdaya meM sthAna nahIM samiti aura AdAna-nikSepaNa samiti / mapu0 20.161, 34.168- denA, una para vijaya prApta karanA / mapu0 36.121 169, hapu0 2.116-117, 58.117-118, pApu0 9.84 (2) isa nAma kA eka vAnaravaMzI nRpa / papu0 60.5-6 ahiMsA zuddhi-niSparigrahatA evaM dayAlutA se yukta honA / mapu0 39. AkSa piNI-kathA kA eka bheda / vaktA apane mata ko sthApanA ke lie 30 dUsaroM para AkSepa karanevAlI yA mata-matAntaroM kI AlocanA karane ahideva-kauzAmbI nagarI ke nivAsI vaNik bRhadghana aura kuruvindA vAlI kathA kahatA hai / mapu0 1.135, 47.275, papu0 106.92 kA jyeSTha putra, mahAdeva kA sahodara / ina donoM bhAiyoM ne pitA ke AkhyAna-(1) prAcIna kAlika kisI rAjA Adi kI kthaa| mapu0 marane para apanI sampatti becakara eka rala kharIda liyA thaa| yaha 5.89, 46.112-142 ratna jisa bhAI ke pAsa rahatA vaha dUsare bhAI ko mArane kI icchA (2) padagata gAndharva kI eka vidhi / hapu0 19.149 karane lagatA thA, ataH paraspara utpanna khoTe vicAra eka dUsare ko Agati-tAlagata gAndharva kA eka prakAra / hapu0 19.151 batAkara aura ratna mA~ ko dekara donoM virakta ho gaye the / ratna pAkara Agama--sarvajJa dvArA pratipAdita, samasta prANiyoM kA hitaiSI, sarva doSa mA~ ke mana meM bhI una putroM ko viSa dekara mArane ke bhAva utpanna hue rahita zAstra / isameM naya tathA pramANoM dvArA padArtha ke dravya, kSetra, the isalie vaha bhI isa ratna ko yamunA meM pheMkakara virakta ho gayI kAla, bhava, bhAva aura cAroM puruSArthoM kA varNana kiyA gayA hai| yaha thI / papu0 55.60-64 pramANapuruSodita racanA hai| isake mUlakartA tIrthaMkara mahAvIra aura ahorAtra-dina-rAta, tosa muhUrta kA kAla / hapu0 7.20-21 uttarakartA gautama gaNadhara the| unake pazcAt aneka AcArya hue jo pramANabhUta hai / aise AcAryoM meM tIna kevalI, pAMca caudaha pUrvo ke jJAtA Akara-pASANa, rajata, svarNa, maNi, mANikya Adi kI khAna / aisI (zrutakevalo) pA~ca gyAraha aMgoM ke dhAraka, gyAraha dasapUrvo ke jAnakAra khAna ke sAhacarya se nikaTavartI grAma yA nagara bhI Akara kahalAtA hai| aura cAra AcArAMga ke jJAtA isa prakAra pA~ca prakAra ke muni hue mapu0 16.176, hapu0 2.3 . hai / muniyoM ke nAma haiM-tIna kevalI, indrabhUti (gautama) sudharmAcArya A Jain Education Intemational Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agamabhakti - AtmaSyAna aura jambUsvAmI, pA~ca zrutakevalI - viSNu, nandimitra, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhU, gyAraha dasapUrvadhArI AcArya-vizAkha kSatriya, jaya, nAga, siddhArtha, dhRtiSeNa, vijaya, buddhimAn (buddhila), gaMgadeva aura dharmasena, pA~ca gyAraha aMgadhArI AcArya nakSatra, jayamAla ( yazapAla), pANDu dhruvasena aura kaMsAcArya / cAra AcArAMga ke jJAtA muni gubhava ( yazobhadra ) bhadrabAhu yazobA aura lohAcArya mapu0 2.137-149, 9.121, 24.126, 67.191-192, hapu0 1.55 65 Agamabhakti - solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA - mana, vacana, kAya se bhAva- zuddhipUrva Agama meM anurAga rakhanA / mapu0 63.327, 331 AgamasAra - ayodhyApati rAjA dazaratha kA maMtrI / mapu0 67.182-183 AgamAbhAsa - anApta puruSoM ke vacana / mapu0 24.126 AgAra - ghara yA mandira kA eka prkaar| isameM AMgana aura choTe se upavana kA honA Avazyaka hotA thA / mapu0 47.81 AgneyAstra - karAla agnijvAlAoM se yukta eka vidyAstra (bANa) / ise vAruNAstra se naSTa kiyA jAtA thaa| devopanIta evaM daidIpyamAna isa astra ko cintAvega nAmaka deva ne rAma aura lakSmaNa ko diyA thA / yaha astra jarAsandha ke pAsa bhI thA / papu0 12.322-324, 60.131138, 74.102-103 / hapu0 25.47, 52.52 AcAmla - kAMjI sahita bhAta - eka rasAhAra / yaha mita aura halakA AhAra do yA adhika upavAsoM ke pazcAt liyA jAtA hai / mapu0 76. 206 7 AcAmlavardhana - eka upavAsa / ise karmabandhana vinAzaka, svarga evaM paramapada pradAyI, parama tapa kahA hai / mapu0 7.42, 77 71.456 isameM prathama dina upavAsa tathA dUsare dina eka bera barAbara, tIsare dina do bera barAbara isa prakAra bar3hAte hue gyArahaveM dina dasa bera barAbara bhojana bar3hAyA jAtA hai / pazcAt eka-eka bera barAbara bhojana ghaTAkara anta meM upavAsa kiyA jAtA hai| pUrvArdha ke dasa dinoM meM nIrasa bhojana karanA hotA hai tathA uttarArdha ke dasa dinoM meM pahalI bAra jo bhojana parosA jAye vahI grahaNa kiyA jAtA hai| hapu0 34.95-96 - AcAra-sampadA -- samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra rUpa sampatti | mapu0 9.92 AcArAMga -- dvAdazAMgarUpa zrutaskandha kA prathama aMga / isameM aThAraha haz2Ara pada haiM jinameM muniyoM ke AcAra kA varNana kiyA gayA hai / mapu0 34. 133 135, hapu0 2.12, 10.27 AcArya muniyoM ke dIkSAguru aura upadeza dAtA svayaM bhAvaramadhIla hote hue anya muniyoM ko AcAra pAlana karAnevAle muni / ye kamala ke samAna nirlipta, tejasvI zAntipradAtA, nizcala, gambhIra aura niHsaMgata hote haiM / papu0 6.264-265, 89.28, 109.89 AcAryabhakti-solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA AcAyoM meM mana, , vacana aura kAya se bhAvoM kI zuddhi ke sAtha zraddhA rakhanA / mapu0 63.327, 331, hapu0 34.141 AjAneya - ucca jAti ke kulIna ghor3e / mapu0 30.108 mainapurANako 45 AjIvikA hetu ati masi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ye chaH AjIvikA sAdhana vRSabhadeva ne batAye the / mapu0 16.179 Ajya - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 AjJA - pArivrAjya kriyA ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / isase pArivrAjya kA sAkSAt lakSaNa prakaTa hotA hai / ise parameSThI kA guNa kahA gayA hai / AjJA dene kA abhimAna chor3akara mauna dhAraNa karanevAle muni isa paramAjJA ko prApta karate haiN| ise sura aura asura bhI zirodhArya karate haiM / mapu0 39.162-165, 189 de0 pArivrAjyakriyA AjJAnika -- anyopadezana mithyAdarzana ke cAra bhedoM meM cIcA bheda(hitAhita kI parIkSArahita, ajJAna-mUlaka aura vivaza honevAlA zraddhAna) / hapu0 58.194-195 AjJAvicaya-- dharmadhyAna ke dasa bhedoM meM navama bheda-bandha, mokSa Adi atIndriya padArthoM kA AgamAnusAra dhyAna karanA / mapu0 36.161, hapu0 56.49 AjJAvyApAvikIkriyA -sAmparAyika Asrava kI unnIsavIM kriyA-Agama kI AjJA ke anusAra Avazyaka Adi kriyAoM ke karane meM asamartha manuSya ke dvArA moha ke udaya se unakA anyathA nirUpaNa / hapu0 58. 77 de0 sAmparAyika Asrava AjJAsamyaktva - samyagdarzana ke dasa bhedoM meM prathama bheda - sarvajJa deva kI AjJA se chaH dravyoM meM ruci (zraddhA) honA / mapu0 74.439-441, vIvaca0 19.143 de0 samyaktva ADhakI-- arahara / yaha una dhAnyoM meM se eka hai jo kalpavRkSoM ke abhAva hone para nAbhirAja ke samaya meM utpanna hue / nAbhirAja ne prajA ko unakA upayoga sikhAyA thA / mapu0 3.187 AtakI jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sadRtu nagara ke nivAsI bhAvana nAma ke vaNika kI bhAryA, haridAsa kI jananI / papu0 5.96-97 Atapatra - cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ratna chatra / mapu0 37.84, 63.458 - Atapayoga / AtApanayoga -- grISma Rtu meM sUrya ko tApa se utpanna asahya duHkhoM ko sahanA, parvata ke agrabhAga kI tapta zilAoM para donoM paira rakhakara tathA donoM bhujAe~ laTakA kara khar3e honA, ugratara tIvra grISma kA tApa sahana karanA / tIrthaMkara mahAvIra isa yoga meM sthira hue the tathA isI yoga meM unheM kevalajJAna huA thaa| mapu0 34.151- 154, papu0 9.128, hapu0 2.58-59, 33.76 Atoya - vAdyayantra / ye tata, avanaddha ghana aura suSira ke bheda se cAra prakAra ke hote haiM / mapu0 19.142 AtmayAta - aise maraNa se jIva cirakAla taka kacce garbha meM dukha prApta karate haiM aura ve garbha pUrNa hue binA hI mara jAte haiM / papu0 12.47 48 Atmaza -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 162 AtmadhyAna- AtmA kA dhyAna isase kevalajJAna upalabdha hotA hai / vIvaca0 18.8 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtmapravAvapUrva-AdityayazA 46 : jaina purANakoza AtmapravAvapUrva-caudaha pUrvo meM sAtavA~ pUrva / isameM chabbIsa karor3a pada haiM jinameM aneka yuktiyoM kA saMgraha hai tathA kartRtva, bhoktRtva, nityatva, anityatva Adi jIva ke dharmoM aura unake bhedoM kA sayuktika nirUpaNa hai / hapu0 2.98, 10.108-109 AtmabhU-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 25.100 AtmarakSa-indra ke cAlIsa hajAra aMga-rakSaka deva / ye deva talavAra U~cI uThAye hue indra kA vaibhava pradarzana karane ke lie indra ke cAroM ora ghUmate rahate haiM / mapu0 10.190, 22.27, vIvaca0 6.130 AtmarakSA-AtmA ko karma bandhana se mukta karAnevAle saMyama kA AcaraNa / 'rAjA ko svarUpa ke viSaya meM bhI cintana, manana aura AcaraNa karanA cAhiye' isa prasaMga ko lekara huI eka paricaryA / mapu0 42.49, 136 AtmasvAsthya svarUpa meM sthiratA / yatheSTa vairAgya aura samyagjJAna isa sthiratA ke kAraNa haiM / mapu0 51.67 AtmAMjana-pUrva videha ke cAra vakSAragiriyoM meM (trikaTa, vaizravaNa, aMjana aura AtmAMjana) eka vakSAragiri / hapu0 5.229 AtmA-(1) atati iti AtmA-isa vyutpatti se nara, nAraka Adi aneka paryAyoM meM gamanazIla tathA utpAda, vyaya aura dhrauvya ina tIna lakSaNoM yukta jIva dravya / yaha zarIra saMbaMdha se rUpI aura mukta dazA meM rUpa rahita yA amUrta hotA hai / AtmA anAdikAlIna mithyAtva ke udaya se svayaM hI svayaM ko duHkha detA hai / isake do bheda hai-saMsArI aura mukt| saMsArI aura mukta dazAoM ke kAraNa hI isake tIna bheda bhI hai-bahirAtmA, antarAtmA aura paramAtmA / AtmA ke astitva aura anastitva ko lekara rAjA mahAbala ke janmotsava ke samaya svayaM buddha, mahAmati, sambhinnamati aura zatamati nAma ke dArzanika maMtriyoM ne apane vicAra prakaTa kiye the| mapu0 5.13-87, 24.107, 110, 46.193-195, 55.15, 67.5, vIvaca0 16.66 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.165 AtmAnupAlana-isa loka tathA paraloka saMbaMdhI apAyoM se AtmA kI rakSA krnaa| mapu0 42.113 AtmayajJa-krodhAgni, kAmAgni aura udarAgni kA, vairAgya aura anazana kI AhutiyoM se zamana karanA / vanavAsI RSi, yati, muni aura dvija isa yajJa se mukti ko prApta hote haiM / mapu0 67.202-203 Atreya-(1) bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa kA eka deza-tIrthakara mahAvIra kI vihArasthalI / hapu0 3.5, 11.66-67 (2) bhArgavAcArya kA prathama ziSya / hapu0 45.45 AtreyI-kauzAmbI nagarI ke rAjA sumukha kI duuto| rAjA sumukha ne isI dUtI ko vanamAlA ke pAsa bhejA thA / hapu0 14.77 AdAnanikSepaNa-pA~ca samitiyoM meM eka samiti / picchI-kamaNDalu Adi upakaraNoM ko dekhabhAla kara rakhanA, uThAnA / papu0 14.108, hapu0 2.125, pApu0 9.94 mAvikalpeza-prathama svarga kA indra-saudharmendra / mapu0 49.25 mAvikalyANaka-garbha kalyANaka / mapu0 61.17 Aditya-(1) laukAntika devoM kA eka bheda / ye brahmaloka ke nivAsI, pUrvabhavoM ke jJAtA, zubha lezyA evaM zubha bhAvanAvAle saumya, mahARddhidhArI, loka ke anta meM nivAsa karane ke kAraNa 'laukAntika' isa nAma se vikhyAta, tIrthaMkaroM ke prabodhanArtha svarga se bhUmi para AnevAle deva hai| mapu0 17.47-50, hapu0 2.49, 9.63-64, vIvaca. 12.2-8 (2) nau anudiza vimAnoM meM eka indraka vimAna / hapu0 6.54, 64 (3) campApura kA rAjA / kAlindo meM pravAhita pANDu ke putra karNa ko isI ne prApta kiyA thaa| mapu0 70.109-114 (4) isa nAma ke eka muni / inhoMne candrAbhanagara ke rAjA dhanapati ko bhaviSyavANI kI thI ki isakI putrI padmottamA ko eka sarpa kATegA aura jIvandharakumAra usakA viSa utaaregaa| mapu0 75. , 390-398 Adityaketu-dhRtarASTra aura gAndhArI kA unahattaravAM putra / pApu0 8.201 Avityagati-(1) vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita gAMdhAra deza kI uzIravatI nagarI kA vidyAdhara raajaa| isakI zaziprabhA nAmA paTarAnI thI / ina donoM ke hiraNyavarmA nAma kA putra huA thA / kisI samaya naSTa hote hue megha ko dekha yaha virakta ho gayA / isane putra ko rAjya dekara dIkSA grahaNa kara lI thii| mapu0 46.145-146, pApu0 3.224 (2) cAraNaRddhidhArI yugala muniyoM meM ariMjaya muni ke sAthI eka muni / muni yugandhara ke saMgha ke ye zreSTha muni the| mapu0 5. 193-194, 62.348 (3) rAkSasavaMza ke pravartaka rakSas aura usakI bhAryA suprabhA kA putra / yaha bRhatkIrti kA bhAI, sadanapadmA kA pati tathA bhImaprabha kA pitA thaa| papu0 5.378-382 AdityadharmA-jarAsandha kA putra / hapu0 52.39 Adityanagara-vijayAI parvata kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM prathama nagara / hapu0 22.85, papu0 15.6-7 AdityanAga-jarAsandha kA putra / hapu0 52.32 Aditya parAkrama-Aditya vaMzI rAjA suvIrya kA putra, mahendravikrama kA janaka / zarIra se niHspRha hokara isane nirgrantha dIkSA le lI thii| papu0 5.4-10, hapu0 13.10 zrAdityapAva-eka zaila-rAvaNa kI vidyA-siddhi kI sthalI / mapu0 68. 516-519 Adityamukha-isa nAma ke bANa / sAgarAvarta dhanuSa aura ye bANa lakSmaNa ko prApta the / papu0 55.27 AdityayazA-cakravartI bharata kA putra, aparanAma arkakIrti / isane apane putra smitayaza ko rAjya dekara tapa ke dvArA mokSa prApta kiyA thaa| hapu013.1,7 Jain Education Intemational Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvityavaMza-Ananda jaina purANakoza : 47 mAdityavaMza-sUryavaMza / isa vaMza meM bharata ke putra AdityayazA (arkakIti) ASAnakriyA-garbhAnvaya kI pana kriyAoM meM prathama kriyaa| RtusnAtA ke bAda meM rAjA hue hai-smitayazA, balAka, subala, mahAbala, ati- patnI ko Age karake garbhAdhAna ke pahale arhantadeva kI pUjA ke dvArA bala, amRtabala, subhadra, sAgara, bhadra, raviteja, zazI, prabhUtateja, tejasvI, maMtrapUrvaka kiyA gayA saMskAra / isa pUjA meM tricakra, trichatra, tripuNyAtapana, pratApavAn, ativIrya, suvIrya, uditaparAkrama, mahendravikrama, sUrya, gniyA~ sthApita ho jAtI hai aura ahaMta-pUjA ke bace dravya ke dvArA indadyumna, mahendrajit, prabhu, vibhu, avidhvaMsa, vItabhI, vRSabhadhvaja, putrotpatti kI kAmanA se maMtrapUrvaka una trividha agniyoM meM AhutiyA~ garuDAMka aura mRgAMka Adi / ye sabhI eka dUsare ko rAjya sauMpa kara dekara santAnArtha hI binA kisI viSayAnurAga ke pati-patnI sahavAsa nirgrantha hue the| inameM sitayazA ko smitayazA kahA gayA hai| isa karate haiM / mapu0 38.55-63, 70-76 * vaMza ke kucha rAjA to svarga gaye aura kucha mokSa ko prApta hue / papu0 Adhi-mAnasika vyathA / hapu0 8.28 5.4-10, hapu0 13.7-15 AdhikAriNI-sAmparAyika Asrava kI paccosa kriyAoM meM hiMsA ke AdityavarNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. upakaraNa zastra Adi ke grahaNa se utpanna eka kriyA / hapu0 58.67 AdhyAna-anitya Adi bAraha bhAvanAoM kA bAra-bAra cintana krnaa| AdityAbha-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvabhAga meM meru parvata se pUrva kI mapu0 21.228 ora sthita puSkalAvatI deza meM vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA AnaMga-eka parvata / isa parvata para bharata kI senA ne par3Ava kiyA thaa| nagara / mapu0 62.361 mapu0 29.70 Anaka-(1) madhura aura gambhIra dhvanikArI eka mAMgalika vAdya / ise (2) lAntava svarga kA eka deva / pUrvabhava meM yaha vItabhaya nAma kA DaMDoM se bajAyA jAtA hai / mapu0 7.242, 13.7 balabhadra thA / apane bhAI muni saMjayanta para upasarga karane vAle vidyud (2) vasudeva kA nAma / hapu0 1.90 daMSTa ko dharaNendra ne samudra meM girAnA cAhA thA kintu yaha deva use Anakabundubhi-vasudeva ke lie vyavahRta nAma / hapu0 51.7, 53.3-4 samajhAkara vidyu daMSTra ko dharaNendra se chur3A lAyA thaa| mapu0 59.128141, 280-281, 296-300, hapu0 27.111-114 anta meM yaha ____Anata-(1) avaloka meM sthita terahavAM kalpa (svarga) / papu0 105. deva svarga se cyuta hokara uttarama thurA nagarI ke rAjA anantavIrya aura 166-169, hapu0 6.38 usakI merumAlinI rAnI ke meru nAma kA putra huA / isa bhava meM isane (2) isa svarga kA isa nAma kA prathama indraka vimAna / hapu0 vimalavAhana tIrthakara ke pAsa jAkara pUrvabhava ke sambandha sune aura unhIM se dIkSita hokara unakA gaNadhara huaa| hapu0 59.302-304 mAnatendra-Anata svarga kA indra / yaha mahAvIra ko kevala jJAna hone para Avideva-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / puSpaka vimAna se saparivAra unakI pUjA ke lie gayA thaa| vIvaca. 14.47 mapu0 17.221, 24.30, 25.192 AvinAtha-nAbhirAja ke putra, vRSabha cihna se yukta tIrthakara vRSabhadeva / Ananca-(1) vijayASa pavata kI uttarathaNI kA eka nagara / hapu0 mapu0 1.15 de. RSabhadeva 22.89 AdipuruSa-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. 15.61, (2) vijayArgha parvata kI dakSiNa NI kA eka nagara / hapu0 24.31 22. 93 Adimadvopa-jambUdvIpa / mapu0 49.2 (3) pANDava pakSa kA eka nRpa / hapu0 50.125 AdimasaMsthAna-samacaturasrasaMsthAna / mapu0 67.153 (4) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru kI pazcima dizA meM vidyamAna Avimendra-saudharmendra / mapu0 71.48 videha kSetra ke antargata nandazoka nagara kA nivAsI eka seTha / isakI AvisaMhanana-vajavRSabhanArAca saMhanana / mapu0 67.153 patnI kA nAma yazasvinI thA / hapu0 60.96-97 Adyakavi-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37 (5) bharateza ko vRSabhadeva kA samAcAra denevAlA eka cr| mapu0 Adhajina-prathama tIrthakara vRSabhadeva / mapu0 48.26 47.334 AdhazukladhyAna-pRthaktvavIcAra zukladhyAna / mapu0 20.244 (6) vRSabhadeva ke gaNadhara vRSabhasena ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 AdhazreNI-kSapakazreNI / mapu0 63.234 47.367 AdyAnuyoga-zrutaskandha ke cAra mahAdhikAroM meM isa nAma kA prathama (7) tIrthakaroM ke janma aura mokSakalyANa ke samaya indra ke dvArA anuyoga / yaha satpuruSoM ke caritra varNana se yukta hai tathA cAroM kiyA jAnevAlA aneka rasamaya eka nRtya / mapu0 47.351, 49.25 anuyogoM meM prathama hone se sArthaka nAmavAlA prathamAnuyoga nAma se isake Arambha meM gandharva gIta gAte haiM phira indra ullAsapUrvaka nRtya prasiddha hai / mapu0 2.98, 106 karatA hai / mapu0 14.158, 47.351, 49.25, vIvaca0 9.111mAkhasaMsthAna-prathama samacaturanasaMsthAna / mapu0 48.14 114 Jain Education Intemational Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 : jaina purANakolA Anandapura-Apta (8) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru se pazcima kI ora sthita videha kSetra ke azokapura nagara kA eka vaizya / AnandayazA isI kI putrI thii| mapu0 71.432-433 (9) laMkAdhipati kItidhavala kA mNtrii| yaha tIrthakara pArzvanAtha ke pUrvabhava kA jIva thA / papu0 6.58, 20.23-24 (10) rAvaNa kA dhanurdhArI yoddhaa| isane bharateza ke sAtha dIkSA dhAraNa kara parama pada pAyA thA / papu0 73.171, 88.1-4 (11) utpalakheTapura ke rAjA vajrajaMdha kA purohita / vanajaMgha ke viyoga se zoka-saMtapta hokara isane muni dRr3hadharma se dIkSA dhAraNa kI aura tapa karate hue marakara yaha adhoveyaka meM ahamindra huA / mapu08.116, 9.91-93 (12) ayodhyA ke rAjA vajrabAhu aura usakI rAnI prabhaMkarI kA putra / bar3A hone para vaha mahAvaibhava kA dhAraka maNDalezvara rAjA huaa| munirAja vipulamati se usane dharmazravaNa kiyaa| jina bhakti meM lIna usane eka dina apane sira para sapheda bAla dekhe / vaha saMsAra se virakta ho gayA aura usane muni samudradatta se dIkSA lI / tapasyA karate hue usako pUrva janma ke vairI kamaTha ne apanI siMha paryAya meM mAra DAlA / vaha marakara ajyuta svarga ke prANata vimAna meM indra huaa| vahA~ usako bIsa sAgara kI Ayu tho, sAr3he tIna hAtha U~cA zarIra thA aura zukla lezyA thii| vaha dasa mAsa meM eka bAra zvAsa letA thA aura bIsa hajAra varSa bAda mAnasika amRtAhAra karatA thaa| isake mAnasika pravIcAra thaa| pAMcavIM pRthivI taka usake avadhijJAna kA viSaya thA aura sAmAnika deva usakI pUjA karate the| mapu0 73.43-72 (13) puSkaravara dvIpa ke pUrvArdha bhAga meM meru parvata kI pUrva dizA ke videha kSetra meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para sthita vatsa deza ke susImA nagara ke rAjA padmagulma ke dIkSAguru muni / cirakAla taka tapazcaraNa ke bAda Ayu ke anta meM samAdhimaraNa se ye AraNa svarga meM indra hue| mapu056.2-3, 15-18 (14) gandhamAdana parvata kA eka kUTa / hapu0 5.218 (15) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. denA cAhatA thA kintu indra kI bhAryA sarvazrI ne usakA krodha zAnta karake use bacA liyA thA / papu0 13.73-89 AnandapaTaha-eka vAdya (ngaadd'aa)| yaha Ananda ke samaya bajAyA jAtA hai| mapu0 24.12 AnandamatI-nandapura nagara ke rAjA amitavikrama kI rAnI / mapu0 63. 13 de0 amitavikrama AnandayazA-videhakSetra meM sthita azokapura nagara nivAsI Ananda nAmaka vaizya kI putrI / muni ko AhAra dene ke prabhAva se marakara yaha uttarakuru meM utpanna huI thii| isake bAda vaha bhavanavAsiyoM ke indra kI indrANI huI aura vahA~ se cayakara yazasvatI huI / mapu0 71.432-435 AnandavatI-(1) sAtaveM nArAyaNadatta kI paTarAnI / papu0 20.228 (2) samavasaraNa ke azoka vana kI eka vApI / hapu0 57.32 AnandA-(1) samavasaraNa ke azoka vana meM sthita chaH vApiyoM meM eka vApI / hapu0 57.32 (2) rUcakagiri ke aMjanakUTa kI nivAsinI dikkumArI devI / hapu0 5.706 - (3) nandIzvara dvIpa meM aMjanagiri kI cAroM dizAoM meM vartamAna cAra vApiyoM meM eka vaapii| hapu0 5.664 (4) rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.9-14 Anandino-eka mhaabhero| bharateza kI isa nAma kI bAraha bheriyA~ thIM / inakI dhvani bAraha yojana dUra taka phailatI thI / mapu0 37.182 isI nAma kI itanI hI bheriyA~ aranAtha tIrthakara ke yahAM bhI thiiN| pApu0 7.23 nagara vAsiyoM ko yuddha kI sUcanA dene ke lie inakA prayoga hotA thA / hapu0 40.19 Anayana-devavrata ke pA~ca aticAroM meM eka aticAra-maryAdA ke ___ bAhara se vastu ko ma~gavAnA / hapu0 58.178 Anarta-eka deza / isakI racanA indra ne kI thii| mapu0 16.141-153 AnupUrvI-upakrama ke pA~ca bhedoM meM eka bheda / isake tIna bheda haiM pUrvAnupUrvI, anantAnupUrvI aura yathAtathAnupUrvI / mapu0 2.104 AntaraMgatama-ardhabarbara deza ke mayUramAla nagara kA rAjA / isake dvArA yuddha meM lakSmaNa ko ratharahita kara diye jAne para rAma ne isakI senA ko chinna-bhinna karake ise parAsta kara diyA thaa| anta meM isane rAma se sandhi kI aura kaMdamUla phala Adi khAkara sahya aura viMdhya parvatoM meM jIvana-yApana kiyA thaa| papu0 27.5-11, 78-88 Andhra-indra dvArA nirmita dakSiNa kA eka deza / mapu0 16.154 vRSabha deva kI vihArabhUmi / mapu0 25.287-288 bharateza kI digvijaya ke samaya usake senApati ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 16.154, 25.287-288, 29.92 AndhrI-chaH svaravAlI saMgIta kI eka jAti / papu0 24.14-15, hapu0 19.177 ApANDara-bharatakSetra kA eka parvata / bharateza yahIM se vaibhAra parvata kI ora gayA thA / mapu0 29.46 Apta-(1) rAga, dveSa Adi doSoM se rahita arhanta / ye ananta jJAna mAnandapura-jaina mandiroM se vyApta eka nagara / isakA yaha nAma jarAsandha ke mAre jAne para yAdavoM dvArA Ananda nAmaka nRtya kiye jAne se par3A thA / hapu0 53.30 AnandapurI-tIsare balabhadra bhadra ke pUrvajanma kI nagarI / papu0 20.230 AnandabherI-mAMgalika avasaroM para bajAyA jAnevAlA eka vAdya / mapu0 AnandamAla-candrAvartapura nagara kA raajaa| ariMjayapura ke rAjA vahnivega kI putrI AhilyA kA prAptakartA / ise pratimAyoga meM virAjamAna dekhakara indra vidyAdhara ne pUrva vairavaza krodhita hokara rassI se kasakara bAMdha diyA thaa| kintu itanA hone para bhI yaha nirvikAra rahA / isake samIpa hI isakA choTA bhAI bhI tapa kara rahA thaa| bhAI ke Upara kiye gaye upasarga ko dekhakara vaha isa indra vidyAdhara ko bhasma hI kara Jain Education Intemational Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AptatA-Arambha jaina purANakoza : 49 darzana-vIrya aura sukha rUpa antaraMga lakSmI evaM prAtihArya-vibhuti tathA samavasaraNa rUpa bAhya lakSmI se yukta hote haiM / ye vItarAgI, sarvajJa, sarvahitaiSI, mokSamArgopadezI tathA paramAtmA hote haiM / mapu0 9.121, 24.125, 39.14-15, 93, 42.41-47, hapu0 10.11 de0 arhanta (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.209 AptatA-jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karma ke vinAza se utpanna arhanta-avasthA / mapu0 48.42 AptAbhAsa-Apta se itara mithyA deva / aise deva AptaMmanya (apane ko Apta mAnane ke abhimAna meM cUra) hote haiN| mapu0 24.125, 39. 13,42.41 Apya-jalakAyika jIva / ye tRNa ke agrabhAga para rakhI jala kI bUMda ke samAna hote haiM / hapu0 18.70 Abhiyogya-sAmAnika Adi dasa prakAra ke devoM meM eka prakAra ke deva / ye dAsoM ke samAna zeSa nau prakAra ke devoM kA sevAkarma karate haiN| ye deva-sabhA meM baiThane yogya nahIM hote| mapu0 22.29, hapu0 3.136, vIvaca0 14.40 AbhAra-indra dvArA nirmita eka deza / mapu0 16.141-148, 154, hapu0 11.66, 50.73 Abhyantara tapa-tapa ke do bhedoM meM prathama bheda / isake cha: bheda hai-- prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyaan| inake dvArA mana kA niyAmana kiyA jAtA hai / mapu0 20.189-203, hapu0 64.20,28 Abhyantara parigraha-mithyAtva, cAra kaSAya aura nau nokaSAya isa taraha caudaha prakAra kA parigraha / hapu0 2.21 bAmnAya svAdhyAya tapa kA cauthA bheda-pATha kA bAra-bAra abhyAsa karanA / de0 svAdhyAya bAmra-(1) bharatakhaNDa kA eka lokapriya phl| yaha bharateza dvArA RSabhadeva kI pUjA meM car3hAyA jAnevAlA eka phala hai| mapu0 17.252 (2) samavasaraNa kA eka caityavRkSa / mapu0 22.199-204 AmramaMjarI-(1) vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke gaganavallabha nagara ke nivAsI vaizravaNa seTha kI bhAryA / mapu0 75.348 (2) bhramara ko priya Amra kI baura / mapu0 5.288 Amravana-(1) samavasaraNa-bhUmi kA caturtha vana / mapu0 22.163,183 (2) puNDarIkiNI nagarI kA eka upavana / eka hajAra rAjAoM sahita vajrasena isI upavana meM dIkSita hue the / mapu0 11.48 AmarSa-isa nAma kI eka Rddhi| isase roga naSTa hote haiN| mapu0 2.71 Ayakarma-(1) ATha prakAra ke karmoM meM pAMcaveM prakAra kA karma / yaha sUr3ha ber3I ke samAna jIva ko kisI eka paryAya meM roke rahatA hai| yaha jIvoM ko mana cAhe sthAna para nahIM jAne detA / yaha duHkha, zoka Adi azubha vedanAoM kI khAna hai| isakI utkRSTa sthiti tetIsa sAgara pramANa tathA jaghanya sthiti antarmahurta pramANa aura madhyama sthiti vividha rUpa kI hotI hai| hapu0 3.97, 58.215-218, vIvaca0 16.151, 158,160 utkRSTa rUpa se pRthivIkAyika jIvoM kI Ayu bAIsa hajAra varSa, jalakAyika kI utkRSTa Ayu sAta hajAra varSa, vAyukAyika kI tIna hajAra varSa, tejaskAyika kI tIna dina rAta, banaspatikAyika kI dasa hajAra varSa, do indriya kI bAraha varSa, tIna indriya kI unacAsa dina, cAra indriya kI cha: mAsa, pakSI kI bahattara hajAra varSa, sA~pa kI bayAlIsa hajAra varSa, chAtI se sarakane vAle jIvoM kI nau pUrvAMga, manuSya tathA matsya jIvoM kI eka karor3a varSa kI hotI hai / hapu0 18.64-69 Ayudha-sainya saMbaMdhI zAstrastra / mapu0 45.3 AyudhapAla-AyudhazAlA kA adhikArI / mapu0 24.3 AyudhAlaya-sainya zastrAstroM ke rakhane kA sthAna / rAjA vajradanta kA cakra aura bharata cakravartI ke cAra ratna-cakra, daNDa, asi aura chatra AyudhAlaya meM hI prakaTa hue the| mapu0 6.103, 37.85 Ayurveda cikitsA vijJAna / vRSabhadeva ne bAhubalI ko Ayurveda vijJAna kI zikSA dI thI / bhasma, Asava, aura ariSTa kI vidhiyAM bhI inheM batAyI thIM / mapu0 9.37, 16.123 Ara-cauthI pRthivI paMkaprabhA ke sAta prastAroM ke sAta indraka biloM meM prathama indra ka bila / isa bila kI cAroM dizAoM meM causaTha aura vidizAoM meM sATha zreNibaddha bila haiM / hapu0 4.82, 129 ArakSI-rakSA karanevAlA rAjakIya adhikArI kotavAla / mapu0 46. 291 AraTTa-bharatakSetra kA eka deza / yahA~ ke ghor3e prasiddha the| mapu0 16. 141-148, 156, 30.107 AraNa-(1) acyuta svarga ke tIna indraka vimAnoM meM dUsarA vimAna / (2) Uvaloka meM sthita 16 svargoM meM pandrahavAM svarga (klp)| rAjA padmagulma ko isa svarga meM bAIsa sAgara kI Ayu milI tho, zarIra tIna hAtha U~cA thA, zukla lezyA thI, gyAraha mAsa meM vaha zvAsa letA thA, bAIsa hajAra varSa meM mAnasika AhAra letA thA, mAnasika pravIcAra se yukta prAkrAmya Adi ATha guNoM kA dhAraka thA, avadhijJAnI thA, chaThe naraka taka ko bAta avadhijJAna se jAnatA thA aura usako koI vikAra nahIM thaa| mapu0 56.20-22, papu0 105.166-169, hapu0 4.16, 6.38 AraNya-banoM ke aise deza jinameM araNya jAti ke loga rahate the| ve loga dhanurdhara hote the| mapu0 16.161 AraNyaka vaidika sAhitya kA upaniSadoM se pUrva kA eka aMga / kSIra kadambaka ne isI bana meM nArada Adi apane ziSyoM ko par3hAyA thaa| papu0 11.15, hapu0 17.40 / Arambha-(1) Asrava ke tIna bhedoM meM tIsarA bhed| apane yA dUsaroM ke kAryoM meM ruci rakha kara krnaa| isake chattIsa bheda hote haiN| hapu0 58.79, 85 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 jaina purAnakoza (2) parigraha-bahulatA naraka kA kAraNa hotI hai mapu0 10.21-23 ArambhatyAga - gyAraha pratimAoM meM AThavIM prtimaa| isameM sabhI nindya aura karmoM kA tyAga kiyA jAtA hai| aisA tyAgI samatAbhAva azubha se marakara uttama gati ko prApta hotA hai / papu0 4.47, ataao 18.65 ArAdhanA - samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra tathA samyaktapa ina cAroM ko yathAyogya rIti se dhAraNa krnaa| yaha cAra prakAra kI hotI hai - darzanArAdhanA, jAnArAdhanA, cAritrArAdhanA aura tapa ArAdhanA / bhava sAgara se pAra hone ke lie ye naukA svarUpa haiM / aneka mahAvidyAe~ bhI ArAdhanA se prApta hotI haiN| mapu0 5.231, 19.1416, pApu0 19.263, 267 Arula - eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thA / papu0 101.79-86 Aroho-sthAyI, saMcArI, ArohI, aura avarohI ina cAra prakAra ke svaroM meM eka prakAra kA svara / papu0 24.10 Arjava - dharmadhyAna kI dasa bhAvanAoM meM tIsarI bhAvanA / isameM mAyAcAra ko jItA jAtA hai / mapu0 36.157 - 158, papu0 14.39, pApu0 23.65, vIvaca0 6.7 ArjavA - akampana senApati kI mAtA / mapu0 8.21 AsaMdhyAna - tIvra saMkleza bhAvoM kA utpAdaka, tiyaMca Ayu kA bandhaka, eka duSyati / iSTaviyoga aniSTayoga vedamA janita aura nidAnarUpa bheda se yaha cAra prakAra kA hotA hai / mapu0 5.120-121, 21.31, pu0 56.4, vIvaca 6.47-48 yaha dhyAna pahale se chaThe guNasthAna taka hotA hai| isameM kRSNa, nIla aura kApota lezyAe~ hotI haiM / parigraha meM Asakti, kuzIlatA, kRpaNatA, byAja lekara AjIvikA karanA, atilobha, bhaya, udvega, zoka, zArIrika kSINatA, kAntihInatA, pazcAttApa, A~sU bahAnA Adi isake bAhya cihna haiM / mapu0 21.3741, pu0 56.4-18 lAropaNa eka vaivAhika kriyA vara aura kanyA kA caukI para rakhe hue gIle cAvaloM para baiThanA / mapu0 71.151 Arya- (1) manuSyoM kI dvividha (Arya aura mleccha) jAtiyoM meM eka jAti / papu0 14.41, hapu0 3.128 (2) bhogabhUmija puruSa kA sAmAnya nAma ( puruSa ke lie vyavahRta zabda) / hRpu0 7.102 (3) vijayArdha parvata kI uttarazreNI ke haripura nagara ke nivAsI pavanagiri vidyAdhara tathA usakI bhAryA mRgAvatI kA putra, sumukha kA jIva / hapu0 15.20-24 (4) vidyAoM ke solaha nikAyoM meM eka nikAya / hapu0 22.57 58 (5) dUsare manu sanmati tathA AThaveM manu cakSuSmAn ne apanI prajA ko isI nAma se sambodhita kiyA thA / mapu0 2.83, 122 * AryakuSmANDadeva vidyAdharoM kI solaha nikAya kI vidyAoM meM eka vidyA | pu0 22.64 ArambhasyAgamAlokanagara AryakSetra -- tIrthaMkaroM ko vihArabhUmi, bharatakSetra kA madhyakhaNDa / mapu0 48.51 akhaNDa-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM jIyoM ke abhayadAtA varyayukta, dhanika AryoM kI nivAsabhUmi isI meM videha deza hai| yahA~ aneka muniyoM ne tapasyA karake videha avasthA (muktAvasthA ) prApta kI hai / ise 'AryakSetra' bhI kahate haiM / yaha tIrthakaroM kI janma aura vihAra kI sthalI hai / mapu0 48.51, pApu0 1.73-75 Aryagupta - isa nAma ke eka digambara AcArya / papu0 26.33-34 Aryadeza- AyoM kI nivAsabhUmi pu0 2.169 AryavarmA siMhapura nagara kA nRpa / isane vIranando muni se dharma avaga kara nirmala samyagdarzana dhAraNa kiyA aura apane putra dhRtiSeNa ko rAjya sauMpane ke pazcAt jaTharAgni ko tIvradAha sahane meM asamartha hone se ise tApasa-veSa bhI dhAraNa karanA par3A thA / jIvandharakumAra ko isI ne zikSA dI thI / anta meM yaha saMyamI ho gayA aura deha tyAga ke pazcAt mukta ho gayA / mapu0 75.277-287 AryaSaTkarma --- ijyA vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa / mapu0 39.24 1 Aryana subhadrA (arjuna kI patnI) kA putra pu0 54.71 AryA- (1) bhogabhUmija striyoM ke lie prayukta eka vizeSaNa pu0 7.102 (2) sAdhvI / aparanAma ArthikA / hapu0 2.70, 12.78 Arthika visaMgha-muni, AdikA dhAvaka, dhAvikA meM isa nAma se 3 1 prasiddha karma zatru kA vinAza karane meM tatpara sAdhvI / aparanAma AryA / mapu0 56.54, hapu0 2.70 ArSabhI -- saMgIta meM SaDja svara kI eka jAti / papu0 24.12-15, hapu0 11.174 ASTi - eka zastra / rAma-rAvaNa yuddha meM isakA prayoga huA thA / papu0 62.45 ASayajJa - tIrthaMkara gaNadhara tathA anya kevaliyoM ke zArIrika dAhasaMskAra ke lie agnikumAra indra ke mukuTa se utpanna trividha agniyoM meM maMtroM ke uccAraNa pUrvaka bhaktisahita puSpa, gandha, akSata tathA phala Adi se Ahuti denA ArSayajJa hai / mapu0 67.204-206 ArhantyakriyA garbhAnvaya dIkSAnvaya aura kartranvaya ina tInoM prakAra kI kriyAoM meM antarnihita kriyA garbhAnyaya kI tirepana kriyAoM meM yaha pacAsavIM kriyA hai / yaha kevalajJAna kI prApti para devoM dvArA kI jAnevAlI arhantoM kI pUjA ke rUpa meM niSpanna hotI hai / mapu0 38. 55-63, 301-303 / dIkSAnvaya kI ar3atAlIsa kriyAoM meM yaha paiMtAlIsavIM kriyA hai / isakA svarUpa garbhAnvaya kI arhantya kriyA jaisA hI hai / kartranvaya kI sAta kriyAoM meM yaha chaThIM kriyA hai / isameM arhanta ke garbhAvatAra se lekara paMcakalyANakoM taka kI samasta kriyAe~ A jAtI haiM / mapu0 39.25, 203 204 de0 garbhAnvaya Alokanagara - durgAgiri kA nikaTavartI eka nagara muni mRdumati kI pAraNA sthalI / papu0 85.141-143 3 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aloki no-AsurI jaina purANakoza : 51 AlokinI-dUsaroM ke manogatabhAvoM ko jAnane meM sahAyaka vidyaa| AzA-(1) rucakagiri ke uttaradizAvartI ATha kUToM meM pAMcaveM rajatakUTa yaha vidyA manoyoga vidyAdhara kI rAno manovegA ko siddha thii| mapu0 kI nivAsinI devI / pu05.716 75.42-43 (2) dizA kA paryAyavAcI zabda / hapu0 3.27 AlocanA-prAyazcitta ke nau bhedoM meM prathama bheda / isameM dasa prakAra ke doSoM ___ AzAlikA-mAyAmaya prAkAra kI nirmAtrI eka vidyaa| rAvaNa ne ko chor3akara pramAda se kiye hue doSoM kA sampUrNa rUpa se guru ke samakSa uparambhA se yaha vidyA prApta karake nalakUbara ko jItA thaa| isI nivedana kiyA jAtA hai / mapu0 20.189-203 hapu0 64.28, 32 vidyA ke dvArA rAvaNa ne laMkA ke cAroM ora mAyAmayI koTa kA Avarta-(1) laMkA meM sthita rAkSasoM kI nivAsabhUmi-bhAnuratha ke putroM nirmANa karAyA thA jisakA hanumAna ne bhaMga kiyA thaa| papu0 12. 137-145, 52.15-22 dvArA basAyA gayA nagara / papu0 5.373-374, 6.66-68 2) bharatakSetra meM vidhyAcala para sthita bharateza ke bhAI dvArA choDA AzIviSa-pazcima videha kSetra meM sthita cAra vakSAragiriyoM meM eka gayA eka deza / hapu0 11.73-74 vakSAragiri / yaha sItodA nadI aura niSadha parvata kA sparza karatA hai| (3) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA vidyAdhara ke adhIna eka mapu0 63.203, hapu0 5.230-231 nagara / hapu0 22.95 AzcaryapaMcaka-tIrthakara Adi mahAn puNyAdhikArI muniyoM ko AhAra (4) cakravartI bharata ke samaya kA eka janapada / yahA~ ke mleccha dene ke samaya honevAle pA~ca Azcarya-ratnavRSTi, deva-dundubhi, puSparAjA ne bharata cakrI ke AkramaNa karane para cilAta ke mleccha rAjA vRSTi, manda-sugandhita vAyu-pravAha aura ahodAna kI dhvani / mapu0 se sandhi kara lI thii| mapu0 32. 46-48, 76 48.41 (5) pazcima videha kSetra meM pravAhita sItA nadI aura nIla kulA Azrama-sAgAra aura anagAra ke bheda se dvividha tathA brahmacArI, gRhastha, cala ke madhya pradakSiNA rUpa se sthita ATha dezoM meM isa nAma kA eka vAnaprastha aura bhikSuka ke bheda se caturvidha / ye cAroM uttarottara deza / yaha chaH khaNDoM meM vibhAjita hai| mapu0 63.208, hapu. vizuddhi ko prApta hote haiM / mapu0 39.152, papu0 5.196 5.245-246 ASAr3ha-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM caudahavA~ AvartanI-eka vidyA / arkakoti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha __ nagara / hapu0 22.95 kI thii| mapu0 62.394 ASTAhnika-isa loka aura paraloka ke abhyudaya ko denevAlI arhat Avali-(1) vyavahAra kAla kA eka bheda / isameM asaMkhyAta samaya hote pUjA ke cAra bhedoM meM eka bheda / ye cAra bheda haiM-sadArcana, caturmukha, haiM / mapu0 3.12, hapu0 7.19 kalpadruma aura ASTAhnika / isameM nandIzvara dvIpa sambandhI bAvana (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI padmaka nagara ke nivAsI jinAlayoM kI pUjA kI jAtI hai tathA yaha pUjA phAlguna, kArtika aura gaNitajJa rAma kA eka dhanI ziSya / candra isakA sahapAThI thA / guru ASAr3ha ke antima ATha dinoM meM hotI hai / mapu0 38.26, 54.50, ne donoM meM phUTa DAla dii| isakA pariNAma yaha huA ki candra ne ise 70.7-8,22 mAra diyA / papu0 5.114-115 / / Asana-(1) rAjA ke chaH guNoM meM tIsarA guNa-mujhe koI 'dUsarA aura mAvalI-(1) bhAnurakSa ke putroM dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM eka maiM kisI dUsare ko naSTa karane meM samartha nahIM hU~' aisI sthiti meM nagara-rAkSasoM kI nivAsabhUmi / papu0 5.373-374 zAntabhAva se cupa baiTha jAnA / mapu0 68.66-69 (2) pravara nAmaka rAjA kI rAnI, tanUdarI kI jananI / papu0 (2) bhoga ke dasa sAdhanoM meM eka sAdhana / / mapu0 37.143 9.24 Asannabhavya-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra kA dhAraka, Avazyaka-sAdhu ke SaDAvazyaka nAma se prasiddha chaH mUlaguNa-sAmAyika, caudahaveM guNasthAna kA mokSagAmI nikaTabhavya jIva / mapu0 74.452stuti, trikAla-vandana, pratikramaNa, pratyAkhyAna aura vyutsarga / mapu. 453, hapu0 3.102, vIvaca0 16.64 18. 70-72, 36.133-135, vIvaca0 6.93 Asava-mAdaka rasa / madyAMga jAti ke kalpavRkSoM dvArA bhI yaha rasa AvazyakAparihANi-solahakAraNa-bhAvanAoM meM eka bhAvanA / isase diyA jAtA thA / mapu0 9.37 sAmAyika Adi chaH Avazyaka kriyAoM meM niyama se pravRtti hotI hai| AsAvana-jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa-Asrava kA hetu (dUsare ke dvArA mapu0 63.328, hapu0 34.142 prakAza meM Ane yogya jJAna ko kAya aura vacana se roka denaa)| hapu0 AvApa-gAndharva ke tAlagata bAIsa bhedoM meM eka bheda / hapu0 19.150 58.92 AvRSTa-bharatakSetra ke madhya meM sthita bharateza ke bhAiyoM dvArA chor3e gaye AsiMka-bharateza ke bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM dakSiNa kA eka dezoM meM eka deza / hapu0 11.64-65 deza / hapu0 11.70 / AvezinI-arkakoti ke putra amitateja ko siddha eka vidyA / mapu0 AsurI-camaracaMcapura nagara ke vidyAdhara indrAzani kI rAnI aura 62.393 azanighoSa kI jananI / mapu0 62.229, 284 Jain Education Intemational Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 jaina purANo Askanvita - ghor3oM kI eka gati -- uchala uchala kara calanA / mapu0 31.4-5 AsthAnAMgaNa - samavasaraNa kI eka bhUmi / yahA~ para baiThakara manuSya aura deva mAnastaMbhoM kI pUjA karate haiM / hapu0 57.12 Astikya - samyagdarzana kI abhivyakti karAnevAlA eka guNa ( vItarAga deva dvArA pratipAdita jIva Adi tattvoM meM ruci honA) / mapu0 9. 123 AsthAnamaNDala - mahAzilpI kubera dvArA nirmita samavasaraNa kI racanA / ise vartulAkAra banAyA jAtA hai| isakI racanA tIrthaMkaroM ko kevala - jJAna hone para kI jAtI hai / bAraha yojana vistRta yaha racanA dhUli - sAla valaya se AvRta hotI hai| dhUlisAla ke bAhara cAroM dizAoM meM svarNamaya khambhoM ke agrabhAga para avalambita cAra toraNadvAra hote haiM / bhItara pratyeka dizA meM mAnastambha hotA hai / inake pAsa pratyeka dizA meM cAra-cAra vApiyA~ banAyI jAtI haiN| vApiyoM ke Age jala se bharI parikhA samavasaraNa bhUmi ko ghere rahatI hai| isake bhItarI bhU-bhAga meM latAvana rahatA hai| isa vana ke bhItara kI ora niSadha parvata ke AkAra kA prathama koTa hotA hai| isa koTa kI cAra dizAoM meM cAra gopuradvAra maMgaladravyoM se suzobhita rahate haiN| pratyeka dvAra para tIna-tIna khaNDoM kI do-do nATyazAlAe~ hotI haiN| Age dhUpaghaTa rakhe jAte haiM / ghaToM ke Age azoka, saptaparNa, campaka aura Amra kI bana-bIdhiyA~ hotI haiM / azoka vanavIthI ke madhya azoka nAma kA caityavRkSa hotA hai, jisake mUla meM jina pratimAe~ caturdik virAjatI haiN| aise hI pratyeka vana vIthI ke madhya usa nAma ke caityavRkSa hote haiN| vanoM ke anta meM cAroM ora gopura dvAroM se yukta eka-eka vanavedI hotI hai| hara dizA meM dasa prakAra kI eka-eka sau ATha dhvajAe~ phaharAyI jAtI haiN| isa prakAra cAroM dizAoM meM kula cAra hajAra tIna sau bIsa dhvajAe~ hotI haiN| prathama koTa ke samAna dvitIya koTa hotA hai| isa koTa meM kalpavRkSoM ke vana hote haiN| tRtIya koTa kI racanA bhI aisI hI hotI hai| prathama koTa para vyantara, dUsare para bhavanavAsI aura tIsare para kalpavAsI paharA dete haiM / inake Age solaha dIvAroM para zrImaNDapa banAyA jAtA hai| eka yojana lambe caur3e isI maNDapa meM sura, asura, manuSya sabhI nirAbAdha baiThate haiM / isI meM siMhAsana aura gaMdhakuTI kA nirmANa kiyA jAtA hai / mapu0 22.77312, pu0 57.32-36, 56-60, 72-73 vIvaca0 14.65 184, trikaTanI se yukta pITha para gaMdhakuTI kA nirmANa hotA hai / yaha chaH sau 'dhanuSa caur3I, utanI ho lambI aura caur3AI se kucha adhika UMcI banAyI jAtI hai| gaMdhakuTI meM siMhAsana hotA hai jisa para jinendra tala se cAra aMgula U~ce virAjate haiM / yahA~ aSTa prAtihAryoM kI racanA kI jAtI hai / mapu0 23.1-75 sabhAmaNDapa bAhara kakSoM meM vibhAjita hotA hai| pUrva dizA se prathama prakoSTha meM atizaya jJAna ke dhAraka gaNadhara Adi munIzvara, dUsare meM indrANI Adi kalpavAsino deviyA~, tIsare meM AryikAe~, rAjAoM kI striyoM tathA bhAvikAeM, paudhe meM Askandita-AhAra jyotiSI devoM kI deviyA~, pA~caveM meM vyantara devoM kI deviyA~, chaThe meM bhavanavAsI devoM kI deviyA~, sAtaveM meM dharaNendra Adi bhavanavAsIdeva, AThaveM meM vyantaradeva, naveM meM candra sUrya Adi jyotiSI deva, dasaveM meM kalpavAsI deva, gyArahaveM meM cakravartI Adi zreSTha manuSya aura bArahaveM meM siMha, mRga Adi tiryaca baiThate haiN| isa racanA ke cAroM ora sausau yojana taka anna-pAna sulabha rahatA hai| krUra jIva krUratA chor3a dete haiM / isakA aparanAma samavasRtamahI hai| yaha divyabhUmi svAbhAvika bhUmi se eka hAtha U~cI rahatI hai aura usase eka hAtha Upara kalpabhUmi hotI hai, isakA utkRSTa vistAra bAraha yojana aura kama se kama vistAra eka yojana pramANa hotA hai| mAnastambha itane U~ce nirmita hote haiM ki bAraha yojana dUrI se dikhAyI dete haiN| mapu0 23.193196, 25.36-38, hapu0 57.5-161, vIvaca0 15.20-25 Alava -- mana, vacana aura kAya kI kriyA / ise yoga kahate haiN| isake do bheda haiM- zubhAva (puSpA) aura azubhAsapA) sAmpa rAyika aura iiryaapth| ina donoM meM sakaSAya jIvoM ke sAmparAyika aura kaSAya rahita ke IryApatha Asrava hotA hai / pA~ca indriyA~, cAra kaSAya hiMsA Adi pA~ca avrata aura paccIsa kriyAe~ sAmparAyika Asrava ke dvAra haiN| jIva eka sau ATha kriyAoM se Asrava karatA hai| ve kriyAe~ haiM--saMrambha, samArambha aura Arambha / ye tInoM kRta, kArita aura anumodana, mana, vacana, kAya tathA krodha, mAna, mAyA, lobha kapAyoM se hotI haiM / paraspara guNA karane se inake eka sau ATha bheda ho jAte haiN| aise pariNAma jovakRta hone se jIvAdhikaraNa Asrava nAma se jAne jAte haiN| do prakAra kI nivartanA, cAra prakAra kA nikSepa, do prakAra kA saMyoga aura tIna prakAra kA nisarga ye ajIvAdhikaraNa Asrava ke bheda haiM / sarAgiyoM ko duSkarmoM kI apekSA puNyAsrava upAdeya hotA hai aura mumukSu ko vaha heya hai / ayatna janita pApAsrava samasta duHkhoM ke kAraNa haiM, niMdya aura sarvathA heya haiM / hapu0 58.57-90 vIvaca0 1750-51 AkhavAnuprekSA bAraha anuprekSAoM meM sAtavIM anuprekSA rAga Adi bhAvoM ke dvArA pudgala piNDa karmarUpa hokara Ate aura duHkha dete haiM / isI se jIva ananta saMsAra-sAgara meM DUbatA hai| pA~ca prakAra kA mithyAtva bAraha avirati pandraha pramAda aura paccIsa kaSAya isa prakAra kula sattAvana karmAsrava ke kAraNa hote haiM / darzana, jJAna, cAritra se isa Asrava ko rokA jA sakatA hai / papu0 14.238-239, pApu0 25.99 101. vIvaca0 11.64-73 de0 anuprekSA / AhavanIya yaha agni jisameM gaNadharoM kA antima saMskAra hotA hai| mapu0 40.84 - , AhAra - kAya kI sthiti ke lie sAdhuoM dvArA gRhIta nirdoSa aura mita AhAra / yaha sAdhuoM ko gocarI se prApta hotA hai / isameM sAdhu Asaktirahita rahate haiM / yaha sAdhuoM kI prANa-rakSA kA sAdhana mAtra hotA hai / isake solaha udgamaja, solaha utpAdaka, dasa eSaNA saMbaMdhI aura dhUma, aMgAra, pramANa aura saMyojanA ye cAra dAtA saMbaMdhI isa Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhAraka-incugati jaina purANakoza : 53 taraha chiyAlIsa doSa rahate haiM / mapu0 20.2-4, 9, 34.205-207, papu0 4.97, hapu0 9.187-188 AhAraka-AhAraka Rddhi se utpanna tejasvI zarIra / mapu011.158, papu0 105.153 AhAravAna-hiMsA Adi doSoM tathA ArambhoM se dUra rahanevAle muniyoM Adi pAtroM ko unakI zarIra kI sthiti ke lie vidhipUrvaka AhAra denaa| isakA zubhArambha rAjA zreyAMsa ne kiyA thaa| yaha dAna dene aura lenevAle donoM ko hI paramparayA karma-nirjarA evaM sAkSAt puNyAsrava kA kAraNa hai / mapu0 20.99, 123, 56.71-73, 433, papu0 32.154 AhAravidhi-AhAra dene kI vidhi / isa vidhi meM AhAra ke lie Aye sAdhu ko hAtha jor3akara par3agAhanA, Ane para pUjA kara unheM argha car3hAnA, namo'stu kahakara ghara ke bhItara le jAnA aura uccAsana para biThAkara pAdaprakSAlana karanA, pUjA karanA, yaha saba karane ke pazcAt punaH namaskAra kara mana, vacana, kAya se zuddhi bolakara zraddhA Adi guNa sampatti ke sAtha AhAra diyA jAtA hai| jo bhikSA muniyoM ke uddezya se taiyAra kI jAtI hai vaha unake yogya nahIM hotI / aneka upavAsa ho jAne para bhI sAdhu zrAvaka ke ghara hI AhAra ke lie jAte hai aura vahA~ prApta huI nirdoSa bhikSA ko mauna se khar3e rahakara grahaNa karate hai / dAna-dAtA meM zraddhA, bhakti, vijJAna, alubdhatA, kSamA aura syAga ye sAta guNa Avazyaka hote haiM / mapu0 8.170-173, 20.82, papu0 4.95-97 AhArazuddhi-nirAmiSa bhojana / mapu0 39.29 AhalyA-ariMjayapura nagara ke rAjA vahnivega vidyAdhara aura usakI rAnI vegavatI kI putrii| svayaMvara meM candrAvartapura ke svAmI AnandamAla se isakA vivAha huA thaa| papu0 13.73-77 AhitAgni-gArhapatya, AhavanIya aura dakSiNAgni ina tIna agniyoM meM maMtroM ke sAtha nitya pUjA karanevAle agnihotrii| mapu0 40.85 AhutimaMtra-saMdhyAoM ke samaya tInoM agniyoM meM devapUjana rUpa nitya karma karate samaya vidhipUrvaka siddha kiye hue pIThikA mNtr| mapu0 40.79 de0 AhitAgni (2) madhyaloka ke sAtaveM dvIpa ko ghere hue sAgara / hapu0 5.615 ikSvAku-(1) vRSabhadeva dvArA rAjyoM kI sthiti ke lie sthApita cAra pramukha vaMzoM meM prathama vaMza / vRSabha isa vaMza ke mahApuruSa the / svarga se cyuta deva isI vaMza meM utpanna hote the| Age calakara AdityavaMza aura somavaMza isI kI do zAkhAe~ huii| mapu0 1.6, 12.5, papu0 5.1-2, hapu0 2.4, 13, 33, pApu0 2.163-164 (2) ikSurasa-pAna kA upadeza karane se vRSabhadeva isa nAma se saMbodhita kiye gaye the| mapu0 16.264 hapu0 8.210, (3) ikSvAku vaMza meM utpanna puruSa / papu0 6.210, hapu0 2.4 ikSvAkukulanandana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.75 icchAparimANa-pA~cavAM aNuvrata / isameM svarNa, dAsa, gRha, kheta Adi kA saMkalpapUrvaka parimANa kara liyA jAtA hai / hapu0 58.142 ijya-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 ijyA-(1) arht-puujaa| yaha pUjA nitya pUjA, kalpadruma pUjA, caturmukha pUjA aura ASTAhnika pUjA ke bheda se cAra prakAra kI hotI hai| yAga, yajJa, kratu, pUjA, saparyA, adhvara, makha aura maha isake paryAyavAcI zabda haiM / mapu0 38.26, 67.193 (2) bharateza ne upAsakAdhyayanAMga se jina chaH vRttiyoM (ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa) kA upadeza diyA thA unameM yaha prathama vRtti hai| mapu0 38.24-34 ijyAha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 itaranigova-sAdhAraNa vanaspati jIvoM kA eka bheda / isameM jIva kI __ sAta lAkha kuyoniyAM hotI haiM / hapu0 18.56,57 itisaMvRddhi-vidyAdhara bhAnukarNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.333 itihAsa-(1) mahApurANa kA aparanAma / itihAsa kA artha hai-"iti iha AsIt" (yahA~ aisA huA) isake dUsare nAma hai- itivRtti aura aitihya / yaha RSiyoM dvArA kathita hotA hai / isameM pUrva ghaTanAoM kA ullekha kiyA jAtA hai / mapu0 1.25, hapu0 9.128 (2) pUrva ghaTanAoM kI smRti / hapu0 9.198 itya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.134 ina-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.34, 25.182 (2) sUrya / mapu0 62.389, hapu0 2.9 (3) svAmI / hapu0 35.15 indIvarA-trizrRga nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura rAnI vimalaprabhA ___ kI dasa putriyoM meM sAtavIM putrI / hapu0 45.95-98 indu-(1) isa nAma kA eka vidyAdhara, jvalanajaTI kA dUta / ise tripiSTa ke pitA prajApati ke pAsa bhejA gayA thA / mapu062.97 (2) candramA / hapu0 2.25 / indugati-eka vidyAdhara raajaa| AkAza se girate hue eka zizu ko prApta karake ratnamayI kuNDaloM se vibhUSita hone ke kAraNa isane usakA nAma bhAmaNDala rakhA thaa| usakI rAnI puSpavatI ne putra rUpa meM usakA pAlana kiyaa| papu0 26.130, 149 inumatI-isa nAma kI eka ndii| bharateza digvijaya ke samaya yahA~ sasainya Aye the| mapu0 29.83 ilayaMtra-ganne kA rasa nikAlane kA yaMtra / mapu0 10.44 ickSurasa-Ikha kA rasa / tIrthakara vRSabhadeva ke samaya meM yaha rasa chahoM rasoM ke svAda se yukta hokara svayaM savita hotA thaa| yaha bala, vIrya kA varddhaka thA / usa samaya kI prajA kA mukhya AhAra thA / kAlAntara meM kAla ke prabhAva se yaha rasa nikAlA jAne lgaa| vRSabhadeva ne tapazcaryA meM jaba rasa-parityAga kiyA to usameM ikSurasa kA tyAga bhI sammilita thA / mapu0 20.177, 63.354, papu0 3.233-234 izvara-(1) madhyaloka kA sAtavA~ dvIpa / hapu0 5.615 Jain Education Intemational Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 : jaina purANakoza 1 indumAlinI - (1) Alokanagara kI eka AryikA / papu0 11.150 (2) sUryaraja kI bhAryA bAlI sugrIva aura bIprabhA ina tInoM kI jananI / papu0 9.1, 10-12 indurekhA ayodhyA ke rAjA padasaMjaya kI rAnI, jitarA kI jananI papu0 5.60 imbuvara -- jambUdvIpa ke bAda sthita antima solaha dvIpa sAgaroM meM pandrahavA~ dvIpasAgara / pu0 5.625 indra - ( 1 ) bharatakSetra meM vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke rathanUpura nagara ke rAjA vidyutaprabha kA bar3A putra / yaha vidyunmAlI kA agraja thA / rAjA hone ke pazcAt isake zatruoM kA damana arjuna ne kiyA thA / papu0 1.59-60, pApu0 1741-45, 60-62 (2) candrazekhara kA putra, candraratha kA pitA / papu0 5.47-56 (3) devoM ke svAmI / ye mahAyudha vajra ke dhAraka hote haiM / papu0 2.243 - 244, pu0 3.151, kalpavAsI, bhavanavAsI aura vyantara devoM ke jitane indra hote haiM utane hI pratIndra bhI hote haiN| kalpavAsI devoM ke bAraha indroM ke nAma haiM- 1. saudharmendra 2. aizAnendra 3. sanatkumArendra 4. mAhendra 5. brahmendra 6. lAntavendra 7 zukrendra 8. zatArendra 9. Anatendra 10 prANatendra 11. araNendra 12. acyutendra / bhavanavAsI devoM ke bIsa indroM ke nAma haiM- 1. camara 2. vairocana 3. bhUteza 4. dharaNAnanda 5. veNudeva 6. veNudharA 7 pUrNa 8. avaziSTa 9. jalaprabha 10. jalakAnti 11. hariSeNa 12. harikAnta 13. agnizikhI 14. agnivAhana 15. amitagati 16. amitavAhana 17. ghoSa 18. mahAghoSa 19 velaMjana aura 20. prabhaMjana / vyantara devoM ke solaha indra hai- 1. atikAya 2. kAla 2. kinnara 4. kimpuruya 5. gItarati 6. pUrNabhadra 7 pratirUpaka 8. bhIma 9. maNibhadra 10. mahAkAya 11. mahAkAla 12. mahAbhIma 13. mahApuruSa 14. ratikIrti 15. satpuruSa 16. surUpa / jyotiSa devoM ke pA~ca indra haiM--candra, sUrya, graha, nakSatra aura tAraka / vIvaca0 14.41-43 (4) jamadagni kA putra / mapu0 65.92 (5) dya tilakapura ke rAjA candrAbha kA maMtrI / mapu0 74. 141 (6) rayanapura ke rAjA sahabAra aura usakI rAnI mAnasundarI kA putra / garbhAvasthA meM mAtA ko indra ke bhoga bhogane kI icchA hone ke kAraNa pitA ne putra kA yaha nAma rakhA thaa| isane indra ke samAna sundara mahala banavAyA thA, ar3atAlIsa haz2Ara isakI rAniyA~ thIM, airAvata hAthI thA, cAroM dizAoM meM isane lokapAla niyukta kiye the, isakI paTarAnI kA nAma zacI thA aura sabhA kA nAma sudharmA thA / isake pAsa vajra nAma kA zastra, tIna sabhAe~, hariNakezI senApati, azvinIkumAra vaidya, ATha vasu, cAra prakAra ke deva, nArada, tumbaru, vizvAsu Adi gAyaka, urvazI, menakA, maMjuzvanI apsarAeM aura vRhaspati maMtrI the / isane apane vaibhava ko indra ke samAna hI nAma diye the / rAvaNa ke dAdA mAlI ko mArakara isane indra ke sadRza rAjya kiyA thA / papu0 7.1 31, 85-88 anta meM dazAnana meM ise yuddha meM harAyA thaa| rAvaNa ke dvArA baddha ise pitA sahasrAra ne baMdhanoM se indumAlinI-da mukta karAyA thA / asAra sukha ke svAda se saceta karane ke kAraNa isane rAvaNa ko apanA mahAbandhu mAnA thaa| anta meM nirvANasaMgama muni se dharmopadeza suna kara yaha virakta huA aura putra ko rAjya dekara anya putroM aura lokapAloM mahita isane dIkSA dhAraNa kara lI tathA tapapUrvaka zukladhyAna se karmakSaya karake nirvANa prApta kiyA / papu0 12.346347, 13.32-109 indraka - ( 1 ) ratnaprabhA Adi pRthiviyoM ke paTaloM ke madhya meM sthita bila / ina biloM ko cAroM dizAoM aura vidizAoM meM zreNIbaddha bila hote haiN| Age ye bila trikoNa tathA tIna dvAroM se yukta hote haiN| inheM indraka nigoda bhI kahA gayA hai| hapu0 4.86, 103, 352 159 vimAnoM meM eka vimAna mapu0 (2) acyutendra 10.186-187 indraka nigoda-narakoM ke indraka bila / ye sabhI tikone tathA tIna dvAroM se yukta hote haiN| inake sivAya zreNIbaddha aura prakIrNaka nigodoM meM kitane hI bila do dvAroM se yukta aura dukone, kitane hI tIna dvAroM se yukta aura tikone kitane ho pAMca dvAroM se yukta aura paMcakone aura kitane hI sAta dvAroM se yukta tathA satakone hote haiM / hapu0 4.352 indraketu - rAvaNa kA yoddhA / isane aMgada ke viruddha mAyA se yuddha kiyA thA / mapu0 68.620.621 indragiri - ( 1 ) gAndhAra deza kI puSpakalAvatI nagarI kA raajaa| isakI rAnI kA nAma merumatI, aparanAma merusatI thaa| ina donoM ke himagiri nAma kA putra aura gAndhArI nAma kI putrI thii| kRSNa ne himagiri apanI bahana hayapurI ke rAjA sumukha ko de rahA hai aisA nArada se jAnakara yuddha meM himagiri ko mAra DAlA thA aura ve gAndhArI ko hara lAye the jise bAda meM unhoMne paTarAnI banAyA thaa| mapu0 71.424-428. hapu0 44.45-51, 60.93 (2) harivaMzI rAjA vasugiri kA putra aura ratnamAlA kA pitA / papu0 21.7-9 1 indragudaraviSeNAcArya ke paradAdA pa0 121.168 indracarma --- rAvaNa ke pakSa kA eka vidyAdhara / mapu0 68.431 indracchanda -- eka daidIpyamAna haar| isameM eka hajAra ATha lar3iyA~ hotI haiM / indra, cakravartI aura jinendra ise dhAraNa karate haiM / mapu0 15.16 16.56 indracchandamAla - indracchanda ke madhya meM maNi aura lagA dene se yaha hAra bana jAtA hai / mapu0 16.62 1 indrajAla - kSaNa meM eka kSaNa meM aneka kSaNa meM pAsa, kSaNa meM dUra, aisI vilakSaNa kriyAoM se yukta indra kA nRtya / mapu0 14.131 indrajit - dazAnana aura mandodarI kA putra / isakA janma nAnA ke ghara huA thaa| sugrIva ke sAtha yuddha karake isane use nAgapAza liyA thA / isake pazcAt lakSmaNa dvArA yaha bhI bA~dha liyA gayA thA / rAvaNa kA dAha saMskAra karane ke padma pazcAt sarovara para rAma Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indratyAga-indrasukhodayakriyA jaina purANakoza : 55 ne ise bandhanamukta kiyA thaa| vajamAlI isI kA putra thA / ananta- indraprabha-mAyA aura parAkrama se yukta rAkSasavaMzI laMkA kA rAjA / vIrya muni se apanA pUrvabhava jJAta karake isane unase dIkSA le lI thii| papu0 5.387-400 isane aneka RddhiyA~ prApta kI aura anta meM dhyAna lIna hokara mukti indrabhUti-(1) magadhadeza ke acalagrAmavAsI dharaNIjaTa brAhmaNa aura prApta kii| mapu0 68.518-624, papu0 8.153-154, 60.109, usakI patnI agnilA kA putra, agnibhUti kA shodr| mapu0 62. 70.26, 78.8-31, 63-82, 80.127-128, 118.23 325-326 indratyAga-svarga ke rAjya ko chor3ane kI indra kI kriyA / svarga meM apanI (2) gautama gotrIya mahAbhimAnI vedapAThI-brAhmaNa / bhagavAn mahAvIra ke samavasaraNa meM mAnastambha dekhakara inakA mAnabhaMga ho gayA Ayu kI sthiti thor3I raha jAne para pRthvI para apanI cyuti kA samaya nikaTa jAnakara svarga-bhogoM ke prati apanI udAsInatA dikhAte hue thaa| inhoMne apane pA~ca sau ziSyoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kI thii| indra devoM se kahatA hai ki vaha bhAvI indra ke lie apanA svarga tapa karake inhoMne sAta RddhiyA~ prApta kI thiiN| mahAvIra ke ye prathama mAmrAjya arpita karatA hai / mapu0 38.203-213 gaNadhara hue / zrAvaNa kRSNA ekama ke pUrvAhna meM ye zrutajJAnI hue aura usI tithi ko pUrva rAtri meM inhoMne sampUrNa zrata ko Agama ke rUpa indravatta-(1) sAketa kA rAjA / dIkSA ke pazcAt tIrthaMkara abhinandana meM nibaddha kara diyA thA / inakA dUsarA nAma gautama hai / sudharmAcArya nAtha ko isane hI pahalI bAra AhAra diyA thaa| mapu0 50.54 ne inase hI zruta prApta kiyA thaa| indra dvArA pUjita hone se inako (2) vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita zukraprabhanagara kA yaha nAma milA thaa| anta meM vipulAcala parvata para inhoMne mokSa pAyA rAjA, yazodharA kA pati aura vAyuvega kA pitA / mapu0 63.91-92 thaa| mapu0 2.53, 74.356-372, 76.507-517, papu0 1.41, (3) kauzAmbI ke rAjA kozAvatsa kA putra / yaha vizikhAcArya hapu0 1.60, 3.41, vIvaca018. 159-160 kA ziSya thaa| isakI bahana kA nAma indradattA yA / papu0 91.30-32 indramata-kiSkapura kA rAjA, indrAyudhaprabha kA putra aura meru kA janaka / indradattA-kauzAmbI ke rAjA kozAvatsa kI putrI / isakA vivAha acala papu0 6.161 ke sAtha huA thA / papu0 91.30-32 de0 acala-14 indraratha-(1) ikSvAkuvaMzI payoratha kA putra, dinanAtharatha (sUryaratha) indradyumna-AdityavaMzI rAjA sUrya kA putra aura mahendra jit kA janaka / kA pitA / papu0 22.154-159 saMsAra se virakta hokara yaha nirgrantha huA aura isane mokSa prApta (2) rAvaNa kA jIva / sItA ke jIva bharatakSetra ke ratnasthalapura kiyA / papu0 5.4-10, hapu0 13.10-12 nagara ke cakraratha nAmaka cakravartI kA putra / papu0 123.121-122 indradhvaja-(1) samavasaraNa kI eka dhvjaa| samavasaraNa kI bhUmi ke indrarAma-jamadagni aura reNukI kA putra, zvetarAma kA sahodara / apara jayAMgaNa ke madhya meM suvarNamaya pITha para isI dhvajA ko phaharAyA jAtA nAma parazurAma / mapu0 65.90-92, 131-132 hai / hapu0 57.83-85 indravaMza-eka rAjavaMza / rAjA vanajaMgha iso vaMza kA thA / papu0 98. (2) indra dvArA kI jAnevAlI jitendra ko eka puujaa| mapu0 96-97 38.32 indravarmA-(1) rAvaNa kA yoddhaa| isane rAma ke yoddhA kumuda ke sAtha (3) bharata ke sAtha dIkSita eka rAjA / isane bhI bharata ke sAtha mAyAmaya yuddha kiyA thA / mapu0 68.621-622 mukti prApta kI thI / papu0 38.1-5 (2) podanapura ke rAjA candradatta aura usakI rAnI devilA kA indranagara-eka nagara / bAlamitra isI nagara kA rAjakumAra thA / mapu0 putra / pANDavoM ne ise kalAoM meM nipuNa kiyA thaa| apane pratidvandI sthUNagandha kA pANDavoM dvArA vinAza karavAkara isane punaH rAjya prApta indranIlamaNi-nIlA ratna / samavasaraNa ke dhUlisAla koTa kI racanA kiyA thaa| mapu0 72.203-205 padmarAga aura indranola maNi se kI jAtI hai / mapu0 22.88 indravidhidAnakriyA-paitIsavIM garbhAnvaya kriyaa| isa kriyA meM indra pada indrapatha-yudhiSThira dvArA basAyA gayA nagara / kaurava aura pANDavoM kA ko prApta jIva namrIbhUta devoM ko apane-apane padoM para niyukta karatA rAjya-vibhAjana hone ke pazcAt yudhiSThira ne ise hI apanI rAjadhAnI hai / mapu0 38.199 banAyA thaa| pApu0 16.2-4 indravIrya-kuruvaMzI eka rAjA / isake pUrvavartI rAjA vasuratha aura paravartI indrapura-rAjA pauloma aura carama donoM ke dvArA revA nadI ke taTa para rAjA citravIrya, vicitravIrya Adi hue haiM / hapu0 45.27 basAyA gayA ngr| isI nagara ke rAjA upendrasena ne apanI putrI indrazarmA-giritaTa nagara nivAsI eka brAhmaNa / isake upadeza se kumAra padmAvatI cakrapura nagara ke rAjA puNDarIka ko pradAna kI thii| mapu0 vasudeva ne giritaTa nagara ke udyAna meM vidyA-siddhi kA Arambha kiyA 65.177-179, hapu0 17.27 / thaa| hapu0 24.1 indrapracaNDa-vibhISaNa kA sAmanta / yaha vibhISaNa ke sAtha laMkA se indrasukhodayakriyA-chattIsavIM garbhAnvaya kriyA / isa kriyA meM indrapada ko bahumUlya dhana tathA zastra Adi lekara rAma ke pAsa gayA thaa| papu0 prApta jIva devoM ko apane-apane vimAnoM kI Rddhi pradAna karatA hai| 55.40-41 mapu0 38.200 Jain Education Intemational Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 jaina purAnakoza indrasena -- (1) ratnapura ke rAjA zrISeNa kA putra aura upendrasena kA bhAI / yaha kauzAmbI ke rAjA mahAbala kI putrI zrIkAntA se vivAhita huA thA / mapu0 62.340-352, pApu0 4.203 (2) jarAsandha kA eka yoddhA nRpa / mapu0 71.76-78 indrANI (1) vaijayantapura ke rAjA pRthivIdhara kI rAnI vanamAlA kI jananI / papu0 34.11-15 (2) alaMkArapura ke rAjA sumeza kI rAnI, mAlI, sumAlI bara mAlyavAn kI jananI / papu0 6.530 531 (3) indra kI zacI / garbhagRha meM jAkara tIrthaMkaroM kI mAtA ke pAsa mAyAmayI zizu sulAkara tIrthakaroM ko abhiSeka ke lie yahI indra ko detI hai| abhiSeka ke pazcAt tIrthakaroM kA prasAdhana, vilepana, aMjana saMskAra Adi karake yahI jinamAtA ke pAsa unheM sulAtI hai / mapu0 13.17 39, 14.4-9, papu0 3.171-214 indrAbhiSeka - gRhastha kI cautIsavIM garbhAnvaya kriyA / mapu0 38.5563, isa kriyA meM paryAptaka hote hI nRtya, gIta, vAdyapUrvaka devoM dvArA indra kA abhiSeka kiyA jAtA hai / mapu0 38.195-198 indrAyudha - (1) rAma kA siMharathavAhI sAmanta / papu0 58.11 (2) zaka saMvat sAta sau pA~ca meM uttara dizA kA raajaa| isI ke samaya meM harivaMzapurANa kI racanA zrIvardhamAnapura ke nandarAja dvArA nirmApita zrI pArzvanAtha mandira meM Arambha kI gayI thI / hapu0 66. 52-53 indrAyudhaprabha-- vajrakaNTha kA putra, aura indramata kA pitA / putra ko rAjya dekara yaha dIkSita ho gayA thA / papu0 6.160-161 indrAvatAra - garbhAnvaya ko trepana kriyAoM meM ar3atAlIsavIM kriyA / isa kriyA meM Ayu ke anta meM arhantadeva kA pUjana kara, mokSaprApti kI kAmanA ke sAtha indra svarga se avatarita hotA hai / mapu0 38.5563, 214-216 de0 garbhAnvaya indrAsana -- camaracaMcapura kA rAjA / yaha vidyAdhara azanighoSa kA janaka thaa| isakI patnI kA nAma AsurI thA / mapu0 62.229, pApu0 4.138-139 indriya- (1) jIva ko jAnane ke sparzana, rasanA, ghANa, cakSu, aura dhona ye pA~ca sAdhana / inameM sthAvara jIvoM ke kevala sparzana indriya tathA trasa jIvoM ke yathAkrama sabhI indriyA~ pAyI jAtI haiM / bhAvendriya aura dravyendriya ke bheda se ye do prakAra kI bhI haiN| inameM bhAvendriyA~ labdhi aura upayoga rUpa haiM tathA dravyendriyA~ nivRtti aura upakaraNa rUpa / sparzana, aneka AkAroMvAlI hai, rasanA khurapI ke samAna, ghrANa tilapuSpa ke samAna, cakSu masUra ke aura ghrANa yava ko nalI ke AkAra kI hotI hai / ekendriya jIva kI sparzana indriya kA utkRSTa viSaya cAra sau dhanuSa hai, isI prakAra dvIndriya ke ATha sau dhanuSa aura trIndriya ke solaha sau dhanuSa caturindriya ke bIsa yo dhanuSa aura asainI paMcendriya ke causaTha sau dhanuSa hai| rasanA indriya ke viSaya dvIndriya ke causaTha dhanuSa, vIndriya ke eka sau aAI dhanuSa caturindriya ke do indrasena ilA sau chappana aura asainI paMcendriya ke pA~ca sau dhanuSa haiM / ghrANendriya kA viSaya zrIndriya jIva ke sau dhanuSa, caturindriya ke do sau dhanuSa aura asainI paMcendriya ke cAra sau dhanuSa pramANa hai| caturindriya apanI cakSurindraya ke dvArA unatIsa sau cauvana yojana taka dekhatA hai, aura asainI paMcendriya ke cakSu kA viSaya unasaTha sau ATha yojana hai / asainI paMcendriya ke zrota kA viSaya eka yojana hai, sainI paMcendriya jova nau yojana dUra sthita sparza, rasa, aura gandha ko yathAyogya grahaNa kara sakatA hai aura bAraha yojana dUra taka ke zabda ko suna sakatA hai / sainI paMcendriya jIva apane cakSu ke dvArA saiMtAlIsa hajAra do sau tresaTha yojana kI dUrI para sthita padArtha ko dekha sakatA hai / hapu0 18.84 93 (2) chaH paryAptiyoM meM isa nAma kI eka paryApti / hapu0 18.83 indriyasaMrodha muniyoM ke aTThAIsa mUloM meM pA~ca mUlaguNa 0 18.70 indropapAvakriyA garbhAnvaya kI tirepana kriyAoM meM tetIsavIM kriyA / isa kriyA kI prApta jIva devagati meM upapAda divya zayyA para kSaNabhara meM pUrNa yauvana ko prApta ho jAtA hai aura divyateja se yukta hote hue vaha paramAnanda meM nimagna ho jAtA hai| tabhI avadhijJAna se use apane indra rUpa meM utpanna hone kA bodha ho jAtA hai / mapu0 38.55 63, 190-194 - - indhaka -- kuzasthala nagara kA nivAsI brAhmaNa, pallavaka kA bhAI / muniyoM ko AhAra dene ke prabhAva se yaha marakara harikSetra meM Arya huA thA / isake pazcAt usane devagati prApta kI / papu0 59.6-11 indhana - eka astra | lakSmaNa aura rAvaNa ne isakA prayoga eka dUsare para kiyA thA / mapu0 74.105 ibha - hAthI / vijayArdhaM parvata para utpanna cakrI ke caudaha ratnoM meM eka sajIva ratna / mapu0 37.83-86 ibhakarNa - eka vaTavRkSavAsI yakSa / isane apane svAmI yakSarAja ko rAma, sItA aura lakSmaNa ke vana meM Ane kI sUcanA dI thii| papu0 35.40-41 ibhapura -- hastinApura / vihAra karate hue tIrthaMkara AdinAtha yahA~ Aye the / pu0 9.157 ibhava - vibhISaNa kA sAmanta / laMkA se rAma ke pAsa jAte samaya zastra aura zreSTha sAmagrI lekara yaha bhI vibhISaNa ke sAtha gayA thA / papu0 55.40-41 ibhavAhana -- kuruvaMza kA eka rAjA / yaha hastinApura meM rAjya karatA thaa| cUr3AmaNi isakI rAnI thI aura ina donoM ke manodayAnAma kI putrI huI thI / papu0 21.78-79 hapu0 45.15 ibhya- (1) zreSThI - sAmAjika sammAna kA eka pada / mapu0 72.243, hapu0 45.100 (2) vaizya / mapu0 76.37 ibhyapura - bharatakSetra kA eka nagara / hapu0 60.95 ilA - ( 1 ) bharatakSetra ke himavAn parvata para sthita gyAraha kUToM meM cauthA Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ilAkUTa-uparatha jaina purANakoza : 57 kuutt| isakI U~cAI paccIsa yojana hai / yaha mUla meM paccIsa yojana, madhya meM paune unnIsa yojana aura Upara sAr3he bAhara yojana vistRta hai / mapu0 59.118, hapu0 5.52-56 / (2) rucakavara giri ke lohitAzva kUTa kI devI / hapu0 5.712 (3) harivaMzI rAjA dakSa kI raanii| isake aileya nAmaka putra aura manoharI nAma kI putrI huI thii| rAjA dakSa apanI isa putrI meM AkRSTa huA aura usane ise svayaM grahaNa kara kiyA thaa| isa kRtya se ruSTa ho yaha putra ko lekara eka durgama sthAna meM calI gayI thii| vahA~ isane ilAvarddhana nAma se prasiddha nagara basAyA thA tathA putra aileya ko usakA rAjA banAyA thaa| pu0 17.1-19 ilAkUTa-himavat kulAcala kA cauthA kUTa / hapu0 5.53 ilAvarddhana-(1) rAjA dakSa kI bhAryA ilA dvArA basAyA gayA nagara / aileya yahA~ kA rAjA thA / yahA~ vasudeva bhI AyA thaa| hapu0 11, 18-19, 24.34 de0 ilA-3 (2) rAjA dakSa kA putra, zrIvarddhana kA pitA / papu0 21.49 iSa-kAmpilya nagara ke nivAsI zikhI brAhmaNa kI bhAryA / rAma, lakSmaNa __Adi kA guru aira isakA putra thaa| papu0 25.42, 58 iSTaviyogaja-ArtadhyAna kA prathama bheda / ArtadhyAnI iSTa vastu kA viyoga hone para usake saMyoga ke lie bAra-bAra cintana karatA hai| pu0 21.31-36 iSvAkAra-dhAtakIkhaNDa aura puSkarAdha dvIpa kI uttara dakSiNa dizA meM sthita cAra parvata / ye parvata ina donoM dvIpoM ko Adhe-Adhe bhAgoM meM vibhAjita karate haiM / mapu0 54.86, hapu0 5.494, 577-579 dekhakara gamana karate hue ve isakA pAlana karate haiN| papu0 14.108, hapu0 2.122, pApu0 9.91 Iza-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.31, 34 Izatva-bharateza ko prApta aSTa siddhiyoM meM eka siddhi / mapu0 38.193 de0 aNimA IzAna-bharateza aura sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.30, 25.112 IzAnendra-IzAna svarga kA indra / yaha jinendra para chatra lagAye rahatA hai| yaha kalazodvAra maMtra kA jJAtA tathA saudharmendra ke sAtha jinAbhiSeka kA kartA hotA hai / vIvaca0 8.103, 9.8-9 IzAvanI-AThaveM cakravartI subhUma ko janmabhUmi / papu0 20.171 Izita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.182 Izvarasena-sunandiSeNa AcArya ke pazcAt huA AcArya / hapu0 66.28 ISatprAbhAra-UdhvaMloka kI antima bhUmi / yaha pRthivI Upara kI ora kiye hue dhavala chatra ke AkAra meM hai / punarbhava se rahita mahAsukha sampanna, tathA svAtmazakti se yukta siddha parameSThI yahA~ sthita haiN| papu0 105, 173-174, hapu0 6.40 IhA-pA~coM indriyoM aura mana kI sahAyatA se honevAle matijJAna meM sahAyaka jJAna / hapu0 10.146 / / IhApura-eka nagara / yahA~ ke narabhojI bhayaMkara bhaGga rAkSasa kA bhImasena ne vadha kiyA thaa| hapu0 45.93-94 Iti-deza yA rASTra ko kaSTa pahuMcAne vAlI cha: bAteM-ativRSTi, anA- vRSTi, mUSaka, zalabha, zuka aura bAhya AkramaNa / mapu0 4.80, 19. 8,hapu01.18 IryAdi paMcaka-IryA, bhASA, eSaNA, AdAna-nikSepaNa aura pratiSThApana ye pA~ca samitiyA~ haiM / hapu0 61.119 IryApatha-Asrava kA eka bheda / yaha akaSAya jIvoM ke hotA hai| upazAntakaSAya se sayoga-kevalI taka ke jIva akaSAya hote haiM / hapu0 58.58-59 IryApakriyA-IryApatha meM nimitta bhUta kriyA / yaha kriyA sAmparAyika Asrava kI nimitta bhUta pA~ca kriyAoM meM eka hai / hapu0 58.65 IryApathadaNDaka-donoM paira barAbara karake jina pratimA ke sAmane khar3e honA aura hAtha jor3akara IryAsamiti se saMbaMdhita pATha kA manda svara se uccAraNa karanA / hapu0 22.24 IryAzuddhi-mArga meM calate samaya hone vAlI zArIrika azuddhatA ko dUra karanA / mapu0 7.275 IryAsamiti samitiyoM meM prathama samiti / isameM netra-gocara jIvoM ke samUha ko bacAkara gamana kiyA jAtA hai| yaha muniyoM kA dharma hai| sUryodaya hone para jantuoM dvArA mardita mArga meM cAra hAtha Age bhUmi saMDu-gauDa ke pAsa kA RSabhadeva ke samaya meM indra dvArA racita eka - deza / mapu0 16.152, 29.41 uktA-chandoM kI eka jAti / mapu016.113 uktikauzala-bhASaNa kalA / yaha sthAna, svara, saMskAra, vinyAsa, kAku, samudAya, virAma, sAmAnyAbhihita (paryAyavAcI zabdoM kA prayoga), samAnArthatva (eka zabda ke dvArA aneka arthoM kA pratipAdana) aura bhASA ina sabase yukta hotI hai / papu0 24.27-35 / / ukSadhvaja-vRSabhAkRtiyoM se cihnita samavasaraNa kI dhvjaaeN| mapu0 22.233 ugra-(1) ugra tapazcaraNa meM sahAyaka Rddhi vizeSa / mapu0 11.82 (2) indra vidyAdhara kA eka yoddhA / papu0 12.217 (3) rAvaNa kA eka yoddhaa| papu0 60.2-4 (4) ugra zAsana karanevAlA rAjA / hapu0 9.44 (5) vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA racita eka deza / mapu0 16. 152 ugranaka-daityarAja maya kA mantrI / papu0 8.43-44 upanAva-rAvaNa kA sAmanta / siMharatha para ArUta hokara yaha rAma kI senA se yuddha karane ke lie laMkA se nikalA thaa| papu0 57.47-48 uparatha-dhRtarASTra tathA gAndhArI ke sau putroM meM satattaravAM putra / pApu0 8.202 Jain Education Intemational Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58: jaina purANakoza ugravaMza-utkRSTa sihaniSkrIDita ugravaMza-sUryavaMza aura candraghaMza ke sAtha udbhUta vaMza / isa vaMza ke bRhaspati Adi mantriyoM kA zrutasAgara muni se yahIM vivAda huA thA aneka napa vRSabhadeva ke sAtha tapasyA meM lage kintu ve tapa se bhraSTa ho aura ve devoM dvArA yahIM kIle gaye the tathA isa nagara se unheM nikAla gaye the| hapu0 13.33, 22.51-53 tIrthakara vRSabhadeva ne hari, bhI diyA gayA thA / hapu0 20.3-11 bhogoM aura zarIra se udAsIna akampana, kAzyapa aura somaprabha nAmaka kSatriyoM ko bulAkara unheM logoM kA yahA~ nivAsa thA / aparanAma avanti / lakSmaNa ko pati rUpa cAra-cAra hajAra rAjAoM kA svAmI banAyA thaa| inameM kAzyapa meM pAne kA jina kanyAoM ko saubhAgya prApta huA thA unameM isa bhagavAn se maghavA nAma prApta karake isa vaMza kA mukhya rAjA huA / nagara kI bhI eka kanyA thii| papu0 33.138, 145, 80.113, mapu0 16.255-257, 261 rAjA ugrasena na kevala isa vaMza kA thA hapu0 60.105 apitu vaha isakA saMvarddhaka bhI thaa| tIrthaMkara pArzvanAtha ne isI vaMza ujjvalAMzuka-zveta vana kA rezamI vastra / ise strI aura puruSa grISma meM janma liyA thA / mapu0 71.145, 73.95 Rtu meM dhAraNa karate the| mapu0 7.142 ugrazrI-nirvANabhakti nAmaka rAjA ke pazcAt laMkA ke svAmitva ko ujjvalita-tIsare naraka ke sAtaveM prastAra meM sAtavA~ indraka bila / prApta eka rAkSasavaMzI raajaa| yaha mAyA aura parAkrama se sahita, isakI cAroM dizAoM meM chihattara, vidizAoM meM bahattara aura donoM vidyAbala aura mahAkAnti kA dhArI aura vidyAnuyoga meM kuzala thaa| ke milakara eka sau ar3atAlIsa zreNibaddha bila haiN| hapu0 4.81, papu0 5.396-400 124 ugrasena-(1) hastinApura nagara ke nivAsI vaizya sAgaradatta aura usakI uTaja-vana-sthita prnnshaalaa| mAdhu veSadhArI tApasa aisI parNazAlAoM patnI dhanavatI kA putra / yaha svabhAva se krodhI thA / apratyAkhyAnAvaraNa meM nivAsa karate haiM / mapu0 18.58 krodha ke kAraNa imane tiryaca Ayu kA bandha kiyA / rAjAjJA ke binA uTTiNTikArI-sukAnta aura rativegA kA vairii| kabUtara-kabUtarI kI rAjakIya vastue~ dUsaroM ko dene ke kAraNa yaha rAjA dvArA mArA gayA paryAya meM utpanna hue sukAnta aura rativegA ko isane mArjAra hokara aura marakara vyAghra huaa| mapu0 8.224-226 khAyA bhI thA tathA sukAnta aura rativegA ke hiraNyavarmA aura prabhA(2) vijayAdha parvata kI uttaradizAvartI alakA nagarI ke nUpa vatI nAma se vidyAdhara paryAya meM janmane para isane vidya dvega nAmaka mahAsena aura usakI rAnI sundarI kA jyeSTha putra, varasena kA agraja cora ke rUpa meM janma lekara unheM agni meM jalAyA thA / hapu0 12.18aura vasundharA kA sahodara / mapu076.262-263, 265 (3) bhagavAn neminAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.532 / / uDupAlana-vRSabhadeva yugIna vidyAdhara rAja dRr3haratha kA vaMzaja, vyomendra (4) harivaMzI rAjA naravRSTi aura usakI rAnI padmAvatI kA kA putra aura ekacUr3a kA pitaa| yaha bhI apane pitA kI taraha apane jyeSTha putra, devasena aura mahAsena kA agraja tathA gAMdhArI kA sahodara / putra ko rAjya sauMpakara dIkSita ho gayA thaa| papu0 5.47-56 mapu0 70.100-101 harivaMza purANa meM naravRSTi ko bhojakavRSNi __utkaTa-bhAnurakSa ke putroM dvArA basAyA gayA nagara, rAkSasoM kI nivAsakahA gayA hai / hapu0 18.16 isake ghara, guNadhara, yuktika, durdhara, bhUmi / papu0 5.373-374 sAgara, kaMsa aura candra Adi aneka putra the / hapu0 48.39 yaha mathurA ___utkIlana-eka divya auSadhi / isase kIlita vyakti ko utkIlita nagarI kA rAjA thaa| pUrvabhava ke vaira se isI ke putra kaMsa ne ise jela kiyA jAtA thaa| hapu0 21.18 meM DAla diyA thaa| kRSNa ne ise jela se mukta karAyA thA / kRSNa- utkoca-ghUsa / ArakSaka karmacArI aparAdhI ko ghUsa lekara chor3a dete the| jarAsandha yuddha meM isane kRSNa kA sAtha diyA thA / nemikumAra ke lie yadi rAjA ko yaha vidita ho jAtA thA to ArakSaka ko bar3A kaThora kRSNa ne svayaM jAkara inakI hI putrI rAjImati kI yAcanA kI thii| daNDa diyA jAtA thA / mapu0 46.296 yaha eka akSauhiNI senA kA svAmI thaa| mapu0 70.331-368, utkRSTa zAtakumbha-eka vrata / isameM eka se lekara solaha taka ke aMkoM 71.4-5, 73-76, 145-146, hapu0 1.93, 50.67 ko solaha, pandraha Adi ke krama se eka taka likhakara prathama aMka ko uccasthAna-navadhA bhakti ke antargata dUsarI bhakti / isameM pAtra ko AhAra chor3a avaziSTa aMkoM kA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane ke lie par3agAhane ke pazcAt uccasthAna para baiThane ke lie usase sthAna hoM utanI pAraNAeM kI jAtI haiN| yaha pAMca sau sattAvana dinoM nivedana kiyA jAtA hai / mapu0 20.86-87 meM pUrNa hotA hai / hapu0 34.87-89 ucchvAsa-vyavahAra kAla kA eka bheda / mapu0 3.12 utkRSTa siMhaniSkrIDita-eka vrata / isameM eka se lekara pandraha taka ke ucchvAsa-niHzvAsa-saMkhyAta AvaliyoM kA samUha / hapu0 7.19 aMkoM kA prastAra banAkara usake zikhara meM solaha kA aMka likha diyA | unchavRtti-kheta kI bhUmi para bikhare dhAnya kI bAliyoM ko ekatra jAtA hai / usake bAda ulTe krama se eka taka aMka likhe jAte haiN| karake unase apanI jIvikAyApana krnaa| hapu042.14-17 de0 jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAe~ sumitra-2 kI jAtI haiM / isa taraha isa vrata meM cAra sau chiyAnaveM upavAsa aura ujjayinI-ziprA ke taTa para sthita mAlava janapada ke antargata eka ikasaTha pAraNAeM kI jAtI haiN| yaha vrata bhI pAMca sau sattAvana dinoM ngrii| mapu0 16.153, 29.47, 63 rAjA zrIdharmA ke bali, meM pUrNa hotA hai / haMpu0 34.78-80 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utkRSTopAsakasthAna-utpalagulmA jaina purANakoza : 59 utkRSTopAsakasthAna-gyArahavoM uddiSTa tyAga pratibhA kA dhAraka loga badarIphala ke barAbara tIna dina bAda AhAra karate haiM / yahA~ kSullaka / mapu0 10.158 jarA, roga, zoka, ciMtA, dInatA, nIMda, Alasya, mala, lAra, pasInA, uttaMsa-kirITa se bhI uttama koTi kA ratnajaTita mukuTa / mapu0 14.7 unmAda, kAmajvara, bhoga, viccheda, viSAda, bhaya, glAni, aruci, uttama-(1) rAvaNa kA sAmanta / yaha rAma-rAvaNa yuddha meM rAma ke viruddha krodha, kRpaNatA aura anAcAra nahIM hotaa| mRtyu asamaya meM nahIM lar3A thaa| papu0 57.45-48 hotii| sabhI samAna bhogopabhogI hote haiN| sabhI dIrghAyu. vajravRSabha(2) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / nArAca-saMhanana yukta, kAntidhAraka aura svabhAva se mRdubhASI hote haiM / mapu0 24.43, 25.171 yahA~ manuSya bAlasUrya ke samAna dedIpyamAna, pasInA rahita aura svaccha uttama kSamA-krodha para vijaya prApta karanA / dharma ke dasa lakSaNoM meM yaha vastradhArI hote haiM / apAtroM ko dAna dene vAle mithyAdRSTi, bhogAprathama lakSaNa hai / mapu0 36.157 bhilASI jIva hariNa Adi pazu hote hai| inameM paraspara vaira nahIM uttamakSetra-tInoM lokoM ke Upara sthita karmabandhana-mukta jIvoM kI hotA, ye bhI sAnanda rahate haiN| mapu0 3.24-40, 9.35-36, 52nivAsabhUmi-siddhakSetra / papu0 105 172 / / 89, hapu0 5.167 uttamajana-Atmahita kA lakSya kara zubhakArya meM pravRtta loga / papu0 uttarakuru kUTa--(1) gandhamAdana parvata para sthita sAta kUToM meM eka kUTa / 17.179 hapu0 5.217 uttamapAtra-zramaNa / ye hiMsA se virata, parigraha-rahita, rAga-dveSa se hIna, (2) mAlyavAn parvata para sthita nau kUToM meM eka kuutt| hapu0 5. tapazcaraNa meM lIna, samyagdarzana-jJAna aura cAritra se yukta, tattvoM ke 219 cintana meM tatpara aura sukha-dukha meM nirvikArI hote haiM / papu0 14. uttarakozala-kozala janapada kA eka bhAga / mapu0 16.154, 29.47 53-58,hapu0 7.108 uttaraguNa-muniyoM ke caurAsI lAkha guNa / mapu0 36.135 uttamavarNa-bharatakSetra meM vindhyAcala para sthita eka deza / hapa0 11.74 uttaramandrA-SaDja grAma kI eka mUrcchanA / hapu0 19.161 uttara-zatAra svarga kA eka deva / papu0 5.110 / uttarazreNI -vijayArgha parvata kA eka bhU-bhAga / isa para vidyAdharoM kI uttarakumAra-rAjA virATa kA putra / arjuna ne ise sArathI banAkara __sATha nagariyA~ haiM / hapu0 5.23, 22.85-92 koravoM se yuddha kiyA thaa| isakA dUsarA nAma bRhannaTa thaa| hapu0 uttarAdhyayana-aMga bAhyazruta ke codaha bhedoM meM AThavA~ aMgabAhya zruta / 18.42-61 anta meM yaha kRSNa-jarAsandha yuddha meM rAjA zalya dvArA isameM bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kA varNana hai / hapu0 2.103, 10. mArA gayA thA / pApu0 19183-184 134 uttarakuru-(1) bhagavAn neminAtha ke niSkramaNa mahotsava ke lie kubera uttarApatha-bharatakhaNDa kA uttaradizAvartI bhU-bhAga / tIrthaMkara neminAtha ke dvArA nirmita zivikA / mapu0 69.53-54, hapu0 55.108 vihAra karate hue yahA~ se surASTra kI ora gaye the / 'pu0 61.43, (2) nIla kula parvata se sAr3he pAMca sau yojana dUro para nadI ke madhya meM sthita eka hrada / yahA~ nAgakumAra deva rahate haiN| mapu0 uttarAphAlgunI-eka nksstr| bhagavAn mahAvIra isI nakSatra meM garbha meM 63.199,hapu0 5.194 Aye, janme, vairAgI aura kevalI hue the| apara nAma uttarAphAlguna / (3) nIla kulAcala aura sumeru parvata ke madhya meM sthita pradeza / yahA~ bhogabhUmi kI racanA hai / yaha jambUdvIpa sambandhI mahAmeru parvata se papu0 20.36-60, hapu0 2.23, 25, 50, 59 uttarAbhAdrapada-eka nakSatra / tIrthaMkara vimalanAtha ne isI nakSatra meM janma uttara kI ora sthita hai| yahA~ madyAMga Adi dazoM prakAra ke kalpavRkSa hote haiM / pRthivI cAra aMgula pramANa ghAsa se yukta hotI hai| liyA thaa| papu0 20.49 pazu isa komala tRNa-sampadA ko rasAyana samajhakara carate haiN| yahA~ uttarAyatA-SaDja svara kI eka mUrcchanA / hapu0 19.161 uttarArdha-vijayAdhaM parvata ke nau kUToM meM AThavA~ kUTa / hapu0 5.27 sundara vApikAeM, tAlAba aura krIDA-parvata hai| manda-sugandhita vAyu bahatI hai| koI ItiyA~ nahIM hai| rAta-dina kA vibhAga nahIM hai / uttarArdhakUTa-airAvata kSetra ke madhya sthita vijayAdha parvata kA dvitIya kUTa / hapu0 5.110 Arya yugala prathama sAta dina kevala aMguSTha cUsate hai, dvitIya saptAha meM uttarASAr3ha-eka nakSatra / vRSabhadeva kA janma aura unakI dIkSA isI nakSatra dampatti ghuTane ke bala calatA hai, tIsare saptAha mIThI bAteM karate haiM, ___meM huI thI / mapu0 17.203, papu0 20.36-37 pAMcaveM saptAha meM gaNoM se sampanna hote haiM, chaThe saptAha meM yuvaka hAta hai uttarIya-paruSa dvArA vyavahRta or3hane kA paridhAna / papu0 3.198 aura sAtaveM saptAha meM bhogI ho jAte haiN| yahA~ pUrvabhava ke dAnI hI utpalakheTaka-puSkalAvatI janapada kA nagara / vajrabAhu yahA~ kA rAjA utpanna hote haiM / garbhavAsI yahA~ garbha meM ratnamahala ke samAna rahatA thaa| mapu0 6.26-27 hai / strI-puruSa donoM sAtha-sAtha janmate, pati-patnI banate aura eka utpalagulmA-meru parvata kI pUrva-dakSiNa (Agneya) dizA meM sthita vApI / yugala ko janma dekara maraNa ko prApta hote haiM / mAtA choMkakara aura yaha lambAI meM pacAsa yojana, gaharAI meM dasa yojana aura caur3AI meM pitA jaMbhAI lekara marate haiM / yahA~ Ayu tIna palya kI hotI hai / ye paccIsa yojana hai / hapu0 5.334-335 Jain Education Intemational Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 : jaina purANakoza utpalamatI-uvarAgni udaka-lavaNasamudra kI dakSiNa dizA ke kadambuka pAtAlavivara ke samIpa kA eka parvata / ziva nAmaka deva isa parvata kA adhiSThAtA hai| hapu0 5.461 udakastambhinI-jala ko staMbhita karanevAlI eka vidyA / arkakIti ke putra ___ amitateja ne yaha vidyA siddha kI thii| mapu0 62.391-400 udakkuru-meru parvata kI uttaradizA meM vartamAna videha kSetra kA eka bhAga / yahA~ uttama bhogabhUmi kI racanA hai / mapu0 5.98 udadhi-(1) hastinApura ke rAjA duryodhana aura unakI rAnI jaladhi kI kanyA / duryodhana ne apanI isa kanyA ke saMbaMdha meM nizcaya kiyA thA ki vaha yaha kanyA kRSNa ke usa putra ko degA jo kRSNa kI rukmiNI aura satyabhAmA donoM rAniyoM ke putroM meM pahale hogaa| pradyumna pahale huA thA aura satyabhAmA kA putra bhAnu bAda meN| pUrva nizcayAnusAra duryodhana apanI kanyA pradyumna ko denA cAhatA thA kintu dhUmaketu asura pradyumna ko hara le gayA thA ataH duryodhana ne paristhitivaza apanI kanyA pradyumna ke choTe bhAI bhAnu ko de dI thii| dhUmaketu asura se mukta hone para pradya mna ne bhAnu ko harAkara ise apanI patnI banA liyA thaa| hapu0 47.87-98 (2) kRSNa kA zastra aura zAstra meM nipuNa putra / hapu0 48.70 udaSikumAra-pAtAla loka ke nivAsI bhavanavAsI devoM kA eka bheda / hapu0 4.63 utpalamatI-vihAyastilaka nagara ke rAjA sulocana kI putrI / yaha sahasra- nayana kI bahina aura sagara cakravartI kI rAnI thI / papu0 5.76-83 utpalamAlA-puNDarIkiNI nagarI kI eka gaNikA / isane rAjA vasupAla se zIla-rakSA kA vara mAMgA thaa| hapu046.300-303 utpalA-meru parvata kI pUrva-dakSiNa (Agneya) dizA meM sthita pacAsa yojana lambI, dasa yojana gaharI aura paccIsa yojana caur3I vaapii| hapu0 5. 334-335 utpalikA-bandhudatta kI patnI mitravatI kI daasii| isakA maraNa sarpa- daMza se huA thA / papu0 48.45-46 utpalojjvalA-meru parvata kI pUrva-dakSiNa dizA meM sthita pacAsa yojana lambI, dasa yojana gaharI aura paccIsa yojana caur3I vApI / hapu0 5. 334-335 utpAtinI-solaha nikAyoM meM sthita aura aneka prakAra kI zaktiyoM se yukta vidyAdharoM kI eka auSadhi-vidyA / hapu0 22.69 utpAda-(1) dravya ke lakSaNa kA eka aMza-navIna paryAya kI upalabdhi / mapu0 24.110, hapu0 1.1 (2) muni ko diyA jAnevAlA dAtA ke solaha utpAda doSoM se rahita AhAra / hapu0 9.187 utpAdapUrva-zru tajJAna kA prathama pUrva / hapu0 2.97 isameM eka karor3a pada hai / ina padoM meM dravyoM ke utpAda, vyaya aura dhrauvya guNoM kA varNana hai / hapu0 10.75 utpAvinI-eka vidyA / yaha vidyA arkakIrti ke putra amitateja ne siddha kI thii| mapu0 62.392 utsannadoSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva eka nAma / mapu0 25.211 utsarga-pAMca samitiyoM meM eka samiti / apara nAma pratiSThApana smiti| isameM prAsuka bhUmi para mala-mUtra Adi kAtyAga kiyA jAtA hai / isakA pAlana sAdhu karate haiM / papu0 14.108 hapu0 2.126, pApu0 9.95 utsarpiNI-kAla kA eka bheda / yaha daza kor3A-kor3I samaya pramANa hotA hai| isameM rUpa, bala, Ayu, zarIra aura sukha kA utkarSaNa hotA hai / isake chaH bheda hote haiM-duHSamA-duHSamA, duHSamA, suSamA-duHSamA, duHSamA-suSamA, suSamA aura suramA sudhamA / mapu0 3.14-21 papu0 20.77-78, hapu0 7.56.59, vIvaca0 18.65-86 utsAha-AtmA ke dasa sAtvika guNoM meM eka guNa / mapu0 15.214 utsAhazakti-mantra, prabhu aura utsAha ina tIna zaktiyoM meM eka shkti| yaha zaurya se Urjita hotI hai / mapu0 68.61, hapu08.201 utsedhAMgula-ATha jo pramANa mApa / isase jIvoM ke zarIra kI U~cAI aura choTI vastuoM kA pramANa grahaNa kiyA jAtA hai| hapu0 7.39-41, udaka-(1) bharata kSetra ke bhAvI caubIsa tIrthaMkaroM meM AThaveM tiirthNkr| mapu0 76.478, hapu0 60.559 (2) bhaviSyat kAlIna tIsare tIrthakara kA jIva / mapu0 76.471 udaMga-lavaNasamudra ke kaustubha parvata kA deva / hapu0 5.460 uvaca-dhrauvya kA ziSya aura zADilya, kSIrakadambaka Adi kA guru bhAI / hapu0 23.134-135 udadhirakSa-laMkAdhipati mahArakSa aura unakI rAnI vimalAbhA kA dvitIya putra / yaha amararakSa kA anuja aura bhAnurakSa kA agraja thaa| papu0 5.241-244 udaya-(1) agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke 20 prAbhatoM meM karma prakRti nAmaka cauthe prAbhUta ke caubIsa yogadvAroM meM dasavA~ yogdvaar| hapu0 10.81-83 de0 agrAyaNIyapUrva (2) samavasaraNa ke tIsare koTa ke pUrva dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.56-57 (3) samavasaraNa ke tIsare koTa ke uttara dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.60 uvayana-(1) vaizAlI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA kI putrI prabhAvatI kA pti| yaha kaccha deza ke roruka nagara kA rAjA thaa| mapu0 75.3-6, 11-12 (2) mRgAvatI kA putr| mapu0 75.64 udayaparvata-vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita pacAsa nagaroM meM eka nagara / hapu0 22.93-101 udayasundara-nAgapura ( hastinApura ) ke rAjA ibhavAhana aura usakI patnI cUr3AmaNi kA putra aura manodayA kA bhaaii| yaha haMsI meM kahe gaye vacanoM ke nirvAha hetu dIkSita ho gayA thaa| papu0 21.78-80, 123 ubayAcala-podanapura kA rAjA, arhacchI kA pati aura hemaratha kA pitaa| papu0 5.346 ubarAgni-krodha, kAma aura udara ina tIna agniyoM meM tIsarI agni / Jain Education Intemational Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udAsa-padeza- samyaktva isameM munijana anazana kI Ahuti dekara AtmayajJa karate haiM / mapu0 67.202 uvAsa - lavaNasamudra kI dakSiNa dizA ke pAtAla -vivara ke samIpa sthita parvata / yaha zivadeva nAmaka deva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.461 udAtta udAtta, anudAtta aura svarita ina tInoM svaroM meM prathama svara / yaha svara U~ce se uccarita hotA hai / hapu0 17.87 udAradhI - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 udita (1) vijaya parvata ke viMga vidyAdhara aura usakI bhAva zrIprabhA kA putra / isane pUrvajanma meM muniyoM para Aye upasarga se unakI rakSA kI thI / papu0 5.352-353 (2) padamanI nagarI ke rAjA vijayaparvata ke dUta amRtasvara kA prathama putra, mudita kA sahodara / papu0 39.84-86 dIkSita avasthA meM vasubhUti ke jIba dvArA kiye gaye upasarga ko isane sahana kiyA thA / bhIla ne upamarga kAla meM isakI rakSA kI thii| isane bhI pakSI kI paryAya meM bhIla ke prANa bacAye the / papu0 39. 84-86, 128-140 udIcyA saMgota kI ATha jAtiyoM meM eka jAti / papu0 24.12-15 udumbara - ( 1 ) ima nAma kA eka roga (kuSTa) / mapu0 71.320 (2) ye pA~ca phala hote haiN| inakA garbhAnvaya ko vratAvaraNa kriyA meM tyAga hotA hai / mapu0 38.122 udumbarI - bharatakSetra kI eka nadI / bharateza kI senA isa nadI ke taTa para bhI ThaharI thI / mapu0 29.54 udgamabodha AhAradAna sambandhI solaha doSa ha0 9.187 30 AhAradAna - 'uddhabhASaNa - satyavrata kI pA~ca bhAvanAoM meM eka bhAvanA - prazastavacana bolanA - AgamAnukUla vacana bolanA / ise anuvIcibhASaNa bhI kahate haiM / pu0 58.119 uddhava - kurukSetra meM hue kRSNa jarAsandha yuddha meM kRSNa ke pakSa kA rAjA / yaha akSobhya kA putra thaa| mapu0 71.77, hapu 0 48.45 uddhAmA - rAvaNa kA vyAghrarathAsIna yoddhA / papu0 57.51-52 uddhAraka - laMkA kA svAmI rAkSasa vaMzI rAjA / se sahita aura vidyA, bala tathA mahAkAnti kA yaha mAyA aura parAkrama dhAraka thA / papu0 5. 395-400 uddhArapalya-vyavahAra palya ke romakhaNDoM meM pratyeka kA asaMkhyAta karor3a varSo kA samaya / saMkhyA se khaNDita karake unase garta bharane meM laganevAlA samaya uddhArapalya tathA eka pramANa yojana lambe-caur3e aura gahare garta ( gaDDhe ) se eka samaya meM eka romakhaNDa nikAlane para garta ke khAlI hone meM laganevAle samaya ko uddhArapalyopama kAla kahA gayA hai / hapu0 7.50 de0 vyavahArapalya -uddhArasAgara - dasa kor3Akor3I uddhArapalyoM kA samaya / hapu0 7.51 'udbhava -- ( 1 ) rAvaNa ke pakSa kA eka rAkSasa / papu0 12.196 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 149 jaina purANakoza : 61 udbhrAnta - dharmA ( ratnaprabhA) pRthivI ke paMcama prastAra kA indraka bila / hapu0 4.76-77 udiSTayA yArahavIM pratimA isa pratimA ke dhAraka muni apane nimitta se banAye gaye AhAra ko grahaNa nahIM karate / mapu0 10.1580 161. papu0 4.95, vIvaca0 18.69 unmattajalA - ( 1 ) mAnuSottara parvata kI hradA Adi bAraha nadiyoM meM eka nadI / ye nadiyA~ aura tAmracUla kanakacUla devoM ne megharatha ko dikhAyI thIM / mapu0 63.206 (2) niyama parvata se nikalakara sItodA nadI kI ora jAnevAlI eka nadI / hapu0 5.240 unmagnajalA - vijayArdha parvata kI tamisrA guhA meM bahanevAlI nadI / yaha nadI guhA ke eka kuNDa se nikalakara sindhu nadI meM praviSTa hotI hai / isake taTa para bharateza kI senA ne vizrAma kiyA thA / mapu0 32. 21, hapu0 11.26 unmukha - navama nArada / isakI Ayu nArAyaNa kRSNa ke barAbara eka haz2Ara varSa kI thI / hapu0 60.548-550 de0 nArada unmuNDa - kRSNa ke bhAI baladeva kA jyeSTha putra / hapu0 48.66-68 unmUlanavraNaroha - eka divya auSadhi / isase ghAva zIghra bharA jA sakatA hai / yaha auSadhi cArudatta ko eka vidyAdhara ke saMketa se prApta huI thI / pu0 21.18 upakaraNakIDA - catuvidha krIDA meM dUsarA bhedanduka Adi kA khel| papu0 24.67-68 de0 krIDA upakrama - (1) tattva ke prakRta artha ko zrotAoM kI buddhi meM baiThA denA, aparanAma upodghAta | isake pAMca bheda hai--jAnupUrvI, nAma, pramANa, abhidheya aura arthAdhikAra / mapu0 2.102 - 124 (2) agrAyaNIyapUrva ke caturtha prAbhRta kA eka yogadvAra / hapu0 10. 83 upagUhana - samyagdarzana ke ATha aMgoM meM pA~cavA~ aMga / isase ajJAnI aura asamartha sAdharmI janoM ke dvArA kI gayI jainazAsana kI nindA kA AcchAdana hotA hai / vIvaca0 6.67 upaghAta -asamaya meM maraNa / tIrthaMkaroM ke upaghAta nahIM hotA / mapu0 15.31 upacaya-pustaka ( zilpakArya) kA eka bheda miTTI ke khilaune Adi banAnA upacadha pustakarma hai / papu0 24.38-39 upadhitra - rAjA dhRtarASTra tathA gAndhArI kA putra / pApu0 8. 195 upadeza - svAdhyAya tapa kA eka bheda / de0 svAdhyAya upadezavidhi - zikSA kI eka vidhi| tIrthaMkaroM kI divyadhvani aura tattvopadeza tathA AcAryoM kI dezanA isI vidhi meM AtI hai / saddharmadezana jJAna kI pA~ca bhAvanAoM meM eka hai / mapu0 21.96, 23.6972, 24.85-180 upadeza- samyaktva - tresaTha zalAkA puruSoM kA caritra sunane se utpanna zraddhA / yaha samyagdarzana ke dasa bhedoM meM tIsarA bheda hai / mapu0 74.439443, vIvaca0 19.145 de0 samyagdarzana Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 : jaina purANakoza upaSA-upasamudra upamAbhUta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 187 upadhA-dharma, artha, kAma aura bhaya ke samaya kisI prakAra se dUsare ke citta kI parIkSA karanA / mapu0 44.22 upadhAna-pArivrAjya ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / isa sUtrapada meM batAyA gayA hai ki muni kA upadhAna usakI bhujAeM hotI haiN| mapu0 39.162-166, 179-180 upadhi-bAhya aura Abhyantara parigraha / mapu0 34.189 upanandaka-rAjA dhRtarASTra tathA usakI rAnI gAndhArI kA putra / pApu0 8.196 upanayana-yajJopavIta saMskAra / mapu0 15.164 upanItikriyA-(1) gRhastha kI tirepana garbhAnvaya kriyAoM meM caudahavIM kriyaa| ziza kI yaha kriyA garbha se AThaveM varSa meM kI jAtI hai / isake antargata zizu ke kezoM kA muNDana, vratabandhana, tathA maujIbandhana kiyA jAtA hai / ye kriyAeM arhat-pUjA ke pazcAt jinAlaya meM bAlaka ko vrata dekara guru kI sAkSI meM kI jAtI hai| bhikSA meM prApta anna kA agrabhAga deva ko samarpita kara bAlaka zeSa anna ko bhojana meM grahaNa karatA hai / isake kriyAnvayana meM maMtra par3he jAte hai-paramanistArakaliMgabhAgI bhava, paramarSiliMgabhAgI bhava, paramendraliMgabhAgI bhava, paramarAjyaliMgabhAgI bhava / mapu0 38.55-63, 104-108, 40.153-155 (2) dIkSAnvaya se saMbaMdhita nauvIM kiyaa| isameM devatA aura guru kI sAkSI meM vidhi ke anusAra apane veSa, sadAcAra aura samaya kI rakSA kI jAtI hai / mapu0 39.54 upapANDaka-sumeru parvata kA eka vana / hapu0 5.309 upapAva-deva aura nArakiyoM kA janma / papu0 105.150 upapAdazayyA-devoM kI utpAdazayyA / deva isa para janma lekara antarmuhUrta meM navayauvana se pUrNa tathA apane sampUrNa lakSaNoM se sampanna ho jAte hai / upapAda zilA bhI yahI hai / mapu0 5.254-256, papu0 64.70, vIvaca04.60 upapAvazilA-de0 uppaadshyyaa| upabRMhaNa-samyagdarzana kA eka aMga / isake dvArA kSamA Adi bhAvanAoM se Atmadharma kI vRddhi kI jAtI hai| mapu0 63.318 upabhoga-gandha, mAlA, anna-pAna Adi bAra-bAra bhogI jAne vAlI vstueN| hapu0 58.155 upabhogAvinirarthana-anarthadaNDavrata kA eka aticAra (upabhoga-paribhoga kI vastuoM kA nirarthaka saMgraha karanA) / hapu0 58.179 upabhogaparibhoga-parimANavrata-upabhoga (bAra-bAra bhogane meM Ane vAlI) tathA paribhoga (eka bAra bhogI jAnevAlI) vastuoM kA parimANa krnaa| sacittAhAra, sacitta sabaMdhAhAra, sacitta sanmizrAhAra, abhiSAhAra aura duSpakvAhAra ye isake pA~ca aticAra hai / hapu0 58.155-156,182 upamanya-bharatakSetra kI gAndhArI nagarI ke rAjA bhUti kA mAMsabhojI adharmakarmI purohita / anta meM sadupadeza se yaha paMca namaskAra maMtra kA dhyAna karate hue maraNa kara bhUti kA arisUdana nAma kA pautra huaa| papu0 31.41, 45-46 upayoga-jIva kA svarUpa / jJAna aura darzana ke bheda se yaha do prakAra kA hai / jIva ke sivAya anya dravyoM meM anupalabdha jIva ke isa guNa kA ghAtiyAkarma ghAta karate haiN| isakI vizuddhi ke lie Atma tattva kA cintana kiyA jAtA hai, jisase bandha ke kAraNa naSTa ho jAte haiM / mapu0 21.18-29, 24.100, 54.227-228, papu0 105, 147 upayogA-padminI nagarI ke rAjA vijayaparvata ke dUta amRtasvara kI bhAryA / yaha udita aura mudita kI jananI thI / papu0 39.84-86 upayogitA-dIkSAnvaya kI AThavIM kriyA / isameM parva ke dina upavAsa ke upayogitAmA anta meM pratimAyoga dhAraNa kiyA jAtA hai / mapu0 38.64, 39.52 uparambhA-AkAzadhvaja aura mRdukAntA kI putrI tathA nalakUbara kI bhAryA / yaha guNa aura AkAra meM rambhA apsarA ke samAna tho / yaha dazAnana meM Asakta thii| dazAnana ke dvArA samajhAye jAne para yaha nalakUbara ko pUrvavat cAhane lgii| papu0 12.97.98, 107-108, 146-153 upavanA-tApasa vaMza meM utpanna eka duHkhI kanyA / muhUrtamAtra ke AhAratyAga se isane utkRSTa dhana sampadA prApta kI thii| papu0 14.248 250 upavAsa-eka bAhya tapa-anazana / vidhiyukta upavAsa karmanAzaka hotA hai| isase siddhatva prApta hotA hai| vRSabhadeva ne eka varSa paryanta yaha tapa kiyA thaa| mapu0 6.142, 145, 7.16, 20.28-29, papu0 14.114-115 upazamaka-cAritramohanIya karma kA upazamana kartA jIva / aise jIva apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, sUkSmasAMparAya aura upazAnta moha ina cAra guNasthAnoM meM hote haiM / hapu0 3.82 / upazama bhAva-apanI bhUla svIkAra karake kSamA mA~ga lene para utpanna honevAlA bhAva / mapu0 6.140 upazama zreNI-vizuddha pariNAmoM se samyak vizuddhi kI ora bar3hanA / cAritra mohanIya karma kA upazama karanevAle AThaveM se gyArahaveM guNasthAnavI jIvoM ke pariNAma / mapu0 11.89 upazAntakaSAya-gyArahavA~ guNasthAna / yahA~ mohanIya karma sampUrNataH upazAnta ho jAtA hai| mohanIya karma kA upazama ho jAne se atizaya vizuddha aupazamika cAritra prApta hotA hai kintu jIva yahA~ antarmahataM mAtra hI Thahara kara cyuta ho jAtA hai aura punaH kramazaH uso svasthAna apramatta guNasthAna meM A pahu~catA hai jahA~ se vaha isa guNa sthAna meM AtA hai / mapu0 11.90-92, hapu0 3.82 upazIrSaka-eka hAra / isameM bIca meM krama-krama se bar3hate hue tIna sthUla motI hote haiM / mapu0 16.47, 52 upasaMkhyAna-uttarIya vastra-or3hane kA dupaTTA / mapu0 13.70 upasamudra-samudra se uchalakara dvIpa meM AyA alaMghanIya evaM gaharA jala / isase dvIpa ke cAroM ora kA samIpavartI bhAga AvRta ho jAtA hai / mapu0 28.48 Jain Education Intemational Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasarga-uvA jaina purANakoza : 63 upasarga-(1) muniyoM kI tapa-sAdhanA aura dhyAna meM deva, manuSya, pazu upendra-(1) kRSNa / hapu0 59.126 aura acetana padArthoM dvArA apratyAzita rUpa se vibhinna prakAra ke kaSTa (2) vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka tathA usakI rAnI subhadrA ke aura bAdhAe~ prApta honA / mapu0 70.280-282, hapu0 1.23, 20. dasa putroM meM tIsarA putra / mapu0 75.3-5 27, vIvaca0 13.59-82 upendrasena-(1) indrapura nagara kA svAmI / isane apanI putrI padmAvatI (2) gAndharva kI tIna vidhiyoM meM padagata eka vidhi hai| isameM puNDarIka ko vivAhI thii| mapu0 75.179 jAti taddhita, chanda, sandhi, svara, tiGanta, upasarga tathA varNa Adi (2) ratnapura ke rAjA zrISeNa kA putra / mapu0 62.341 Ate haiM / hapu0 19.149 (3) ratnapura nagara ke rAjA zrISeNa kA putra / yaha indrasena kA upasaumanasa-meru ke saumanasa vana kA antarvartI eka vana / hapu0 5.308 bhAI thaa| mapu062.340, 353 upasthApanA-prAyazcitta kA eka bhed| isameM saMgha se niSkAsita muni upoddhAtavidhi-upakrama kA dUsarA nAma / mapu0 2.103 de0 upakrama ko punaH dIkSA dI jAtI hai / hapu0 64.37 ubhayazreNi-vijayAdhaM kI uttara aura dakSiNa zreNi / mapu0 35.73 upAdhivAk-satpravAda pUrva kI bAraha bhASAoM meM eka bhASA / zrotA umA-ujjayinI ke atimuktaka nAmaka zmasAna meM pratimAyogadhArI isake dvArA arthopArjana Adi kAryoM meM laga jAtA hai / hapu0 10.94 vardhamAna ke dhairya-parIkSaka mahAdeva kI shdhrminnii| mapu0 74.331upAdhyAya-(1) pA~ca parameSThiyoM meM cauthe prmesstthii| hapu0 1.28 ye uragAstra-pralayakAlIna megha ke samAna zabdakArI aura viSamaya agninija aura para ke jJAtA tathA anugAmI janoM ke upadezaka hote haiM / papu0 89.29 kaNoM se duHsaha astra / isa astra kA prayoga lakSmaNa ne rAvaNa para (2) agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM caudahavIM vastu / hapu0 kiyA thaa| barhaNAstra isakA nivAraka astra hotA hai| papu074. 10.77-80 de0 agrAyaNIyapUrva 110-111 uravachada-kavaca / vaijayanta dvAra ke svAmI baratanu deva ne eka kavaca upAnaha -jUtA / AdipurANa kAla meM kI jAnevAlI manojJa veSa-bhUSA kA bharata ko bheTa meM diyA thA / papu0 11.12-13 aMga / tapasvI isakA parityAga karate haiM / mapu0 39.193 urvazI-(1) indra kI apsarA / papu0 7.31 upAya-rAjya vistAra aura prajA zAsana ke prayojanoM kI siddhi kA (2) rAvaNa kI bhAryA / papu0 77.9-12 sAdhana / yaha cAra prakAra kA hotA hai-sAma, dAna, daNDa aura bhed| urvI-bharata kI bhaabhii| isane tathA anya bhAbhiyoM ne bharata ke sAtha mapu08.253, 68.62 upAyavicaya-dharmadhyAna kA dUsarA bheda / yoga kI puNyarUpa pravRttiyoM ko ___ jalakrIr3A kI thI / papu0 83.93-100 apane AdhIna karanA upAya hai / isa upAya kA saMkalpana aura cintana ulUka-(1) eka deza / yahA~ ke rAjA ko lavaNAMkuza ne parAjita kiyA upAya-vicaya hai / hapu0 56.41 thA / papu0 101.83-86 upAsaka-zrAvaka / mapu0 8.206 pratimAoM ke bheda se isake gyAraha (2) kRSNa tathA jarAsandha ke bIca hue yuddha kA eka yoddhA / isane bheda hote haiN| zru ta ke sAtaveM aMga upAsakAdhyayana meM isakI pUrNa nakula ke sAtha yuddha kiyA / hapu0 51.30 vivecanA kI gayI hai| mapu0 10.158-161, 34.133, 141 / ulkA-(1) divyAstra / yaha astra hanumAna ke pAsa thA / papu0 54.37 de0 aMga (2) rAjagRha nagara nivAsI bahvAza kI bhAryA, vinoda kI jananI / 'upAsaka kriyA-gRhasthoM se saMbaMdhita kriyA / yaha tIna prakAra kI hotI papu0 85.69 ulkAmukha-eka bana / yaha bhIloM kI nivAsabhUmi thA / aparanAma hai-garbhAnvaya, dIkSAnvaya aura karjanvaya / inameM garbhAnvaya meM garbhAdhAna se lekara nirvANa taka kI trepana kriyAeM hotI haiN| ye kriyAe~ zuddha ulkAmukhI / vRSabhadeva ke tIrtha meM ayodhyAvAsI rudradatta yahA~ ke svAmI kIlaka ke pAsa Akara rahA thA / mapu0 70.156, hapu0 18, 100samyagdRSTi ke hI hotI haiN| dIkSAnvaya kriyAe~ ar3atAlIsa haiM, ye avatAra se lekara nirvANa paryanta honevAlI kriyAe~ mokSa-sAdhaka hai| ulmaka-isa nAma kA eka ardharathI raajaa| yaha kRNNa-jarAsandha yuddha meM sadagahitvase karz2anvaya kriyAe~ hotI haiM / mapu0 63.300-305 kRSNa kA sahayogI thaa| hapu0 50.83 upAsakAdhyayana-nikhila zrAvakAcAra ke vivecaka dvAdazAMga zruta kA uzInara-vaSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita isa nAma kA eka sAtavA~ aNg| isameM gyAraha sthAnoM (pratimAoM) ke upAsakoM kI deza / mapu0 16.141-153, 29.42 lavaNAMkuza ne isa deza ke kriyAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / isameM gyAraha lAkha chappana hajAra rAjA ko parAjita kiyA thA / papu0 101.82-86 pada haiN| mapu0 34.133, 141, 63.300-301, hapu0 10.37 uzIravatI-vijayA parvata kI dakSiNazreNo meM sthita gAndhAra deza kI de0 aMga eka nadI / mapu0 46.145-146 upAsti-senApura nagara kA eka gRhastha / yaha bar3A dAnI thA / dAna ke uzIrAvarta-eka deza / yahA~ cArudatta vyApAra ke lie gayA thaa| hapu. prabhAva se marakara yaha andrakapura meM madranAmaka gRhastha aura usakI patnI 21.75 dhAriNI kA putra huA thaa| apane susaMskAroM ke kAraNa usakA prabodha uSA-(1) vijayAdha parvata kI uttarapaNI meM sthita zru tazoNita magara hotA gayA aura sugatiyA~ milatI gayIM / papu0 31.22-32 ke nivAsI bANa vidyAdhara kI knyaa| isakI sakhI citralekhA ne Jain Education Intemational Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 baina purANakoza aniruddha ke sAtha isakA vivAha karAyA thaa| hapu0 55.16-17, 24 (2) dvArAvatI nagarI ke rAjA brahma kI dUsarI rAnI / mapu0 58.84 uSTa - sainikoM kA sAmAna DhonevAlA pAlatU pazu / mapu0 29.153, 161 uSNa - (1) megha / avasarpiNI kAla ke anta meM sarasa, virasa, tIkSNa aura rUkSa nAmaka meghoM ke kramazaH sAta-sAta dina barasane ke uparAnta sAta dina taka uSNa nAma ke megha varSA karate haiM / 453 mapu0 76.452 (2) isa nAma kA eka parISaha / isameM mArga se lie uSNatA janita kaSTa ko sahana kiyA jAtA hai / uSNadA - arkakIrti ke putra amitateja ko prApta eka vidyA cyuta na hone ke mapu0 36.116 mapu0 62. 398 uSNISa - zvetavarNa kI sira para dhAraNa kI jAnevAlI pagar3I yA sAfA / mapu0 10.178 U Urjayanta saurASTra deza kA eka parvata (giramAra ) yahA~ tIrthaMkara neminAtha ke lie samavasaraNa kI racanA kI gayI thii| yahIM unakA nirvANa huA thA / isI parvata para indra ne loka meM pavitra siddha zilA kA nirmANa karake usa para jinendra bhagavAn ke lakSaNa vRtra se utkIrNa kiye the / mapu0 30.102, 71.275, 72.272-274, papu0 20. 36, 58, 0 1.115, 23.155 59.125, 15.14 pApu0 22.78 UrNanAbha - rAjA dhRtarASTra tathA gAndhArI kA untIsavA~ putra | pApu0 8. 196 Urdhvaloka-loka ke tIna bhedoM meM eka bheda / yaha mRdaMga ke AkAra kA hai| vaimAnika deva yahIM rahate haiM / yaha madhya loka ke Upara sthita hai / yahA~ kalpa tathA kalpAtIta vimAnoM ke tresaTha paTala haiM aura caurAsI lAkha sattAnnaveM haz2Ara teIsa vimAna haiM / yahA~ ve jIva janmate haiM jo ratnatraya dharma ke dhAraka ahaMnta aura nirgrantha guruoM ke bhakta aura jitendriya tathA sadAcArI hote haiM / papu0 105.166, hapu0 4.6, vIvaca0 11.104 108 citrA pRthivI se Der3ha rajju kI U~cAI para jahA~ dUsarA aizAna svarga samApta hotA hai vahA~ isa loka kA vistAra do rajju pUrNa aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se pA~ca bhAga pramANa haiN| usake Upara Der3ha rajju aura Age jahA~ mAhendra svargaM samApta hotA hai vahA~ isa loka kA vistAra cAra rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga pramANa hai / isake Age AdhI rajju aura calane para brahmottara svargaM samApta hotA hai / vahA~ isa loka kA vistAra pA~ca rajju hai / usake Upara AdhI rajju aura calane para kApiSTha svarga samApta hotA hai / vahA~ isa loka kA vistAra cAra rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga pramANa hai / usake Age AdhI rajju aura calane para mahAzukra svarga samApta hotA hai / vahA~ isa loka -- uSTra-ma kA vistAra tIna rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se chaH bhAga pramANa hai| isake Upara AdhI rajju aura calane para sahasrAra svarga kA anta AtA hai / vahA~ isa loka kA vistAra tIna rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se pA~ca bhAga pramANa hai| isake Upara AdhI rajju aura Age acyuta svarga samApta hotA hai / vahA~ isa loka kA vistAra do rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai / isake Age jahA~ isa loka kA anta hotA hai vahA~ isakA vistAra eka rajju pramANa hai / hapu0 4.21-28 Urdhvavyatikrama - divrata kA tIsarA aticAra - lobhavaza Upara kI sImA kA ullaMghana karanA / hapu0 58.177 UrmimAn - andhakavRSNi ke putra stimitasAgara kA jyeSTha putra / yaha vasumAn, vIra aura pAtAlasthira kA agraja thA / hapu0 48.46 UrmimAlinI videha kSetra meM sthita mandila deza kI pazcima dizA meM pravAhita vibhaMgA nadI / yaha nolAcala parvata se nikalakara sItodA nadI meM milI hai / hapu0 4.52, 63.207, 5.241-242 Uha - (1) caurAsI lAkha kahAMga pramANa kAla / hapu0 7.29 (2) tarka ke dvArA padArtha ke svarUpa ko jAnanA / yaha zrotA ke ATha guNoM meM eka guNa hai / mapu0 1.146 UhA - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / bharata kI senA ne isa nadI ko pAra kiyA thA / mapu0 29.62 kahAMga --- caurAsI lAkha amama pramANa kAla / hapu 7.29 - RkSaraja - vAnaravaMzI rAjA / apane nagara alaMkArapura se nikalakara isane apanI vaMza-paramparA se cale Aye nagara ko lene ke lie yama dikpAla se yuddha kiyA thA, jisameM yaha pakar3A gayA thA / anta meM dazAnana kI sahAyatA se yama ke bandhana se mukta hokara tathA yama ko jItakara isane kiSkupura kA vaMza kramAgata zAsana prApta kiyA thaa| isakI rAno harikAntA se isake nala aura nIla do putra hue the / papu0 7.77, 18.440-451, 498, 9.13, RkSavat -- eka parvata / bharata kI senA ne ise pAra kiyA thaa| mapu0 29.69 madhya meM bahatI huI tAmbhika grAma ke bAhara manohara bana ke nadI / isake taTa para zAlavRkSa ke nIce tIrthaMkara mahAvIra ne pratimA-yoga dhAraNa kiyA thA / kevalajJAna bhI unheM yahIM huA thA / mapu0 74.348-354, pu0 2.57, 13.100-101, 60.255, pApu0 1. 94 97 Rjumati - (1) cAraNa RddhidhArI eka muni / inhoMne prItikara seTha ko gRhastha aura munidharma kA svarUpa samajhAyA thA / mapu0 76. 350-354 (2) mana:paryayajJAna kA pahalA bheda / yaha avadhijJAna ko apekSA adhika sUkSma padArtha ko jAnatA hai| avadhijJAna yadi paramANu ko jAnatA hai to yaha usake anantaveM bhAga ko jAna letA hai / gautama Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 65 Rtvij-RSabha gaNadhara Rjumati aura vipulamati donoM prakAra ke manaHparyayajJAna ke dhAraka the| mapu0 2.68, hapu0 10.153 (3) sAta nayoM meM cauthA paryAyAthika naya / yaha padArtha ke viziSTa svarUpa ko batAtA hai / yaha naya padArtha kI bhUta-bhaviSyat rUpa vakraparyAya ko chor3akara vartamAna rUpa sarala paryAya ko hI grahaNa karatA hai / hapu0 58.41-42, 46 Rtvij-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.127 Rtu-(1) saudharma aura aizAna nAmaka Arambha ke do svargoM kA indraka vimAna / isakI cAroM dizAoM meM tiresaTha vimAna haiN| Age pratyeka indraka meM eka-eka vimAna kama hotA jAtA hai / mapu0 13.67, hapu0 6.42-44 (2) saudharma aura aizAna svargoM kA eka paTala / hapu0 6.42-44 (3) do mAsa kA samaya / hapu0 7.21 (4) strI kI rajaHzaddhi se lekara pandraha dina kA kAla-RtukAla / mapu0 38.134 RtuvimAna-saudharma svarga kA vimAna / yahIM saudharmendra kA nivAsa sthAna hai / mapu0 13.67, 79 Rddhi-yogiyoM Adi ko tapazcaryA se prApta sAta cAmatkArika viziSTa ___ zaktiyA~ / mapu0 2.9, 36.144 RddhIza-saudharma aura aizAna svarga kA terahavAM paTala / hapu0 6.45 RSabha-(1) yuga ke Adi meM hue prathama tIrthakara / vRSabhadeva ko indra dvArA prApta yaha nAma / mapu0 3.1, hapu0 8.196, 9.73, ye kulakara nAbhirAya aura unakI rAnI marudevI ke putra the| ayodhyA inakI janmabhUmi tathA rAjadhAnI thii| papu0 3.89-91, 159, 169, 174, 219 ye solaha svapnapUrvaka ASAr3ha kRSNa dvitIyA ke dina mA~ marudevI ke garbha meM Aye the / pApu 2.110 inakA janma caitra mAsa ke kRSNa pakSa meM navamI ke dina sUryodaya ke samaya uddharASAr3ha nakSatra meM aura brahma nAmaka mahAyoga meM huA thaa| mapu0 13.2-3 indra ne sumeru parvata le jAkara kSIrasAgara ke jala se inakA abhiSeka kiyA thA / mapu0 13. 213-215 inake janma se hI karNa sachidra the / mapu0 14.10 ye janma se hI mati-zruta tathA avadhi ina tIna jJAnoM se yukta the| mapu0 14. 178 bAlyAvasthA meM deva-bAlakoM ke sAtha inhoMne daNDa krIDA evaM vana krIDAe~ kI thiiN| mapu0 14.200, 207-208 ye tapta svarNa ke samAna kAntidhArI sveda aura mala se tathA tridoSa janita rogoM se rahita, eka hajAra ATha lakSaNoM se sahita, paramIdArikazarIrI aura samacaturasrasaMsthAna dhArI the| mapu0 15.2-3, 30.33 inake samaya meM kalpavRkSa naSTa ho gaye the| vizeSatA yaha thI ki pRthivI binA jote boye apane Apa utpanna dhAnya se yukta rahatI thii| ikSa hI usa samaya kA mukhya bhojana thaa| papu0 3.231-233 yazasvato aura sunandA inakI do rAniyAM thiiN| inameM yazasvatI se caramazarIrI pratApI bharata Adi sau putra tathA brAhmInAmA putrI huI thii| sunandA ke bAhubalI aura sundarI utpanna hue the| mapu0 16.1-7 putriyoM meM brAhmI ko lipijJAna tathA sundarI ko inhoMne aMka jJAna meM nipuNa banAyA thA / mapu0 16.108 prajA ke nivedana para prajA ko sarvaprathama inhoMne hI asi, maSi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ina chaH AjIvikA ke upAyoM kA upadeza diyA thaa| mapu0 16.179 sarvaprathama inhoMne samajhAyA thA ki vRkSoM se bhojya sAmagrI prApta kI jA sakatI hai / bhojya aura abhojya padArthoM kA bheda karate hue inhoMne kahA thA ki Ama, nAriyala, nIba, jAmuna, rAjAdana (cirauMjI), khajUra, panasa, kelA, bijaurA, mahuA, nAraMga, supArI, tinduka, kaitha, baira, ciMcaNI (imalI), bhilamA, cArolI, tathA beloM meM drAkSA. kuSmANDI, kakar3I Adi bhojya haiM / anya balliyA~ (bela) abhojya hai| zrIhi, zAli, mUMga, caulAI, ur3ada, gehU~, sarasoM, ilAyacI, tila, zyAmaka, krodrava, masUra, canA, jau, dhAna, tripuTaka, tuara, vanamUMga, nIvAra Adi inhoMne khAne yogya batAye the / bartana banAne aura bhojana pakAne kI vidhi bhI inhoMne batAyI thI / mapu0 16.179, pApu0 2.143-154, kSatriya, vaizya aura zUdra ina tIna vargoM kI sthApanA bhI inhIM ne hI kI thii| ASAr3ha mAsa ke kRSNa pakSa kI pratipadA ke dina inhoMne kRtayuga kA Arambha kiyA thA isIlie ye prajApati khlaaye| mapu0 16.190' inakI zArIrika U~cAI pA~ca sau dhanuSa tathA Ayu caurAsI lAkha varSa pUrva tho / papu0 20.112, 118 bIsa lAkha varSa pUrva kA samaya inhoMne kumArAvasthA meM vyatIta kiyA thaa| mapu0 16.129 tiresaTha lAkha pUrva kAla taka rAjya karane ke uparAnta nRtya karate-karate nIlAMjanA nAma kI apsarA ke vilIna ho jAne para inako saMsAra se vairAgya utpanna huA thA / mapu0 16.268, 17.6-11 bharata kA rAjyAbhiSeka kara tathA bAhubali ko yuvarAja pada dekara ye siddhArthaka bana gaye the / mapu0 17.72-77, 181 vahA~ inhoMne pUrvAbhimukha hokara padmAsana mudrA meM paMcamuSTi kezaloMca kiyA aura caitra mAsa ke kRSNa pakSa kI navamI ke dina aparAla kAla meM uttarASAr3ha nakSatra meM dIkSA dhAraNa kI thii| svAmi-bhakti se prerita hokara cAra hajAra anya rAjA bhI inake sAtha dIkSita hue the| mapu0 17.200-203, 212-214 ye cha: mAsa taka nizcala kAyotsarga mudrA meM dhyAnastha rahe / papu0 3. 286-292 AhAra-vidhi jAnanevAloM ke abhAva meM eka varSa taka inheM AhAra kA antarAya rhaa| eka varSa pazcAt rAjA zreyAMsa ke yahA~ ikSurasa dvArA inakI prathama pAraNA huI thii| mapu0 20.28, 100, papu0 4.6-16 ye meru ke samAna acala pratimAmoga meM eka hajAra varSa taka khar3e rahe / inakI bhujAe~ nIce kI ora laTalatI rahIM, keza bar3hakara jaTAe~ ho gayI thiiN| papu0 11.289 purimatAla nagara ke samIpa zakaTa nAmaka udyAna meM vaTavRkSa ke nIce eka zilA para inhoMne citta kI ekAgratA dhAraNa kI thii| mapu0 20.218-220 inheM phAlguna mAsa ke kRSNa pakSa kI ekAdazI ke dina uttarASAr3ha nakSatra meM kevalajJAna aura samavasaraNa kI vibhUti prApta huI thii| mapu0 20.267268 vaTavRkSa ke nIce inheM kevalajJAna huA thA ataH Aja bhI loga vaTavRkSa ko pUjate haiM / papu0 11.292-293 indra ne eka hajAra ATha nAmoM se inakA guNagAna kiyA thaa| mapu0 25.9-217 bharata kI AdhInatA svIkAra karane ke lie kahe jAne para bAhubali ko chor3akara Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 : jaina purANakoza sAghu zeSa sabhI bhAI inake pAsa Aye aura inase dIkSita ho gaye the / mapu 0 34.97, 114- 125 marIci ko chor3akara zeSa nRpa jo inake sAtha dIkSita ho gaye the samyakcAritra kA pAlana nahIM kara sake / unhoMne se digambarI sAdhanA kA mArga chor3a diyaa| unameM se bhI bahuta inase bandha aura mokSa kA svarUpa sunakara punaH nirgrantha ho gaye the / vIvaca0 2.96-97 saMghastha muniyoM meM cAra hajAra sAta sau pacAsa to pUrvadhara the, itane hI bhUta ke zikSaka the| nau hajAra avadhijJAnI, bIsa hajAra kevalajJAnI, bIma hajAra chaH sau vikriyA Rddhi ke dhArI, bIsa hajAra sAta sau vipulamati mana:paryayajJAnI aura itane hI aspAta guNoM ke dhAraka muni the / hapu0 12.71-77 inake saMgha meM caurAsI gaNadhara the - 1. vRSabhasena 2 kumbha 3 dRDharatha 4. zatrudamana 5. devazarmA 6. dhanadeva 7. nandana 8. somadatta 9. suradatta 10. vAyusa 11. subA 12. devAgni 12. agnideva 14. agnibhUti 15. tejasvI 16. agnimitra 17 ra 18. mahIpara 19 mAhendra 20. vasudeva 21. vasundharA 22. acala 23. meru 24. bhUti 25. sarvasaha 26. yajJa 27 sarvagupta 28 sarvadeva 29. sarvapriya 30. vijaya 31. vijayagupta 32. vijayamitra 33. vijayazrI 34. parAkhya 25. aparAjita 36. sumitra 37. vasusena 18. sAdhuna 39. satyadeva 40. satyaveda 41. sarvagupta 42. mitra 43. satyavAn 44. vinIta 45. saMvara 46. RSigupta 47. RSidatta 48. yajJadeva 49. yajJagupta 50. yajJamitra 51. yajJadatta 52. svAyaMbhuva 53. bhAgadatta 54. bhAgaphalgu 55. gupta 56. guptaphalgu 57. mitraphalgu 58 prajApati 59. satyavaza 60. varuNa 61. dhanavAhita 62. mahendra 62. tejorAzi 64. mahAraca 65.vijayabhUti 65. mahAla 67 vizAla 68.69. 70. candracUDa 79. meghezvara 72. kaccha 73. mahAkaccha 74. sukaccha 75. atibala 76. bhadrAbali 77. nami 78 vinami 79. bhadrabala 80. nandi 81. mahAnubhAva 82. nandimitra 83. kAmadeva aura 84. anupama / papu0 4.57 hapu0 12.53-70 saMgha meM zuddhAtmatattva ko jAnanevAlI pacAsa hajAra AryikAeM, pAMca lAkha bhAvikAeM aura tIna lAkha zrAvaka the / eka lAkha pUrva varSa taka inhoMne aneka bhavya jIvoM ko saMsAra sAgara se pAra hone kA upadeza karate hue pRthivI para vihAra kiyA thaa| isake pazcAt ye kailAza parvata para dhyAnArUr3ha hue aura eka hajAra rAjAoM ke sAtha yoga-nirodha kara, devoM se pUjita hokara inhoMne mokSa prApta kiyA thA / hapu0 12.78-81, papu0 4. 130 pUrvabhavoM meM nauveM pUrvabhava meM ye alakA nagarI ke rAjA atibala ke mahAbala nAma ke putra the / mapu0 4.133 AThaveM pUrvabhava meM ye aizAna svarga meM lalitAMga nAmaka deva hue| mapu0 5.253 sAtaveM pUrvabhava meM ye rAjA baccabAha aura unakI rAnI vasundharA ke bacaca nAmaka putra hue / mapu0 6.26-29 chaThe pUrvabhava meM ye uttarakuru bhogabhUmi meM utpanna hue the| pu0 9.33 pA~ca pUrvabhava meM ye aizAna - svarga meM zrIdhara nAma ke RddhidhArI deva hue the / mapu0 9.185 cauthe pUrvabhava meM susIma nagara meM sudRSTi aura unakI rAnI sundaranandA ke suvidhi nAmaka putra hue| 0 10.121-122 tIsare pUrvabhava meM me RSi- ekakalyANa I acyute hue mapu0 10. 170 dUsare pUrvabhava meM ve rAjA bacasena aura unakI rAnI zrIkAntA ke vajranAbhi nAmaka putra hue| mapu0 11. 9 prathama pUrvabhava meM se sarvArthasiddhi] svarga meM ahamindra hue the| ma 11.111 RSi- RddhipArI muni ye parigraha rahita hokara tapa karate hue jIva rakSA meM rata rahate haiM / mapu0 2.27 28 21.220, papu0 11.58, 119.61,02,61 RSivira rAjagRha nagara ke pAMca parvatoM meM eka parvata yaha pUrva dizA meM sthita hai aura AkAra meM caukora hai / hapu0 3.51-53 RSigupta - vRSabhadeva kA chiyAlIsavAM gaNadhara / hapu0 12.63 RSivatta-vRSabhadeva kA saiMtAlIsavAM gaNadhara / hapu0 12.63 RSidattA -- candanavana nagara ke rAjA amoghadarzana tathA rAnI cArumati kI kanyA, cArucandra kI bahina / isane eka cAraNaRddhidhArI muni se aNuvrata dhAraNa kiye the / zrAvastI ke rAjA zAntAyudha ke putra se isakA vivAha huA / isake eka putra bhI utpanna huA thA kintu prasUti ke bAda hI isakA maraNa ho gayA / samyagdarzana ke prabhAva se yaha jvalanaprabhavallabhA nAma kI nAgakumArI huI / hapu0 29. 24-47 RSivAsa -- lakSmaNa kA jIva / yaha vijayAvatI nagarI ke nivAsI gRhastha sunanda aura unakI bhAryA rohiNI kA putra thA tathA arhaddAma kA anuja thA / papu0 123.112-115 RSimantra-tattvajJa muniyoM dvArA mAnya isa nAma se amiti maMtraajjAtAya namaH, niyaMnyAya namaH, vItarAgAya namaH, mahAvratAya namaH, triguptAya namaH mahAyogAya namaH, vividhayogAya namaH, viviSaye namaH, aMgadharAya namaH, pUrvadharAya namaH, gaNadharAya namaH, paramarSibhyo namo namaH, anupamajAtAya namo namaH, samyagdRTe samyagdRSSTe bhUpate bhUpate nagarapate gagarapate, kAlazramaNa kAlazramaNa svAhA, sevAphalaM SaTparamasthAnaM bhavatu, apamRtyuvinAzanaM bhavatu, samAdhimaraNaM bhavatu / mapu0 40. 38-47 ! RSivaMza vRSabhadeva ke samaya ke cAra mahAvaMzI (ikSvAku RSi vidyApara aura harivaMza) meM eka vNsh| isI vaMza ko somavaMza aparanAma candravaMza kahA hai| isakI utpatti itvAku vaMzI rAjA bAhubali ke putra somaza se huI thI / papu0 5.1-2, 11-13, hapu0 13.16 0 somavaMza RSyamUka eka parvata / cedirASTra ko jItane ke bAda paMpA sarovara ko pAra karake bharateza ko senA isa parvata para pahu~cI thI / mapu0 29.56 e eka - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 ekakarNa - lampAka deza kA rAjA / lavaNAMkuza ne ise parAjita kiyA thA / papu0 101.73-74 ekakalyANa - eka vrata / isakI sAdhanA ke lie pahale dina nIrasa AhAra liyA jAtA hai / dUsare dina ke pichale bhAga meM AdhA AhAra liyA Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekacaryA-eSaNA jAtA hai| tIsare dina ekAsana kiyA jAtA hai-isameM bhojana meM prathama bAra jo bhojana sAmane Ave use hI grahaNa kiyA jAtA hai / cauthe dina upavAsa aura pA~caveM dina AcAmla bhojana (imalI ke sAtha bhAta AhAra meM lenA) kiyA jAtA hai / hapu0 34.110 ekacaryA-muniyoM kA eka vrata-ekAkI vihAra karanA / mapu0 11.66 ekacUDa-vidyAdhara dRDharatha kA vaMzaja, uDupAlana vidyAdhara kA putra aura dvi cUDa kA pitA / mapu0 5.47-56 ekatvabhAvanA-bAraha bhAvanAoM meM eka bhAvanA / / isa bhAvanA meM jJAna, darzana svarUpI AtmA akelA hai, vaha akelA hI sukha-duHkha kA bhoktA hai, tapazcaraNa aura ratnatraya Adi se vaha mokSa prApta kara sakatA hai, aisA adIna mana se cintana kiyA jAtA hai| mapu0 11.106, 38. 184, papu0 14.237-239, pApu0 25.90-92, vIvaca0 11. 35-43 ekatvavitakavIcAra-zukladhyAna ke do bhedoM meM dUsarA bheda / jisa dhyAna meM artha, vyaMjana aura yogoM kA saMkramaNa (parivartana) nahIM hotA vaha ekatvavitarkavicAra nAma kA zukladhyAna hotA hai| hapu0 56.54, 58, 64, 65 yaha dhyAna mohanIya karma ke naSTa hone para, tIna yogoM meM se kisI eka yoga meM sthira rahanevAle aura pUrvo ke jJAtA muniyoM ke unakI upazama yA kSapaka zreNiyoM meM yathAyogya rUpa se hotA hai / isase jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya karmoM kA vinAza hotA hai / phalataH kaivalya kI prApti hotI hai / mapu0 21.87, 184-186 ekavaNDadhara-tIrthakara vRSabhadeva ke sAtha dIkSita hue kintu parISaha sahane meM asamartha, vanadevatA ke bhaya se bhayabhIta, pathabhraSTa, kandamUla-phala bhojI aura vana-uTaja nivAsI ekadaNDadhArI parivrAjaka / mapu0 18. 51-60 ekadvitrilaghukriyA-chanda zAstra ke chaH pratyayoM meM eka pratyaya (prkrnn)| mapu0 16.114 ekavazAGgapArI-gyAraha aMgadhArI pA~ca AcArya-nakSatra, yazapAla, pANDu, dhruvasena aura kaMsa / hapu0 1.64 / ekapati-striyoM kA eka vrata / isase ve apane pati meM hI anurAgI rahatI haiM / kulIna aura susaMskRta nAriyA~ sahaja bhAva se isa vrata kA pAlana karatI hai / mapu0 62.41 ekaparvA aneka prakAra kI zaktiyoM se yukta eka auSadhi-vidyA / yaha vidyA dharaNendra ne nami aura vinami ko do thI / hapu0 22.67-69 ekabhakta-muniyoM kA eka mUla guNa-dina meM eka hI bAra AhAra grahaNa karanA / mapu0 18.72, hapu0 2.128 ekabhAryatva-eka patnIvrata / eka ho patnI rakhane kA vratI puruSa / mapu0 62.41 ekalavya-vanavAsI bhIla, guru droNAcArya kA parokSa ziSya / isane apane parokSa guru se zabda bedhi-vidyA meM nipuNatA prApta kI thii| isane guru ke sAkSAt darzana nahIM kiye the, eka lauhastUpa meM hI usane guru droNAcArya kI pratimA aMkita kara lI thii| vaha isI stUpa kI vandanA karake zabdabedhinI dhanurvidyA prApta kara sakA thaa| isane arjuna ke baina purANakoza : 67 sAtha Aye hue guru ke darzana kara guru kI AjJAnusAra apane dAeM hAtha kA agUThA arpaNa karate hue apanI gurubhakti kA paricaya bhI diyA thaa| pApu0 10.205, 216, 223, 224, 262-267 ekavidya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 ekazaila-pUrva videha kA vakSAragiri / yaha nIla parvata aura sItA nadI ke madhya meM sthita hai / nadI ke taTa para isakI U~cAI pA~ca sau yojana hai isake zikhara para cAra kUTa haiM / unameM kulAcaloM ke samIpavartI kUToM para jinendra bhagavAn ke caityAlaya haiM aura bIca ke kaToM para vyantara devoM ke krIDAgRha bane hue haiN| mapu0 63.202, hapu0 5.228, 233-235 ekantamithyAtva-mithyAtva ke pA~ca bhedoM meM eka bheda / dravya aura paryAya rUpa padArtha meM yA mokSa ke sAdhanabhUta aMgoM meM kisI eka yA do aMgoM ko jAnakara yaha samajha lenA ki 'itanA mAtra hI usakA svarUpa hai, isase adhika kucha nahIM' yahI ekAnta mithyAtva hai| mapu0 62. 296-300 ekAlApaka-manoraMjana kA eka prkaar| do praznoM kA eka hI uttara mA~ganA / deviyA~ marudevI kA manoraMjana isI prakAra se karatI rahatI thiiN| mapu0 19.220-221 ekAvalI-(1) nirmala cikane motiyoM se gumphita hAra / isa hAra meM eka hI lar3a hotI hai| bIca meM eka.bar3A maNi lagatA hai / ise maNimadhyamA yaSTi bhI kahA hai / mapu0 15.82, 16.50 (2),eka vrata / isameM eka upavAsa aura eka pAraNA ke krama se caubIsa upavAsa aura caubIsa hI pAraNAeM kI jAtI haiN| isa prakAra yaha vrata ar3atAlIsa dina meM samApta hotA hai| akhaNDasukha kI prApti isakA phala hai / hapu0 34.67 eNAjina-mRga-carma / mapu0 39.28 eNIputra-zrAvastI ke rAjA zIlAyudha aura unakI rAnI RSidattA kA putra / isakI mA~ ise janma dekara hI mara gayI thii| priyaMgusandarI isI kI putrI thii| hapu0 28.5-6, 29.34-58 era kAmpilya nagara ke nivAsI brAhmaNa zikhI aura usakI bhAryA iSu kA putra / rAjagRhI ke rAjA kI putrI se isakA vivAha huA thA aura yaha rAjA dazaratha ke putroM kA guru thaa| papu0 25.41-58 erA hastinApura ke rAjA vizvasena kI rAnI paMcama cakrI aura solahaveM tIrthakara zAntinAtha kI jananI / hapu0 45.6, 18 elA-ilAyacI kA vRkSa / mapu0 29.100 evambhUtanaya-eka ny| jo padArtha jisa kSaNa meM jaisI kriyA karatA hai, usa kSaNa meM usako usI rUpa meM kahanA, jaise jisa samaya indra aizvarya kA anubhava karatA hai usI samaya use indra kahanA anya samaya meM nhiiN| hapu0 58.41-49 eSaNA-eka samiti / zarIra kI sthiratA ke lie piNDazuddhipUrvaka muni kA chiyAlIsa doSoM se rahita AhAra grahaNa karanA / chiyAlIsa doSoM meM solaha udgaja doSa, solaha utpAdana doSa, dasa eSaNA doSa aura cAra dAnI doSa hote haiN| papu0 14.108, hapu0 2.124, 9. 187-188, pApu0 9.93 / / caubIsa aDatAta Jain Education Intemational Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 : jaina purANakoza eSaNAsamitivrata-audumbarI eSaNAsamitivrata-eka vrata / yaha nau koTiyoM se laganevAle chiyAlIsa doSoM ko naSTa karane ke lie kiyA jAtA hai| isameM cAra sau caudaha upavAsa tathA utanI hI paraNAe~ kI jAtI haiM / hapu0 34.108 aitiha-itihAsa / mapu0 1.25 aindra-isa nAma kA eka ratha / rAma se yuddha karane ke lie rAvaNa bahu rUpiNI vidyA se nirmita aura airAvata hAthI ke samAna mandonmatta hAthiyoM se jute hue isa ratha para ArUr3ha huA thA / papu074.5-10 aindrI-bharata kI paccIsa se adhika bhAbhiyoM meM eka / papu0 83.94 airA-(1) gAndhAra deza meM gAndhAra nagara ke rAjA ajitaMjaya aura usakI rAnI ajitA se utpanna rAja-putrI / isakA vivAha hastinApura ke rAjakumAra vizvasena se huA thaa| aparanAma airAvatI / mapu0 63. 382-406, papu0 5.103, 20, 52 (2) bhogapura ke rAjA padmanAtha kI rAnI, cakravartI hariSeNa kI jananI / mapu0 67.63-64 airAvaNa-(1) nIla parvata se sAr3he pAMca sau yojana dUrI kI nadI ke madhya sthita eka hrada / isakI dakSiNottara lambAI padmahUda ke samAna hai| hapu0 5.194 (2) airAvata hAthI kA dUsarA nAma / pApu0 2.115 / airAvata-(1) jambUdvIpa ke videha Adi kSetroM meM sAtavAM kSetra / yaha karmabhUmi jambUdvIpa kI uttaradizA meM zikharI kulAcala aura lavaNasamudra ke bIca meM sthita hai / mapu0 4.49, 69.74, papu0 3.45-47, 105.159-160, hapu0 5. 14 (2) saudharmendra kA haathii| yaha zveta, aSTadantadhArI, AkAzagAmI aura mahAzaktizAlI hai / isake battIsa muMha hai, pratyeka mu~ha meM AThadAMta' pratyeka dA~ta para eka sarovara, pratyeka sarovara meM eka kamalinI, pratyeka kamalinI meM battIsa kamala, pratyeka kamala meM battIsa dala aura pratyeka dala para apsarA nRtya karatI hai / saudharmendra isI hAthI para jina zizu ko biThAkara abhiSekArtha meru para le jAtA hai| mapu0 22.32-56, papu0 7.26-27, hapu0 2.32-40, 38. 21, 43, vovaca. 9.90-91, 14.21-24 airAvatakUTa-zikharI kulAcala kA dasavA~ kUTa / hapu0 5.107 airAvatI-(1) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke kurujAMgala deza meM hastinApura ke rAjA vizvasena ko raanii| isakA dUsarA nAma airA thaa| pApu0 5.103 (2) sambhUtaramaNa vana meM bahanevAlI ndii| isI nadI ke kinAre 'manovega vidyAdhara harI huI candanA ko chor3a gayA thaa| mapu0 62. 379-380, 75.43-44, hapu0 21.102, 27.119 (3) indra kI apsarAoM dvArA kiye gaye nRtya meM airAvata ke vidya nmaya rUpa kA pradarzana / mapu0 14.134 ailavila-kubera / mapu0 48.20 aikaleya-rAjA dakSa aura usakI rAnI ilA kA putra, manoharI kA bhaaii| dakSa ne isakI bahina manoharI ko apanI patnI banA liyA thaa| isase asaMtuSTa isakI mAtA ise lekara durgama sthAna meM calI gayI thI / vahA~ usane ilAvarddhana nagara basAkara ise vahA~ kA rAjA banAyA thaa| rAjA banane para isane aMga deza meM tAmralipti nagarI tathA narmadA nadI ke taTa para mAhiSmatI nagarI basAyI thI / anta meM yaha apane putra kuNima ko rAjya sauMpakara sAdhu ho gayA thA / hapu0 17.2-22 aizAna-(1) Urdhvaloka meM sthita sukha sAmagrI sampanna dvitIya kalpa (svrg)| yahA~ jIva upapAda zayyA para janmate haiM, aura vaikriyika zarIrI hote haiM / saudharma aura isa svarga ke ikatIsa paTala hote haiM / padaloM ke nAmoM ke lie dekho saudharma mapu0 5.253-254, papu0 105.166-167, hapu0 4.14, 6.36 (2) vijayArgha parvata kI uttarazreNI meM sthita sATha nagaroM meM eka nagara / hapu0 22.88 (3) caNDavega dvArA vasudeva ko pradatta eka vidyAstra / hapu0 25.48 aizAnI-eka mhaavidyaa| yaha vidyA rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.330-332 aizAnendra-zubhra chatradhArI IzAna svarga kA indra / mapu0 22.18, 13.31, hapu0 2.38 o oja-kAvya ke mAdhurya, oja aura prasAda ina tIna guNoM meM eka guNa / yaha sahRdayoM ke mana meM utsAha bar3hAtA hai / mapu0 34.32 olika-madhya AryakhaNDa kA eka deza / bharateza ne isa deza ke rAjA ko parAjita kiyA thA / mapu0 29.80 oSThila-ambaSTha deza kA svaamii| yaha bharata ke viruddha ativIrya kI sahAyatA ke lie sasainya AyA thA / papu0 37.23 au auDava-saMgIta kI caudaha mUrcchanAoM ke chappana svaroM meM pAMca svaroM se utpanna eka viziSTa svara / hapu0 19.169 auNDa-isa nAma kA eka deza / digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne yahA~ ke zAsakoM ko parAsta kiyA thaa| mapu0 29.41, 93 auvayika-jIva ke pA~ca bhAvoM meM karmodaya se utpanna eka bhAva / isakA jaba taka udaya rahatA hai taba taka karma rahate haiM aura karmoM ke kAraNa AtmA ko saMsAra meM bhramaNa karanA par3atA hai| mapu0 54.150 audArika zarIra ke pAMca bhedoM meM prathama bheda asaMkhyAta pradezI sthUla zarIra / papu0 105.153 audAsInya-moha ke abhAva (upazama yA kSaya) se utpanna sukha / mapu0 56.42 audumbarI-bharateza kI senA ne isa nadI ke taTa para vizrAma kiyA thaa| mapu0 29.54 Jain Education Intemational Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura-kaNTaha-kaMThaka jena purANakoza : 69 audra-dakSiNa bhArata kA eka deza / digvijaya ke samaya bharateza ne isa ka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.133 deza ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 28.79 kakuttha-ikSvAkuvaMzI puMjasthala kA putra / yaha rAjA raghu kA pitA thA / aupazamika cAritra-mohanIya karma ke pUrNataH upazamana se prApta cAritra / papu0 22.158-159 isakI upalabdhi se mokSa milatA hai| mapu0 11.91, hapu0 3.145 kakUza nAgapriya parvata ke Age kA deza (revA pradeza kA madhya bhaag)| aupazamika samyaktva-samyagdarzana kA eka bheda / yaha darzanamohanIya karma yaha deza hAthiyoM ke lie prasiddha thA / mapu0 29.57 ke upazamana se utpanna hotA hai / isase jIva Adi padArthoM kA yathArtha karkoTaka-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.36 svarUpa vidita hotA hai / mapu0 9.117, hapu0 3.143-144 (2) rAjA dharaNa kA tRtIya putra / vAsuki aura dhanaMjaya isake auSadhi Rddhi-tapa se prApta eka Rddhi| yaha aneka prakAra kI hotI agraja tathA zatamukha aura vizvarUpa anuja the| hapu0 48.50 hai / bAhubalI ko unake ghora tapa se yaha Rddhi prApta huI thii| mapu0 (3) kumbha kaNTaka dvIpa kA parvata / yahA~ cArudatta AyA thaa| pu0 36.153 21.123 auSadhI-videhastha puSkalA deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.213, hapu0 kakSa-eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| 5.257 papu0 101.79-86 kaccha-(1) vRSabhadeva kI mahArAnI yazasvatI kA bhAI / mapu0 15.70 (2) AryakhaNDa kA eka deza (kaatthiyaavaadd')| mapu0 16.141kaMcukI-ve vRddha jo antaHpura kI striyoM ke madhya rahakara Adara se unakI 143, 29.41, 153 aMga-rakSA karate haiM / mapu0 8.128 (3) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra kA eka deza / mapu0 49.2, kaMjasaMjAta-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.38 63.208 kaMjA-eka nadI / bharateza kI senA ne apanI vijaya-yAtrA meM isa nadI (4) vRSabhadeva kA bahattaraveM gaNadhara / mapu0 12.68, 43.65 para par3Ava DAlA thaa| mapu0 29.62 (5) tIrthakara vRSabhadeva ke sAtha dIkSita eka muni / yaha kSudhA kaMdukakroDA-prAcIna bhArata kI pramukha kriidd'aa| jayakumAra ne apane ati- Adi parISahoM se trasta hokara cha: mAsa meM hI bhraSTa ho gayA thaa| thiyoM ke sammAna meM isa krIr3A kA Ayojana kiyA thaa| mapu0 hapu0 9.104 45.187 kacchakAvatI-pazcima videha kSetra meM sItA nadI aura nIla kulAcala ke kaMpanapura-vidyAdharoM kI nivAsabhUmi / yahA~ kA rAjA rAvaNa kA hitaiSI madhya pradakSiNA rUpa se sthita deza / yaha cha: bhAgoM meM vibhAjita thA thA / papu0 55.84-88 aura ariSTapurI isa deza kI rAjadhAnI thI / aparanAma kaccha / mapu0 kaMsa-mathurA nagarI ke rAjA ugrasena aura usakI rAnI padmAvatI kA 63.208-213, hapu0 5.245, 60. 70 putra / utpanna hone para isakI krUratA ke kAraNa kAMsya se nirmita peTI kacchA-de0 kacchakAvatI meM ise rakhakara yamunA meM bahA diyA thA / kauzAmbI meM kisI kalAlina kacchAkUTa-mAlyavAn parvata kA eka kUTa / hapu0 5.219 ko yaha prApta huaa| usane isakA pAlana kiyA kintu durAcArI hone - kajjalaprabhA-sumeru parvata kI pazcima-dakSiNa (naiRtya) dizA meM sthita se yaha usake dvArA bhI niSkAsita kara diyA gyaa| isake pazcAt yaha vApI / aparanAma kajjalA |hpu0 5.343 zauryapura nareza vasudeva se dhanuvidyA sIkhakara unakA sevaka ho gayA thA / kajjalA-de0 kajjalaprabhA yaha jarAsandha ke zatru ko bAMdhakara le AyA thA isalie jarAsandha ne kaTaka-kara kA AbhUSaNa (kdd'aa)| nara aura nAriyA~ donoM ise pahinate apanI putrI jovadyazA kA isase vivAha kara diyA thA aura ise mathurA the| mapu0 3.27, 7.235, 14.12, 15.199, 16.236, papu0 kA rAjA bhI banA diyA thaa| pUrva vairavaza isane apane pitA ugrasena / ko kaida kara liyA tathA apanI bahana devakI kA vivAha vasudeva ke kaTapU-bhaviSyat kAlIna pA~caveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.472 sAtha kara diyaa| devakI ke putra ko apanA hantA jAnakara isane apane kaTAkSanRtya-nRtya karate samaya kaTAkSoM ke dvArA hAva aura bhAva kA mahala meM hI usakI prasUti kI vyavasthA karAyI thii| ise devakI ke pradarzana / tIrthakara ke janmotsava para indra dvArA kiye jAnevAle Ananda sabhI putra mRta hue batAye gaye the| anta meM devakI ke hI putra kRSNa nATaka ke avasara para deviyA~ yaha nRtya karatI haiN| mapu0 14.145 dvArA yaha mArA gayA thaa| mapu070.341-387, 494, hapu0 1.87, kaTisUtra-kaTi pradeza kA eka AbhUSaNa / mapu0 3.159, 11.44, 16. 33.2-36, 35.7, 36.45, 50.14, pApu0 11.42-59 19, papu0 3.194 kaMsAcArya-dharmapravartaka gyAraha aMga dhAriyoM meM pAMcaveM AcArya / inako kaTukarmaprakRti-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ye cAra kaMsArya nAma se bhI abhihita kiyA gayA hai| mapu0 2.141-146, ghAtikarma / mamu0 20.261-264 76.525, hapu0 1.64, vIvaca0 1.41-49 kaNazIkara-assI dina taka kI meghavRSTi / mapu0 58.27 kNsaari-kRssnn| mapu0 71.413 kaNTaka-kaNThaka-gale kA AbhUSaNa / hapu0 62.8 Jain Education Intemational Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 : jaina purANakoza kaNThamAlikA-kanakaba kaNThamAlikA-le kA AbhUSaNa / yaha svarNa aura ratnoM se banatI thii| (6) kanakAbha nagara kA raajaa| kanakadhI isakI rAnI tathA ise strI aura puruSa donoM pahanate the| mapu0 6.8 kanakAvalI isakI putrI thI / papu0 6.567 kaNThAbharaNa-gale kA AbhUSaNa / ise puruSa hI pahanate the| bharateza ke (7) eka raajaa| isakI rAnI kA nAma saMdhyA, tathA putrI kA AbhUSaNoM meM isako batAyA gayA hai / mapu0 15.193 nAma vidyutprabhA thaa| dazAnana isakA jAmAtA thaa| papu0 8.105 kathaka-kathAvAcaka / yaha rAga Adi doSoM se rahita hokara apane divya (8) eka zastra / isase ratha tor3e jA sakate the / papu0 12.211, vacanoM ke dvArA heya aura upAdeya kI nirNAyaka tresaTha zalAkA puruSoM 234 kI kathAe~ kahakara nirapekSa bhAva se bhavya jIvoM kA upakAra karatA (9) mRttikAvatI nagarI kA nivAsI vaNik / yaha bandhudatta kA hai| yaha sadAcArI, pratibhAsampanna, viSayajJa, adhyayanazIla, sahiSNu pitA thA / papu0 48.43 aura abhiprAya vijJa hotA hai / mapu0 1.126-134, 74.11-12 (10) rAvaNa kA vyAghrarathI yoddhA / papu0 57.49-52 (11) rAjA janaka kA anuja / mleccharAja ke sAtha hue yuddha kathA-mokSa puruSArtha meM upayogI hone se trivarga-dharma, artha, aura kAma meM yaha lar3A thaa| yaha samyagdRSTi thA / marakara yaha Anata svarga meM deva kA kathana karanevAlI sAhityika vidhaa| isake do bheda hote haiM huA thA / papu0 27.50-51, 123.80-81 satkathA aura vikathA / kathA cAra prakAra kI hotI hai-AkSepiNI, vikSepiNI, saMvedinI aura nirvedinii| inameM svamata kI sthApanA karate kanakakUTa-(1) mAnuSottara parvata ko pazcima dizA kA eka kUTa / hapu0 5.604 samaya AkSepiNI, mithyAmata kA khaNDana karate samaya vikSepiNI, puNya-phala, vibhUti Adi kA varNana karate samaya saMvedinI aura vairAgya (2) rucaka giri kA eka kUTa / hapu0 5.705 kanakakezI-bhUtaramaNa aTavI meM airAvatI nadA ke taTa para rahanevAle utpAdana ke samaya nirvedinI kathA kathanIya hotI hai| mapu0 1.118 khamAlI tApasa ko strii| yaha vibhISaNa ke jIva bhRgazRMga kI mAtA 121, 135-136, pApu0 1.62-70 kathAgoSThI-kathA kA Ayojana / isake dvArA zrotAoM ko manoraMjana ke thI / hapu0 27.119 sAtha samyakacAritra kI ora AkRSTa kiyA jAtA thaa| maMpu0 ___ kanakacitrA-(1) rucakagiri ke nityAloka kUTa meM rahanevAlI eka devii| 12.187 kathApuruSa-saTha zalAkA puruSa-caubIsa tIrthaMkara, nau balabhadra, nau (2) pUrva videhakSetra ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA kSemaMkara kI rAnI nArAyaNa, nau pratinArAyaNa aura bAraha cakravartI / mapu0 2.125 aura vajrAyudha kI jananI / mapu0 63.37-39 kathAbhotA-kathA sunane vaalaa| kathA zrotA ke guNa-grahaNa, dhAraNA, (3) azvagrIva kI bhAryA / mapu0 62.60 smRti, Uha, apoha, nirNIti aura zuzrUSA / zrotA caudaha prakAra ke kanakacUla-devamaraNa vana kA nivAsI eka vyantara / mapu0 63.186 hote haiM / mapu0 1.138-148 kanakatejasa-hemAMgada deza se sthita rAjapura nagara kA nivAsI vaizya / mapu0 75.450-453 kavamba-(1) rAvaNa kA gajarathI yoddhA / papu0 57.57-58 kanakadhuti-hemapura nagara kA rAjA, vidyutprabha kA pitA / papu0 15.85 (2) tIrthakara vAsupUjya kA caityavRkSa (kaivlydhaam)| mapu0 58.42 kanakadhvaja-(1) bhaviSyat kAlIna caturtha kulkr| mapu0 76.464, kadambamukhI-eka vaapii| pradyumna ko isI vApI se nAgapAza kI prApti hapu0 60.555 huI thii| mapu0 72.121 (2) eka vidvAn paralobhI nRpa / duryodhana dvArA ghoSita Adhe rAjya kavambuka-lavaNasamudra kI pazcima dizA meM sthita pAtAla-vivara / hapu0 ke lobha se isane pANDavoM ko sAta dina meM mArane kA nizcaya kiyA 5.442-443 thA tathA kRtyA nAmaka vidyA siddha karake isane unheM mArane kA prayala mavalIghAta-prAyaH yuddha meM honevAlA manuSyoM kA akAla maraNa / mapu0 bhI kiyA kintu usI vidyA se yaha svayaM mArA gyaa| pApu0 17. 71.109 150-152, 209-219 kanaka-(1) svarNa artha meM vyavahRta zabda / mapu0 3. 36 kanakapAda -bhaviSyat kAlIna ikkIsaveM tIrthaMkara kA jiiv| mapu0 76. (2) bhaviSyat kAlIna prathama kulakara / mapu0 76.483, hapu. 474 60.555 kanakapuMkha-(1) zivamandira nagara kA rAjA / isakI rAnI kA nAma (3) dhRtarASTra tathA usakI rAnI gAndhArI kA putra / pApu0 jayadevI aura usase utpanna putra kA nAma kIrtidhara thaa| mapu0 62. 8.205 488-490 (4) dhRtavara samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.642 (2) maMgalAvatI deza meM sthita kanakaprabha nagara kA vidyAdhara rAjA / (5) kuNDalagiri kI pUrva dizA kA eka kuutt| yaha mahAziras kanakamAlA isakI patnI aura kanakojjvala isakA putra thaa| mapu0 nAmaka deva kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.690 74.222, vIvaca0 4.72-76 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kanakapuMgava-kanakazAnti kanakapugava-bhaviSyat kAlIna pA~cavA~ kulakara / mapu0 76.464, hapu0 60.555 kanakapuMjazrI-vidyAdhara nami kI putrI, kanakamaMjarI kI bahina / hapu0 22.108 kanakapura-vijayAdhaM parvata kI uttarazreNI evaM dakSiNazreNI meM sthita isI nAma ke do nagara / mapu063.164-165, papu0 15.37 kanakaprabha-(1) kuNDalagiri parvata kI pUrva dizA meM sthita kUTa / yaha mahAbhuja deva kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.691 (2) bhaviSyat kAlIna dUsarA kulkr| mapu0 76.463, hapu0 jaina purANakoza : 71 (5) vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita candrapura nagara ke rAjA mahendra aura usakI bhAryA anundarI'anundharI kI putrii| mapu0 71.405-406, hapu0 60.81 (6) campA nagarI ke nivAso kuberadatta kI patnI, kanakadhI kI jananI / mapu0 76.46-50 (7) amalakaNTha nagara ke rAjA kanakaratha kI patnI / mapu0 72.41 (8) rAjA kAlasaMvara kI rAnI / hapu0 43.49 (9) pRthivInagara ke rAjA pRthu aura usakI rAnI amRtavatI kI putrI / rAjA vanajaMgha ne sItA ke putra madanAMkuza ke lie isako rAjA pRthu se cAhA thA / niSedha karane para vanajaMgha ne pRthu ko yuddha meM parAjita kiyA aura isakA vivAha madanAMkuza ke sAtha huaa| papu0 101. (10) rAjA prajApAla kI raanii| isane apane pati ke sAtha zIlagupta muni se saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 46.49 kanakamAlikA-cItazoka nagara ke rAjA cakradhvaja kI rAnI, kanakalatA aura padmalatA kI jananI / mapu0 62.365 kanakamAlinI-girinagara ke rAjA citraratha kI rAnI / hapu0 33.150 kanakamekhalA-meghadala nagara ke rAjA siMha kI rAnI, kanakAvatI kI jananI / hapu0 46.14, 15 kanakaratha-(1) padma deza ke kAntapura nagara kA svAmI, kanakaprabhA kA pati tathA kanakaprabha kA pitA / mapu0 47.181 (2) azvapura nagara kA svAmI / mapu0 62.67 . (3) amalakaNTha nagara kA rAjA / mapu0 72.40-41 kanakarAja-bhaviSyat kAlIna tIsarA kulkr| mapu0 76.464, hapu0 (3) videha ke maMgalAvatI deza saMbaMdhI vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita nagara / mapu0 74.220-221, vIvaca0 4.73-75 (4) sanatkumAra svarga kA vimAna / mapu0 67.146 (5) maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara kA rAjA / kanakamAlA isakI rAnI aura padmanAbha isakA putra thaa| isane manohara vana meM zrIdhara muni se dharma kA svarUpa sunakara putra ko rAjya de diyA thA aura saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 54.130-131, 143 (6) padma deza ke kAntapura nagara ke svAmI kanakaratha aura usakI rAnI kanakaprabhA kA putra / mapu0 47.180-181 (7) eka vidyAdhara / isI vidyAdhara kI vibhUti dekhakara muni prabhAsananda ne deva hone kA nidAna kiyA thA / papu0 106.165-166 (8) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 197 kanakaprabhA-(1) rAjA marutvAn kI putrI, rAvaNa se vivAhitA / vivAha ke eka varSa bAda isake kRtacitrA nAma kI putrI huI thI / papu0 11.304-310 (2) padma deza ke kAntapura nagara ke svAmI kanakaratha kI rAnI, kanakaprabha kI jananI / mapu0 47.181 (3) mathurA ke rAjA candraprabha kI dvitIya rAnI, acala kI jnnii| papu0 91.19-21 (4) lalitAMgadeva kI cAra mahAdeviyoM meM dUsarI mhaadevii| mapu0 5.283 kanakaprAkAra-samavasaraNa kA cA~dI ke cAra gopuroM se samanvita svarNAbhA se yukta koTa / hapu0 57.24 kanakamaMjarI-nami kI putrI, kanakapuMjazrI kI bahina / hapu0 22.108 kanakamAlA-(1) maMgalAvato deza ke sthita ratnasaMcaya nagara ke rAjA kanakaprabha kI priyA, padmanAbha kI jananI / mapu0 54. 130-131 (2) maMgalAvatI deza ke ratnasaMcayapura nagara ke rAjA kSemaMkara kI rAnI / pApu0 5.11-12 (3) maMgalAvato deza ke hI kanakaprabha nagara ke rAjA kanakapuMkha ko priyA, kanakojjvala kI jananI / mapu074.222, vIvaca0 4.72-76 (4) zivamandira nagara ke rAjA meghavAhana kI putrI, kanakazAnti kI bhAryA / mapu0 63.116-117 kanakalatA-(1) cakradhvaja aura kanakamAlinI kI putrI / mapu0 62.365 (2) campA nagarI ke rAjA zrISeNa aura usakI rAnI dhanazrI kI putrI / yaha apane phUphA ke putra mahAbala ke sAtha sambaddha ho gayI thii| mahAbala ke pitA ne ina donoM ko ghara se nikAla diyA thaa| aMta meM sarpa-daMza se isake pati mahAbala kA prANAnta ho jAne para isane bhI asi-prahAra se AtmaghAta kara liyA thaa| mapu0 75.81-93 (3) lalitAMga deva kI cAra mahAdeviyoM meM tIsarI mahAdevI / mapu0 5.283 kanakavatI-kanakojjvala kI ptnii| mapu0 74.222, vIvaca0 1.72 76 de0 kanakojjvala kanakazAnti-jambudvIpa ke pUrva videha kSetra meM maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA sahasrAyudha aura rAnI zroSaNA kA putra / isakI do rAniyA~ thIM jinameM vijayA kI dakSiNazreNI meM zivamandira nagara ke rAjA meghavAhana aura rAnI vimalA ko putrI kanakamAlA isakI bar3I rAnI thI aura vastokasAra nagara ke rAjA samudrasena vidyAdhara kI putrI vasantasenA choTI raanii| eka samaya yaha apanI donoM rAniyoM ke sAtha vana-vihAra ke lie gayA yA / vahA~ muni vimalaprabha se tattvajJAna prAptakara isane dIkSA dhAraNa kara lI thI aura isake dIkSita hone para isakI Jain Education Intemational Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 : jaina purANakoza donoM rAniyA~ bhI vimalamatI gaNinI se dIkSita ho gayI thiiN| ratnapura ke rAjA ratnasena ne ise AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / citracUla dvArA kiye gaye upasargoM ko jItakara isane ghAtiyA karmoM ko naSTa kiyA aura yaha kevalI huaa| isakA aparanAma kanakazAnta thA / mapu0 63.45-56, 116- 130, pApu0 5.11, 14-15, 37-44 kanakavI (1) mRNAlavatI nagarI ke suketu seTha kI patnI bhavadeva kI jananI / mapu0 46.104 (2) zivamandira nagara ke nRpa damitAri kI putrI, anantavIrya kI bhAryA mapu0 0 62.433-434, 465, 472-473 (3) campA nagarI ke nivAsI kuberadatta aura usakI bhAryA kanakamAlA kI putrI isakA viAha jambUsvAmI se huA thaa| mapu0 76. 46-50 (4) kanakAbha nagara ke rAjA kanaka kI rAnI / mAlyavAn kI patnI, kanakAvalI kI yaha jananI thii| papu0 6.567 kanakAdri - sumeru parvata / mapu0 3.65 kanakAbha - (1) kAMcana vimAna kA nivAsI deva / yaha vajrajaMgha ke mahAmaMtrI kA jIva thA / mapu0 8.213 (2) eka nagara / yahA~ kA rAjA kanaka thA / papu0 6.567 kA (3) subhUma cakravartI ke pUrvabhava kA jIva / yaha dhAnyapura nagara rAjA aura vicitragupta kA ziSya thA / marakara yaha jayanta vimAna meM deva huaa| vahA~ se yuta hokara yaha cakravartI subhUma huA thaa| papu0 20.170 (4) dvArAvatI nagarI kA rAjA / isane vidhipUrvaka munirAja nemi ko par3agAhakara AhAra diyA thA tathA paMcAzcarya prApta kiye the / devoM ne isake prAMgaNa meM sAr3he bAraha koTi ratna barasAye the / pApu0 22. 46-50 (5) ghRtavara samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.642 kanakAbhA - (1) rAjA saudAsa kI bhAryA, siMharatha kI jananI / papu0 22.145 (2) mAMjali nagara ke rAjA damanakI rAnI, jitapadmA kI jananI / papu0 38.72-73 (3) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.9-13 (4) vijayArdha parvata para sthita nandyAvarta nagara ke rAjA nandIzvara kI rAnI, nayanAnanda kI jananI / papu0 106.71-72 kanakAvartA dala ke rAjA siMha aura usakI rAnI kanakamekhalA kI - putrI / hapu0 46.15 kanakAvalI - (1) kanakAbha nagara ke rAjA kanaka aura usakI rAnI kanakI kI putrI / isakA vivAha mAlyavAn se huA thA / papu0 6.567 (2) kisa nAmaka vidyAdhara kI bhaaryaa| yaha kAMcanapura nagara kI uttaradizA meM indra dvArA niyukta lokapAla kuvera kI jananI thii| papu0 7.112-113 (3) eka vrata / isameM cAra sau cauMtIsa upavAsa aura aThAsI pAri kanakadhI- kapittha NAeM kI jAtI haiM / kula samaya eka varSa pA~ca mAsa aura bAraha dina lagatA hai| isameM kramaza: eka upavAsa, eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, pazcAt tIna-tIna upavAsoM ke bAda eka pAraNA aisA no bAra karane ke pazcAt eka se solaha saMkhyA taka ke upavAsa aura pAraNAeM, isake bAda cauMtIsa bAra tIna-tIna upavAsoM ke bAda pAraNA, pazcAt solaha se lekara eka taka jitanI saMkhyA ho utane upavAsa aura unake bAda pAraNAeM, taduparAnta nau bAra tIna-tIna lagAtAra upavAma aura hara tIna upavAsa ke bAda eka pAraNA, isake bAda do upavAsa eka pAraNA aura eka upavAsa isa prakAra cAra sau cauMtIsa upavAsa kiye jAte haiM / laukAntika devapada, prANata Adi svarga kI prApti isa vrata kA phala hai| mapu0 7.39, 71.395, hapu0 34.74-77 kanakojjvala - (1) videhakSetra ke maMgalAvatI deza meM sthita kanakaprabha nagara kA vidyAdhara rAjA kanakapuMkha aura usakI rAnI kanakamAlA kA kA putra / yaha eka samaya apanI bhAryA kanakavatI ke sAtha vandanArthaM meru para gayA thA / vahA~ priyamitra nAmaka avadhi- jJAnI muni se dharma kA svarUpa sunakara aura bhogoM se virakta hokara isane jina dIkSA dhAraNa kara lI thI tathA saMyamapUrvaka maraNa kara sAtaveM svarga meM deva tathA vahA~ se cyuta hokara sAketa nagarI meM vajrasena kA hariSeNa nAmaka putra huA / mapu0 74.221-232, vIvaca0 4.72-123 (2) bhagavAn mahAvIra ke nauveM pUrvabhava kA jIva / mapu0 74. 220-229, 76.541 kanakodarI - vijayArdha parvata para sthita nagara ke rAjA sukaNTha kI rAnI aura siMhavAhana kI jnnii| isakI sauta ne isakI ArAdhyadevI kA tiraskAra kiyA jisase dukhI hokara isane saMyamayo ArthikA se upadeza sunA tathA jina pratimA kI pUrvavat punaH pratiSThA karAkara ArAdhanA karatI huI yaha marakara svargaM gayI aura vahA~ se cyuta hokara mahendra nagara ke rAjA mahendra aura rAnI manovegA ko aMjanA nAma kI putrI huI / papu0 17.154-196 kanara kAMcanasannibha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.199 kanIyas -- AryakhaNDa ke madhya meM sthita deza / tIrthaMkara mahAvIra ne vihAra kara yahA~ ke logoM ko dharmopadeza diyA thA / hapu0 3.4 kandarpa - (1) nirantara kAma se Akulita isa nAma ke deva / hapu0 3.136 (2) anarthadaNDavata kA eka aticAra (rAma kI utkRSTatA se hAsyamizrita bhaNDa vacana bolanA ) / hapu0 58.179 kapATa - kevali samudghAta kA dvitIya caraNa / hapu0 56.74 kapiketu-vAnara dvIpa meM sthita kiSkindhapura nagara ke rAjA amaraprabha kA putra aura zrIprabhA kA pati / pitA se rAjya prApta karane ke pazcAt apane putra pratibala ko rAjya dekara yaha dIkSita ho gayA thA / papu0 6.198-200 kapittha - ( 1 ) eka vana / yahA~ ke dizAMgiri parvata para kirAtAdhIza harivikrama ne vanagiri nagara basAyA thA / mapu0 75.479 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaviroma - kamaTha (2) kaithaphala / mapu0 17.252 kapiroma kreN| isake patroM ke sparza se khujalI utpanna hotI hai| mapu0 74.473- 475 kapila - (1) rohiNI ke svayaMvara meM sammilita vedasAmapura kA rAjA / kRSNa jarAsandha yuddha meM isa nRpa ne kRSNa kI ora se bhAga liyA thA / hapu0 24.26-27, 31.30, 50.82 (2) dhAtakIkhaNDa ke bharata kSetra kA nArAyaNa / yaha eka samaya campA nagarI ke bAhara Aye hue muni kI vandanA ke lie AyA thA / vahA~ isane viSNu ke zaMkha kI mahAdhvani sunakara zaMkha bajAnevAle, kRSNa se milane kI muni se icchA prakaTa kI thii| muni ne ise samajhAyA thA ki tIrthaMkara, cakravartI, balabhadra, nArAyaNa aura pratinArAyaNoM kA paraspara milana nahIM hotA, kevala cihna mAtra se hI unase milana saMbhava hai / isake pazcAt zaMkhadhvani ke mAdhyama se hI isane kRSNa se bheMTa kI thI / hapu0 54.56-61, pApu0 22.5-13 (3) vasudeva tathA kapilA kA putra 0 24.26-27, 48.58 (4) marIci kA ziSya / mapu0 74.66 de0 marIci I (5) magadhadeza meM sthita acala grAmavAsI dharaNIjaTa brAhmaNa kI dAsI kA putra / ise pitA ne ghara se nikAla diyA thA, ataH yaha ratnapura calA gayA aura vahA~ satyaki vipra kI kanyA satyabhAmA se isakA vivAha huaa| isake pazcAt isa nagara se bhI nikAla diye jAne para yaha saMsAra meM bhramaNa karatA rhaa| anta meM marakara yaha kauzika RSi kA mRgazRMga nAmaka putra huA / mapu0 62.325-331, pApu0 4.194 203, 220-221 (5) ayodhyA nivAsI eka brAhmaNa kAlI nAmA brAhmaNI isakI bhAryA thI / marIci kA jIva brahma kalpa se cyuta hokara jaTila nAma se inhIM kA putra huA thA / mapu0 74.68, vIvaca0 2.105-108 (7) valkaladhArI tApasa / papu0 4.126-127 (8) aruNagrAma kA nivAsI eka krodhI brAhmaNa / isane vanavAsa ke samaya usake yahA~ Aye rAma, lakSmaNa aura sItA ko apane ghara se nikAla diyA thaa| isa para lakSmaNa ko krodha A gayA aura jaise hI vaha ise daNDa dene lagA rAma ne use roka diyaa| taba isane AtmanindA kI aura anta meM yaha digambara sAdhu ho gayA / papu0 35.7-8, 13-15, 25-29, 97-102, 176-192 kapilaka- kapila kA aparanAma / mapu0 62.343 kapilazruti - vedasAmapura kA rAjA, kapilA kA janaka / vasudeva ne ise yuddha meM jItakara usakI putrI kapilA ke sAtha vidhipUrvaka vivAha kiyA thA / hapu0 24.26 yuddha kapilA - (1) vedasAmapura ke rAjA kapilazruti kI putrI / vasudeva ne meM isake pitA ko jItakara vidhipUrvaka ise vivAhA thA / hapu0 24.26 (2) satyabhAmA ke bhavAntara se sambaddha bhadrilapura nagara ke marIci brAhmaNa kI bhAryA, muNDazalAyana nAmaka brAhmaNa kI jananI / hapu0 60. 10-11 10 jaina purANakoza : 73 kapizIrSaka - isa nAma ke dhanuSa / akaMkIrti aura jayakumAra ke bIca hue yuddha meM ina dhanuSoM kA prayoga huaa| mapu0 44. 174 kapiSTa- rAjA bhImavarmA ke vaMza (harivaMza) kA eka zreSTha nRpa / ajAtazatru isI kA putra thA / hapu0 66.5 kapiSTala - (1) bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue AcAryoM meM eka AcArya / yaha vAmadeva AcArya kA ziSya thA tathA jagatsthAmA isakA ziSya thA / pu0 45.46 (2) brAhmaNa gautama kA pitA, anundharI kA pati / mapu0 70. 160-161 kapIvatIpUrvI madhya AkhaNDa kI gaMgA aura gautamI ke sAtha varNita eka nadI bharateza kI senA yahA~ ThaharI thii| ma0 29.49, 62 kabarI - saundarya vRddhi ke lie striyoM dvArA kI jAnevAlI vizeSa prakAra kI kezaracanA / mapu0 12.41, 37.108 kamaTha -- bharatakSetra ke suramya deza meM podanapura nagara ke nivAsI vizvabhUti brAhmaNa tathA usakI patnI anundharI kA bar3A putra / marubhUti isakA choTA bhAI thaa| ina donoM bhAiyoM meM kamaTha kI strI kA nAma varuNA tayA mabhUti kI mI kA nAma vasundharI yA donoM bhAI podanapura nagara ke rAjA aravinda ke mantrI the| isane apanI bhAbhI vasundharI ke nimitta apane bhAI marabhUti ko mAra DAlA thaa| marubhUti marakara malaya deza ke kubjaka vana meM vajraghoSa nAmaka hAthI huA aura isakI patnI varuNA kubjaka vana meM hI hathinI huii| yaha marakara kukkuTa sA~pa huA, isane pUrva paryAya ke vara ke kAraNa hAthI ko kATA jisase marakara hAthI sahasrAra svarga meM deva huA / yaha kukkuTa sA~pa bhI marakara dhUmaprabhA naraka meM utpanna huA / svarga se cayakara marubhUti kA jIva vijayA parvata meM trilokottama nagara ke rAjA vidya udgati kA razmivega nAmaka putra huA aura yaha dhUmaprabhA naraka se nikalakara ajagara huaa| razmivega muni ho gayA thA / usa avasthA meM ajagara ne razmivega ko dekhA aura pUrva vaira vaza kruddha hokara use nigala gayA / isa taraha marakara razmivega acyuta svarga ke puSpaka vimAna meM deva huA / ajagara bhI marakara chaThe naraka meM utpanna huA / svarga se cayakara razmivega kA jIva rAjA vajravIrtha aura rAnI vijayA kA vajranAbhi nAmaka putra huA aura kamaTha kA jIva chaThe naraka se nikalakara kuraMga nAmaka bhIla huA / vacanAbhi ko AtApana yoga meM sthita dekhakara pUrva vaira vaza kamaTha ke jIva kuraMga bhIla ne vajranAbhi para bhayaMkara upasarga kiyA / isase vajranAbhi marakara ahamindra huA aura yaha kamaTha kA jIva kuraMga bhIla nArakI huA / svarga se cayakara marubhUti kA jIva rAjA vajrabAhu aura prabhaMkarI kA Ananda nAmaka putra huA tathA kamaTha kA jIva naraka se nikalakara siMha huaa| isa paryAya meM bhI kamaTha ke jIva siMha ne marubhUti ke jIva Ananda ko usakI muni avasthA meM kaNTha pakar3a kara mAra diyA thA / Ananda Anata svarga meM indra huA aura siMha mahIpAla nagara kA rAjA mahIpAla huaa| svarga se cayakara marubhUti kA jIva pArzvanAtha huaa| mahIpAla rAnI ke viyoga se paMcAgni tapa karane lagA thA / vaha agnitapa ke lie lakar3I kATa rahA thA taba lakar3I meM nAga Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 : jaina purANakoza kamala-karasaMbAdhA . yugala ko dekhakara pArzvanAtha ne isase kahA ki isa lakar3I meM jIva hai ise mata kaatto| mahIpAla ne ise apanA apamAna samajhA aura lakar3I ko kATa DAlA jisase nAgayugala bhI kaTa gayA / pArzvanAtha se vairabhAva rakhakara vaha mara gayA aura tapazcaraNa ke prabhAva se zambara nAmaka jyotirdeva huaa| nAgayugala bhI pArzvanAtha dvArA sunAye gaye NamokAra mantra ke prabhAva se dharaNendra aura padmAvatI kI paryAya meM aayaa| eka dina AkAzamArga se jAte hue zambara deva kA vimAna ruka gayA taba usane vibhaMgAvadhijJAna se dhyAnastha pArzvanAtha ko apanA pUrvabhava kA vairI jAna liyA aura una para sAta dina taka anavarata upasarga kiye / dharaNendra aura padmAvatI ne ina upasargoM se pArzvanAtha kI rakSA kii| anta meM kamaTha kA jIva zambara deva bhI kAlalabdhi pAkara zAnta ho gyaa| usane samyagdarzana kI vizuddhatA prApta kI aura marubhUti kA jIva tIrthakara pArzvanAtha hokara mokSa gyaa| mapu0 73.6-148 kamala-caurAsI lAkha kamalAMga pramANa kAla / hapu0 7.27, mapu0 3. 109, 224 kamalaketu-rAma kA yoddhA / isane rAvaNa ke senAnI khara ke sAtha mAyA yuddha kiyA thaa| mapu0 60.620-622 kamalagarbha-eka nirgrantha muni| inake vyAkhyAna ko sunakara gAndhArI nagarI ke rAjA bhUti aura usake purohita upamanyu ne pApa-kArya kA tyAga kara diyA thA / papu0 31.42 / kamalagulma-svarga meM isa nAma kA eka vimAna / brahmadatta cakravartI kA jIva pUrvabhava meM isI vimAna meM deva thaa| papu0 20.191-192 kamaladhvaja-samavasaraNa kI sahasradalakamala ke citra se aMkita dhvajA / mapu0 22.225-227 kamalabandhu-ikSvAkuvaMzI rAjA pratimanyu kA putra, ravimanyu kA pitA / papu0 22.155-159 kamalasaMkula-eka nagara / rAjA subandhutilaka isI nagara kA rAjA thaa| papu0 22.173 kamalAMga-caurAsI lAkha nalina pramANa kAla / mapu0 3.224, hapu0 7.27 kasalA-(1) rAjA vimalasena kI putrI / mapu0 47.114 (2) bharatakSetra meM sthita chatrapura nagara ke rAjA prItibhadra ke maMtrI 'citramati kI bhAryA, vicitramati kI jananI / mapu0 59.255-256, hapu0 27.98 (3) bhadrilapura ke bhUtivarmA brAhmaNa kI bhAryA / mapu0 71.304 (4) rAjapura ke sAgaradatta seTha kI bhAryA / mapu0 75.587 (5) velandhara nagara ke svAmI samudra kI dvitIya putrI / yaha satyazrI kI choTI tathA guNamAlA aura ratnacUlA kI bar3I bahina aura lakSmaNa kI bhAryA thii| papu0 54.65-69 (6) ujjayinI ke rAjA vRSabhadhvaja kI rAnI / hapu0 33.103 (7) samavasaraNa ke campaka vana kI vApI / hapu0 57.34 (8) kozikapurI ke rAjA varNa tathA usakI rAnI prabhAkarI kI putrii| yaha yudhiSThira se vivAhI gayI thii| pApu0 13.3-7, 28-34 kamalAnanA-rAvaNa kI rAnI / papu0 77.9-12 kamalAvatI-rAjA vimalasena kI putrii| zrIpAla ne usake kAma rUpa pizAca ko dUra kiyA thaa| mapu0 47.114-115 kamalotsavA-siddhArtha nagara ke rAjA kSemaMkara aura usakI rAnI vimalA kI putrI aura dezabhUSaNa tathA kulabhUSaNa kI bahina / paricaya ke abhAva meM isake donoM bhAI isa para kAmAsakta ho gaye the, kintu bAda meM bandI se yaha jJAtakara ki yaha unakI bahina hai ve donoM parama vairAgya ko prApta hokara dIkSita ho gaye the / tapasyA se unhoMne AkAzagAminI Rddhi prApta kI aura aneka kSetroM meM unhoMne vihAra kiyA / papu0 39.158-175 kamekura-cola pradeza kA nikaTavartI eka deza / bharateza ne digvijaya ke samaya isa deza ke rAjA ko vaza meM kiyA thaa| mapu0 29.80 kambara-eka grAma / yahA~ pravara vaizya ko putrI rucirA marakara vilAsa nAmaka vaizya ke ghara para bakarI ko paryAya meM AyI thii| papu0 41. 128 kambala-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 / / (2) RkSavAn aura vAtapRSTha parvatoM se Age kA eka parvata / yahA~ bharateza ne apane sainika prayANa meM vizrAma kiyA thA / mapu0 29.69 kambuka-eka bar3A sarovara / yahA~ bharateza kI senA AyI thii| mapu0 29.51 kamlA-bharateza ko senA kA eka mahAvAditra / papu0 84.12 kayAna-dArugrAma kI UrI nAmA brAhmaNI kA putr| isane atibhUti kI strI sarasA tathA usake dhana kA apaharaNa kiyA thaa| yaha hiMsA ko dharma mAnanevAlA aura munidveSI thaa| khoTe dhyAna se marakara yaha krama se azva tathA U~Ta hone ke pazcAt dhUmrakeza kA piMgala nAmaka putra huA thaa| papu0 30.116-129 karagraha-pANigrahaNa / vivAha meM honevAlA saMskAra / mapu0 4.119 karaNa-(1) jIva ke zubhAzubha pariNAma / ye tIna prakAra ke hote hai aghaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa / Asanna bhavyAtmA inase mithyAtva prakRti ko naSTa karake samyagdarzana prApta karatA hai| mapu0 9.120 (2) indriyA~ / mapu0 2.91 karaNAnuyoga-zrutaskandha ke cAra mahAdhikAroM meM dvitIya mahAdhikAra / isameM tInoM lokoM kA varNana rahatA hai / mapu0 2.99 karabhaveginI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndo| yahA~ bharateza kI senA ne vizrAma kiyA thA / mapu0 29.65 kararuha-puSpaprakIrNanagara kA svAmI / dhAnyagrAma ke brAhmaNa todana dvArA parityakta abhimAnA nAmA strI ne ise apane pati ke rUpa meM svIkAra kiyA thA / papu080.159-167 karavAlI-rAvaNa kAlIna eka astra (churii)| papu0 12.257 karasaMbAdhA-karajanyakaSTa / mapu0 2.16 Jain Education Intemational Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karahATa-karmakASThAzuzukSaNi jaina purANakoza' : 75 karahATa-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita eka deza / mapu016. 141-148, 154 karAlabrahmadatta-eka avadhijJAnI muni / hapu0 23.150 karidhvajA-samavasaraNa kI eka dhvjaa| isameM dhvajA dhAraNa kara sUMDa Upara uThAye hue hAthiyoM kI AkRtiyA~ aMkita kI jAtI hai| mapu0 22.234 karI-uttama zreNI kA haathii| samAja ke uccatama varga isa para savArI karate haiN| mapu0 29.144, 153 karIrI-AryakhaNDa ke sahya parvata ke pAsa ko eka ndii| isake taTa para karora kI jhAr3iyA~ thiiN| mapu0 30.57 karuNAdAna-dIna tathA andhe, lale-laMgar3e manuSyoM ke lie karuNAbuddhi se diyA gayA dAna / papu0 14.66 kareNu-hastino kA dUsarA nAma / isakA upayoga uccavarga kI striyoM __ kI savArI ke lie hotA thA / mapu0 8.119 kareNukA--hAtha ko eka uttama rekhA / mapu0 12.220 karkoTaka-(1) dharaNa kA putra / hapu0 48.50 (2) kumbhakaNTaka dvIpa kA eka parvata / hapu0 21.123 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.36 karNa-(1) isa nAma kA eka parvata, mRgAridamana ne isI parvata para karNakuNDala nAma kA nagara basAyA thA / papu0 6.529 (2) kAna / mapu0 12.49 (3) rAjA pANDu aura kuntI kA avivAhita avasthA meM utpanna putra / kuntI ke kuTumbiyoM ne paricaya-patra, kuNDala aura ratna-kavaca sahita ise kAlindI meM bahA diyA thaa| campApura ke rAjA Aditya ne ise prApta kara pAlanArtha apanI priyA rAdhA ko sauMpA thaa| rAdhA ne ise karNa-sparza karate hue dekha 'kaNaM' nAma diyA thaa| mapu0 70. 109-114, hapu0 45.37 kuntI ke pitA andhakavRSNi ne isakI janmavArtA kAna-kAna taka pahu~cI huI jAna ise karNa kahA thA / kurukSetra meM isane jarAsandha kA sAtha diyA thaa| isakI mRtyu kRSNa-jarAsandha yuddha meM arjuna dvArA huI thii| mapu0 71.76-77, pApu0 7.261 296, 20.263 karNakuNDala-(1) eka nagara / rAvaNa ne yahA~ hanumAna kA rAjyAbhiSeka kiyA thaa| usa samaya yaha nagara svargopama samRddhi se yukta thA / papu0 19.101-103 (2) vaha nadI jahA~ rAma aura sItA ne AkAzagAmI do muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| rAma ko apanA paricaya dene ke lie hanumAn dvArA sItA ne laMkA se yaha saMsmaraNa kahalAyA thaa| papu0 53.161-163 (3) rAjA mRgAridamana dvArA basAyA gayA nagara / isakI sthApanA kaNa parvata ke pAsa kI gayI thI / papu06.525-529 karNakozala-eka deza / yahA~ tIrthakara mahAvIra ne vihAra kiyA thaa| pApu0 1.133 karNaravA-daNDakAraNya kI eka nadI / papu0 40.40 karNa suvarNa-karNa kA dIkSA sthAna / karNa ne karNakuNDala utAra kara damavara __ muni se yahIM dIkSA lI thI / hapu0 52.89-90 karNATa-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita dakSiNa kA eka deza / yahA~ ke rAjA haldI, tAmbala aura aMjana ke premI hue haiN| bharateza ke senApati ne yahA~ ke tatkAlIna rAjA ko harAkara apanI AdhInatA svIkAra karAyI thii| mapu0 16.141-148, 154, 29.91 pApu0 1.132-134, aparanAma karNATaka karNejapatva-cugalI krnaa| mapu0 12.48 krtk-naaii| zUdra varNa ke kArU aura akArU bhedoM meM kArU zUdroM ke do bheda kiye gaye haiM-spRzya aura aspRzya / inameM inakI gaNanA spRzya ___ kArU-janoM meM kI gayI hai / mapu0 16.186 kartA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 kanvayakriyA-samyagdRSTiyoM dvArA anuSTheya' garbhAnvaya, dIkSAnvaya aura kanvaya kriyAoM meM tIsarI kriyaa| yaha kriyA sAta prakAra kI hai1. sajjAti 2. sadgRhitva 3. pArivrAjya 4. surendratA 5. sAmrAjya 6. paramArhantya 7. paramanirvANa / puNyAtmA hI ina kriyAoM ko prApta karate haiM / mapu0 38.50-53, 66-68 karbuka-bharatakSetra ke pazcima kA eka deza / bharateza ke bhAI ne ise chor3a___ kara dIkSA lI thii| hapu0 11.71 karma-(1) svatantratA ke bAdhaka aura paratantratA ke janaka pudgalaskandha / ye ATha prakAra ke hote haiM-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu nAma, gotra aura antarAya / inameM jJAnAvaraNa jIvoM ke jJAna guNa kA AcchAdana karatA hai, darzanAvaraNa darzana nahIM hone detA, vedanIya sukha-duHkha detA hai, mohanIya samyagdarzana, jJAna, cAritra aura dhArmika kAryoM meM vikala karatA hai, Ayukarma abhISTa sthAna para nahIM jAne detA, nAmakarma aneka yoniyoM meM janma detA hai, gotrakarma ucca-nIca kuloM meM utpanna karatA hai aura antarAya dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya kI upalabdhi meM vighna karatA hai| jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ghAtikarma aura zeSa aghAtikarma kahalAte hai| vIvaca0 16.147-155 loka kI aneka rUpatA meM mUlarUpa se ye hI hetu hai / vidhi, sraSTA, vidhAtA, daiva, purAkRta karma aura Izvara ye inhIM ke paryAyavAcaka nAma hai / madhura evaM kaTuphala pradAtA hone se inheM dvividha (pApa-puNya) rUpa bhI kahA gayA hai tathA yaha bhI batAyA gayA hai ki apane karmoM ke anusAra jIva ko usake zubhAzubha phala bhogane par3ate haiM / ye taba taka jIva ke sAtha rahate haiM jaba taka usake mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga kA sadbhAva rahatA hai / ina karmoM kI nirjarA kA sAdhana tapa hai| dhyAnAgni se inake bhasmIbhUta hone para paramapada ko prApti hotI hai| mapu0 1.89, 4.36-37, 9.147, 11.219, 54.151-152, papu0 6.147, 123.41 (2) agrAyaNIya pUrva ke caturtha prAbhRta kA yogadvAra / hapu0 10.82 karmakASThAzuzukSaNi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.214 Jain Education Intemational Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmakura-kaliga karmAnvayakriyA-zrAvakoM kI trividha kriyAoM meM tIsare prakAra kI kriyA aparanAma kanvayakriyA / ye sadagRhitva ko Adi lekara siddhi paryanta sAta hotI hai / mapu0 63.302, 305 de0 karjhanvayakriyA karmAravI-saMgIta saMbaMdhI madhyamagrAma ke Azrita gyAraha jAtiyoM meM navIM jAti / isake sAta svara hote haiM / papu0 24.14-25, hapu0 19.177 188 karmArAtinizumbhana-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 kavaMTa-parvatoM se ghirA huA grAma / aise grAmoM kI racanA tIrthakara AdinAtha ke samaya meM zilpiyoM dvArA kI gayI thii| hapu0 9.38, pApu0 2.159 76 : jaina purANakoza karmakura-dakSiNa kA eka desh| ise bharateza ne apane daNDaratna se jItA thaa| mapu0 29.80 karmakSapaNa (karmakSayavidhi)-eka vrata / isakI sAdhanA ke lie nAmakarma ko (terAnaveM prakRtiyoM ke sAtha samasta karmoM kI eka sau ar3atAlIsa uttaraprakRtiyoM ko lakSya karake eka sau ar3atAlIsa upavAsa kiye jAte hai) / eka upavAsa aura eka pAraNA ke krama se yaha vrata do sau chiyAnaveM dinoM meM pUrNa hotA hai / mapu0 7.18, hapu0 34.121 karmacakra-jJAnAvaraNa Adi karmoM kA samUha / mapu0 43.2 karmaTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.214 karmaNya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.214 karmaprakRti-karmoM kI prakRtiyA~ / ye eka sau ar3atAlIsa haiM / inhIM ke vazI bhUta jIva janma, jarA, maraNa, roga, duHkha aura sukha saMsAra meM prApta kara rahe haiM / mapu0 62.312-314, 67.6 karmapravAva-caudaha pUrta meM AThavA~ pUrva / isameM eka karor3a assI lAkha pada hai / mapu0 2.97-100, hapu0 2.98, 10.110 karmabandha-sukRta (puNya) aura vikRta (pApa) ke bheda se dvividha / inameM sukRta madhura tathA vikRta kaTu phaladAyI hote haiM / sukRtabandha kA utkRSTatama phala sarvArthasiddhi meM utpanna honA aura vikRtabandha kA nikRSTatama phala sAtaveM naraka meM utpanna honA hai| inameM sukRtabandha kA phala zama, dama, yama aura yoga se prApta hotA hai tathA vikRtabandha kA phala zama, dama, yama aura yoga ke abhAva se milatA hai| ye donoM jIva ke apane karmabandha ke anusAra hote haiN| isase jIva duHkhI hotA hai| yaha bandha rAga aura dveSa se AtmA ke dUSita hone para hotA hai aura bar3I kaThinAI se chUTatA hai / isake kAraNa hI yaha jIva durgatiyoM meM atizaya nindanIya duHkha pAtA hai| mapu0 11.207-208, 219-220 karmabhUmi-vRSabhadeva ne kRSi Adi chaH karmoM kI vyavasthA isa bharatakSetra kI bhUmi meM kI thii| yaha bhUmi isI nAma se vikhyAta hai / mapu0 16.249, hapu0 3.112 yahA~ utpanna manuSya apanI-apanI vRtti kI vizeSatA se tIna prakAra ke hote hai-uttama, madhyama aura jaghanya / inameM zalAkApuruSa, kAmadeva, vidyAdhara aura devAcita santa ye uttama manuSya tathA chaThe kAla ke manuSya jaghanya aura ina donoM ke bIca ke manuSya madhyama haiN| mapu0 76.500-502 ar3hAI dvIpa saMbaMdhI karmabhUmiyA~ pandraha hotI hai| devakuru aura uttarakuru sahita videha, bharata tathA airAvata kSetroM meM ina karmabhUmiyoM kI saMkhyA 15 hai-5 videha kSetra meM, 5 bharata kSetra meM aura 5 airAvata kSetra meM / papu0 89.106, 105.162 karmamala-karmarUpI mala / yaha nirvANa kI prApti meM bAdhaka hotA hai / mapu0 karSapa-yakSasthAna nagara kA nivAsI aura surapa kA sahodara / ina donoM bhAiyoM ne mUlya dekara kisI zikArI dvArA pakar3e gaye pakSI ko mukta karAyA thaa| pariNAma svarUpa pakSI ne apanI senApati kI paryAya meM, jaba ye donoM muni avasthA meM the, ina donoM kI rakSA kI thii| papu0 39.137-140 kalabha-aMga deza kA eka rAjA / yaha ativIrya kA sahAyaka thaa| papu0 37.14 kalama-eka dhAnya / mapu0 3.186 kalaza-jinAbhiSeka hetu kSIrasAgara se jala lAne ke lie devoM dvArA vyahRta jalapAtra / ye svarNamaya jala-pAtra ATha yojana gahare aura mukha para eka yojana caur3e hote haiM / mapu0 13.106-116 kala zodvAra maMtra-jinAbhiSeka ke lie kalaza uThAte-hAtha meM lete samaya vyavahRta maMtra / aizAnendra aise maMtroM kA jJAtA hotA hai| mapu0 13. 107 kalaha-bhASA-satyapravAdapUrva meM kathita bAraha prakAra kI bhASAoM meM eka bhASA-kalahakArI vacana bolanA / hapu0 10.91-92 kalAgoSThI kalAoM dvArA manoraMjana kA Ayojana / ina goSThiyoM meM saMgIta, nRtya aura citrakalAoM sameta causaTha prakAra kI kalAoM kA pradarzana kiyA jAtA thA / mapu0 29.94 kalAtIta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.194 kalASara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.194 kalAvatI-bharata kI bhaabhii| papu0 83.95 kalAvyatyasanakrIDA-caturvidha krIDAoM meM caturtha krIDA-juA Adi khelnaa| kekayA isa krIDA meM bhI atyanta nipuNa thii| papu0 24.67-69 kaliMga-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita dakSiNa kA eka deza / (ur3IsA-bhuvanezvara kA samIpavartI pradeza) / mapu0 16.141-156, 29. 38, hapu0 11.70-71 tIrthaMkara vRSabhadeva, neminAtha tathA mahAvIra kI vihArabhUmi / mapu0 25.287-288, hapu0 3.4, 59.111, pApu0 1.132 digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne yahA~ ke zAsakoM ko parAsta kiyA thaa| mapu0 29.93 lavaNAMkuza ne bhI yahA~ ke rAjA ko parAsta kiyA thaa| papu0 101.84-86 karmazatraghna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 206 karmasthiti-agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke bIsa prAbhUtoM meM karmaprakRti nAma ke cauthe prAbhUta ke caubIsa yogadvAroM meM teIsavA~ yogdvaar| hapu. 10.77-86 karmahA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 Jain Education Intemational Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lagasenA-kalyANa kaliMgasenA -- campApurI kI eka prasiddha gaNikA / yaha vasantasenA gaNikA kI jananI thI / hapu0 21.41 kalidakanyA-yamunA nadI / mapu0 70.346 , kalivasenA - rAjA jarAsandha kI rAnI, jIvadyazA kI jananI / isakA aparanAma kAlindasenA thA / mapu0 70.352-354, pu0 18.24 kalina --- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.206 kaliyuga -- varddhamAna ke nirvANa ke bAda tIna varSa ATha mAsa, pandraha dina bIta jAne para AnevAlA kAla / vRSabhadeva ke samavasaraNa kI divya dhvani ke anusAra isameM janasamUha prAyaH himopadezI mahArambhoM meM lIna, jinazAsana kA nindaka, nirgrantha muni ko dekha krodha karanevAlA, jAtimada se yukta, bhraSTa aura samIcIna mArga kA virodhI hogA / mapu0 41.47, papu0 4.116-120 kalilana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.194 kalopanatA - saMgIta ke madhyama grAma kI mUcrcchanA / hapu0 19, 163 kalkirAja -- pATaliputra nagara meM rAjA zizupAla aura usakI rAno pRthivIsundarI kA caturmukha nAmaka putra / duHSamA kAla ke eka hajAra varSa bIta jAne para maghA ( mAgha ) saMvatsara meM yaha utpanna hogA tathA isa nAma se prasiddha hogA / isakI utkRSTa Ayu sattara varSa tathA rAjyakAla cAlIsa varSa hogA / yaha pAkhaNDI sAdhuoM ke 96 vargoM ko apane adhIna karanevAlA hogA / yaha nirgrantha sAdhuoM ke AhAra kA prathama grAsa kara ke rUpa meM lenA cAhegA / isakI isa pravRtti se asaMtuSTa hokara koI samyagdRSTi asura ise mAra DAlegA aura yaha marakara ratnaprabhA nAmaka prathama pRthivI meM jAyegA, vahA~ eka sAgara pramANa isakI Ayu hogI / isakA putra ajitaMjaya apanI patnI vAlanA ke sAtha isI asura kI zaraNa meM pahu~cegA aura samyagdarzana svIkAra kregaa| isa kalkI ke bAda prati eka-eka hajAra varSa ke pazcAt bIsa kalkI rAjA aura hoNge| antima ( ikkIsavA~ ) kalkI jalamanthana hogA / mapu0 76.397-431, hapu 0 60.492-494 kalpa (1) utsarpiNI aura avasarpiNI donoM kAloM kA bIsa kor3A koDI sAgara pramANa kAla / mapu0 3.14-15, 76.493 - 494, pu0 7.63 (2) svargaM / sarAgI zreSTha saMyamI aura samyagdarzana se vibhUSita muni tathA zrAvaka marakara svarga meM jAte haiN| ye solaha hote haiM / hapu0 3. 149, vIvaca0 17.89-90 de0 svarga (3) ugrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuvoM meM sAtavIM vastu pu0 10.77-79 'kalpataru - icchAoM ke pUraka bhogabhUmi ke vRkSa / ye dasa prakAra ke hote haiM - 1. madyAMga 2. tUryAMga 3. vibhUSAMga 4. srajAMga 5. jyotiraMga 6. dIpAMga 7. gRhAMga 8. bhojanAMga 9. pAtrAMga 10. vastrAMga / bharatakSetra ke AryakhaNDa meM avasarpiNI kAla ke prathama suSamA- suSamA nAmaka kAla meM sabhI jAtiyoM ke kalpavRkSa vidyamAna the| ye na to vanaspatikAyika hote haiM aura na devoM dvArA adhiSThita / vRkSAkAra rUpa meM pRthvI ke sAra svarUpa sAmAnya vRkSoM kI bhA~ti iSTa phala pradAna kara jaina purAnakoza: 77 loka kA upakAra karate haiM / ina vRkSoM ko kalpapAdapa aura kalpadruma bhI kahate haiN| mapu0 3.35-40 9.49-51 kalpadruma - (1) de0 kalpataru / mapu0 3.37 (2) arhat pUjA kA eka bheda / yaha "yajJa" kA bhI bodhaka hai / mapu0 38.26, 31 kalpanivAsinI -- svarga kI devAMganA / hapu0 2.77 kalpapAdapa --- kalpavRkSa / aparanAma kalpataru, kalpadruma / mapu0 3.38 de0 kalpataru kalpapura - eka nagara | ise rAjA pauloma ke putra mahIdatta ne basAyA thA / hapu0 17.28-29 kalpa bhUmi - samavasaraNa bhUmi se eka hAtha U~cI bhUmi / samavasaraNa bhUmi sAdhAraNa bhUmi se eka hAtha U~cI hotI hai / hapu0 57.5 kalpayana -- samavasaraNa bhUmi meM dUsare phoTa ke boSiyoM meM sthita dedIpyamAna vana isameM 22.243-247 bhItara dhUpapaToM ke bAda ko kalpavRkSa hote haiN| mapu0 kalpavAsa stUpa - kalpavAsiyoM dvArA racita samavasaraNa kA eka stUpa / hapu0 57.99 kalpavAsI - saudharma se acyuta svarga paryanta svargo meM rahanevAle vaimAnika deva / mithyAtva se malina bAla-tapa karanevAle tApasiyoM ke atirikta akAmanirjarA se yukta bandhanabaddha tiyaMca bhI aise deva hote haiM / hapu0 3.133-135, 148 kalpa-vyavahAra- aMgabAhyazruta ke caudaha prakIrNakoM meM navama prakIrNaka / isameM tapasviyoM ke karaNIya kAryoM kI vidhi kA tathA akaraNIya kAryoM ke ho jAne para unakI prAyazcitta-vidhi kA varNana kiyA gayA hai / hapu0 10 125, 135 kalpavRkSa - (1) cakravartI dvArA sampanna kI jAnevAlI eka pUjA / isameM yAcakoM ko mana cAhA dAna diyA jAtA hai| yaha pUjA ATha dina taka kI jAtI hai / mapu0 7.220, 73.59 de0 kalpadruma (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 213 (3) eka viziSTa jAti ke vRkSa / papu0 3.63 de0 kalpataru kalpakalpa -- aMgavAta ke caudaha prakIrNakoM meM isa prkiirnnk| isameM karaNIya aura akaraNIya donoM prakAra ke kAryoM kA nirupaNa haiM / hapu0 2.101-105, 10.136 kalpAga--icchita phaladAyI kalpavRkSa / mapu0 59.3 kalpAtIla jaya ka naya anuvidhA tathA pAMca anuttara vimAnavAsI deva / ye ahamindra hote haiM / saMsAra ke sarvAdhika sukhoM ko pAkara bhI ye virAgI hote haiM / mapu0 57.16, hapu0 3.150-151 kalya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.193 kalyANa -- (1) muni AnandamAla kA bhAI RddhidhArI sAdhu / apane bhAI ke nindaka indra vidyAdhara ko isane zApa diyA thA ki AnandamAla kA tiraskAra karane ke kAraNa use bhI tiraskAra milegA / apane dIrgha aura uSNa niHzvAsa se yaha use dagdha hI kara denA cAhatA thA Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 : jaina purANakoza kalyANajaya-kAMcana kintu vidyAdhara kI patnI sarvazrI ne ise zAnta kara diyA thaa| papu0 13.86-89 (2) tIthaMkaroM ke paMcakalyANaka / mapu0 6.143 (3) vivAha / mapu0 71.144, 63.117 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.193 kalyANajaya-samavasaraNa kI vedikAoM se baddha vIthiryoM ke bIca kA sthAna / yaha prakAzamaya kadalIvRkSoM se suzobhita rahatA hai| hapu0 57.67 kalpANapUrva-caudaha pUrvo meM gyArahavA~ pUrva / isameM chabbIsa karor3a pada haiM / ina padoM meM sUrya, candramA Adi jyotiSI devoM ke saMcAra kA, surendra aura asurendrakRta saTha zalAkApuruSoM ke kalyANa kA tathA svapna, antarikSa, bhauma, aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa aura chinna ina aSTAMga nimittoM aura aneka zakunoM kA varNana hai| hapu0 2.99, 10.115-117 kalyANaprakRti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.194 kalyANamAlA-rAjA bAlikhilya kI putrii| apane pitA kI anupasthiti meM yaha puruSa ke veza meM rAjya kA saMcAlana karatI thii| rAma, lakSmaNa aura sItA se isakI bheMTa hone para isane apanA yaha gupta rahasya prakaTa kara diyA thA ki jaba vaha garbha meM thI usa samaya usake pitA kA mleccha rAjA ke sAtha yuddha huA thA aura parAjita hone para siMhodara ne bAlikhilya se kahA thA ki yadi usakI rAnI ke garbha se putra ho to vaha rAjya kre| durbhAgya se yaha putrI huI kintu maMtrI ne siMhodara ko putra huA batAkara use rAjya dilA diyaa| usake pitA bandI the| yaha rahasya jAnakara rAma ne usake pitA ko mukta karAyA thaa| isane lakSmaNa ko apane pati ke rUpa meM svIkAra kiyA thaa| yaha lakSmaNa kI ATha mahAdeviyoM meM cauthI mahAdevI thii| isake maMgala nAma kA putra huA thA / papu0 34.1-91, 80.110-113, 94.20-23, 32 kalyANalakSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. ke dina eka grAsa aura amAvasyA ke dina upavAsa isa prakAra yaha vrata ikatIsa dinoM meM pUrNa hotA hai / hapu0 34.90-91 kavalAhAra-kSudhA ko zAnta karane ke lie kavala pramANa pAsoM ke dvArA kiyA jAnevAlA AhAra / mohanIya karma kA kSaya ho jAne para kavalA hAra kI AvazyakatA nahIM par3atI / mapu0 25.39 kavATaka-bharatakSetra ke AryakhaNDa meM sthita malaya parvata ke Age kA eka parvata / isake nikaTavartI rAjya ko bharateza ke senApati ne jItA thaa| mapu0 29.89 kavi-(1) dharmakathA se yukta kAvya ke rcyitaa| jo kavi manohara rItiyoM se sampanna suzliSTa pada-racanAvAle aura dharma-kathA se yukta prabandha kAvyoM kI racanA karate haiM ve mahAkavi hote haiN| mapu0 1. 62,98 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.143 kavi paramezvara-vAgartha saMgraha nAmaka purANa kA racayitA kavi / mapu0 1.60 kazipu-kAzI nagarI kA ugravaMzI rAjA / yaha kAkandI nagarI ke rAjA rativarddhana kA nyAyazIla sAmanta thaa| isane rativarddhana kA rAjya har3apanevAle usake maMtrI sarvagupta ko parAjita kara rativarddhana ko usakA rAjya punaH prApta karAyA thA / papu0 108.7-30 kaSAya-jIvoM ke sadguNoM ko kSINa karanevAle durbhAva / ye mokSasukha kI prApti meM bAdhaka hone se tyAjya hai / ye mUla rUpa se cAra hai-krodha, mAna, mAyA, aura lobha / inhIM ke kAraNa jIva saMsAra meM bhaTaka rahA hai / krodha ko kSamA se, mAna ko mArdava se, mAyA ko saralatA se aura lobha ko saMtoSavRtti se jItA jAtA hai / anantAnubandho,apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ina cAroM ke sAtha krodha, mAna, mAyA aura lobha ko yojita karane se isake solaha bheda hote haiM / ina bhedoM ke sAtha tathA nau nau kaSAyoM ke mizraNa se paccIsa bheda bhI kiye gaye haiN| mapu0 36.129, 139, 62.306-308, 316-317, papu0 14.110, pApu0 22.71, 23.30 vISaca0 11.67 kAMkSa-prathama pRthivI ke prathama prastAra meM sthita sImantaka nAmaka indraka bila kI pUrva dizA meM sthita mahAnaraka / yaha duvarNa nArakiyoM se vyApta rahatA hai / hapu0 4.151-152 kAMcana-(1) saudharma aura aizAna svargoM kA navama vimAna / mapu08. 213, hapu0 6.44-47 (2) eka guhA / yaha razmivega muni ko tapobhUmi hai / yahIM zrIdharA aura yazodharA AryikAeM unake darzanArtha AyI thIM / mapu0 59.233235, hapu0 27.83-84 (3) amararakSa ke mahAbuddhi aura parAkramadhArI putroM dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM navAM nagara / lakSmaNa ne isa nagara ko apane AdhIna kiyA thA / papu0 5.371-372, 94.3-9 (4) samasta RddhiyoM aura bhogoM kA dAtA, vana-upavana se vibhUSita, laMkA kA eka dvIpa / papu0 48.115-116 kalyANavarNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 193 kalyANAMgaNa-samavasaraNa kI bhUmi / hapu0 57.67 kalyANAbhiSava-vivAhAbhiSeka / mapu0 7.226 kallIvanopAnta-bharatakSetra kI pazcima dizA meM sthita eka deza / hapu0 11.71 kavaco-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI ke sau putroM meM tiha ttaravA~ putra / pApu0 8.202 kavala-eka hajAra cAvaloM ke pramANa kA eka grAsa / hapu0 11.125 kavalacAndrAyaNavata-kavala pramANa bhojana kA eka vrata / amAvasyA ke dina upavAsa pazcAt pratipadA ke dina eka kavala, Age pratidina eka-eka grAsa kI vRddhi se caturdazI ke dina caudaha grAsa, pUrNimA ke dina upavAsa aura phira eka-eka grAsa pratidina kama karate hue caturdazI Jain Education Intemational Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAMcanaka-kAkandI jainapurANa koza : 79 (5) vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita sATha nagariyoM meM untIsavIM ngrii| mapu063, 105, hapu0 22.88 (6) rucakavara dvIpa ke rucakavara parvata ke pUrvadizAvartI ATha kUToM meM dUsarA kUTa / yahA~ baijayantI devI nivAsa karatI hai| hapu0 5.699705 (7) meru parvata ke saumanasa parvata para sthita sAta kUToM meM chaThA kUTa / hapu0 5.221 (8) dhRtarASTra aura usakI rAnI gAMdhArI ke sau putroM meM sattAnavaivAM putra / hapu0 8.205 (9) rucaka giri kI uttara dizA kA eka kuTa / yaha vAruNI devI kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.716 kAMcanaka-meru parvata ke kUToM para nivAsa karanevAle deva / ye parvatoM para nirmita krIDAgRhoM meM krIDA karate rahate hai| hapu0 5.203-204 kAMcanakUTa-(1) sItA-sItodA nadiyoM ke taToM para sthita isa nAma ke dasa parvata / ina parvatoM kI U~cAI sau yojana, vistAra mUla meM sau yojana, madhya meM pacahattara yojana aura agrabhAga meM pacAsa yojana hai / hapu0 5.200-201 (2) rucakagiri kI pUrva dizA meM sthita ATha kUToM meM dUsarA kUTa / yaha baijayantI devI kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.704-705 (3) saumanasa parvata kA eka kUTa / hapu0 5.221 kAMcanatilaka-jambUdvIpa sambandhI videhakSetra ke kaccha deza meM sthita vija yAdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 63.105 kAMcanadaMSTa-vasudeva kI patnI bAlacandrA kA pitA / hapu0 32.17-20 kAMcanapura-(1) kaliMga deza kA eka nagara / hapu0 24.11 (2) vijayAdha parvata ko uttarazreNI kA eka nagara / uttaradizA kA lokapAla kubera isakA rakSaka thaa| rAma-rAvaNa yuddha ke samaya yahA~ kA svAmI rAvaNa ko sahAyatA ke lie AyA thaa| mapu0 47.78, papu0 7.212-213, 55.84-88, hapu0 22.88 (3) videha kA eka nagara / mapu0 47.78 kAMcanabhadra-ayodhyA-nivAsI samudra (seTha) tathA usakI bhAryA dhAriNI kA putra tathA pUrNabhadra kA anuja / zrAvakadharma dhAraNa karane ke prabhAva se ye donoM bhAI saudharma svarga meM deva hue| vahA~ se cyuta hokara ye punaH ayodhyA meM hI rAjA hemanAbha aura usakI rAnI amarAvatI ke madhu aura kaiTabha nAma se prasiddha putra hue| papu0 109.129-132 kAMcanamAlA-vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke meghakUTa nagara ke vidyAdharoM ke rAjA kAlasaMbara kI rAnI / isane zilA ke noce dabe hue zizu pradya mna ko nagara meM lAkara usakA devadatta nAma rakhA thaa| bar3A hone para eka samaya yaha pradyumna ko dekhakara kAmAsakta bhI ho gayI thii| isane pradya mna se sahavAsa hetu prArthanA bhI ko thI kintu jaba use yaha jJAta huA ki yaha vratI hai aura usake sahavAsa ke yogya nahIM hai taba usane use lAMchana lagAkara pati se kahA ki yaha kuceSTAyukta hai| kAlasaMvara ne usakI bAta kA vizvAsa karake pradya mna ko mArane kI yojanA banAyI para vaha saphala nahIM ho skaa| mapu0 72. 54-60, 72-88 kAMcanaraya-(1) jarAsandha kA eka putr| isake aneka bhAI the| hapu0 52.29-40 (2) kAMcanasthAna nagara kA rAjA / zatadA rAnI se utpanna isakI mandAkinI aura candrabhAgyA nAma kI do kanyAeM thiiN| jyeSThA mandAkinI ne anaMgalavaNa ko aura kaniSThA candrabhAgyA ne madanAMkuza ko varA thaa| papu0 110.1, 18-19 kAMcanalatA-palAza-dvIpa meM sthita palAzanagara ke rAjA mahAbala kI rAnI, padmalatA kI jananI / mapu0 75.108-118 / kAMcanasthAna-eka ngr| yaha lavaNAMkuza kI rAnI mandAkinI aura madanAMkuza kI rAnI candrabhAgyA kI janmabhUmi thA / papu0 110.1, 18-19 kAMcanA-(1) jayakumAra aura sulocanA ke zIla kI parIkSA ke lie raviprabha nAmaka deva ke dvArA preSita eka devI / yaha unake zIla ko DigA nahIM sakI / mapu0 47.259-261 pApu0 3.263 (2) eka nadI / mapu0 63.158 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dhanaratha ko dUsarI rAnI manoramA kI dAsI / mapu0 63.142-144, 150-152 (4) rucakagiri kI pazcima dizA meM sthita ATha kUToM meM pAMcaveM kumuda nAmaka kUTa kI niAvasinI devI / hapu0 5.713 kAMcanAbhA-ariSTapura nagara ke rAjA priyavrata kI prathama rAnI, anundhara __ kI jananI / papu0 39.148-149, 151 kAMcI-kaTi kA AbhUSaNa / isakI kaI lar3iyA~ hotI hai| zabdamayI banAne ke lie isameM ghugharU bhI jor3a diye jAte haiN| mapu0 7.129, 12.29-30, 14.213 kAMcIvAma-paTTedAra karadhanI / mapu0 8.13 kAMcIpura-jambUdvIpa meM sthita bharatakSetra ke kaliMga deza kA eka nagara / mapu0 70.127 kAMDakaprapAta-gaMgA nadI ke pAsa kI eka guhA / bharateza kI senA ne isa guhA meM praveza karake gaMgA ko pAra kiyA thA / mapu0 62.188 kAkajaMgha-kauzala deza sambandhI sAketa nagara kA nivAsI mAtaMga / pUrva bhava ke apane putra pUrNabhadra dvArA samajhAye jAne para isane vidhipUrvaka saMnyAsa dhAraNa kara liyA thA, jisake phalasvarUpa marakara yaha nandIzvara dvIpa meM kubera huA / mapu0 72.25-33 kAkandI-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra ko nagarI, tIrthakara puSpadanta kI janmabhUmi / mapu0 55.23-28, papu0 20.45 (2) lavaNa aura aMkuza ke pUrvabhava ke jAva priyaMkara aura hitaMkara kI nivAsabhUmi / papu0 108.7-46 (3) rativardhana bhI yahA~ kA rAjA thaa| usane kAzI nareza kazipu kI sahAyatA se apanA khoyA rAjya prApta kiyA thaa| papu0 108.7-30 Jain Education Intemational Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 : jaima purANakoza kAkalI - saMgIta kI caudaha mUrcchanAoM kA eka svara / hapu0 19.169 kAkiNI --- cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ratna / yaha sUrya ke samAna prakAza evaM tApa se yukta hotA hai| zilApaTTa Adi para lekha Adi aMkita karane ke lie prAcIna kAla meM isakA vyavahAra kiyA jAtA thA / mapu0 32.15, 141, 37.85-85 hapu0 11.27 kAkovara - jayakumAra kI kathA meM ullikhita eka sarpa / yaha marakara gaMgA nadI meM kAlI nAma kA jaladevatA huA thaa| mapu0 43.92-95 kAkoda - isa nAma se prasiddha mleccha / ye atyanta bhayaMkara, mAMsabhojI aura durjeya the / papu0 34.72 kAkSi - bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.72-73 kAgandhu -- bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / bharateza kI senA ne isa nadI ko pAra kiyA thA / mapu0 29.64 kAyavAha--pAlakI vAhaka mahAra Adi mapu0 8.121 kANabhikSa - kathAgrantha-nirmAtA jinasena kA pUrvavartI AcArya / mapu0 1.51 kAtyAyanI - tIrthaMkara neminAtha ke saMgha kI pramukha AryikA / mapu0 71. 186 kAdambika - halavAI / mapu0 8.234 kAnIna - kanyA avasthA meM utpanna kuntI kA putra karNa / hapu0 50. 87-88 kAnta - (1) laMkA-dvIpa kA upadrava Adi se rahita sthAna / papu0 6. 67-68 (2) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.21 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 kAla-saudharmendra dvArA smRta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.168 kAlapura (1) puSkarArdha dvIpa meM pazcima videhakSetra ke padmaka deza kA eka nagara / mapu0 47. 180 (2) vaMga deza kA eka nagara / mapu0 75.81 kAntavatI - manorama nAmaka rASTra meM zivaMkarapura nagara ke rAjA anilavega kI rAnI bhogavatI kI jananI / mapu0 47.49-50 kAntazoka- pUrva videhakSetra meM sthita vijayAvatI nagarI ke samIpavartI mattakokila nAmaka grAma kA svAmI / yaha bAlI ke pUrvabhava ke jIva suprabha kA pitA thaa| papu0 106.190 - 197 kAntA - ( 1 ) mathurA nagarI ke nivAsI bhAnu aura usakI strI ke tIsare putra bhAnuSeNa kI strI 032.96-19 (2) bharata kI bhAbhI / papu0 83.94 kAntAracaryA -vana meM hI AhAra karane kI pratijJA / damaghara aura sAgarasena muniyoM ne yaha pratijJA kI thI / mapu0 8.168 kAnti - ( 1 ) rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.15 (2) zarIra-saundarya mapu0 15.215 kAntimAn saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25. 202 kApiSTha -- Urdhvaloka meM sthita AThavAM svarga / mAhendra svarga ke anta se kAphI-kAmadeva isa svarga taka kI lambAI eka rajju pramANa hai / mapu0 59.237, papu0 105.166 - 168, hapu0 4.14-15 kApiSThalAyana - gajapura ( hastinApura ) nagara kA nivAsI dvija, gautama kA pitA / hapu0 18.103-104 kApotalezyA - eka azubha lezyA / pahalI, dUsarI ora tIsarI pRthivI ke UrdhvabhAga ke nivAsI nArakI isa lezyA se yukta hote haiM / hapu0 4.343 kAma - (1) pradyumna / hapu0 48.13, mapu0 72.112 (2) gyAraha rudroM meM dasavA~ rudra / pu0 60.571-572 (3) cAra puruSArthI meM tIsarA puruSArthaM / indriyaviSayAnurAgiyoM kI mAnasika sthiti / kAmAsakta mAnava caMcala hote haiM aura mUkhaM hI inake adhIna hote haiM, vidvAna nahIM mapu0 51.6, 50 82.77, 03.193, 9.127 (4) rAvaNa kA yoddhA / isane rAma ke yoddhA dRr3haratha ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 57.54-56, 62.38 kAmaga-- balAhaka deva dvArA nirmita eka vimAna / yaha meghAkAra motiyoM kI laTakatI huI mAlAoM se zobhita, kSudra ghaNTiyoM se dhvanita, aura ratnajaTita thA / mapu0 22.15-16, papu0 5.167 kAmagAminI--- eka vidyaa| rAvaNa ne use prApta kiyA thaa| papu0 7.325-332 kAmajita -- bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 24.40 kAmajetA --- bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 kAmatIvAbhiniveza- svadArasantoSavrata ke pA~ca aticAroM meM pAMcavI aticAra / hapu0 58. 174- 175 kAmava-- (1) gyAraha rudroM meM pA~cavA~ rudra / hapu0 60.571 (2) sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 167 kAmadatta- zrAvastI nagarI kA eka zreSThI / isane jinamandira ke Age mRgadhvajI kevalI tathA mahiSa ko aura jinamandira meM kAmadeva tathA rati kI mUrtiyA~ sthApita karAyI thiiN| isa sthApanA kA uddezya yaha yA ki kAmadeva aura rati kI mUrtiyA~ dekhane ke lie adhika saMkhyA meM Ane vAle loga jina mUrtiyoM evaM mRgavana kevala ke bhI darzana kareM jisase unheM puNya lAbha ho / hapu0 28.18, 29.1-6 kAmadAyinI -- rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.325 kAmadRSTi - bharateza cakravartI kA gRhapati ratna / yaha unake caudaha ratnoM meM eka thaa| isane aura sthapati ratna ratnabhadra ne unmagnajalA aura nimagnajalA donoM nadiyoM para pula banAyA thA jisa para hokara bharateza kI senA uttara bhArata meM pahu~cI thI / hapu0 11.26-29 mahApurANa meM kAmadRTi ko kAmavRSTi kahA hai / mapu0 37.176 kAmadeva - (1) zrAvastI nagarI ke zreSThI kAmadatta ke vaMza meM utpanna eka zreSThI nimittazAniyoM ke nirdezAnusAra isane apanI putrI bandhumatI kA vivAha vasudeva ke sAtha kiyA thaa| pu0 29.6-12 I Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmadhenu-kAyotsarga jaina purANakoza : 81 (2) vRSabhadeva kA eka putra / mapu0 43.66 (3) vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM terAsIvAM gaNadhara / mapu0 43.66, hapu0 12.70 (4) eka pada / caubIsa vyakti isa pada ke dhAraka the| unameM sarvaprathama bAhubali hai| ve anupama saundarya ke dhAraka the| bhapu0 16.9 kAmadhenu-(1) icchAnukUla sukha-sAdhanoM kI pUraka gAya / mapu0 46. (2) abhIsipta artha pradAyinI eka vidyA / jamadagni kI patnI reNukA ko yaha vidyA eka muni se prApta huI thii| mapu0 65.98 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.167 kAmana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.172 kAmapatAkA-raMgasenA gaNikA kI putrI / hapu0 29.26-27 kAmapuSpa-U~ce koTa aura gopura se yukta aura tIna-tIna parikhAoM se AvRta, vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / mapu0 19. 48, 53 kAmabANa-kAma ke pAMca bANa-tapana, tApana, modana, vilApana aura maraNa | mapu0 72.119 kAmarAzi-rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.54-56 kAmarUpa----bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza (asm)| mapu0 29.42 kAmarUpiNI-(1) isa nAma kI eka mudrikA / ise pradyumna ne rAjakumAra sahasra vaktra se prApta kA thii| mapu0 72.115-117 (2) vidyAdharoM kI eka vidyA / mapu0 62.391 kAmalatA-avantI nagarI kI eka vezyA / papu0 33.146 kAmavRSTi-bharateza kA isa nAma kA eka gRhapati-ratna / mapu0 37. 83-84, 176 harivaMza purANa meM ise kAmadRSTi nAma diyA gayA hai| hapu0 11.28 kAmazAstra-kAma puruSArtha kA vivecaka zAstra / mapu0 41.143 kAmazuddhi-kAma-rahita vRtti, jitendriyatA, svadAra-santoSa / mapu0 janmabhUmi / mapu0 59.14, 21, papu0 20.49, 85.85 dasaveM, gyArahaveM aura bArahaveM cakravartI yahIM janme the| rAma Adi ke guru era bhI isI nagara ke nivAsI the / papu0 20.185-192, 25.41-59 kAmpilyA-rAjA drupada kI nagarI, draupadI kI janmabhUmi / mapu072.198 kAmboja-bharateza ke bhAI dvArA chor3A gayA bharatakSetra ke uttara Arya khaNDa meM sthita (kAbula kA pArzvavartI) eka deza / yahA~ ke azva prasiddha the| mapu0 16.141-148, 156, 30.107, hapu0 11.66-67 kRSNa ke samaya meM loga ise isI nAma se jAnate the| hapu0 50.72 73 mahAvIra kI vihArabhUmi / hapu0 3.3-7 kAya-paMcabhUtAtmaka pratikSaNa parivartanazIla zarIra / mapu0 66.86 kAyakleza-chaH bAhya tapoM meM eka pradhAna evaM kaThora tapa / isameM zArIrika duHkha ke sahana, sukha ke prati anAsakti aura dharma kI prabhAvanA ke lie zarIra kA nigraha kiyA jAtA hai| yogI isIlie varSA, zIta aura grISma tInoM kAloM meM zarIra ko kleza dete haiM / aisA karane se sabhI indriyoM kA nigraha ho jAtA hai aura indriya-nigraha se mana kA bhI nirodha ho jAtA hai / mana ke nirodha se dhyAna, dhyAna se karmakSaya aura karmoM ke kSaya se ananta sukha kI prApti hotI hai / mapu0 20.91, 178-180, 183 yaha bhI kahA gayA hai ki zArIrika kaSTa utanA hI sahanA cAhie jisase saMkleza na ho, kyoMki saMkleza ho jAne para citta caMcala ho jAtA hai aura mArga se bhI cyuta honA par3atA hai ataH jisa prakAra ye indriyA~ apane vaza meM raheM, kumArga kI ora na daur3eM usa prakAra madhyamavRtti kA Azraya lenA caahie| mapu0 20.6, 8, papu0 14.114-115, vIvaca0 6.32-41 kAyagupti-kisI ke citra ko dekhakara mana meM vikAra kA utpanna na honA, zarIra kI pravRtti ko niyamita rakhanA / mapu0 20.161, pApu0 kAmahA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.167 kAmAgni-(1) AtmayajJa sampanna karane ke lie jina tIna agniyoM kA zamana kiyA jAtA hai ve hai-krodhAgni kAmAgni, aura udarAgni / inameM kAmAgni kA zamana vairAgya kI Ahuti se hotA hai| mapu0 67.202 (2) rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.54-56 kAmAri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.165 kAmAvarta-rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.54-56 kAmitaprada-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. kAyaniyantraNa-ahiMsAvata kI pA~ca bhAvanAoM meM eka bhaavnaa| ise kAyagupti bhI kahate haiM / mapu0 2.77, 20.161 kAyabala-manobala, vacanabala aura kAyabala ina tIna RddhiyoM meM eka Rddhi / vRSabhadeva ina tInoM RddhiyoM ke dhAraka the| mapu0 2.72 kAyamAna-tambU / mapu0 27.132 kAyayoga-kAya ke nimitta se AtmapradezoM kA saMcAra / yaha sAta prakAra kA hotA hai-audArikakAyayoga, audArikamizrakAyayoga, vaikriyikakAyayoga, vaikriyika mizrakAyayoga, AhArakakAyayoga, AhArakamizrakAyayoga aura kArmaNakAyayoga / mapu0 62.309-310 kAyikI kriyA-durbhAva se yukta hokara udyama karanA / hapu0 58.66 kAyotsarga-dhyAna kA eka Asana / isameM zarIra ke samasta aMga sama rakhe jAte haiM aura AcArazAstra meM kahe gaye battIsa doSoM kA bacAva kiyA jAtA hai| paryakAsana ke samAna dhyAna ke lie yaha bhI eka sukhAsana hai / isameM donoM paira barAbara rakhe jAte hai tathA nizcala khar3e rahakara eka nizcita samaya taka zarIra ke prati mamatA kA tyAga kiyA jAtA hai| mapu0 21.69-71, hapu0 9.101-102, 111, 22.24, 34.146 kAmya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.167 kAmpilya-jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara, tIrthaMkara vimalanAtha kI Jain Education Intemational Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 : jaina purANakoza kArakaTa-kAla kArakaTa-eka nagara / mAMsabhojI rAjA kumbha ke apane nagara se isa nagara meM A jAne se yaha kumbhakArakaTapura nAma se bhI vikhyAta huaa| mapu0 62.202-212 kAraNa-(1) kArya kA niyAmaka hetu / isake binA kAryotpatti sambhava nahIM hotI / isake do bheda haiM-upAdAna aura sahakArI (nimitta) / kArya kI utpatti meM mukhya kAraNa upAdAna aura sahAyaka kAraNa sahakArI hotA hai / hapu0 7.11, 14 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 kAra-zUdravarNa kA eka bheda / ye spRzya aura aspRzya donoM hote haiM / inameM nAI, dhobI Adi spRzya haiN| ve samAja ke sAtha rahate hai| aspRzya kAru samAja se dUra rahate haiM aura samAja se dUra rahate hue hI apanA nirdiSTa kArya karate haiM / mapu0 16.185-186 kAruNya-saMvega aura vairAgya ke lie sAdhanabhUta tathA ahiMsA ke lie Avazyaka maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyastha ina cAra bhAvanAoM meM tRtIya bhAvanA / isameM dIna-dukhI jIvoM para dayA ke bhAva hote haiM / mapu0 20.65 kArNa-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita AryakhaNDa kI uttaradizA kA eka deza / mahAvIra ne vihAra kara isa deza meM dharma kA upadeza diyA thaa| hapu0 3.6-7 kArtavIrya-IzAvatI nagarI kA rAjA aura AThaveM cakravartI subhUma kA pitA / isakI rAnI aura subhUma kI jananI kA nAma tArA thaa| gajapura (hastinApura) nagara meM koravavaMza meM utpanna hue isane kAmadhenu ke lobha se jamadagni tapasvI ko mAra DAlA tathA yaha bhI jamadagni ke putra parazurAma dvArA mArA gayA thaa| garbhavato isakI rAnI tArA bhayabhIta hokara gupta rUpa se kauzika RSi ke Azrama meM jA phuNcii| vahIM usake putra huA tathA bhUmigRha meM utpanna hone se usakA nAma subhauma rakhA gayA thA / papu0 20.171-172, hapu0 25.8-13 kArpaTika-kAzI ke saMbhramadeva kI dAsI kA dvitIya putra, kUTa kA anuja / pitA ne ina donoM bhAiyoM ko jina mandira meM sevArtha niyukta kara diyA thA, ataH marakara puNya ke prabhAva se donoM vyantara deva hue / isakA nAma surupa aura isake bhAI kA nAma rUpAnanda thaa| papu0 5.122-123 kArmaNa-pA~ca prakAra ke zarIroM meM pAMcaveM prakAra kA zarIra / yaha zarIra sarvAdhika sUkSma hotA hai| pradezoM kI apekSA taijasa aura kAmaNa donoM zarIra uttarottara anantaguNita pradezoM vAle hote hai / ye donoM jIva ke sAtha anAdi kAla se lage hue haiM / papu0 105.152-153 kAla-(1) bharata cakravartI kI nidhipAla devoM dvArA surakSita aura avinAzI nau nidhiyoM meM prathama nidhi / isase laukika zabdoM-vyAkaraNa Adi zAstroM kI tathA indriyoM ke manojJa viSayoM vINA, bAMsurI Adi saMgIta kI yathAsamaya upalabdhi hotI rahatI thii| mapu0 37.73-76, hapu0 11.110-114 (2) gandhamAdana parvata se udbhUta mahAgandhavatI nadI ke samIpa bhallaMkI nAma kI pallI kA eka bhiil| isane baradharma munirAja ke pAsa madya, mAMsa aura madhu kA tyAga kiyA thaa| isake phalasvarUpa yaha marakara vijayA parvata para alakA nagarI ke rAjA purabala aura unakI rAnI jyotirmAlA kA haribala nAma kA putra huA thaa| mapu0 71. 309-311 (3) bharata khaNDa ke dakSiNa kA eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.84-86 (4) vibhISaNa ke sAtha rAma ke Azraya meM Agata vibhISaNa kA zUra sAmanta / yaha rAma kA yoddhA huA aura isane rAvaNa ke yoddhA candranakha ke sAtha yuddha kiyA thaa| papu0 55.40-41, 58.12-17, 62.36 (5) vyantara devoM ke solaha indroM meM pandrahavA~ indr| bIvaca0 14.59-61 (6) paMcama nArada / yaha puruSa siMha nArAyaNa ke samaya meM huA thaa| isakI Ayu dasa lAkha varSa kI thii| anya nAradoM ke samAna yaha bhI kalaha kA premI, dharma-snehI, mahAbhavya aura jinendra kA bhakta thA / hapu0 60.548-550 (7) sAtavIM pRthivI ke apratiSThAna nAmaka indraka kI pUrva dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.158 (8) kAlodadhi ke dakSiNa bhAga kA rakSaka deva / hapu0 5.638 (9) diti devI dvArA nami aura vinami ko pradatta vidyAoM kA eka nikAya / hapu0 22.59-60 (10) chaH dravyoM meM eka dravya / yaha rUpa, rasa, gandha aura sparza tathA gurutva aura laghutva se rahita hotA hai| vartanA isakA lakSaNa hai / anAdinidhana, atyanta sUkSma aura asaMkhyeya yaha kAla sabhI dravyoM ke pariNamana meM kumhAra ke cakra ke ghUmane meM sahAyaka kIla ke samAna sahakArI kAraNa hotA hai| mapu0 3.2-4, 24.139-140, hapu0 7.1, 58.56 isake aNu paraspara eka dUsare se nahIM milate isalie yaha akAya hai tathA zeSa pA~coM dravya-jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ke pradeza eka dUsare se mile hue rahate haiM isalie ve astikAya hai| yaha dharma, adharma aura AkAza kI bhA~ti amUrtika hai / isake do bheda haiM-mukhya (nizcaya) aura vyavahAra / inameM vyavahArakAla-mukhyakAla ke Azraya se utpanna usI kI paryAya hai / yaha bhUta, bhaviSyat aura vartamAna rUpa hokara yaha saMsAra kA vyavahAra calAtA hai| samaya, Avali, ucchvAsa, nAr3I Adi isake aneka bheda haiM / mapu0 3.7-12, 24.139-144 paramANu jitane samaya meM apane pradeza kA ullaMghana karatA hai, utane samaya kA eka samaya hotA hai| yaha avibhAgI hotA hai / isake AdhAra se honevAlA vyavahAra nimna prakAra haiasaMkhyAta samaya = eka Avali saMkhyAta Avali = eka ucchvAsa-niHzvAsa do ucchvAsa-niHzvAsa = eka prANa sAta prANa%eka stoka sAta stoka-eka lava Jain Education Intemational Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla- kAlayavana eka muhUrta satahattara lava = tIsa muhUrta - eka ahorAtra pandraha ahorAtra = eka pakSa do pakSa = eka mAsa do mAsa = eka Rtu = tIna Rtu eka ayana eka varSa do ayana pA~ca varSa = eka yuga do yuga = dasa varSa dasa varSa x 10 = sau varSa 100 varSa x 10 = hajAra varSa 1000 varSa x 10 = dasa hajAra varSa dasa hajAra varSa x 10 = eka lAkha varSa eka lAkha varSa x 84 = eka pUrvAMga 84 lAkha pUrvAMga = eka pUrva 84 lAkha pUrva eka nitAMga 84 lAkha niyutAMga - eka niyuta 84 lAkha niyuta = eka kumudAMga 84 lAkha kumudAMga - eka kumuda 84 lAkha kumuda - eka padmAMga 84 lAkha padmAMga eka padma 84 lAkha padma = eka nalinAMga Cr eka lima 84 lAkha nalina eka kamaloga 84 lAkha kamalAMga = eka kamala 84 lAkha kamala eka tuTyAMga 84 lAkha tuyAMga = eka tuTya 84 lAkha tuTya eka aTaTAMga 84 lAkha aTaTAMga = eka aTaTa 84 lAkha aTaTa-eka amamAMga 84 lAkha amamAMga = eka amama 84 lAkha amama= eka UhAMga 84 lAkha UhAMga = eka Uha 84 lAkha Uha = eka latAMga 84 lAkha latAMga = eka latA 84 lAkha latA = eka mahAlatAMga 84 lAkha mahAlatAMga - eka mahAlatA 84 lAkha mahAlatA = eka ziraH prakampita 84 lAkha ziraH prakampita - eka hasta prahelikA 84 lAkha hasta prahelikA = carcikA yaha carcikA Adi rUpa meM paribhASita kAla saMkhyAta hai tathA saMkhyAta varSa se atikrAnta kAla asaMkhyeya kAla hotA hai| isase palya, sAgara, kalpa tathA ananta Adi aneka kAla-parimANa banate haiM / hapu0 7.17 jaina purANakoza : 83 31 isa vyavahAra kAla ke utsarpiNI aura avasarpiNI do bheda bhI haiN| donoM meM pratyeka kA kAla-pramANa dasa kor3Akor3I sAgara hotA hai / donoM kA kAla bIsa kor3Aphor3I hotA hai jise eka kalpa kahate hai / mapu0 3.14-15 ka - (1) eka vana / mapu0 59.196 (2) eka bhIla / isane candanA ko bhIlarAja siMha ke pAsa pahu~cAyA thaa| isake upalakSya meM candanA ne use apane bahumUlya AbhUSaNa tathA dharmopadeza diye the / mapu0 75.46-47 (3) ulkAmukhI nagarI kA nivAsI pApI bhIlarAja mapu0 70.156 kAlakalpa - eka mahAbhayaMkara aura mahApratApI rAjA / isane campA nagarI ke rAjA janamejaya ke sAtha yuddha kiyA thaa| mapu0 8.301-302 kAlakUTa - ( 1 ) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / bharateza ne isa deza ko jItA thA / mapu0 29.48 (2) nirdayI bhayaMkara aura kAla bagavAsiyoM kA eka dhanuSa mukhiyA / mapu0 75.287-290 (3) tIkSNa viSa, ise sUMghakara AzIviSa sarpa bhI tatkAla bhasma ho jAtA hai / papu0 104.72-75 kAlazapura vijayA kI dakSiNI ke pacAsa vidyAdhara nagaroM meM se eka nagara / hapu0 22.98 kAlaguhA - eka guphA / yahA~ ke rakSaka mahAkAla rAkSasa ko pradyumna ne jItakara usase vRSabha nAma kA ratha aura ratnamaya kavaca prApta kiye the / mapu0 72.111 kAlacakra - rAma kI vAnarasenA kA eka yoddhA / papu0 74.65-66 kAlatoyA - AryakhaNDa kI eka gambhIra nadI / bharateza kI senA ne isa 2 nadI ko pAra kiyA thaa| mapu0 29.50 kAlaparivartana - dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ina pA~ca parivartanoM meM eka parivartana / utsarpiNI aura avasarpiNI ke vibhinna kAlAMzoM meM sAMsArika jIvoM kA nirantara janma-maraNa hotA rahatA hai| yahI kAla-parivartana hai| vIvaca0 kAlamahI pUrva AryakhaNDa kI eka nadI, bharateza kI senA kA par3Ava 11.30 -- sthala / mapu0 29.50 kAlamAna- ghar3I, ghaNTA Adi samaya kA vyAvahArika pramANa / papu0 24.61 kAlamukha - rohiNI ke svayaMvara meM vasudeva kA varaNa karane se yuddha meM vasudeva ne ise prANa-zeSa sammilita eka nRpa / rohiNI ke hue isane vasudeva se yuddha kiyaa| (aghamarA) kara chor3a diyA thA / hapu0 31.28, 97 kAlamukhI vicAroM kI eka vidyA dharamendra ke nirdezAnusAra diti devI ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thI / hapu0 22.66 kAlamegha - rAvaNa kA madonmatta hAthI / mapu0 68.540 kAlayavana -- jarAsandha kA putra / mapu0 71.11, hapu0 18.24, 52. 29, 36.70 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 : jaina purANakoza kAlalabdhi-kAlI kAlalabdhi-kAla Adi pA~ca labdhiyoM meM eka labdhi-kArya sampanna hone kAlAjalA-jambudvIpa ke bharatakSetra meM sthita eka aTavI / pANDava vana kA samaya / vizuddha samyagdarzana kI upalabdhi kA bahiraMga kaarnn| vAsa ke samaya yahA~ Aye the / hapu0 46.7 isake binA jIvoM ko samyagdarzana kI prApti nahIM hotii| bhavya kAlAgni-vyoma-vihArI vidyAdhara, zrIprabhA kA pati aura dakSiNasAgarajIva ko bhI isake binA saMsAra meM bhramaNa karanA par3atA hai| isakA vartI dvIpa meM vidyamAna kiSkunagara ko dakSiNa dizA meM indra dvArA nimitta pAkara jIva adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa rUpa _ niyukta lokapAla yama kA pitA / papu0 7.114-115 tIna pariNAmoM se mithyAtva Adi sAta prakRtiyoM kA upazama karatA kAlAtikrama-atithisaMvibhAga vrata ke pA~ca aticAroM meM pA~cavA~ atihai tathA saMsAra kI paripATI kA viccheda kara upazama samyagdarzana prApta cAra (samaya kA ullaMghana kara dAna denaa)| hapu0 58.183 karatA hai| mapu0 9.115-116, 15.53, 17.43, 47.386, kAlAmbu-(1) eka desh| lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita 48.84, 63.314-315 kiyA thaa| papu0 101.77-78 kAlalI-saMgIta kI caudaha mUcrchanAoM ke cAra bhedoM meM cauthA bheda / (2) eka vApI / pradyumna ne kAlasaMvara ke 449 putroM ko isI isameM cAra svara hote haiM / hapu0 19.169 vApI meM auMdhe muMha banda kiyA thaa| hapu0 47.70-74 kAlazvapAkI-mAtaMga vidyAdharoM kA eka nikAya / ye kAle mRgacarma kAlASTamI-ASAr3ha kRSNa aSTamI / yaha tIrthakara vimalanAtha ko nirvANa ko aura kAle carma ke vastroM ko dhAraNa karate haiM / hapu0 26.18 tithi hai / mapu0 59.55-57 kAlasaMvara-vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke meghakUTa nagara kA eka ___kAliMgaka--(1) kaliMga deza ke raajaa| rAma aura lakSmaNa ke sAtha vidyAdhara rAjA / apanI rAnI kAMcanamAlA ke sAtha jinendra kI pUjA vajrajaMgha ke hue yuddha meM inhoMne vanajaMgha kA sAtha diyA thaa| papu0 ke lie AkAza mArga se vimAna meM jAte hue isane eka zilA ko 102.154, 157 hilatI huI dekhA / isakA kAraNa khojate hue nIce utarane para ise zilA (2) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka vana / mapu0 29.82 ke nIce eka zizu prApta huA thaa| priyA ke anurodha para isa zizu kAliMgI-andhakavRSTi aura subhadrA ke AThaveM putra pUritArthoccha kI ko isane yuvarAja pada diyA tathA kAMcanamAlA ne zizu kA "devadatta" bhAryA / mapu0 70.95-99, hapu0 19.5 nAma rakhA thaa| zizu ke yuvA hone para kAMcanamAlA use dekhakara kAliMjara-eka vana / vanavAsa ke samaya pANDava yahA~ Aye the| pApu0 kAmAsakta huI kintu jaba devadatta ko sahavAsa ke yogya nahIM pAyA 16.145 taba usane chala se kuceSTA kI / yaha bhI usake vizvAsa meM A gyaa| kAli-rAma kA eka yoddhA / papu0 58.13-57 phalasvarUpa isane apane pAMca sau putroM ko devadatta ko mArane ke lie kAlikA-purUravA bhIla kI strI / munirAja sAgarasena ko mRga samajha AjJA dI thii| yuddha meM inheM devadatta se parAjita honA par3A thaa| mapu0 kara mArane meM udyata apane pati ko rokate hue isane kahA thA ki ye 72.54-60, 76-87, 130, hapu0 43.49-61 isa zizu kA mRga nahIM vana-devatA ghUma rahe haiN| inheM mata maaro| yaha sunakara mUlanAma pradyumna thA / mapu0 72.48 purUravA ne muni ko namana kiyA thA aura madhu, mAMsa tathA madya ke tyAga kAlasandhi-bhogabhUmi kA antima aura karmabhUmi kA Arambhika samaya / kA vrata grahaNa kiyA thaa| mapu0 74.14-22, vovaca0 2.18-25 mapu0 12.8 kAlinda-eka deza / bharateza ke senApati ne ise jItA thaa| mapu0 kAsasaukarika-yaha pUrvabhava meM manuSya Ayu ko bA~dhakara nIca gotra ke 29.48 udaya se rAjagRha nagara meM nIcakula meM utpanna huA thA / isake sambandha kAlindasenA-rAjA jarAsandha kI pttraanii| hapu0 18.24 de0 meM gautama gaNadhara ne zreNika se kahA thA ki ise jAtismaraNa huA hai, kalindasenA ataH yaha vicArane lagA hai ki yadi puNya-pApa ke phala se jIvoM kA kAlindI-(1) snigdha evaM nIle jala se yukta yamunA ndii| vatsa deza sambandha hotA hai to puNya ke binA isane manuSya-janma kaise prApta kara kI kauzAmbI nagarI isI nadI ke taTa para sthita thii| karNa ko isI liyA ! isalie na puNya hai, na pApa / indriyoM ke viSaya se utpanna nadI meM bahAyA gayA thaa| mapu0 70.110-111, hapu0 14.2 huA vaiSayika sukha hI kalyANa kAraka hai aisA mAnakara yaha pApAtmA (2) mathurA ke seTha bhAnu ke putra subhAnu kI strii| hapu0 niHzaMka hokara hiMsA Adi pAMcoM pApoM ko karane se narakAyu kA bandha 33.96-99 ho jAne ke kAraNa jIvana ke anta meM sAtaveM naraka meM jaaygaa| kAliyAhi-yamunA kA eka sarpa / kRSNa ne isako mArA thaa| hapu0 mapu0 74.454-460, vIvaca0 19.159-166 36.7-8 kAlastambha-vidyAdharoM kA eka stambha / kAlAzvapAkI vidyAdhara iso kAlI-(1) sAketa nagara ke nivAsI brAhmaNa kapila ko patnI aura ke pAsa baiThate haiM / hapu0 26.18 jaTila kI jananI / mapu0 74.68, vIvaca0 2.105-108 kAlAMgArika-rAjapura nagara ke rAjA satyaMdhara ke maMtrI kASThAMgArika (2) eka devI / pUrvajanma meM yaha sarpiNI thii| kisI vijAtIya kA putra / rAjA ko mArane meM isane apane pitA kA sahayoga kiyA sarpa ke sAtha ramaNa karate hue dekhakara jayakumAra ke sevakoM ne sarpa aura thA / mapu0 75.221-222 de0 kASThAMgArika sarpiNI donoM ko bahuta daNDa diyA thA jisase marakara nAga to gaMgA Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlovasAgara - kimicchakavAna nadI meM isa nAma kA jala-devatA huA aura nAgI kAlI devI huI / kAlI devI ne magara kA rUpa dharakara jahA~ sarayU nadI gaMgA meM milatI hai vahA~ jayakumAra ke tairate hue hAthI ko pUrva vairavaza pakar3A thA jise sulocanA ke tyAga se prasanna huI gaMgAdevI ne isase mukta karAyA thA / mapu0 43.92 95, 45.144-149, pApu0 3.5-13, 160-168 (3) vidyAdharoM kI eka vidyA / hapu0 22.66 kAlobasAgara - madhyaloka kA dvitIya sAgara / yaha kRSNa varNa kA hai aura ghAtakIkhaNDa dvIpa ko saba ora se ghere hue hai| isakI paridhi ikAnaveM lAkha sattara hajAra chaH sau pA~ca yojana se kucha adhika hai tathA samasta kSetraphala pA~ca lAkha unahattara hajAra assI yojana hai / yahA~ ke nivAsI udaka, azva, pakSI, zUkara, uMTa, gau, mArjAra aura gaja kI mulAkRtiyoM ko liye hue hote haiN| isameM caubIsa dvIpa Abhyantara sImA meM aura caubIsa bAhya sImA meM isa taraha kula ar3atAlIsa dvIpa haiM / hapu0 5.562-575, 628-629 - - kAvya --- kavi kA bhAva athavA karma kAvya kahalAtA hai| dharma-tatva kA pratipAdana hI kAvya kA prayojana hai / kAvya meM anukaraNa aura maulikatA kA sundara samanvaya hotA hai| vizAla zabdarAzi, svAdhIna artha, saMvedya rasa, uttamottama chanda aura sahaja pratibhA tathA udAratA kAvya racanA ke sahAyaka tattva haiM / pratibhA, vyutpatti aura abhyAsa kAvya-sRjana ke hetu haiM / kAvyagata saundarya zailI para nirbhara karatA hai / mapu0 1.62-111 * kAvyagoSThI -- kavi-sabhA / kavitA-pATha ke dvArA sahRdaya samAja ko kAvya ke rasoM kA AsvAdana karAnA aisI goSThiyoM kA lakSya hotA hai / kAvya-goSThiyoM kA Ayojana prAcIna kAla se hotA A rahA hai / mapu0 14.191 kAzI- tIrthaMkara vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita vArANasI kA pArzvavartI eka deza | yaha vRSabhadeva evaM mahAvIra kI vihArabhUmi thA / mapu0 16.151-152, 25.287, 29.40, 47, hapu0 3.3, 11. 64, yaha tIrthaMkara surAvaM kI bhI janmabhUmi thii| vArANasI nagarI isI deza kI rAjadhAnI thI / akampana bhI yahA~ kA rAjA thA / mapu0 43.121, 124, 44.90, papu0 20.43, pApu0 3.19-20 -kAzmIra - vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita uttara dizAvartI eka prasiddha deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke zAsaka ko parAjita kiyA thA / mahAvIra bhI vihAra karate hue yahA~ Aye the / mapu0 16.153, 29. 42, papu0 101.81-86, pApu0 1.132 kaashy-tej| isake pAlaka hone se vRSabhadeva kAzyapa kahalAye / mapu0 16.266 - kAzyapa - (1) vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 16.266 de0 kAzya (2) vRSabhadeva dvArA rAjyAbhiSeka pUrvaka banAyA gayA mahAmANDali rAjA / yaha cAra hajAra anya choTe-choTe rAjAoM kA adhipati tathA ugravaMza kA pramukha rAjA thaa| vRSabhadeva ne hI ise maghavA kI upAdhi dI thI / mapu0 16.255-257, 261 (3) rAma ke samaya kAeka nRpa / papu0 96.30 jaina purANakoza : 85 kAzyapA - jambUdvIpa ke kurujAMgala deza meM sthita hastinApura nagara ke rAjA arhadAsa kI rAnI madhu aura krIDava kI jananI / mapu0 72.38-40 kAMgArika - hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke rAjA satyaMdhara kA maMtrI / isane rAjA satyaMdhara ke putra ko apanA hantA jAnakara tathA purohita para vizvAsa kara aneka nRpoM ke sAtha satyaMdhara para AkramaNa kiyA thA kintu parAjita ho gayA thaa| isane apane putra kAlAMgArika ke sahayoga se punaH AkramaNa kiyaa| isa bAra vaha vijayI huA aura satyaMdhara ko mArakara svayaM rAjA bana gyaa| anta meM jIvandharakumAra dvArA calAye gaye cakra se yaha bhI maraNa ko prApta huA / mapu0 75.188-222, 659-667 kAhala - mahAnAdakArI eka vAdya turahI / mapu0 17.113, papu0 58. 27-28 kipuruSa - isa jAti ke vyantara deva 05.153, 12.59, 0 vIvaca 14.59 kisUrya -- lokapAla vidyAdhara kubera kA pitA / isakI rAnI kA nAma kanakAvalI thA / papu0 7.112-113 kinnara - isa jAti ke vyantara deva / ye samatala bhUmi se bIsa yojana Upara vijayArdha parvata ke isI nAma ke nagara meM rahate haiM / tIrthaMkaroM ke kalyANotsavoM meM mAMgalika gIta gAte hue ye devasenA ke Age-Age calate haiM / mapu0 17.79-88, 22.21, papu0 3.309-310, 7.118, hapu0 8.158, vIvaca0 14.59-63 (2) eka nagara / kinnara jAti ke vyantara devoM kI nivAsa bhUmi / namakumAra kA mAmA yakSa mAlI isI nagara kA rAjA thA / mapu0 71. 372, papu0 7.118 kinnaragota - vijayArdha parvata ko dakSiNazreNI kA eka nagara / aparanAma 05.179, pApu0 11.21, kinnrodgiit| ma 019.33, 53, 63.93 / pu0 22.98 kinnaradvIpa - mahAvidehakSetra kI pazcima dizA meM jinabimboM se dopyamAna eka vizAla dvIpa / papu0 3.44 kinnaramitra - sujana deza ke nagarazobha nagara ke rAjA ke bhAI sumitra kA putra aura yakSamitra kA sahodara / isakI zrIcandrA nAma kI eka bahana thI jo zrISeNa aura lohajaMgha ke dvArA eka vanarAja ke lie harI gaI thI / isane aura isake bhAI donoM ne zrISeNa aura lohajaMgha se yuddha kiyA thA kintu ye donoM parAjita ho gaye the / mapu0 75, 438-439, 478-493 kinnarI - kinnara jAti ke devoM kI deviyoM kA sAmAnya nAma / mapu0 17.110 kinnaror3agIta - vijayA kI dakSiNI kA eka nagara ha0 19.80, 22.98, papu0 94.5 aparanAma kinnaragIta / kinAmita gaganacumbI rAjamahaloM se zobhita aura vijayAparyaMta ko dakSiNazreNI kA vidhAgharoM kA nagara / mapu0 19.31-33 kimicchaka dAna - icchAnusAra ( mu~ha mA~gA ) dAna yaha dAna kalpadruma nAmaka yajJa meM cakravartiyoM dvArA diyA jAtA hai / mapu0 38.31, papu0 96. 18-23, hapu0 21.177 - Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNamaNalA-kauti 86 : jaina purANakoza kiraNamaNDalA-vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita guMjA nagara ke rAjA siMhavikrama ke putra sakalabhUSaNa kI ATha sau paliyoM meM pradhAna patnI / marakara yaha to vidya dvaktrA nAma kI rAkSasI huI aura isakA pati sakalabhUSaNa muni huA thA / muni avasthA meM sakalabhUSaNa para isane aneka upasarga kiye the / papu0 104.103-117 kirAta-mlecchoM kA eka desh| ise bharateza kI senA ne jItA thaa| ___mapu0 29.48 kirITa-samrAToM ke zira kA aabhuussnn| yaha svarNa nirmita hotA thaa| mapu0 11.133 kirITI-(1) choTA kiriitt| ise strI aura puruSa donoM dhAraNa karate the| mapu0 3.78 (2) arjuna / hapu0 55.5 kilakila-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 19.78, 87, 68.271-272 kilviSika-vAdya vAdaka deva / ye anya jAtiyoM ke devoM ke Age-Age nagAr3e bajAte hue calate haiM / inake pApakarma kA udaya rahatA hai / svalpa puNya ke anusAra svalpa RddhiyA~ hI inheM prApta rahatI haiN| ye antyajoM kI bhAMti anya devoM se bAhara rahate haiN| mapu0 22.20, 30, hapu0 3.136, vIvaca0 14.41 kiSkindha-(1) dakSiNa bhArata kA eka parvata / bharateza ke senApati ne yahA~ ke rAjA ko apane AdhIna kiyA thA / mapu0 29.90 (2) eka nagara, sugrIva kI nivAsabhUmi / yaha viMdhyAcala parvata ke Upara sthita hai / mapu0 68.466-467, hapu0 11.73-74 (3) praticandra vidyAdhara kA jyeSTha putra aura andhrakarUr3hi kA agraja / Adityapura ke rAjA vidyAmandara kI putrI zrImAlA ne svayaMvara meM ise hI varA thaa| pRthvIkarNataTA aTavI ke madhya meM sthita dharaNImauli parvata para isane apane nAma para eka kiSkindhapurI kI / racanA kii| isake do putra aura eka putrI tho| putroM ke nAma thesUryaraja aura yakSa raja tathA putrI kA nAma thA sUryakamalA / anta meM yaha nirgrantha ho gayA thaa| papu0 6.352-358, 425-426, 508 524, 570 kiSkindhakANDa-aMgada dvArA apahRta laMkA kA eka prasiddha hAthI / papu0 71.3 kiSkandhapura-dakSiNa samudrataTavartI devakuru ke samAna sundara pRthvIkarNa taTA aTavI ke madhya sthita dharaNImauli parvata para rAjA kiSkindha dvArA basAyA gayA nagara / rAvaNa-vijaya ke pazcAt ayodhyA Ane para rAma ne nala aura nIla ko yahA~ kA zAsaka niyukta kiyA thA / papu0 6. 508-520,88.40 kiSku-(1) zAkhAmRga-dvIpa ke madhya meM sthita eka parvata / papu0 6.82 (2) kSetra kA eka pramANa-vizeSa / yaha do hAtha pramANa kA hotA hai / do kiSkuoM kA eka daNDa aura ATha hajAra daNDoM kA eka yojana hotA hai / hapu0 7.45-46 kikupura-vAnaravaMzI rAjA zrIkaNTha dvArA vAnaradvIpa ke kiSku parvata kI samatala bhUmi para basAyA gayA nagara / yaha caudaha yojana lambA thA aura isako paridhi biyAlIsa yojana se kucha adhika thii| isakI dakSiNa dizA meM indra vidyAdhara dvArA kalAgni vidyAdhara ke putra yama kI lokapAla ke rUpa meM niyukti kI gayI thii| kiSkupramoda isakA aparanAma thA / papu0 6.1-5, 85.120-123, 7.114-115, 9. 13 kikupramoda-eka nagara / kiSkupura kA aparanAma / papu0 9.13 de0 kiSkupura kIcaka-(1) cUlikA nagarI ke rAjA cUlika aura usakI patnI vikaca ke sau putroM meM jyeSTha putra / yaha virATa nagara meM draupadI para mohita ho gayA thaa| draupadI ne isakI yaha dhRSTatA bhIma ko batalAyo jisase kupita hokara draupadI kA rUpa dharakara bhIma ne ise mukkoM ke prahAra se khUba pITA / isa ghaTanA se virakta hokara isane rativardhana muni ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lI / eka yakSa ne isake citta kI vizuddhi kI parIkSA lI / isa parIkSA meM yaha saphala huaa| mana kI zuddhi ke phalasvarUpa ise avadhijJAna utpanna ho gyaa| isake pUrva pA~caveM bhava meM yaha kSudra nAmaka mleccha thA, cauthe pUrvabhava meM yaha dhanadeva vaizya kA kumAradeva nAma kA putra huA, tIsare pUrvabhava meM yaha apanI mAtA ke jIva kA kuttA huA aura dUsare pUrvabhava meM yaha sita nAmaka tApasa kA madhu nAma kA putra huaa| isane eka muni se dIkSA lI jisake phalasvarUpa ise pahale pUrvabhava meM svarga milaa| vahA~ se cyuta hokara yaha isa paryAya ko prApta huaa| hapu0 46.23-25 pANDava purANa meM isakA vadha bhIma ke dvArA huA batAyA gayA hai| pApu0 17.289-295 (2) eka vaMza / bhujaMgeza nagarI ke kIcaka mAre gaye the| mapu0 72.215 kIti-(1) eka AcArya / inhoMne varddhamAna jinendra dvArA kathita rAmakathArUpa artha AcArya prabhava se prApta kiyA thaa| papu0 1.41-42 (2) eka dikkumArI vyantara devI / yaha garbhAvasthA meM tIrthaMkara kI mAtA kI stuti karatI hai| isakI Ayu eka palya hotI hai / yaha kesarI nAma ke vizAla sarovara ke kamaloM para nirmita bhavana meM rahatI hai / chaH mAtRkAoM meM yaha indra kI eka vallabhA hai / mapu0 12.163-164, 38.226, 63.200, papu0 3.112-113, hapu0 5.121, 130131, vIvaca0 7.105-108 / (3) parameSThiyoM ke guNarUpa sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / isake prApta hone para pArivrAjya kA lakSaNa prakaTa hotA hai| jo kIrti kI icchA kA parityAga karake apane guNoM kI prazaMsA karanA chor3a detA hai aura mahAtapazcaraNa karatA huA stuti tathA nindA meM samAnabhAva rakhatA hai vaha tInoM lokoM ke indroM ke dvArA svataH prazaMsita hotA hai / mapu0 39.162-165, 191 (4) kuruvaMza meM utpanna hue cakravartI mahApadma kI vaMzaparamparA meM rAjA kulakIrti ke pazcAt huA eka nRpa / sukIrti inhIM ke bAda isa Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kotikUTa-kuNDalagiri jaina purANakoza : 87 kuMjara-madonmatta gaja / gaja-senA meM isakA adhika upayoga hotA thA / mapu0 29.132 kuMjarAvarta-(1) hastinApura kA aparanAma / yaha rAjA vasu ke putra suvasu kI nivAsabhUmi thaa| hapu0 18.17 (2) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / hapu0 19. 68, 22.96 kukRt-paap| atyadhika krodha karanA, para pIr3A meM prIti rakhanA, rukSa vacana bolanA ye kukRta haiN| papu0 123.176-177 kuTaja-jambUdvIpa ke vidhyAcala parvata kA eka vana / aparanAma kuTava / yaha khadirasAra nAmaka bhIla kI nivAsa bhUmi thaa| mapu0 74.389 390, vIvaca0 19.98 kuTilaceSTA-mAyAcAritA / yaha tithaMca Ayu ke bandha kA kAraNa hotI hai| mapu0 5.120 kuTilAkRti-eka mahAvidyA / yaha dazAnana ne prApta kI thii| papu0 7. 330, 332 kuTTima bhUtala-jaTita prAMgaNa / prAMgaNa ratna-jaTita bhI hote the| mapu. vaMza kA zAsaka huA thA / sukIrti ke bAda bhI isI vaMza meM kIrti nAmaka eka rAjA aura huA thA / hapu0 45.24-25 (5) samavasaraNa meM sabhAgRhoM ke Age ke tIsare koTa ke pUrvI dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.56-57 kItikUTa-pUrva videhakSetra ke Age sthita nIlaparvata ke nau kUToM meM pA~cavA~ kUTa / hapu0 5.99-101 kotidhara-(1) eka mahAmuni / ye zivamandiranagara ke rAjA kanakapukha aura rAnI jayadevI ke putra tathA damitAri ke pitA the| prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara ke putra aparAjita aura anantavIrya jinhoMne damitAri ko mArA thA, inhIM se dIkSita hue the / mapu0 62. 412-414, 483-484, 487-489, pApu0 4.277 (2) rAjA purandara aura usakI rAnI pRthivImati ke putra / inakA vivAha kauzala deza ke rAjA kI putrI sahadevI se huA thaa| sUryagrahaNa ko dekhakara ye saMsAra se virakta ho gaye the / putra ke utpanna hote hI ye dIkSita ho gaye / papu0 21.140-165 eka samaya gRhapaMkti ke krama se prApta apane pUrva ghara meM bhikSA ke lie praveza karate dekha inakI gRhasthAvasthA kI patnI sahadevI ne inheM ghara se bAhara nikalavA diyA thA / papa0 22.1-13 dhAya vasantalatA se mA~ ke kRtya ko sunakara sukozala apanI patnI vicitramAlA ke garbha meM sthita putra ko rAjya dekara (yadi garbha meM putra hai to) inase hI dIkSita ho gyaa| sahadevI ArtadhyAna se marakara tiyaMca yoni meM utpanna huii| cAturmAsopavAsa kA niyama pUrNa kara pAraNA ke nimitta pitA-putra donoM nagara jAne ke lie udyata hue hI the ki sahadevI ke. jIva vyAghrI ne sukozala ke zarIra ko cIra DAlA, paira kI ora se unheM khAtI rahI aura donoM"yadi isa upasarga se bace to AhAra-jala grahaNa kareMge anyathA nahIM" isa pratijJA kA nirvAha karate hue kAyotsarga se khar3e rahe, inhoMne isa vyAghrI ko sambodhA thA jisake phalasvarUpa saMnyAsa grahaNa kara vyAghrI svarga gayI aura inheM kevalajJAna utpanna huA thA / papu0 22.31-49, 84-98 kotiSavala-rAkSasavaMzI rAjA dhanaprabha aura usakI rAnI padmA kA putra aura laMkA kA raajaa| isane vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke meghapura nagara ke vidyAdharoM ke rAjA atIndra kI putrI mahAmanoharadevI se vivAha kiyA thaa| zrIkaNTha isakA sAlA thaa| surakSA kI dRSTi se / isane zrIkaNTha ko vAnaradvIpa diyA thaa| papu0 5.403-404, 6.2 10, 70-71, 84 kItimatI-(1) rucaka parvata ke dakSiNa dizAvartI ATha kUToM meM chaThe rucakottara kUTa kI nivAsinI dikkumArI devI / hapu0 5.709-710 (2) vijayapura ke rAjA varakIrti kI rAnI / mapu0 47.141 kotiSaNa-harivaMzapurANakAra AcArya jinasena ke guru / ye AcArya amitasena ke zAnta svabhAvI agraja the / hapu0 66.31-33 kIrtisamA-vinItA nagarI ke rAjA surendramanyu kI rAnI / yaha bajrabAhu aura purandara kI jananI thI / papu0 21.73-77 kaDamba-bharata dvArA jItA gayA dakSiNa kA eka deza / mapa kuNDa-(1) vidyAdharoM kA svAmI, rAma kA eka mahArathI yoddhaa| papu0 54.34-35 (2) rAvaNa kA vyAghrarathAsIna yoddhA / papu057.51-52 (3) videha deza kA eka nagara, varddhamAna kI janmabhUmi / mapu0 75. 7, pApu0 1.72-86, de0 kuNDapura kuNDadhArI-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAMdhArI kA eka putra / pApu0 8.202 kuNDapura-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM videha deza ke antargata godAvarI ke nikaTa vidyamAna eka nagara / rAjA siddhArtha ke putra vIra-varddhamAna kI janmasthalI / aparanAma kuNDa / vasudeva ne yahA~ ke rAjA padamaratha kI putrI ko mAlA gUMthane kA kauzala dikhAkara prApta kiyA thaa| mapu0 74.252, 76.251-276, papu0 20.36, 60, 33.2-3, hapu0 2.1-44, 31.3, 66.7, pApu0 1.72-86, vIvaca07.213, 22, 8.59-60 kuNDabhedo-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA putra / pApu0 8.203 kuNDala-karNAbhUSaNa / choTe AkAra ke kuNDala ko kuNDalI kahate the / mapu0 3.27, 78, 4.177, 5.257 kuNDalakUTa-rucakavara parvata ke uttaradizAvartI ATha kUToM meM chaThA kuTa / hrI devI kI nivAsabhUmi / hapu0 5.716 kuNDalagiri-kuNDalavara dvIpa ke madhya meM cUr3I ke AkAra kA yavoM kI rAzi ke samAna suzobhita eka parvata / isakI gaharAI eka hajAra aura U~cAI bayAlIsa hajAra yojana hai| caur3AI mUla meM dasa hajAra do sau bIsa yojana, madhya meM sAta hajAra eka sau ikasaTha yojana aura anta meM Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 : jaina purANakoza cAra hajAra chiyAnave yojana hai / ziromArga para pUrva Adi dizAoM meM cAra cAra kaTa haiM / mapu0 5.291, hapu0 5.686-694 kuNDalapura-vidarbha deza kA eka nagara, rukmiNI kI janmabhUmi / yahA~ siMharatha rAjya karatA thaa| mapu0 62.178, 71.341, pApu0 4. 103 aparanAma kuNDinapura / kuNDalamaNDita-vidagdhanagara ke rAjA prakAzasiMha aura usakI rAnI pravarAvalI kA putra / isane rAjA anaraNya ke rAjya para kaI bAra AkramaNa kiyaa| isase khinna hokara anaraNya ne apane senApati bAlacandra ke dvArA ise apane rAjya se bAhara nikalavA diyA / eka muni se isane dharmopadeza sunaa| samyaktvI hokara yaha marA aura janaka kI rAnI videhA ke garbha meM aayaa| yahI janaka kA putra bhAmaNDala huA / papu0 26.13-15, 46-112, 148 kuNDalavara-madhyaloka kA gyArahavA~ dvIpa evaM sAgara / yaha sAgara isa dvIpa ko ghere hue hai| isa dvIpa ke madhya meM kuNDalagiri parvata hai| hapu0 5.618, 686 de0 kuNDalagiri kuNDalA-pUrva videhakSetra meM sItA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita suvatsA deza kI raajdhaanii| mapu0 63.209, 214, hapu0 5.247 248, 259-260, kuNDalAdri-eka parvata / yahA~ lalitAMga deva svayaMprabhA ke sAtha krIDArtha AyA karatA thaa| mapu0 5.291 kuNDalI-choTe AkAra kA kuNDala / ise bacce pahanate the / mapu0 3.78 kuNDazAyI-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA bAsaThavA~ __putra / pApu0 8.200 kuNDinapura-vidarbha deza meM varadA nadI ke kinAre rAjA aileya ke putra kuNima dvArA basAyA gayA nagara / yaha rukmiNI kI janmabhUmi thaa| hapu0 17.21-23, 42.33-34, 60.39, pApu0 12.3-4 aparanAma kuNDalapura / de0 kuNDalapura kuNAla-bhAratavarSa kA eka deza / zrAvastI nagarI isI deza meM rahI hai| yahA~ suketu rAjA kA rAjya thA / mapu0 59.72 kuNika-(1) magadha kA rAjA / khadirasAra bhIla kA jIva do sAgara taka svargasukha bhogakara isI rAjA kI rAnI zrImatI kA zreNika nAma kA putra huA thA / mapu0 74.417-418, vIvaca0 19.134-135 (2) rAjA zreNika aura usakI rAnI celinI kA putra / mapu0 kutapanyAsa-vAdyoM kA samucita prayoga / indra ne apane nRtya meM yaha prayoga kiyA thaa| mapu014.100 kudRSTi-mithyAdRSTa jIva / ye mithyAdarzana se yukta hone ke kAraNa sad __ dharma kA svarUpa nahIM samajha pAte / phalataH inheM kuyoniyA~ milatI haiM / papu0 5.202-203 kudharma-mithyAdRSTiyoM dvArA sevya dharma / isase jIvoM ko nIcI yoniyoM meM janma lenA par3atA hai / papu0 5.202-203 kunAla-eka raajaa| yaha tIrthakara zAntinAtha kA pramukha praznakartA thaa| mapu076,531, 533 kunta-bhAlA-sainya zastra / mapu0 37.164, 44.180 kuntala-bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA eka deza / bharateza ke choTe __bhAI ne apane adhIna isa deza ko chor3a kara dIkSA le lI thI / hapu0 11.70-71 kuntlii-klgii| ise kirITa para lagAyA jAtA thaa| ise strI aura puruSa donoM apane vyaktitva ko prabhAvazAlI banAne ke lie lagAte the| mapu0 3.78 kuntI-zauryapura nagara ke rAjA andhakavRSTi/andhakavRSNi aura usakI rAnI subhadrA kI putrii| vasudeva Adi isake dasa bhAI tathA mAdrI isakI bahina thii| rAjA pANDu ne adRzya rUpa se kanyA avasthA meM isake sAtha sahavAsa kiyA thaa| kanyA avasthA meM isake karNa tathA vivAhita hone para yudhiSThira, bhIma aura arjuna putra hue the / mapu. 70.95-97, 109-110, 115-116, pu0 18.15, 45.37, pApu0 7.131-136, 257-259, 265, 8.141, 142, 167, 170 kauravoM ne ise lAkSAgRha meM jalA denA cAhA thA kintu yaha putroM sahita suraMga se lAkSAgRha ke bAhara nikala gayI thii| vanavAsa ke samaya isake putroM ne ise vidura ke yahA~ chor3a diyA thaa| anta meM dIkSA dhAraNa kara aura saMnyAsapUrvaka prANa tyAgakara yaha solahaveM svarga meM sAmAnika deva huii| yahA~ se cyuta hokara yaha mokSa prApta kregii| mapu0 72.264-266, pApu0 12.165-166, 16.140, 25.141-144 pUrvabhava meM yaha bhadrilapura nagara ke dhanadatta seTha kI strI nandayazA kI priyadarzanA nAma kI putrI thii| isake nau bhAI the aura eka bahina thii| mAtA-pitA tathA bhAI-bahina ke sAtha isane vidhipUrvaka saMnyAsa dhAraNa kiyA / marakara Anata svarga meM utpanna huI aura vahA~ se cyuta hokara isa paryAya ko prApta huii| mapu0 70.182-- 198, hapu0 18.112-124 kunthu-(1) avasarpiNI kAla ke duHSamA suSamA nAmaka caturtha kAla meM utpanna zalAkApuruSa, chaThe cakravartI evaM satrahaveM tIrthakara / ye solaha svapnapUrvaka kRttikA nakSatra meM zrAvaNakRSNA dazamI kI rAtri ke pichale prahara meM hastinApura ke kauravavaMzI evaM kAzyapagotrI mahArAja zUrasena kI rAnI zrIkAntA ke garbha meM Aye / vaizAkha zukla pratipadA ke dina Agneya yoga meM inakA janma huaa| kSIrasAgara ke jala se abhiSeka karane ke pazcAt indra ne inakA nAma kunthu rakhA / inakA janma tIrthakara kuNima-(1) mAhiSmatI nagarI ke rAjA aileya kA putra / isane vidarbha deza meM varadA nadI ke taTa para kuNDinapura nagara basAyA thaa| hapu. 17.21-23 (2) dakSa kI vaMza paramparA meM utpanna rAjA saMjayanta kA uttarAdhikArI putra, mahAratha kA janaka / papu0 21.48-51 kuNIyAn-bharatakSetra ke madhya kA eka deza / hapu0 11.65 kutapa-(1) gAyana, vAdana aura nRtya Adi ke prayoga dikhAnevAle naTa / hapu0 22.13-14 (2) bhavana kI dehalI / mapu0 29.57 Jain Education Intemational Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kunyubhakti-kuberavattA jaina purANakoza : 89 zAntinAtha ke bAda AdhA palya samaya bIta jAne para huA thA / inakI / kupUtanA-kaMsa ke pUrvabhava se sambandhita devii| kaMsa ne gupta rUpa se vRddhi Ayu pacAnaveM hajAra varSa, zarIra kI avagAhanA paiMtIsa dhanuSa aura ko prApta ho rahe apane zatru kRSNa ko mArane ke lie ise gokula bhejA kAnti tapta svarNa ke samAna thI / kumArakAla ke teIsa hajAra sAta sau thaa| vahA~ kRSNa ko mArane ke lie isane viSa yukta stanapAna karAnA pacAsa varSa bIta jAne para inakA rAjyAbhiSeka huA aura itanA hI Arambha kiyA hI thA ki kRSNa ne stana kA agrabhAga itane z2ora se samaya aura nikala jAne para inheM cakravartitva milA / rAjya-bhogoM se cUsA ki yaha cillAtI huI bhAga gayI / hapu0 35.37-40, 42 virakta hokara inhoMne putra ko rAjya de diyaa| ye vijayA nAmaka kupya-bartana tathA vastra Adi / hapu0 58.176 pAlakI meM baiThakara sahetuka vana meM pahu~ce / vahA~ inhoMne velA (do dina kupyapramANAtikrama-parigraha parimANa vrata kA eka aticAra / hapa0 kA upavAsa) kiyaa| vaMzAkha zukla pratipadA ke dina sAyaMkAla ke 58.176 mamaya eka hajAra rAjAoM ke sAtha ye dIkSita hue| dIkSita hote hI kubera-(1) dhAnyapura kA vaNik / isakI sudattA nAma kI patnI aura ye manaHparyayajJAnI ho gaye / isa samaya kRttikA nakSatra thA / isI nakSatra usase utpanna nAgadatta nAma kA putra thA / mapu0 8.230-231 meM 16 varSa tapa karane ke bAda tilaka vRkSa ke nIce caitra zukla tRtIyA (2) ratnapura nAmaka nagara kA nivAsI vaizya aura kuberadattA kA kI sAyaM velA meM ye kevalI hue| inake saMgha meM svayaMbhU Adi paiMtIsa pitA / mapu067.90-94 gaNadhara, sATha hajAra muni, sATha hajAra tIna sau pacAsa AryikAe~, (3) nandIzvara-dvIpa kA nivAsI eka nidhIzvara / mapu0 72.33 tIna lAkha zrAvikAe~ aura do lAkha zrAvaka the| eka mAsa kI Ayu (4) dhana-sampadA kA svAmI deva / tIrthakaroM ke garbha meM Ate hI zeSa rahane para ye sammedagiri aaye| inhoMne pratimAyoga dhAraNa kiyA yaha unake janma ke pUrva aura bAda meM bhI ratnavRSTi karatA hai / papu0 aura vaizAkha zukla pratipadA ke dina rAtri ke pUrva bhAga meM kRttikA 2.52, 74, hapu0 1.99 nakSatra meM nirvANa prApta kiyaa| dUsare pUrvabhava meM ye vatsa deza kI (5) rAjA kiMsUrya aura unakI bhAryA kanakAvalI kA putra / yaha susImA nagarI ke rAjA siMharatha the| tapazcaryA pUrvaka maraNa hone se ye kAMcanapura nagara kI uttaradizA meM indra vidyAdhara dvArA niyukta lokapahale pUrvabhava meM sarvArthasiddhi ke anuttara vimAna meM ahamindra hue| pAla hotA hai / papu0 7.112-113 vahA~ se cyuta hokara isa paryAya meM Aye aura tIrthakara hue| mapu0 2. kuberakAnta-(1) puSkalAvatI deza ke madhya meM sthita puNDarI kiNI nagarI 132, 64.2-5,10-15, 22-28, 36.54, papu0 5.215, 223, ke rAjazreSThI kuberamitra kI rAnI dhanavatI kA putra / mapu0 46.1920.15-35, 53, 61-68, 87, 115, 121, hapu0 1.19, 45. 21, 31 , 20, 60.154-198, 341-349, pApu0 6.27, 51 vIvaca. .(2) bharateza ke bhANDAgAra kA eka nAma / mapu0 37.151 18.101-109 (3) lokAkSanagara kA rAjA / papu0 101.69-71 (2) eka prakAra ke jIva / mapu0 64.1 kuberacchanda-devakuru kSetra ke madhya meM sthita eka vizAla upavana / papu0 (3) tIrthakara zreyAMsa ke prathama gaNadhara / mapu0 57.44, hapu0 89.50 60.347 kuberavatta-(1) campA nagarI kA nivAsI eka seTha aura kanakamAlA kA (4) tIrthakara aranAtha ke prathama gaNadhara / hapu0 60.348 pati / ina donoM kI putrI kanakazrI antima kevalI jambasvAmI ko kunthubhakti-ikSvAkuvaMzI kuberadatta kA putra, zarabharatha kA pitA / papu0 dI gayI thii| mapu076.46-50 22.156-159 (2) magadha deza ke supratiSTha nagara ke nivAsI zreSThI sAgaradatta kunda-(1) vijayArgha parvata kI uttarazreNI kA ikatIsavA~ nagara / mapu0 aura usakI bhAryA prabhAkarI kA choTA putra aura nAgasena kA anuja / 19.82,87 pitA kI mRtyu ke pazcAt bhAI ko sampatti kA ucita bhAga dekara (2) rAvaNa kA sahAyaka mahAyoddhA nRpa / papu0 74. 63-64 isane apanI sampatti se aneka caitya-caityAlaya banavAye aura caturvidha kundakunda-sampUrNa zruta ke vinAza ke bhaya se avaziSTa zruta ko grantha dAna diyA thaa| yaha munirAja sAgarasena kA bhakta thaa| mapu076. rUpa meM saMrakSita karanevAle AcArya bhUtabalI aura puSpadanta ke bAda hue 216-293 paMcAcAra se vibhUSita nirgrantha AcArya / inhoMne paMcama kAla meM giri- (3) ikSvAkuvaMza meM hue zAsakoM meM basantatilaka kA putra aura nAra parvata kezikhara para sthita pASANa nirmita sarasvatI devI ko bolane kotimAn kA pitA / papu0 22.156-159 ke lie bAdhya kara diyA thaa| pApu0 1.14, vIvaca0 1.53-57 (4) kumAra vasudeva kA mitra / yaha mahApura kA seTha thaa| hapu0 kundanagara-eka nagara / papu0 33.143 24.50 kundara-bharata ke sAtha dIkSita eka rAjA / tapasyA karake inhoMne uttama (5) jambadvIpa ke videha kSetra kI puNDarIkiNI nagarI kA eka gati prApta kI thI / papu088.1-5 vaNik / usakI strI anantamati se zrImatI kA jIva kezava dhanadeva kupAtra-mithyAdarzana, mithyA jJAna aura mithyA cAritra ke dhAraka / hapu0 nAma kA putra huaa| mapu0 11.14 7.114 kuberavattA-bharatakSetra ke malaya nAmaka rASTra meM ratnapura nagara ke nivAsI 12 Jain Education Intemational Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 : jaina purANakoSa kuvera zreSThI kI putrI / isake pitA ne isI nagara ke nivAsI vaizravaNa seTha ke putra zrIdatta ko ise de diyaa| rAjakumAra candracUla ne bAdhA upasthita kI thI kintu vaha saphala nahIM ho sakA / mapu0 67.90-96 kuberapriya-puNDarIkiNI nagarI ke zAsaka guNapAla kA nikaTavartI eka dharmAtmA seTha / ise nagara prasiddha utpalamAlA vezyA bhI dhyAna se vicalita na kara sakI thii| mapu0 46.289-302 kuberamitra-jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA prajApAla kA rAjazreSThI / isakI dhanavatI Adi battIsa striyA~ thiiN| dhanavatI kA putra kuberakAnta thaa| isakA samudradatta nAma kA eka sAlA bhI isake nagara meM rahatA thaa| mapu0 19.56, pApu0 3.201-203 rAjA ke mantrI phalgumati ne ise apanA virodhI jAnakara rAjA ke dvArA haTA diyA thaa| bAda meM isakI saccAI aura viveka ke kAraNa rAjA ne ise apane pAsa pUrvavat bulA liyA thA / mapu0 46.52-72 kuberamitrA-seTha kuberamitra kI bahina tathA seTha samudradatta kI patnI / mapu0 46.41 kuberI-puNDarokiNI nagarI ke rAjA guNapAla kI rAnI aura zrIpAla aura vasupAla kI jananI / mapu0 47.3-8 kubjaka-malaya deza kA eka vana / marubhUti marakara isI vana meM vajraghoSa nAma kA hAthI huA thA / mapu0 73.12 kubjA-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| yahA~ bharateza kI senA ThaharI thii| mapu0 29.60 (2) rAjA samudravijaya kI rAnI zivAdevI kI dAsI / vasudeva ko rAjamahala se bAhara na jAne kA rahasya isI se jJAta huA thaa| hapu0 . 19.33-42 kubhANDo-isa nAma kI eka vidyA / yaha arkakIti ke putra amitateja ___ ko prApta thii| mapu0 62.396 kumAra-(1) rAjA zreNika kA putra abhayakumAra / mapu075.24, 30 (2) bharateza kA putra arkakoti / mapu0 45.42 kumArakIti-rAvaNa aura lakSmaNa ke AgAmI chaThe bhava ke jIva jayakAnta aura jayaprabha nAmadhArI kumAroM kA pitA / papu0 123.113-119 kumAravatta-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita hemAMgada deza ke rAjapura jagara kA nivAsI eka vaizya / isakI bhAryA vimalA se guNamAlA nAma kI putrI huI thI / mapu0 75.310-311, 351-353 kumAradeva-vaizya dhanadeva aura usakI bhAryA sukumArikA kA putra / yaha munirAja kIcaka ke dUsare pUrvabhava kA jIva thaa| hapu0 46.50-51 kumArasena harivaMzapurANa ke racayitA jinasena ke paramparA guru / AcArya prabhAcandra inake ziSya the / hapu0 1.38 kumuva-(1) vijayA kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 19. 82,87 (2) rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara / isane rAvaNa ke yoddhA indravarmA ke sAtha yuddha kiyA thA / mapu0 68.390-391, 621-622, papu0 54.56, 60.57-59, 74.61-62 kuberapriya-kumbha (3) caurAsI lAkha kumudAMga pramANa kAla / naveM manu yazastrAn kI Ayu kumuda varSa pramANa thii| mapu0 3.126, 220 hapu0 7.26, (4) rucakagiri ke pazcimadizAvartI ATha kUToM meM pAMcavAM kUTa / yaha kAMcanA devI kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.713 (5) baladeva aura kRSNa ke ratha kI rakSA karane ke lie pRSTharakSaka ke rUpa meM niyukta vasudeva kA putra / hapu0 50.115-117 kumubakUTa-meru se pazcima kI ora sItodA nadI ke dakSiNI taTa para sthita eka kUTa / hapu0 5.207 kumuvaprabhA-sumeru parvata kI uttara-pUrva (aizAna) dizA meM sthita cAra vApiyoM meM cauthI vaapii| hapu0 5.345 kumuvatI-(1) isa nAma kI eka gadA / kubera ne ise zrIkRSNa ko pradAna kiyA thaa| hapu0 41.34-35 (2) rAjA devaka kI putrii| isakA vidura rAjA se prema-vivAha huA thaa| pApu0 8.111 / kumuvAMga-caurAsI lAkha niyuta pramANa kAla / mahApurANa meM niyuta ko nayuta kahA gayA hai| dasaveM manu abhicandra kI Ayu kumudAMga pramANa thii| mapu0 3.130, 222, hapu0 7, 26 kumuvA-pUrva videha kSetra meM sItodA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita dakSiNottara lambe ATha dezoM meM sAtavA~ desh| azokA nagarI isakI rAjadhAnI thii| mapu0 63.208-216, hapu0 5.249-250, 261-262 (2) sumeru parvata kI uttara-pUrva (aizAna) dizAvartI cAra vApiyoM meM eka vApI / hapu0 5.345-346 (3) nandIzvara dvIpa ke pazcima dizA meM sthita aMjanagiri kI cAroM dizAoM meM sthita cAra vApiyoM meM tIsarI vApI, dharaNa deva kI krIr3AbhUmi / hapu0 5.662-663 (4) samavasaraNa ke campakavana kI chaH vApiyoM meM prathama vApI / hapu0 57.34 kumadAmelaka-cakravartI bharata ke senApati ayodhyA kA azvaratna / hapu0 11.23 kumudAvatI-maryAdA pAlaka zrIvardhana rAjA kI nagarI / papu0 5.37 kumuvAvarta-vidyAdharoM kA svAmI, rAma kA vyAghrarathI yoddhaa| papu0 58.3-7 kumbha-(1) bhagavAn vRSabhadeva ke dvitIya gaNadhara / mapu0 43.54, hapu0 12.55, 70 (2) tIrthakara ke garbha meM Ane para garbhAvasthA ke samaya tIrthakara kI mAtA ke dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM nauveM svapna meM dekhI gayI vastu-kalaza / papu0 21.12-14 (3) mithilA nagarI kA rAjA, rAnI rakSitA kA pati aura tIrthakara mallinAtha kA janaka / mapu0 66.32-34, papu0 20.55 (4) kumbhakarNa kA putra aura rAvaNa kA sAmanta / hanumAn ne isakA yuddha meM sAmanA kiyA thaa| rathanupura nagara ke rAjA indra vidyAdhara ko Jain Education Intemational Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kumbhakaNTaka-kurudhvaja jaina purANakoza : 91 jItane ke lie yaha rAvaNa ke pIche-pIche gayA thaa| mapu0 68.430, papu0 10.28, 49-50, papu0 57.47-48, 62.37 (5) siMhapura nagara kA eka raajaa| ise naramAMsa adhika priya thA / nagara ke bacce isake bhojana hetu mAre jAte the / dukhI prajA ke kArakaTa nagara bhAga Ane para yahA~ bhI Akara yaha prajA ko satAne lagA thA, ataH Darakara nagara ke logoM ne isake pAsa eka gAr3I bhAta aura eka manuSya pratidina bhejane kI vyavasthA kara dI thI / loga usa nagara ko kumbhakArakaTapura kahane lage the| mapu0 62.202-213, pApu0 4.119-128 kumbhakaNTaka-sAgaraveSTita eka dviip| yahA~ karakoTaka parvata hai| cArudatta yahA~ AyA thA / hapu0 21.123 kumbhakarNa-alaMkArapura nagara ke rAjA ratnaprabhA aura usakI rAnI kekasI kA putra / yaha dazAnana kA anuja aura vibhISaNa kA agraja thaa| candranakhA isakI choTI bahina thI / mUlataH isakA nAma bhAnukarNa thA / papu0 7.33, 165, 222-225 kumbhapura nagara ke rAjA mahodara ko putrI taDinmAlA ke sAtha isakA vivAha huA thA ataH use isa nagara ke prati vizeSa sneha ho gayA thaa| kumbhapura nagara para mahodara ke kisI prabala zatru ke AkramaNa se utpanna prajA ke duHkha bhare zabda sunane par3e the| ataH isakA nAma hI kumbhakarNa ho gayA thaa| yaha na mAMsabhojI thA aura na chaH mAsa kI nidrA letA thaa| yaha to parama pavitra AhAra karatA aura saMdhyA kAla meM sotA tathA prAtaH sokara uTha jAtA thaa| bAlyAvasthA meM isane vaizravaNa ke nagaroM ko kaI bAra kSati paha~cAyI aura vahA~ se yaha aneka bahumUlya vastue~ svayaMprabhanagara lAyA thaa| isake putra kumbha aura isane vidyAdhara indra ko parAjita karane meM pravRtta rAvaNa kA sahayoga kiyA thaa| papu0 8.141-148, 161162, 10.28, 49-50 rAvaNa ko isane samajhAte hue kahA thA ki sItA ucchiSTa hai, sevya nahIM. tyAjya hai| mapu0 68.473-475 rAma ke yoddhAoM ne ise bA~dha liyA thaa| bandhana meM par3ane ke bAda usane nizcaya kiyA thA ki mukta hote hI vaha nirgrantha sAdhu ho jAyagA aura pANipAtra se AhAra grahaNa kregaa| isI se rAvaNa ke dAhasaMskAra ke samaya padmasarovara para rAma ke Adeza se bandhana mukta kiye jAne para isane lakSmaNa se kahA thA ki dAruNa, duHkhadAyI, bhayaMkara bhogoM kI use AvazyakatA nahIM hai / anta meM usane saMvega bhAva se yukta hokara tathA kaSAya aura rAga-bhAva chor3akara munipada dhAraNa kara liyA thaa| kaThora tapazcaryA se vaha kevalI huA aura narmadA ke tIra para usane mokSa prApta kiyA / taba se yaha nirvANa-sthalI piTharakSata tIrtha ke rUpa meM prasiddha huii| papu0 66.5, 78.8-14, 24-26, 30-31,80, 82, 129-130, 140 kumbhakArakaTa-eka nagara / isa nagara kA mUla nAma "kArakaTa" thaa| siMhapura nagara ke rAjA ke mAMsabhojI hone se usake kaSTa se duHkhI prajA kArakaTa nagara bhAga AyI thii| rAjA ke bhI siMhapura se kAra- kaTa A jAne ke kAraNa loga kArakaTa ko hI isa nAma se sambodhita karane lage the| mapu0 62.207-212, pApu0 4.124 kumbhapura-eka nagara / yahA~ ke rAjA mahodara aura unakI rAnI surUpAkSI kI putrI taDinmakalA ko bhAnukarNa ne prApta kiyA thaa| mahodara ke kisI prabala zatru ke AkramaNa se duHkhI logoM ke duHkha bhare zabdoM ko sunane se bhAnukarNa kumbhakarNa ke nAma se sambodhita kiyA gayA thA / papu08.142-145 kumbhArya-tIrthakara aranAtha ke tIsa gaNadharoM meM mukhya gaNadhara / mapu0 65.39 kumbhIpAka-eka naraka / isa naraka meM nAka, kAna, skandha tathA jaMghA Adi aMgoM ko kATakara nArakiyoM ko kumbha meM pakAyA jAtA hai / papu0 26.79-87 kuyoni-prANiyoM kI sAMsArika kArika paryAyeM / inakI saMkhyA caurAsI lAkha isa prakAra hai-nityanigoda, itaranigoda, pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika aura vAyukAyika jIvoM kI sAta-sAta lAkha, vanaspatikAyika ko dasa lAkha, vikalendriya jIvoM kI chaH lAkha, manuSyoM ko caudaha lAkha tathA paMcendriya tiyaMca, nArakI aura devoM kI kramazaH cAra-cAra lAkha / hapu0 18.56-58 kuraMga-eka bhIla / yaha kamaTha ke pUrvabhava kA jIva thaa| isane AtApana yoga meM sthita cakravartI vajanAbhi para bhayaMkara upasarga kiyA thaa| mapu0 73.36-39 kuru-(1) eka deza / vRSabhadeva kI vihArabhUmi (meraTha kA pArvavartI pradeza) mapu0 16.152, 25.287, 29.40, hapu0 9.44 (2) vRSabhadeva dvArA sthApita eka vaMza / somaprabha isakA pramukha rAjA thaa| kaurava isI vaMza meM hue the| mapu0 16.258, hapu0 13.19, 33, pApu0 2.164-165, 7.74-75 (3) kuru deza ke svAmI rAjA / ye kaThora zAsana tathA gyAya-pAlaka the| hapu0 9.44 (4) kuruvaMzI rAjA somaprabha kA pautra aura jayakumAra kA putra / isakA nAma bhI kuru hI thA / hapu0 45.9 (5) eka dAnI nRpa / isake vaMza meM candracihna (zazAMkAMka) aura zUrasena Adi aneka rAjA hue| hapu0 45.19, pApu0 6.3 (5) videha kSetra kI uttara tathA dakSiNa dizA meM sthita uttarakuru evaM devakuru pradeza / papu0 3.37 kurukSetra-kRSNa aura jarAsandha kI yuddhabhUmi / isI yuddha meM pANDava kauravoM se lar3e the / mapu0 71.76-77 kurucandra-meghezvara jayakumAra kA pautra aura rAjA kuru kA putra / hapu0 45.9 kurujAgala-jambUdvA kurujAMgala-jambUdvIpa ke bharatakSetra ke dakSiNa bhAga meM sthita aura dhana sampadA se paripUrNa eka deza / yahA~ mahAvIra ne vihAra kiyA thaa| hastinApura isa deza kA pradhAna nagara thaa| mapu0 20.29-30, 43.74, 45.169, 61.74, 63.342-381, hapu0 3.4, 45.6 kurudvaya-devakuru aura uttarakuru / hapu0 5.8 kurudhvaja-kuruvaMza meM zreSTha rAjA somaprabha aura usakA choTA bhAI zreyAMsa / mapu0 20.120 Jain Education Intemational Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 : jaina purANakoza kurumatI-rAjA zlakSNaroma kI rAnI tathA lakSmaNA kI jananI / hapu0 kururAja-hastinApura ke rAjA somaprabha kA putra meghasvara jykumaar| mapu0 32.68 kuruvaMza-vRSabhadeva ne kSatriya somaprabha ko bulAkara use mahAmANDalika rAjA banAyA thA / yahI somaprabha vRSabhadeva se kururAja nAma pAkara kuru deza kA prathama rAjA huaa| isakI vaMza-paramparA meM hI zAnti kunthu aura ara ye tIna tIrthakara hue| isI vaMza meM aneka rAjAoM ke zAsana ke pazcAt rAjA dhRta kA putra dhRtarAja huaa| isakI tIna rAniyAM thIM / ambikA, ambAlikA aura ambA / inameM ambikA se dhRtarASTra, ambAlikA se pANDu aura ambA se vidura utpanna hue / rAjA dhRtarASTra ke duryodhana Adi sau putra the / ye kaurava kahalAye aura rAjA pANDu ke yudhiSThira Adi pA~ca putra the| kaurava hote hue bhI ye pANDava kahalAye / rAjya ko lekara pANDava aura kauravoM meM paraspara virodha ho gayA / phalataH yaha rAjya do bhAgoM meM vibhAjita ho gayA / hapu0 45.1-7, 32-40, pApu0 4.2-10 kuruvinva-alakA nagarI ke rAjA vidyAdhara aravinda kA dvitIya putra aura harizcandra kA bhAI / isakA pitA aravinda dAha-jvara se pIr3ita thaa| acAnaka eka chipakalI ke rudhira se pIr3A kama ho jAne se usane kuruvinda se eka bAvar3I banavAkara use rudhira se bharavAne ke lie kahA / vaha pApa se DaratA thA ataH usane pitA ke lie eka bAvar3I banavA kara use lAkSArasa se bharavA diyaa| jaba use isa vApI ke rudhira ko kRtrimatA kA bodha huA to vaha use mArane daur3A aura gira jAne se apanI hI churI se maraNa ko prApta huaa| isa prakAra huI pitA kI mRtyu se usako duHkha huaa| mapu0 5.89-95, 102-116 karuvindA-kauzAmbI nagarI ke vaNik bRhadaghana kI bhAryA aura ahideva tathA mahIdeva kI jananI / isake donoM putroM ne apanI sampadA becakara eka ratna kharIda liyA thaa| yaha ratna donoM bhAiyoM meM jisake pAsa rahatA vaha dUsare ko mArane kI icchA karane lagatA thA, ataH donoM bhAI usa ratna ko apanI mAtA kuruvindA ko de aaye| isake bhI bhAva viSa dekara donoM putroM ko mArane ke hue parantu jJAna ko prApta ho jAne se isane vaha ratna yamunA meM pheMka diyA / eka maccha yaha ratna khA gayA / dhIvara usa maccha ko pakar3akara isake hI ghara beca gayA / isakI putrI ne maccha kATate samaya vaha ratna dekhA / putrI ke bhAva bhI apane donoM bhAiyoM tathA mA~ ko mArane ke hue / isake pazcAt paraspara eka dUsare kA abhiprAya jAnakara unhoMne usa ratna ko cUra-cUra kara pheMka diyaa| ve cAroM virakta hokara dIkSita ho gaye / papu0 55.60-67 kuryadhara-duryodhana kA bhAnajA / pANDavoM ko dhyAna-mudrA meM dekhakara ise apane mAmA ke vadha kA smaraNa ho aayaa| usa vadha kA badalA lene ke dhyeya se isane pANDavoM ko agni meM tapta lohe ke AbhUSaNa pahinAe the| pApu0 52.57-65 mahApurANa meM ise kuryavara kahA gayA hai / mapu072.268-270 kuryavara-de0 kuryadhara / kurumatI-kulabarSA kulaMkara-nAga nagara ke rAjA haripati aura usakI rAnI manolUtA kA putra / pUrvabhava meM yaha vinItA nagarI ke rAjA suprabha aura rAnI prahlAdanA kA putra thA aura usI bhava meM isane bhagavAn AdinAtha ke sAtha hI dIkSA lI thii| para yaha dIkSA kI caryA kA pAlana nahIM kara sakA aura saMsAra meM bhramaNa karatA rhaa| isa bhava meM rAjA banane ke pazcAt kulakara ne abhinandita muni ke darzana kiye| unase prabodha prApta kiyA aura usane muni banane kI icchA prakaTa ko, para usake mantriyoM aura purohita ke prabhAva se vaha apanI icchA pUrNa nahIM kara sakA / ghaTanAcakra ke pravAha meM phaMsakara usane apane prANa gaMvAye / papu0 85.45-62 kula-(1) pitA kA vaMza / mapu0 39.85, 59.261 (2) jIvoM kA kula / ahiMsA mahAvrata ke pAlana meM muni ko AgamoM meM batAye hue jIvoM ke kuloM kA bhI dhyAna rakhanA par3atA hai| de0 kulakoTi kulakara-Arya puruSoM ko kula kI bhA~ti ikaTThe rahane kA upadeza dene se isa nAma se sambodhita / avasarpiNI kAla ke suSamA-duHSamA nAmaka tIsare kAla kI samApti meM palya kA AThavA~ bhAga kAla zeSa raha jAne para caudaha yugAdapuruSa utpanna hue / unake nAma hai 1. pratizruti 2. sanmati 3. kSemakara 4. kSemaMdhara 5. sImaMkara 6. sImaMdhara 7. vimalavAhana 8. cakSuSmAn 9. yazasvAn 10. abhicandra 11. candrAbha 12. marudeva 13. prasenajit aura nAbhirAja / inameM prathama pA~ca ke samaya meM aparAdhI ko "hA" kahanA hI paryApta daNDa thaa| agrima pA~ca ke samaya meM "hA" aura "mA" ye donoM aura antima cAra ke samaya meM "hA" "mA" aura "dhik" ina tInoM zabdoM kA kathana daNDa ho gayA / Adi ke sAta kulakaroM ke samaya meM mAtA-pitA santAna kA mukha nahIM dekhate the / unakA pAlana poSaNa svataH hotA thaa| mapu0 3.55-56, 124-128, 211-215, 229-237, papu0 3.75-88, hapu0 7.123-176 bhaviSya meM utsarpiNI ke duHSamA nAmaka dUsare kAla meM bhI isI prakAra solaha yugAdipuruSa hoMge, unakA krama yaha hogA-1. kanaka 2. kanakaprabha 3. kanakarAja 4. kanakadhvaja 5. kanakapuMgava 6. nalina 7. nalinaprabha 8. nalinarAja 9. nalinadhvaja 10. nalinapugava 11. padma 12. padmaprabha 13. padmarAja 14. padmadhvaja 15. padmapugava 16. mahApadma / mapu076. 460-466 kulakIrti-kuruvaMza kA eka rAjA / hapu0 45.25 kulakoTi-jIvoM ke kula / ye pRthivIkAyika jIvoM ke bAIsa lAkha, jalakAyika aura vAyukAyika ke aTThAIsa lAkha, do indriya jIvoM ke sAta lAkha, tIna indriya jIvoM ke ATha lAkha, cAra indriya jIvoM ke nau lAkha, jalacara jIvoM ke sAr3he bAraha lAkha, pakSiyoM ke bAraha lAkha, caupAyoM ke dasa lAkha, chAtI se sarakane vAloM ke nau lAkha, manuSyoM ke caudaha lAkha, nArakiyoM ke pacIsa lAkha aura devoM ke chabbIsa lAkha hote haiM / hapu0 18.56, 59-62 kulacaryA-pana kriyAoM meM unnIsavIM kriyA / varNa saMskAra ho jAne ke Jain Education Intemational Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kulaMdhara-kuza jaina purANakoza : 93 pazcAta pUjA karane, dAna Adi dene tathA apane kula ke anusAra asi, masi Adi chaH karmoM meM se kisI eka ke dvArA AjIvikA karane ko kulacaryA kahate haiM / ise kula bhI kahA gayA hai| mapu0 38.55-63, 142-143, 39.72 kulaMghara-(1) rajovalo nagarI kA nivAsI eka kulaputraka / isI nagarI kA nivAsI puSpabhuti isakA mitra thaa| kAraNavazAt inameM zatrutA utpanna ho gayI, phalataH yaha puSpabhUti ko mAranA cAhatA thA, kintu muni se dharmopadeza sunakara zAnta ho gayA thaa| rAjA ne parIkSA lekara ise maNDalezvara banA diyA thaa| puSpabhUti bhI isake vaibhava ko dekhakara zrAvaka ho gayA aura marakara tIsare svarga meM deva huaa| yaha bhI marakara isI svarga meM gayA / papu0 5.124-128 / (2) mathurA nagarI kA nivAsI eka brAhmaNa / yaha rUpavAn to thA kintu zIlavAn na thA / eka bAra rAjA ke na rahane para ise dekhakara kAmAsakta huI usakI rAnI ne sakhI ke dvArA ise apane nikaTa bulaayaa| yaha rAnI ke pAsa Asana para baiThA hI thA ki rAjA vahA~ A gayA aura usakI kuceSTA ko dekhakara rAnI ke bahuta kahane para bhI usane ise nahIM chodd'aa| rAja-sevaka ise nigrahArtha nagara ke bAhara le jA rahe the ki isane kisI sAdhu ko dekhakara namana kiyA aura nirgrantha gAdhu banane kI svIkRti bhI sAdhu ko dii| sAdhu kI preraNA se ise chor3a diyA gayA aura yaha bhI bandhanoM se mukta hote hI zramaNa ho gayA / isane kaThina tapazcaryA kI aura marane para yaha saudharma svarga ke Rtu vimAna kA svAmI huA / papu0 91.10-18 kuladhara-(1) tRtIya kAla ke anta meM aura karma bhUmi ke prArambha meM hue yugAdipuruSa aneka vaMzoM ke saMsthApaka hone se ye isa nAma se prasiddha hue / mapu0 3.212, 12.4 de0 kulakara (2) vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 16.266 kalapatra-vaMza-paramparA Adi ke utkINita ullekhoM se yukta tAmrapatra tathA anya abhilekha / mapu0 2.99 kulaparvata-jambUdvIpa meM sthita sAta kSetroM ke vibhAjaka kulaacl| ye kulAcala pUrva se pazcima taka phaile hue haiM aura saMkhyA meM chaH hai / inake nAma haiM-himavan, mahAhimavan niSadha, nIla, rukmin aura zikharin / mahApurANa meM mahAmeru (mandira) ko jor3akara sAta kulAcala batAye haiN| mapu0 63.193, papu0 3.32-37, 105.157-158 kalaputra-bhAvI caubIsa tIrthakaroM meM sAtaveM tIrthaMkara / mapu0 76.478 kulabhUSaNa---tIrthakara munisuvrata ke zAsanakAla meM utpanna siddhArthanagara ke rAjA kSemaMkara aura usakI mahAdevI vimalA kA dvitIya putra tathA dezabhUSaNa kA anuja / ye donoM bhAI vidyA prApta karane meM itane dattacitta rahate the ki parivAra ke logoM kA bhI inako patA nahIM thaa| eka dina inhoMne eka jharokhe se dekhatI eka kanyA dekhii| kAmAsakta hokara donoM usakI prApti ke lie eka-dUsare ko mArane ko taiyAra hue hI the ki bandIjanoM se unheM jJAta huA ki jisake lie ve donoM lar3a rahe hai vaha unakI hI bahina hai| yaha jAnakara apane bhAI sahita yaha virakta ho gyaa| donoM bhAiyoM ne digambarI dIkSA dhAraNa kara lI tathA AkAza-gAminI Rddhi prApta kara aneka tIrtha kSetroM meM inhoMne vihAra kiyaa| papu0 39.158-175 tapa karate hue inheM sarpa aura bicchuoM ne ghera liyA thaa| rAma aura lakSmaNa ne sarpa Adi ko haTAkara inakI pUjA kI thii| agniprabha deva ke dvArA upasarga kiye jAne para rAma aura lakSmaNa ne hI inake isa upasarga kA nivAraNa kiyA thaa| donoM ko kevalajJAna kI upalabdhi huI / papu0 39.39-45, 73-75, 61.16-17 kulavardhana-mathurA ke rAjA madhu kA putra / yaha puruSArthI aura parAkramI thaa| isane aneka sthAnoM para vijaya prApta kI thii| hapu0 43.200 204 kulavANija-nandigrAma kA nivAsI / ujjayinI nagarI ke seTha dhanadeva aura seThAnI dhanamitrA se utpanna nAgadatta ne apanI bahina arthasvAminI kA vivAha isase kiyA thaa| yaha nAgadatta ke mAmA kA putra thaa| mapu0 75.95-97, 105 kulavAntA-zikhApada nagara kI eka strI / yaha atyanta kurUpa aura daridra thii| samAja meM usakA bar3A tiraskAra hotA / marane se eka muhUrta pUrva usake zubhamati kA udaya huA / usane anazana vrata liyaa| marakara vaha svarga meM kSIradhArA nAma kI eka kinnara devI huii| vahA~ se cyuta hokara yaha puruSa paryAya meM AyI aura isakA nAma sahasrabhAga huaa| papu0 13.55-60 kulavidyA-pitR-pakSa aura mAtR pakSa se prApta honevAlI vidyA / vidyAdharoM kI vidyAe~ do prakAra kI hotI haiM-pitRpakSa aura mAtRpakSa se prApta honevAlI vidyAe~ tathA tapasyA se prApta vidyaaeN| mapu0 19.13 kulAnupAlana-kSatriyoM ke kulAnupAlana, buddhipAlana, nija rakSA, prajArakSA, aura samaMjasapanA ina pA~ca dharmoM meM prathama dharma / isameM kula ke AmnAya aura kulocita AcaraNa kI rakSA kI jAtI hai / mapu0 42.4-5 kulAla-kumbhakAra / prAcIna bhArata meM ise samAja kA atyanta upayogI aMga mAnA jAtA thaa| mapu0 3.4 kulAvadhikriyA-upAsakAdhyayana sUtra meM kahe gaye dvijoM ke dasa adhikAroM meM dUsarA adhikAra-apane kula ke AcAra kI rakSA karanA / isa kriyA ke na hone se dvija kA kula badala jAtA hai| mapu0 40.174-175, 181 kuliMgI-kuzAstroM se prabhAvita vyakti / yaha kaluSita kriyAvAn, dambhI, aneka mithyA kriyAoM meM vizvAsa karanevAlA aura mRgacarma Adi kA sevana karanevAlA hotA hai / mapu0 39.28, papu0 119.58-60 kulittha-isa nAma kA eka dhAnya / mapu0 3.188 kuliza-vajrAyudha / yaha sainya zastra hai / hapu0 38.22 kuvalI ---badarI-phala (bera) / mapu0 3.30 kvind-julaahaa| prAcIna bhArata meM isakA bar3A mahatva thaa| mapu0 4.26 kuza-(1) AryakhaNDa ke madhya bhAga kA eka deza / hapu0 11.75 (2) rAma ke putra madanAMkuza kA saMkSipta aura pracalita nAma / papu. 100.21 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuzava-kRtacitrA 94 : jaina purANakoza kuzadya-yaduvaMzI narapati ke putra zUra kA deza / zUra ne isa deza meM zaurya- pura nagara basAyA thA / hapu0 18.9 kuzadhvaja-eka brAhmaNa / isakI bhAryA sAvitrI se utpanna prabhAsakunda nAma kA eka putra huA jo pUrvabhava meM rAjA zambhu thaa| papu0 106. 157-159 kuzalamati-mithileza janaka kA kuzala evaM hitaiSI senApati / mapu0 67.166-170 kuzavara-(1) solaha dvIpoM meM pandrahavAM dviip| hapu0 5.620 (2) solaha sAgaroM meM pandrahavA~ sAgara / yaha kuzavara dvIpa ko ghere hue hai / hapu0 5.620 kuzasena-cakravartI bharata ke pUrvabhava ke jIva rAjakumAra pITha ke guru| pITha marakara sarvArthasiddhi svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara bharata huA / papu0 20.124-126 kuzasthalaka-eka nagara / papu0 59.6 kuzAgra-bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza, bhagavAn neminAtha kI vihArabhUmi / hapu0 11.65, 59.110 kuzAgragiri-mahAvIra kI samavasaraNa-sthalI-vipulAcala parvata kA dUsarA nAma / papu0 1.46 kuzAgranagara-rAjA zreNika kA zAsanAdhIna nagara-rAjagRha, tIrthakara munisuvrata aura chaThe nArAyaNa puNDarIka kI janmabhUmi / aparanAma kuzAgra pura / yahA~ kA svAmI harivaMzI sumitra bhI thaa| papu0 2.224, 20. - 56, 218-222, 35.53-54, hapu0 15.61 kuzArtha-eka deza / zauryapura isI deza kA nagara thA / mapu0 70.92-93 kuzIla-kaSAya, viSaya, Arambha, aura jihvA / indriya saMbaMdhI chaH rasoM meM Asakta sAdhu / mahAmoha kA tyAga nahIM hone se aise sAdhu saMsAra meM bhramaNa karate rahate haiM / mapu0 76.193, 196, hapu0 60.58 kusandhya-bharatakSetra kA eka deza, mahAvIra kI vihArabhUmi / hapu0 3.3 / kusumakomalA-kauzika nagarI ke rAjA varNa aura usakI rAnI prabhAvatI __kI putrI / hapu0 45.61-62 kusumacitrA-dvArikA [dvArAvatI] sabhAbhUmi / kRSNa aura nemi isameM baiThate the| mapu0 71.141, hapu0 55.2 / / kusumapura-eka nagara / lakSmaNa ne jAmbUnada ko yahA~ ke nivAsI prabhava ke parivAra kA paricaya diyA thA / papu0 48.158 kusumavatI-bharatakSetra kI varuNa-parvatastha pA~ca nadiyoM meM eka nadI / mapu0 59.117-119, hapu0 27.12-13 kusamazrI-rAjapura nagara ke dhanI puSpadanta mAlAkAra kI strI, jAtibhaTa nAmaka putra kI jananI / mapu0 75.527-528 kusumAmoda-ayodhyA kA samIpavartI eka udyAna / papu0 84.13 kusumAyudha-laMkA kA eka udyAna / yahA~ anantavIrya muni ko kevalajJAna upalabdha huA thA / papu0 78.53-61 kusumAvalI-vidyAdhara sutAra kI bhAryA / kirAtaveSa meM sutAra kA arjuna ke sAtha bhayaMkara yuddha huA thA jisameM isane arjuna se pati-bhikSA mAMgakara apane pati ko bacAyA thA / hapu0 46.7-13 kusumbha-lAla raMga kA sUtI aura rezamI vastra / sAdhAraNa loga sUtI kusumbha dhAraNa karate the aura dhanika loga reshmii| mapu0 3.188 kuhara-saMgIta ke avarohI pada kA eka alaMkAra / papu0 24.18 kuhA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / mapu0 29.62 kUTa-(1) bharata cakravartI ke senApati dvArA vijita madhya AryakhaNDa kA eka deza / mapu0 29.80 (2) kAzI nivAsI saMbhramadeva kI dAsI kA jyeSTha putra, karpATaka kA sahodara / ye donoM bhAI marakara jina-mandira meM kArya karane se utpanna puNya ke prabhAva se vyantara deva hue the / papu0 5.122-123 kUTadoSa-mithyAdoSa / hapu0 45.155 kUTanATaka-kapaTapUrNa nATaka / indra ne vRSabhadeva ko rAjya aura bhogoM se virakta karane ke lie hI alpAyu nIlAMjanA nartakI ke nRtya kA Ayojana kiyA thaa| mapu0 17.6-10, 38 kUTalekhakriyA-satyANuvrata kA eka aticAra-jo bAta dUsare ne nahIM likhAyI use usake nAma para svayaM likha denA / hapu0 58.167 kUTastha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.114 kUTAgAra-samavasaraNa meM dUsare koTa ke bhItara gopura dvAroM ke Age vidyamAna bahuzikharI bhavana / deva, gandharva, vidyAdhara, nAgakumAra aura kinnara jAti ke devoM kA krIDAbhUmi / sAmantoM aura rAjAoM ke nivAsa bhavana / mapu0 22.239, 260-261 kUTAdri-eka parvata / bharateza kI senA ise pAra karake pAriyAtra kI ora bar3hI thI / ise kUTAcala bhI kahate haiM / mapu0 29.67 kUrmoM-rAjapura nagara ke brAhmaNa brahmaruci kI garbhavatI bhAryA / muni kA upadeza sunakara isake pati ne dIkSA dhAraNa kara lI thI aura yaha bhI dasaveM mAsa meM putra ko janma dene ke pazcAt use bana meM chor3akara Aloka nagara meM indumAlinI AryikA ke pAsa AryikA ho gayI thii| papu0 11.117-150 kula-kulagrAma nagara kA raajaa| tIrthakara barddhamAna ko AhAra dekara itane paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 74.318-322, vIvaca0 13.2-23 kUvara-eka sundara nagara / vanavAsa ke samaya rAma, lakSmaNa aura sItA yahA~ Aye the| ye yahA~ bAlakhilya rAjA kI putrI kalyANamAlA se mile / usane jaba siMhodara dvArA apane pitA ke bandhana kI bAta kahI to rAma ne use AzvAdana diyA aura bAlakhilya ko bandhana mukta karAyA / papu0 33.332, 34.1-57, 91 kuSmANDagaNamAtA-nami aura vinami ko diti aura aditi dvArA pradatta __ eka vidyA / hapu0 22.64 kutakAvitrika-kRta, kArita aura anumodanA / mapu0 73.111 kRtakRtya-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 kRtakratu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 kRtapriya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 kRtacitrA-rAvaNa aura usakI rAnI kanakaprabhA kI putrii| darzakoM ko apane rUpa se AzcaryAnvita karane se isakA yaha nAma thaa| mathurA Jain Education Intemational Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRtajJa-kRSNa jaina purANakoza : 95 kI mRtyu hone para padma ko sambodhita kara unakA moha dUra kiyA / papu0 118.40-63, 73-105 isakA aparanAma kRtAntavakra thaa| papu0 1.98 kRtAntAnta-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.129 kRtArtha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 kRti-agrAyaNIya pUrva kI paMcama vastu ke cauthe karma prakRti nAmaka prAbhUta ke caubIsa yogadvAroM meM prathama yogadvAra / hapu0 10.81-82 kRtikarma-aMgabAhya zruta ke caudaha prakIrNakoM meM chaThA prakIrNaka-sAmAyika ke samaya cAra zironati, mana-vacana-kAya se do daNDavat namaskAra aura bAraha Avarta karanA / hapu0 2.103, 10.133 kRtidharma-rAjA ugrasena ke cAcA zAntana ke pautra hRdika kA jyeSTa putra, dRr3hadharmI kA bar3A bhAI / hapu048.40-42 kRtikA-eka nakSatra / tIrthaMkara kunyunAtha isI nakSatra meM janme the| papa0 20.53 kRtI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 kRpa-jarAsandha ke pakSa kA eka nRp| mapu071.78 kRpavarmA-jarAsandha ke pakSa kA eka nRpa / mapu0 71.78 kRpANa-khaDga / sainya zastra / mapu0 10.73 kRpAlu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 kRSikarma-prajA ko AjIvikA ke lie vRSabhadeva dvArA batAye gaye SaTakarmoM meM tRtIya karma-bhUmi ko jotanA-bonA / mapu0 16.179-181, hapa0 nagarI ke rAjakumAra madhu se isakA vivAha huA thaa| papu0 11.309 310, 12.17-18 kRtajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.180 kRtapUrvAgavistara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.192 kRtamAla-vijayAdha parvata kA nivAsI eka vyantara / isane bharata cakravartI ko caudaha AbhUSaNa bheMTa meM diye the tathA vijayA parvata kI guphA ke dvAra se praveza karane kA upAya batAyA thaa| mapu0 31.94, 109- 116, 35.23, hapu0 11.21-22 kRtamAlA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| bharateza kI senA yahA~ ThaharI thI / mapu0 29.63 kRtayuga-yuga ke Adi brahmA vRSabhadeva dvArA prArambha kiyA gayA karmayuga / tRtIya kAla ke anta meM ASAr3ha mAsa ke kRSNa pakSa kI pratipadA ke dina isakA zubhArambha huA thaa| isa kAla meM asi-masi Adi chaH karmoM dvArA prajA ke atyanta saMtuSTa evaM sukhI hone ke kAraNa yaha yuga kRtayuga kahalAyA / mapu0 3.204,16.189-19041.5, 46, papu0 3.259, hapu0 9.40 kRtalakSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.180 kRtavarmA-(1) vRSabhadeva kA vaMzaja, kAmpilyapura kA nRpa, jayazyAmA kA pati aura tIrthakara vimalanAtha kA janaka / mapu0 59.14-15, 21 padmapurANa meM isakI rAnI kA nAma zarmA kahA gayA hai / papu0 20.49 (2) yAdava pakSa kA eka ardharatha nRpa / hapu0 5083 (3) duryodhana ke pakSa kA eka raajaa| ise arjuna ne parAsta kiyA thaa| pApu0 20.151 kRtavIra-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita kauzala deza kI ayodhyA nagarI ke ikSvAkuvaMzI sahasrabAhu tathA rAnI citramatI kA putra / isane apane mausere bhAI jamadagni ko mArA thA / mapu0 65.56-58, 105-106 kRtAnta-rAvaNa ke pakSa kA vyAghrarathAsIna eka yoddhA / papu0 57.49 'kRtAntakRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 129 kRtAntavaktra-mathUrA ke rAjA madhu ko jItane ko tatpara zatrughna kI senA kA padma ( rAma ) dvArA niyukta senApati aura rAjA madhu ke putra lavaNArNava kA hntaa| papu0 89.36, 80 isane avarNavAda ke kAraNa garbhavatI hote hue bhI sItA ko siMhanAda nAma kI nirjana aTavI meM padma kI AjJA se rote hue chor3A thaa| papu0 97.61-63, 150 ayodhyA meM Aye sakalabhUSaNa muni se bhavabhramaNa ke duHkhoM ko sunakara ise vairAgya ho gayA aura isane padma ke samakSa unase dIkSA lene kA prastAva rakhA / padma ne ise rokanA cAhA, para vaha apane nizcaya para dRr3ha rahA / isakI dRr3hatA dekhakara padma ne isase pratijJA karAyI ki yadi nirvANa na ho aura deva yoni hI mile to saMkaTa ke samaya vaha 'unako sambodhane avazya Aye / ise isane svIkAra kiyA aura sakalabhUSaNa muni se nirgrantha-dIkSA dhAraNa ko| papu0 107.1-18 marakara yaha deva humA / svarga se Akara isane apanI pratijJA ke anusAra lakSmaNa kRSTikaraNa-saMjvalana-catuSka kI kaSAyoM kA upasaMhAra kara unake sUkSma sUkSma khaNDa karanA / yaha anivRttikaraNa nAmaka guNasthAna meM pUrNa kiyA jAtA hai / mapu0 20.259 kRSNa-avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cothe kAla meM utpanna zalAkA puruSa aura tIna khaNDa ke svAmI naveM nArAyaNa tathA bhAvI tIrghakara / hapu0 60.289, vIvaca0 18.101, 113 inake janma se pUrva kaMsa kI patnI jovadyazA ne bhikSA ke lie Aye kaMsa ke bar3e bhAI atimuktaka muni kA upahAsa kiyA / muni vacanagupti kA pAlana nahI kara sake aura use batAyA ki devakI kA putra hI kaMsa kA vadha kregaa| jIvadyazA se kaMsa ne yaha bAta sunakara apane bacAva ke lie vasudeva aura devakI se yaha vacana le liyA ki prasUti kAla meM devakI usake pAsa hI rhegii| devakI ke yugaloM ke rUpa meM tIna bAra meM chaH putra hue / ina yugaloM ko naigamarSa deva indra ko preraNA se bhadrilapura kI alakA vaizyA ke Age usakI prasUti ke samaya DAlatA rahA aura usake mRta yugaloM ko devakI ko detA rahA / sAtaveM putra ke rUpa meM ye paidA hue to inakI rakSArtha vasudeva aura balabhadra inheM nandagopa ko dene ke lie mamunA pAra karake Age bddh'e| saMyoga se nandagopa bhI isI samaya utpanna eka kanyA ko lekara idhara hI A rahA thaa| vasudeva aura nanda ne apanI-apanI bAta khii| donoM kA kAma bana gyaa| vasudeva ne lar3akI le lIM aura inheM nandagopa ko de diyaa| kaMsa ne lar3akI dekhakara samajha liyA ki muni kA kathana asatya hI thaa| usakI cintA Jain Education Intemational Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRSNa-kekayA 96 : jaina purANakoza mittii| kucha dinoM bAda mathurA meM utpAta hone lge| nimittajJAnI varuNa ne kaMsa ko batAyA ki usakA mahAzatru utpanna ho gayA hai / kaMsa ne apane pUrvabhava meM siddha kI huI deviyoM ko inakA patA lagAne aura ho sake to inheM mArane ke lie bhejaa| deviyoM ne pUtanA, zakaTAsura aura ariSTa Adi aneka rUpa dhAraNa kiye / inheM pAkara bhI ve inakA koI bigAr3a nahIM kara skii| nanda aura yazodA ne bar3e lAr3a-pyAra se inakA pAlana-poSaNa kiyaa| inakI bAla lIlAoM se nanda grAma meM Ananda chA gayA / bar3e hone para ye mathurA gaye / inhoMne nAgazayyA ko vaza meM kiyA / vahA~ aneka utpAta kiye| bhayaMkara hAthiyoM ko mAra bhagAyA / malla yuddha meM cANUra ko mArA aura kaMsa kA vadha kiyA / ye apane mAtA-pitA devakI aura vasudeva se mile aura unake pAsa rahane lage / inhoMne kaMsa ke pitA ugrasena ko bandhana mukta kiyaa| kaMsa ke vadha se jIvadyazA bahuta dukhI huI thii| vaha apane pitA jarAsandha ke pAsa gyii| apanA dukha khaa| jarAsandha ne kRSNa kA vadha karane ke lie apane putra kAlayavana ko vizAla senA ke sAtha bhejA / kAlayavana ne satraha bAra AkramaNa kiye para vaha jIta nahIM skaa| anta meM mAlA parvata para vaha mArA gyaa| aba kI bAra jarAsandha ne apane bhAI aparAjita ko bar3I senA lekara bhejaa| usate tIna sau chiyAlIsa AkramaNa kiye / ve saba viphala gaye aura vaha svayaM yuddha meM mArA gyaa| bAra-bAra yuddhoM se bacane ke lie kRSNa ke parAmarza se yAdavoM ne zauryapura, hastinApura aura mathurA tInoM sthAna chor3a diye / ve samudra ko haTAkara indra ke dvArA racI gayI dvArAvatI nagarI meM Akara rahane lge| isI samaya samudravijaya ke putra neminAtha kA janma huaa| dvArAvatI meM sarvatra Ananda chA gyaa| dvArAvatI kI samRddhi bar3ha rahI thii| jarAsandha yAdavoM kI samRddhi ko sahana nahIM kara skaa| vaha yAdavoM para AkramaNa karane ko taiyAra ho gyaa| usakI sahAyatA ke lie duryodhana aura duHzAsana Adi usake bhAI, karNa, bhISma aura droNAcArya Adi mahAratho tathA unake sahAyaka anya kaI rAjA apanI senAoM ke sAtha A gye| jaba kRSNa ne yaha samAcAra sunA to unhoMne dvArAvatI kA zAsana to neminAtha ko sauMpA tathA ve aura balabhadra jarAsandha se lar3ane ke lie pANDaboM tathA drupada Adi anya kaI rAjAoM ke sAtha yuddhasthala para Aye / kurukSetra meM yuddha huA / pANDava dhRtarASTra ke putroM ke sAtha aura zrIkRSNa jarAsandha ke sAtha lar3e / jarAsandha kisI bhI taraha jaba kRSNa ko nahIM jIta sakA to usane apane cakra kA prahAra kiyA / cakra kRSNa ke pAsa Akara ruka gyaa| usI cakra se unhoMne jarAsandha kA vadha kiyA aura kRSNa cakravartI ho gaye / isa yuddha meM hI dhRSTArjuna ke dvArA droNAcArya kA, arjuna ke dvArA karNa kA zikhaNDI ke dvArA bhISma kA, azvatthAmA ke dvArA drupada kA aura bhIma ke dvArA duryodhana tathA usake bhAiyoM kA vadha huA / pANDavoM ko apanA sampUrNa rAjya milA / isake pazcAt kRSNa ne digvijaya kI aura ve tIna khaNDa ke svAmI hue / unakA rAjyAbhiSeka huaa| ve dvArAvatI meM neminAtha Adi apane samasta parivAravAloM ke sAtha AnandapUrvaka rahane lge| inhoMne neminAtha ko vivAha ke yogya samajhakara unakA sambandha rAjA ugrasena kI putrI rAjImatI ke sAtha sthira kiyaa| varAta kA prasthAna huA / mArga meM bivAha meM Aye hue mAMsAhArI rAjAoM ke bhojana ke lie ikaTThe kiye gaye pazuoM ko neminAtha ne dekhaa| hiMsA ke isa ghora Arambha ko dekhakara karuNArdra ho gaye aura saMsAra se virakta ho gye| unhoMne rAjya aura rAjImatI ko chor3A aura dIkSita ho gye| kucha hI samaya bAda inheM kevala jJAna ho gyaa| samavasaraNa kI racanA huii| usameM kRSNa aura unakI rAniyA~ bhI yathAsthAna betthii| dezanA ke pazcAt kRSNa kI AThoM paTarAniyoM ne bhagavAn ke gaNadhara se apane apane pUrvabhavoM kI kathAeM suniiN| kRSNa kI Ayu eka hajAra varSa kI thii| inakI U~cAI dasa dhanuSa kI thii| nIlA varNa thA aura sundara zarIra thaa| inake pAsa sAta ratna the-cakra, zakti, gadA, zaMkha, dhanuSa, daNDa aura nandaka khaDga / inakI ATha paTarAniyA~ aura solaha hajAra rAniyA~ thIM / ina paTarAniyoM meM eka rukmiNI kA kRSNa ne haraNa kiyA thA / usa samaya inase lar3ane ko Aye hue zizupAla kA inhoMne vadha kiyA thA / bhagavAn neminAtha ke kevalajJAna ke bAraha varSa pazcAt dvaipAyana ke dvArA dvArAvatI naSTa huI / apane bhAI vasudeva ke putra jaratkumAra ke mRga ke bhrama se pheMke gaye bANa se kauzAmbI vana meM inakI mRtyu huii| mRtyu se pUrva inhoMne solaha kAraNa bhAvanAoM kA cintana kiyA aura tIrthaMkara prakRti kA bandha kiyA / uttarapurANa, harivaMzapurANa tathA pANDavapurANa kI kRSNa-kathAoM meM bheda hote hue bhI sAmAnyataH ekatA hai| mapu0 70.369-497, 71.1-462, 72.1-268, hapu0 33.32-39, 35.2-7, 15-80, 36.52-75, 38.9-55, pApu0 11.57-84, 175-202, 20.316-356. 22.86-92 kRSNagiri-bharata kSetra ke Arya khaNDa kA eka parvata / bharateza ko senA ne tuGgavaraka parvata ko lAMghakara ise lA~dhA thaa| mapu0 30.50 kRSNarAja-dakSiNa kA eka nRp| isake putra kA nAma zrIvallabha thaa| hapu0 66.52 kRSNalezyA-SaD lezyAoM meM prathama lezyA / hapu0 4.344-345 kRSNaveNA-AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya cakravartI bharata ne ise sasainya pAra kiyA thA / mapu0 29.86 kRSNA-draupadI / hapu0 54.33 kRSNAcArya-balabhadra sudarzana ke pUrvabhava kA jIva / yaha rAjagRha nagara ke rAjA sumitra kA dharmopadezaka evaM dIkSAguru thaa| mapu0 61.56-70 kekaya-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza (vyAsa aura satalaja kA madhya bhAga) / mapu0 16.156 aparanAma kaikaya / hapu0 11.66 kekayA-kautukamaMgala gagara ke rAjA zubhamati aura usakI rAnI pRthuzrI kI putrI, droNamegha ko bahina, rAjA dazaratha kI rAnI aura bharata kI jananI / ise aneka lipiyoM aura kalAoM kA jJAna thaa| svayaMvara meM jaise hI isane dazaratha kA varaNa kiyA vahA~ Aye nRpa kupita hokara dazaratha ke virothI ho gye| dazaratha ne sabhI se yuddha kiyA aura vijayI huaa| isa yuddha meM isane ratha ko rAsa svayaM samhAlI thii| isase dazaratha ne prasanna ho ise vara mAMgane ko khaa| isane kahA thA ki vaha samaya Ane para icchita vastu mAMga lego / papu0 24.1 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kekasI-kevalajJAnalocana jaina purANakoza : 97 35, 90.102-109, 125-126, 130, 25.35 jaba dazaratha ko pitA ke nagara ke samIpa chur3avA diyA thaa| isa para putra pavanaMjaya ne sarvabhUtahita muni se apane pUrvabhavoM ke vRttAnta sunane se vairAgya ho gayA nizcaya kiyA ki yadi vaha priyA ko nahIM dekhegA to mara jaaygaa| to usake vairAgya kI bAta sunakara bharata ko bhI vairAgya ho gayA thaa| isa nizcaya ko jAnakara isane apane kRtya para bahuta pazcAttApa bhI dazaratha ne apane prathama putra padma ko rAjya dene kI ghoSaNA kI taba kiyA thA / papu0 15.6-8, 17.7-21, 18.58-66 bharata ke vairAgI hone se dukhI huI kaikayA ne dazaratha se yaha vara mAMga ___ (2) vidhu daMSTra ke vaza meM utpanna gaganavallabha nagara kI rAjaliyA ki rAjya bharata ko mile / paristhitivaza dazaratha ne yaha vara putrI bAlacandrA ke vaMza meM huI eka kanyA aura ardhacakrI puNDarIka kI de diyaa| papu0 31.55-61, 95, 112-114 jaba rAma ne yaha bhAryA / puNDarIka ne ise bandhanamukta kiyA thaa| hapu0 26.50-53 nirNaya sunA to pitA ke vacana kA pAlana karane ke lie unhoMne vana (3) rAjA jarAsandha kI putrI aura rAjA jitazatru kI raanii| jAne kA nirNaya kara liyA aura bharata ko samajhAyA ki vaha pitA kI vasudeva ne mahAmantroM se isake pizAca kA nigraha kiyA thaa| hapu0 AjJA kA pAlana kareM / jaba sotA aura lakSmaNa ke sAtha rAma vana ko 3045-47 jAne lage to rAma ko vana se lauTAne ke lie isaneM kSamAyAcanA karate ketumAla-vijayArtha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 19.80, hue kahA ki strIpane ke kAraNa usakI buddhi bhraSTa ho gayI thI / papu0 hapu0 22.86 32.127-129 jaba rAma vana se lauTe to bharata dIkSita ho gye| ketumAlI-jarAsandha kA putra / isane yAdavoM ke sAtha yuddha kiyA thaa| unake dIkSita hone para putra-viyoga se dukhita hokara isane karuNa rudana hapu0 52.35, 40 kiyA thaa| rAma, lakSmaNa aura sapatnI janoM ke vacanoM se Azvasta keyUra-puruSa tathA nAriyoM dvArA samAna rUpa se pahanA jAnevAlA bhujAoM hokara Atma-nindA karate hue isane kahA ki 'strI ke isa zarIra ko ke mUlabhAga kA AbhUSaNa / mapu0 3.27, 154, 4.181, 5.257, dhikkAra ho jo aneka doSoM se AcchAdita hai| anta meM nirmala 7.235, papu0 3.190, 7.49, 114.12 samyaktva ko dhAraNa kara yaha tIna sau striyoM ke sAtha pRthivImatI kerala-madhya AdhakhaNDa (dakSiNa bhArata) kA eka deza / yahA~ ke nivAsI AyikA ke pAsa dIkSita huI aura tapa kara isane Anata svarga meM deva- madhura, sarala aura kalAgoSThI meM pravINa hote haiM / striyA~ sundara hotI pada pAyA / papu0 86.11-24, 98.39. 123.80 hai / lavaNAMkuza ne yahAM ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 16. kekasI-kautukamaMgala nagara ke nivAsI vidyAdhara vyoma-bindu aura usakI 154, 29.79, 94, 30.30-34, papu0 101.81-86 bhAryA nandavatI kI choTI putrI aura kauzikI kI anujaa| indra se kelokila-(1) rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara / papU0 54.35 parAjita hone ke pazcAt apanI vibhUti ko punaH pAne ke lie sumAlI (2) isa nAma kA eka nagara / yahA~ kA rAjA rAma ke pakSa meM ke putra ratnazravA ne puSpavana meM mAnastambhinI vidyA kI siddhi kii| thA / papu0 55.59 sAdhanAkAla meM ratnazravA kI paricaryA ke lie vyomabindu ne ise kevalazAna-pRthaktva vitta aura ekatva vitarka zukla dhyAnoM dvArA mohaniyukta kiyaa| vidyA ke siddha hote hI vyomabindu ne isakA vivAha nIya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ke bheda se caturdika ratnazravA ke sAtha kara diyaa| isake tIna putra hue aura eka putrI / ghAtiyAkarmoM ke kSaya ke pazcAt utpanna samasta dravya, unake paryAya tathA putroM ke nAma the-dazAnana, bhAnukarNa, aura vibhISaNa aura putrI kA loka-aloka kA jJAna / yaha antara aura bAhya mala ke naSTa ho jAne nAma thA candranakhA / papu0 7.126-147, 165, 222-225, para utpanna lokAloka kI prakAzinI parama jyoti hai| mapu0 21. 106.171 186, 33.132, 38.298, 36.185, papu0 4.22, 87. 15, ketaka-naraka kA kaThora karoMta jaise pattoMvAlA vana / pUrvabhava meM jinhoMne hapu0 9.210, vIaca0 1.8 yaha pAMcoM jJAnoM meM antima jJAna para-striyoM ke sAtha ratikrIDA kI thI usake nArako jIva hone para hai aura sAkSAt mokSa kA kAraNa hai / yaha tIrthaMkaroM kA caturtha kalyANaka unase anya nArakI Akara kahate haiM ki usakI priyA unheM abhisAra hai / mapu0 57.52-53, hapu0 3.26, 10.154-156 karane kI icchA se ketakI ke ekAnta vana meM bulA rahI hai| ve unheM kevalajJAnalocana kevalI muni-bhagavAn vRSabhadeva ko sabhA ke saptavidha vahA~ le Akara tapAyI huI lohe kI garma putaliyoM ke sAtha AliMgana munisaMgha kA eka bheda / ye prazna ke binA hI praznakartA ke abhiprAya karAte haiM / papu0 10.48-49 ko jAnate hue bhI zrotAoM ke anurodha se prazna ke pUrNa hone kI ketambA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI (ketvaa)| bharateza ke pratIkSA karate haiN| mapu0 1.182 hapu0 12.74, ye pRthaktvavitarka senApati ne isa nadI ko pAra kiyA thaa| mapu0 30.57 nAmaka zukladhyAsa se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ketu-rAvaNa-pakSa kA eka yoddhA / isane rAma-rAvaNa yuddha meM bhAmaNDala ke dhAtiyAkarmoM kA kSaya kara jyotiH svarUpa kevalajJAna utpanna karate haiN| sAtha yuddha kiyA thA / papu0 62.38 yogoM kA nirodha karane ke lie samudghAta dazA meM inake AtmA ke ketamatI-(1) vijayA parvata ko dakSiNazreNI meM sthita Adityanagara ke pradeza pahale samaya meM caudaha rAju U~ce daNDAkAra, dUsare samaya meM kapaTA rAjA prahlAda kI priyA aura vAyugati (pavanaMjaya) kI jananI / isane kAra, tIsare samaya meM pratara rUpa aura cauthe samaya meM lokapUraNa rUpa apanI vadhU aMjanA ko garbhavatI dekhakara kuvacana kahate hue use usake ho jAte hai / isake pazcAt ye Atmapradeza isI krama se cAra samayoM meM Jain Education Intemational Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kevalajJAnavIkSaNa-kaiTabha 98 : jaina purANakoza kosina lokapUraNa, pratara, kapATa tathA daNDa avasthA ko prApta svazarIra meM praviSTa ho jAte haiM / hapu0 21.175, 184-192 kevalajJAnavIkSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 kevalAvaraNa-kevalajJAna kA Avaraka karma / isI ke kSaya se kevalajJAna utpanna hotA hai / hapu0 10.154 kevalo-(1) kevalajJAna dhArI muni-arhantadeva / paMcamakAla meM bhagavAn mahAvIra ke bAda aise tIna kevalI muni hue haiM-indrabhUti (gautama), sudharmAcArya aura jambU / ye trikAla saMbaMdhI samasta padArthoM ke jJAtA aura draSTA hote haiN| siddhoM ke darzana jJAna aura sukha ko sampUrNa rUpa se ye hI jAnate haiN| mapu0 2.61, papu0 105.197-199, hapu0 1.58-60 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 kezarI-(1) vijaya ke chaH putroM meM pAMcavAM putra, niSkampa, akampana, bali aura yuganta kA anuja tathA alambuSa kA agraja / hapu0 48.48 (2) indra vidyAdhara kA eka yoddhA / papu0 12.217 kezaloMca-sAdhu ke aTThAIsa mUlaguNoM meM eka mUlaguNa-apane hAtha se sira ke bAloM kA loca karanA / yaha sarvadA Avazyaka nahIM rahA hai-vRSabhadeva chaH mAsa kAryAtsarga se nizcala khar3e rahe the, keza rAzi itanI bar3ha gaI thI ki vaha havA meM ur3ane lagI thI / bAhubali kI bhI kezarAzi kandhoM para laTakane lagI thii| mapu0 1.9, 18.71-76, 36.109, 133, papu0 3.287-288, 4.5 isakI anupAlanA churA Adi sAdhanoM se kI jA sakatI thI kintu unake arjana, saMgraha aura rakSaNa tathA unakI aprApti para utpanna cintA se mukta rahanA saMbhava nahI hai aisA vicAra kara yaha kriyA hI zreyaskara mAnI gayI hai / pahale yaha kriyA kevala paMcamuSTi se sampanna hotI thii| mapu0 17.200-201, 20.96 kezava-(1) kRSNa kA eka nAma / mapu0 71.76, hapu0 1.19, 47.94 (2) jambUdvIpa saMbaMdhI pUrva videha kSetra meM sthita mahAvatsa deza kI susImA nagarI ke rAjA suvidhi aura usakI rAnI manoramA kA putra / jIvana ke anta meM isane bAhya aura Abhyantara parigraha ko tyAga diyA aura nirgrantha-dIkSA dhAraNa kara lii| marakara yaha acyuta svarga meM 'pratIndra huA / mapu0 10.121-122, 145, 171 (3) kezava nArAyaNa nau haiN| inake nAma haiM-tripRSTha, dvipRSTha, svayaMbhU, puruSottama, puruSasiMha, puNDarIka, datta, lakSmaNa aura kRSNa / ye bharata deza ke tIna khaNDoM ke svAmI hote haiM aura ajeya hote hai / mapu0 2.117, hapu0 66.288-289 kezavatI-vArANasI nagarI ke ikSvAkuvaMzI rAjA agnizikha kI dUsarI raanii| yaha tIrthakara mallinAtha ke tIrtha meM hue sAtaveM nArAyaNa datta kI jananI thii| mapu0 66.102-107 aparanAma kezinI / papu0 20.221-228 / kezavApa-gRhastha kI vepana garbhAnvaya kriyAoM meM bArahavIM kriyA-kisI zubha dina deva aura guru kI pUjA karake zizu kA kSaurakarma karAnA / isameM pUjana ke pazcAt zizu ke bAla gaMdhodaka se gIle karake una para pUjA ke zeSa akSata rakhe jAte haiM / isake bAda coTI sahita (apane kula ko paddhati ke anusAra) muNDana karAyA jAtA hai / muNDana ke bAda zizu kA snapana hotA hai| phira usakA alaMkaraNa kiyA jAtA hai| zizu dvArA muniyoM athavA sAdhuoM ko namana karAyA jAtA hai / isake pazcAt bandhu jana zizu ko AzIrvAda dete haiM / isa mAMgalika kArya meM sambandhI jana harSa pUrvaka bhAga lete haiM / mapu0 38.56, 98-101 kezasaMskArIdhUpa-kAlAguru se nirmita dhUpa / isase striyA~ apane bAloM ko snigdha aura sugandhita karatI thiiN| mapu0 9.21 kezAkezi-paraspara bAla pakar3akara lar3anA / chaThe manu sImandhara ke samaya meM kalpavRkSoM tathA khAdya-vastuoM kI kamI ke kAraNa aise kalaha hone lage the| mapu0 3.114 kezinI-sAtaveM nArAyaNa datta kI jananI / papu0 20.221-226 kezotpATana-muniyoM ke aTThAIsa mUlaguNoM meM eka mUlaguNa-kezaloMca / mapu0 20.96 kesarivikrama-vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita surakAntAra nagara kA svAmI eka vidyAdhara / yaha sAtaveM nArAyaNa datta kI jananI kezikA kA bar3A bhAI thaa| isane datta ko siMhavAhinI tathA garuDa vAhinI mahAvidyAe~ dI thiiN| mapu0 66.114-116 kesarI-(1) nandyAvartapura ke rAjA ativIrya ke adhIna aMga deza kA eka nRpa / papu0 37.14 (2) himavAn Adi sAta kulAcaloM meM sthita sohala hRdoM meM caturtha hrd| yaha kIrti devI kI nivAsabhUmi hai| isa hada se sItA aura narakAntA nadiyA~ nikalatI hai| mapu 63.197, 200, hapu0 5. 120-121, 134 kaikaya-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka uttarIya deza / ise bharateza ke eka bhAI ne unakI adhInatA svIkAra na karake chor3a diyA thaa| hapu0 kaikayo-kamalasaMkula nagara ke rAjA subandhutilaka aura usakI rAnI mitrA kI guNavatI putrI / rUpavatI hone tathA mitrA nAma kI mAtA se utpanna hone ke kAraNa yaha sumitrA kahalAtI thii| yaha rAjA dazaratha kI dUsarI rAnI thii| yaha lakSmaNa kI jananI thii| Ayu ke anta meM bharakara yaha Anata svarga meM deva huI / papu0 22.173-175, 25.23-26, 123. 80-81 mahApurANa meM ise kaikeyI kahA gayA hai / mapu0 67.148-152 kaikeya-isa nAma kA samudrataTavartI eka deza, mahAvIra kI vihArabhUmi / hapu0 3.5 kaikeyI-vArANasI nagarI ke rAjA dazaratha kI dUsarI rAnI, nArAyaNa lakSmaNa kI jnnii| isake dUsare nAma kaikayI aura sumitrA the / mapu0 67.150-152 de0 kaikayI kaiTabha-ayodhyA nagarI ke rAjA hemanAbha aura usakI rAnI amarAvatI kA dvitIya putra aura madhu kA anuja / aizvarya ko caMcala jAnakara yaha muni ho gayA thaa| Ayu ke anta meM bharakara acyuta svarga meM utpanna huA aura vahA~ se cyuta hokara dvArikA meM kRSNa kI rAnI dharAvatI se Jain Education Intemational Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaiTabhAri-koNa jaina purANakoza : 99 zAmba nAma kA putra huaa| papu0 109.130-132, 168, hapu0 rAvaNa kA hantA huA / mapu0 68.643-645, papu0 48.185-186, 43.159 213-214 kaiTabhAri-avasarpiNI kAla ke nau pratinArAyaNoM meM pAMcavA~ prtinaaraaynn| kodaNDa-U~cAI mApane kA eka pramANa-dhanuSa, aparanAma daNDa / yaha cAra apara nAma madhu kaiTanabha / hapu0 60.291, vIvaca0 18.114-115 ___ hAtha pramANa hotA hai / hapu0 4.324-325, 333-336, 7.45-46 kainnaragIta-pavanaMjaya kA sAthI eka nRpa / papu0 16.224 kodrv-kodoN| yaha dhAna vRSabhadeva ke samaya se hotA AyA hai| candanA kailAsa-(1) aSTApada nAma se vikhyAta-vartamAna himAlaya se Age kA ne isI kA AhAra mahAvIra ko diyA thaa| mapu0 3.186 eka parvata / yaha tIrthaMkara vRSabhadeva kI nirvANabhUmi hai / cakravartI bharata kola-dazAnana (rAvaNa) kA anuyAyI eka nRpa / isane indra ko jItane ne yahA~ mahAratnoM se jaTita caubIsa arhat mandira banavAye the / pA~ca ke lie jAte hue rAvaNa kA sAtha diyA thA / papu0 10.28, 37 sau dhanuSa U~cI vRSabha jineza kI pratimA bhI unhoMne yahIM sthApita kolAhala-(1) eka parvata / bharateza kI senA RSyamUka parvata se calakara karAyI thii| mapu0 1.149, 4.110, 33.11, 56, 48.107, isa parvata para AyI thii| isa parvata ko pAra karake vaha mAlya parvata papu0 4.130 98.63-65, hapu0 13.6 ___ kI ora bar3hI thii| mapu0 29.56 (2) eka vana / himAlaya pradeza ke vana isI vana ke antargata haiN| (2) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.21 mapu0 47.258 kozala kosala-karmabhUmi ke Arambha meM indra dvArA nirmita eka deza / kailAsavAruNI-vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita sATha nagaroM meM ___ yaha bharatakSetra ke AryakhaNDa meM vindhyAcala ke uttara meM madhyapradeza meM eka nagara / mapu0 19.78 sthita hai / vRSabhadeva aura mahAvIra ko vihArabhUmi / isa deza ke rAjA kaivalya-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya rUpa caturvidha ko pahale bharateza ne bAda meM rAma ke putra lavaNAMkuza ne parAjita kiyA ghAtiyA karmoM ke vinAza se utpanna, samasta padArthoM ko eka sAtha thA / ayodhyA isI deza kI nagarI thii| mapu0 10.154, 16.141jAnanevAlA, avinAzI jyotiHsvarUpa jJAna-kevalajJAna / mapu0 5. 154, 25-287, 29.40, 48.71, papu0 101.83-86, 117.1, 149, 20.264, 21.175, 186 hapu0 3.3, 11-65, 74, 46.17, 60.86, pApu0 2.157-158, kaivalyanavaka-nau kevala-labdhiyA~ / ye nau labdhiyA~ hai-dAna, lAbha, bhoga, vIvaca0 2.50, 4.121 / paribhoga, vIrya, samyaktva, darzana, jJAna aura cAritra / mapu0 72. kozAtako-eka phala-kar3avI tUMbI / amRtarasAyana nAmaka rasoiyA ne dveSa 191 .. vaza iso phala ko khilAkara sudharma munirAja ko mAra DAlA thaa| kaivalyapUjA-kevalajJAna kI pUjA / tIrthakaroM ko kevalajJAna hone para indra mapu0 71.270-275 kA Asana kampita hotA hai| vaha avadhijJAna se tIrthakaroM ke kaivalya __kozAvatsa-kauzAmbI kA raajaa| isake putra kA nAma indradatta thA aura ko jAnakara unake pAsa saparivAra AtA hai aura unakI pUjA karatA putrI kA nAma indrdttaa| mathurA ke rAjA candrabhadra ke putra acala ne hai| isI samaya kubera samavasaraNa (pravacana-sabhA) kI racanA karatA indradatta ke guru vizikhAcArya ko zastravidyA meM parAjita kara diyA hai / mapu0 7.99, 22.13-14, 315, 57.52-53 thA / usakI bANa-vidyA se prabhAvita hokara kozAvatsa ne apanI kanyA kaizikI-saMgIta kI dasa jAtiyoM meM madhyama grAma ke Azrita antima kA vivAha usake sAtha kara diyA thA / papu0 91.30-32 jAti / papu0 24.14-15, hapu0 19.177 koSThabuddhi-(1) eka Rddhi / gautama isa Rddhi ke dhAraka the| isa kokaNa-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita eka deza / (puNe kA Rddhi se inako aneka padArthoM kA jJAna thaa| mapu0 2.67, 11.80 pAzrvavartI prdesh)| mapu0 16.141-156, pApu0 1.132 kottikshilaa-nirvaannshilaa| aneka koTi muniyoM ke isa zilA para (2) eka bodha-vidyA / yaha matijJAna kI vRddhi hone se utpanna dhyAna karate hue siddha avasthA ko prApta hone se yaha isa nAma se hotI hai / mapu0 14.182, 36.146 vikhyAta ho gyii| eka yojana U~cI itanI hI lambI aura caur3o koSThAgAra-bhaNDAra-vastu-saMgraha kA sthAna-kakSa / yaha koSAdhyakSa ke devoM dvArA surakSita isa zilA ko nau nArAyaNoM ne apanI zakti ke adhIna hotA hai / mapu0 8.225 / anusAra U~cA uThAyA thA / prathama nArAyaNa tripRSTha ne jahA~ taka bhujAe~ kohara-padma (rAma) ke samaya kA eka deza / puNDarIkapura ke rAjA Upara pahu~catI hai vahA~ taka dUsare nArAyaNa dvipRSTa ne mastaka taka, tIsare vajrajaMgha ne isa deza ke rAjA ko harAyA thA |ppu0 101.84-86 svayaMbhU ne kaNTha taka, cauthe puruSottama ne vakSaHsthala taka, pA~caveM nRsiMha kauDinya-indra kI preraNA se mahAvIra ke samavasaraNa meM Agata eka ne hRdaya taka, chaThe puNDarIka ne kamara taka, sAtaveM dattaka ne jA~ghoM taka, vidvAn / isake pA~ca sau ziSya the / samavasaraNa meM Akara vastra Adi AThaveM lakSmaNa ne ghuTanoM taka aura naveM zrIkRSNa ne ise cAra aMgula tyAga kara apane ziSyoM ke sAtha yaha saMyamI ho gayA thaa| hapa0 2. Upara uThAyA thaa| hapu0 53.32-38 isI zilA ke sambandha meM 68-69 yogIndra anantavIrya ne bhaviSyavANI kI thI ki jo ise uThAvegA vahI __kaukSayeka khaGga / eka sainya zastra / mapu0 36.11 rAvaNa kI mRtyu kA nimitta hogaa| lakSmaNa ne ise uThAyA aura vahI koNa-eka sainya zastra / papu0 12.258 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 : jena purANakoza kautukamaMgala - eka nagara / vidyAdhara vyomabindu kI putrI aura rAjA ratnazravA kI rAnI kekasI kA janma isI nagara meM huA thaa| rAjA dazaratha bhI kekayA ke sAtha yahIM vivAhe gaye the / papu0 7.126-127, 24.2-4, 121 kotkRSya daNDavata ke pAMca atiyAroM meM dUsarA aticAra - zArIrika kuceSTAe~ karanA / hapu0 58. 179 kauthuma - bhArgavAcArya kI ziSya paramparA meM bhArgava ke prathama ziSya - Atreya kA ziSya / hapu0 45.44-45 kaunteya - kuntI ke putra yudhiSThira, bhIma aura arjuna / mapu0 72.270271, hapu0 45.43 kaubera - isa nAma kA eka deza, lavaNAMkuza ne yahA~ ke zAsaka ko parAjita kiyA thA / papu0 101.84-87 kauberI - kubera se sambandhita uttara dizA / hapu0 57.60 kaumArI - eka vidyA, yaha dazAnana ko prApta thI / papu0 7.326 kaumudI - ( 1 ) eka nagarI / yahA~ kA rAjA sugrIva thA / yahIM tApasa anudhara AyA thaa| papu0 39.180 - 181 (2) eka haz2Ara devoM se rakSita eka gadA / yaha rAmacandra ko prApta cAra mahAratnoM meM eka mahArata aura lakSmaNa ko prApta sapta ratnoM meM dUsarA ratna thA / zrIkRSNa ko bhI yaha ratna prApta thA / mapu0 68.673677, hapu0 53.49-50 kaurava rAjA pRtarASTra aura gAndhArI ke duryodhana aura 1 sana Adi sau putra pANDu aura unake putra bhI kuruvaMzI hone ke kAraNa kaurava hI the para rAjya vibhAjana ke prasaMga ko lekara pANDu putra to pAMDava kahalAye aura dhRtarASTra ke putra kaurava / bhISma pitAmaha aura droNAcArya ne inheM pANDavoM ke sAtha zikSita aura zastra vidyA meM niSNAta kiyA thA / ye Arambha se hI pANDavoM se unakI vIratA, buddhimattA aura -saujanya Adi guNoM ke kAraNa IrSA karane lage the / kheloM meM ye unase 'parAjita hote the| rAjya vibhAjana ke samaya ye cAhate the ki rAjya eka sau pA~ca bhAgoM meM vibhAjita ho jisameM sau bhAga inheM mile aura kevala pA~ca bhAga pANDavoM ko mileM / pANDavoM ko mArane ke lie inhoMne aneka prayatna kiye| lAkSAgRha bhI banavAyA para ye unako mArane meM saphala nahIM ho ske| harivaMza purANa meM kauravoM dvArA lAkSAke sthAna para pANDavoM ke ghara meM Aga lagAne kI bAta kahI gayI gRha hai / draupadI svayaMvara ke pazcAt rAjya vibhAjana huA jisameM AdhA rAjya pANDavoM ko aura AdhA rAjya inako milaa| ye ise sahana nahIM kara ske| duryodhana ne jue meM yudhiSThira ko parAjita karake pANDavoM ko bAraha varSa kA vanavAsa aura eka varSa kA ajJAtavAsa diyA / vanavAsa ke samaya bhI kauravoM ne pANDavoM ko mArane ke aneka prayAsa kiye para ve saphala nahIM ho sake / anta meM kRSNa jarAsandha yuddha meM ye saba bhIma ke dvArA mAre gye| harivaMza purANa meM kucha kauravoM ko hI yuddha meM mArA gayA batAyA hai / duryodhana aura duHzAsana Adi ko saMsAra se virakta hokara munirAja vidura ke pAsa dIkSita hue batAyA gayA hai / mapu0 45.4, 56-58, 71.73-80, papu0 10.17, 34, 44, kautukamaMgala - kauzikI 12.26-30, hapu0 45.36, 49-50, 46.3-6, 51.32, 52, 88, pApu0 6.208-212, 8.178-205, 12.144, 167-169, 16. 2, 17.209-219, 18.153-155 20.266, 294 296, 348 kauravanAtha - duryodhn| mapu0 72.268 kauverI - ( 1 ) rAvaNa ko prApta eka vidyA / mapu0 7.331-332 (2) bharata kI bhAbhI / papu0 82.25-26, 83.94 kauzala-- vindhyAcala ke uttara meM sthita deza | sAketa isI deza meM ayodhyA ke nikaTa thA / mapu0 48.71 de0 kozala/kosala kauzalya - ArthakhaNDa ke madhya kA eka deza / mahAvIra kA vihArabhUmi / hapu0 3.3, 11.84 kauzAmba -- eka bhayaMkara vana / dvArAvatI nagarI ke vinAza kI tathA jaratkumAra ke nimitta se kRSNa kI mRtyu hone kI neminAtha dvArA bhaviSyavANI sunakara jaratkumAra ne isI vana kA Azraya liyA thA / yahIM apane anta samaya meM balarAma aura kRSNa Aye the / kRSNa yahA~ leTa gaye the / jaratkumAra ne unheM eka mRga samajhakara una para bANa chor3a diyA / usI se unakI mRtyu huI / hapu0 62.15 61, pApu0 22.81-84 kauzAmbI (1) dvIpa meM sthita barasadeza kI yamunAtaTavartI raajvaanii| yaha tIrthakara padmaprabha aura gyArahaveM cakravartI jayasena kI janmabhUmi thI / isI nagara meM candanA mahAvIra ko AhAra dekara bandhanoM se mukta huI thI / mapu0 52.18-21, 79-80, papu0 98.48, pu0 14. 1 2, vIvaca0 13.91-96 (2) eka nagarI / kaMsa kA pAlana karanevAlI maMjodarI kalAlina yahIM rahatI thI / pu0 33.13 kauzika ( 1 ) - vijayArdha parvata kI uttarazreNI meM sthita sATha nagaroM meM teIsavA~ nagara / rAjA varNa isI nagara ke nRpa the / pANDava pravAsa kAla meM yahA~ Aye the / hapu0 22.88, 45.61, pApu0 13.2-3 (2) aditi devI dvArA nami aura vinami ko pradatta ATha vidyAnikAyoM meM eka vidyA- nikAya / hapu0 22.57 (3) siddhakUTa jinAlaya meM kauzika stambha kA Azraya lekara baiThanevAlI vidyAdharoM kI eka jAti / hapu0 26.13 (4) eka RSi parazurAma ke bhaya se kAryavIrya kI garbhavatI patnI tArA bhayabhIta hokara gupta rUpa se isI ke Azraya meM gayI thI / candana vana kI prasiddha vezyA raMgasenA kI putrI kAmapatAkA ke nRtya ko dekhakara yaha kSubdha ho gayA thA / kAmapatAkA kI prApti meM bAdhaka hone se rAjA ko apanA dveSI jAnakara isane sarpa banakara rAjA ko mArane kA zApa diyA / nidAna vaza marakara yaha sarpa huA / hapu0 25.8-11, 29. 28-32, 49-50 isakI capalavegA nAma kI bhAryA tathA usase utpanna mRgazRMga nAmaka putra thA / mapu0 62.380 kauzikI - ( 1 ) bharatakSetra ke ramaNIka mandira nagara ke eka vipra gautama kI priyA, agnimitra kI jananI / mapu0 74.76-77, vIvaca0 2.121122 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kausalA-krauMcapura (2) pUrva AryakhaNDa kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA ne vizrAma kiyA thaa| mapu0 29.50, 65 (3) kautukamaMgala nagara ke nivAsI vyomabindu aura usako bhAryA nandavatI kI jyeSTha putrI, kekasI kI bar3I bahina / yaha yakSapura ke nivAsI vidhavA ko dI gayI thii| vaizravaNa isI kA putra thA / papu0 7.126-128 'kausalA-eka nagarI / yahA~ kA rAjA bheSaja thaa| zizupAla isakA hI putra thaa| mapu071.342 kaustubha-(1) lakSmaNa ke sAta ratnoM meM eka ratna / cakravartI bharata tathA kRSNa ke pAsa bhI yaha ratna thaa| mapu0 26.65, 68.676-677, hapu0 41.33 (2) lavaNasamudra meM pUrva dizA ke pAtAla-vivara ke eka ora sthita ardhakumbhAkAra rajata-parvata / hapu0 5.460 kaustubhAbhAsa-lavaNasamudra meM pUrva dizA ke pAtAla-vivara ke eka ora sthita ardhakumbhAkAra rajata-parvata / udavAsa yahA~ kA adhiSThAtA deva hai| hapu0 5.460-461 krakaca-marmasthala aura asthisandhiyoM kA vidAraka eka shstr| mapu0 __ 10.59, papu0 58.34 Rtu-yjny| yaha devapUjA-vidhi kA paryAyavAcI zabda hai| mapu0 67.193 kramaNa-mAnuSottara parvata ke kanakakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.604-605 kramuka-supArI, pUjA-sAmagrI meM vyavahRta eka phala / mapu0 17.252, 63.343 kravyAva-mAMsAhArI / mapu0 39.137 'kriyA-zrAvakoM kA saMskAra / isake tIna bheda haiM-garbhAnvaya, dIkSAnvaya aura karz2anvaya / garbhAnvaya kI garbha se lekara nirvANa-paryanta zrepana, dIkSAnvaya kI ar3atAlIsa aura kanvaya kI sAta, isa taraha kula eka sau ATha kriyAeM hotI haiN| sAmparAyika Asrava kI bhI paccIsa kriyAe~ hotI haiN| mapu0 38.47-69, hapu0 58.60-82, pApu0 5.87-90 'kriyAvRSTi-dRSTipravAda nAmaka bArahaveM aMga meM nirdiSTa tIna sau zresaTha dRSTiyoM ke cAra vibhAgoM meM eka vibhAga / isake eka sau assI bheda isa prakAra hote haiM-niyati, svabhAva, kAla, deva aura pauruSa ina pA~ca ko svataH parataH tathA nitya aura anitya se guNita karane se bIsa bheda tathA jIva Adi nau padArthoM ko ukta bIsa bhedoM se guNita karane para eka sau assI bheda / hapu0 10.46-51 kriyAdhikAriNI-AsravakArI paccIsa-kriyAoM meM eka kriyaa| yaha hiMsA ke zastra Adi upakaraNoM ke grahaNa karane se hotI hai| hapu0 58.60, 67 kriyAmantra-garbhAdhAna Adi kriyAoM meM siddhapUjana ke lie vyavahRta sAta pIThikAmantra / mapu0 40.11-23, 77-78 jaina purANakoza : 101 kriyAvAdI-anyopadezaja mithyAdarzana ke cAra bhedoM meM prathama bheda / hapu0 58.193-194 kriyAvizAla-caudaha pUrvo meM terahavAM pUrva / isake nau karor3a padoM meM chanda : zAstra, vyAkaraNazAstra tathA zilpakalA Adi ke aneka guNoM kA varNana hai / pu0 2.97-100, 10.120 krIDava-jambadvIpa ke kurujAMgala deza meM sthita hastinApura nagara ke rAjA arhaddAsa aura unakI patnI kAzyapA kA dvitIya putra / yaha madhu kA anuja thA / pitA ne ise yuvarAja banAyA thaa| isane vimalavAhana munirAja se saMyama grahaNa kiyaa| marakara yaha mahAzukra svarga meM indra huaa| mapu0 72.38-39, 43-45 krIDA-zArIrika aura mAnasika svAsthya ke vardhaka khel| isake ceSTA, upakaraNa, vANI aura kalAvyAsaMga ye cAra bheda haiN| inameM zarIra se kI jAnevAlI krIDA ko ceSTA, geMda Adi ke dvArA kI jAnevAlI krIDA upakaraNa, subhASita Adi se kI jAnevAlI krIDA vANI aura juA Adi se kI jAnevAlI krIDA kalAvyAsaMga hotI hai / papu0 24.67-69 kruSTa-rAma-rAvaNa yuddha meM AyA huA rAma kA eka siMharathAsIna sAmanta / papu0 58.10 krUra-(1) soMga evaM daMSTrAvAle duSTa svabhAvI jIva / mapu0 3.101 (2) vasudeva aura unakI rAnI vijayasenA kA dvitIya putra, akrUra kA anuja / hapu0 48.54 (3) aMjanA kI sAsa ketumatI kA sevaka / yahI garbhAvasthA meM aMjanA ko usake pitA ke nagara ke pAsa chor3ane gayA thaa| papu0 17.12-20 (4) rAvaNa kA siMharathAsona eka yoddhA / papu0 12.197, 57.47 (5) vidyAdharoM kA svaamii| yaha rAma kA sahAyaka thaa| papu0 54.35 krUrakarmA-kharadUSaNa kA mitra eka vidyAdhara / papu0 45.86-87 karanakra-dazAnana kA anuyAyI eka vidyAdhara / papu0 8.269 R rAmara-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videhakSetra ke nivAsI ariMjaya aura usakI patnI jayAvatI kA putra / yaha dhanazruti kA agraja thA aura sahasrazIrSa rAjA kA sevaka / isane mahAmuni kevalI se dIkSA dhAraNa kara lI tathA anta meM zatAra svarga meM deva aura vahA~ se cayakara meghavAhana huaa| papu0 5.128-133 krodha-(1) cAra kaSAyoM meM prathama kaSAya / yaha saMsAra kA kAraNa hai aura kSamA se yaha zAnta hotA hai| mapu0 36.129, papu0 14. 110-111 (2) ratnatraya rUpI dhana kA taskara / satya vrata kI pA~ca bhAvanAoM meM prathama bhAvanA-krodha kA tyAga / mapu0 20.162, 36.139 (3) bharata ke sAtha dIkSita eka nRpa / papu088.1-5 kroSadhvani-rAvaNa kA vyAghrarathAsIna eka sAmanta / papu0 57.50 krauMcapura-isa nAma kA eka nagara / yahA~ kA rAjA yakSa thaa| papu0 48.36 Jain Education Intemational Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 jaina purANakoza - krauMcaravA- - daNDakAraNya vana kI eka nadI / papu0 42.61 krauMcavara -- isa nAma kA solahavA~ sAgara tathA dvIpa / hapu0 5.620 Patrata - ( 1 ) bharatakhaNDa ke uttara kI ora sthita eka deza / yahA~ ke rAjA bharateza ke bhAI ne unakI adhInatA svIkAra na karake ise chor3a diyA thaa| hapu0 11.66 (2) bharatakhaNDa ke madhyadezakA eka pradeza / yahA~ mahAvIra ne vihAra kiyA thaa| hapu0 3.6 (1) mahAvIra ke pazcAt hue gyAraha tara muniyoM meM tIsare zrutadhara muni / ye gyAraha aMga aura dasa pUrva ke bhArI the / ma0 2.143, 76.521-524, hapu0 1.62, vIvaca0 1.45-47 (2) AgAmI chaThe torthaMkara kA jIva / mapu0 76.472 (3) vRSabhadeva dvArA sRjita tIna varNoM meM prathama varNa / bhagavAn vRSabhadeva ne kSatriyoM ko vidyA sikhAyI aura nirbaloM kI rakSA ke lie niyukta kiyaa| duSToM kA nigraha aura ziSToM kA paripAlana inakA dharmaM thA / sote hue, bandhana meM ba~dhe hue, namrIbhUta aura bhayabhIta jIvoM kA vadha karanA inakA dharma nahIM hai| rAjya kI sthiti ke lie vRSabhadeva ne isa varNa ke cAra vaMza sthApita kiye the - ikSvAku, kuru, hari aura nAtha / mapu0 16. 183-184, 243, 38.46, 259, 44.30, papu0 3.256, 11.202, 78.11-12, hapu0 9.39, pApu0 2.161-164 kSatriya-nyAya-kSatriyoM kA nyAya yaha hai ki ve dharma kA ullaMghana na kareM, dhana kA arjana kareM, usakI rakSA aura vRddhi kareM tathA pAtra meM usakA viniyojana kareM / mapu0 42.13-14 kSatriyAntakadazapUrva aura gyAraha aMgadhArI eka tabara muni mapu0 76.521 kSapaka - cAritramoha kA kSaya karane meM prayatnazIla muni / ye apUrvakaraNa anivRttikaraNa, sUkSma sAMparAva aura kSINamoha ina cAra guNasthAnoM meM rahate haiM / inakI kaSAyeM kSINa ho jAtI haiM aura inheM zAzvata sukha prApta hotA hai / hapu0 3.82, 87 kSapakazreNI-mukti sopAna / isa para ArUr3ha ve jIva hote haiM jo utkRSTa vizuddhi ko prApta hokara apramata rahate haiM tathA karma prakRtiyoM meM kSobha utpanna karake unheM yogavala se kocchinna kara dete haiN| aisA jIva apravRttakaraNa (adhaHpravRttakaraNa) ko karake apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa guNasthAnoM meM pahu~catA hai| phira pRthaktva vitarka kyAnAgni se apratyAkhyAna aura pratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA aura lobha, ina ATha kaSAyoM, strIveda, napuMsakaveda, chaH nau kAya puruSaveda, saMkalana krodha, mAna, mAyA ko dagdha kara aura lobha ko sUkSma kara sUkSmasAmparAya nAma ke dasaveM guNasthAna ko prApta karatA hai / isake pazcAt sajvalana lobha kA anta karake vaha mohanIya karma kA sarvathA abhAva karatA hai / phira vaha bArahaveM kSINakaSAya nAmaka guNasthAna ko prApta kara ekatva vitarka zukladhyAna se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakarmoM kA bhI nAza kara detA hai / mapu0 20.241-242, 47. 246, pu0 56.88- 98 caramA sAvicAritra kSapaNa- (1) kSINarAga tathA kSamAvAn tapa se kRza aura kSoNapApa sAdhu / papu0 109.87 (2) eka mAsa kA upavAsa / mapu0 8. 202 kSapaNaka -- karmakSaya meM udyata digambara nagna sAdhu / mapu0 67.370 kSapitAri - rAvaNa kA sAmanta, saMkrodha nAmaka yoddhA kA hantA / papu0 60.13-14, 18 kSama - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.201 kSamA - ( 1 ) AhAradAtA ke sAta guNoM meM eka guNa / mapu0 20.82-84 (2) dharma dhyAna kI dasa bhAvanAoM meM prathama bhAvanA / mapu0 36. 157-158 (3) uttama kSamA Adi dasa dharmoM meM pahalA dharma-upadrava karane para bhI duSTajanoM para krodha nahIM karanA / vIvaca0 6.5 kSamAghara - eka muni / inheM vindhyAcala parvata para kevalajJAna huA thA / pApu0 15.13 kSamI saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.173 kSaya- (1) kaSAyoM aura karmoM kA nAza / hapu0 3.87, 58.83 (2) pustakarma ke tIna bhedoM meM prathama bheda-lakar3I ko chIlakara khilaune Adi banAnA / papu0 24.38 kSayopazama-karma kI cAra ( udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama) ava sthAoM meM eka avasthA / vartamAna kAla meM udaya meM AnevAle sarvaghAtI sparddhakoM kA udayAbhAvI kSaya aura unhIM ke AgAmI kAla meM udaya meM AnevAle niSekoM kA sadavasthA rUpa upazama tathA dezaghAtI prakRti kA udaya rahanA / mapu0 36.145, hapu0 3.79 kSAnta - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.161 kSamatA - isa nAma kI eka AryikA / subandhu vaizya kI putrI sukumArikA ne inhIM ke pAsa dIkSA lI thI / hapu0 4.122 pANDavapurANa meM yaha kSAntikA tathA mahApurANa meM kSAnti nAma se ullikhita hai / mapu0 72.249 pApu0 13.61, zAnti - ( 1 ) isa nAma kI eka AryikA / mapu0 72.249 de0 kSAntA (2) kSalAbhAva krodha ke kAraNa upasthita hone para bhI krodha kA na AnA / pApu0 23.64 (3) sAtAvedanIya kA eka Asrava / hapu0 58.95 zAntikA - pANDava kAla kI eka AryikA / kuntI aura pA~coM pANDavoM ne inase dharma lAbha kiyA thaa| pApu0 13.61 de0 kSAntA kSAnti parAyaNa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.189 zAntimA saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.126 - kSAyika upabhoga nau kiDiyoM (sabbiyoM) meM AThavI kSAyikazuddhi (upabhogAntarAyakarma ke dhAya se utpanna ananyAdhika upabhoga ) mapu0 24.56 kSAyika cAritra - nau kSAyika zuddhiyoM meM caturtha kSAyika zuddhi | yaha Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAyikajJAna-kSemakara jaina purANakoza : 103 cAritramohanIya karma ke pUrNa kSaya se utpanna hotI hai| mapu0 24. kSIrapayodhara-utsarpiNIkAla sambandhI atiduHSamA kAla ke Arambha meM 56, 62, 317 sAta dina taka jala aura dUdha kI nirantara varSA karanevAle megha / mapu0 sAyikajJAna-nau kSAyika-zuddhiyoM meM prathama kSAyika-zuddhi / yaha jJAnAvaraNa 76.454-455 karma ke bhaya se utpatna hotI hai / mapu0 24.56-58 kSIravana-eka vana / iso vana meM markaTa deva ne pradya mna ko mukuTa, auSadhi kSAyikadarzana-nI kSAyika-zuddhiyoM meM dUsarI kSAyika-zuddhi / yaha ___ mAlA, chatra aura do camara pradAna kiye the / mapu0 72.120 darzanAvaraNa karma ke kSaya se utpanna hotI hai| mapu0 24.56,60.65 / / kSIravara-madhyaloka kA pA~cavA~ dvIpa / hapu0 5.614 sAyikavAna-nau kSAyika-zuddhiyoM meM pAMcavIM kSAyikazuddhi, yaha dAnAnta- kSIrasAgara-kSIra-samudra / isake jala se indra tIrthakaroM kA janmAbhiSeka rAya karma ke kSaya se utpanna hotI hai / mapu0 24.56 / / karatA hai aura dIkSA ke samaya kezaloMca karane para unake kezoM kA kSAyikabhAva-karmoM ke naSTa ho jAne para jIva ke utpanna bhAva / inake isI samudra meM kSepaNa karatA hai / mapu0 13.110-112, 16.215, sadbhAva meM AtmA inhIM meM zAzvata tanmaya rahatA hai / mapu0 54.155 73.131, hapu0 2.42, 54, 9.98, vIvaca0 9.12 sAyikabhoga-nau kSAyika-zuddhiyoM meM sAtavIM kssaayik-shuddhi| yaha kSIranAviNI-eka rs-Rddhi| isase bhojana meM dUdha kA svAda Ane bhogAntarAya karma ke kSaya se utpanna hotI hai / mapu0 24.56 ___ lagatA hai / mapu0 2.72, 59.257 kSAyikalabdhi-sahayoga aura ayoga kevaliyoM ko prApta ananta sukha, kSIrodasAgara-kSIravara dvIpa ko ghere hue pA~cavA~ samudra / hapu0 5.614 hapu0 3.86 kSIrodA-videha ko eka vibhaMga ndii| yaha niSadha parvata se nikalakara sAyika lAbha-nau kSAyika-zuddhiyoM meM isa nAma kI zuddhi / yaha lAbhA- mahAnadI sItodA meM praveza karatI hai / mapu0 63.207, hapu0 5.241 ntarAya karma ke kSaya se utpanna hotI hai| mapu0 24.56 kSuSA-isa nAma kA eka paroSaha-mArga se cyuta na hone ke lie bhUkhakSAvika vIrya-nau kSAyika-zuddhiyoM meM antima zuddhi / yaha voryAntarAyakarma ___ janita vedanA ko sahanA / mapu0 36.116 ___ ke kSaya se utpanna hotI hai / mapu0 24.56 kSuyavarodhana-duryodhana kA vaMzaja, pANDavoM para upasarga kartA / isane pratisAyika zuddhi-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karmoM ke mAyoga meM dhyAnastha pANDavoM ko agni meM tape hue lohe ke mukuTa, kar3e kSaya se utpanna shuddhiyaaN| ye nau hotI haiM-1. kSAyikajJAna 2. tathA kaTisUtra Adi pahanAye the / hapu0 65.18-20 aparanAma kuryadhara / kSAyikadarzana 3. kSAyika samyaktva 4. kSAyika-cAritra 5. kSAyika- pApu0 25.57, 62-65 dAna 6. bhAyikalAbha 7. kSAyikabhoga 8. kSAyika upabhoga 9. jhugdha-rAma kA eka yoddhA / isane rAvaNa ke yoddhA kSobhaNa ke sAtha yuddha kSAyika vIrya / mapu0 24.56-66 de0 kSAyika labdhi kiyA thA / papu0 62.38 kSAyika samyaktva-nau kSAyika-zuddhiyoM meM tIsarI kSAyika-zuddhi / yaha kSullaka-dasavIM pratimA kA dhAraka sAdhu / yaha pA~ca samitiyoM aura darzanamohanIya karma ke kSaya se utpanna hotI hai / hapu0 3.144 tIna guptiyoM ke sAtha pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura zikSAvratoM kA kSAyopazamika-samyagdarzana kA eka bhed| yaha darzanamohanIya karma ke pAlana karatA hai / aisA vratI ghara para bhI raha sakatA hai / rAjA suvidhi kSayopazama se utpanna hotA hai / hapu0 3.144 / aisA hI vratI thaa| mapu0 10.158-170 kSAra-avasarpiNI kAla ke anta meM sarasa, virasa, tIkSNa, rukSa, uSNa kSetra-(1) jIva Adi padArthoM kA nivAsa sthAna-loka / mapu0 4.14 aura viSa nAma ke meghoM ke kramazaH barasane ke pazcAt sAta dina taka (2) chaH kulAcaloM se vibhAjita sAta kSetra, bharata, haimavata, hari, khAre pAnI kI varSA karanevAle megha / mapu0 76.452-453 videha, ramyaka, hairaNyavata aura airAvata / mapu0 4.49, 63.191kSitivara-rAma kA azvarathAsIna yoddhA / papu0 58.12 192, papu0 3.37 kSitisAra-bharata cakravartI ke mahala kA koTa / mapu0 37.146 ___ kSetrajJa-(1) jIva ke svarUpa kA jJAtA / mapu0 24.105 kSINakaSAya-bArahavA~ gunnsthaan| isameM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, (2) sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada-isameM zuddhAtmA ke svarUpa mohanIya aura antarAya karma kA kSaya ho jAtA hai| mapu0 20.262, kA varNana hai / mapu0 39.165, 188 hapu0 3.83 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.121 kSIrakadamba--jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke dhavala deza meM sthita kSetraparivartana-asaMkhya pradezI lokAkAza ke eka-eka pradeza meM utpanna svatikAvatI nagarI kA nivAsA eka vidvAn brAhmaNa / yaha isI hokara samasta pradezoM meM jIva kA janma-maraNa honA / vIvaca0 11,29 nagara ke rAjA vizvAvasu ke putra vasu, apane putra parvata aura dUsare deza kSetravRddhi-digvata ke pA~ca aticAroM meM pA~cavA~ aticAra-maryAdita kSetra se Aye hue nArada kA guru thaa| Ayu ke anta meM isane saMyama dhAraNa kI sImA bar3hA lenaa| hapu0 58.177 kiyA aura saMnyAsamaraNa ke dvArA yaha svarga meM deva huaa| mapu0 67. kSemakara-(1) tIsare manu/kulakara / inakI Ayu aTaTa varSa pramANa thii| 256-259, 326 zarora ATha sau dhanuSa kI avagAhanA se yukta thaa| ye sanmati kulakara kSIradhArA-kiMpuruSa deva kI devii| yaha pUrvabhava meM kulavAntA nAma kI ke putra the| inhoMne siMha vyAghra Adi se bhayabhIta prajA ke bhaya ko dUra atyanta daridra strI thii| papu0 13.59 kiyaa| isIlie unako yaha nAma milA / ye kSemandhara ke pitA the| Jain Education Interational Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 : jaina purANakoza kama-khaDgA mapu0 3.90-100, papu0 3.78, hapu0 7.150-152, pApu0 2. 104-105 (2) dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa kA pitA / yaha siddhArtha pagara kA rAjA thaa| kamalotsavA isI kI putrI thii| jaba isake donoM putra virakta hokara dIkSita ho gaye to isane zokAkula hokara anazana vrata le liyA aura marakara bhavanavAsI devoM meM suvarNa kumAra jAti ke devoM kA adhipati mahAlocana nAma kA deva huA / papu0 39.158-178 (3) vijayA kI dakSiNa zreNI kA eka nagara / mapu0 19. nivRti kI putrI / yaha pitA dvArA jIvandhara-kumAra ko dI gayI thI / mapu075.410-415 kSemAMjali-eka nagara / yahA~ vanavAsa ke samaya rAma, sotA aura lakSmaNa ne vizrAma kiyA thA / papu0 38.56-59, 80.101-112 kSemA-pUrva videhastha kaccha deza kI raajdhaanii| tIrthakara supAvaM, candraprabha, suvidhinAtha aura aranAtha ke pUrvabhava meM yahA~ zAsana kiyA thaa| balabhadra rAma bhI pUrvabhava meM yahIM janme the| mapu0 63.208, 213, papu0 20.11-13, 231, 106.75, hapu0 5.257-258 kSemI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.173 kSobhaNa-rAvaNa kA dhyAghrarathAsIna eka yoddhaa| isane rAma ke kSubdha nAmaka yoddhA ke sAtha yuddha kiyA thaa| papu0 57.51, 62.38 kSobhyA-rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.326 kSoma-sundara aura mahIna rezamI dukUla / mapu0 12.173 zvela-eka Rddhi / isake prabhAva se vAyu samasta rogoM ko haranevAlI ho jAtI hai / mapu0 2.71 (4) jambadvIpastha pUrvavideha kSetra ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA aura vAyudha ke pitaa| jaba inheM vairAgya huA to laukAntika deva inakI stuti ke lie aaye| vAyudha ko rAjya dekara ye dIkSita hue aura inhoMne tapa karake kevalajJAna prApta kiyaa| inheM bhaTTAraka bhI kahA gayA hai / ye puNDarIkiNI nagarI ke rAjA priyamitra cakravartI ke dharmopadezaka aura dIkSAguru the| mapu0 63.37-39, 112, 73.34-35, 74. 236-240, pApu0 5.12-16, 30-31, vIvaca0 5.74-107 (5) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 173 kSema-(1) eka deza aura isI nAma kA eka ngr| yahA~ jIvandhara ne hajAra zikharoM ke jaina mandira ko dekhA thaa| mapu075.402-403, papu0 6.68 (2) prApta vastu kI rakSA / mapu0 62.35 kSemakRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.165 / / kSemadharmapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. kSemadhUrta-kRSNa-jarAsandha yuddha meM yAdavoM kA pakSadhara eka samaratha rAjA / hapu0 50.82 kSemandhara-cauthe manu / inakI Ayu tuTikAbda pramANa thii| zArIrika avagAhanA sAta sau pacahattara dhanuSa thI / duSTa jIvoM se rakSA karane ke upAyoM kA upadeza dekara prajA kA kalyANa karane se ye isa nAma se prasiddha hue / mapu0 3.103-107, papu0 3.78, hapu0 7.152-153, pApu0 2.103-106 kSemapura-(1) dhAtakIkhaNDa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI ke uttarataTavartI sukaccha deza kA nagara / mapu0 53.2 (2) jambadvIpa meM sthita videha kSetra ke kaccha deza kA nagara / mapu0 49.2,57.2 kSemapurI-(1) vijayA, parvata kI dakSiNazreNI meM sthita caubIsavIM nagarI mapu0 19.48, 53 (2) videha kSetra ke battIsa dezoM meM sukaccha deza kI raajdhaanii| mapu0 63.208-218, hapu0 5.245, 257-258 kSemazAsana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. khaMgapura-eka nagara / yahA~ rAjA somaprabha rAjya karatA thaa| mapu0 67.. 141-142 khaga-(1) vidyAdhara / hapu0 1.104, 44.4 (2) bANa / mapu0 44.121 (3) pakSI / mapu0 44.121 khaga-khaga-vidyAdharoM kA parvata-vijayArdha / mapu0 71.376 khagapura-eka nagara / sudarzana balabhadra kI janmabhUmi / mapu0 61.70 khagAminI-eka vidyA / isase AkAza meM gamana kiyA jAtA hai / papu0 7.334 khacara-tiryaMca jIvoM ke tIna bhedoM meM eka bheda-AkAzagAmI jIva / mapu0 98.81 khacarAcala-vijayAdha parvata / mapu0 5.291, 62.241 khaDa-cauthe naraka paMkaprabhA ke chaThe prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM cavAlIsa aura vidizAoM meM cAlIsa zreNibaddha bila haiM / hapu0 4.82, 134 khaDakhaDa-cauthe naraka paMkaprabhA ke sAtaveM prastAra kA indraka bila / isakI cAroM mahAdizAoM meM cAlIsa aura vidizAoM meM chattIsa zreNibaddha bila hai / hapu0 4.82, 135 khar3aga-(1) eka deza / yaha bharata cakravartI ke samaya meM unake rAjya ko pUrva dizA meM sthita thaa| mapu0 63.213, hapu0 11.68-69 (2) sainya zastra / papu0 9.30 khaDgapurI-pazcima videhastha sugandhA deza kI raajdhaanii| mapu0 63. 212, 217 khaDgA-(1) pazcima videhastha AvartA deza kI raajdhaanii| mapu0 63. 208, 213, hapu0 5.245, 257, 263 (2) pazcima-videhastha sugandha deza kI rAjadhAnI / hapu0 5.251252, 263 kSemasundarI-kSemapura nagara ke nivAsI subhadra zreSThI aura usakI patnI Jain Education Intemational Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDakApAta-gaMgamitra jaina purANakokA : 105 aMga, sphaTika, candrAbha, varcaska aura bahuzilAmaya / ye paTala eka-eka hajAra yojana moTe haiM / hapu0 4.47-55 / kharvaTa-parvata se saMruddha nagara / isake adhIna do sau gA~va hote haiN| mapu0 16.171, 175, hapu0 2.3 aparanAma karvaTa / pApu0 2.159 khalUrikA-AyudhazAlA-dhanurvidyA sIkhane kA sthAna / mapu0 75.422 khasa-eka janapada / yahA~ ke nivAsI bhI khasa hI kahalAte haiM / papu0 101.83 . khAdira-eka vana / yahA~ rAma ne rAvaNa ke viruddha lakSmaNa ke nAyakatva meM sugrIva Adi kI senA bhejI thii| mapu0 68.460-462 khecaranAtha-vidyAdharoM kA svAmI nami / hapu0 13.20 khecarabhAnu-rAjA vajrAyudha aura usakI rAnI vajrazIlA kA putra / yaha vajapaMjara nagara meM rahatA thA / Adityapura ke rAjA vidyAmandira kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM yaha AyA thaa| papu0 6.357-363, khecarAdi-vijayAdha parvata / mapu0 4.198 khecarAnanda-vAnaravaMzI eka nRpa / yaha gaganAnanda kA putra aura giri nandana kA pitA thA / papu0 6.205-206 kheTa-nadI aura parvata se ghirA huA grAma, nagara / mapu0 16.171, hapu0 khaNDakaprapAta-(1) bharatakSetrastha vijayA parvata ke nau kUToM meM tIsarA kUTa / isakA vistAra mUla meM savA chaH yojana, madhya meM kucha kama pA~ca yojana aura Upara kucha adhika tIna yojana hai / hapu0 5.26, 29 (2) airAvata kSetrastha vijayA parvata ke nau kUToM meM sAtavA~ kUTa / hapu0 5.111 khaNDakApAta-bharatakSetra ke vijayA parvata kI eka guhA / hapu0 11.53 khaNDavana-eka vana / mahAvIra kI dIkSA bhUmi / aparanAma SaNDavana / arjuna ne eka brAhmaNa se agni, jala, sarpa, garuDa, megha Adi bANa prApta kiye the / unameM se dAvAnala nAmaka bANa se usane ise jalAyA thaa| mapu0 74.302-304, pApu0 16.65-76, vIvaca0 12.86-87 khaNDikA-bharatakSetra ke vijayA parvata kI uttarazreNI kI nagarI / hapu0 22.89 khatilaka-eka deza / yahA~ ke nivAsI bhI khatilaka hI kahalAte the| papu0 55.29 khadira-eka vana / pradyumna apane vairI ke dvArA isI aTavI meM takSaka zilA ke nIce dabAyA gayA thA / mapu0 72.51-53, hapu0 43.47 48 khavirasAra-jambUdvIpastha viMdhyAcala parvata ke kuTaja yA kuTava vana kA nivAsI bhIla / yaha rAjA zreNika ke tIsare pUrvabhava kA jIva thaa| isane samAdhigupta yogI se kAkamAMsa na khAne kA niyama liyA thaa| asAdhyaroga hone tathA usake upacAra hetu kAka-mAMsa batAye jAne para bhI isane usa mAMsa ko nahIM khaayaa| apane vrata kA nirvAha karate hue isane samAdhimaraNa kiyA aura yaha saudharma svarga meM deva huA / vahA~ se cyuta hokara zreNika huA / mapu0 74.386-418, vIvaca0 19.96112, 120-126, 134-135 khani-khAna-AjIvikA kA eka sAdhana / mapu0 28.22 khamAlI-eka tApasa / kanakezI isakI strI aura mRgazRMga isakA putra thA / candrAbha vidyAdhara ko dekhakara isane vidyAdhara hone kA nidAna kiyA / isake phalasvarUpa yaha marakara rAjA vajadaMSTra kA vidyudaMSTra nAmaka putra huA / hapu0 27.119-121 khara-rAvaNa kA sahayogI eka vidyAdhara / isane kamalaketu ke sAtha mAmA maya yuddha kiyA thaa| mapu0 68.620-622 / kharadUSaNa-meghaprabha kA putra / isane rAvaNa kI bahina candranakhA kA apa haraNa karake usake sAtha vivAha kiyA thaa| yaha caudaha hajAra vidyAgharoM kA svAmI, rAvaNa kA senApati aura zambUka tathA sunda kA pitA thA / lakSmaNa ne ise sUryahAsa khaDga se mArA thA / papu0 9.2238,10.28, 34, 49, 43.40-44, 45.22-27 kharanAva-rAvaNa kA siMharathAsIna eka sAmanta / papu0 57.47-48 kharabhAga-prathama pRthvI ralaprabhA ke khara, paMka aura abbahula ina tIna bhAgoM meM prathama bhAga / yaha solaha hajAra yojana moTA, nau bhavanavAsiyoM kA AvAsa sthAna aura svayaM jagamagAte hue nAnA prakAra ke bhavanoM se alaMkRta hai / isake solaha paTala hai-citrA, vajA, vaiDUrya, lohitAMka, masAragalva, gomeda, pravAla, jyoti, rasa, aMjana, aMjanamUla, 14 gaMga-(1) bharatakSetrastha kurujAMgala deza meM hastinApura nagara ke rAjA gaMgadeva ara rAnI nandayazA kA gaMgadeva ke sAtha yugala rUpa meM utpanna mutra / isake cAra bhAI aura the| inake nAma haiM-nanda, sunanda, nandiSeNa aura nirnAmaka / mapu0 71,261-265 harivaMza purANa meM gaMgadeva ko gaMgadatta batAyA hai| hapu0 33.142-143 (2) mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt eka sau bAsaTha varSa kA samaya nikala jAne para eka sau terAsI varSa ke kAla meM hue dasa pUrva aura gyAraha aMga ke dhArI gyAraha muniyoM meM dasaveM muni / vIvaca0 1.46 aparanAma gaMgadeva / mapu0 2.144 gaMgadata-(1) gaMga kA bhAI / hapu0 33.142-143 de0 gaMga (2) rAjA jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.33 gaMgadeva-(1) hastinApura kA rAjA aura nandayazA kA pati / isake sAta putra hue the| yaha devananda putra ko rAjya dekara dru maSeNa muni se do sau rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 71.261-265, hapu0 33.163 de0 gaMga (2) hastinApura ke rAjA gaMgadeva kA putra, gaMga ke sAtha yugala rUpa meM utpanna / mapu0 71.261-265 de0 gaMga (3) dasa pUrva aura gyAraha aMgadhArI gyAraha muniyoM meM dasaveM muni / de0 gaMga / mapu0 2.141-145, 76.521-524, hapu0 1.63 (4) kuruvaMzI rAjA dhRtikara kA uttarAdhikArI / hapu0 45.11 (5) kRSNa ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.211 gaMgamitra hastinApura ke rAjA gaMgadeva aura rAmI nandayazA kA putra / mapu0 71.261-265 de0 gaMga Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 : jaina purANakoza maMgarakSita-gaja gaMgarakSita-hastinApura ke rAjA gaMgadeva aura unakI nandayazA rAnI kA nanda ke sAtha yugala rUpa meM utpanna eka putra / hapu0 33.145-143 de0 gaMga gaMgA-(1) ratnapura ke rAjA jahanu kI putrii| isakA vivAha rAjA pArAzara se huA thaa| bhISma isakA putra thA / hapu0 45.35, pApu0 7.77-80 (2) caudaha mahAnadiyoM meM prathama ndii| yaha padma sarovara ke pUrva dvAra se nikalI hai / isake udgama-sthAna kA vistAra cha. yojana aura eka kosa tathA gaharAI AdhI kosa hai| yaha apane nirgama sthAna se pAMca sau yojana pUrva dizA kI ora bahakara gaMgAkUTa se lauTato huI dakSiNa kI ora bharatakSetra meM AyI hai| vajramukhakuNDa se dakSiNa kI ora kuNDalAkAra hokara yaha vijayAdha parvata kI guphA meM ATha yojana caur3I ho gaI hai / anta meM yaha caudaha hajAra sahAyaka nadiyoM ke sAtha pUrva lavaNa samudra meM praveza karatI hai| yahA~ isakI caur3AI sAr3he bAsaTha yojana hai / yaha jisa toraNadvAra se lavaNasamudra meM praveza karatI hai vaha terAnaveM yojana tIna kosa U~cA tathA AdhA yojana gaharA hai / mapu0 19.105, 27.9, 32.132, 63.195, hapu0 5.132-150, 267 nola parvata se nikalakara yaha videhakSetra ke kacchA Adi dezoM meM bhI bahatI hai / gandhAvatI nadI isakA saMgama hai| isI nadI ke kinArekinAre calakara bharata kI senA gaMgAdvAra taka pahuMcI thii| mapu0 29. 49,70.322, hapu0 5.267 aparanAma jAhnavI, vyomApaMgA, AkAzagaMgA, trimArgagA, mandAkinI / mapu0 26.146-147, 27.10, 28. 17, 19, papu012.73 gaMgAkuNDa-himAlaya parvata ke zikhara se patita nIra dvArA nirmita, gaMgA kA udgamasthAna / prAcIna kAla meM rAjyAbhiSeka ke lie isa kuNDa kA jala lAyA jAtA thA / mapu0 16.208-211 gaMgAkUTa-(1) himavAn parvatastha gyAraha kUToM meM pAMcavA~ kUTa / isakI U~cAI paccIsa yojana hai| yaha mUla meM paccIsa, madhya meM paune unnIsa aura Upara sADhe bAraha yojana vistRta hai| gaMgA isI kUTa se dakSiNa kI ora pravAhita hotI hai| hapu0 5.54-56, 138 (2) gaMgAdevI kI nivAsabhUmi / mapu0 45.148 . 'gaMgAdvAra-pUrva-sAgara ke taTa para sthita gaMgAsAgara kA dvAra / bharata cakravartI ne samudra taka pahu~cakara yahA~ tIna dina kA upavAsa kiyA thA aura caturaMga senA sahita par3Ava DAlA thaa| isase vidita hotA hai ki gaMgAdvAra pUrvI samudra ke taTa para thaa| mapu0 28.13, hapu0 11.2-3 gaMgAdevI-gaMgAkTavAsinI gaMgA nadI kI adhiSThAtrI devI / isane bharateza ke yahA~ Ane para eka hajAra svarNa kalazoM se unakA abhiSeka kiyA thA tathA unheM pAdapITha se yukta do ratna-siMhAsana bheMTa kiye the| sulocanA ne bhI paMca namaskAra ke prabhAva se isa devI ko prayanta karake jayakumAra Adi ko nadI ke pravAha meM DUbane se bacAyA thaa| mapu0 32.165-168, 37.10 45.144-151, hapu0 11.50-52 gaMgAdhara-sUryodaya nagara ke rAjA zakradhanu ke sAle kA putra / yaha mahIghara kA bhAI thA / apane phUphA zakradhanu kI putrI jayacandrA ke hariSeNa ke sAtha vivAhe jAne para ye donoM bhAI bahuta kupita hue / inhoMne hariSeNa se yuddha bhI kiyA thA kintu isase bhayabhIta hokara donoM bhAI yuddha se bhAga gaye the / papu0 8.353-387 gaMgApAta-gaMgA kA udgamasthAna / yahA~ gaMgAdevI ne bharata kA abhiSeka kiyA thA / mapu0 32.163 gaMgAsAgara-vaha sthAna jahA~ gaMgA ne sAgara kA rUpa dhAraNa kara liyA hai| gaMgAdvAra yahIM hai / hapu0 11.3 gaganacandra-(1) gaganavallabha nagara kA raajaa| yaha nagara jazbUdvIpa ke pUrva videha kSetrastha puSpakalAvatI deza ke vijayA parvata ko uttarazreNI meM sthita hai / gaganacandra gaganasundarI kA pati aura amitateja tathA amitamati kA pitA thA / mapu0 70.38, 40, hapu0 34.34-35 (2) bAlI ke dIkSAguru / papu0 9.90 gaganacara-vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara ke rAjA candracUla aura usako rAnI manohArI kA sAtavA~ putra / mapu0 71. 249-252 gaganacarI-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kI 50 nagariyoM meM eka nagarI / mapu0 19.49, 53 gagananandana-(1) vijayA kI uttarazreNI ke 60 nagaroM meM eka nagara / mapu0 19.81,87 (2) nityAloka nagara ke rAjA candracUla kA putra aura gaganacara kA sahodara / mapu0 71.249-252 gaganamaNDala-vijayA kI uttarathaNI kA eka nagara / hapu0 22.85 gaganavallabha-jambUdvIpa ke videhakSetra sambandhI puSkalAvatI deza meM sthita pijayAddha parvata kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM eka ngr| mapu0 19.82, 59.290, 63.29, 70.39, papu0 55.84-88, hapu0 22.85, 34.34 gaganavallabhA-solahaveM svarga ke acyutendra kI mahAdevI / hapu0 60.38 gaganasanvarI-vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita gaganavallabha nagara ke rAjA gaganacandra kI rAnI tathA amitamati aura amitateja kI jananI / mapu0 70.38-40, hapu0 34.35 gaganAnanda-vAnaravaMzI rAjA pratibala kA putra, khecarAnanda kA pitA / papu0 6.205 gaja-(1) eka siMharathAsIna sAmAnta / yaha rAvaNa kI sahAyatA ke lie vizAla senA lekara saMgrAma meM bhAga lene AyA thaa| papu0 57.46 (2) cakravartI ke caudaha raloM meM vijayA zaila para utpanna eka sajIva ratna / mapu0 37.84-86 (3) vastu kA pramANa-vizeSa / ise kiSku bhI kahate haiN| hapu0 7.45 (4) saudharma aura aizAna svarga ke ikatIsa paTaloM meM unatIsavA~ paTala / hapu0 6.47 (5) hAthI / isakA upabhoga rAjA ke vAhana aura usakI senA meM hotA thA / mapu0 3.119, 4.68, 30.48, hapu0 1.116 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaja kumAra-gandhakuTI jaina purANakoza : 107 gajakumAra vasudeva tathA devako se utpanna, kRSNa kA anuja / kRSNa ne ___ gaNAgrajI-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 aneka rAjakumAriyoM ke atirikta somazarmA brAhmaNa kI kSatriya strI gaNAdhipa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 se utpanna somA nAmaka kanyA ke sAtha isakA vivAha kraayaa| hapu0 gnnit-aNk-vidyaa| yaha eka vijJAna hai| vRSabhadeva ne brAhmI aura 60.126-128 yaha tIrthaMkaroM kA caritra sunakara saMsAra se virakta sundarI donoM putriyoM ko akSara, saMgIta, citra Adi vidyAoM ke ho gyaa| apanI putrI ke tyAga se utpanna krodhAgnivaza somazarmA ne sAtha isakA abhyAsa karAyA thA / hapu0 8.43, 9.24 isake sira para tova agni prajvalita kI thI, kintu isa upasarga ko ___ gaNinI-mukhya AryikA / mapu0 24.175 sahakara isane zukladhyAna ke dvArA karmoM kA kSaya kiyaa| yaha antakRt- gaNeza-devoM se sevya gaNadhara / mapu0 59.108, papu0 3.24 de0 kevalo hokara saMsAra se mukta ho gyaa| hapu0 61.2-10 gaNadhara gajavanta-gajadantAkAra cAra parvata / saumanasa, vidyutprabha, gandhamAdana gaNopagrahaNa-gRhastha kI trepana garbhAnvaya kriyAoM meM aTThAIsavI kriyA / aura mAlyavAn ye cAra parvata gajadantAkAra hai isalie gajadanta kaha- isameM AcArya zrutAthiyoM ko zra tAbhyAsa karAtA hai, dIkSArthiyoM ko lAte haiM / mapu0 5.180 dIkSita karatA hai aura dharmAthiyoM ko dharma kA jJAna detA hai / isase gajapura-(1) vijayA parvata ke dakSiNa bhAga meM sthita eka nagara / asat vRttiyoM kA nivAraNa aura satvRttiyoM kA pracAra-prasAra hotA yahA~ zrIpAla AyA thA / mapu0 47.128, hapu0 34.43, 46.1 hai / mapu0 38.55-63, 168-171 pApu0 2.247 gaNya-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (2) hastinApura / zAnti, kunthu aura ara ina tIna tIrthaMkaroM kI 24.421, 25.135 janmabhUmi / yahIM para andhakavRSNi kA pUrvajanma kA jIva gautama utpanna gaNyapura-pazcima puSkarAdha ke pazcima videha kSetra meM sthita rUpyAcala huA thA / papu0 20.52-54, hapu0 18.103 kI uttarazreNI kA eka nagara / hapu0 34.15 gajaghANa-vidyAmaya bANa / ise siMhabANa se rokA jAtA thaa| mapu0 44.242 patatrAsa-rAma kA eka siMharathI sAmanta / papu0 58.11 gajavatI-bharatakSetra ke varuNa parvata se bahane vAlI eka nadI / yaha hari gatabhrama-rAkSasavaMzI eka raajaa| svarga se cyuta hokara yaha anuttara dvatI, caNDavegA, kusumavatI aura suvarNavatI nadiyoM ke saMgama meM jAkara nAmaka rAjA ke pazcAt laMkA kA svAmI huA thaa| papu0 5.397 400 milI hai / hapu0 27.12-14 gajasvana-rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara / yaha vidyAdharoM kA mahArathI / gataspRha-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 rAjA thA / papu0 54.34-35 25.185 gajAMkita dhvajA-samavasaraNa kI dasa prakAra kI dhvajAoM meM eka dhvjaa| gati-(1) yaha cAra prakAra kI hotI hai-narakagati, tiryaggati, isa dhvajA para gaja kI AkRti citrita hotI thii| mapu0 22.234, manuSyagati, aura devagati / ye karmAnusAra prApta hotI hai| mapu0 33.94 ___4.10,53,81, papu0 2.161-168, 5.326 gajArAtyArAva-siMhanAda / jina-janma sUcaka caturvidha dhvaniyoM meM eka (2) tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu019.151 dhvani / mapu0 63.399 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 gaNa-bAraha gaNoM kI bAraha sbhaaeN| ye samavasaraNa meM hotI haiN| mapu0 gadAgiri-eka parvata / yahA~ bharateza kI senA ne vizrAma kiyA thaa| 33.157 gaNagraha-dIkSAnvaya kriyAoM meM cauthI kiyaa| isameM devoM kA visarjana mapu0 29.68 aura devoM kI arcanA kI jAtI hai| mapu0 38.64, 39.45-48 / gAvidyA-eka vidyA / isase yuddha meM jaya aura kIrti milatI hai / pApu0 15.10, 17-19 gaNajyeSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 gaNadhara-sarvajJa deva ke pramukha ziSya / ye samasta zruta ke pAragAmI, sAtoM gandha-(1) pUjA ke aSTa dravyoM meM eka dravya / mapu0 17.251 (2) sugandha aura durgandha rUpa ghrANendriya kA viSaya / yaha cetanaRddhiyoM ke dhAraka, gaNoM ke Iza aura saMgha ke adhipa hote haiN| indrabhUti Adi aise hI gaNadhara the| mapu0 2.51, 43.67, 59. acetana vastuoM se prApta hotA hai tathA kRtrima aura prAkRtika ke bheda 108, 74.370-372, papu0 3.24, hapu0 3.40-41 se dvividha hotA hai / mapu0 75.620-622 . gaNanAtha-bhakti-AcArya-bhakti / yaha solaha kAraNa bhAvanAoM meM eka (3) ikSuvara samudra ke do rakSaka vyantaroM meM eka bhyantara / hapu0 bhAvanA hai| isameM mana, vacana aura kAya se bhAvoM kI zuddhatApUrvaka AcAryoM kI bhakti kI jAtI hai / mapu0 63.327 gandhakuTI-samavasaraNa meM tIrthakara ke baiThane kA sthAna / yaha cha: sau dhanuSa gaNabaddha-cakravartI kI AjJA kA pAlana karanevAle solaha hajAra deva / pramANa caur3I hotI hai| isakI tRtIya kaTanI para kubera dvArA nirmita ye cakravartI kI nidhiyoM aura raloM kI rakSA karate haiM / mapu0 37. ratnajaTita siMhAsana hotA hai / yaha aneka zikharoM se yukta hotI hai / 145,67.76, hapu0 11.37 isameM tIna pITha hote haiM / ise puSpamAlAoM, ratnoM kI jhAlaroM tathA Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 : jaina purANako gandhadevI-gandhavAn aneka dhvajAoM se susajjita kiyA jAtA hai| mapu0 23.10-26, 33.112, 150 hapu0 57.7, vIvaca0 14.177-183 gandhavevI-zikharI phulAcala ke gyAraha kUToM meM navAM kUTa |hpu0 5.107 gandhamAdana-(1) vijayAdha-parvata kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM pacAsavAM nagara / hapu0 22.90 (2) rAjA jarAsandha kA eka putra / hapR0 52.31 (3) rAjA himavAn kA sabase choTA putra / hapu0 48.47 (4) meru parvata kI pazcimottara dizA meM sthita eka svarNamaya gajadanta parvata / yaha nola aura niSadha parvata ke samIpa cAra sau tathA meru parvata ke samIpa pA~ca sau yojana U~cA hai, gaharAI U~cAI se cauthAI hai, devakuru aura uttarakuru ke samIpa isakI caur3AI pA~ca sau yojana hai / isa parvata se gandhavatI nadI nikalI hai| mapa0 63.204 71 309, hapu0 5.210-218 muni vimalavAhana aura videhakSetrastha supamA deza ke siMhapura nagara ke rAjA arhaddAsa yahIM se mokSa gaye the| yaha supratiSTha munirAja kI kaivalyabhUmi thii| mapu0 70.18-19, 124, hapu0 18.29-31, 34.10 (5) zauryapura ke udyAna meM sthita parvata / hapu0 18.29 (6) jarAsandha kA putra / hapu0 52.31 gandhamAdanakUTa-gandhamAdana parvata kA eka kUTa / hapu05.217 gandhamAdinI-uttara videha kSetra kI eka vibhNgaa-ndii| yaha nIlAcala se nikalakara sItodA nadI meM milI hai / hapu0 5.242-243 gandhamAlinI-(1) pazcima videha kSetra ke battIsa dezoM meM antima deza / yaha nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya sthita hai| vItazokA nagarI, vijayA parvata tathA isa deza kI rAjadhAnI avaghyA kI sthiti isI deza meM hai / mapu0 59.109, 63. 212, 217, hapu0 5. 251-252, 27.5 (2) jambUdvIpa ke videhakSetra kA eka nagara / hapu0 27.115 (3) videhakSetra kI bAraha vibhaMgA nadiyoM meM dasavIM nadI / map0 63.207 nAndhamAlinika-gandhamAdana parvata ke sAta kUToM meM cauthA kuutt| hapu0 5.217 gandhamitra-sAketa kA mAMsAhArI rAjA / mapu0 59.266, hapu0 27. 100-102 gandharva-(1) gandharvanagara ke nivAsI indra ke gAyaka deva / ye devasenA ke Age bAdha bajAte hue calate haiM / mapu0 13.50, 14.96, papu. 3.309-310, 7.118, vIvaca08.99 (2) saMgIta-vidyA / hapu0 8.43 (3) rAtri kA tIsarA prahara / mapu0 74.255 (4) sumeru parvata ke nandana vana kI pazcima dizA meM sthita eka bhavana / isakI caur3AI tIsa yojana, U~cAI pacAsa yojana aura paridhi nabbe yojana hai| yahA~ lokapAla varuNa apane parivAra kI sAr3he tIna karor3a striyoM ke sAtha manoraMjana karatA hai| hapa0 5. 315-318 (5) vidyAoM ke ATha nikAyoM meM pAMcavAM nikaay| yaha aditi devI ne nami aura vinami ko diyA thaa| hapu0 22.57-58 (6) eka vivAha / isameM puruSa aura strI svayaM eka dUsare ko vara lete haiM / koI vaivAhika vidhi nahIM hotI / papu0 8.108 (7) dadhimukha nagara kA rAjA / isakI rAnI amarA se utpanna tIna putriyA~ thIM-candralekhA, vidyutprabhA aura trNgmaalaa| isane rAma ke sAtha inakA vivAha kara diyA thA / papu0 51.25-26, 47-48 (8) arjuna kA eka mitra / isane vanavAsa ke sahAya vana meM duryodhana ___ ko yuddha meM bA~dhA thA / pApu0 17.65-67, 101-104 gandharvagIta-eka nagara / yahA~ kA rAjA surasannibha thA / papu0 5.367 gandharvadattA-(1) vasudeva kI raanii| vasudeva kI vINA bajAne meM kuzalatA se prasanna hokara isane usakA varaNa kiyA thaa| mapu0 70. 302-304 (2) jIvandhara kumAra kI ptnii| yaha ramaNIya nagara ke nivAsI vidyAdhara garur3avega aura usakI rAnI dhAriNI kI putrI thii| mapu0 75.302-304, 324-336, pApu0 11.25-29 gandharvadvIpa-airAvata kSetra kI uttaradizA meM sthita uttamottama caityAlayoM se vibhUSita eka dvIpa / papu0 3.45 gandharvanagara-meghoM se nirmita kAlpanika nagara / yaha dekhate hI dekhate __naSTa ho jAtA hai| sampatti kI sthiti isI prakAra ko hotI hai| mapu0 50.50 gandharvapura-vijayA parvata kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM paiMtIsA nagara / lalitAMgadeva svarga se cyuta hokara isI nagara ke rAjA vAsava aura usakI mahAdevI prabhAvatI kA mahIdhara nAma kA putra huA / mapu0 7.28-29, 19.83 gandharvazAstra-sau se adhika adhyAyoM se yukta gIta-vAdya sambandhI tathyoM kA pratipAdaka zAstra / vRSabhadeva ne apane putra vRSabhasena ko isakA upadeza kiyA thaa| mapu0 16.120 gandharvasenA-(1) amitagati vidyAdhara kI vijayasenA se utpanna putrI / gandhavasenA-(1) isakA vivAha vasudeva ke sAtha huA thaa| hapu0 1.81, 21.118122 (2) cArudatta kI gAndharvazAstra meM nipuNa sundaro putrI / hapu0 19.123 (3) senA kI sAta kakSAoM meM eka kakSA / mapu0 10.198-199 gandharvA-gandharvagIta nagara ke rAjA susannibha aura usakI rAnI gAndhArI kI putrii| yaha bhAnurakSa se vivAhita thii| yaha dasa putra aura cha: putriyoM kI jananI tho / papu0 5.367-369 gandhavatI-eka nagarI / suketu aura agniketu yahoM ke nivAsI the| papu0 41.115 gandhavAn-haimavata kSetra ke madhya meM sthita cAra golAkAra vijayA parvatoM meM eka parvata / rohyA aura rohitAsyA nadiyA~ isake pAsa bahatI hai| prabhAta yahA~ kA vyantara deva hai / hapu0 5.161-164 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ha gandhasamRddha - vijayArdha kI dakSiNa zreNI ke gAndhAra deza meM sthita eka nagara / hapu0 22.94, 30.6, 54 gandhA - videha kSetra kA eka deza purI isa deza kI rAjadhAnI thii| yaha pazcima videha meM nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya meM sthita hai kI yahA~ nivAsa karate haiN| mapu0 61.208-217, pu0 5. 251-252 gandhAra - (1) vijayArgha kI dakSiNazreNI meM sthita gAndhAra deza ke gandhasamRddha nagara kA raajaa| yaha pRthvI kA pati aura prabhAvatI kA pitA thA / isane prabhAvatI kA vivAha vasudeva se kiyA thA / pu0 3.6-7 37, 55 (2) vasudeva tathA prabhAvatI kA jyeSTha putra / yaha piMgala kA agraja thA / hapu0 48.63 gandhArapannaga - nAgakumAra devoM kI eka jAti / mapu0 67.447 gandhAvatI - gaMgA nadI meM milI gandhamAdana parvata ke pAsa kI eka nadI / inhIM nadiyoM kI saMgamasthalI meM jaTharakauzika tApasoM ke Azrama the / mapu0 70.322, hapu0 60.16 gandhAvatsugandhA - videha kSetra kA isa nAma kA eka deza / mapu0 63. 212 gati (1) jambUdvIpa meM meru parvata se pazcima kI ora videhakSetrasthita eka deza / isakI pUrva dizA meM meru parvata, pazcima meM urmimAlinI vibhaMgA nadI, dakSiNa meM sItodA nadI aura uttara meM nIlagiri hai| rajatamaya vijayArdha parvata isI ke madhya meM hai tathA isI parvata para dasa-dasa yojana caur3I uttara aura dakSiNa nAma kI do zreNiyA~ haiM / siMhapura tathA ayodhyA isI deza meM haiN| mapu0 4.51-52, 81, 85, 5.230, 59.276-277 (2) puSkarArdhaM dvIpa ke pazcima sumeru kI pazcima dizA meM pravAhita mahAnadI ke uttarI taTa para sthita eka deza / mapu0 70.26-27 gavilA - ghAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videha kSetra meM nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya sthita ATha dezoM meM sAtavA~ deza / isakI pramukha nagarI ayodhyA hai mapu0 59.276-277, 50 5.251-252, 263, 27.111, aparanAma gandhila gandhotkaTa - hemAMgada deza meM rAjapura nagara kA nivAsI eka rAjamAnya seTha / apane mRta putra ko zmasAna le jAne para vahA~ ise eka jIvita bAlaka par3A huA milaa| vaha use apane ghara le AyA / isakI patnI nandA ne ise prasannatApUrvaka grahaNa kara isakA nAma jIvandhara rakhA / rAjA satyandhara kI bhAmArati aura anaMgapatAkA nAma kI do choTI rAniyoM ke dIkSita hone para unake putroM kA bhI isIne pAlana kiyA thA / jIvandhara ke Ane ke pazcAt isake eka putra aura huA / usakA nAma nandAdadya thA / mapu0 75.198, 242-279 gambhIra - kRSNa kA putra / yaha yuddhavIra thA / hapu0 48.70, 50.131 - gambhIraninada- rAvaNa kA pakSadhara eka sAmanta / papu0 57.45 yambhIrazAsana sauparmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25. 182 - na purANakoza : 109 gambhIrA pUrva Aryavasya eka nadI mapu0 29.50 gambhIrAvarta - bharata cakravartI ke gambhIra dhvanikArI caubIsa zaMkha / mapu0 37.184 gamyAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 188 garimA - aSTa siddhiyoM meM eka siddhi / mapu0 38.193 garimAmaya bharateSA dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.43 gariSTha - saudharmendra aura bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43, 25.122 gariSThagI -sIdharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 122 garIyasAmAgura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 176 garuDa -- sAnatkumAra aura mAhendrakalpa kA cauthA indraka vimAna / hapu0 6.48 garuDakAnta - dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI meM nityAloka nagara ke rAjA citracUla aura unakI rAnI manoharA kA eka putra / yaha senakAnta ke sAtha yugalarUpa meM utpanna huA thA / hapu0 33.131-133 garuDaketana - zrI kRSNa / hapu0 51.10 garuDaNDa [siMhapura kA gAraeie yaha mahAgAvaki vidyA (sarpa viSa dUra karanevAlI vidyA) kA jAnakAra thA / mapu0 59.193-196, hapu0 0 27.49-52 garuDadhvaja - ( 1 ) vijayA kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM eka nagara / mapu0 19.39, 53 (2) candra aura manoharI kA putra yaha garuDavAna ke sAtha yugalarUpa meM utpanna huA thA / mapu0 71.251, hapu0 33. 131-133 1 garuDayantra - AkAzagAmI eka vAhana / mapu0 75.224 garuDavAhana - vijayArdhaM parvata kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara ke rAjA candracUla citracUla aura manoharI rAnI kA putra / yaha garuDadhvaja ke sAtha yugala rUpa meM utpanna huA thA / mapu0 71.249 - 251, 0 22.121-113 garuDavAhinI - - eka vidyA / isase AkAza meM gamana hotA hai / mapu0 62. 111-112, 71.381, papu0 60.120-135, pApR0 4.54, vIvaca0 3 95-96 garuDa (1) bharatayakSetra ke vijayAya parvata kI uttaraNI ke kanakapura nagara kA rAjA / dhRtiSeNA isakI rAnI thii| mapu0 63.164-165 (2) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke gaganavallabha nagara kA rAjA / dhAriNo isakI rAnI aura gandharvadattA putrI thI / mapu0 75. - 301-304 yaha eka viziSTa sainya-kyUha mapu0 44.112 senA kI aisI racanA cakravyUha ko bhaMga karane ke lie kI jAtI thii| isameM vasudeva niSNAta the / hapu0 50. 112-129 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 : jaina purANakoza garaDAMka-gAndhArI garuDAMka-AdityavaMzI nRpa vRSabhadhvaja kA putra / yaha mRgAMka kA janaka gAMgeya-yaha kuru vaMzI rAjA zAntanu ke putra pArAzara tathA ratnapura nagara thA / saMsAra se mamatva chor3akara isane nirgrantha vrata dhAraNa kara liyA ke rAjA jahanu kI putrI gaMgA kA putra thaa| isane AjIvana brahmacarya liyA thA / papu0 5.4-10, hapu0 13.11 kI pratijJA lekara pitA ke lie iSTa dhIvara kanyA guNavatI prApta kI garuDAMkitadhvajA-dhvajAoM ke dasa bhedoM meM eka bheda / isa dhvajA para thii| pApu0 7.76-114, 16.14-19 kaurava-pANDava yuddha meM abhimanyu garuDa kI AkRti citrita kI jAtI thii| mapu0 22.229 ne isakA mahAdhvaja tor3a DAlA thaa| isane bhI abhimanyu kA dhvaja garuDAstra-nAgAstra kA vidhvaMsaka astra / papu0 12.332-336 chinna kiyA thaa| yuddha meM zikhaNDo dvArA hRdaya viddha kiye jAne para garutmAn-jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.39 pRthivI para par3e hue inhoMne apanA jIvana gayA huA samajhakara gardatIya-ATha prakAra ke laukAntika devoM meM pAMcaveM prakAra ke laukAntika saMnyAsa dhAraNa kara liyA thaa| isI samaya isane kaurava aura pANDavoM deva / ye brahmaloka nivAsI, pUrvabhava meM sampUrNa tru tajJAna ke abhyAsI se maitrIbhAva dhAraNa karane tathA uttama kSamA Adi dasa dharmoM ke pAlana aura mahARddhidhArI hote haiM / mapu0 17.47-50, vIvaca0 12.2-8 __karane kA upadeza diyA thaa| dharmadhyAna meM rata hokara anuprekSAoM kA garbhakalyANaka-tIrthaMkaroM ke mAtA ke garbha meM Ane para indra dvArA manAyA cintana karate hue isane caturvidha AhAra aura deha ke mamatva kA tyAga jAnevAlA eka utsava / isameM indra Akara tIrthakara ke mAtA-pitA ko kiyA thaa| sallekhanApUrvaka zarIra chor3akara yaha pA~caveM brahma svarga bhaktipUrvaka siMhAsana para baiThAkara sotsAha unakA abhiSeka karate haiM, meM deva huA / pApu0 19.178-180, 248-271 pUjate haiM aura tIrthaMkaroM kA smaraNa kara tIna pradakSiNA dete haiM / vIvaca0 ..gADAva-eka dhanuSa / isa rAjA drupada ne apanA putrI draupadI ke vara ko 7.120-122 parIkSA kA sAdhana nizcita yiyA thaa| yaha ghoSaNA kI thI ki jo garbhavAsa-zizu kA jananI ke udara meM vAsa karanA / yahA~ aneka kaSTa bhI isase candrakavedha kara degA vahI draupadI kA pati hogaa| arjuna ne hone para bhI yaha mohAvRta jIva isa vAsa se bhayabhIta nahIM hotaa| isase candrakavedha karake draupadI ko varA thA / hapu0 45.126-135 mapu0 42.90-91, papu0 39.115-116 gAndhAra-(1) vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA eka deza / papu0 garbhAdhAna mantra-garbhAdhAna kriyA meM saptavidha pIThikA mantroM kI Ahu 94.7 hapu0 30.6 tiyoM ke pazcAt bole jAnevAle mantra / ve ye haiM-sajjAtibhAgI bhava, (2) RSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita bharatakSetra ke uttara sadagRhibhAgI bhava, munIndrabhAgI bhava, surendrabhAgI bhava, paramarAjya AryakhaNDa kA eka kA eka deza / mahAvIra kI vihaarbhuumi| mapu0 bhAgI bhava, AhantyabhAgI bhava, paramanirvANabhAgI bhava / mapu0 40. 16.155, hapu0 3.5, 11.17 92-95 (3) jambUdvIpa ke airAvata kSetra kA eka deza / mapu063.99, hapu0 garbhAdhAnotsava-garbhAvataraNa-utsava / tIrthaMkaroM ke garbhAvatAra ke samaya Ayojita isa utsava meM deva harSita ho jAte haiM / janma ke chaH mAha pUrva (4) gAndhAra deza kA eka nagara / mapu0 63.384 se tIrthaMkaroM ke pitRgeha meM kuvera ratnavRSTi karatA hai| jala se pRthivI (5) sAta svaroM meM eka svara / papu0 17.277, hapu019.153 kA siMcana kiyA jAtA hai / mapu0 12.84, 98-100 (6) aditi devI ke dvArA nami aura vinami ko pradatta vidyAoM ke garbhAnvayakriyA-upAsaka kI trividha kriyAoM meM prathama kriyaa| isake ATha nikAyoM meM pAMcavAM nikAya / hapu0 22.57 antargata paramAgama meM garbha se lekara nirvANa paryanta ye zrepana kriyAe~ (7) gAndhAra deza ke ghor3e / mapu0 30.107 batAyI gayI hai-AdhAna, prIti, suprIti, dhRti, moda, priyodbhava, gAndhAra-vidyAdhara-eka vidyAdhara nikAya / ye vidyAdhara lAla mAlAeM aura lAla vastra dhAraNa karate haiN| ye gAndhAra-vidyA-stambha kA sahArA nAmakarma, bahiryAna, niSadyA, prAzana, vyuSTi, kezavApa, lipisaMkhyAna lekara baiThate haiN| hapu0 26.7 saMgraha, upanIti, vratacaryA, vratAvataraNa, vivAha, varNalAbha, kulacaryA, gAndhArI-(1) svara sambandhI madhyama grAmAzrita gyAraha jAtiyoM meM prathama gRhIzitA, prazAnti, gRhatyAga, dIkSAdya, jinarUpatA, maunAdhyayanavRttatva, jAti / hapu0 19.176 tIrthakRtbhAvanA, gurusthAnAbhyupagam, gaNopagrahaNa, svagurusthAnasaMkrAnti, (2) diti dvArA nami aura vinami ko pradatta vidyAdharoM kI eka niHsaMgatvAtmabhAvanA, yoganirvANasaMprApti, yoganirvANasAdhana, indropa vidyA / hapu0 22.65 pAda, abhiSeka, vidhidAna, sukhodaya, indratyAga, avatAra, hiraNyo (3) gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI ke rAjA indragiri aura tkRSTajanmatA, mandarendrAbhiSeka, gurupUjopalambhana, yauvanarAjya, svarAjya, usakI patnI merusatI kI gandharva Adi kalAoM meM nipuNa putrii| yaha cakralAbha, digvijaya, cakrAbhiSeka, sAbhrAjya, niSkrAnti, yogasanmaha, himagiri kI bahina thii| kRSNa ne himagiri ko mArakara isakA haraNa Arhantya, tadvihAra, yogatyAga aura agranivRti / mapu0 38.51-63 kiyA thA tathA bAda meM usake sAtha vivAha kara unhoMne ise apanI ATha gavIdhumat-eka deza / yahA~ kA rAjA sItA ke svayaMvara meM AyA thaa| paTarAniyoM meM eka paTarAnI bnaayaa| hapu0 44.45-49 pUrvabhavoM meM papu0 28.219 yaha kauzala deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA rudradatta kI vinayazrI gahana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 nAma kI rAnI thI / AhAradAna ke prabhAva se yaha uttarakuru meM AryA Jain Education Intemational Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAndhArapaMcamI-guNadhara jaina purANakoza : 111 huI / isake pazcAt kramazaH candramA kI priyA, gaganavallabha nagara ke girAMpati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 rAjA vidya dvegI kI vijayazrI nAma kI putrI aura sarvabhadra nAmaka upa- giri-(1) lobhI baTuka / ise aura naiSika grAmavAsI isake sAthI vAsa karane ke prabhAva se marakara saudharmendra kI devI huii| yahA~ se gaubhUti ko rAjA sUryadeva kI rAnI matipriyA ne bhAta se Dhakakara svarNa cayakara yaha kRSNa kI chaThI paTarAnI huii| mapu0 71.126-127, kA dAna kiyA thaa| yaha jAna lene para isane lobhAkRSTa hokara apane 415-428, hapu0 60.86-94 sAthI gobhUti ko mAra diyA aura sAre svarNa ko svayaM le liyA thaa| (4) bhojakavRSNi kI putrI, dhRtarASTra ke sAtha vivAhita aura papu0 55.57-59 duyodhana, duHzAsana Adi sau putroM kI jananI / isakI mA~ kA nAma sumati (2) harivaMzI rAjA vasugiri kA putra / hapu0 15.59 thaa| ugrasena, mahAsena aura devasena isake bhAI the| pApu0 7.142- (3) acala ke sAta putroM meM cauthA putra / hapu0 48.49 145, 8.108-110, 191-205 mahApurANa meM bhojakavRSNi ko nara- giriphUTa-airAvatI nadI ke pAsa sthita bharatakSetra kA eka parvata / hapu0 vRSNi tathA usakI patnI ko padmAvatI kahA hai| mapu0 70.94, 21.102 100-101, 117-118 girikUTaka-bharateza kA eka bahuta U~cA rAjamahala / mapu0 37.149 (5) vinayAdha parvatastha gAndhAra-nagara-nivAsI vidyAdhara ratiSeNa giritaTa-dhUlikuTTima aura prAkAra se veSTita eka nagara / yahA~ vedoM kA kI bhAryA / vaha kulaTA thii| bAda meM kuberakAnta seTha kI yukti se vaha jJAna prApta karane ke lie vasudeva AyA thA / hapu0 23.26-45 AryikA ho gyii| mapu0 46.228-343 giridAriNI-rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.328 (6) gandharvagIta nagara ke rAjA surasannibha kI bhAryA gandharvA kI giridevI-vArANasI nagarI ke rAjA acala kI bhAryA / isane mani jananI aura bhAnurakSa kI sAsa / papu0 5.367 citragupta ko AhAra diyA thA aura unase yaha jAnA thA ki usake do (7) saMgIta kI ATha jAtiyoM meM chaThI jAti / yaha madhyama grAma ke putra hoNge| usake do hI putra hue / usane unake nAma sugapti aura gupta Azrita hotI hai / papu0 24.12, hapu0 19.176 rakhe the| papu0 41.107-113 (8) bharata kSetra meM sthita eka nagarI / papR0 31.41 girinagara-saurASTra deza kA eka nagara / mapu0 71.270, yahA~ kA gAndhArapaMcamI-saMgIta kI dasa jAtiyoM meM tIsarI jAti / papu0 24.13 rAjA citraratha thaa| vaha mAMsAhArI thaa| sudharma munirAja ke upadeza gAndhArapavA-eka vidyA / dharaNendra ne nami aura vinami ko pannagapadA se usane mAMsAhAra chor3a diyA thA aura unase dIkSA grahaNa kara lI vidyA ke sAtha yaha vidyA bhI dI thii| mapu0 19.185 thii| hapu0 33.150-152 yahA~ para rAjA rASTravardhana ne rAjya kiyaa| gAndhArIya-gAndhArI se utpanna duryodhana Adi sau putra / hapu0 47.5 usakI putrI susImA ne saMyama dhAraNa karake uttara janma meM mokSa prApta gAndhArodIcyA-saMgIta kI dasa jAtiyoM meM prathama jAti / papu0 24.13 kiyA / hapu0 60.70-72 gAndhArArodIcyakA-madhyama grAmAzrita saMgIta sambandhI eka jAti / girinanvana-vAnaravaMzI rAjA khecarAnanda kA putra / papu0 6.205-206 hapu0 19.176 girizikhara-vijayA, parvata kI uttarazreNI ke pA~ca sundara nagaroM meM eka nagara / mapu0 19.85, 87 gAndharva vijJAna-gandharva (saMgIta) vidyA / hapu0 19.96, 123 gotagoSThI-gItoM ke dvArA zrotAoM ke manoraMjana kA Ayojana / isase gAndharvasenA-rAjA amitagati kI putrI / amitagati ke dIkSita ho jAne saMgotakalA ko protsAhana milatA thaa| mapu0 12.188, 14.192 se cArudatta ko isakA saMrakSaka banA diyA gayA / cArudatta ne eka ____gItarati-gandharva jAti ke vyantara devoM kA indra / vIvaca 14.60 cAraNa RddhidhArI munirAja kI bhaviSyavANI ke anusAra yaduvaMzI goti-tAlagata gandharva kA eka bheda / hapu0 19.151 rAjA vasudeva ke sAtha isakA vivAha kara diyA thaa| hapu0 21.155- gaMja-eka parvata / yahA~ vaizravaNa aura dazAnana kA yuddha huA thaa| papu0 170, 179-180, 22.1 / 8.201 gandharva senaka-eka vidyA-koza / ise dharaNendra ne apanI patnI aditi gujA-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / papu0 104.103 dvArA nami-vinami ko dilAyA thA / hapu0 22.53-56 guccha--battIsa lar3iyoM kA hAra / mapu0 16.59 garuDAstra-nAgAstra-nAzaka astra / kRSNa ne jarAsandha ke sAtha hue yuddha guNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.136 meM isakA prayoga kiyA thaa| hapu0 52.49 guNakAntA-bharatakSetra sthita malaya rASTra meM ratnapura nagara ke rAjA prajAgAhapatyAgni-agnikumAra devoM ke indra ke mukuTa se utpanna trividha pati kI rAnI aura candracUla kI jananI / mapu0 67.90-91 agniyoM meM prathama agni / isakI sthApanA pRthak kuNDa meM kI jAtI guNagrAma-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 hai / isI se naivedya banAyA jAtA hai / yaha svayaM pavitra nahIM hai na devatA guNajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 rUpa hI hai, arhantoM kI pUjA ke sambandha se yaha pavitra mAnI gayI hai| guNadevI-jambU kumAra ke vaMzaja dharmapriya seTha kI bhAryA, arhadAsa kI nirvANa kSetra ke samAna isakI bhI pUjA kI jAtI hai| mapu0 40.82- jananI / mapu0 76.124 .89 guNadhara-(1) yogIndra yazodhara kA ziSya / rAjarSi cakravartI vavadanta ne Jain Education Interational Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 : mena purANakoza apane putroM ke rAjya na lene para jyeSTha putra amitateja ke putra puNDarIka ko rAjya de diyA aura vaha sATha hajAra rAniyoM, bIsa hajAra rAjAoM aura eka hajAra putroM ke sAtha inhIM se dIkSita ho gyaa| mapu0 8. 79.85 (2) rAjA ugrasena kA dvitIya putra / ye chaH bhAI the / hapu0 48.39 guNanAyaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 guNanidhi-eka cAraNa RddhidhArI muni / inhoMne durgAgiri ke zikhara para AhAra-parityAga kara cAra mAsa kA varSAyoga dhAraNa kiyA thaa| varSAyoga ke pazcAt ye AkAza mArga se anyatra vihAra kara gaye the| papu0 85.139-140 guNapAla-(1) puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNo nagarI kA nRpa / yaha vasupAla kA pitA thA / apane priya seTha kuberapriya kI putrI vAriSaNA ke sAtha isane apane putra vasupAla kA vivAha kiyA thaa| saMsAra se virakta hokara isane vasupAla ko rAjya de diyA aura zrIpAla ko yuvarAja bnaayaa| isake pazcAt yaha seTha kuberapriya tathA anya aneka rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gayA / kaThora tapasyA karake yaha suragiri parvata para kevalI huaa| mapu0 46.289, 298, 332-341, 47. (2) puNDarIkiNI nagarI ke cakravartI zrIpAla aura usakI rAnI jayAvatI kA putra / isa putra ke utpanna hote hI zrIpAla kI AyudhazAlA meM cakraratna bhI prakaTa huA thaa| mapu0 47.176-172 (3) rAjapura nagara ke seTha vRSabhadatta kA dIkSAguru / mapu0 75.314 (4) videzakSetra ke eka tIrthakara / zrIpAla unake samavasaraNa meM gayA thaa| mapu0 47.160.163 (5.) rAjA lokapAla kA putra aura priyadattA kI putrI kuberazrI kA pati / mapu0 46.243-246 guNaprabha-eka muni / bharatakSetra sthita alakA deza meM ayodhyA nagara ke rAjA ajitaMjaya kA putra / ajitasena inhIM muni se dIkSita huA thaa| mapu0 54.86-87, 92.122-126 / guNaprabhA-trizRMga mahAnagara ke rAjA pracaNDavAhana kI jyeSThA putrii| nau bahinoM ke sAtha isakA vivAha yudhiSTira ke sAtha karanA nizcita huA thA kintu yudhiSThira ke anyathA samAcAra milane se yaha vivAha nahIM ho sakA aura ye dasoM lar3akiyA~ aNuvrata dhAraNa karake zrAvikAe~ bana gayIM / hapu0 45.95-99 guNabhadra-(1) vIrabhadra muni ke sahagAmI cAraNa RddhidhArI eka muni / inhoMne tApasa vaziSTha kA ajJAna dUra kiyA thA jisase vaha jinadIkSA lekara AtApana yoga meM sthira ho gayA thaa| mapu0 70.322328 (2) mahApurANa ke kartA AcArya jinasena ke ziSya / inhoMne uttarapurANa kI racanA kI thii| lokasena inake ziSya the| inake uttarapurANa se prerita hokara AcArya zubhacandra ne pANDavapurANa kI racanA kI thii| mapu0 57-67, pApu0 1.18-20 guNanAyaka-guNavatI guNamaMjarI kanakapura nagara ke nareza suSeNa kI lokapriya nrtkii| yaha ___nRtya, gIta aura vAdya meM nipuNa thI / mapu0 58.61.62 guNamAlA-(1) rAjapura nagara ke kumAradatta vaizya aura vimalA kI putrii| isakA vivAha jIvandhara se huA thaa| mapu0 75.351-352, 588, 601-628, 634-635 (2) lakSmaNa kI rAnI / yaha velandhara nagara ke svAmI samudra kI tIsarI putrI thI / satyazrI aura kamalA kI yaha anujA thI aura rala cUlA isakI bar3I bahina thI / papu0 54.65-69 guNamitra-(1) sujana deza ke hemAbha nagara ke rAjA dRr3hamitra kA putra / yaha hemAbhA kA bhAI aura jIvandharakumAra kA sAlA thaa| mapu0 75. 420-430 (2) rAjapura nagara ke eka jauharI kA putra / isI nagara ke ratnateja seTha kI putrI anupamA se isakA vivAha huA thA / jalayAtrA karate samaya yaha bhaMvara meM phaMsakara mara gyaa| pati-viyoga meM anupamA bhI usI jala meM DUba kara mara gayI / mapu0 75.450-457 guNavatI-(1) prabhAvatI AryikA kI sahavartinI eka gnninii| yaha rAjA prajApAla kI putrI thI aura isane amitamati AryikA ke sAnnidhya meM saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 46.223, papu0 3.227 isane zrIdharA aura yazodharA ko tathA dhanazrI ko dIkSA dI thii| mapu0 59.232, 72.235, hapu0 27.82, 64.12-13 (2) vAnaravaMzI rAjA amaraprabha kI bhAryA / papu0 6.162 (3) sugrIva kI gyArahIM putrI / papu0 47.141 (4) bharatakSetra ke ekakSetra nagara ke nivAsI sAgaradatta vaNik tathA usakI strI ratnaprabhA kI putrI / isake bhAI kA nAma guNavAn thA / usI nagara ke seTha nayadatta ke putra dhanadatta ko vaha apanA pati banAnA cAhatI thii| jaba vaha nahIM milA to yaha ArtadhyAna se dukhI hokara mara gayI aura mRgI kI paryAya meM isane janma liyA / isake bAda hathinI kI paryAya meM hotI huI yaha zrIbhUti purohita kI putrI vedavatI huii| Age calakara yahI rAjA janaka kI putrI sItA huI / papu0 106.1026, 136-141, 178 (5) ratnapura nagara ke rAjA ratnAMgada tathA usako rAnI ratnavatI kI putrI / ise ralAMgada ke kisI zatru ne haraNa karake yamunA ke taTa para chor3a diyA thA / eka dhIvara ko yaha prApta huii| usake putra-putrI na hone se vaha usI dhIvara ke dvArA pAlI gayI tathA dhIvara dvArA ho isakA yaha nAma rakhA gyaa| yaha yojanagandhA thii| isake zarIra kI sugandha eka yojana taka phaila jAtI thii| rAjA pArAzara ise dekha kara isa para mugdha ho gyaa| isako pAne kI kAmanA se dhIvara ke pAsa jAkara usane apanI icchA prakaTa kii| dhovara ko patA thA ki pArAzara kA putra gAMgeya bar3A parAkramI hai aura rAjyAdhikArI hai| usane pArAzara kI bAta nahIM maaniiN| jaba gAMgeya ko yaha patA calA ki usakA pitA dhIvara-kanyA ko cAhatA hai to usane dhIvara ko vizvAsa dilAyA ki rAjya kA adhikArI guNabatI kA putra hI hogaa| vaha Jain Education Intemational Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNavata-guru jaina purANakoza : 113 guNAkara-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / guNAvarI-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 136 guNAmbhodhi-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.135 guNocchedI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. AjIvana brahmacArI rhegaa| dhIvara ne prasanna hokara apanI putrI kA vivAha pArAzara ke sAtha kara diyA / guNavatI vyAsa kI jananI huii| yahI pArAzara ke pazcAt rAjA huA / pApu0 7.83-115 (5) bharata kI bhAbhI / papu0 83.94 guNavata-gRhastha ke tIna vrata-digvata, dezavrata aura anarthadaNDavrata / mapu0 10.165, hapu0 2.134, 18.45-46 padmapurANa ke anusAra digvata, anarthadaNDavata tathA bhogopabhoga parimANavata ye tIna gaNavrata haiM / papu0 14.198 guNavAn-guNavatI kA anuja / papu0 106.10-14 de0 guNavatI guNasAgara-ayodhyAnagarI ke rAjA surendramanyu ke putra vajrabAhu ke dIkSA - guru / papu0 21.75-77, 119-123 guNasAgarA-bharata kI bhAbhI / papu0 83.96 guNasena-vRSabhadeva ke eka gaNadhara / ye AThaveM pUrvabhava meM nAgadatta, sAtaveM meM vAnara, chaThe meM bhogabhUmi meM Arya, pA~caveM meM manohara deva, cauthe meM citrAMgada nAma ke rAjA, tIsare meM sAmAnika deva, dUsare meM jayanta aura pahale meM ahamindra the / mapu0 47.374-375 guNasthAna-mohanoya karmo ke udaya, kSaya, upazama aura kSayopazama ke nimitta huI jIva kI vibhinna sthitiyA~ / be caudaha haiM-1. mithyAdRSTi 2. sAsAdana 3. samyagmithyAtva 4. asaMyatasamyagdRSTi 5. saMyatAsaMyata 6. pramattasaMyata 7. apramattasaMyata 8. apUrvakaraNa 9. anivRttikaraNa 10. sUkSmasAMparAya 11. upazAntakaSAya 12. kSINa kaSAya 13. sayogakevalI aura 14. ayoga kevalI / mapu0 24.94, hapu0 3.7983 vIvaca0 16.58-61 jIva Arambhika cAra guNasthAnoM meM asaMyata pA~caveM meM saMyatAsaMyata aura zeSa nau guNasthAnoM meM saMyata hote haiM / inameM bAhya rUpa se koI bheda nahIM hotaa| sabhI nirgrantha hote haiM / AtmavizuddhatA kI apekSA bheda avazya hotA hai / ye jaise jaise Upara bar3hate jAte haiM, inameM vizuddhatA bar3hatI jAtI hai / inameM sarvAdhika sukha kSAyikalabdhiyoM ke dhAraka sayoga aura ayoga kevaliyoM ko prApta hotA hai / inakA sukha indriyaviSayaja nahIM hotA Atmottha evaM zAzvata hotA hai / apUrvakaraNa se lekara kSINakaSAya taka ke jIvoM ke kaSAyoM ke upazamana athavA kSaya se utpanna honevAlA sukha parama sukha hotA hai / isake bAda inake kramazaH eka nidrA, pA~ca indriyA~, cAra kaSAya, cAra vikathA aura eka sneha ina pandraha pramAdoM se rahita apramatta saMyata jIvoM ke prazama rasa rUpa sukha hotA hai / hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ina pA~ca pApoM se virata pramatta-saMyata jIvoM ke zAnti rUpa sukha hotA hai| pA~ca pApoM se yathA-zakti eka deza nivRtta saMyatAsaMyata jIvoM ke mahAtRSNA-vijaya se utpanna sukha hotA hai| avirata samyagdR- STi ke tattva-zraddhAna se utpanna sukha hotA hai| isake pazcAt paraspara viruddha samyakttva aura mithyAtva rUpa pariNAmoM ke dhArI samyagmithyAdRSTi jIva sukha aura duHkha donoM se mizrita rahate haiM / sAsAdana, samyagdRSTi jIvoM ko samyaktva ke chUTa jAne se sukha to nahIM sukha kA kucha AbhAsa hotA hai / moha kI sAta prakRtiyoM se mohita mUr3ha mithyAdRSTi jIva ko sukha kI prApti nahIM hotI / hapu0 3.78-79 15 guNya-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 gupta-(1) vArANasI nagarI ke rAjA acala aura usakI rAnI giridevI kA kaniSTha-putra / sugupti isakA bar3A bhAI thaa| trigupta muni kI bhaviSyavANI ke anusAra inakA janma hone ke kAraNa mAtA-pitA ne ina donoM bhAiyoM ke aise nAma rakhe the / papu0 41.107-113 (2) vRSabhadeva ke caurAsI gaNagharoM meM pacapanaveM gaNadhara / hapu0 12.64 (1) cAraNa RddhidhArI eka muni / sugapti muni ke sAtha inako AhAra dene se rAma aura sItA ko paMcAzcarya prApta hue the| papu0 41.13-31 gupta RSi-lohAcArya ke bAda hue eka AcArya / ye guptazruti ke ziSya ___ tathA zivagupta munIzvara ke guru the / hapu0 66.24-25 guptaphalgu-vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM chappanaveM gaNadhara / mapu0 ___43.62, hapu0 12.64 guptayajJa-vRSabhadeva ke eka gaNadhara / mapu0 43.61 guptazruti-lohAcArya ke bAda hue eka AcArya / ye vinayadhara ke ziSya __ aura guptaRddhi ke guru the| hapu0 66.24-25 gupti-vacana,mana aura kAyika pravRtti kA nigraha / yaha muni kA eka dharma hai / isake tIna bheda hai-vacanagupti, manogupti aura kAyagupti / inameM vacana na bolanA vacanagupti hai, cintana-smaraNa Adi na karanA manogupti aura kAyika pravRtti kA na karanA kAyagupti hai / mapu0 2. 77, 11.65, 36.38, papu0 4.48, 14.109, hapu0 2.127 pA~ca samitiyA~ aura tIna guptiyA~ ye ATha pravacana mAtRkAeM kahalAtI haiN| muni inakA pAlana karate haiM / mapu0 11.65 guptibhRta-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 178 gaptimAna-tIrthakara dharmanAtha ke parvabhava ke pitA guptimAn tIrthakara dharmanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 10.28 guptyAviSaTka-gupti, samiti, dharma, anuprekSA, parISaha-jaya aura cAritra ye chaH saMvara ke hetu haiM / mapu0 52.55 guru-nigrantha saadhu-pNcprmesstthii| ye antaraMga aura bahiraMga parigraha se rahita hote haiM aura Atma-kalyANa meM lIna rahate haiN| inake upadeza se samyaktva kI upalabdhi hotI hai-jIvana sanmArga meM pravRtta hotA hai jisase ihalaukika aura pAralaukika kalyANa hotA hai / mapu0 5.230, 7.53-54, 9.172-177, hapu0 1.28, vIvaca0 8.52 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 160, 36.203 Jain Education Intemational Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 : jaina purANakoza guruvakSiNA-gotama gurudakSiNA-zikSA-samApti ke pazcAt ziSya ke dvArA guru kI AjJA- nusAra dI jAtevAlI dakSiNA / yaha dakSiNA ziSya ke pAsa dharohara ke rUpa meM bhI rahatI thI aura AvazyakatA hone para ziSya se le lI jAtI thii| hapu0 17.79-81 gurupUjopalambhana-garbhAnvaya ko vapana kriyAoM meM ikatAlIsavIM kriyaa| isa kriyA meM tIrthakara ziSyabhAva ke binA hI anaupacArika rUpa se zikSA grahaNa karate haiM / mapu0 38.61, 229-230 gurubhara-bidyAdhara jAti kA eka vAnara kumAra / bahurUpiNI vidyA kI sAdhanA karate hue rAvaNa ko kupita karane kI bhAvanA se yaha aneka vAnarakumAroM ke sAtha laMkA gayA thaa| papu0 70.3, 14-16 gurusthAnAbhyupagamakriyA-garbhAnvaya kI apana kriyAoM meM sattAIsavIM kriyA-sarvavidyAvAn aura jitendriya sAdhu kA guru ke anugraha se guru kA sthAna grahaNa krnaa| aisA vahI sAdhu kara sakatA hai, jo jJAnavijJAna se sampanna ho, guru ko iSTa ho aura vinayavAn tathA dharmAtmA ho / mapu0 38.58, 163-167 gulma-senA kA eka bheda / yaha tIna senAmukhoM se banatA hai| isameM 27 ratha, 27 hAthI, 125 payAde aura 135 azva hote haiN| papu0 56. 2-7 gulmakheTa-eka nagara / yaha tIrthaMkara pAzvanAtha kI prathama pAraNAsthalI __ thaa| mapu0 73.132-133 guhA-vAstukalA kA eka mahattvapUrNa aMga / mapu0 47.103, 161 guhya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 guhyaka--devoM kI eka jAti / be deva tIrthaMkaroM ke kalyANakoM tathA vihAra ke samaya ralavRSTi aura puSpavRSTi karate haiN| mapu0 56.25, 38, 221, 17.101, hapu0 59.43 gUDhagocara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. gRhazomA-kanvaya-kriyAoM meM pArivrAjya-kriyA ke lakSaNarUpa sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / gRha-zobhA kA parityAga karane se tapasvI ke sAmane zrImaNDapa kI zobhA svayameva AtI hai| mapu0 39.186 gRhastha-brahmacarya ke bAda kA aashrm| isa Azrama meM vivAha ke pazcAt gRhastha samAja sevA ke kAryoM meM pravRtta hotA hai| mapu0 15.61-76, 38.124-127 gRhasthadharma-pAMca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvratoM kA pAlana karanA / yaha dharma, zIla. tapa, dAna, aura zubha bhAvanA ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai / papu0 4.46, pApu0 1.123-157 gRhAGga-eka prakAra ke kalpavRkSa / ye bhogabhUmi meM AvazyakatAnusAra rAjamahala, maNDapa, sabhAgRha, citramAlA, nRtyazIlA Adi aneka prakAra ke bhavanoM kA nirmANa karate haiN| mapu0 3.39-40, 9.35-36, 44, hapu0 7.80, vIvaca0 18, 91-92 gRhimUlaguNASTaka-gRhastha ke ATha mUlaguNa-madya, mAMsa vaura madhu kA tyAga tathA pA~ca aNuvratoM kA pAlana / mapu0 46.269 gRhotAgRhItetvarikAgamana-svadArasantoSavrata ke pA~ca aticAroM meM eka aticAra / hapu0 58.174-175 gRhozitA-garbhAnvaya kI apana kriyAoM meM bIsavIM tathA dIkSAnvaya kI ar3atAlIsa kriyAoM meM pandrahavIM kriyA / isa kriyA meM zAstrajJAna aura cAritra se sampanna vyakti gRhasthAcArya banatA hai aura svakalyANa karate hue sAmAjika kartavyoM kA nirvAha karatA hai / mapu0 38.57, 144-147, 39.73-74 gokula-mathurA ke pAsa kA eka grAma / kRSNa kA lAlana-pAlana isI sthAna para huA thA / hapu0 1.91, pApu0 11.58 gokSIra-vijayA parvata kI uttarazreNI ke svarga ke samAna sATha nagaroM __meM eka nagara / mapu0 19.85, 87 gocarI-nirgrantha muniyoM kI AhAra-caryA / isake lie muni bhikSA ke lie niyata samaya meM nikalate hai, ve gRhapaMkti kA ullaMghana nahIM karate, niHspRha bhAva se zarIra ko sthiti ke lie ThaNDA, garma, alonA, sarasa, nIrasa jaisA prApta hotA hai, khar3e hokara pANi-pAtra se grahaNa karate haiM / mapu0 34.199-201, 205 gotama (1) sindhu-taTa nivAsI tapasvI mRgAyaNa aura usakI patnI vizAlA kA putra / isane paMcAgni tapa kiyA thA aura tapa ke prabhAva se marakara sudarzana nAma kA jyotiSI deva huaa| mapu0 70. 142-143 (2) andhakavRSTi ke tIsare pUrvabhava kA jIva / yaha jambUdvIpa ke bharatakSetrastha kurujAMgala deza meM hastinApura nagara ke rAjA dhanaMjaya ke samakAlIna kapiSThala brAhmaNa aura anundharI nAma kI brAhmaNI kA daridra putra thA / isane samudrasena munirAja ke pIche-pIche jAkara vaizravaNa seTha ke yahA~ bhojana kiyA thA tathA ise vizeSa santoSa prApta huA thA / municaryA se prabhAvita hokara yaha saMyamI huA aura eka varSa ke bAda isane RddhiyA~ prApta kara lI thiiN| Ayu ke anta meM samAdhimaraNa gUDhavatta/gUDhadanta-AgAmI bAraha cakravatiyoM meM cauthA ckrvrtii| mapu0 76.482, hapu0 60.564 gUDhAtmA-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. gRha-samAja ke vibhinna vargoM ke AvAsa / AdipurANa meM aneka prakAra __ ke AvAsoM kA varNana AyA hai / mapu0 46.245, 397 gRhakUTaka-bharateza kA ati ucca varSAkAlIna mahala / mapu0 37.150 gRhakSobha-eka rAkSasavaMzI raajaa| yaha meghadhvAna ke pazcAt laMkA kA rAjA huaa| papu0 5.398-400 gRhatyAgakriyA-garbhAnvaya kI pana kriyAoM meM bAIsavoM tathA dIkSAnvaya ko ar3atAlIsa kriyAoM meM satrahavIM kriyA / isa kriyA meM siddha bhagavAn kA pUjA ke pazcAt iSTa janoM ke samakSa putra ko saba kucha samarpita karake gRhatyAga kiyA jAtA hai / mapu0 38.57, 150-156, gRhapati-bharata cakravartI ke caudaha ratnoM meM sajIna ratna / mapu0 37. 83-86 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gotrakarma-gautama jaina purANakoza : 115 kara madhyama aveyaka ke suvizAla vimAna meM ahamindra huA tathA vahA~ se cyuta hokara andhakavRSTi andhakavRSNi nAma kA rAjA huA / mapu0 70.160-162, 173-181 aparanAma gautama / hapu0 18.103-110 (3) lavaNasamudra kI pazcimottara dizA meM bAraha yojana dUra sthita bAraha yojana vistRta aura cAroM ora se sama eka dvIpa / hapu05. 469-470 (4) lavaNasamudra ke pazcimottara dizAvartI isa nAma ke dvIpa kA adhiSThAtA deva / yaha parivAra Adi kI dRSTi se kaustubha deva ke samAna thA / hapu0 5.469-470 (5) saudharmendra kA AjJAkArI eka deva / hapu0 41.17 gotrakarma-ucca aura nIca kula meM paidA karanevAlA aura ucca aura nIca vyavahAra kA kAraNa karma / isakI utkRSTa sthiti bIsa sAgara aura jaghanya sthiti ATha muhUrta hotI hai / hapu0 3.98, 58.218, vIvaca0 16.157-159 godAvarI-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| yaha nirantara pravAhita rahanevAlI aura aneka dhArAoM se yukta nadI hai / mapu0 29. 60,85, 30.60-61 (2) gopendra aura gopadhI kI putrii| kAlakUTa bhIlarAja dvArA gopendra kI gAyeM haraNa kiye jAne para rAjA kASThAMgAra ne ghoSaNA kI thI ki jo gopendra kI gAyoM ko chur3Akara lAyegA usake sAtha isa kanyA kA vivAha karA diyA jaaygaa| jIvandhara kumAra ne gandhAya ke putra nandADhya ko sAtha lekara kAlakUTa ko parAjita kiyA aura gAyoM kA vimocana karA diyaa| yaha sUcanA rAjA ko de dI gayI ki nandAya ne gAyoM kA vimocana karAyA hai| ghoSaNA ke anusAra rAjA ne nandADhya ke sAtha isakA vivAha karA diyaa| mapu0 75. 287-300 godhA-braja kA eka vana / mapu070.431 godhUma-gehU~ / vRSabhadeva ke samaya kA eka dhAnya / mapu0 3.186 / / gopAlaka-go-pAlana ke dvArA AjIvikA calAnevAle loga / mapu0 42.138-150,175 gopendra-(1) videha deza ke videha nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma pRthivIsundarI aura putrI kA nAma ralavatI thaa| mapu0 75. 643-644 (2) rAjapura ke gopoM kA eka rAjA / mapu075.291 (3) rAjA kASThAMgArika ke rAjya kA eka gopAlaka / mapu0 75.291 goptA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.178 gopya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.196 gobhUti-eka baTuka / papu0 55.57-59 de0 giri / gomatI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / bharateza kI senA yahA~ ___ AyI thI / mapu0 29.49 gomukha-(1) rAjA indra ke pUrvabhava kA jIva / yaha ratnapura nagara kA nivAsI thA / isakI strI kA nAma dharaNI tathA putra kA nAma sahasrabhAga thA / papu0 13.60 (2) cArudatta kA mitra / 21.13 de0 cArudatta gomukhamaNi-gomukha ke AkAra kA nUpura vizeSa / isameM maNiyoM kI jar3AI bhI hotI thii| mapu0 14.14 gomeva-ratnaprabhA naraka ke kharabhAga ke solaha paTaloM meM chaThA paTala / hapu04.53 de0 kharabhAga gorati-eka mahArathI vidyAdhara / yaha vidyAdharoM kA svAmI aura rAma kA sahAyaka thaa| papu0 54.34-35 goratha-isa nAma kA eka parvata / pUrvI abhiyAna meM yahAM bharata kI senA AyI thI / mapu0 29-46 govardhana-(1) eka dhatakevalI / ye mahAvIra nirvANa ke bAsaTha varSa ke bAda sau varSa kI avadhi meM hue pA~ca AcAryoM meM cauthe AcArya the| inheM gyAraha aMgoM aura caudaha pUrvo kA jJAna thaa| mapu0 2. 141142, 76.518-521, hapu0 1.61, vIvaca0 1.41-44 (2) mathurA ke nikaTa kA eka grAma / papu0 20.137 (3) mathurA ke nikaTa kA eka parvata / eka bAra bahuta varSA hone para kRSNa ne gokula kI rakSArtha isa parvata ko uThAyA thaa| mapu0 70.438, hapu0 35.48 gozIrSa-(1) eka parvata / bharata ko senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.89 (2) gozIrSa parvata se utpanna candana / mapu0 32.98, papu0 .75.2 goSTha-gozAlA / vAstuvidyA kA eka mahattvapUrNa aMga / mapu0 28.36 gauDa-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA pUrva meM sthita eka deza / mapu0 29.41 gautama-(1) de0 gotama (2) kRSNa kA eka putra / yaha zastra aura zAstra meM nipuNa thaa| hapu0 48.70, 72 (3) vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 16.265 (4) ramaNIkamandira nagara nivAsI eka vipra / isako bhAryA kauzikI ke garbha se hI marIci kA jIva agnimitra nAma se utpanna huA thaa| mapu 74.77, vIvaca0 2.121-122 (5) brAhmaNoM kA eka gotra / gaNadhara indra bhUti (gautama) isI gotra ke the / mapu0 74.357 (6) tIrthakara mahAvIra ke prathama gaNadhara / indrabhUti inakA nAma thA / ye veda aura vedAMgoM ke jJAtA the / indra ne avadhijJAna se yaha jAna liyA thA ki gautama ke Ane para hI bhagavAn mahAvIra kI divya-dhvani ho sakatI hai| isalie yaha inake pAsa gayA aura inheM kisI prakAra tIrthaMkara mahAvIra ke nikaTa le aayaa| mahAvIra ke sAnnidhya meM Ate hI inako tattvabodha ho gayA aura ye apane 500 ziSyoM sahita mahAvIra ke ziSya ho gye| ziSya hone para saudharmendra ne inakI pUjA kI / saMyama dhAraNa karate hI pariNAmika vizuddhi ke phalasvarUpa inheM Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 : baina purANakoza gaubhRga-ghanaraya sAta RddhiyA~ prApta ho gyiiN| zrAvaNa ke kRSNa pakSa kI pratipadA ke dina pUrvAhna velA meM aMgoM ke tathA aparAla velA meM pUrvo ke artha aura padoM kA inheM bodha ho gyaa| ye cAra jJAnoM ke dhAraka ho gye| inhoMne aMgoM aura pUrvo kI racanA kI zreNika ke aneka praznoM ke uttara bhI diye| mahAvIra ke nirvANa kAla meM hI inheM kevalajJAna ho gyaa| kevalajJAna hone ke bAraha varSa bAda ye bhI nirvANa ko prApta hue / mapu0 1.198-202, 2.45-95, 140, 12.2, 43-48,74. 347-372, 76.38-39, 119, papu0 2.249, 3.11-13, hapu0 1.56, 2.89, pApu0 1.7, 2.14, 101, vIvaca0 1.41-42, 15. 78-126, 18. pUrNa, 19.248-249 (7) eka deva / dvArikA kI racanA ke lie isane indra kI AjJA se samudra kA apaharaNa kiyA thA / hapu0 1.99 (8) rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.44 (9) kRSNa ke kula kA rakSaka eka nRpa / hapu0 50.131 (10) vasudeva kA kRtrima gotra / isa gotra ko batAkara hI vaha gandharvAcArya sugrIva kA ziSya banA thA / hapu0 19.130-131 gauzRMga-paMcAgni tapakartA eka tApasa / yaha bhataramaNa vana ke madhya meM airAvatI nadI ke kinAre rahatA thaa| isakI strI kA nAma zaMkhikA aura putra kA nAma mRgazRMga thA / mapu0 59.287-289 gautamI-bharatakSetra sthita sUtikA zvetikA nagara ke agnibhUti brAhmaNa kI bhAryA / yaha pururavA ke jIva agnisaha kI jananI thii| mapu0 74. 74, vIvaca0 2.117-118 gauramaNDa-(1) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM sthita eka nagara / hapu0 22.88 (2) aditi devI ke dvArA nami aura vinami ko pradatta vidyAoM kA eka nikAya / hapu0 22.57 gaurikTa-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / hapu0 22.97 gaurika-vidyAdharoM kI eka jAti / hapu0 26.6 gaurI-(1) vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA eka deza / mapu0 46. 145 (2) eka vidyaa| kanakamAlA ne yaha vidyA pradyumna ko dI thii| diti aura aditi dvArA nami aura vinami ko pradatta vidyAoM meM solaha nikAyoM kI eka vidyA / mapu0 62.396, hapu0 22.62, 27.131, 47.63-64 (3) kRSNa kI sAtavIM pttraanii| yaha vItazokapura/sindhu deza ke vItabhaya nagara ke rAjA merucandra/meru aura usakI rAnI candravatI kI putrI thii| isake pUrva yaha punnAgapura nagara ke rAjA hemAbha kI yazasvatI nAmA rAnI thii| marakara yaha svarga gayI aura vahA~ se cyuta ho kauzAmbI nagarI ke sumati zreSThI kI dhArmiko nAma kI putrI huii| marakara yaha mahAzukra svarga meM janmI aura vahA~ se cyuta ho isa paryAya ko prApta huii| mapu0 71.126-127, 429-441, hapu0 44. gauzIla-eka deza / lavaNAMkuza ne yahAM ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.82-86 grnth-prigrh| yaha do prakAra kA hotA hai-antaraMga aura bahiraMga / mapu0 67.13, papu0 89.111 graha-jyotiSka deva / mapu0 3.84 grahavikSepa-gRhoM kA eka rAzi se dUsarI rAzi para jAnA / mapu0 3.37 grAma-(1) bAr3a AvRta, udyAna aura jalAzayoM se yukta adhikatara zUdra aura kRSakoM kI nivAsabhUmi / isake do bheda hote haiM-choTe grAma aura bar3e grAma / choTe grAma kI sImA eka kosa aura bar3e grAma kI do kosa hotI hai| choTe grAma meM sau ghara aura bar3e grAma meM pA~ca sau ghara hote haiN| mapu0 16.164-167, hapu0 2.3, pApu0 2.158, 20. 177,26.109, 127, 29.129 (2) vaiNa aura zArIra svara / hapu0 19.147-148 prAmaNI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 prAsa-kavala / yaha eka hajAra cAvala pramANa hotA hai / hapu0 11.125 grAhavatI-pUrva videha ke vakSAra parvatoM ke madhya bahatI huI eka vibhaMgA ndii| yaha nIla parvata se nikalakara sItA nadI kI Ara bahatI hai| hapu0 5.239 preveyaka-(1) ahamindra devoM kI AvAsa bhUmi / solaha svargoM ke Upara sthita isa nAma ke nau paTala haiN| mapu0 49.9, papu0 105.167170, hapu0 3.150 (2) svarNa-ratnajaTita kaNThahAra / mapu0 29.167, hapu0 11.13 medheyaka stUpa-veyaka vimAna ke AkAra kA samavasaraNa kA stUpa / hapu0 57.100 ghaMTA-U~cI aura gambhIra dhvanivAlA eka vAdya / kalpavAsI aura jyotiSka, vyantara aura bhavanavAsI deva bhI ise mAMgalika avasaroM para bajAte haiN| mapu0 13.13 ghaTAstra-rAvaNa kA pakSadhara eka sAmanta / isane apanI senA ke sAtha rAma-rAvaNa meM yuddha meM bhAga liyA thA / papu0 57.54 ghaTIyantra-kRSi kI siMcAI kA eka yantra / (gRha) / mapu0 17.24 ghaTodara-rAvaNa kA pakSadhara eka sAmanta / isane rAma-rAvaNa yuddha meM rAma ke pakSadhara durmarSaNa yoddhA ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 62.35 ghaNTArAva-ghaMTAnAda / jina-janmotsava sUcaka catuvidha dhvaniyoM meM eka dhvani / mapu063.399 / dhana-(1) isa nAma kA eka zastra / papu0 12.258, 19.43, 62.45 (2) kAMse ke jhAMjha, maMjIrA Adi vAdya / hapu0 19.142 ghanakAla-varSAkAla, muniyoM ke cAturmAsa kA samaya / papu0 123.94 / dhanagati-rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara nRpa / papu0 54.34-35 ghanaprabha-laMkA kA eka raajaa| isakI rAnI kA nAma padmA tathA putra kA nAma kIrtidhavala thA / papu0 5.403-404 dhanaratha-(1) bharatakSetra meM mahApura nagara ke rAjA vAyuratha kA putra / isake pitA ise rAjya sauMpakara tapasvI ho gaye the / mapu0 58.80-81 Jain Education Intemational Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "dhanarava-ghoSA jaina purANakoza : 117 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru se uttara kI ora vidyamAna bIsa tathA prakIrNaka bila untIsa lAkha paMcAnaveM hajAra pA~ca sau sar3asaTha ariSTa nagara ke rAjA padmaratha kA putra / rAjA padamaratha ne ise rAjya haiN| isa prakAra kula (indraka, zreNIbaddha aura prakIrNaka) bila tIsa dekara saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 60.2-11 lAkha haiM / hapu0 4.46, 71-77, 86-104 inameM cha: lAkha bila (3) rAjA hemAMgada aura rAnI meghamAlinI kA putra / mapu0 63. saMkhyAta yojana aura caubIsa lAkha bila asaMkhyAta yojana vistAra se 181 yukta haiN| indraka biloM ko moTAI eka kosa zreNibaddha biloM kI (4) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarI- 13 kosa tathA prakIrNaka biloM ko 27 kosa hai| hapu0 4.161, kiNI nagarI kA raajaa| isakI do rAniyA~ thIM-manoharA aura 218 isa pRthivI ke utpatti sthAnoM meM utpanna nArakI janmakAla meM manoramA / manoharA ke megharatha nAmaka putra huA thaa| sAMsArika kSaNa- sAta yojana savA tona kosa Upara AkAza meM uchalakara punaH nIce bhaMguratA kA vicAra kara isane rAjya megharatha ko sauMpa diyA aura girate haiN| isa pRthivI se nikalA samyaktvI jIva tIrthakara pada pA saMyamI ho gayA / tapazcaryA se ghAtiyA karmoM ko nAza kara yaha kevalI sakatA hai / asainI paMcendriya jIva isI pRthvI taka jAte haiM / mapu0 10. ho gayA / mapu0 63.142-144, 231-235, papu0 20.164-165, 29, hapu0 4.355, 381 pApu0 5.53-60 ghATa-vaMzA nAmaka dUsarI pRthivI ke gyAraha indraka biloM meM eka indraka ghanarava-aThArahaveM tIrthakara aranAtha ke pUrvabhava kA pitA / papu0 20.9, bila / isa bila kI cAroM dizAoM meM eka sau aTThAIsa aura vidi29-30 zAoM meM eka sau caubIsa kula do sau bAvana zreNibaddha bila haiM / hapu0 ghanavAta-loka ko veSTita karanevAle tIna vAtavalayoM meM dvitIya vAta 4.78-79, 109 valaya / yaha mUMga ke varNa kA, daNDAkAra, dhanIbhUta, upara-nIce cAroM ora ghAtikarma-jIva ke upayoga guNa ke ghAtaka jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, sthita, caMcalAkRti aura loka ke anta taka veSTita hai| adholoka ke mohanIya aura antarAya karma / ina karmoM ke vinAsa se kevalajJAna kI nIce isakA vistAra bIsa hajAra yojana aura loka ke Upara kucha kama upalabdhi hotI hai / mapu0 1.12, 33.130, 54.226-228 eka yojana hai / adholoka ke nIce yaha daNDAkAra hai kintu Upara pA~ca ghAtisaMghAta-ghAti karmoM kA samUha / hapu02.59 de0 ghAtikama yojana vistata hai / madhyaloka meM isakA vistAra cAra yojana raha jAtA ghuTuka-pANDava bhIma aura hiDimbA kA putra / yuddha meM yaha azvatthAmA ke hai / pA~caveM svarga ke anta meM yaha pA~ca yojana vistRta ho jAtA hai aura dvArA mArA gayA thaa| pApu0 14.63-66, 20.218-219 mokSa-sthAna ke samIpa yaha cAra yojana vistRta raha jAtA hai / loka ke ghRtavara-(1) madhyaloka kA chaThA dvIpa / hapu0 5.615 Upara isakA vistAra eka kosa hai| hapu0 4.33-41 . (2) isa dvIpa ko ghere hue isI nAma kA eka sAgara / isakA jala 'dhanavAhana-(1) bharatakSetra ke vijayAdha parvata para sthita aruNa nagara ke ghatatalya hai / pa0 5615 ghRtatulya hai / hapu0 5.615, 628 rAjA siMhavAhana kA putra / isakA pitA ise hI rAjya dekara virakta ghRtastrAvo-eka rasa Rddhi / isase bhojana meM ghI kI kamI nahIM rhtii| huA thaa| papu0 17.154-158 mapu0 2.72 (2) vijayA ko dakSiNazreNI meM sthita rathanapura nagara ke rAjA ghora-indra-rAvaNa yuddha meM rAvaNa ke pakSa kA eka parAkramI rAkSasa / papu0 meghavAhana aura rAnI prItimatI kA putra / isane apane zatruoM ko 12.196 harAyA aura apanI zakti bar3hAne ke lie viMdhyAcala para sAdhanA kI ghoraddhi-ghora tapazcaraNa meM sahAyaka Rddhi / vajanAbhi ko yaha Rddhi jisase use eka gadA prApta huI thI / pApu0 15.6-10 prApta thI / isI kI sahAyatA se vaha ghora tapa karatA thaa| mapu0 'dhanodaSi-saba ora se loka ko ghera kara sthita prathama vly| yaha gomUtra- 11.82 varNadhArI, daNDAkAra, lambA, ghanIbhUta, Upara nIce cAroM ora sthita ghorA-isa nAma kI eka mahAvidyA / yaha rAvaNa ko prApta thii| papu0 aura loka ke anta taka veSTita hai| adholoka ke nIce bIsa hajAra 7.329 yojana aura loka ke Upara kucha kama eka yojana vistRta hai| adholoka ghoSa-(1) ahIroM kI bstii| mapu016.176, hapu0 2.3 ke nIce yaha daNDAkAra hai / madhyaloka meM yaha pA~ca yojana vistRta hai| (2) asurakumAra Adi dasa jAti ke bhavanavAsI devoM ke bIsa yaha brahma-brahmottara nAmaka pA~caveM svarga ke anta meM sAta yojana aura indroM meM satrahavA~ indra / vIvaca0 14.54-57 mokSasthAna ke samIpa pA~ca yojana vistRta hai| loka ke Upara isakA ___ghoSaNA-pArivrAjyakriyA ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / jo muni vistAra ardha yojana hai / hapu0 4.33-41 nagAr3e tathA saMgIta Adi kI ghoSaNA kA tyAga karake tapasyA karatA dharmA-naraka kI prathama ratnaprabhA bhUmi / isa pRthivI meM teraha prastAra hai aura hai usakI tapasyA saphala hone para dundubhighoSa hotA hai| mapu0 39. unameM krayazaH nimnalikhita teraha hI indraka bila hai-sImantaka, naraka, 164, 183 rauruka, bhrAnta, udabhrAnta, saMbhrAnta, asaMbhrAnta, vibhrAnta, asta, trasita, ghoSasena-datta nArAyaNa ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20.216 vakrAnta, avakrAnta aura vikrAnta / ina indraka biloM kI cAroM dizAoM ghoSA-devoM ke dvArA vidyAdharoM ko dI gayI eka viinnaa| mapu0 70. aura vidizAoM meM vidyamAna zreNibaddha bila cAra hajAra cAra sau 295-296, hapu0 20.61 (2) amaraka Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 : jaina purANakoza ghoSAryA-cakravyUha ghoSAryA-tIrthakara puSpadanta ke saMdha kI pramukha AryikA / mapu0 55.56 ghoSAvatI-cAra divya vINAoM meM eka viinnaa| viSNukumAra muni dvArA upasarga haTAye jAne para devoM ne yaha vINA pRthivI para rahanevAloM ko dI thii| mapu0 70.296 ghrANa-nAsikA / pA~ca indriyoM meM tIsarI indriya / indriya jaya ke prasaMga meM isa indriya ke viSaya gandha para bhI vijaya prApta kI jAtI hai| papu0 14.113 caMcala-(1) saudharma aura aizAna svargoM ke ikatIsa paTaloM meM gyArahavA~ paTala / hapu0 6.45 de0 saudharma (2) rAvaNa kA gajarathArohI yoddhA / papu0 57.58 cakAra-rAjA ravi ke pazcAt huA laMkA kA svaamii| yaha mAyA, parAkrama aura zaurya se sampanna rAkSasavaMzI vidyAdhara thaa| papu0 5. 395-400 cakra--(1) cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ajIva ratna / yaha senA meM daNDaratna ke pIche calatA hai| isakI eka hajAra deva rakSA karate haiN| isake svAmI ke kuTumbI isase aprabhAvita rahate haiM / yaha nArAyaNa aura pratinArAyaNa kA Ayudha hai| isase nArAyaNa kA vadha nahIM hotA, pratinArAyaNa kA hotA hai / isameM eka hajAra Are rahate haiN| rAmarAvaNa yuddha meM tathA kRSNa jarAsandha yuddha meM isakA vyavahAra huA thaa| mapu0 6.103, 15.208, 28.3, 29.4, 34.26, 36.66, 37. 83-85, 44.180, papu0 58.34, 75.44-60, hapu0 52.83-84 (2) sAnatkumAra aura mAhendra svarga ke sAta indraka vimAnoM meM sAtavA indraka vimAna / hapu0 6.48 cakraka-mAhendra svarga kA eka vimAna / mapu0 62.78 cakradhara-(1) videha kSetra ke puNDarIka deza meM sthita eka nagara / yaha tribhuvanAnanda cakravartI kI nivAsabhUmi thA / papu0 64.50 (2) kRSNa / mapu0 72.168 (3) bhaviSyatkAlIna tIsarA balabhadra / mapu0 76.485 cakradharmA-vidyAgharoM ke vaMza meM utpanna eka raajaa| yaha candraratha kA putra aura cakrAyudha kA pitA thaa| papu0 5.50 cakradhvaja-(1) vidyAdharoM ke vaMza meM utpanna eka raajaa| yaha cakrAyudha kA putra aura maNigrIva kA pitA thA / papu0 5.50-51 (2) cakrapura nagara kA rAjA / isakI strI kA nAma manasvinI thaa| cittosavA ina donoM kI putrI thI / papu0 26 4-5 __ (3) vItazoka nagara kA raajaa| yaha nagara puSkaravara dvIpa ke pazcima meru parvata se pazcima kI ora sthita sarit deza meM thaa| mapu0 62.364-368 (4) cakra-cihnAMkita samavasaraNa kI dhvajA / mapu0 22.235 cakranAtha-kRSNa / mapu071.142 cakranRtya-phirakI lagAkara nRtya krnaa| bhagavAn ke janmAbhiSeka ke samaya indra ne deviyoM ke sAtha yaha nRtya kiyA thaa| mapu0 14.136 cakrapANi-kRSNa / hapu0 35.39 cakrapura-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA aparAjita thaa| yaha tIrthakara aranAtha kI prathama pAraNAsthalI thii| mapu0 59.239, 65.35, hapu0 27.89, pApu0 7.28 (2) vidyAdharoM kI nivAsabhUmi / papu0 55.86 cakrapurI-videha kSetra ke gandhA nAmaka deza kI raajdhaanii| mapu0 63. 208-217 cakrapUjA-cakravatiyoM dvArA digvijaya ke zubhArambha meM kRta cakra kI pUjA / mapu0 6.113 cakraratha-sItA kA jIva / yaha ratnasthalapura kA cakravartI rAjA hogaa| rAvaNa aura lakSmaNa ke jIva isake putra hoMge / papu0 123.112-128 cakralAbha-gRhastha kI trepana kriyAoM meM cavAlIsavIM kiyaa| isa kriyA meM nidhiyoM aura ratnoM kI prApti ke sAtha cakra kI prApti hotI hai tathA jise yaha ratna milatA hai use rAjAdhirAja mAnakara prajA usakA abhiSeka karatI hai / mapu0 38.61, 233 cakravartI-cakraratna kA svAmI / yaha SaTkhaNDAdhipati, digvijayI, battIsa hajAra rAjAoM kA adhirAja, zaMkha, aMkuza Adi cakrI ke lakSaNoM se cihnita, caudaha mahAratnoM kA svAmI, navanidhidhArI, sukRtI aura dasa prakAra ke bhogoM se sampanna hotA hai| yaha bharata, airAvata aura videha ina tIna kSetroM meM hotA hai / mapu0 2.117, 6.194-204, 23.60, hapu0 1.19 vartamAna kAla ke bAraha cakravartI ye haiM-bharata, sagara, maghavA, sanatkumAra, zAntinAtha, kunthunAtha, aranAtha, subhUma, mahApadma, hariSeNa, jaya aura brahmadatta / papu0 5.222-224, hapu0 60.286287, 298 bhaviSya meM jo bAraha cakravartI hoMge unake nAma isa prakAra hai-bharata, dIrghadanta, janmadanta (muktadanta) gUDhadatta, (gUr3hadanta) zroSeNa, zrobhUti, zrIkAnta, padma, mahApadma, citravAhana (vicitravAhana) vimalavAhana aura ariSTasena / mapu0 76.482-484, hapu0 60.563-565 eka samaya meM yaha eka hI hotA hai / eka cakravartI dUsare cakravartI ko, eka nArAyaNa dUsare nArAyaNa ko, eka balabhadra dUsare balabhadra ko aura eka tIrthakara dUsare tIrthakara ko dekha nahIM pAte / pApu0 22.10-11 cakravAla-vijayA kI dakSiNazreNI kA tIsarA nagara / papu0 5.76, hapu0 22.93 cakravyUha-eka viziSTa sainya-racanA / isameM rAjA madhya meM rahatA hai aura usake cAroM ora aMga-rakSaka hote haiM / yaha racanA cakrAkAra kI jAtI hai| isameM cakra ke eka hajAra Are hote haiN| pratyeka Are meM eka rAjA rahatA hai / pratyeka rAjA ke sAtha-sAtha sau hAthI, do hajAra ratha, pAMca hajAra ghor3e aura solaha hajAra paidala sainika rahate haiN| cakra kI nemi ke pAsa haz2AroM nRpa rahate haiN| aise hI eka vyUha kI racanA jarAsandha ne kI thI / garuDavyUha kI racanA se isa vyUha ko bhagna kiyA jAtA hai / mapu0 44.111-113, hapu0 50.102-112, pApu0 19. 104 rAjA arkakIrti ne bhI cakravyUha kI racanA se zatru para vijaya pAyI thI / pApu0 3.97 Jain Education Intemational Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cakrAMka-caNDavega cakrAMka-eka rAjA / isakI rAnI kA nAma anumati aura usase utpanna __ putra kA nAma sAhasagati thaa| papu0 10.4 cakrA-pazcima videha kSetra ke gandhA deza kI rAjadhAnI / hapu0 5.251, 262-263 cakrAbhiSeka-gRhastha kI trepana kriyAoM meM chiyAlIsavIM kriyaa| yaha digvijaya ke pazcAt sampanna hotI hai / isameM cakraratna ko Age karake cakravartI nagara meM praveza karatA hai aura AnandamaNDapa meM baiThakara kimicchaka dAna detA hai| isa samaya mAMgalika vAdya bajate rahate haiM / aura zreSTha kuloM ke rAjA cakrI kA abhiSeka karate haiN| isake pazcAt prasiddha cAra nRpa use mAMgalika veSa dhAraNa karAte haiM aura mukuTa pahanAte hai / hAra, kuNDala Adi se vibhUSita hokara vaha yajJopavIta dhAraNa karatA hai| nagara nivAsI tathA maMtrI Adi usakA caraNAbhiSeka kara caraNodaka mastaka para lagAte haiM / zrI, hrI Adi deviyA~ apane-apane niyogoM ke anusAra usakI upAsanA karatI haiM / mapu0 38.62, 235 252 cakrAyudha-(1) jambUdvIpa ke cakrapura nagara ke rAjA aparAjita aura usakI rAnI sundarI kA putra / isakA pitA ise rAjya dekara dokSita ho gayA thA / kucha samaya bAda isane bhI apane bhAI vacAyudha ko rAjya dekara pitA se dIkSA lI thI aura mokSa pada pAyA thaa| tIsare pUrvabhava meM yaha bhadra mitra nAmaka seTha, dUsare pUrva bhava meM siMhacandra aura pahale pUrvabhava meM prItikara deva thaa| mapu0 59.239-245, 316, hapu0 27.89-93 (2) rAjA vizvasena aura rAnI yazasvatI kA putra / ye tIrthakara zAntinAtha ke sAtha hI dIkSita hokara unake prathama gaNaghara hue| ye pUrvAMga ke pAradazI vidvAn the| Ayu ke anta meM inhoMne nirvANapada pAyA thaa| mapu0 63.414, 476, 489, 501, hapu0 60. 348, pApu0 5.115, 127-129 terahaveM pUrvabhava meM ye magadhadeza ke rAjA zrISeNa kI AnanditA nAmaka rAnI the| bArahaveM pUrvabhava meM 'uttarakuru meM Arya, gyArahaveM pUrvabhava meM saudharma svarga meM vimalaprabha nAmaka deva, dasaveM pUrvabhava meM tripRSTha nArAyaNa ke zrIvijaya nAmaka putra, naveM pUrvabhava meM terahaveM svarga meM maNicUla nAmaka deva, AThaveM pUrvabhava meM vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara ke anantavIrya nAmaka putra, sAtaveM pUrvabhava meM ratnaprabhA naraka meM nArakI, chaThe pUrvabhava meM vijayA ke gaganavallabha nagara ke rAjA meghavAhana ke meghanAda nAmaka putra, pAMcaveM pUrvabhava meM acyuta svarga meM pratIndra, cauthe pUrvabhava meM vajrAyudha ke putra sahasrAyudha, tIsare pUrvabhava meM adhoveyaka meM ahamindra, dUsare pUrvabhava ne puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI ke rAjA ghanaratha ke dRr3haratha nAma ke putra, aura pahale pUrvabhava meM ye ahamindra the| mapu0 62.153, 340, 358, 376, 411-414, 63.25, 28-29, 36, 45, 138-144, 336-337 (3) vidyAdharavaMzI rAjA cakradharmA kA putra / yaha cakradhvaja kA pitA thaa| papu0 5.50-51 'cakro-kRSNa / hapu0 54.30 cakreza-cakraratna ke svaamii| pu0 1.18 de0 cakravartI jaina purANakoza : 119 cakSuHzravA-sarpa / yaha A~kha ke mArga se hI sunatA hai / mapu0 26.176 cakSuSmAn-(1) AThaveM manukulakara / ye sAtaveM kulakara vipulavAhana ke putra the tathA nauveM kulakara yazasvI ke pitaa| inake pUrva mAtA-pitA putra kA mukha tathA cakSu dekhe binA hI mara jAte the| inake samaya se ve putra kA mukha aura cakSu dekhakara marane lage the| isase utpanna prajA-bhaya ko dUra karane se prajA ne inheM isa nAma se sambodhita kiyA thaa| ye bahuta kAla taka bhoga bhogakara svarga gaye / mapu0 3.120-125, hapu0 7.157-160, pApu0 2.106 padmapurANa meM inheM sImandhara ke bAda hue batAyA hai / inhoMne sUrya aura candra dekhakara bhayabhIta prajA ke bhaya kA nivAraNa kiyA thA / papu0 2.79-85 (2) mAnuSottara parvata kA rakSaka deva / hapu0 5.639 caNa-(1) rAjA anila ke pazcAt huA laMkA kA rAkSasavaMzI vidyAdhara raajaa| yaha vidyA, bala aura mahAkrAnti kA dhAraka thaa| papu0 5. 397-400 (2) rAvaNa kA vyAghrarathArohI sAmanta / mapu0 57.51-52 caNDakauzika-kumbhakArakaTa nagara kA eka brAhmaNa / yaha somazrI kA pati aura usase utpanna mauNDakozika kA pitA thaa| mapu062.212-214, pApu0 4.124-126 caNDataraMga-rAma ke pakSa kA eka yoddhaa| isane bhAnukarNa (kumbhakarNa) se yuddha kiyA thaa| papu060.58 caNDadaNDa-rAjA kASThAMgAra ke nagara kA mukhya rakSaka / rAjA kI AjJA se yaha jIvandharakumAra ko mArane ke lie senA sameta gayA thA para yaha saphala nahIM ho sakA / mapu0 75.374-379 caNDavANa-eka vyAdha rAjA / isane AkramaNa karake zAlmalikhaNDa nAmaka grAma kI prajA kA apaharaNa kiyA thaa| apahRta logoM meM devilA aura jayadeva kI putrI padmadevI bhI thii| rAjagRha ke rAjA siMharatha ne ise mArakara apahRta jana samUha ko mukta karAyA thaa| hapu0 60.111 caNDaravA-isa nAma kA eka shkti-shstr| isa zastra kA prayoga karake sahasravijaya ne vidyAdhara candrapratima ko AkAza se ayodhyA ke mahendro daya vana meM girAyA thA / papu0 64.27 caNDavAhana-trizRMga nagara kA raajaa| isakI patnI kA nAma vimalaprabhA thaa| isa dampati kI nimna dasa viduSI kanyAe~ thIM-guNaprabhA, suprabhA, hrI, zro, rati, padmA, indIvarA, vizvA, AzcaryA aura azokA / isane ina kanyAoM ko yudhiSThira ke sAtha vivAhA thaa| pApu0 13. 101-106, 159-164 caNDavega-(1) bharata kA daNDaratna / mapu0 37.170, pApu0 7.22 (2) rAjA vidhu vega kA putra / isakI madanavegA nAma ko bahina thii| madanavegA ke pati ke bAre meM eka avadhijJAnI muni ne kahA thA ki gaMgA meM vidyA siddha karate hue isake kaMdhe para jo giregA vahI isakA pati hogaa| isake pitA ne ise gaMgA meM vidyA-siddhi ke lie niyojita kiyA thaa| vasudeva gaMgAsnAna ke lie AyA thaa| vahIM Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 : maina purANakoza caNDavegA-candana saMyoga se vaha isake kaMdhe para girA / isane use aneka vidyAzastra diye caturdaza mahArala-cakravartI ke caudaha mahArala-sudarzana cakra, chatra, khaDga, the / vasudeva ne trizikhara vidyAdhara ke sAtha jisane isake pitA ko daNDa, kAkiNI, carma, maNi, purohita, senApati, sthapati, gRhapati, bA~dhakara kArAgRha meM DAla diyA thA, yuddha karake mAhendrAstra ke dvArA strI, gaja aura azva / mapu0 61.95, 37.84, hapu0 11.108-109 usakA sira kATa DAlA thA aura isake pitA ko bandhana mukta karAyA caturdaza mahAvidyA-utpAdapUrva Adi caudaha pUrva / mapu0 2.48, 34.147 thA tathA madanavegA prApta kI thii| hapu0 25.38-71 caturbhedajJAna-cAra jJAna / mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya ye cAra caNDavegA-(1) varuNa parvata ke samIpa pAMca nadiyoM ke saMgama kI eka ___ jJAna hai / mapu0 36.145 ndii| mapu0 59.118-119, hapu0 27.13-14 caturmAsA-cAra mAsa parimita kAla, varSAkAla / hapu0 18.99 (2) isa nAma kI eka vidyaa| arkakIrti ke putra amitateja ne ___caturmakha-(1) nau nAradoM meM sAtavA~ nArada / inakI Ayu nAgayaNoM ke yaha vidyA siddha kI thii| mapu0 62.397 barAbara hotI hai tathA nArAyaNoM ke samaya meM hI ye hote haiN| mahAbhavya caNDazAsana-malaya deza kA rAjA / yaha podanapura-nareza vasuSeNa kA mitra aura jinendra ke anugAmI hote hue bhI ye kalahapremI, kadAcit dharma thA / eka bAra yaha vasuSeNa ke pAsa AyA aura isane usakI patnI snehI aura hiMsA-premI hote haiM / hapu0 60.548-550 nandA kA apaharaNa kiyA thaa| yaha marakara aneka bhavoM meM bhramaNa karane (2) eka munirAja, jinheM siddhivana meM kevalajJAna huA thA / mapu0 ke bAda kAzI deza kI vArANasI nagarI meM madhusUdana nAma kA rAjA 48.79 huA thaa| mapu0 60.50-53, 70.71 (3) rAjA zizupAla aura rAnI pRthivIsundarI kA putra / duHSamA caturaMga-senA ke cAra aMga-azva, gaja, ratha aura paidala sainika / mapu0 kAla ke eka hajAra varSa bAda pATaliputra nAmaka nagara meM isakA janma 30.2-3, hapu0 2.71 huA thA / yaha mahAdurjana thA / kalkirAja nAma se vikhyAta thA / isakI caturana-tAla kI dvividha yoniyoM meM eka yoni / papu0 24.9 Ayu sattara varSa aura zAsanakAla cAlIsa varSa rhaa| nirgrantha muniyoM caturastrAnuyoga-zruta ke cAra anuyoga-(1) prathamAnuyoga (2) karaNAnu se kara vasUlI ke prasaMga meM kisI samyagdRSTi asura dvArA yaha mArA yoga (3) caraNAnuyoga aura (4) dravyAnuyoga / hapu0 58.4 , gayA aura marakara prathama naraka meM utpanna huaa| mapu0 76.397-415 caturAnana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 caturmukhamaha-arhanta kI caturvidha pUjA kA eka bheda / yaha eka mahAyajJa caturAsya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 caturgati-cAra gatiyA~ / naraka, tiryaMca, manuSya au deva / ye cAra gatiyA~ hai aura mahAmukuTabaddha rAjAoM ke dvArA sampanna hotA hai| aparanAma sarvatobhadra / mapu0 37.26-30, 73.58 hotI hai / mapu0 42.93 catarmukhI-vijayAdhaM kI dakSiNazreNI kI pacAsa nagariyoM meM eka ngrii| caturNikAya-bhavanavAsI, vyantara, jyotiSka aura vaimAnika ina cAra isake U~ce-U~ce cAra gopura hai| mapu0 19.44, 53 nikAyoM ke deva / hapu0 2.28 caturvastra-(1) ikSvAkuvaMzI rAjA brahmaratha kA putra / yaha hemaratha kA caturthaka-eka vrata / isa vrata meM eka dina kA upavAsa kiyA jAtA hai / pitA thA / papu0 22.153-159 hapu0 34.125 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 caturthakAla-avasarpiNI kAla ke chaH bhedoM meM duHSamA-suSamA nAmaka cauthA caviSa bandha-cAra prakAra kA karmabandha-prakRti, sthiti, anubhAga aura bheda / mapu0 3.17-18, hapu0 1.26 pradeza / mapu0 58.31 caturthajJAna-samyagjJAna ke pAMca bhedoM meM cauthA jJAna-manaH paryayajJAna / mapu0 caturvidhAmara-cAra prakAra ke deva-(bhavanavAsI, vyantara, jyotiSka 48.40 aura vaimAnika) / mapu0 55.51 caturthavatabhAvanA-brahmacarya vrata kI pA~ca bhAvanAeM-strI-kathA, stryA caturvizatistava-aMgabAhya zruta ke caudaha prakIrNakoM meM eka prakIrNaka / loka, strI-saMsarga, prAgratasmaraNa aura gariSTha tathA uttejaka AhAra kA hapu0 2.102 de0 aMgabAhyazruta tyAga / mapu0 20.164 cataHzAla-rAma-lakSmaNa ke bhavana nandyAvarta kA eka koTa / mapu0 83. caturtha zukladhyAna-zukladhyAna ke cAra bhedoM meM cauthA bheda-vyaparatakriyA-nivati / yoga kevalI guNasthAna meM yogoM kA pUrNa nirodha ho catuSTayI vRtti-artha ko cAra vRttiyA~-arjana, rakSaNa, vardhana aura vyaya / jAnA-mukta avasthA ko pA lenA / mapu0 63.498 mapu0 51.7 caturthIvidyA-AnvIkSikI, trayI, vArtA aura daNDanIti ina cAra vidyAoM , trayI, vArtA aura daNDanIti ina cAra vidyAoM catustriMzat mahAdbhuta-arhanta ke cauMtIsa atizaya-janma sambandhI dasa, meM cauthI vidyA-daNDanIti / mapu0 51.5 kevalajJAna sambandhI dasa aura devakRta caudaha / hapu0 2.67 caturthavazapUrvI-mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt hue utpAdapUrva Adi caudaha candana-(1) eka vana, eka vRkSa / mapu0 62.409 / pUrvo ke jJAtA pA~ca muni / inake nAma hai-viSNu, nandimitra, aparA- (2) susImA nagara ke rAjA padmagulma kA putra / yaha nagara ke tIsare jita, govardhana aura bhadrabAhu / hapu0 1.58 puSkarapura dvIpa ke pUrvArdha bhAga meM sthita meru parvata ke pUrva videha kSetra meM Jain Education Intemational Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candanapAvapa-candracihna jaina purANakoza : 121 sItA nadI ke dakSiNI taTa para base vatsa nAmaka deza meM hai| jIvana ke ke anta meM ise hI rAjya sauMpakara padmagulma virakta ho gayA thaa| mapu0 56.2-3, 15-16 candanapAdapa-rAma kA eka siMharathArohI sAmanta / yaha rAvaNa ke viruddha lar3A thaa| papu0 58.9-11 candanapura-bharatakSetra ke dakSiNI taTa para sthita eka nagara / vidyAdhara mahendra yahA~ kA rAjA thaa| hapu060.81 / candanavana-eka nagara / amoghadarzana yahA~ kA rAjA thA / hapu0 29.24 candanA-baizAlI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA kI sAtavIM putrii| ise vanakrIDA meM Asakta dekhakara suvarNAbhanagara kA rAjA manovega vidyAdhara harakara le gayA thA kintu apanI strI ke bhaya se ise mahA aTavI meM chor3a gayA / kAlaka nAmaka bhIla ne ise bhIlarAja siMha ko diyA / kAmAsakta siMha ne apanI mA~ ke samajhAne para ise apane mitra mitravIra ko de diyaa| mitravIra se kauzAmbI ke seTha vRSabhadatta ne ise le liyaa| seThAnI bhadrA ne sazaMkita hokara ise bahuta tAr3anA dii| miTTI ke pAtra meM kAMjI mizrita kodoM kA bhAta ise bhojana meM meM diyaa| kezarAzi kaTavAkara aura ber3iyA~ DAlakara ise eka kamare meM kaida bhI kara diyA thaa| yaha saba kucha hone para bhI yaha dharma para aDiga rhii| daiva yoga se mahAvIra AhAra ke lie Aye / isane par3agAha kara AhAra meM vahI nIrasa bhojana diyA kintu zIla ke prabhAva se vaha nIrasa bhojana sarasa ho gayA / isake bandhana khula gaye / zarIra sarvAMga sundara ho gyaa| paMcAzcarya hone para sabhI ne isakI sarAhanA kii| anta meM mahAvIra se dIkSA lekara isane tapa kiyaa| tapa ke prabhAva se yaha mahAvIra ke saMgha meM gaNinI bnii| Ayu ke anta meM yaha striliMga chedakara acyuta svarga meM deva huii| mapu0 74.338-347, 75.3-7, 35-70, 170, 177, hapu0 2.70, vIvaca0 1.1-6, 13.84-98, tIsare pUrvabhava meM yaha somilA nAma kI eka brAhmaNI thI, dUsare pUrvabhava meM kanakalatA nAma kI rAjaputrI aura pahale pUrvabhava meM padmalatA nAma kI rAjaputrI huI thii| mapu0 75.73, 83, 98 candra-(1) mahAkAntidhArI, AkAzacArI, dina-rAta kA vibhAjaka eka graha-candramA / yaha eka zItalakiraNadhArI jyotiSka deva hai| mapu0 3. 70-71, 86,129, 132, 154, papu0 3.81-84 (2) eka hRda-sarovara / yaha nIla parvata se sAr3he pAMca sau yojana dUra nadI ke madhya meM sthita hai| mapu0 63.199, hapu0 5.194 (3) kuzAstrajJa, paMcAgni-tapa kartA eka tApasa / yaha soma tApasa aura usakI patnI zrIdattA kA putra thaa| isane paMcAgni tapa kiyA thaa| isake phalasvarUpa yaha marakara jyotirloka meM deva huaa| mapu0 63.266-267 (4) AgAmI tIsare kAla kA prathama balabhadra / mapu076.485, hapu0 60.568 (5) rucakagiri kA dakSiNa dizAvartI eka kUTa / hapu0 5.710 (6) eka deva / hapu0 60.108 (7) abhicandra kA kIrtimAn jyeSTha putra / hapu0 48.52 (8) rAjA ugrasena kA kaniSTa putra / hapu0 48.39 (9) saudharma yugala kA tRtIya indraka paTala / hapu0 6.44 de0 saudharma (10) vidyAdhara zazAMkamukha kA putra aura candrazekhara kA pitA / papu0 5.50 (11) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke padmaka nagara kA eka dhanika / yaha gaNitajJa rambha kA ziSya thA / isane apane mitra Avali ko mArA thaa| marakara yaha baila huA / papu0 5.114-119 (12) rAvaNa kA siMharathArohI eka sAmanta / papu0 57.45-48 (13) lakSmaNa ke ar3hAI so putroM meM eka vikhyAta putra / papu0 94. 27-28 (14) duryodhana kA eka suzikSita sandezavAhaka / yaha drupada ko yaha sandeza dene ke lie gayA thA ki vaha draupadI kA vivAha kisI kSatriya rAjA se hI kre| pApu0 15.118-120 canAkaveSa-candraka yantra / rAjA drupada ne apanI kanyA draupadI ke icchuka rAjakumAroM ko isI yantra ke vedhanArtha AmaMtrita kiyA thA / aparanAma rAdhAvedha / hapu0 45.124-127 candrakAnta andhakavRSNi ke dasaveM putra tathA kRSNa ke pitA vasudeva kA putra / yaha somadatta kI putrI se utpanna huA thaa| hapu0 48.60 candrakAntazilA-candrakAnta maNi se nirmita eka zilA / samavasaraNa meM latAvana ke madhya indroM ke vizrAma ke lie aisI zilAoM kI racanA kI jAtI hai / mapu0 6.115, 22.127, 63.236 tIrthakara varddhamAna niSkramaNa kAla meM zivikA se utarakara isI zilA para baiThe the aura aura vahIM unhoMne jinadIkSA lI thii| ye zilAe~ rAtri meM candramA kI kiraNoM kA saMsparza pAkara dravIbhUta hone lagatI hai / hapu0 2.7, 7. 75, vIvaca0 12.86-100 candrakAntA-(1) zUrasena kI bhAryA / yaha mathurA nivAsI seTha bhAnu kI putravadhU thI / hapu0 33.96-99 (2) lakSmaNa ko bhAryA / papu0 83.92-100 candrakIti-(1) vajradanta cakravartI ke pAMcaveM pUrvabhava kA jiiv| yaha ardhacakrI kA putra aura jayakIrti kA mitra thA / mapu07.7-8 (2) campApura kA raajaa| yaha niHsaMtAna marA thaa| mapu070. candrakuNDala-nabhastilaka nagara kA raajaa| isakI patnI vimalA se mArtaNDakuNDala utpanna huA thaa| papu0 6.384-385 candragati-sItA ke bhAI bhAmaNDala kA putravat pAlanakartA ekavidyAdhara / yaha cAhatA thA ki janaka kI putrI sItA ke sAtha bhAmaNDala kA vivAha ho jAya / para aisA nahIM ho skaa| jaba ise patA lagA ki sItA to bhAmaNDala kI bahina hai ise vairAgya utpanna ho gayA aura bhAmaNDala ko apanA rAjya sauMpakara yaha sarvahita AcArya ke pAsa dIkSita ho gyaa| papu0 26.130-139, 30.7-63 candracihna-kuruvaMzI rAjA zAnticandra kA uttaravartI eka nRpa / pApu0 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 : jaina purANakoza candracUDa - eka vidyAdhara nRpa / yaha rAjA bAlendu kA putra aura vyomendra kA pitA thaa| papu0 5.52 candracUla - ( 1 ) bharata kSetra ke malaya rASTra meM ratnapura nagara ke rAjA prajApati aura usakI rAnI guNakAntA kA putra / kubera seTha kI putrI kuberadattA ko bala pUrvaka apane AdhIna karate hue dekha vaizya samUha dvArA zikAyata kiye jAne para rAjA ne ise mArane kA Adeza de diyA thA kintu maMtrI ke parAmarza se yaha saMyamI ho gyaa| anta meM yaha catuvidha AhAra kA tyAga karake ArAdhanA pUrvaka mara gayA aura isane deva pada pAyA / mapu0 67.90-146 (2) vijayArgha kI dakSiNazreNI meM nityAloka nagara kA rAjA / yaha citrAMgada kA pitA thaa| isakI rAnI manoharI se isake chaH yugala putra hue the / mapu0 71.249-252 (3) vRSabhadeva ke sattaraveM gaNadhara / mapu0 43.64, hapu0 12.67 candrajyoti - rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara rAjA / papu0 54.34-36 candratilaka - vijayArdha kI uttarazreNI meM kanakapura nagara ke rAjA garuDavega aura usakI rAnI dhRtiSeNA kA choTA putra / divitilaka isakA bar3A bhAI thA / mapu0 63. 164-166 , candradatta podanapura-nareza, rAnI dekhilA kA pati indravarmA kA pitA / mapu0 10 72.204 205 candradeva -- jarAsandha kA putra / hapu0 52.40 candradhara - AgAmI tIsarA balabhadra / hapu0 60.568 candranakha - rAvaNa kA eka yoddhA / isane rAma ke kAla nAmaka yoddhA ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 57.49-52, 62.36 candranakhA - ratnazravA aura kekasI kI putrI / yaha dazAnana kI bahina, kharadUSaNa kI patnI, zambUka aura sunda nAmaka putroM tathA anaMgapuSpA kanyA kI jananI thI / isane rAma ko apanA pati banAnA cAhA thA, kintu rAma ke dvArA usakA nivedana svIkAra na kiye jAne para yaha lakSmaNa ke pAsa gayI / lakSmaNa se bhI hatAza hokara isane apanA rUpa kSata-vikSata kara liyA aura apane pati kharadUSaNa se lakSmaNa ke Aropita durvyavahAra kI zikAyata kii| isane apane pati ko lakSmaNa se yuddha karane ke lie vivaza kara diyaa| yuddha meM kharadUSaNa mArA gayA / papu0 7.222-225, 19.101-102, 41.40-44, 109-112, 44.120 rAma-rAvaNa yuddha meM rAvaNa kA vadha hote hI mandodarI ke sAtha isane bhI zazikAntA AryikA se dIkSA le lI / papu0 78.94-95 'candranikara - rAvaNa kA eka yoddhA / mArIca Adi ke sAtha isane zatru senA ko pIche haTAyA thA / papu0 74.61 candraparvata - vijayArdha kI dakSiNazreNI kA eka sundara aura surakSita nagara / hapu0 22.97 candrapura (1) vijayartha kI dakSiNI kA eka sundara aura surakSita nagara / mapu0 19.52-53, 71.405 (2) bharatakSetra kA eka sundara nagara / yahA~ kAzyapagotrI mahAsena rAjA rAjya karatA thA / usakI rAnI lakSmaNA ne tIrthaMkara candraprabha ko janma diyA thA / mapu0 54.163 170, papu0 20.44 - candracUDa-candraprabha (3) isI nagara meM rAjA hari aura usakI rAnI zrIdharA ke vratakIrtana nAma kA putra huA thA / papu0 5.135 candra prajJapti dRSTivAda baMga ke pAMca bhedoM meM se parikarma ta kA prathama bheda / isameM chattIsa lAkha pA~ca hajAra padoM ke dvArA candramA kI bhogasampadA kA varNana hai / pu0 10.61-63 candrapratima-- devagItapura nagara nivAsI candramaNDala aura usakI bhAryA suprabhA kA putra / vidyAdhara sahasravijaya ke sAtha isakA yuddha huA / ise zakti lagI / bharata ne zakti haTAkara use jIvana diyA / papu0 64.24-39 candraprabha - aSTama tIrthaMkara / bharatakSetra sthita candrapura nagara ke ikSvA kuvaMzI, kAzyapagotrI rAjA mahAsena aura rAnI lakSmaNA ke putra / inakA garbhAvataraNa caitra kRSNA paMcamI aura janma zakra yoga meM pauSa kRSNA ekAdazI ko huA thA / inakA varNa zveta thA / janma se hI ye tIna jJAna ke dhArI ho gaye the / mapu0 2.129, 54.163, 170 173, papu0 1.7, 20.63, hapu0 1.10, pApu0 1.3 ye tIrthaMkara supArzva ke nau sau karor3a sAgara kA samaya bIta jAne para janme the / inakI Ayu dasa lAkha pUrva aura zArIrika U~cAI eka sau pacAsa dhanuSa thI / mapu0 54. 178 - 179, papu0 20.84, 119 do lAkha pacAsa hajAra pUrva samaya bItane para inakA rAjyAbhiSeka huA thA / eka dina zarIra kI nazvaratA para unake cintana se ve virakta ho gaye unhoMne apane putra varacandra ko rAjya meM abhiSikta kiyaa| pauSa kRSNA ekAdazI ke dina anurAdhA nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha ye dIkSita hue aura inheM mana:paryayajJAna prApta ho gyaa| dUsare dina nalina nagara meM somadatta nRpa ke yahA~ pAraNA kI thI / ghAtiyA karmoM ko nAza kara phAlguna kRSNA saptamI ke dina ye kevalI hue| ye cauMtIsa atizayoM se yukta aSTaprAtihAryo se vibhUSita the| inakI sabhA meM datta Adi terAnaveM gaNadhara, do haz2Ara pUrvadhArI, ATha hajAra avadhijJAnI, do lAkha cAra sau upAdhyAya dasa hajAra kevalajJAnI paudaha hajAra vikriyA viSArI, ATha hajAra mana:paryayajJAnI, sAta hajAra chaH sau vAdI muni tathA varuNA Adi tIna lAkha assI hajAra AryikAe~, tIna lAkha zrAvaka aura pA~ca lAkha zrAvikAeM thiiN| aneka dezoM meM vihAra kara inhoMne anta meM sammedagiri para eka haz2Ara muniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kiyaa| eka mAsa taka siddhazilA para sthira rahane ke bAda phAlguna kRSNA saptamI ke dina jyeSThA nakSatra aura apara velA meM siddha hue the / mapu0 54.195, 214-278, papu0 1.7, 20.44, 61, 63, hapu0 60.189, 385-387 sAtaveM pUrvabhava meM ye puSkaradvIpa sambandhI pUrva meru ke pazcima meM sthita sugandha deza ke zrIvarmA nAmaka rAjA the / pAcaveM pUrvabhava meM zrIprabha vimAna meM zrIdhara nAmaka deva, cauthe meM alakA dezasva-ayodhyA ke atisena nAmaka nRpa, tIsare meM acyutendra dUsare meM pUrvadhAtakIkhaNDa meM maMgalAyatI deza ke ratnasaMbaMdha nagara ke padmanAbha nAmaka nRpa, pahale meM vaijayanta vimAna meM ahamindra hue the / mapu0 54.73, 162 1 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candraprabhA-candrAnanA candraprabhA-(1) dIkSAbhUmi khaNDavana pahu~cane ke lie tIrthakara mahAvIra kI isa nAma kI pAlakI / ise sarvaprathama bhUmipAloM ne uThAyA thaa| ve ise lekara sapta pada cale the| isake bAda vidyAdhara ise lekara sapta pada cale aura anta meM sabhI devagaNa ise Age le gaye the| mapu074. 299-302, pApu0 1.9, vIvaca0 12.43-47 (2) candradeva kI devI / hapu0 60.108 candrabhadra-mathurA nagarI kA raajaa| isakI do rAniyA~ thIM-dharA aura kanakaprabhA / dharA se isake ATha putra hue the-zrImukha, sanmukha, sumukha, indramukha, prabhAmukha, upamukha, arkamukha aura aparamukha / dUsarI rAnI kanakaprabhA se acala nAma kA eka putra huA thaa| papu0 91.19-21 canabhAgyA-kAMcanasthAna ke rAjA kAMcanaratha aura usakI rAnI zatahradA kI dvitIya putrii| yaha mandAkinI kI anujA aura madanAMkuza kI bhAryA thI / papu0 110.1, 19 candramaNDala-devagItapura nagara kA nivAsI / isakI patnI kA nAma suprabhA aura usase utpanna putra kA nAma candrapratima thA / isI candrapratima ne lakSmaNa ke zakti laga jAne para rAma ko usake nivAraNa kA upAya batAtA thA / papu0 64.7, 21-31 candamaNDalA-rAvaNa kI aThAraha hajAra rAniyoM meM eka raanii| papu. 77.12 candramati-vItazokA nagarI ke rAjA merucandra kI raanii| yaha kRSNa kI paTarAnI aura gaurI kI jananI thii| hapu0 60.103, 104 candramatI-rAjA ratipreNa kI raanii| yaha citrAMgada kI jananI thii| mapu0 10.151 candramarIci-rAma kA sahAyaka eka vidyAdhara raajaa| yaha bar3A utsAhI vIra thA / aneka vidyAdhara rAjA isake sAtha the / papu0 54.32 candramAla-puSkarAdha ke pazcima videha kA eka vakSAragiri / mapu0 63.204, hapu0 5.232 candramAlA-rAjapura nagara-nivAsI kanakateja vaizya kI patnI, suvarNateja kI jananI / mapu0 75.450-453 candrayaza-jarAsandha ke cakravyUha ko bhaMga karane ke lie vasudeva dvArA nirmita garur3a vyUha meM sammilita eka nRpa / isakI senA meM sATha hajAra ratha the / hapu0 50.128-129 candraratha-(1) vidyAdhara nami kI vaMza paramparA se sambaddha eka nRpa / yaha ratnacihna kA putra aura vanajaMgha kA pitA thaa| papu0 5.17, hapu0 : 13.21 (2) rAjA indra kA putra, cakradharmA kA pitA / papu0 5.50 candrarazmi-rAma ke pakSa kA eka yoddhA-vidyAdhara / yaha baharUpiNI vidyA kI sAdhanA meM rata rAvaNa ko kupita karane ke lie usake nikaTa gayA thA / papu0 70.12-16 candralekhA-dadhimukha nagara ke rAjA gandharva aura usakI rAnI amarA kI jyeSTha putrii| yaha apanI donoM choTI bahinoM vidhu prabhA aura taraMgamAlA ke sAtha vidyAsiddhi meM saMlagna thii| pUrva vaira vaza aMgAraketu jaina purANakoza : 123 vidyAdhara ne inake Upara ghora upasarga kiye the / inhoMne upasargoM ko sahana kiyA jisase chaH varSa se bhI adhika samaya meM siddha honevAlI vaha vidyA bAraha dina meM hI siddha ho gyii| papu0 51.25-26, 37-40, 47-48 candravatI-sindhu deza ke vItabhaya vItazokapura-nagara ke rAjA merucandra kI raanii| yaha kRSNa kI paTarAnI gaurI kI jananI thii| mapu0 71. 439-441, hapu0 44.33-36 (2) candra deva kI devI / mapu0 71.418 (3) hemapura ke rAjA hema vidyAdhara aura usakI rAnI bhogavatI kI putrii| yaha mAlI vidyAdhara se vivAhita thI / papu0 6.564-565 candravarddhama-eka vidyaadhr| isane sAgarAvarta dhanuSa car3hAne ke kAraNa __ lakSmaNa ko apanI aThAraha kanyAeM dI thiiN| papu0 28.247-250 candravarmA-kRSNa kA eka putra / isane jarAsandha yuddha meM apane kula kI __rakSA kI thii| hapu0 48.71, 50.132 candrazekhara-(1) vidyAdhara vaMzaja eka nRp| yaha candra kA putra aura indra kA pitA thA / papu0 5.50 (2) rAjA ke sevaka vizAlAkSa vidyAdhara kA putra / arjuna ne vanavAsa ke samaya ise parAjita kara apanA sArathI banAyA thaa| isake kahane se arjuna vijayArgha para gayA aura indra ke zatruoM kA vinAza karake use zatru rahita kiyaa| pApu0 17.50, 33-38,55-56, 60-61, candrasena-isa nAma ke eka guru (muni)| inase candra kIrti ne dIkSA lI thii| candrakIrti kA jIva hI sabhrAT vajradanta huaa| mapu0 7.10 candrahAsa-eka khaDga / rAvaNa ne ise sAdhanApUrvaka siddha kiyA thaa| bAli muni ke samajhAne para rAvaNa ne ise virakta bhAva se tyAga bhI diyA thA para yuddha ke kAraNa punaH prApta kiyA thaa| lakSmaNa dvArA calAye gaye sudarzana cakra para rAvaNa ne isI khaDga se prahAra kiyA thA / papu0 8.36-37, 9.145, 175, 76.32 candrAMzu-rAma kA eka siMharathArohI sAmanta / papu0 58.10-11 candrAcArya-paMcamakAla ke antima AcArya / ye isI kAla ke antima muni vIrAMgaja ke guru the / mapu0 76.431-433 candrAditya-puSkaradvIpa kA eka nagara / prakAzayaza kA putra jagA ti yahAM kA rAjA thaa| papu0 85.96 candrAnana-candrapura ke rAjA citrAmbara aura usakI rAnI padamazrI kA putra / yaha Adityapura ke rAjA vidyAmandara kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM gayA thA / papu0 6.402-406 candrAnanda-kRSNa ke pakSa kA eka rAjakumAra / isane kaurava-pANDava yuddha meM kauravoM kA vadha kiyA thaa| hapu0 50.125 candrAnanA-(1) padaminIkheTa-nagara-nivAsI somazarmA aura usakI bhAryA hiraNyalomA kI kanyA / isakA vivAha eka nimittazAnI se huA thA / jo pahale muni thaa| mapu0 62.192, pApu0 4.107-108 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrAbha-capalabega 124 : jaina purANakoza (2) rAvaNa kI aThAraha hajAra rAniyoM meM eka raanii| papu0 77.12 (3) vijayA sthita ratnapura nagara ke vidyAdhara rAjA ralaratha kI rAnI, manoramA kI jananI / papu0 93.1-2 candrAbha-(1) gyArahaveM kulkr| ye abhicandra kulakara ke putra the| inhoMne palya ke dasa hajAra karoDaveM bhAga taka jIvita rahakara marudeva nAmaka putra ko janma diyA thA tathA eka mAsa taka usakA lAlanapAlana kara svarga prApta kiyA thaa| papu0 3.87, hapu0 7.162-164, pApu0 2.106 ye nayutapramitAyu cha: sau dhanuSa avagAhanA-prApta aura udayakAlIna sUrya ke samAna daidIpyamAna the| candramA ke samAna jIvoM ke AhlAdika hone se ye sArthaka nAmadhArI the| inake samaya meM putra ke sAtha rahane kA bhI samaya milane lagA thaa| mapu0 3.134-138 (2) vijayAdha kI dakSiNazreNI kA eka nagara / mapu0 19.50, 53, 75.390 (3) ratnaprabhA nagara ke kharabhAga kA caudahA paTala / hapu0 4.54 de0 kharabhAga (4) vijayArgha parvata ke dhu tilaka nagara kA rAjA / yaha vidyAdharoM kA svAmI, subhadrA kA pati aura vAyuvegA kA pitA thA / mapu0 62. 36-37,74, 134, vIvaca0 3.73-74 (5) rAma ke pakSa kA eka vidyAdhara yoddhaa| bahurUpiNI vidyA kI sAdhanA meM rata rAvaNa ko vicalita karane ke uddezya se yaha laMkA gayA thaa| papu0 58.3-7, 70, 12-16 (6) vasudeva ke bhAI abhicandra kA tIsarA putra / hapu0 48.52 (7) brahma svarga kA eka vimAna / hapu0 27.117 (8) eka vidyAdhara / tApasa mRgazRMga ne ise dekhakara hI vidyAdhara hone kA nidAna kiyA thaa| hapu0 27.120-121 (9) rohiNI ke svayaMvara meM AyA huA eka nRpa / hapu0 31.28 (10) rAjapura nagara-nivAsI dhanadatta aura nandinI kA putra / mapu0 75.527.529 candrAbhA-(1) vaTapura nagara ke rAjA vIrasena kI bhAryA / rAjA madhu ne vIrasena ko dhokhA dekara ise apanI strI banAyA tathA use paTarAnI kA pada dekara manacAhe bhoga-bhogane lagA thA / apane pUrva pati ko apane viyoga meM dukhI dekhakara vaha dravita ho gayI / isane madhu ko bhI usakI dIna-dazA dikhaaii| idhara rAja-puruSoM ne madhu se pUchA ki parastrI sevI puruSa ko kauna-sA daNDa diyA jaave| isane uttara diyA ki usake hAtha-paira sira kATa diye jAya / rAjapuruSoM ne madhu se kahA ki parastrI haraNa kA aparAdha to unhoMne bhI kiyA hai| isase madhu bahuta lajjita huA tathA virakta hokara vimalavAhana munirAja se usane dIkSA le lii| isane bhI AryikA ke vrata svIkAra kara liye| papu0 109. 136-162, hapu0 43.163-203 (2) sugrIva kI teraha putriyoM meM prathama putrii| yaha rAma ke guNa- zravaNa kara svayaMvaraNa kI icchA se harSapUrvaka unake pAsa AyI thii| papu0 47.136-137 candrAvata-rAjasavaMzI eka rAjA, isane laMkA meM rAjya kiyA thaa| papu. 5.398 candrAvartapura-eka nagara / yahA~ kA rAjA AnandamAla thaa| yaha bhI vidyAdhara rAjA vahnivega aura usakI rAnI vegavatI se utpanna AhalyA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 13.75-78 cantriNI-(1) pazcima videha kSetrastha ratnasaMcayanagara ke rAjA mahAghoSa __ kI bhAryA / yaha payobala kI jananI thI / papu0 5.136-137 (2) bharata kI bhAbhI / papu0 83.94 candrodaya-(1) eka cUrNa / ise vaiSNavadatta kI putrI suramaMjarI ne banAyA thaa| yaha cUrNa vAtAvaraNa ko tatkAla sugandhi se vyApta kara detA thaa| mapu0 75.350-357 (3) eka parvata / isI parvata para kumAra jIvandhara ne vanakrIDA kI tho| yahIM eka maraNAsanna kutte ko namaskAra maMtra sunAkara jIvandhara ne use yakSa-gati prApta karAyI thii| mapu0 75.359-365 (3) vinItA nagarI ke rAjA suprabha aura prahlAdanA kA putra / yaha sUryodaya kA sahodara thaa| yaha vRSabhadeva ke sAtha dIkSita huA thA kintu munipada se bhraSTa hokara yaha marIci kA ziSya ho gayA / marakara yaha nAga nagara meM rAjA haripati ko rAnI manolUtA se kulakara nAmaka putra huA / papu0 85.45-51 candrodara-sUryaraja kA uttarAdhikArI alaMkArodaya kA eka vidyAdhara rAjA / kharadUSaNa ne ise nikAlakara vahA~ kA rAjya prApta kiyA thaa| isake mara jAne se isakI garbhavatI patnI anurAdhA ne maNikAnta nAmaka parvata kI eka zilA para eka zizu ko janma diyA aura usakA nAma virAdhita rakhA / papu0 1.67, 9.37-44 capala-(1) vibhISaNa kA eka zUra sAmanta / yaha vibhISaNa ke sAtha haMsadvIpa meM rAma ke pAsa gayA thaa| papu0 55.40-41 (2) rAvaNa kA eka yoddhA / yaha rAma kI senA se lar3ane ke lie rAvaNa ke sAtha gayA thaa| papu0 57.58 capalagati-vijayArgha parvata kI uttarazreNI ke gaNyapura nagara ke rAjA sUryaprabha (aparanAma sUryAbhi) aura usakI rAnI dhAriNI kA tIsarA putra / cintAgati aura manogati isake bar3e bhAI the| ina tInoM ne arijayapura ke rAjA ariMjaya aura usakI rAnI ajitasenA kI putrI prItimatI ke sAtha gatiyuddha meM bhAga liyA thaa| manogati aura capalagati to hAra gaye aura cintAgati jIta gyaa| cintAgati ne cAhA ki prItimatI usake choTe bhAI kA varaNa kara le| prItimatI ne yaha bAta nahIM mAnI aura usane vivRtA nAma kI AryikA se AryikA kI dIkSA le lI / udhara yaha aura isake donoM bar3e bhAI bhI damavara muni ke nikaTa dIkSita ho gaye tathA Ayu ke anta meM tInoM bhAI mAhendra svarga ke antima paTala meM sAta sAgara kI Ayu prApta kara sAmAnika jAti ke deva hue / mapu0 70.27-37, hapu0 34.17 capalavega-(1) candragati vidyAdhara kA eka vidyAdhara bhRtya / candragati bhAmaNDala ke lie sItA ko prApta karanA cAhatA thaa| isalie usane ise janaka ko harakara lAne ke lie bhejaa| isane sundara ghor3e kA rUpa Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ capalavegA-caryA dhAraNa kiyaa| rAjA janaka isakI ora AkRSTa ho gyaa| jaise hI janaka isa para savAra huA yaha use lekara AkAza mArga se capalavega ke pAsa pahu~ca gayA / papu0 28.60-100 (2) eka vidyAdhara / dhAtakIkhaNDa dvIpastha bharatakSetra ke sArasamuccaya deza meM sthita nAgapura nagara ke rAjA naradeva ne utkRSTa tapavacaraNa karate samaya isa vidyAdhara ko dekhakara yaha nidAna kiyA thA ki vaha bhI vidyAdhara bane / mapu0 68.3-6 capalavegA - (1) kauzika tApasI kI patnI / yaha mRgaTaMga kI jananI thI / mapu0 62.380 (2) eka vidyA / arkakIrti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha kI thI / mapu0 62.397 camara -- (1) vijayA kI uttarazreNI kA caudahavA~ nagara / mapu0 19. 79, 87 aparanAma camaracampA / hapu0 22.85 (2) tIrthaMkara sumatinAtha kA mukhya gaNadhara / hapu0 60.347 (3) kRSNa ke pakSa kA eka nRpa / mapu0 71.75-76 (4) zrIbhUti (satyaghoSa ) maMtrI kA jIva / mapu0 59.196 (5) isa nAma kA indra / yaha bhagavAn ke janmotsava meM una para camara DhoratA hai / mapu0 71.42 (6) pArivrAjya kriyA ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / aise tapasviyoM para jinendra paryAya meM causaTha camara durAye jAte haiM / mapu0 39.164, 182 (7) aSTa prAtihAmoM meM eka prAtihArya candramA ke samAna jinendra para causaTha, cakravartI para battIsa, arthacakrI para solaha maNDalezvara para ATha, ardha maNDalezvara para cAra mahArAja para do aura rAjA para eka isa prakAra camara Dhore jAte haiM / mapu0 24.46, 48, 23.50-60, papu0 4.27, vIvaca0 15.8-9 camaracampA - vijayArdha kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM eka nagara / aparanAma camara / mapu0 19.79, 87, hapu0 22.85 marI - eka viziSTa gAya / yaha vana meM hI pAyI jAtI hai / isakI pU~cha ke bAla sundara aura komala hote haiM / mapu0 18.83, 28.42 camarendra - mathurA nagarI ke rAjA madhu ko zUlaratna denevAlA eka asurendra / zatrughna dvArA rAjA madhu ke mAre jAne para apane zUlaratna ko viphala huA dekhakara isane krodhavaza mathurA meM mahAmArI roga phailAyA thaa| isa upasarga kI zAnti saptarSijoM ke Agamana ke prabhAva se huI thI / papu0 6.12, 90.1-4, 16-24, 92.9 mUsenA ke ATha bhedoM meM sAta bheda hotI hai| isameM sAta so unatIsa ratha chaH sau paiMtAlIsa payAde aura itane hI papu0 56.2-5, 8 camUpati -- senApati / yaha cakravartI kA eka sajIva ratna hotA hai / mapu0 1 tIna pRtanAoM kI eka camU itane hI hAvI, tIna hajAra ghur3asavAra sainika hote the / 37.84 campaka - ( 1 ) eka vRkSa tIrthaMkara munisuvrata ko isI vRkSa ke nIce kaivalya huA thA / mapu0 20.56, 67.46-47 jaina purANako 125 (2) kaMsa kA eka hAthI / hapu0 36.33 (3) samavasaraNa meM campaka vana kI dakSiNa-pazcima dizA meM sthita campakapura kA nivAsI eka deva | hapu0 5.428 (4) vijayadeva ke nagara se paccIsa yojana dUra sthita samavasaraNa ke cAra vanoM meM eka vana / mapu0 22.163, 182, 199-204, hapu0 5.422 campakapura - campaka vana kI dakSiNa-pazcima dizA meM sthita eka nagara / yaha campaka deva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.428 campA - ( 1 ) vijayArdha kI uttarazreNI kI sATha nagariyoM meM eka nagarI / yaha mahAvIra kI vihArabhUmi tho| tIrthaMkara vAsupUjya yahIM janme the / yahA~ rAjA karNa ne zAsana kiyA thaa| mapu0 58.17-20, 75, 82, papu0 20.48, 0 1.81, 54056 22.3, 45.105, pA0 7. 268-277, 11.25, vIvaca0 19.218-234 / caraka - mleccha jAti kA upa bheda / ye vana meM rahate the / mapu0 16. 161 caraNAnuyoga - zrata kA anuyoga / isameM muni aura zrAvakoM kI caryA - vidhi evaM cAritrika zuddhi kA varNana rahatA hai mapU0 2.100 carama - harivaMzI rAjA puloma kA kaniSTha putra / yaha pauloma kA anuja thA / rAjA puloma inhIM donoM bhAiyoM ko rAjyalakSmI sauMpakara tapa ke lie calA gayA thA / donoM bhAiyoM ne revA nadI ke taTa para indrapura basAyA thA / isane jayantI aura vanavAsya nagara basAye the| isakA putra saMjaya thA jo nItivettA yA anta meM isane muni dIkSA lekara kaThora tapa kiyA thA / hapu0 17.25-28 caramAMga - caramazarIrI aura tadbhava mokSagAmI jIva / ye jahA~ tapa meM lIna rahate haiM vahA~ inake Upara se jAte hue devoM ke vimAna ruka jAte haiM / mapu0 15.126, 72.48-49 caramotamadeha ramavArIrI inakI apamRtyu nahIM hotI ha0 33. 94 carAcaragurU - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 196 cacikA - (1) caurAsI lAkha hasta prahelikA pramANa kAla / yaha saMkhyAta kAla kA eka bheda hai / hapu0 7.30 de0 kAla (2) lalATa para candana kI khaura / hapu0 8.179 carmaNvatI - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI ( cambala) / mapu0 29. 64 carmaratna cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ajIva rtn| ina ratna kI sahAyatA se bharateza kI senA jala-viplava se pAra huI thI / mapu0 37.83-84, 171 caryA (1) gRhasyoM ke SaTkarma janita hiMsA Adi doSoM kI zuddhi ke lie kathita tIna aMgoM-pakSa, caryA aura sAdhana meM dUsarA aMga / kisI devatA yA maMtra kI siddhi ke lie tathA auSadhi yA bhojana banavAne ke lie kisI jIva kI hiMsA na karane kI pratikSA karanA naryA hotI hai| isa pratijJA meM pramAdavaza doSa laga jAne para prAyazcitta Adi se zuddhi kI jAtI hai tathA anta meM apanA saba kauTumbika bhAra putra ko sauMpakara ghara kA parityAga kiyA jAtA hai / mapu0 39.143-148 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 jaina purANakoza (2) trizRMga nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura usakI rAnI vimalaprabhA kI navIM putrI isane aura isakI sabhI bahinoM ne yudhiSThira ko hI apanA pati mAnA thaa| bAda meM isake banavAsa Adi kA samAcAra milane para ye saba aNuvrata dhAraNa karake zrAvikA bana gayI thIM / hapu0 45.95-99 caryA - parISaha - pAdatrANa kI mana, vacana aura kAya se bhI icchA na rakhate hue calane meM honevAle kaSTa ko sahana karanA / mapu0 36.120 cala - rAvaNa kA eka parAkramI nRpa / papu0 57.58 caladyoti - rAma kI senA kA eka pradhAna / isane tathA isake sAthI anya pradhAnoM ne rAkSasa senA ko kSata-vikSata kara diyA thaa| papu0 7. 75-76 calAMga - rAvaNa kA eka parAkramI yoddhA / papu0 57.57-58 caSaka - pyAlA ( kaTorA ) |ye bhAjanAMga jAti ke kalpavRkSoM se prApta hote the / mapu0 9.47 cANUra - kRSNa dvArA hata kaMsa kA eka malla / mapu0 70.493 hapu0 36.40, 43, pApu0 11.59 cANDAlI eka vidyA arkakIrti ke putra amita ko yaha vidyA siddha thI / mapu0 62.395 -- cAndrAyaNa - eka vrata / mapu0 63.109 isameM candra gati kI vRddhi tathA hAni ke krama meM bar3hate aura ghaTate grAsa liye jAte haiM / amAvasyA ke dina upavAsa, anantara pratipadA ko eka kavala, dvitIyA ke dina do kavala, isa prakAra eka-eka grAsa bar3hAte hue caturdazI ke dina caudaha kavala kA AhAra pUrNimA ke dina upavAsa, phira candramA kI kalAoM anusAra pratidina eka-eka grAsa kama karate hue anta meM amAvasyA ke dina punaH upavAsa kiyA jAtA hai / isa prakAra ikatIsa dina meM yaha vrata pUrNa hotA hai / hapu0 34.90 ke candracaryA - muni kI AhAracaryA jaise candramA dhanI aura nirdhana sabake yahA~ cA~danI phailAtA hai vaise hI muni bhI AhAra ke lie nirdhanadhanika sabhI ke ghara jAtA hai| vRSabhadeva isI caryA se AhAra lete the / mapu0 20.67-68, hapu0 9.144, 173 cAparatna - sItA ke svayaMvara meM prakaTa huA dhanuSa / papu0 1.79 cAmara - de0 camara / mapu0 5.2, 17.107 cAmIkara yaMtra - jalakrIr3A meM kAma meM AnevAlA svarNamaya yantra ( pica - kArI) mapu0 8.23 cAmuNDa siMhavikrama ke pazcAt huA laMkA kA eka rAkSaso nRpa / papu0 5.396 cAra -- guptacara / ye rAjA kI A~kha hote haiM / mapu0 4.170, hapu0 50.11 cAraNa - (1) cAraNa RddhidhArI muni / mapu0 9.96 (2) meru ke nandana vana kI dakSiNa dizA meM sthita eka bhavana / hepu0 5.315 dhAraNacarita dhAtakIkhaNDa ke videha kSetra meM sthita gandhana deza kA caryA - parISaha - cAra eka manohara vana / yahA~ pihitAsrava muni kA vihAra huA thA / mapu0 6.126-131 cAraNapriya - pramada vana ke sAta vanoM meM pA~cavA~ vana / yaha vana pApApahArI hai / isameM cAraNaRddhidhArI munirAja svAdhyAya-rata rahate haiM / papu0 46.141-143, 150 cAraNayugala - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ suyodhana nAma kA rAjA rAjya karatA thA / mapu0 67.213 cAraNotuM gakUTa - sammedagiri kA uttuMga zikhara / mapu0 69.90 cAritra-AtmA ke hita ke lie kiyA huA AcaraNa / yaha do prakAra kA hotA hai - sAgAra aura anAgAra / isameM sAgAra cAritra gehiyoM ke lie hotA hai aura anAgAra cAritra muniyoM ke lie| papu0 33.121, 97.38 anAgAra cAritra mokSa kA sAdhana hai| isameM samatAbhAva Avazyaka hai| yaha jaba samyagdarzana aura samyagjJAna pUrvaka hotA hai tabhI kAryakArI hai| inake binA yaha kAryakArI nahIM hotA / isake sAmAyika chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmamAparAya aura yathAkhyAtaye pA~ca bheda hote haiN| IryAdi pA~ca samitiyoM mana-vacanakAya nirodha kRta triguptiyoM aura kSudhA Adi parISahoM ko sahana karanA isakI bhAvanAe~ haiM / mapu0 21.98, 24.119-122, pu0 2.129, 64.15-19 cAritramoha - mohanIya karma kA eka bheda / jIva isake upazama, kSaya aura kSayopazama se cAritra prApta karatA hai / jo cAritra dhAraNa nahIM kara pAte ve samyaktva ke prabhAva se devAyu kA bandha karate haiM / jo jIva saMyatAsaMyata arthAt deza cAritra ko dhAraNa karate haiM ve saudharma se lekara acyuta svarga taka ke kalpoM meM deva hote haiM / pu0 3.145-148 cAritrabhAvanA - pAMca samitiyoM aura tIna guptiyoM kA pAlana karanA tathA bAIsa parISahoM ko sahanA / mapu0 21.98 cAritra zuddhi - eka vrt| isameM teraha prakAra ke cAritra kI zuddhi ke lie nimna prakAra se upavAsa karane kI vyavasthA hai-ahiMsA mahAvrata126 upavAsa, satya mahAvrata 72 upavAsa, acaurya mahAvrata 72 upavAsa, brahmacaryaM mahAvrata 180 upavAsa, aparigraha mahAvrata 216 upavAsa, rAtribhojana tyAga 10 upavAsa, gupti mahAvrata 27 upavAsa, samiti mahAvrata 531 upavAsa, isa prakAra isa vrata meM 1234 upavAsa aura utanI hI pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.100-109 cAritrAcAra - teraha prakAra ke cAritra kA pAlana / yaha jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura vIryAcAra ina pA~ca AcAroM meM tIsarA AcAra hai / cAritrAcAra meM pA~ca samitiyoM, pA~ca mahAvratoM aura tIna guptiyoM kA pAlana Avazyaka hotA hai / mapu0 20.173, pApu0 23.57 cAritrArAdhanA-darzana, jJAna, cAritra aura tapa -- ina catuvidha ArAdha nAoM meM tIsarI ArAdhanA / isameM pApa karmoM se nivRtti aura AtmA ke caitanya rUpa meM pravRtti hotI hai / pApu0 19.263-266 cAru - (1) eka deza / yahA~ ke rAjA ko anaMgalavaNa aura lavaNAMkuza ne parAjita kiyA thA / papu0 101.81 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cArukRSNa-citraka jaina purANakoza : 127 par3A / ise apane aizvarya se virakti ho gayI aura anta meM vajramAlI ke sAtha rativega nAmaka muni se isane dIkSA le lI / papu0 118.23, 28-34, 50.63, 66-67 cArurUpa-kuruvaMzI eka raajaa| yaha rAjA cAru kA putra thaa| hapu0 45.23 cArulakSmI-bhImasena kI ptnii| yaha meghadala nagara ke nivAsI megha nAmaka seTha aura usakI patnI alakA kI putrI thii| hapu0 46. 15-16 cAruzrI-sugrIva kI navIM putrI / papu0 47.136-144 cAruSeNa tIrthakara zambhavanAtha ke gaNadhara / mapu0 49.43 cAruhAsinI-vasudeva kI ptnii| yaha bhadrilapura nagara ke rAjA poNDa kI putrI thii| isake putra kA nAma bhI pauNDa hI thA / hapu0 1.84, 24. (2) kuruvaMzI eka raajaa| cArurUpa isakA putra thaa| hapu0 45.23 cArukRSNa-(1) kRSNa kA eka putra / hapu0 48.71 (2) ardharatha rAjAoM meM yAdavoM ke pakSa kA eka rAjA / hapu0 50.83-85 cArucandra-candanavana nagara ke rAjA amoghadarzana aura usakI strI cArumati kA putra / isane eka vezyA kI putrI kAmapatAkA ke sAtha vivAha kiyA thaa| hapu0 29.25, 30 cArumitra-rAjA dhRtarASTra tathA gAndhArI kA teIsavA~ putra / pApu0 8.195 cAruNI-(1) vidyAdhara zrIkaNTha ke putra vajrakaNTha kI bhAryA / papu0 6.152 (2) vijayA parvata ko uttarazraNI kI eka ngrii| mapu0 19.78 cArudatta-(1) zambhavanAtha kA prathama gaNadhara / hapu060.346 (2) baladeva kA eka putra / hapu0 48.66 (3) zakuni kA vIra-parAkramI bhaaii| yaha kRSNa kA pakSadhara thaa| isake pAsa eka cauthAI akSauhiNI senA thii| hapu0 50.72 (4) campA nagarI ke eka ghanika vaizya bhAnudatta aura usako strI subhadrA kA putra / yaha apane mAmA sarvArtha ko strI sumitrA se utpanna putrI mitravatI se vivAhita huA thaa| cAcA rudradatta kI yukti se yaha vezyA kaliMgasenA kI putrI basantasenA se milaa| donoM paraspara Asakta hokara eka sAtha rahane lge| isane apanI sArI sampatti basantasenA kI mA~ kaliMgasenA ko de dii| nirdhana hone para kaliMgasenA ne ise ghara se nikAla diyA / yaha vyApAra ke lie ratnadvIpa gayA aura vahA~ se bahuta-sA dhana lekara lauTA / hapu0 21.6-127 isakI gandharvasenA nAmaka eka putrI thii| vaha gandharvazAstra meM nipuNa tho / gandharva senA kA nizcaya thA ki jo gandharvazAstra meM jItegA vahI usakA pati hogA / vasudeva ne use jIta liyA aura isane apanI putrI kA vivAha vasudeva ke sAtha kara diyA / mapu0 70.267-304, hapu0 19.122123, 268 cArupadma-kuruvaMzI eka rAjA / hapu0 45.23 'cArupAva-AgAmI utsarpiNI ke tIsare kAla meM honevAle teIsaveM tIrthakara devapAla kA jIva / mapu0 76.474 cArumati-candanavana nagara ke rAjA amoghadarzana kI strI, cArucandra kI jananI / hapu0 29.24-25 cAruyAna-deva-rAkSasa yuddha meM devasenA kA eka pradhAna vidyAdhara / isa yuddha meM rAkSasa-senA kSata-vikSata ho gayI thI / papu0 7.75-76 'cAruratna-sunda kA putra | isane indrajit ke putra vajramAlI ko senA sahita sAtha lekara lakSmaNa ke maraNa se zokAkula rAma kI nagarI ayodhyA para AkramaNa kiyA thaa| isameM kRtAntavaktra aura jaTAyu ke jIvoM ne jo deva ho gaye the rAma kI sahAyatA ko jisase ise bhAganA cAlana-eka divya auSadhi / isase ba~dhe hue vyakti ko calAyA jA sakatA hai / hapu0 21.18 cittavega-vijayAdha-dakSiNazreNI ke svarNAbhanagara kA rAjA-eka vidyA ghara / isakI aMgAravatI nAma kI rAnI thii| ina donoM ke mAnasavega nAma kA putra aura vegavatI nAma kI eka putrI thii| putra ko rAjya dekara isane muni-dIkSA le lI thii| hapu0 24.69-71 cittasundarI-rAma ke guNoM meM anurakta sugrIva kI chaThI putrii| yaha svayaMvaraNa kI icchA se rAma ke pAsa gayI thI para rAma ne usakI upekSA kara dI thii| papu0 47.136-144 cittendriya nirodha-muniyoM kA eka mUlaguNa-pA~ca indriyoM tathA mana ko ___ vaza meM karanA / hapu0 2.128 . cittosavA-cakrapura nagara ke rAjA cakradhvaja aura usakI rAnI manasvinI kI putrI / purohita-putra piMgala ise harakara vidagdhanagara le gayA aura vahA~ rahane lagA thaa| vahA~ isase nagara kA rAjA kuNDalamaNDita bhI ise hara le gayA thaa| ina apaharaNoM se dukhI yaha saMsAra se virakta ho gayI aura anta meM yaha tapa karake mrii| yaha svarga meM devI huii| vahA~ se cyuta hokara sItA ke rUpa meM jnmii| kuNDalamaNDita bhI isI ke sAtha garbha meM AyA thA aura bhAmaNDala ke rUpa meM janmA thA / papu0 26.4-18, 111-112 cittobhavakarI-rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.331-332 citra-(1) nIla kulAcala kI dakSiNa dizA meM sItA nadI ke pUrvI taTa para sthita eka hajAra yojana vistAra se yukta eka kuutt| hapu0 5.192 (2) kuruvaMzI eka rAjA / hapu0 45.27 (3) rAjA zAntana aura yojanagandhA kA putra / vicitra isakA bhAI thaa| pApu0 2.42 citraka-(1) nandana vana kI uttara dizA meM sthita eka bhavana / yaha tIsa yojana lambA, pacAsa yojana U~cA aura nabbe yojana kI paridhi se yukta thA / hapu0 5.315-316 (2) rAjA samudravijaya kA eka putra / hapu0 48.44 Jain Education Interational Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 : jaina purANakoza citrakarma-citrasena citrakarma-citrakalA / isake do prakAra the| rekhAcitra aura varNacitra / tApasa isakA bar3A bhAI thaa| usane ise sarvanAza hone ke bhaya se isameM tInoM AyAma-lambAI, caur3AI aura UMcAI dikhAye jAte the| ajJAta rUpa se subandhu muni ke pAsa sthAnAntarita kara diyaa| usa zrImatI kA citra isI prakAra kA thaa| isameM hAva, bhAva kA pradarzana / samaya yaha garbhavatI thI / isakA pati jamadaggi ke putroM dvArA mAra DAlA bhI bar3A hRdayahArI thaa| mapu0 7.108-120 gayA thaa| isake eka putra utpanna huaa| zANDilya ne isa putra kA citrakArapura-bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA prItibhadra thA / ___nAma subhoma rakhA thaa| mapu0 65.57-58, 112-125 hapu0 27.97 citramAlA-cakrAyudha kI strI / cakrAyudha cakrapura nagara ke rAjA apacitrakUTa-(1) vijayA kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM eka ngr| rAjita aura rAnI sundarI kA putra thaa| vAyudha isakA putra thA / mapu0 19.51, 53, 63.202 mapu0 59.240, hapu0 27.89-90 (2) pUrva videha kA eka vkssaargiri| yaha nIla parvata aura sItA citramAlinI-rAjA prabhaMjana kI rAnI, prazAntamadana kI jnnii| mapu0 nadI ke madhya meM sthita hai / mapu0 63.202, hapu0 5.228 10.152 (3) vArANasI kA eka sundara udyAna-parvata / rAma-lakSmaNa aura citramAlo-jarAsandha kA eka putra / isane yAdavoM ke sAtha yaddha kiyaa| sAtA yahA~ cAra mAsa pandraha dina rahe the| mapu0 68.126, papu0 thA / hapu0 52.31 33.40 citraratha-(1) kuru vaMza kA eka raajaa| yaha vicitra vIrya kA putra aura citraketu-jarAsandha kA putra / isane yAdavoM ke sAtha yuddha kiyA thaa| mahAratha kA pitA thA / hapu0 45.28 hapu0 52.30 (2) surASTra deza ke girinagara kA raajaa| isakI rAnI kanakacitragupta-AgAmI tIsare kAla ke satrahaveM tiirthNkr| mapu0 76.479, mAlinI thii| yaha mAMsa-premI thaa| isane sudharma nAmaka munirAja se hapu0 60.560 mAMsa khAne ke doSa sune aura virakta hokara apane putra megharatha citracUla-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sthita vijayA ko rAjya de diyA / svayaM ne tIna sau rAjAoM ke sAtha dIkSA le lii| kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara kA raajaa| isakI manohArI mapu0 71.270-273, hapu0 33.150-152 nAma kI rAnI thii| ina donoM ke sAta putra the aura yugala rUpa se (3) vidyAdhara manoratha kA putra / isake bandhuoM ne isake vivAha utpanna garur3akAnta-senakAnta, garuDadhvaja-garur3avAhana, maNicUla aura ke lie rAjA Adityagati se prabhAvatI kI putrI ratiprabhA ko mA~gA himacula / ye chaha putra the / hapu0 33.131-133 thaa| mapu0 46.181 2. jambUdvIpa ke sukaccha deza meM sthita vijayA parvata kI uttara (4) sItA ke svayaMvara meM sammilita eka rAjA / papu0 28.214 zreNI ke kinnaragIta nagara kA rAjA / isakI putrI sukAntA isI citralekhikA-vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita zrutazoNita nagara zreNI ke zukraprabha nagara ke rAjA indradatta ke putra vAyuvega vidyAdhara ke rAjA vidyAdhara bANa kI putrI / yaha uSA ko sakhI thI / aniruddhako dI gayI thii| mapu0 63.91-93 kumAra se uSA kA sambandha isI ne karAyA thaa| hapu0 55.16-24 (3) eka vidyAdhara / yaha apanI bahina vasantasenA ke pAsa pahu~ca- citravatA-pUrva AyakhaNDa kA eka ndaa| bharata kA sanA na vRtravatA nadA kara bahanoI kanakazAnti munirAja para pUrva janma ke baMdhe vaira ke kAraNa ko pAra karake isa nadI ko pAra kiyA thA / mapu0 29.58 upasarga karane ke lie tatpara ho gayA thaa| vaha upasarga nahIM kara citravarNa-eka dhanuSa / ise sahasravaktra nAmaka nAgakumAra se pradyumna ne sakA aura muni ko kevalajJAna ho gyaa| muni se isane kSamA maaNgii| prApta kiyA thaa| mapu0 72.115-116 mapu0 63.125-128 citravA-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA cautIsavA~ putra / citrapaTa-citra aMkita karane kA phalaka athavA vastra / mapu08.118 pApu0 8.197 citravasu-rAjA vasu ke dasa putroM meM dUsarA vijigoSu putra / hapu0 citrapANi-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAMdhArI kA taitIsavAM putra / 17.58 pApu0 4.197 citravAhana-bhaviSyatkAlIna bAraha cakravatiyoM meM dasavAM cakravartI / citrapura-vijayAdha kI dakSiNazreNI kA eka nagara / yahA~ kA rAjA mahApurANa meM ise vicitravAhana kahA hai / mapu076.483, hapu0 60. ariMjaya thA / mapu0 62.66 563-565 citrabuddhi-bharatakSetra ke citrakArapura ke rAjA prItibhadra kA mNtrii| citravegA-eka vyantara devii| yaha pUrvabhava meM rAjA purudeva ko rAnI isakI kamalA nAma kI strI aura usase utpanna vicitramati nAma kA vasundharA kI vItazokA nAma kI dAsI thii| mapu0 46.351-355 putra thaa| mahApurANa meM nagara kA nAma citrapura aura maMtrI kA nAma citraSeNA-eka vyantara devI / pUrvabhava meM yaha citravegA ke sAtha kI citramati diyA hai / mapu0 59.255-256, hapu0 27.97-98 zrImatI nAma kI dAsI thI / mapu0 46.350-355 civamatI-sAketa ke rAjA sahasrabAhu kI raanii| yaha kAnyakubja deza citrasena-(1) kapittha vana meM dizAgiri parvata para sthita vanagiri nagara ke rAjA pArata kI putrI aura kRtavIrarAdhipa kI jananI thI / zANDilya ke kirAtarAja harivikrama kA eka sevaka / mapu0 75.478-480 120 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ citrasenA-cintAgati jaina purANakoza : 129 (4) eka nakSatra, tIrthakara padmaprabha tathA ariSTanemi isI nakSatra meM janme the / papu0 20.42, 58, hapu0 38.9 (5) tIrthakara nemi ko isa nAma kI zivikA / mapu0 71.160 (6) madhyaloka kI eka pRthvI / yaha eka hajAra yojana moTI hai / hapu0 4.12 citrAdebI-rucakavara parvata ke dakSiNadizAvartI ATha kUToM meM AThaveM kUTa kI nivAsinI devii| hapu0 5.710 citrAmbara-candrapura nagara kA rAjA, rAnI padmazrI kA pati tathA (2) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA aTThAvanavAM putra / pApu08.200 citrasenA-(1) magadha deza kI vatsA nagarI ke nivAsI agnimitra brAhmaNa aura usakI baizya jAtIya patnI kI putrii| yaha agnimitra kI brAhmaNa patnI se utpanna zivabhUti kI bahina thii| isakA vivAha isI nagara ke nivAsI devazarmA brAhmaNa se huA thaa| vidhavA ho jAne se yaha apane putroM ke sAtha apane bhAI zivabhUti ke pAsa rahane lagI thii| zivabhati kI patnI somilA ko isakA usake pAsa rahanA rucikara na thA / somilA ne zivabhUti ke sAtha isake anucita sambandha hone kA doSAropaNa kiyA jisase dukhI ho isane badalA lene kA nizcaya kiyA thaa| somilA se dveSa karane ke kAraNa yaha cirakAla taka saMsAra meM bhramaNa karatI rhii| anantara mRtyu hone para yaha kauzAmbI nagarI meM eka baizya kI putrI bhadrA nAma se prasiddha hokara vRSabhasena kI patnI naI nidAna ke samaya kiye gaye baira ke phalasvarUpa hI isa candanA kI paryAya meM kaSTa bhogane par3e the| mapu0 75.70-80, 175-176 (2) atibala vidyAdhara kI rAnI / mapu0 47.108-109 citrAMga-arjuna eka pramukha ziSya / yaha rathanUpura nagara kA rahanevAlA ___ thaa| pApu0 17.67 citrAMgada-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sthita vijayAdhaM kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara ke nRpa vidyAdhara citracUla aura usakI strI manoharI kA putra / yaha subhAnu kA jIva thaa| yugala rUpa se utpanna garuDakAnta-senakAnta, garuDadhvaja-garuDavAhana, maNicUla-himacUla isake anuja the / ye sAtoM bhAI ati sundara aura vidyAvAna the / hapu0 33.131-133 mahApurANa meM rAjA kA nAma candracUla milatA hai| isake choTe bhAiyoM ke nAma bhI badale hue haiN| mapu0 71.249 citrAyudha-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA unacAsavA~ putra / pApu08.199 citropakaraNa-tUlikA, paTTa aura raMga / citrakarma inhIM kI sahAyatA se hotA thaa| mapu0 7.155 de0 citrakarma cinta-cakravartI aranAtha aura mallinAtha ke bIca hae naveM cakravartI mahApadma ke pUrvabhava kA jIva / suprabha muni kA ziSya hokara yaha brahma svarga meM utpanna huaa| vahA~ se cyuta hokara yaha hastinApura nagara meM rAjA padmaratha aura rAnI mayUrI kA mahApadma nAmaka putra huaa| yaha navA~ cakravartI thaa| isa paryAya meM isakI ATha putriyA~ huI thIM jinheM ATha vidyAdhara harakara le gaye the| yaha unheM yadyapi vApisa le AyA thA parantu virakta hokara ina AThoM ne dIkSA dhAraNa kara lii| ve vidyAdhara bhI dIkSita ho gaye the| isa ghaTanA se pratibodha pAkara isane apane putra padma ko rAjya saupa diyA aura viSNu nAmaka isake 'putra ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lii| anta meM kevalajJAna prApta karake yaha saMsAra se mukta ho gayA / papu0 20.178-184 cintAgati-(1) puSkarAdha dvIpa meM gandhila deza kI vijayA uttarazreNI meM sthita sUryaprabhanagara ke rAjA sUryaprabha aura unakI rAnI dhAriNI kA jyeSTha putra / yaha manogati aura capalagati kA bhAI thaa| yaha neminAtha ke sAtaveM pUrvabhava kA jIva thaa| vijayA uttarazreNI-sthita arindamapura nagara ke rAjA ariMjaya aura usakI rAnI ajitasena kI putrI prItimatI dvArA gatiyuddha meM apane donoM choTe bhAiyoM ke harAye jAne para isane use parAjita kiyA thaa| prItimatI ne pahale isake choTe bhAiyoM ko prApta karane kI icchA se unake sAtha gatiyuddha kiyA thA ataH prItimatI ko isane svayaM svIkAra nahIM kiyaa| apane choTe bhAI ko mAlA pahanAne ke lie kahA / prItimatI ne isake isa prastAva ko svIkAra nahIM kiyaa| prItimatI ne ise hI mAlA pahinAnA caahii| jaba isane prItimatI ko svIkAra nahIM kiyA to vaha vivRtA nAmaka AyikA ke pAsa dIkSita ho gyii| prItimatI ke saMyama dhAraNa kara lene se virakta hokara isane bhI apane bhAiyoM ke sAtha damavara nAmaka guru ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyaa| AThoM zuddhiyoM ko prApta kara apane donoM bhAiyoM sahita yaha sAmAnika jAti kA deva huaa| mapu0 70.26-37, hapu0 34.15-33 (2) pratinArAyaNa azvagrIva kA dUta / mapu0 62.124 252 (3) aizAna svarga kA eka manohara vimAna / mapu0 9.189 (4) citrAMgada vimAna kA nivAsI eka deva / yahA~ se cyuta hokara yaha rAjA vibhISaNa aura usakI rAnI priyadattA kA varadatta nAma kA putra huA / mapu0 9.189, 10.149 (5) vAnara kA jIva / pUrvabhava meM yaha manohara nAmaka deva thA / svarga se cyuta hokara yaha rAjA ratiSeNa aura rAnI candramatI kA putra huA / mapu0 10.151 (6) vArANasI kA rAjA / mapu0 47.331 (7) saudharma svarga kA deva, vIradatta kA jIva / mapu0 70.65-72, 138 citrA-(1) rucakagiri ke pUrvadizAvartI vimalakUTa kI nivAsinI devii| hapu0 5.719 (2) rucakagiri ke dakSiNadizAvartI supratiSThakUTa kI nivAsimI devI / hapu0 5.710 (3) ratnaprabhA pRthivI ke kharabhAga kA prathama pttl| yaha eka hajAra yojana moTA hai / hapu0 4.52-55 de0 kharabhAga Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 : jaina purANakoza cintajananI-cevo (4) nAgapura [hastinApura nagara ke rAjA ibhavAhana kI strii| papu0 21.78 (5) bharata cakravartI kA cintAmaNi ratna / mapu0 32.46, 37. 172 cUDArala-zira kA AbhUSaNa / mapu0 11.113, 29.167 cUtapura-Amrapura / yaha Amravana kI pazcimottara dizA meM sthita Amra deva kA nivAsa sthAna thA / hapu0 5.428 cUtavana-jambUdvIpa kA Amravana / yaha vijayadeva nagara se paccIsa yojana dUra uttara meM sthita thA / isake madhya meM Amra vRkSa the, inakA vistAra jambU vRkSa se AdhA thaa| mapu0 7.161, hapu0 5.421-424 cUrNI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| bharateza kI senA yahA~ ___ AyI thii| mapu0 29.87 cUlA-bArahaveM cakravartI brahmadatta kI jananI / papu0 20.191-192 de0 cUDAdevI calika-calikA nagarI kA raajaa| yaha vikacA rAnI se utpanna kIcaka Adi sau putroM kA pitA thaa| hapu0 46.26, pApu0 17.245 246 cUlikA-(1) eka ngrii| yaha kocaka Adi sau putroM ke pitA rAjA cUlika kI rAjadhAnI thii| hapu0 46.26-27, pApu0 17.245 246 (3) rAkSasavaMza kA eka vidyAnuyoga meM kuzala raajaa| isane bhAnugati se rAjya prApta kiyA thaa| papu0 5.393, 400-401 (5) mahAlocana nAmaka garuDendra dvArA preSita laMkA kA eka deva / jaba rAvaNa ke putroM ne sugrIva aura bhAmaNDala ko nAgapAza se bAMdha kara nizceSTa kara diyA thA taba rAma aura lakSmaNa ne garuDendra kA smaraNa kiyaa| garuDendra ne isa deva ko bhejA aura isake dvArA rAma ko siMhavAhinI vidyA tathA lakSmaNa ko garuDavAhinI vidyA dI gyo| sugrIva aura bhAmaNDala pAza se mukta hue / papu0 60.131-135 (5) gandharvapura ke rAjA mandaramAlI aura rAnI sundarI kA vidyAdhara putra / yaha manogati kA sahodara tathA cakravartI vajradanta kA priyamitra thA / vaz2adanta kI bhAryAM lakSmImatI ne sandeza-patra dekara apane jamAtA aura putrI ko bulAne lie ise unake pAsa bhejA thaa| mapu0 8.89-99 cintAjananI-cakravartI ke caudaha ratnoM meM kAkiNI ratna kA nAma / yaha ajIva ratna bharateza ke zrIgRha meM prakaTa huaa| isase andhakAra dUra kiyA jA sakatA thaa| mapu0 37.83-85, 173 cintAmaNi-(1) iSTa vastuoM kA pUraka eka eka ratna / yaha cakravartI kI vibhUti ko sUcita karatA hai / mapu0 2.34 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 cintArakSa-saulahaveM tIrthakara zAntinAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.28 cilAta-uttara bharatakSetra ke madhya mleccha khaNDa kA eka deza evaM vahA~ kA isI nAma kA eka mleccha rAjA / isane Avarta nAmaka mleccha rAjA se milakara saMyukta rUpa se bharata cakravartI kA virodha karane kA nizcaya kiyA thaa| mantriyoM dvArA roke jAne para bhI ina donoM ne nAgamukha aura meghamukha devoM kA smaraNa kiyA / ye deva bharateza kI senA se 'parAjita ho gaye / taba isane bharateza kI adhInatA svIkAra kara lii| mapu0 32.46-77 cilAtikA-vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA aparAjita aura yuvarAja anantavIrya kI nrtkii| isI nartakI ko pAne ke lie zivamandira nagara ke rAjA damitAri ne ina donoM bhAiyoM ke pAsa dUta bhejA thA / mapu0 62.412-414, 429-447 pApu0 4.252-271 cIvara-kamara meM lapeTane kA paridhAna / mapu0 1.14 / cullitApI-bharatakSetra kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA ne vizrAma kiyA thaa| mapu0 29.65 cUr3AdevI-tIrthakara neminAtha ke tIrtha meM hue bArahaveM cakravartI brahmadatta kI jananI aura brahmA nAmaka rAjA kI rAnI / mapu072.287-288 aparanAma cUlA / papu0 20.191-192 cUDAmaNi-(1) vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.105 (2) vijayA kI uttarazreNI kA chaThA nagara / mapu0 19.78, 87, hapu0 22.91 (3) zira kA AbhUSaNa / mapu0 4.94, 14.8, hapu0 11.13 (2) aMgapraviSTa zruta ke bhedoM meM dRSTivAda aMga ke parikarma Adi pAMca bhedoM meM pA~cavA~ bheda / yaha jalagatA, sthalagatA, AkAzagatA, rUpagatA tathA mAyAgatA ke bheda se pA~ca prakAra kI hotI hai| inameM pratyeka bheda ke do karor3a nau lAkha navAsI hajAra do sau pA~ca pada hote haiM / mapu0 6.148, hapu0 2.100, 10.61, 123-124 ceTaka-vaizAlI nagarI kA raajaa| isakI rAnI subhadrA thii| inake dasa putra aura sAta putriyA~ thoN| putroM ke nAma dhanadatta, dhanabhadra, upendra, sudatta, siMhabhadra, sukumbhauja, akampana, pataMgaka, prabhaMjana aura prabhAsa the| putriyoM ke nAma priyakAriNI, mRgAvatI, suprabhA, prabhAvatI, celinI, jyeSThA aura candanA the / isane putriyoM ke sambandha usa samaya ke prasiddha rAjAoM se kiye| mapu0 75.3-69 dUsare pUrvabhava meM yaha palAzanagara meM eka vidyAdhara thaa| nAgadatta dvArA mAre jAne para paMca namaskAra maMtra kI bhAvanA bhAtA huA yaha svarga meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara rAjA ceTaka huaa| mapu0 75.108-132, hapu0 2.17 cevi-(1) karmabhUmi ke Arambhika kAla kA abhicandra ke dvArA vindhyAcala ke pAsa basAyA gayA eka deza / yahA~ vRSabhadeva ne vihAra kiyA thaa| bharata cakravartI ne isa deza ko jItA thaa| mapu0 16. 141-148, 155, 25.287-288, 29.41, 55, 57, hapu0 (2) cedi deza ke pAsa kA eka parvata / bharateza ne ise lAMghakara hI cedi deza ko jItA thaa| mapu0 29.55 cevI-mAlava deza kA eka bhAga / mapu0 29.41 Jain Education Intemational Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cera-chatra jaina purANakoza : 131 cera-kerala kA prAcIna nAma / mapu0 29.79 celinI-vaizAlI ke rAjA ceTaka aura usakI bhAryA subhadrA kI pAMcavIM putrI / ceTaka rAjA dvArA banavAye gaye putriyoM ke citrapaTa ko dekhakara rAjA zreNika isameM tathA isakI bahina jyeSThA meM anurakta ho gaye the| rAjA zreNika ne unake lie rAjA ceTaka se yAcanA bhI kI kintu adhika umra dekhakara rAjA ceTaka ne zreNika kA yaha prastAva asvIkRta kara diyA / yaha samAcAra mantriyoM dvArA zreNika ke putra abhayakumAra se kahe jAne para abhayakumAra ne rAjA zreNika kA eka vilAsapUrNa citra banAyA / vaha vodraka vyApArI ke rUpa meM ina donoM kanyAoM ke nikaTa pahu~cA / usane rAjA zreNika kA svanirmita citra dikhAkara unheM zreNika meM AkRSTa kara liyA aura suraMga mArga se unheM zreNika ke pAsa lAne meM saphala huaa| celinI nahIM cAhatI thI ki jyeSThA zreNika kI rAnI bane / isalie usane jyeSThA ko eka chor3A huA AbhUSaNa lAne ke bahAne lauTA diyA aura svayaM abhayakumAra ke sAtha zreNika ke pAsa A gayI thii| rAjA zreNika bhI ise pAkara vahata prasanna haA aura usane ise vivAha kara apanI paTarAnI bnaayaa| ThagI gayI jyeSThAte virakta hokara dIkSA le lI / mapu075.3-34,76.41, papu0 2.71, pApu0 1.130 de0 ceTaka cellaketana-baMkApura nagara ke rAjA lokAditya kA pitA / mapu0 prazasti caityAlaya-jina-mandira / inake Upara AvAgamana rUpa avinaya karane se vidyAgharoM ke vimAna ruka jAte haiN| pANDuka vana ke jinAlayoM kI cAroM dikhAzoM meM cAra dvAra hote haiM / dazoM dizAoM meM eka sahasra assI dhvajAeM laharAtI hai| isake Age eka vizAla sabhA maNDapa, usake Age prekSAgRha, stUpa, caityavRkSa aura paryakAsana pratimA hotI hai| isakI pUrva dizA meM jalacara jIvoM se rahita eka sarovara rahatA hai| ye dhArmika aura sAmAjika saMskRti ke kendra rahe haiM / papu0 5.33, hapu0 4.61, 5.366-372 mahApurANa meM ise jinAlaya kahA hai / mapu0 6.179-193, 7.272-290 caitravana-mithilA ke pAsa kA eka udyAna / yahA~ tIrthakara neminAtha dIkSita hue the| mapu0 69.54 coca-kurujAMgala deza kA eka prasiddha vRkSa / isa vRkSa kI jar3a bahuta gaharI hotI hai| yaha bar3e-bar3e phala detA hai / isake patte bahuta sundara hote haiM / mapu0 63.344 corazAstra-caurakarma kA grantha / isameM aise tantroM aura mantroM kA ullekha hai jinako siddha karane se coroM ko apane caurakArya meM saphalatA milatI hai| prasiddha vidya ccora ne isakA adhyayana kiyA thaa| mapu0 76. celladhvaja-baMkApura nagara ke rAjA lokAditya kA agraja / mapu0 prazasti corI-binA diye dUsare kA dhana lenaa| isake do bheda haiM naisargika aura nimitta / naisargika corI karor3oM kI sampadA hone para bhI lobha kaSAya ke kAraNa kI jAtI hai| svAbhAvika cora corI kiye binA . nahIM raha sktaa| dhana ke abhAva ke kAraNa strI-putra Adi ke lie kI gayI corI nimittaja hotI hai| donoM hI prakAra kI corI bandha kA kAraNa hai / mapu0 59.178-186 cola-(1) madhya AryakhaNDa kA eka deza / mapu0 16.154, 29.79, caitanya-paMcabhUtoM se bhinna, jJAna-darzana svarUpa-cetanA / mapu0 5.50 caitya-akRtrima jina-pratimA / ina pratimAoM ke darzana kA cintana karane se velA ke upavAsa kA, darzana kA prayala kI abhilASA karane se telA upavAsa kA, jAne kA Arambha karane se caulA upavAsa kA, jo jAne lagatA hai vaha pAMca upavAsa kA, jo kucha dUra pahu~ca jAtA hai vaha bAraha upavAsa kA, jo bIca meM pahu~ca jAtA hai vaha pandraha upavAsa kA, jo mandira ke darzana karatA hai vaha mAsopavAsa kA, jo mandira ke prAMgaNa meM praveza karatA hai vaha chaH mAsa ke upavAsa kA, jo dvAra meM praveza karatA hai vaha eka varSa ke upavAsa kA, jo pradakSiNA detA hai vaha sau varSa ke DapavAsa kA, jo jinendra kA darzana karatA hai vaha hajAra varSa ke upavAsa kA phala prApta karatA hai| ina pratimAoM ke samIpa jhArI, kalaza, darpaNa, pAtrI, zaMkha, supratiSThaka, dhvajA, dhUpanI, dIpa, kUrca, pATalikA, jhAMjha, majIre Adi aSTa maMgaladravya aura eka sau ATha anya upakaraNa rahate haiN| mapu0 5.191, papu0 6.13, 32.178- 182, hapu0 5.363-365 caityagRha-jinAlaya / mapu0 5.185 caityapAvapa-caityavRkSa / ye samavasaraNa ke cAroM vanoM meM [azoka, saptaparNa, campaka kaura Amra) hote haiN| ye bahuta U~ce, tIna chatroM sahita, ghaMTA, aSTa maMgala-dravya aura cAroM dizAoM meM jina-pratimAoM se yukta hote haiM / prakAzavAn ina vRkSoM meM sugandhita puSpa hote haiM / indra inakI pUjA karatA hai / mapu06.24, 22.188-203, vIvaca0 14.112-114 (2) rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.58, 101.77 colika-cola dezavAsI / mapu0 29.94 caula-eka saMskAra-muNDana krm| yaha annaprAzana saMskAra ke pazcAt sampanna hotA hai / mapu0 15.164 isa samaya nimna maMtra bole jAte hai-upanayanamuNDabhAgIbhava, nirgranthamuNDabhAgI bhava, niSkAntimuNDabhAgI bhava, paramanistArakakezabhAgI bhava, paramendrakezabhAgI bhava, paramarAjyakezabhAgI bhava, ArhantyakezabhAgI bhava, / mapu0 40.147-151 chatra-(1) arhanta ke aSTa prAtihAryoM meM eka prAtihArya / bhagavAn kI chatra-(1) ahaMnta ka aSTa prAAtahAyA ma eka mUrti para tIna chatra lagAye jAte haiM / ve unake tInoM lokoM ke svAmitva ko sUcita karate haiM / ye unakI ratnatraya kI prApti ke bho sUcaka hai / mapu0 23.42-47, 24.46, 50, papu0 4.29, vIvaca0 15.6-7 (2) cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ajIva ratna / yaha varSA Adi bAdhAoM kA nivAraka hotA hai| mapu0 32.31, 37.83-85, hapu0 11.35 (3) pArivAjya sambandhI eka sUtrapada / aise upakaraNoM kA tyAgI Jain Education Intemational Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 : jaina purANakoza chatracchAya-jagatkusuma muni agale bhava meM ratnoM se daidIpyamAna tIna chatroM se zobhita hotA hai / mapu0 39.181 chatracchAya-mahApura nagara kA raajaa| isakI rAnI zrIdattA thii| isI nagara ke seTha meru aura seThAnI dhAriNI ke putra padmaruci [dhanadatta kA jIva] dvArA maraNakAla meM paMcanamaskAra-maMtra sunakara eka baila agale janma meM rAjA kA putra huA / vRSabhadhvaja usakA nAma thA / papu0 106. mahAvIra bAraha varSa / hapu0 12.79, 16. 64, 60.336-340 chanvakartA-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39 chandoviciti-chandazAstra / yaha aneka adhyAyoM kA grantha hai| ina adhyAyoM meM prastAra, naSTa, uddiSTa, laghu, gurU, yati aura adhvayoga kA varNana hai / vRSabhadeva ne apane putroM ko isakI zikSA dI thii| mapu0 16.113-114 chandovin-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39 choviva-bharateza dvArA manata paTea Ta chinna-aSTAMga nimittoM meM sAtavAM nimitta / vastra tathA zastra Adi meM kiye gaye chidroM ko dekhakara nimitta jJAnI phala Adi batAte haiN| yaha chinna nimittajJAna kahalAtA hai / mapu0 62.181, 189, hapu0 10. 38-48 117 cheda-(1) ahiMsANuvrata kA eka aticAra-kAna Adi avayavoM kA chednaa| hapu0 58.164 (2) prAyazcita kA eka bheda-dina, mAsa Adi se muni kI dIkSA kama kara denaa| isakA muniyoM kI varIyatA para prabhAva par3atA hai| hapu0 64.36 chebopasthApanA-cAritra kA eka bheda-apane pramAda dvArA hue anartha ko dUra karane ke lie kI huI samIcIna pratikriyA / isake pA~ca bheda hote hai-jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura voryAcAra / tIrthakaroM ko chedopasthApanA ko AvazyakatA nahIM hotii| mapu0 20. 172-173, hapu0 64.16 chatrapura-jambadvIpa meM bharatakSetra kA ramaNIka ngr| isa nagara kA rAjA prItibhadra thA / mapu0 59.254 chatrAkArapura-jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / yaha tIrthakara mahAvIra ke pUrvabhava kI rAjadhAnI thaa| mapu0 74.242, papu0 20. 16, vIvaca0 5.134 chamastha-alpajJa jIva / ye mithyAdRSTi aura samyagdRSTi donoM prakAra ke hote haiM / sampragdRSTi sarAgI bhI hotA hai aura vItarAgI bhii| cauthe se dasaveM guNasthAna ke jIva sarAgI chadmastha aura gyAraha tathA bArahaveM guNasthAna vAle vItarAgI chadmastha hote hai / mapu0 21.10,hapu0 10. 106, 60.336 chamasthakAla-saMyama dhAraNa karane ke samaya se kevalajJAna utpanna hone taka kA kAla / vartamAna tIrthaMkaroM kA chadmastha kAla nimna prakAra haivRSabhanAtha eka hajAra varSa ajitanAtha bAraha varSa zambhavanAtha caudaha varSa abhinandana aThAraha varSa sumatinAtha bIsa varSa padmaprabha chaH mAsa supAzvanAtha nau varSa candraprabha tIna mAsa puSpadanta cAra mAsa zItalanAtha tIna mAsa zreyAMsanAtha do mAsa vAsupUjya eka mAsa vimalanAtha tIna mAsa 'anantanAtha do mAsa dharmanAtha eka mAsa zAntinAtha solaha varSa kunthunAtha solaha varSa aranAtha solaha varSa mallinAtha cha:dina munisuvrata gyAraha mAsa naminAtha nau varSa neminAtha chappana dina pArzvanAtha cAra mAsa jaMghAcAraNa-eka cAraNaRddhi / isa Rddhi se caraNa uThAye binA AkAza meM calanA saMbhava ho jAtA hai / mapu0 2.73, papu0 10.139 jagaccUDAmaNi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. jagajjyeSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.103 jagajjyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 114, 207 jagatI-jambUdvIpa ko cAroM ora se ghire due vajramaya bhitti / yaha isa dvIpa kA antima avayava hai| yaha mUla meM bAraha yojana, madhya meM ATha yojana, aura agra bhAga meM cAra yojana caur3I hai / isakI U~cAI ATha yojana tathA AdhA yojana gaharI hai / isakA mUlabhAga bajnamaya, madhyabhAga vividha ratnamaya aura agrabhAga vaiDUrya maNimaya hai / hapu0 5.377-379 jagat-(1) loka / isake tIna bheda hote haiM-Urdhvaloka, madhyaloka aura agholoka / yaha pariNamanazIla aura nityAnityAtmaka hai / mapu0 1.2, 2.20, 119, 6.176, 17.12, 63.296 (2) saudharma yugala kA unatIsA indraka-paTala / hapu0 6.47 jagatkusuma-rucakavara parvata kA pazcima dizA sambandhI eka kUTa / hapu0 5.712 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jagat-traya-jaghanyasiMhaniSkrIDita jaina purANakoza : 133 jaghanyavAtakumbha-eka vrata / isameM upavAsa aura pAraNAoM kA krama nimna prakAra rahatA haiupavAsa pAraNA jagat-traya-Urdhvaloka, madhyaloka aura adholoka / mapu0 2.119 cagatpati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 104, 118 jagatpAdagiri-kiSkindhA ke pAsa eka parvata / yaha zivaghoSa muni kI nirvANa bhUmi hai| lakSmaNa ne sAta dina taka nirAhAra rahakara isI parvata para prajJapti nAma kI vidyA siddha kI thii| mapu0 68.468 469 jagatpAla-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 217 NnK wwwwwmomduK5 or or or orrrrror or or or or or (2) eka cakravartI / yaha zrIpAla kA pUrvavartI thaa| mapu0 47.9 'jagatsthAmA-bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue kapiSThala kA ziSya tathA saravara kA gurU / hapu0 45.46 jagadagraja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 jagadAdija-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 147 jagadagarbha-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 181 jagaddhita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma | mapu0 25.108 caddhiteSin-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 195 jagadvandhu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 jagaddhIbhatsa-rAvaNa kA eka yoddhaa| hasta aura prahasta ke mAre jAne ke bAda yaha aneka yoddhAoM ke sAtha rAma ko senA se lar3A thaa| papu0 60.2 jagabhartR-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.32 jagAti-puSkara dvIpa meM candrAditya nagara ke rAjA prakAzayaza aura usako rAnI mAdhavI kA putra / yaha saMsAra se bhayabhIta rahatA thaa| vRddha maMtrI upadeza dekara bar3I kaThinAI se isase rAjya kA saMcAlana karAte the| rAjya kArya meM sthira rahatA huA yaha sadA muniyoM ko AhAra detA thaa| anta meM yaha marakara devakurU bhogabhUmi gayA aura vahA~ se marakara aizAna svarga meM deva huA / papu0 85.96-100 jagadyoni-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.134 jagadvibhu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 jagannandana-(1) rAjA mahIdhara ke dIkSAgurU-eka muni / mapu0 7.39 (2) eka cAraNa RddhidhArI muni, nAbhinandana muni ke sAthI aura jvalanajaTI vidyAdhara ke dIkSAgurU / mapu0 62.50, 158. pApu0 4. kula 45 17 hapu0 34.77 javanya siMhaniSkrIDita-eka vrata / isameM upavAsa aura pAraNAoM kA krama nimna prakAra rahatA haiupavAsa pAraNA orror mor-mr>> jagannADI-lokanADI / aparanAma bharunADI / yaha eka rAju caur3I, eka rAju moTI aura caudaha rAju U~cI nAr3I hai / mapu0 2.50 jagannAtha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 javanyapAtra-avirata samyagdRSTi / hapu07.109 >>rm" Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 : jaina purANakoza jaTAcArya-janaka / cirakAla taka usI mArga kA upadeza diyA aura marakara saudharma svarga meM deva huaa| do sAgara paryanta yaha vahA~ rahA tathA Ayu ke anta meM vahA~ se cyuta hokara isI bharatakSetra ke sthUNAgAra nAmaka nagara meM bharadvAja nAmaka brAhmaNa aura usakI puSpadattA strI kA puNyamitra nAmaka putra huaa| mapu0 74.66-71, 76.5-34, vIvaca0 2.105-113 jaTI-parivrAjaka / bhagavAn vRSabhadeva ke sAtha dIkSita hue ve sAdhu jo unake mArga se cyuta ho gaye the, jinhoMne zarIra ko bhasmAvRta kara apanI jaTAeM bar3hA lI thIM, prANoM kI rakSA ke lie zIta se pIr3ita hokara vastrarUpa meM vRkSoM kI chAla pahinane lage the, svaccha jala aura kandamUla bhakSaNa karane lage the, vanoM meM rahane ke lie jinhoMne kuTiyoM kA nirmANa kara liyA thA aura phUloM ke upahAra se ye bhagavAn ke caraNoM ko pUjate the / vRSabhadeva inake ArAdhyadeva the| mapu0 18.49 60 kula 60 20 hapu0 34.78 jaTAcArya-AdipurANa ke racayitA jinasena ke pUrvavartI AcArya / inhoMne varAMgacarita kI racanA kI thii| isa kAvya meM kavi kI uktiyA~ jaTila hone para bhI ve kAvyArtha ko samajhane meM bAdhaka nahIM haiM / inakA pUrA nAma jaTAsiMhanandI hai / mapu0 1.50 jaTAyu-eka gRddha pakSI / gupti aura sugupti cAraNa muniyoM ko dekhakara ise apane pUrvabhavoM kA smaraNa ho AyA thaa| yaha samyagdRSTi aura vinIta zrAvaka thA / rAma aura sItA ne isakA pAlana kiyA thA / ise eka deza ratna-traya kI prApti huI thii| muni ke vacanoM ke anusAra isane aNuvrata dhAraNa kiye the / isakI suzobhita jaTAe~ dekhakara rAma ne ise yaha nAma diyA thaa| yaha vinIta bhAva se jinendra kI trikAla vandanA karatA thaa| rAvaNa dvArA sItA-haraNa kiye jAne para isane DaTakara virodha kiyA thA jisake phalasvarUpa ise rAvaNa ne tAr3ita kara nIce girA diyA thaa| maraNonmukha dekhakara rAma ne isake kAna meM namaskAra maMtra diyA thA jisake prabhAva se yaha marakara deva huaa| isI deva ne lakSmaNa ke marane para rAma kI vihvala avasthA meM ayodhyA para AkramaNakAriyoM kI senA ko mAyA se bhramita kara saMkaTa kA nivAraNa kiyA thA, tathA isI ne mRtaka bailoM ke zarIra para hala rakhakara zilA tala para bIja bone aura aura ghAnI meM bAlU pelane kA udyama dikhAkara rAma se lakSmaNa kA dAha-saMskAra karAyA thaa| isake pUrva yaha daNDaka deza meM karNakuNDala nagara kA daNDaka nAmaka rAjA thaa| isakI priyA parivrAjakoM ke svAmI kI bhakta thii| rAjA ne eka nigrantha muni ke gale meM marA sA~pa DAlA thA tathA muni ko bahuta samaya bAda bhI usI prakAra dhyAnArUna dekhakara isane unase kSamA-yAcanA kI thI aura unake saba kaSTa dUra kara diye the| parivrAjakoM ke svAmI ko yaha rucikara na huA ataH usane kRtrima nigrantha kA rUpa dhAraNa kara rAnI ke sAtha samparka kiyaa| rAjA ne kRtrima nigrantha muni ko vAstavika muni jAnakara tathA usakI isa pravRtti ko jJAta kara samasta muniyoM ko pAnI meM pera DAlA thaa| daivayoga se bAhara se A rahe kisI nimrantha muni ko yaha saba vidita hone para unakI tatkAla utpanna krodhAgni ke dvArA samasta daNDaka deza bhasma ho gayA thaa| yahI daNDaka nRpa bahuta samaya taka saMsAra bhramaNa karane ke pazcAt gRddha-pakSI kI paryAya ko prApta huA thaa| mapu0 41. 132-166, 44.85-111, 118.50-123 jaTila-bhagavAn mahAvIra ke pUrvabhava kA marIci kA jIva / brahma svarga se cyuta hokara yaha bharatakSetra sthita sAketa nagarI ke nivAsI kapila nAmaka brAhmaNa tathA kAlI nAmA brAhmaNI kA putra huaa| pUrva saMskAra ke yoga se parivrAjaka ke mata meM sthira hokara isane pahale kI bhAMti jaTharakauzika-gaMgA aura gaMdhAvato nadiyoM ke saMgama-sthalavAle vRkSoM ke madhya meM sthita tApasa-vasati / tApasa vasiSTha yahA~ paMcAgni-tapa tapA __karate the| mapu0 70.322-323 jaTharAgni-zarIra meM vidyamAna trividha agni-jJAnAgni, darzanAgni aura jaTharAgni meM tIsarI agni / papu0 11.248 janaka-harivaMza meM aneka rAjAoM ke pazcAt hue mithilA ke rAjA vAsaketu aura usakI paTarAnI vipulA kA prajA-hitaiSI putra / videhA isakI rAnI thii| bhAmanDala aura jAnakI yugala rUpa meM isI ke garbha se utpanna hue the| inakI rAnI kA aparanAma vasudhA tathA jAnakI kA aparanAma sItA thaa| mapu0 67.166-167, papu0 21.52-55, 26. 2, 121, 164 sAgarabuddhi nimittajJAnI dvArA yaha batAye jAne para ki "dazaratha kA putra tathA janaka kI putrI rAvaNa-vadha ke hetu haiM" vibhISaNa ne dazaratha aura janaka vadha kA nizcaya kiyA thA / nArada se yaha samAcAra jJAta kara rAjA dazaratha ne samudra hRdaya maMtrI ko rAjya sauMpa diyA aura vaha gupta veSa meM nagara se bAhara nikala gayA / dazaratha kI kRtrima pratimA siMhAsana para maMtrI ne sthApita kara rakhI thii| aisA hI janaka ke vacAva ke lie bhI kiyA gyaa| vibhISaNa ne apane badhakoM se kRtrima putaloM ke zira kaTavAkara nija ko dhanya mAnA thaa| papu0 23.25-26, 39-41, 45, 54-56 vidyAdhara candragati apane pAlita putra bhAmaNDala ke lie isakI putrI cAhatA thaa| isI nimitta se capalavega vidyAdhara dvArA chadma veSa pUrvaka yaha harA jAkara candragati vidyAdhara ke pAsa le jAyA gayA thaa| jAnakI ko viSaya banAkara bahuta vAda-vivAda ke bAda vidyAdhara candragati aura isake bIca yaha nizcaya kiyA gayA thA ki vacAvataM dhanuSa car3hAkara hI rAma jAnakI prApta kara sakeMge anyathA jAnakI candragati kI hogii| aisA nizcaya kiye jAne para hI ise vahA~ se mukta kiyA jA sakA thaa| isa kArya kI avadhi bIsa dina kI thii| avadhi ke bhItara hI isane svayaMvara Ayojita kiyA thaa| sabhI Agata vidyAdharoM aura pRthivI ke zAsakoM ke samakSa rAma ne ukta dhanuSa car3hAkara isakI putrI jAnakI ko prApta kiyA thaa| papu0 28.61-174, 194, 234-236, 243 jAnakI ke sAtha yugala Jain Education Intemational Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ja nanAbhiSava - jambU rUpa meM utpanna inakA putra bhAmaNDala pUrva vaira vaza eka yakSa dvArA harA jAkara nirjana vana meM chor3A gayA thaa| candragati ne usakA lAlanapAlana kiyA tathA bhAmaNDala nAma rakhA thaa| jAnakI-pariNaya ke pazcAt bhAmaNDala aura jAnakI eka dUsare se paricita hokara harSita hue| ise bhI asIma harSa huA thaa| papu0 26.111-149, 30.155-158 Ayu ke anta meM marakara yaha Anata svarga meM jahA~ rAjA dazaratha, unakI rAniyA~ aura bhAI kanaka sabhI marakara deva hue the, yaha bhI deva huA thA / papu0 123.80-81 jananAbhiSava tIrthaMkaroM kA janmAbhiSeka | ise deva sampanna karate haiM / mapu0 13.36-160, papu0 81.22-23 janapada satya- dasa prakAra ke satyoM meM eka satya / Arya-anArya sabhI dezoM meM dharma, artha, kAma aura mokSa kA sAdhaka kathana janapada satya hotA hai / hapu0 10.104 janamejaya - campA nagarI kA raajaa| ise yahA~ bhayaMkara kAla-kalpa rAjA se yuddha karanA par3A thA / papu0 8.301-302 janavallabha - uccakulIna aura sadAcArI rAjA / isane bharateza ke sAtha dIkSita hokara mokSa prApta kiyA thaa| pApu0 88.1-2, 4 janAnanda - pramadavana ke cAroM aura sthita sAta udyAnoM meM dvitIya udyAna / papu0 46.143-145 janArdana - zrIkRSNa / hapu0 43.76 janmakalyANa - tIrthaMkaroM ke janma kA utsava / pApu0 2.126 de0 janmAbhiSeka janmadanta - AgAmI bAraha cakravartiyoM meM tIsarA ckrvrtii| hapu0 60. 564 janmAbhiSeka -- saudharma aura aizAna svarga ke indroM dvArA pANDukazilA para nirmita siMhAsana para jinendra ko virAjamAna kara kI gayI unakI abhiSeka kriyA / asaMkhya deva kSIrasAgara se jala kalaza bharakara sumeru parvata taka hAthoM hAtha lAte haiN| isa samaya saudharmendra tIrthaMkara ko pUrvAbhimukha virAjamAna karake sotsAha jaladhArA chor3atA hai / anya sabhI svargI ke indra svarNa kalyoM se abhiSeka karate haiM zeSa deva jayadhvani karate haiM / mapu0 13.82 - 121, vIvaca0 9.8-40 janmotsava - putra - janma ke samaya Ayojita utsava | isa avasara para nRtya - gIta vAdya Adi ke aneka manoraMjaka Ayojana kiye jAte haiM / hapu0 43.60 jantu - cakravartI sagara kA putra bhAgIratha kA pitA / yaha ratnapura nagara kA eka vidyAdhara nRpa thA / isakI eka putrI gaMgA thI, jise isane parAzara rAjA se vivAhA thA / papu0 5.284, pApu0 7.77-78 jamadagni - rAjA sahasrabAhu ke kAkA zatabindu aura usakI rAnI zrImatI kA putra / yaha kAnyakubja ke rAjA pArata kA bhAnajA thaa| kumArAvasthA meM isakI mAM mara gayI thI ataH virakta hokara yaha tApasa ho ho gayA thA tathA paMcAgni tapa karane lagA thA / isane rAjA pArata ke pAsa jAkara unase eka kanyA kI yAcanA kI thii| rAjA pArata bhI use kanyA dene ke lie sahamata ho gayA thA kintu pArata kI sau jaina purANako 135 putriyoM meM se kisI eka ne bhI tapa se dagdha ise ardhadagdha zava mAnakara nahIM cAhA / anta meM eka dhUli meM khelatI huI choTI sI lar3akI ke pAsa gayA aura use kelA dikhAkara pUchA ki kyA vaha use cAhatI hai / isa prazna ke uttara meM hA~ kahalavAkara isane rAjA se vaha lar3akI prApta kara lI thii| yaha vana kI ora calA gayA thaa| isane usa lar3akI kA nAma rekI rakhakara usase vivAha kara liyA thaa| reNukI se isake indra aura zvetarAma nAmaka do putra hue| reNukI ke bhAI ajaya muni ne reNukI ko samyagdarzana rUpI ghana dete hue kAmadhenu nAma kI vidyA aura mantra sahita eka pharasA diyA thaa| jamadagni ke bhAI sahasrabAhu kA putra kRtavIra reNukI se kAmadhenu vidyA lenA cAhatA thA jise reNukI nahIM denA cAhatI thii| kRtavIra ko balapUrvaka kAmadhenu ke jAte dekhakara isane usakA virodha kiyA aura virodha ke phalasvarUpa yaha kRtavIra ke dvArA mArA gyaa| mapu0 65.58-61, 81-106 hapu0 25.9 jambu - jambUdvIpa - sthita vijayArdha uttarazreNI ke jAmbava nagara ke rAjA vidyAdhara jAmbava aura usakI rAnI jambuSeNA kA putra / yaha jAmba vatI kA sahodara thA / isakI bahina ko kRSNa ne apanI paTarAnI banAyA thA / mapu0 71.368-269, 373-382 jambuSeNA -- jAmbava vidyAdhara kI rAnI / mapu0 71.368-369 de0 jambu jambU (1) eka caityavRkSa yaha tIrthakara vimalanAtha kA dIkSAvRkSa yA / isI vRkSa ke kAraNa isa dvIpa kA nAma jambUdvIpa huaa| mamu0 5. 184, papu0 20.49 (2) ratnapura nagara nivAsI satyaka brAhmaNa kI strI / isane apanI putrI satyabhAmA kA vivAha kapila ke sAtha kiyA thA / mapu0 62. 328-329 / (3) eka phala (jAmuna ) kapittha Adi anya phaloM se 252 bharata cakravartI ne isa phala se tathA vRSabhadeva kI pUjA kI thI / mapu0 17. (4) tIrthaMkara mahAvIra ke nirmANa ke pazcAt bAsaTha varSa meM hue gautama Adi tIna cutakebaliyoM meM antima zrutakebAlI ina tInoM meM meM sarvaprathama indrabhUti (gautama) gaNacara ne vartamAna jinendra ke mukha se sunakara zrutako dhAraNa kiyA / isa zruta ko gautama se sudharmAcArya ne aura phira unase inhoMne dhAraNa kiyA / mapu0 1.199, 2. 138 - 140 pu0 1.60 vIvaca0 1.41-42 campA nagarI ke seTha arhadAsa kI patnI jinadAsI ke garbha meM Ane para jinadAsI ne pA~ca svapna dekhe the / ve haiM - 1. hAthI 2. sarovara 3. cAvaloM kA kheta 4. nirdhUmala aura 5. devakumAroM ke dvArA lAye gaye jAmunaphala / vipulAcala parvata para gaNadhara gautama ke Ane kA samAcAra sunakara betinI ke putra kulika ke parivAra ke sAtha ye bhI virakta ho dIkSA ke lie utsuka hue, kintu bhAiyoM ke sAtha dIkSita hone kA AzvAsana pAkara ye ghara lauTa Aye tathA inhoMne padmazrI, kanakazrI, Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 purANako vinayazrI aura rupazrI kanyAoM ke sAtha vivAha kiyA thaa| vivAha karake bhI ye apanI patniyoM se AkRSTa nahIM hue / vidyuccora kI inakI mA~ se bheMTa huii| inheM virakti se rAga meM lAne hetu inakI mA~ ne manacAhA dhana dene kA AzvAsana diyaa| cora ne inheM rAga meM pha~sAnA cAhA kintu ye use hI apanI ora AkRSTa karate rahe svayaM rAnI nahIM bne| mAtA, patniyoM aura vi cora sabhI zarIra aura sAMsArika bhogoM se virakta ho gaye aura vipulApala para pahu~ca kara sudharmAcArya gaNadhara se saMyamI hue| mahAvIra kA nirvANa hone ke bAda ye zrutakevalI tathA sudharmAcArya ke mokSa cale jAne para kevalI hue / inakA bhava nAma kA eka ziSya thA / vaha inake sAtha rhaa| ye bhinnabhinna sthAnoM meM bihAra karate hue cAlIsa varSa taka dharmopadeza dete rhe| ma0 76.31-121, 518519 0 1.60 jambUdvIpa- (1) do sUryo se vibhUSita Adya dvIpa / hapu0 2.1, yaha madhyaloka ke madhyabhAga meM sthita cakrAkAra, lavaNasamudra se AvRta, eka lAkha yojana vistRta, meda pavaMta aura potosa kSetroM (videha ke battIsa eka bharata, eka airAvata) se yukta hai / mapu0 4.48-49, 5.187, papu0 3.32-33, 37-39 0 2.1, 5.407, 10.177 isameM chaH bhogabhUmiyA~, ATha jinAlaya, bar3agaDa bhavana (cautIsoM kSetroM meM dodo aura cautIsa siMhAsana hai| bharata aura airAvata kSetra meM rajatamaya do vijayArdha parvata haiM / ina bhogabhUmiyoM meM hI devakuru aura uttarakuru haiM / isa dvIpa meM sthita bharatakSetra kI dakSiNadizA meM jinAlayoM se yukta rAkSasIya mahAvidehakSetra kI pazcima dizA meM kinnaradvIpa airAvata kSetra kI uttara dizA meM gandharva dvIpa sthita hai / papu0 3.4045 isakI paridhi tIna lAkha solaha hajAra do sau satAIsa yojana tIna kosa eka sau aTThAIsa dhanuSa aura sAr3he teraha aMgula pramANa tathA ghanAkAra kSetra sAta sau navve karor3a chappana lAkha caurAnave hajAra eka sau pacAsa yojasa mAnA gayA hai| isameM kula sAta kSetra, eka meda, do kuru, jambU aura zAlmAli nAmaka do vRkSa, cha: kulAcala, kulAcaloM para sthita cha: mahAsarovara, caudaha mahAnadiyA~, bAraha vinaMgA nadiyA~, bIsa vakSAragiri, cautIsa rAjadhAnI, cautIsa rUpyAcala, cautIsa vRSabhAcala, ar3asaTha guhAe~, cAra golAkAra nAbhigiri aura tIna hajAra sAta sau cAlIsa vidyAdhara rAjAoM ke nagara vidyamAna haiM / bharatakSetra isake dakSiNa meM aura airAvata kSetra uttara meM hai / hapu0 5.2-13. , (2) saMkhyAta dvIpa samudroM ke Age eka dUsarA jambUdvIpa / yahA~ bhI devoM ke nagara haiM / hapu0 5.166 jammUdrIya prajJapti parikarma dRSTivAda bhUta kA eka bheda isameM tIna lAkha paccIsa hajAra padoM ke dvArA jambUdvIpa kA sampUrNa varNana hai / 10.62,65 jaba ma jambUdvIpa ke madhya sthita (anAdi nidhana ) vRkSa ( yaha pRthivI kAyika hai vanaspatikAvika nahIM) / mapU0 5.184, 22.186 jambUpura - vijayArdha - dakSiNa kA eka nagara / yaha jAmbava vidyAdhara kI jambUdvIpa-jayakA nivAsabhUmi thA / hapu0 44.4 aparanAma jAmbava / mapu0 71.368, hapu0 60.52 jambUmatI (1) de0 jambUdvIpa mapu0 70.62, papu0 2.1 (2) bharakSetrakhaNDa kI eka nadI yahAM bharateza kI senA AyI thI / mapu0 29.62 jambUmAlI - rAvaNa kA sAmanta evaM putra / yaha saMsAra se virakta hokara muni ho gayA / tUNIgati nAmaka mahAzaila (parvata) para isane tapasyA kI / marakara yaha ahamindra huA / papu0 57.47-48, 60.32-40, 80.137-138 jambUvRkSa jambadvIpa kA eka jinAlayoM se yukta mahAvRkSa isake upara nirmita bhavanoM meM kilviSaka jAti ke devoM se AvRta anAvRta nAma kA deva rahatA hai| papu0 1.18-39, 48 30 jambUdruma jambU zaMkapura - vijayArdhaM - dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM pacAsavAM nagara / hapu0 22.100 jammUsthala me parvata ko aizAna dizA meM sItA nadI ke pUrvI taTa para nIla kulAcala kA nikaTavartI pradeza / hapu0 5.172 jaya - ( 1 ) bhagavAn vRSabhadeva ke eka gaNadhara / mapu0 43.65 (2) gyAraha aMga aura daza pUrva ke jJAtA gyAraha muniyoM meM cauthe muni / ye mahAvIra ke mokSa jAne ke eka sau bAsaTha varSa pazcAt eka sau terAsI varSa ke madhya meM hue the| mapu0 2.143, 76.522, pu0 1.62, vIvaca0 1.45-47 (3) zalAkA-puruSa evaM gyArahavAM cakravartI / hapu0 60.287, vIvaca0 18.109, 110 (4) eka nRpa / yaha rAma ke pakSa kA atyanta balavAn yoddhA thA / papu0 60.58-59 (5) rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA causaThavA~ putra / mapu0 8.200 (6) vijayArdha kI uttarazreNI kA ikatAlIsavA~ nagara / mapu0 19.84 (7) nandanapura kA rAjA / isane vimalavAhana tIrthaMkara ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 59.42-43 (8) kRSNa kA eka yoddhA evaM bhAI / mapu0 71.73, hapu0 50.115 (9) somaprabha rAjA kA putra jayakumAra akampana kI putrI sulo-canA ne ise pati ke rUpa meM varaNa kiyA thA / pApu0 3.55 67 (10) vidyAdhara nami kA kAntimAn putra / isakA saMkSipta nAma jaya thA / isake dasa se adhika bhAI the aura do bahine thIM / mapu0 43.50, hapu0 22.108 (11) AgAmI ikkIsaveM tIrthaMkara / hapu0 60.561 (12) tIrthaMkara anantanAtha ke prathama gaNadhara / ye sAta RddhiyoM se yukta tathA zAstroM ke pAragAmI the / hapu0 60.348 jayakAnta-- rAvaNa ke AgAmI bhava kA nAma / taba yaha kumArakoti aura lakSmI kA putra hogA / papu0 123, 112-119 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jayakortana-jayadevI jaina purANakoza : 137 jayakIrtana-bharatakSetra meM pRthivIpura nagara ke rAjA yazodhara aura rAnI jayA kA putra / AgAmI dUsare bhava meM yahI sagara cakravartI huaa| papu0 5.138-139 jayakIrtiAgAmI dasarve tIrthakara / mapu0 76,478, hapu0 60.559 jayakumAra-kurujAMgala deza meM hastinApura nagara ke rAjA somaprabha aura usakI rAnI lakSmIvatI kA putra / isake teraha bhAI the / kuru isakA putra thaa| mapu0 43.74-80, hapu0 45.6-8, 9.216, pApu0 2.207-208, 214 yaha cakrI bharata kA senApati thA / bharateza ko digvijaya ke samaya isane medhezvara nAma ke devoM ko parAjita karake bharateza se vIra tathA meghezvara ye do upAdhiyA~ prApta kI thiiN| mapu0 43.51,312-313, 44.343, hapu0 11.33, pApu0 2.247 rAjya pAne ke bAda isane eka dina vana meM zIlagupta muni se dharma kA upadeza sunA / usa samaya eka nAga-yugala ne bhI muni se dharma zravaNa kiyA thaa| nAga-nAgina meM nAga marakara nAgakumAra jAti kA deva haa| pati-vihInA sarpiNI ko kAkodara nAmaka vijAtIya sarpa ke sAtha dekhakara isane use dhikkArA aura nIla kamala se tADita kiyA / ve donoM bhAge kintu sainikoM ne unheM miTTI ke DheloM se mArA jisase kAkodara marakara gaMgA nadI meM kAlI nAmaka jala-devatA huaa| pazcAtApa se yukta sarpiNI marakara apane pUrva pati nAgakumAra deva ko devI huii| isake kahane se nAgadeva ise kATanA cAhatA thA kintu jayakumAra dvArA apanI strI se kahe gaye sarpiNI ke durAcAra ko sunakara nAga kA mana badala gyaa| usane isakI (jayakumAra kI) pUjA kI tathA AvazyakatA par3ane para smaraNa karane ke lie kahakara vaha apane sthAna para calA gyaa| mapu0 43.87, 118 rAjA akampana kI putrI sulocanA ne svayaMvara meM isI kA varaNa kiyA thaa| sulocanA ke varamAlA ke prasaMga ko lekara bharata ke putra arkakIrti ne isase yuddha kiyA / inane use nAga-pAza se bA~dha liyaa| isakI isa vijaya para svarga se puSpavRSTi huii| mapu0 43.326-329, 44.71-72, 344-346 akampana ne apanI dUsarI putrI lakSmImatI arkakIrti ko dekara isakI usase sandhi karA do| mleccha rAjAoM ko jItakara nAbhi parvata para bharateza kA kIrtimaya nAma isI ne sthApita kiyA thaa| apazakuna hone para bhI sulocanA sahita yaha apanA hAthI gaMgA meM le gyaa| pUrva vaira vaza kAlI devI ne isake hAthI ko magara kA rUpa dharakara pakar3a liyaa| sulocanA ne isa upasarga ke nivAraNa hone taka AhAra aura zarIra-moha kA tyAga kara paca namaskAra kA smaraNa kiyA thaa| phalasvarUpa gaMgA devI ne Akara isakI rakSA kI / mapu0 45.11-30, 58, 139-152 jayakumAra aura sulocanA donoM sAmrAjya sukha kA upabhoga karate hue jIvana vyatIta karane lge| tabhI unheM prajJapti Adi vidyAe~ bhI prApta ho gyiiN| una vidyAoM ke prApta hote hI unake mana meM devoM ke yogya dezoM meM vihAra karane kI icchA utpanna huii| jayakumAra ne apane choTe bhAI vijaya ko rAjyakArya meM niyukta kara diyA / ve donoM kulAcaloM ke manohara vanoM meM vihAra karate hue kailAza parvata ke vana meM phuNce| vahA~ jaba kisI kAraNavaza yaha sulocanA se dUra ho gayA taba usake zIla kI parIkSA lene ke lie raviprabha deva ke dvArA bhejI gayI kAMcanA devI ne use zIla se DigAne ke aneka prayatna kiye| para vaha saphala nahIM ho skii| apanI asaphalatA se krodha dikhAte hue usane rAkSasI kA rUpa dhAraNa kiyA aura use uThA le jAnA cAhA / usI samaya sulocanA vahA~ A gayI aura usake lalakArane se devI turanta adRzya ho gyii| raviprabha deva vahA~ A gayA aura usane sArA vRttAnta kahakara jayakumAra se kSamA maaNgii| jayakumAra sulocanA ke sAtha vana vihAra karate hue apane nagara meM A gyaa| mapu0 47.256-273, pApu0 3.261271 sAMsArika bhoga bhogate hue jayakumAra ke mana meM vairAgya bhAvanA kA udaya huA / anta meM paramapada prApta karane kI kAmanA se isane vijaya, jayanta aura saMjayanta nAmaka anujoM tathA ravikIrti, ripuMjaya, arindama, ariMjaya, sujaya, sukAnta, ajitaMjaya, mahAjaya, ativIrya, vIraMjaya, ravivIrya Adi putroM ke sAtha vRSabhadeva se dokSA le lii| yaha vRSabhadeva kA ikahattaravAM gaNadhara huaa| mapu0 47.279-286, hapu0 12.47, 49, pApu0 3.273-276 inake sAtha eka sau ATha rAjAoM ne dIkSA dhAraNa ko thii| hapu0 12.50 isako patlI sulocanA ne bhI cakravartI bharata kI patnI subhadrA ke sAtha brAhmI AryikA ke samIpa dIkSA le lo tathA tapazcaraNa kara acyuta svarga ke anuttara vimAna meM deva huii| pApu0 3.177-278 jayakumAra ghAti karmoM kA vinAza kara kevalo huA aura aghAti karma naSTa karake mokSa ko prApta huaa| pApu0 3.283 cauthe pUrvabhava meM yaha azoka kA putra sukAnta thA aura sulocanA usakI patnI rativegA tho / tosare pUrvabhava meM ye donoM rativara aura ratiSeNA nAmaka kabUtara aura kabUtaro hue| dUsare pUrvabhava meM yaha hiraNyavarmA nAmaka vidyAdhara aura sulocanA prabhAvatI vidyAdharI huii| pahale pUrvabhava meM ye donoM deva aura devI hue| mapu0 46.88, 106, 145-146, 250-252, 368 jayagiri-jIvandharakumAra kA gandhagaja / isa gaja para baiThakara jIvandhara kumAra kASThAMgArika ke putra kAlAMgArika se lar3ane gayA thaa| mapu075.340-341 jayagupta-eka nimittjnyaano| isI se mahArAja prajApati ne jAna liyA thA ki tripRSTha hI svayaMprabhA kA pati hogaa| mapu0 62.98, 253 jayacandrA-sUryodaya nagara ke rAjA zakradhanu aura usakI rAnI gho kI putrI / yaha hariSeNa se vivAhita huI thii| papu0 8.362-363,371 jayataraMga-jayakamAra kA azva / isI azva para caDhakara jayakumAra ne arkakIti se yuddha kiyA thA aura vijaya prApta ko thii| mapu0 44. 164 jayavattA-dhanaMjaya vaNik ko putrii| yaha zreSThI sarvadayita kI dUsarI jayadeva-magadha deza ke zAlmalIkhaNDa grAma kA eka setth| isakI patnI devilA aura usase utpanna putro padmadevI tho / hapu0 60.108-109 jayavevI-(1) zivamandira nagara ke svAmI kanakapukha kI rAnI, dami tAri kI jananI / mapu0 62.488-489 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 : jaina purANakoza jayadratha-jayamitra ra ke rAjA mapu0 63 DadvIpa meM (2) vijayAdha kI dakSiNazreNI meM sthita mandAranagara ke rAjA zaMkha kI rAnI, pRthivItilakA kI jananI / mapu0 63.170 jayavatha-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA jayandhara aura usakI rAnI jayavatI kA putra / yaha jIvandhara ke tIsare pUrvabhava kA jIva thaa| isane kautukavaza eka haMsa ke bacce ko pakar3a liyA thA kintu apanI mAtA ke kupita hone para solahaveM dina isane use chor3a bhI diyA thaa| jIvandhara kI paryAya meM isI kAraNa solaha varSa taka bhAI-bandhuoM se isakA viyoga huA thaa| mapu0 75.533-548 (2) jarAsandha kA eka yoddhA / jayArdrakumAra isakA dUsarA nAma thaa| isane kauravoM kI ora se pANDavoM ke sAtha yuddha kiyA thA / isake ratha ke ghor3e lAla raMga ke the| dhvajAeM zUkaroM se aMkita thiiN| droNAcArya ke yaha kahane para ki abhimanyu ko saba vIra milakara mAreM isane nyAya krama kA ullaMghana kara abhimanyu kA vadha kiyA thaa| putravadha se duHkhI hokara arjuna ne zAsana devI se dhanuSa bANa prApta kiye tathA yuddha meM unase isakA mastaka kATa kara vana meM tapa kara rahe isake pitA ke hAtha kI aMjali meM pheMka diyA thaa| mapu0 71.78, pApu0 19.53, 176, 20.30-31,173-175 jayadhAma-bhogapura nagara kA nivAsI eka vidyaadhr| yaha seTha sarvadayita kA mitra thaa| isane samudradatta ke putra kA lAlana-pAlana kiyA thA tathA usakA nAma jitazatru rkhaa| mapu0 47.203-211 jayanta-(1) jambUdvIpa meM pazcima videhakSetra ke gandhamAlinI deza kI vItazokA nagarI ke rAjA vaijayanta aura usakI rAnI sarvazrI kA putra / yaha saMjayanta kA anuja thaa| isane pitA aura bhAI ke sAtha svayaMbhU tIrthakara se dIkSA le lI thii| pitA ko kevalajJAna hone para usakI vandanA ke lie Aye dharaNendra ko dekhakara muni avasthA meM hI isane dharaNendra hone kA nidAna kiyA jisase marakara yaha dharaNendra huaa| yaha apane bhAI saMjayanta ke upasargakArI vidyu daMSTra ko samudra meM girAnA cAhatA thA kintu AdityAbha deva ke samajhAne se yaha aisA nahIM kara sakA thA / mapu0 59.109-115, 131-143, hapu0 27.5-9 (2) durjaya nAmaka vana se yukta eka giri / pradyumna ko yahA~ hI vidyAdhara vAyu kI putrI rati prApta huI thI / hapu0 47.43 (3) eka anuttara vimAna / yaha nava graiveyakoM ke Upara vartamAna hai| mapu0 70.59, papu0 105.170-171, hapu0 6.65, 34.150 / (4) tIrthakara mallinAtha dvArA dIkSA ke samaya vyavahRta yAna / mapu0 66.46-47 (5) AkAzasphaTika maNi se bane samavasaraNa bhUmi ke tIsare koTa meM pazcimI dvAra ke ATha nAmoM meM prathama nAma / hapu0 57.59 (6) vijayA kI uttaroNI kA pandrahavAM nagara / hapu0 22.87 (7) jambUdvIpa kI jagato ke cAra dvAroM meM eka dvAra / hapu0 5. (9) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajrasena aura usakI rAnI zrIkAntA kA putra, vacanAbhi kA shodr| mapu0 10.9-10 (10) jayakumAra kA anuja / isane jayakumAra ke sAtha hI dIkSA lI thii| mapu0 47.280-283 (11) dhAtakIkhaNDa ke airAvata kSetra meM tilakanagara ke rAjA abhayaghoSa aura rAnI svarNa tilakA kA putra / yaha vijaya kA anuja thaa| mapu0 63.168-169 jayantapura-bharatakSetra kA eka nagara / mapu0 71.452, hapu0 80.117 jayantI-(1) eka mantra pariSkRta vidyaa| dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thii| pu0 22.70-73 (2) rAjA carama dvArA revA nadI ke taTa para basAyI gayI eka nagarI / hapu0 17.27 (3) vijayA ko dakSiNazreNI kI ikatIsavIM ngrii| mapu0 19. 50, 53 (4) mathurA nagarI ke rAjA madhu ko mahAdeko / papu0 89.50-51 (5) nandIzvara dvIpa ke dakSiNa dizA sambandhI aMjanagiri kI pazcima dizA meM sthita vApI / hapu0 5.660 (6) rucakavaragiri ke sarvarala kUTa kI nivAsinI devii| hapu0 5.726 (7) rucakavaragiri ke kanakakUTa kI nivAsinI eka dikkumArI devI / hapu0 5.705 (8) videhakSetra ke mahAvapra deza kI mukhya nagarI / mapu0 63.211, 216, hapu0 5.251, 263 jayandhara-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvameru sambandhI pUrva videha kSetrastha puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA raajaa| isakI rAnI kA nAma jayavatI aura putra kA nAka jayadratha thA / mapu0 75.533-534 jayapAla-mahAvIra ke nirvANa ke tIna sau paitAlIsa varSa pazcAt do sau bIsa varSa ke antarAla meM hue gyAraha aMgadhArI pAMca munIzvaroM meM dUsare muni / mapu0 2.146, 76.520-525, vovaca0 1.41-49 jayapura-zAlaguhA aura bhadrilapura ke madhya meM sthita eka nagara / vasudeva ne yahA~ ke rAjA kI putrI ko vivAhA thaa| hapu0 24.30 jayaprabha-lakSmaNa kA jIva / yaha svarga se cayakara vijayAvatI ke rAjA ___ kumArakIrti aura usakI rAnI lakSmI kA putra hogaa| papu0 123. 112, 119 jayabhadra-bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pAMca sau paiMsaTha varSa bAda eka sau aThAraha varSa ke kAla meM hue AcArAMga ke dhArI prasiddha cAra muniyoM meM dUsare muni / hapu0 66.24 jayabhAmA-bhogapura nivAsI vidyAdhara jayadhAma ko stro| isa dampati ne samudradatta ke putra aura sarvadayita ke bhAnaje kA pAlana kiyA thA tathA usakA jitazatru nAma rakhA thaa| mapu0 47.210-211 jayamitra-(1) vidyAdharoM kA eka rAjA / yaha siMharathArohI hokara rAma kI ora se rAvaNa se lar3A thA / papu0 58.3-7 (2) prabhApura nagara ke rAjA zrInandana aura usakI rAnI dharaNI kA (8) indra vidyAdhara kA putra / isane bhayaMkara yuddha meM zrImAlI kA vadha kiyA thaa| papu0 12.224-242 Jain Education Intemational Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jayarAja-jayasena jaina purANakoza : 139 putra / yaha saptarSiyoM meM sAtavA~ RSi thaa| mathurA meM camarendra dvArA phailAyI gayI mahAmArI isI ke prabhAva se zAnta huI thii| papu0 92.1-14 jayarAja-kurujAMgala deza ke hastinApura nagara kA eka kuruvaMzI rAjA / yaha mahArAja ke pazcAt rAjA huA thaa| hapu0 45.15 jayarAmA-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita kAkandA nagarI ke rAjA sugrIva kI bhAryA / yaha tIrthaMkara puSpadanta kI jananI thii| mapu0 55. 23-28 jayavatI-(1) suramya deza meM zrIpura nagara ke rAjA zrIdhara aura usakI rAnI zrImatI kI putrI / isakA vivAha zrIpAla se huA thaa| isakA putra guNapAla thA jisakA nivAha jayavarmA nAmaka isI ke bhAI kI putrI jayasenA ke sAtha huA thA / mapu0 47.170-176 (2) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA jayandhara ko rAnI / yaha jayadratha kI jananI thii| mapu0 75.533-534 de0 jayadratha (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI dvAravatI nagarI ke rAjA somaprabha kI rAno, balabhadra suprabha kI jnnii| mapu060.49,63 jayavarAha-pazcima ke saurASTra deza kA raajaa| isI ke rAjyakAla meM saMvat sAta sau pA~ca meM zrI jinasenAcArya ne harivaMzapurANa likhanA Arambha kiyA thA / hapu0 66.52-53 jayavarmA-(1) videhastha gandhila deza ke siMhapura nagara ke rAjA zrISeNa kA jyeSTha putra / pitA ke dvArA choTe bhAI ko rAjya diye jAne ke kAraNa virakta hokara isane svayaMprabha guru se dIkSA le lI thii| AkAza se mahIdhara nAmaka vidyAdhara ko jAte dekhakara isane vidyAdharoM ke bhogoM kI prApti kA nidAna kiyA thA aura usI samaya sarpadaMza ke nimitta se marakara pUrvakRta nidAnavaza mahAbala nAma kA vidyAdhara huA thaa| mapu0 5.204-211 (2) ayodhyA nagara kA raajaa| yaha rAnI suprabhA kA pati aura ajitaMjaya kA pitA thA / isane abhinandana nAmaka muni se dIkSA lI thI tathA AcAmlavardhana nAmaka tapa se karmabandhana se mukta hokara avinAzI paramapada prApta kiyA thaa| mapu0 44.106-107 (3) rAjA jayakumAra ke pakSa kA eka mukuTabaddha bhUpAla / yaha zrIpAla kI patnI jayAvatI kA bhAI aura jayasenA kA pitA thA / isane jayakumAra kI sasainya sahAyatA kI thii| mapu0 47.174, 44. 106-107, pApu0 3.94-95 jayavAna-saptarSiyoM meM pAMcaveM RSi / papu0 92.1-14 de0 jayamitra jayabAha-bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pA~ca sau paiMsaTha varSa bAda eka sau aThAraha varSa ke kAla meM hue AcArAMga dhArI cAra muniyoM meM tIsare muni, aparanAma yazobAhu / hapu0 66.24, vIvaca0 1.41-50 jayazyAmA-(1) kAmpilyapurI ke rAjA kRtavarmA kI mhaadevii| yaha tIrthakara vimalanAtha kI jananI thI / mapu0 59.14-15, 21 (2) ayodhyA nagarI ke ikSvAkuvaMzI-kAzyapagotrI rAjA siMhasena kI raanii| yaha tIrthakara anantanAtha kI jananI thii| mapu0 60. 21-22 jayasena-(1) vIrasena bhaTTAraka ke bAda mahApurANa ke kartA jinasenA cArya ke pUrva hue eka AcArya / ye tapasvI aura zAstrajJa the / inhoMne samasta purANa kA saMgraha kiyA thaa| mapu0 1.57-59 (2) harivaMzapurANa ke kartA jinasena ke pUrva tathA zAntisena AcArya ke pazcAt hue eka AcArya / ye akhaNDa maryAdA ke dhAraka, SaTkhaNDAgama ke jJAtA, indriyajayI tathA karmaprakRti aura zruta ke dhAraka the / hapu066.29-30 (3) rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.43 (4) sAketa kA svAmI / bhagavAn pArzvanAtha ke kumArakAla ke tIsa varSa bIta jAne para isane bhagalI deza meM utpanna ghor3e bheMTa meM dene ke lie eka dUna pAzrvanAtha ke pAsa bhejA thaa| sAketa se Aye dUta se pArzvanAtha ne vRSabhadeva kA varNana sunakara apane pUrvabhava jAna liye the / hapu0 73.119-124 (5) magadhadeza ke supratiSThanagara kA raajaa| mapu0 76.217 (6) jambadvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita vatsakAvatI deza meM pRthivInagara kA rAjA / yaha jayasenA kA pati tathA ratiSaNa aura dhRtiSaNa kA pitA thaa| apane priya putra ratiSaNa kI mRtyu se duHkhI hote hue saMsAra se virakta hokara isane dhRtiSaNa ko rAjya de diyA aura aneka rAjAoM tathA mahAruta nAmaka mAle ke sAtha yazodhara guru se yaha dIkSita ho gyaa| Ayu ke anta meM maMnyAsamaraNa kara acyuta svarga meM mahAbala nAmaka deva huaa| mapu0 48.58-68 (7) madhyaloka ke dhAtakIkhaNDa mahAdvIpa ke pUrva maru se pazcima dizA kI ora sthita videhakSetra ke gandhila deza meM pATali grAma ke nivAsI nAgadatta vaizya aura usakI strI sumati kA kaniSTha putra / nanda, nandimitra, nandiSeNa, varasena isake bar3e bhAI aura madanakAntA tathA zrIkAntA bahineM thiiN| videhakSetra meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta kI putrI zrImatI pUrvabhava meM isI kI nirnAmA nAma kI choTI putrI huI thii| mapu0 6.58-60, 126-130 (8) ghAtakokhaNDa dvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA mahAsena aura rAnI vasundharA kA putra / anukrama se yaha cakravartI huA tathA cirakAla taka prajAnandaka zAsana karane ke bAda bhogoM se virakta hokara isane jinadIkSA dhAraNa kara lI / nirdoSa tapazcaraNa karate hue Ayu ke anta meM marakara yaha AThaveM praiveyaka meM ahamindra huA / mapu0 7.48-89 (9) pUrva videhakSetra ke maMgalAvatI deza meM ratnasaMcayapura ke rAjA mahIghara tathA usakI rAnI sundarI kA putra / jisa samaya isakA vivAha ho rahA thA usI samaya zrIdhara deva ne Akara ise viSayAsakti ke doSa batAye jisase virakta hokara isane muni se dIkSA le lii| zrIdhara deva ne phira eka bAra naraka vedanAoM kA smaraNa karAyA jisase yaha kaThina tapazcaraNa karane lgaa| Ayu ke anta meM samAdhipUrvaka prANa chor3akara yaha brahma svarga meM indra huaa| isa janma se pUrva yaha naraka meM thA jahA~ zrIdhara deva ke dvArA samajhAye jAne para isane samyagdarzana dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 10.113-118 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2401 purANakoza (10) naminAtha tIrthaMkara ke tIrtha meM vatsa deza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA vijaya aura usakI rAnI prabhAkarI kA putra / isakI Ayu tIna hajAra varSa, U~cAI sATha hAtha aura zArIrika kAnti tapta svarNa ke samAna thI / caudaha ratna aura nava nidhiyoM sahita ise aneka prakAra ke bhogopabhoga upalabdha the| yaha gyArahavA~ cakravartI thA / ulkApAta dekhakara isane rAjya tyAgane kA nizcaya kiyA, tathA kramazaH bar3e putroM ko rAjya dene kI icchA prakaTa kii| unake rAjya na lene para tapa dhAraNa karane kI udAtta icchA se choTe putra ko rAjya sauMpakara aneka rAjAoM ke sAtha varadatta kevalI se isane saMyama dhAraNa kara liyA thA / ise kucha ho kAla meM butabuddhi, tapavikriyA, auSadha aura cAraNa RddhiyA~ prApta ho gayIM / anta meM sammedazikhara ke cAraNa nAmaka U~ce zikhara para prAyopagamana saMnyAsa dhAraNa kara yaha marA aura jayanta nAmaka anuttara vimAna meM ahamindra huA / mapu0 69.78-91 isane tIna sau varSa kumAra avasthA meM aura itane hI varSa maNDalIka avasthA meM tathA sau varSa digvijaya meM, eka hajAra nau sau varSa cakravartI hokara rAjya avasthA meM aura cAra sau varSa saMyama avasthA meM vyatIta kiye the / hapu0 60.514 (11) vRSabhadeva ke gaNadhara vyabhasena kA yaha choTA bhAI thaa| yaha atyanta balavAn rAjA thA / pUrvabhavoM meM pahale yaha lolupa nAma kA halavAI thaa| phira kramazaH nevalA, bhogabhUmi kA Arya, manoratha nAmaka deva, rAjA zAntamadana, sAmAnika deva, rAjA aparAjita aura ahamindra huA / mapu0 47. 376-377 jayasenA - (1) pAtakIkhaNDa meM videha kSetrasya puSkalAvatI deza kI puNDarIkaNI nagarI ke rAjA dhanaMjaya kI rAnI / yaha balabhadra mahAbala kI jananI thI / mapu0 7.80-82 (2) sAgarasena kI putrI / yaha videhakSetrastha puNDarIkiNI nagarI ke vaizya sarvadayita kI pahalI bhAryA thI / mapu0 47.193 - 194 (3) jayAvatI ke bhAI jayavarmA kI putrI zrIpAla aura jayAvatI ke putra guNapAla se isakA vivAha huA thA / mapu0 47.172, 174- 176 (4) jambUdvIpa pUrva videha ke vatsakAvatI deza meM pRthivI nagara ke rAjA jayasena kI rAnI / yaha ratiSeNa kI jananI thI / mapu0 48. 58-59 (5) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita batsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA nandana kI rAnI / yaha vijayabhadra kI jananI -thI / mapu0 62.75-76 (6) vastvokasAra namara ke svAmI vidyAdhara samudrasena kI rAnI / yaha 'vasantasenA kI jananI thI / mapu0 63.118-119 jayAMgaNa - samavasaraNa kI vApikAoM ke Age kA ramaNIka sthAna / yaha eka kosa lambA aura eka yojana caur3A hai| isakI bhUmi ratnacUrNa se nirmita hai| yahA~ aneka bhavana aura maNDapa haiM / maNDapoM meM aneka * kathAnakoM ke citra haiN| isake madhya meM suvarNamaya pITha para indradhvaja laharAtA hai / hapu0 75.75-85 jayasenA-arakumAra jayA - (1) mantra - pariSkRta eka vidyaa| yaha dharaNendra se nami aura vinami ko milI thii| isa vidyA ko rAvaNa ne bhI siddha kiyA thA / papu0 7.330-332, hapu0 22.70 ( 2 ) samavasaraNa kI cAra vApiyoM meM tIsarI vApI / inameM snAna karanevAle jIva apanA pUrvabhava jAna jAte haiN| ye vApiyA~ sadaiva jala se bharI rahatI haiM / hapu0 57.73-74 (3) bharatakSetra meM pRthivIpura nagara ke rAjA yazodhara kI rAnI / yaha jayakIrtana kI jananI thI / papu0 5.138 (4) campApurI ke rAjA vasupUjya kI rAnI vaha tIrthaMkara vAsupUjya kI jananI thI / papu0 20.48 isakA dUsarA nAma jayAvatI thA / mapu0 58.17-20 jayAcArya antima tava bhadrabAhu ke pazcAda eka sau terAsI varSa kI avadhi meM hue dazapUrvadhArI dvAdazAMga kA artha kahane meM kuzala, bhavyajanoM ke lie kalpavRkSa, jainadharma ke prakAzaka gyAraha AcAryoM meM caturtha AcArya / mapu0 2.141-145, 76.521-524 jayAjira - samavasaraNa kI vApikAoM ke Age kA suzobhita jayAMgaNa / hapu0 50.75- 79, 83-85 de0 jayAMgaNa jayAvatI - (1) zrIpAla ko patnI / isase guNapAla nAma kA putra huA / mapu0 47.70 (2) jambUdvIpa sambandhI bharatvakSetra meM suramya deza ke podanapura nagara ke rAjA prajApati kI rAnI, prathama balabhadra vijaya kI jananI / mapu0 17.84-89 74.120-121 vIca0 1.61-62 (3) tIrthaMkara vAsupUjya kI jananI / mapu0 58.17-20 de0 jayA (4) rAjA ugrasena kI rAnI, rAjImati (rAjula) kI jananI / mapu0 71.145 (5) rAjA satyaMdhara ke senApati vijayamati kI bhAryA, devasena kI jananI / mapu0 75.256-259 (6) pAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videhakSetra meM hue rAjA arijaya kI rAnI, krAmara aura dhana ti kI jananI / papu0 5.128- 129 jayAvaha - vijayArdha kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM battIsava nagara / hapu0 22.88 jyottarA samavasaraNa ke saptaparNa vana kI chaH vApiyoM meM chaThI vApI / hapu0 57.33 jarat - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 jaratkumAra rAjA vasudeva aura usaka rAnI jIrA kA jyeSTha putra, vAlIka kA sahodara aura kRSNa kA bhAI / isake ratha kI dhvajAe~hariNAMkita thIM / hapu0 48.63, 31.6-7 tIrthaMkara neminAtha se apane ko kRSNa kI mRtyu kA kAraNa jAnakara yaha jaMgala meM rahane lagA thA / mapu0 72.186, hapu0 61.30 kRSNa kA mere dvArA maraNa na ho etadartha isane bAraha varSa jaMgala meM bitAye the / dvArikA ke jalane para kRSNa aura baladeva dvArikA chor3a dakSiNa dizA kI ora cale Aye the / pu0 61.90 ghUmate hue ye usa vana meM jA pahuMce jahA~ yaha vidyamAna Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA - jalabi thA / kRSNa ko pyAsa se vyAkulita dekhakara baladeva pAnI lene ke lie gayA huA thaa| idhara kRSNa bAyeM ghuTane para dAyAM paira rakhakara vRkSa kI chAyA meM soye the / kRSNa ke hilate hue vastra ko mRga kA kAna samajhakara isane tIkSNa vANa se kRSNa kA paira vedha diyaa| nikaTa Ane para jaba ise patA calA ki ve to kRSNa haiM vaha unake caraNoM meM A girA aura bahuta 'vilApa kiyaa| kRSNa ne bar3e bhAI balarAma ke krodha kA saMketa dekara kaustubhamaNi dete hue ise zIghra vahA~ se pANDavoM ke pAsa jAne ke lie kaha diyaa| yaha bhI unake paira se bANa nikAlakara calA AyA thA / kRSNa kA maraNa usI vANa ke ghAva se huA / hapu0 62. 14-61 isake pazcAt kRSNa kI AjJAnusAra isane bhIla ke veSa meM kRSNa ke dUta ke rUpa meM pANDavoM se bheMTa kI tathA kRSNa-maraNa kA samAcAra sunAte hue pratoti ke lie kaustubhamaNi dikhAyA / pANDavoM ne dvArikA ko punaH basAyA aura ise vahA~ kA rAjA banAyA tathA aneka rAjakanyAoM ke sAtha isakA vivAha kiyaa| kRSNa ke dAhasaMskAra ke bAda baladeva tathA pANDava dIkSita hue| hapu0 63.45-76 kaliMga rAjA kI putrI isakI paTarAnI thii| isase utpanna vasudhvaja nAmaka putra ko rAjya sauMpa kara yaha dIkSita ho gayA / hapu0 66.2-3 isa prakAra dvArAvatI nagarI meM tIrthaMkara neminAtha ne jaisA kahA thA ki- "dvArAvatI jalegI, kauzAmbI vana meM isake dvArA zrIkRSNa kI mRtyu hogI, baladeva saMyama dhAraNa kareMge" saba baisA hI huA / saMyoga kI bAta hai ki bhAI hI apane snehI bhAI kA haptA huA / hapu0 1.120, 52.16 isakA aparanAma jAraseya - jarA kA putra thA / pApu0 23.2-3 jarA-leccharAja kI kanyA / yaha vasudeva kI rAnI aura jarAtkumAra kI jananI thI / hapu0 31.6-7, 48, 63 jarAsandha --- rAjagRha nagara ke rAjA bRhadratha aura zrImatI kA putra, navA~ pratinArAyaNa / isakI eka putrI ko nAma ketumatI thA jo jitazatru ko vivAhI gayI thI / ketumatI ko kisI mantravAdI parivrAjaka ne apane vaza meM kara liyA thA kintu vasudeva ne mahAmantroM ke prabhAva se usake pizAca kA nigraha kiyA thaa| isake ghAtaka ke sambandha meM bhaviSyavANI thI ki jo isa rAjaputrI ke pizAca ko dUra karegA usakA putra isakA ghAtaka hogA / isa bhaviSyavANI se isake sainikoM ne vasudeva ko pakar3a liyA thA kintu usI samaya koI vidyAdhara use vahA~ se uThAkara le gayA thA / papu0 20.242-244, vIvaca0 18.114-115 samudravijaya Adi rAjAoM ke sAtha rohiNI svayaMvara meM na kevala yaha AyA thA apitu isake putra bhI Aye the / samudravijaya ko vasudeva se yuddha karane ke lie isI ne kahA thA aura yuddha ke pariNAma svarUpa sau varSa se bichur3e hue bhAI vasudeva se samudravijaya kI bheMTa huI thI / hapu0 31. 18, 21-23, 50.45-51, 99-128 suramya deza ke madhya meM sthita * podanapura kA rAjA siMharatha isakA zatru thA / isane isa zatru ko bA~dha - -kara lAnevAle ko AvA deza tathA apanI rAnI kalindasenA se utpanna jIvadyAzA putrI dene kI ghoSaNA kI thI / vasudeva ne siMharatha ko jItakara * tathA kaMsa se baMdhavAkara ise sauMpa diyA thaa| ghoSaNA ke anusAra isane jaina purANako 141 jIvA ko vasudeva ko denA cAhA kintu use sulakSaNA na jAnakara vasudeva ne yaha kahakara TAla diyA thA ki "niharaNa ko usane nahIM baaNdhaa| kaMsa ne bAMdhA hai| isane kaMsa ko rAjA ugrasena aura padmAvatI kA putra jAnakara use putrI aura AdhA rAjya de diyaa| kaMsa ko apanA bhAnajA jAnakara yaha prasanna huA thA / hRpu0 33.24 yahI kaMsa kRSNa ke dvArA mArA gayA / kaMsa ke marane se vyAkulita putrI jIvadyazA ne ise kSubhita kiyaa| pariNAmasvarUpa isake kAlayavana nAmaka putra ne yAdavoM ke sAtha satraha bAra bhayaMkara yuddha kiyA aura anta meM yuddha meM mAre jAne para isake bhAI aparAjita ne yuddha kiyaa| tIna sau chiyAlIsa bAra yuddha karane para bhI anta meM yaha bhI kRSNa ke bANoM se niSprANa huA / pu0 36.45, 65-73 isane yAdavoM se sandhi kara lI thI / kintu kRSNa kA nAma sunakara yaha sandhi se vimukha ho gayA thaa| samudravijaya ne ise samajhAne aura sandhi na tor3ane ke lie apane dUta lohajagha ko bhejA / lohajaMgha ne kuzalatA se ise samajhA diyaa| isane chaH mAsa taka sandhi ko banAye rkhaa| para eka varSa pUrNa hote hI yaha kurukSetra ke maidAna meM sasainya A phuNcaa| hapu0 50.9, 71-65 kAlayavana Adi sanyAsI putra bhI yuddha meM sammilita hue / kRSNa ke ardhacandra vANoM se ye saba mAre gaye the / kAlayavana ko sArana nAmaka yoddhA ne mAra girAyA thaa| isane kRSNa ko mArane ke lie cakra calAyA thaa| yahI cakra kRSNa ne pheMkakara ise prANa rahita kara diyA thaa| isI yuddha meM kaurava pANDavoM se mAre gaye the / mapu0 70.352-366, 71.76-77, 115, 72.218222, pu0, 52.30-83, pApu0 7.147-149, 19 va parva, 20. 266, 296, 348-350 jarAsandhAri - kRSNa / mapu0 71.346 jalakAnti - bhavanavAsI devoM ke bIsa indroM meM dasavAM indra / vIvaca0 14.54-58 jalaketu - jarAsandha kA putra / yaha jarAsandha kRSNa yuddha meM kRSNa dvArA mArA gayA thA / hapu0 52.30 de0 jarAsandha jalagatA - dRSTivAda aMga ke pA~ca bhedoM meM Agata cUlikA kA prathama bheda / hapu0 10.61, 123 jalagati - eka vidyA / yaha vidyA dharaNendra ne nami aura vinami ko dI thI / pu0 22.68 jalacAraNa - eka Rddhi / ( isake prabhAva se jala meM sthala tulya gamanAgamana zakya hotA hai tathA jalakAyika evaM jalacara jIva bAdhA utpanna nahIM karate ) / mapu0 2.73 jalavakumAra meghakumAra jAti ke deva me sIrthakaroM ke janmAbhiSeka ke samaya amRta se mile hue jala-kaNoM kI akhaNDa dhArA chor3ate haiMmanda manda, jalavRSTi karate haiM / mapu0 13.209 jaladhi- (1) hastinApura ke rAjA duryodhana kI rAnI, udadhikumArI kI jananI / mapu0 72.134 (2) samudravijaya ke bhAI rAjA akSobhya ke prasiddha pA~ca putroM meM tIsarA putra / hapu0 48.45 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 jaina purANakoza jaladhidhvAna - vAnaravaMzI narezoM kA aneka prAsAdoM se maNDita tathA ratnoM se paripUrNa eka prazAnta nagara / papu0 6.66 jaladhisutA - rAjA duryodhana kI putrI / yaha duryodhana kI rAnI jayadhi ke garbha se prasUta hone se isa nAma se vizruta huI thI / mapu0 72.134 jalapatha - eka nagara / pANDava aura kauravoM meM rAjya vibhAjana hone ke bAda nakula yahA~ rahane lagA thA / pApu0 16.7 jalaprabha - lokapAla varuNa kA vimAna / hapu0 5.336 jalamandhana -- duHSamA kAla meM eka-eka hajAra varSoM ke pazcAt honevAle kalkiyoM meM ikkIsavA~ kalki rAjA / mapu0 76.431-432 jalayuddha - cakravartI bharata aura bAhubalI ke bIca hue tIna yuddhoM meM dUsarA yuddha / isa yuddha meM do yoddhA jalAzaya meM rahakara paraspara meM jala ko netra aura mukha para uchAlate haiM aura eka-dUsare ko parAjita karane kA prayatna karate haiM / ina yuddha meM bAhubalI vijayI hue the / mapu0 36.45, 53-56 jalAbha -- bhavanavAsI devoM ke bIsa indroM meM nava indra / vIvaca 0 14.55 jalAvarta - (1) vijayA kI dakSiNazreNI kA eka nagara / hapu0 22.95 (2) eka mahAsarovara / vasudeva ne yahA~ jala-pAna evaM snAna kiyA thA / hapu0 19.61 jalla - eka rogahara Rddhi / isake prabhAva se jIvoM ke roga naSTa ho jAte haiN| pu0 2.71 jAgarUka - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 jAtakarma - janma saMskAra / mapu0 26.4 de0 jAta saMskAra jAtarUpa - (1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 146 (2) svarNa / hapu0 60.2 jAtarUpAbha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 200 jAtasaMskAra -- ( 1 ) putra kI janmakAlIna kriyA / tIrthaMkaroM meM sabhI kA yaha saMskAra kiyA gayA hai| dikkumAriyoM meM pramukha rucakA, rucakIjjvalA, rucakAbhA aura rucakaprabhA tathA vidyatkumAriyoM meM pramukha vijayA, vaijayantI, jayantI aura aparAjitA ye ATha deviyAM isa karma meM nipuNa hotI haiM tathA jinendra kA yaha saMskAra ye hI kiyA karatI haiM / deva kanyAoM dvArA yaha kriyA sampanna hone ke bAda hI deva jinendra bhagavAn ko airAvata hAthI para baiThAkara bar3e vaibhava ke sAtha sumeru parvata para le jAte haiM / hapu0 8.105-117, 16.16, 38.30-37 (2) zizu janma mahotsava isakA aparanAma triyodbhava kiyA hai| isameM vibhUti ke sAtha jinendra kI mahApUjA Ayojita kI jAtI hai, dAna diye jAte haiM, nagara bhavana sajAye jAte haiM aura gIta : nRtya vAditra Adi se manoraMjana kiyA jAtA hai mapu0 14.85.94, 1885-86, vIvaca0 9105 - 108 isa saMskAra ke samaya janmakAlIna grahoM kI sthiti tathA phala jJAta kiye jAte haiM / mapu0 17.359-362 jAti -- (1) zArIra svara kA eka bheda / hapu0 19.148 jalavidhvAna - jAnakI (2) gAndharva ke tIna bheda hai-svara tAla aura pada ( Dhola ) / inameM padagata gAndharva ko jAti kahate haiM / hapu0 19.149 (3) mAtA ke vaMza kI zuddhi / mapu0 39.85 (4) pArivrAjya kriyA ke parameSThiyoM ke guNarUpa sattAIsa sUtrapadoM meM prathama sUtrapada / uttama jAti ko prApta ahaMnta ke caraNa sevaka dUsare janma meM divyA, vijayAzritA, paramA aura svA ina cAra jAtiyoM ko prApta hotA hai / ina jAtiyoM meM divyA indra ke, vijayAzritA cakravatiyoM ke, paramA arhantoM ke aura svA mokSa prApta jIvoM ke hotI hai / mapu0 39.162-168 (5) jIvoM kA varga-bheda / jIva aneka prakAra ke hote haiM / zArIrika vizeSatAoM ke kAraNa jAti bheda hotA hai / papu0 11.194-195 (6) mUlataH manuSya jAti eka hI thii| AjIvikA ke kAraNa isake cAra bheda kiye gaye / mapu0 38.45-46 sAmAnya rUpa se janma ke kAraNa vyakti ko kisI varNa vizeSa se sambandhita mAnA jAtA hai kintu yathArtha meM varNa vyavasthA guNoM ke AdhIna mAnI gayI hai, jAti ke adhIna nhiiN| koI bhI jAti nindanIya nahIM hai kyoMki guNoM se hI kalyANa hotA hai jAti se nahIM vratoM ko pAlanevAle cANDAla ko bhI brAhmaNa kahA gayA hai / papu0 11.198 - 203 jAti brAhmaNa - tapa aura zruta se rahita brAhmaNa / mapu0 38.43 jAti bhaTa - rAjapura - nagara nivAsI dhanI mAlAkAra puSpadanta aura kusumazrI kA putra / yaha dhanadatta ke putra candrAbha kA mitra thA / madya mAMsa kI nivRtti se marakara yaha vidyAdhara huA thA / isane jIvandhara kumAra ke sAtha apane pUrvabhava kA sambandha batAyA thA / mapu0 75.529-530 jAtimada - uttama jAti meM utpanna hone kA abhimAna / bharateza ke prazna karane para vRSabhadeva ne brAhmaNa varNa ke bAre meM kahA thA ki caturthakAla taka to ye ucita AcAra kA pAlana karate raheMge para paMcama kAla meM ye jAtivAda ke abhimAna vaza sadAcAra se bhraSTa hokara samIcIna mArga ke virodhI ho jAyeMge / mapu0 41.45-48 jAtimantra - jAti saMskAra kA kAraNa hone se isa nAma se sambodhita mantra / ye mantra haiM-- satyajanmanaH zaraNaM prapadyAmi, arhajjanmanaH zaraNaM prapadyAmi agmAtuH zaraNaM prapadyAmi arhatsutasya zaraNaM prapadyAmi anAdigamanasya zaraNaM prapadyAmi, anupamajanmanaH zaraNaM prapadyAmi, ratnatra -- yasya zaraNaM prapadyAmi samyagdRSTe madhyadRSTe jJAnamUnamU ! sara svati ! sarasvati ! svAhA, sevAphalaM SaTparamasthAnaM bhavatu, apamRtyu -- vinAzanaM bhavatu samAdhimaraNaM bhavatu / mapu0 40.26-31 jAtimUr3hatA - manuSyoM meM gAya ghor3oM ke samAna jAtigata bheda karanA, brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra meM jAti kI kalpanA karanA / jinAgama ke anusAra manuSyoM meM jAtigata koI bheda nahIM hai| jAtakarma se honevAlo manuSya jAti to eka hI hai / mapu0 38.45, 74.490-496 jAtisaMskAra- tapazcaraNa aura zAstrAbhyAsa se sampanna saMskAra / ina saMskAroM se vihIna dvija kevala jAtimAtra se dvija haiM / mapu0 38.47 jAnakI- rAjA janaka aura usakI rAnI videhA kI putrI / yaha bhAmaNDala Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jamadagni- jitazatru ke sAtha yugalarUpa meM utpanna huI thii| mapu0 68, 443, papu0 26. 121, 166 mahApurANa meM ise rAvaNa kI rAnI mandodarI ke garbha se utpanna batAyA gayA hai| isake sambandha meM kathA hai ki vidyAghara ativega kI putrI maNimatI ko dekhakara rAvaNa kAma ke vazIbhUta ho gyaa| isa kanyA ko apane adhIna karane ke lie rAvaNa ne isakI vidyA hara lI thI / bAraha varSa kI kaThina sAdhanA se siddha huI vidyA ke hare jAne se kupita hokara maNimatI ne nidAna kiyA thA ki yaha isa rAjA kI putrI hokara isI kA vadha kregii| nidAnavaza vaha mandodarI kI putrI huI nimitta jJAniyoM se isa putrI ko mane apane vinAza kA kAraNa jAnakara ise mArane ke lie mArIca ko Adeza diyA / mArIca ne mandodarI se ise mA~gA / mandodarI ne ise bahuta dravya ke sAtha eka maMjUSA meM rakhakara mArIca se aisI jagaha meM chor3ane ke lie kahA jahA~ use koI kaSTa na ho / mandodarI ke AdezAnusAra mArIca ne yaha maMjUSA mithilA nagarI ke udyAna ke pAsa kI bhUmi meM gAr3akara rakha dii| yaha maMjUSA eka kisAna ke hala meM pha~sakara use prApta huii| kisAna ne maMjUSA mahArAja janaka ko de dI / janaka ne maMjUSA meM eka kanyA dekhakara use apanI rAnI vasudhA ko de diyA / vasudhA ne usakA lAlana-poSaNa eka rAjakumArI kI taraha kiyA / janaka ne usakA nAma sItA rkhaa| rAvaNa isa tathya se anabhijJa rahA / yahI sItA rAjA janaka dvArA rAma ko dI gayI thI / mapu0 68.1224 de0 sItA jamadagni --- jamadagni kA putra parazurAma / isane pRthvI ko sAta bAra niHkSatriya kara diyA thaa| isI krama meM isane AThaveM cakravartI subhUma ke pitA kArtavIrya ko mArA thaa| brAhmaNa aura kSatriya usake bhaya se bhota the / apane pitA kI mRtyu kA badalA lene ke lie subhUma ne apane cakra se ise mArA thA / papu0 20.171-176 "jAmbava - (1) jambUdvIpa ke vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / isa nagara kI sthiti vijayArdha kI dakSiNazreNI meM hai / aparanAma jambUpura mapu0 71.368, 044.4, 60.52 1 (2) eka vidyAdhara / yaha zivacandrA kA pati tathA usase utpanna rAjakumAra vizvasena aura rAjakumArI jAmbavatI kA pitA thaa| isane apanI sundara putro jAmbavatI kA haraNa karanevAle kRSNa ke senApati anAvRSTi ke sAtha yuddha kiyA thA / anAvRSTi ne use bA~dhakara kRSNa ko dikhAyA thA / isa durghaTanA se ise vairAgya ho gayA / isane apane putra vizvasena ko kRSNa ke adhIna karake tapasyA ke lie vana kA Azraya liyA / hapu0 44.4-17, 60.53 (3) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka parvata / hapu0 44.7 ( 4 ) vAnaravaMzI eka vidyAvara / isakI dhvajA meM mahAvRkSa kA cihna thA / papu0 54.58 jAmbavato- vijayArdha kI dakSiNakSaNI ke jAmbava nagara ke rAjA vidyAdhara jAmbava kI rAnI zivacandrA kI putrI, vizvasena kI bahina tathA kRSNa kI paTarAnI / madhu ke bhAI kaiTabha kA jIva zamba nAma se isI kA putra huA thaa| hapu0 43.218, 44.7-17, 48.4, 8, 60.53 jaina purAgakoza 143 thii| pati viyoga se vrata grahaNa kara isake pazcAt yaha vijayapura nagara meM pUrva janma meM yaha vItazoka nagara meM damaka vaizya kI devilA nAmaka putro nandanavana meM yaha vyantarI huI / madhuSeNa vaizya kI bandhuyazA nAma kI putrI huii| marakara yaha prathama svarga meM devAMganA huii| isake bAda puNDarIkiNI nagarI meM va nAmaka vaizya kI sumati nAma kI putrI huii| phira brahma svarga meM apsarA huI / isa paryAya meM jAmbava rAjA kI putrI huI / mapu0 71.359 382 jAmbUnada - rAma kA mukhya mantrI / lakSmaNa ko mAyAyaya sugrIva aura vAstavika sugrIva kA bheda isI ne batAyA thA / aparanAma jAmbava / bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa ko kupita karane ke lie yaha laMkA gayA thaa| anta meM yaha zarIra se niHspRha hokara bharata ke sAtha dIkSita ho gayA thA / papu0 47.39-40, 54.58, 70.12-16, 88.1-9 jAyA jambUdvIpa meM bharata kSetra ke mandara nagara ke gRhastha priyanandI kI strI / yaha mahApuNyavAn bhadra pariNAmI tathA muni bhakta damayanta kI jananI thI / papu0 17.141-142 jAraseya -- de0 jaratkumAra / hapu0 63.53 jAlandhara - ( 1 ) isa nAma kA eka deza isa deza kA rAjA draupadI ke svayaMvara meM AyA thA / pApu0 15.63 (2) eka rAjA / isane virAT rAjA kI gAyoM kA haraNa kiyA thA / isa kAraNa virAT rAjA ke sAtha hue yuddha meM isane virAT rAjA ko bA~dha liyA thA / isake pazcAt hue yuddha meM pANDava bhIma ne isake sArathI ko mArakara ise pakar3a liyA thA aura rAjA virAT ko bandhanoM se mukta karAyA thA / pApu0 18.4, 12, 27- 29, 40-41 jAhnavI gaMgA nadI / yaha himavatpata se nikalI hai| pu0 26.147 jitakA mAri -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 169 jitakroSa - saudharmendra dvArA stuta vRbhaSadeva kA eka nAma / mapu0 25.169 jitakleza - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 169 I citajeya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.134 viNDohAcArya ke bAda hue aneka bAcAyoM meM eka AcArya ye nAgahastI ke ziSya aura nandiSeNa ke gurU the / hapu0 66.24-27 jitapAla nagara ke rAjA zatrudamana aura usakI rAnI kanakAbhA kI putrI / yaha lakSmaNa kI ATha mahAdeviyoM meM chaThI mahAdevI thI vimalaprabha isakA putra thaa| pa0 38.72-73, 14.18.22, 33 jitabhAskara - rAkSagaMzI eka rAjA / yaha pUjAhaM kA putra thA / isane apane putra saMparikIrti ko rAjya dekara dokSA le lI thI / pApu0 5. 387-389 jitamanmaya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 20.208 jitazatru - (1) rAjA jarAsandha kA putra / pu0 52.34 I (2) rAjA vasudeva tathA devakI kA chaThA putra / yaha aura isake anya bhAiyoM kA lAlana-pAlana seTha sudRSTi kI strI alakA ke dvArA Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 jaina purAnakoza kiyA gayA thA, tathA alakA ke mRta putra isakI mAtA ke pAsa lAye gaye the / yaha kArya nagameSa deva ne sampanna kiyA thA / mapu0 71.296 hapu0 33.170, 35.4-9 isakI tathA isake samasta bhAIyoM kI battIsa-battIsa rUpavatI striyA~ thiiN| tIrthaMkara neminAtha ke samavasaraNa meM pahu~cakara unase chahoM bhAiyoM ne dharma zravaNa kiyA aura saMsAra se virakta hokara ye sabhI dIkSita ho gye| inhoMne ghora tapa kiyA aura giranAra parvata se mukti ko prApta hue| hapu0 59.115 124, 65. 16-17 pA~caveM pUrvabhava meM yaha mathurA ke seTha bhAnu aura usakI strI yamunA kA zUrasena nAmaka sAtavA~ putra thA / samAdhimaraNa pUrvaka maraNa hone se yaha trayastriza jAti kA uttama deva huaa| vahA~ se cyuta hokara vijayapata ke malyAloka nagara meM rAjA citracUla aura unakI rAnI manoharI kA himacUla nAmaka putra huaa| isa paryAya meM bhI samAdhipUrvaka maraNa kara yaha mAhendra svarga meM sAmAnika jAti kA deva huA aura yahA~ se cayakara hastinApura nagara rAjA gaMgadeva aura rAnI nandiyazA kA nandiSeNa nAmaka putra huA / jIvana ke anta meM muni dIkSA lekara isane tapa kiyA tathA marakara jitazatru kI paryAya meM AyA / hapu0 33.97-98, 130-143, 170 - 171 meM (3) harivaMzI rAjA jitAri kA putra / mahAvIra ke pitA rAjA siddhArthaM kI choTI bahina ise hI vivAhI gayI thii| yaha apanI rAnI yazodayA se utpanna yazodA nAma kI putro kA maMgala vivAha mahAvIra ke sAtha dekhane kA utkaTa abhilASI thA kintu mahAvIra ke dIkSita ho jAne se isakI yaha icchA pUrNa na ho skii| taba yaha bhI dIkSita ho gayA tathA kevalajJAna prApta kara mukta ho gayA / hapu0 1.124, 3. 187-188, 66.5-14 (4) zrAvastI nagarI kA ikSvAkuvaMzI eka nRpa / yaha mRgadhvaja kA pitA thaa| isane bhadraka nAmaka bhaiMse kA paira kATane ke aparAdha meM apane putra ko mAra DAlane kA Adeza diyA thA / mantrI ne ise mArA to nahIM kintu vana meM le jAkara ise muni dIkSA dilA do Ayu ke anta meM yaha bhI dIkSita ho gayA thA / hapu0 28.14-27, 49 (5) kaliMga deza ke kaMcanapura nagara kA rAjA / yaha jIva-hiMsA kA virodhI thA / rAjya meM isane abhayadAna kI ghoSaNA karAyI thI / hapu0 24.11-23 (6) videha kSetrastha puNDarIkI nagarI ke seTha samudradatta tathA usakI strI sarva dayitA kA putra / isake mAtA-pitA ke milana se aparicita rahane ke kAraNa jaba yaha garbha meM thA, isakI mA~ ko isake mAmA sarvadayita ne bhI zaraNa nahIM dI thii| phalasvarUpa isakI mA~ apane bhAI ke par3osa meM rahane lagI thI vahIM ise usane janma diyA thaa| isake mAmA ne ise kula kA kalaMka jAnakara apane sevaka se dUsarI jagaha rakha Ane ke lie kahA thA kintu sevaka ne ise le jAkara isake mAmA ke mitra seTha jayadhAma ko de diyaa| seTha apano patnI ko bAlaka dete hue bahuta prasanna huA thaa| bhogapura nagara meM isakA lAlanapAlana kiyA gayA aura vahI ise yaha nAma milA thaa| kucha samaya bAda mAmA ne isake hAtha kI aMgUThI dekhakara ise pahacAna liyA aura tirA-jinakalya ise apanI sarvazrI nAma kI putrI, dhana tathA seTha kA pada de diyA tathA tathA svayaM virakta ho gayA / mapu0 47.198-211, 219-220 (7) jambUdvIpa ke bharatakSetra kI sAketa nagarI ke svAmI tridazaMjaya kA putra isakA vivAha podanapura kI rAjakumArI vijayA ke sAtha huA / tIrthaMkara ajitanAtha ina donoM ke putra the / sagara nAmaka cakravartI ke pitA vijayasAgara ke ye agraja the / mapu0 48.19, 22, 27, 150 5.61-75 (8) kSemAMjalipura nagara kA raajaa| yaha jitapadmA kA pitA thA / jitapadmA lakSmaNa kI paTarAnI huI thI / papu0 80.112, 94. 18-23 (9) dhAtakokhaNDa meM alakA deza kI ayodhyA nagaro ke rAjA cakravartI ajitasena kA putra / isake pitA ise rAjya dekara dIkSita ho gaye the aura Ayu ke anta meM zarIra chor3akara acyutendra hue the / mapu0 54. 86-87, 94-95, 122-125 (10) tIrthaMkara ajitanAtha ke tortha meM huA dUsarA rudra / pu060.534 jitAkSa- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25 208 jitAnaMga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadepa kA eka nAma / mapu0 25.216 jitAntaka- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 169 jitAmitra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 169 jitAri - ( 1) harivaMza kA eka nRp| yaha rAjA zatrusena kA putra aura jitazatru kA pitA thaa| iso jitazatru kA vivAha tIrthaMkara mahAvIra ke pitA siddhArtha kI choTI bahina ke sAtha kiyA gayA thaa| hapu0 66.5-6 (2) tIrthakara sambhavanAtha kA pitA / yaha zrAvastI kA rAjA aura rAno senA kA pati thA / papu0 20.29 jitendriya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 186 jitvara - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44 jina - (1) bharatezadvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 (2) jinendra | ye tInoM lokoM meM maMgalasvarUpa, surAsuroM se vandita aura rAga-dveSajayI hote hai ye pAtiyAkamoM ke naSTa hone se barhanta, AtmasvarUpa ko prApta hone se siddha, trailokya ke samasta padArthoM ke jJAtA hone se buddha, tonoM kAloM meM honebAlI ananta paryAyoM se yukta sanasta padArthoM ke darzI hone se vizvadarzI aura saba padArthoM ke jJAtA hone se vizvajJa haiM / inake ananta catuSTaya prakaTa hote haiN| inake vakSa:sthala para zrIvRkSa kA cihna rahatA hai / ina para causaTha caMvara Dhore jAte haiM / mapu0 21.121-123, 23.59, papu0 89.23, hapu0 1.16 I (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.104 jinakalpa - (1) Atma-cintana ke lie ekAkI vihAra karanevAle muni |mpu0 20.170 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinakuMjara-jinadeva jaina purANakoza : 145 (2) isa nAma kA eka sAmAyika cAritra / mapu0 34.130 jinakujara-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.38 jinaguNaddhi-eka vrata / isakA dUsarA nAma hai jingunnsmptti| mapu0 7.53 jinaguNasampatti-eka vrata / isameM kalyANakoM ke pAMca, atizayoM ke cauMtIsa, prAtihAryoM ke ATha aura solaha kAraNa bhAvanAoM ke solaha, kula vesaTha upavAsa kiye jAte haiM tathA eka-eka upavAsa ke bAda ekaeka pAraNA kI jAtI hai / inameM solaha kAraNa bhAvanAoM ke nimitta solaha pratipadA, paMca kalyANakoM ke nimitta pA~ca paMcamI, aSTa prAtihAryoM ke nimitta ATha aSTamI, aura cauMtIsa atizayoM ke lie bIsa dazamI tathA caudaha caturdazI tithiyoM meM upavAsa kiye jAte haiN| yaha tIrthakara-prakRti ke bandha meM sahAyaka hotA hai| mapu0 6.141-145, hapu0 34.122 aparanAma jinaguNakhyAti / mapu0 63.247 jinajananasaparyA-jinendra kI janmakAlIna pUjA / mapu0 12.212 jinadatta-(1) jambUdvIpa ke maMgalAdeza meM bhavilapura nagara ke dhanadatta seTha aura nandayazA seThAnI kA sAtavAM putra / dhanapAla, devapAla, jinadeva, jinapAla, ahaddatta, arhaddAsa priyamitra ora dharmaruci isake bhAI the| priyadarzanA aura jyeSThA isakI bahineM thiiN| isane apane pitA aura bhAiyoM ke sAtha dIkSA le lI thii| isakI mAM aura bahineM bhI sudarzanA AryikA ke pAsa dIkSita ho gayI thiiN| saMnyAsa-maraNakarake ye saba Anata-svarga ke zAtaMkara-vimAna meM deva hue| mapu0 70.182-196, hapu018.112-124 (2) govarddhana grAma kA eka gRhastha / zrAvakAcAra kA pAlana karate hue saMnyAsa-maraNa karake isane devagati prApta kI thii| papu0 20.137, 141-143 (3) aMga deza kI campA nagarI ke nivAsI dhanadatta seTha aura seThAnI azokadattA kA choTA putra / jinadeva isakA bar3A bhAI thaa| bandhujanoM kI preraNA se ise durgandhA sukumArI ke sAtha vivAha karanA pdd'aa| vivAha ho jAne para bhI vaha usake pAsa kabhI nahIM gyii| mapu0 72. 227, 241-248 (4) rAjapura nagara ke seTha vRSabhadatta aura seThAnI padmAvatI kA putra / mitra garur3avega ke nivedana para isane apane mitra kI putrI gandharvadattA kA apane nagara meM svayaMvara karAyA thaa| isameM jIvandhara kumAra ne vINA bajAkara gandharvadattA ko parAjita kiyA thaa| hArane para gandharvadattA ne jIvandhara kumAra ke sAtha vivAha kiyA thaa| mapu0 75. 314-336 jinadattA-(1) eka AryikA / mathurA ke seTha bhAnudatta kI strI yamunA dattA ko isI ne dIkSA dI thii| mapu0 71.201-206, hapu0 33. 96-100 (2) jambUdvIpa ke pazcima videha kSetra meM sugandhila deza ke siMhapura nagara ke rAjA arhaddAsa kI patnI, aparAjita kI jananI / mapu0 70. 4-5, 10, hapu0 34.3-5 (3) mRNAlavatI nagarI ke seTha azokadeva kI strii| yaha sukAnta kI jananI thI / mapu0 46.103, 106 (4) jinadeva kI putrii| puSkalAvatI deza meM vijayapura nagara ke seTha madhuSeNa kI putrI bandhuyazA kI yaha sakhI thii| mapu0 71.363365 (5) puSkalAvatI deza meM vItazokA nagarI ke rAjA azoka aura usakI rAnI zrImatI kI putrI zrIkAntA ne isI ke pAsa dIkSA lI thI / hapu0 60.69-70 (6) vArANasI nagarI ke dhanadeva vaizya kI strii| yaha corI ke lie kukhyAta zAntava aura ramaNa kI jananI thii| mapu0 76.319 (7) videha kSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA ahaddAsa kI dUsarI rAnI, vibhISaNa kI jananI / mapu0 59.276-279, hapu0 27.111 112 jinavAsa-(1) bhadrilapura nagara kA nivAsI eka seTha / yaha dhanadatta aura usakI patnI nandayazA kA pA~cavA~ putra thaa| yaha apane sabhI bhAI tathA pitA ke sAtha guru sumandara ke pAsa dIkSita ho gayA thaa| ye sabhI marakara acyuta svarga gaye aura Age vasudeva ke bhAI hue / hapu0 18. 111-124 (2) mathurA kA nivAsI eka seTha / hapu0 33.49 (3) eka vidvAn / isane siMhapuravAsI soma nAmaka duSTa parivrAjaka ko vAda-vivAda meM parAjita kiyA thaa| podanapura ke rAjA zrIvijaya ke sAtaveM dina marane kI bhaviSyavANI ke prasaMga meM isa vidvAn kA 'nAma AyA hai / pApu0 4.117 jinavAsI-seTha arhadAsa kI patnI / yaha antima kevalI jambasvAmI kI jananI thii| mapu0 76.34-37 jinadeva-(1) jinadharmopadezaka eka jaina / isane kRSNa kI tIsarI paTa rAnI jAmbavatI ko usakI pUrva paryAya meM jaba vaha eka gRhapatyAnvaya ke zrAvaka kI putrI thI, samyaktva kA upadeza diyA thA parantu moha ke udaya se vaha samyagdarzana prApta na kara sakI thii| hapu0 60.43-45 (2) campApura ke nivAsI vaizya dhanadeva aura usakI patnI azokadattA kA jyeSTha putra / yaha jinadatta kA agraja thaa| isake kuTumbI isakA vivAha subandhu seTha ko durgandhita zarIravAlI sukumArI nAma kI putrI se karanA cAhate the kintu sukumArI kI durgandha kA bodha hote hI isane suvrata nAmaka munirAja se dIkSA dhAraNa kara lii| choTe bhAI jinadatta ko kuTumbiyoM kI preraNAvaza sukumArI se vivAha karanA par3A thaa| mapu0 72.241-248 de0 jinadatta (3) bhadrilapura nagara ke nivAsI seTha dhanadatta tathA usakI strI nandayazA kA tosarA putra / mapu0 70.182-186, 71.362 de0 jinadatta (4) puSkalAvatI deza meM vijayapura nagara ke madhuSeNa vaizya kI putrI bandhuyazA kI sakhI jinadattA kA pitA / mapu0 71.363-365 (5) eka seTha / isane apanI dharohara dhanadeva seTha ko dI thii| Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinapAla-jImUta caubIsa tIrthaMkaroM kA stavana kiyA gayA hai| hapu0 10.125, 130 de0 aMgabAhyazruta jinAlaya-jina-mandira / ye do prakAra ke hote hai-kRtrima aura akR. trima / manuSyoM dvArA nirmita mandira kRtrima hote hai / akRtrima caityAlaya anAdi nidhana aura sadaiva prakAzita hote haiN| ye devoM se pUjita hote haiN| inameM mAnastambhoM ko racanA bhI hotI hai| aparanAma jinAyatana / mapu0 5.190, hapu0 19.115 jinendra -(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 146 : jaina purANakoza dharohara ko na lauTAne ke aparAdha meM dhanadeva kI jIbha nikAlI gayI thii| mapu0 46.274-275 jinapAla-dhanadatta aura nandayazA kA caturtha putra / mapu0 70.182-186 ... de0 jinadatta jinapremA-rAma kA eka yoddhaa| isane rAvaNa kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 5822 jinamata-rAma kA eka yoddhA / isane bhI rAvaNa kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 58.22 jinamati-eka AryikA / isase kauzAmbI ke seTha subhadra kI putrI dharmavatI ne jinaguNa tapa lekara upavAsa kiye the| hapu060.101-102 apara nAma jinamatikSAnti / mapu0 71.437-438 jinamatikSAnita-de0 jinamati / jinamatI-sugrIva kI terahavIM putrI / yaha rAma ke gaNoM para mugdha hokara svayaMvaraNa kI icchA se rAma ke nikaTa gayI thI kintu rAma ne use svIkAra nahIM kiyA thaa| papu0 47.136-144 jinamAtRkA - kulAcaloM kI nivAsinI chaH dikkumArI deviyA~ / inake nAma hai-zrI, hrI, dhI, dhRti, kIrti aura lkssmii| ye jinamAtA kI sevA karatI haiM / mapu0 38.226 jinarUpatA-garbhAnvaya kriyA ke antargata gRhastha kI zrepana kriyAoM meM caubIsavIM kiyA aura dIkSAnvaya se sambandhita unnIsavI kriyA / isameM vastra Adi sampUrNa parigraha se rahita hokara kisI muni se digambara dIkSA lI jAtI hai / mapu0 38.55-63, 159, 39.78 jinazAsana-jinAgama dvArA nirUpita zAsana / yaha samyaktva kA pratipA daka hai / naya aura pramANa se siddha hone se ajeya hai aura karmanAza ke dvArA mokSa kA sAdhaka hai / mapu0 1.3, hapu065.51 jinasaMjJa-rAma kA eka yoddhA / papu0 58.22 jinasena-(1) mahAvIra nirvANa ke eka sI bAsaTha varSa pazcAt eka sau terAsI varSa ke kAla meM hae daza pUrva aura gyAraha aMga ke dhArI muni gavoM meM sAtaveM muni / mapu076.528, vIvaca0 1.45-47 (2) bhImasena ke bAda aura zAntisena ke pUrva hue eka AcArya / hapu0 66.29 (3) AcArya guNabhadra ke guruu| ye vIrasena ke ziSya the| mapu0 prazasti 8-9, 43.40 inhoMne mahApurANa kI racanA kI thI para ve use pUrA nahIM kara pAye / AcArya guNabhadra ne use pUrA kiyA thaa| inhoMne pArvAbhyudaya tathA kasAyapAhuDa kI jaya dhavalA TIkA kI bhI racanA kI thii| ye harivaMza purANakAra jinasena ke pUrvavartI AcArya the| mapu0 2.153, 57.67, 74.7, hapu0 1.40, pApu0 1.18 (4) AcArya kIrtiSaNa ke ziSya. harivaMzaparANa ke krtaa| inhoMne apanI yaha racanA zaka saMvat sAta sau pA~ca meM varddhamAnapura meM nanna rAjA dvArA nirmApita pArzvanAtha mandira meM Arambha kara dostaTikA nagarI ke zAntinAtha jinAlaya meM pUrNa kI thii| ye punnATa saMgha ke AcArya the / hapu0 66.33, 52-54 jinastava-aMgabAhya zruta ke caudaha prakIrNakoM meM dUsarA prakIrNaka / isameM (2) arhanta / ye svayaM kevalajJAna ke dhAraka hote haiM aura samAja ko ratnatraya kA upadeza dete haiM / jahA~ kevalajJAna prApta karate hai vaha sthAna tortha ho jAtA hai / mapu0 1, 2, 4, hapu0 1.6 jinendra pUjA-jainezvarI arcA / isameM jinendra kA abhiSeka kiyA jAtA hai| aSTadravyoM se janakI pUjA kI jAtI hai| isase mAnasika zAnti milatI hai aura puNya kA bandha hotA hai / mapu0 5.273, 7.256, 8. 132, 11.135 jinendraguNasampatti-de0 jinaguNasampatti / jinezvara-(1) tIrthakara, ye dharmacakra ke pravartaka hote haiN| inako saMkhyA caubIsa rahatI hai| avasarpiNI kAla meM hue caubIsa jina ye haiRSabha, ajita, zaMbhava, abhinandana, sumati, padma, supAva, candraprabha, puSpadanta, zItala, zreyAn, vAsupUjya, vimala, ananta, dharma, zAnti, kunthu, ara, malli, munisuvrata, nami, nemi, pAva aura mahAvIra / papu0 5.186, 190, 206, 212-216 AgAmI duHSamA kAla meM honevAle caubIsa tIrthakara ye hai-mahApadma, suradeva, supArzva, svayaMprabha, sarvAtmabhUta, devadeva, prabhAdeya, udaMka, praznakIti, jayakIrti, suvrata, ara, puNyamUrti, niSkaSAya, vipula, nirmala, citragupta, samAdhigupta, svayaMbha, anivartaka, jaya, vimala, divyapAda aura anantavIrya / hapu0 60.560 . (2) saudharmenTa are tata vAdeva kA jiSNa-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. (2) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 jihva-zarkarAprabhA pRthivI ke saptama prastAra kA sAtavA~ indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau bIsa aura vidizAoM meM eka sau solaha zreNibaddha bila hote haiM / hapu0 4.78,111 jihvaka-vaMzA nAmaka dUsarI pRthivI ke AThaveM prastAra se sambandhita AThavAM indraka bila / isako cAroM dizAoM meM eka sau solaha aura vidizAoM meM eka sau bAraha zreNibaddha bila hote haiN| aparanAma . jibika / hapu0 4.78, 112 jihvikA-himavat parvata ke dakSiNI taTa para sthita eka prnnaalii| yaha : yojana eka koza caur3I, do kosa lambI aura vRSabhAkAra (gomukhA) hai| isI praNAlI dvArA gaMgA gozRMga kA AkAra dhAraNa karatI haI zrIdevI ke bhavana ke Age girI hai| hapu0 5.140-141 jImUta-bharateza kA isa nAma kA majjanAgAra (snaangRh)| mapu0 37.152 Jain Education Intemational Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jImUtazikhara-jIva jaina purANakoza : 147 jomUtazikhara-vidyAdharoM kA eka nagara / lakSmaNa ne yahA~ ke vidyAdharoM bhI ATha vivAha hue / vivAhI gayI kanyAoM meM eka vidyAdhara kanyA ko yuddha meM parAsta karake rAma kA sevaka banAyA thaa| papu0 94.1-5 aura zeSa bhumigocariyoM ko kanyAe~ thiiN| vidyAdhara kanyA kA nAma jIvaMdhara-hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke rAjA satyaMdhara aura rAnI gandharvadattA thaa| isakI anya patniyAM thIM-suramaMjarI, padmottamA, vijayA kA putra / isakI garbhAvasthA meM hI maMtrI kASThAMgArika ne kSemasundarI, hemAbhA, vimalA, guNamAlA aura rtnvtii| gandharvadattA apane putra kAlAMgArika ke sahayoga se rAjA satyaMdhara ko mArakara se vivAha karane ke pazcAt jIvandhara rAjapura se bAhara cupacApa calA rAjya prApta kara liyA thA / garbhiNI avasthA meM hI satyaMdhara ne apanI gayA thaa| usake isa taraha nagara se cale jAne ke kAraNa usake mitra rAnI bijayA ko usake svapna kA phala batAte hue kahA thA ki usake use DhUMDhate hue daNDakavana phuNce| yahA~ eka tapasviyoM ke Azrama meM marane ke bAda usakA putra mahAn rAjA hogA aura use ATha lAbha inakI vijayA mAtA se bheMTa huii| inhoMne vijayA ko batAyA ki hoMge / satyaMdhara kA nagara seTha gandhotkaTa thaa| usake putra hote hI mara jIvandhara kahIM calA gayA hai| ye vahA~ se hemAbhanagara Aye / yahA~ jAte the| isase vaha dukhI thaa| eka dina vahA~ Aye hue muni zIla- inakI jIvandhara se bheMTa hii| ye saba jIvandhara ke sAtha daNDakavana meM gupta se dharma kA zravaNa karane ke pazcAt gandhotkaTa ne apane dIrghAyu jIvandhara kI mAtA vijayA se mile| vijayA ne ise isake pitA putra hone ke viSaya meM prazna kiyaa| muni ne batAyA ki abakI bAra rAjA satyaMdhara ke mAre jAne kI kathA batAyI aura usase kahA ki jaba vaha usake mRta putra ko zmazAna meM le jAyagA to use vahA~ eka vaha apane khoye hue rAjya ko kASThAMgArika se punaH prApta kare / mAtA zizu kI prApti hogii| vaha zizu bar3A hokara mahAn rAjA hogA ko Azvasta kara jIvandhara rAjapura A gyaa| apanA paricaya dekara aura vairAgya se muni banakara saMsAra se mukta hogaa| vahA~ eka yakSI isane sAmaMtoM ko apane pakSa meM kara liyaa| senA taiyAra ko aura isa bAta ko suna rahI thii| use vijayA kA upakAra karane kA nidAna kASThAMgArika ko cakra se mAra DAlA / harSita hokara upasthita huaa| usane garuDyantra kA rUpa banAyA aura vaha rAjA satyaMdhara ke rAjAoM ne isakA rAjyAbhiSeka kiyaa| isI samaya isane gandharvadattA pAsa phuNcii| satyaMdhara ko kASThAMgArika ke SaDyantra kA patA cala gayA ko mahArAnI bnaayaa| isake bhAI nandADhya ke sAtha isakI mAtA thA isalie usane vijayA ko garuDyantra para baiThAkara vahAM se anyatra vijayAdevI aura hemAbhA Adi rAniyA~ bhI A gayIM / parivAra ke sabhI bheja diyaa| garuDyantra rUpiNI yakSI use zmasAna meM le gayo / vahIM jana sukha se rahane lge| mapu0 75.188-673 eka dina yaha do bandaroM vijayA ke putra huaa| usI samaya gandhotkaTa apane mRta putra ko lekara ko paraspara lar3ate hue dekhakara saMsAra se virakta ho gayA aura gandharvadattA zmasAna meM vahIM A gyaa| yakSI ke kahane se vijayA ne gandhotkaTa ko ke putra vasundharA ko rAjya sauMpa kara nandADhya madhura Adi bhAiyoM ke sathA apanA putra yaha kahate hue de diyA ki vaha usakA pAlana guptarUpa se saMyamI ho gyaa| isakI AThoM rAniyoM tathA unakI mAtAoM ne rAnI kare / muni ko bhaviSyavANI ko phalavato huI samajhakara usane vaha putra vijayA ke sAtha candanA AryikA ke samIpa utkRSTa saMyama dhAraNa kara le liyA aura use apane ghara le gayA / apanI patnI sunandA ko use liyaa| ghAtiyA karma naSTa kara vaha kevalI huA tathA mahAvIra ke nirvANa dete hue seTha ne kahA ki usakA putra mRta nahIM, jIvita thaa| yaha ke pazcAt yaha bhI vipulAcala se hI mokSa ko prApta huaa| mapu0 75. sunakara sunandA bahuta prasanna huI aura apane isa putra kA lAlana-poSaNa 676-687 dUsare pUrvabhava meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI bar3e sneha se karane lgii| seTha ne isa putra kA nAma jIvandhara rkhaa| ke rAjA jayandhara kA jayadratha nAmaka putra thA / isane eka haMsa ke bacce jIvandhara kI prApti ke pazcAt gandhotkaTa ke eka putra kA janma huaa| . ko pakar3a liyA thA tathA isake kisI sAthI ne haMsa-zizu ko mAra usakA nAma nandADhya rakhA gyaa| DAlA thA / usI ke phalasvarUpa sahasrAra svarga meM deva ko paryAya se isa satyaMdhara ko vijayA rAnI se choTI do rAniyA~ thIM-bhAmArati bhava meM janmate hI isake pitA kA maraNa huA aura 16 varSa taka ise aura anNgptaakaa| inameM bhAmArati ke putra kA nAma madhura aura mAtA se pRthak rahanA pdd'aa| mapu0 75.534-544 anaMgapatAkA ke putra kA nAma bakula thaa| ina rAniyoM ke vrata dhAraNa ___ jova-sAta tattvoM meM prathama tattva / jo prANoM se jItA thA, jotA hai aura kara lene se isake donoM bhAiyoM kA lAlana-pAlana bhI gandhotkaTa seTha jiyegA vaha jIva hai| siddha pUrva paryAyoM meM prANoM se yukta the ataH ko hI karanA pdd'aa| devasena, buddhiSeNa, varadatta aura madhumukha kramazaH unheM bhI jIva kahA gayA hai / jIva kA pA~ca indriya, tIna, bala, Ayu senApati, purohita zreSThI aura maMtrI ke putra the / isakA bAlyakAla inhIM aura zvAsocchvAsa ina dasa prANoMvAlA hone se prANI, janma dhAraNa sAtoM ke sAtha biitaa| siMhapura ke rAjA AryavarmA saMyamI ho gayA thA karane se jantu, nija svarUpa kA jJAtA hone se kSetrajJa, acche-acche para jaTharAgni ke kAraNa yaha saMyama se cyuta hokara sApasa ke veSa meM bhogoM meM pravRtti hone se puruSa, svayaM ko pavitra karane se pumAn , naraka bhramaNa karate hue gandhotkaTa ke yahA~ aayaa| vahA~ krIr3A karate hue nArakAdi paryAyoM meM nirantara gamana karane se AtmA, jJAnAvaraNa Adi jIvandhara ke cAturya se prabhAvita huaa| usane gandhotkaTa se ise ATha karmoM ke antarvartI hone se antarAtmA, jJAna guNa se sahita hone zikSita karane ke lie maaNgaa| gandhotkaTa bhI siMhavarmA se prabhAvita se yaha jJa kahA gayA hai / vaha anAdi nidhana, jJAtA-draSTA, kartA-bhoktA, thaa| usane jIvandhara ko use de diyaa| apane cAturya se isane zarIra ke pramANa rUpa, karmoM kA nAzaka, Urdhvagamana svabhAvI, saMkocagopendra kI kanyA godAvarI kA vivAha nandADhya se karAyA thaa| isake vistAra guNa se yukta, sAmAnya rUpa se nitya aura paryAyoM kI apekSA Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 : jaina purANakoza anitya, donoM apekSAoM se utpAda-vyaya aura dhrovya rUpa, asaMkhyAta pradezI aura varNa Adi bIsa guNoM se yukta hai| mapu0 24.92-110, hapu058.30-31, pApu0 22.67, vIvaca0 16.113 yaha darzana aura jJAna upayoga maya hai| vaha anAdikAla se karma baddha aura cAroM gatiyoM meM bhramaNazIla hai / ise sukha-duHkha Adi kA saMvedana hotA hai| mapu071.194-197, hapu0 58.23, 27 nizcaya naya se yaha cetanA lakSaNa, karma, nokarma bandha Adi kA akartA, amUrta aura siddha hai| vyavahAra naya se rAga Adi bhAva kA kartA, bhoktA, apane AtmajJAna se bahirbhUta, jJAnAvaraNa Adi karma aura nokarmoM kA kartA hai / vIvaca0 16.103-108 ise gati, indriya, cha: kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, samyakaktva, lezyA, darzana, saMjJitva, bhavyatva aura AhAra ina caudaha mArgaNAoM se tathA mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM se, sata, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, bhAva, antara aura alpabahutva, ina ATha anuyogoM se aura pramANa naya tathA nikSepoM se khojA yA jAnA jAtA hai| isakI do avasthAe~ hotI hai-saMsArI aura mukta / isake bhavya abhavya aura mukta ye tIna bheda bhI hote haiN| yaha apanI sthiti ke anusAra bahirAtmA, antarAtmA aura paramAtmA bhI hotA hai / isake aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika, audayika aura pAraNAmika ye pA~ca bhAva hote haiN| mapu0 2.118, 24.88-130. papu0 2.155-157, hapu0 58.36-38, vIvaca0 16.33, 66 jIvadyazA-rAjagRha nagara ke rAjA jarAsandha aura usakI rAnI kalindasenA kI putrI / isake pitA ne ghoSaNA kI thI ki jo podanapura ke rAjA siMharatha ko bA~dhakara lAyegA usake sAtha isakA vivAha hogaa| isakA vivAha kaMsa ke sAtha huA thaa| isane upahAsa meM apanI nanada devako kA rajovastra atimuktaka muni ko dikhAyA thaa| isa para muni ne use batAyA thA ki devakI kA putra hI usake pati aura putra donoM ko mAregA / yaha bhaviSyavANI satya huii| kRSNa ke dvArA kaMsa kA vadha hone para yaha pitA jarAsandha ke pAsa kRSNa se usakA badalA lene ko kahane gayI thii| jarAsandha kSubhita huA aura kRSNa ke sAtha ghora saMgrAma huA jisameM vaha mArA gyaa| mapu0 70.352-373, 494, hapu0 33.7-73 pApu0 11.44-45 jIvavicaya-dharmadhyAna ke dasa bhedoM meM tIsarA bhed| isa dhyAna meM dravyAthika aura paryAyArthika nayoM se jIva ke svarUpa kA cintana kiyA jAtA hai| pu0 56.42-43 jIvabhAva-jIva ke nija tattva / aupazamika, aupazamika,kSAyika, kSAyopazamika, audayika aura pAriNAmika ye pA~ca bheda jIva ke haiN| mapu0 24.99 jIva-samAsa-sthAvara aura trasa jIvoM ke bheda-prabheda / hapu0 2.107, pApu0 22.73 jIvasiddhi-samantabhadrAcArya dvArA racita eka grantha / isameM jIva kI svatantra sthiti kI siddhi kI gayI hai / hapu01.29 jIva-sthAna-jIvoM ke rahane ke sthAna / inheM jIva-samAsa bhI kahA jAtA hai| hapu0 2.107 jIvadhazA-nI jIvahiMsA-jIvoM ke prANoM kA uccheda krnaa| jIva-hiMsaka ko aneka nArakIya duHkha bhogane par3ate haiM / vIvaca0 4.16-17 jIvAdhikaraNa-Asrava kA prathama bheda / yaha saMrambha, samArambha aura Arambha se hotA hai / ina tInoM meM pratyeka kRta, kArita, anumodanA ke bheda se tInatIna tathA krodha, mAna, mAyA, lobha ke bheda se cAra-cAra, isa prakAra chattIsa bheda hote haiM / manoyoga, vacanayoga, kAyayoga ke bheda se inake tIna-tIna bheda aura karane se isake kula eka sau ATha bheda hote haiM / hapu0 58.84-85 jIvAdhigamopAya-sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, bhAva, antara aura alpabahutva ina ATha anuyogoM se jIva tatva kA jJAna hotA hai| mapu0 24.97-98 jIvitAzaMsA-sallekhanA ke pA~ca aticAroM meM prathama aticaar| yaha sallekhanA le lene ke bAda adhika samaya taka jIvita rahane kI AkAMkSA se hotI hai / hapu0 58.184 jambhaka-(1) isa jAti kA eka deva / pUrvabhava ke snehavaza isane nArada kA vaitADhya parvata kI maNikAMcana guhA meM divya AhAra se pAlana kiyA thaa| papu0 11.151-158, hapu0 42.16-18 (2) devoM kI eka jAti / isa jAti ke deva baladeva ke putroM tathA anya caramazaroriyoM ko jinendra ke pAsa le gaye the| hapu0 61.92 jambhaNa-eka bhayaMkara vidyAstra / vasudeva ne zalya ko isI astra se bA~dhA thaa| hapu0 25.48, 31.98 jummA-airAvata kSetravAsinI jinazAsana kI sevikA eka devii| papu0 30.164 jambhika-ajukUlA nadI ke taTa para sthita eka grAma / yahA~ mahAvIra ko kevalajJAna huA thA / mapu074.348-349, hapu0 2.57-59, pApu0 1.94-95, vIvaca0 13.100-101 jambhiNI-eka vidyA / yaha bhAnukarNa ko prApta huI thii| papu0 7.333 betA-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 (2) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 jaitrI-samavasaraNa ke saptaparNa vana kI cha: vApiyoM meM eka baapii| hapu0 57.33 jainavIkSA-nirgranthadIkSA / yaha kisI muni se lI jAtI hai| ise lene ke pUrva kezaluMcana kiyA jAtA hai| mapu0 5.147, 7.22, 17. 200-201 jainadharma-Atma dharma / yaha kumatibhedI, puNya kA sAdhaka, duHkha mocaka sukhavistAraka aura svarga tathA mokSa sukha kA pradAtA jinendra praNIta dharma hai| mapu0 5.145, 296, 6.22, 10.106-109, papu0 88. 13-14, hapu0 1.1 janazruti-jinavANI / yaha nirdoSa hai aura isakA prasAra AcArya paramparA se huA hai| mapu0 26.137 jainI-rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUti kI raanii| yaha vizvanandI kI jananI thii| mapu0 57.72, vIvaca0 3.1-7 Jain Education Intemational Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 149 jJAnopayoga-jIva ke svarUpa kA eka aMga / yaha vastu ko bhedapUrvaka grahaNa karatA hai / isake matijJAna Adi ATha bheda hote haiM / mapu0 24.101, papu0 105.147-148 jyeSTha-(1) saudharmendra evaM bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122, 24.43 (2) samavasaraNa ke tIsare dakSiNI gopura ke ATha nAmoM meM tIsarA nAma / hapu0 57.58 jyeSThA-(1) bhadrilapura nagara nivAsI seTha dhanadatta aura seThAnI nandayazA kI putrI / yaha priyadarzanA kI bahina thii| mapu0 70.186 (2) sinthu deza ko vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka kI chaThI putrI / candanA isakI choTI bahina tathA priyakAriNI, mRgAvatI, suprabhA, prabhAvatI, celinI bar3I bahineM thiiN| zreNika ke putra abhayakumAra ne ise aura celinI ko kSeNika kA paTTa para aMkita citra dikhAkara usake prati AkRSTa kara liyA thaa| celinI ke sAtha yaha bhI abhayakumAra kA anugamana kara rahI thI kintu celinI dvArA chale jAne se isane saMsAra se virakta hokara dIkSA le lI thii| mapu0 75.3, 6-7, mAtRdharmakayAMga-jyotimUti jJAtRdharmakAMga-dvAdazAMgapata kA chaThA aNg| isameM pAMca lAkha chappana hajAra pada haiM / mapu0 34.140, hapu0 2.93, 10.26 jJAna-jIva kA abAdhita guNa / isase sva aura para kA bodha hotA hai / yaha dharma-adharma, hita-ahita, bandha-mokSa kA bodhaka tathA deva, garu aura dharma kI parIkSA kA sAdhana hai / yaha matijJAna Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hotA hai / pratyakSa aura parokSa ke bheda se isake do bheda hai| inameM matijJAna aura zrutajJAna-parokSa tathA avadhi, manaHparyAya aura kevalajJAna pratyakSa hai| mapu0 24.92, 62.7, papu0 97.38, hapu0 2.106, pApu0 22.71, bIvaca0 18.15 jJAnakalyANaka-tIrthakaroM ke pA~ca kalyANakoM meM cauthA klyaannk| yaha tIrthakaroM ko kevalajJAna prApta hone para devoM dvArA sampAdita utsava vizeSa hotA hai / hapu0 2.60 jJAnagarbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.181 jJAnacakSu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.204 jJAnadAna-caturvidha dAna meM eka dAna-jJAna ke sAdhanoM kA dAna krnaa| isase jIva pratiSThA Adi prApta karatA hai tathA nAnA kalAoM kA pAraMgata hotA hai / papu0 14.76, 32.156 jJAnadharmadamaprabhu--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.132 jJAnanigrAhya-saudharmendra dvAra stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 173 jJAnapravAda-pUrva zruta kA pAMcavAM bheda / hapu0 2.98 zAnabhAvanA-muni ke dhyAna meM sahAyaka pA~ca bhaavnaaeN| vAcanA, pRcchanA, anuprekSaNa, parivartana (AvRtti) aura dharmadezana pA~ca bhAvanAe~ haiN| mapu0 21.95-96 jJAnasarvaga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 zAnAgni-zarIra meM hI sadA vidyamAna jJAnAgni, darzanAgni, tathA jaTha rAgni ina tIna agniyoM meM prathama agni / papu0 11.248 jJAnAcAra-paMcavidha cAritra kA eka bheda / isameM ATha doSoM (zabda, artha Adi kI bhUloM) se rahita samyakjJAna prApta kiyA jAtA hai| mapu0 20.173, pApu0 23.55-56 jJAnAtman-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.113 jJAnAbdhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 25.205 jJAnArAdhanA-caturvidha ArAdhanAoM meM dUsarI ArAdhanA / isameM jinAgama meM pratipAdita jIva Adi tattvoM ko nizcaya naya se jAnA jAtA hai| pApu0 19.265 zAnAvaraNakarma-AtmA ke jJAnaguNa kA Avaraka eka karma / yaha samyagjJAna ko Dhaka letA hai aura AtmahitakAraka jJAna meM bAdhAe~ upasthita karatA hai| isakI utkRSTa sthiti tIsa koDAkor3I sAgara, jaghanya sthiti antarmahataM aura madhyama sthiti vividha prakAra kI hotI hai| papu0 14.21, hapu0 3.95, 58.215, 16.156-160 jJAnodyota-dIpadAna ke samaya vyavahRta maMtra kA eka pada-jJAnodyotAya namaH / mapu0 40.9 jyotiH prabha-(1) jambadIpa sambandhI bharatakSetra ke vijayAddha parvata kI dakSiNazreNI kA eka ngr| mapu0 62.241, papu0 8.150, pApu0 4.152 (2) eka vimAna / kumbhakarNa isI vimAna para ArUr3ha hokara rAma se yuddha ke lie laMkA se nikalA thaa| papu0 57.63 stotiH sura-jyotiSI deva / papu0 6.325 jyoti-prathama naraka ke kharabhAga kA AThavAM paTala / hapu0 4.53 de0 kharabhAga jyotiprabhA-tripRSTha nArAyaNa kI putrii| isakA vivAha svayaMvara vidhi __ se amitateja ke sAtha huA thA / mapu0 62.153, 162, pApu0 4.87 jyotiraMga-bhogabhUmi meM vidyamAna dasa prakAra ke kalpavRkSoM meM prakAza denevAle ratla-nirmita kalpavRkSa / ye prakAzamAna kAnti ke dhAraka hote hai tathA sadaiva prakAza phailAte rahate haiN| mapu0 3.39, 56, 80, 9. 35-36, 43, hapu0 7.80-81, vIvaca0 18.91-92 jyotirvaNDapura-vidyAdharoM kA eka bar3A nagara / yahA~ ke rAjA ne rAma ke viruddha rAvaNa kI sahAyatA kI thI / papu0 55.87-88 jyotirmAlA-(1) vijayArgha parvata kI alakA nagarI ke vidyAdhara mahAbala kI patnI / hapu0 60.17-18 (2) vijayA parvata kI uttarazreNI ke surendrakAntAra nagara ke meghavAhana aura usakI rAnI meghamAlinI kI putrii| yaha vidyAdhara vidyutprabha ko bahina thI / isakA vivAha jvalanajaTI ke putra arkakIrti se huA thaa| yaha amitateja aura usakI bahina sutArA kI jananI thii| mapu0 62.71-72, 80, 151-152, pApu0 4.85-86 (3) alakA nagarI ke rAjA purubala kI raanii| yaha haribala ko jananI thii| mapu0 71.311 jyotima ti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 205 Jain Education Intemational Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 : jaina purANakoza jyotirvana-takSaka jyotirvana-vijayAdha parvata kA eka vana / yahA~ podanapura kA rAjA sutArA jvalanaprabhA-eka nAgakanyA / yaha vasudeva ke pAsa rAjA eNIputra kI ke sAtha vihAra karane AyA thaa| mapu0 62.228,71.370 putrI priyaMgusundarI ke vivAha kA prastAva lekara AyI thii| hapu0 jyotirvegA--azanivega vidyAdhara kI mAtA / azanivega rAjapura ke svAmI 29.20-21, 56-60 stamitavega kA putra thaa| mapu0 47.29, hapu0 3.135 jvalanavega-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke kinnarodgIta nagara kA jyotizcakra-nakSatroM kA samUha / ye prakAza se yukta haiM aura sadA AkAza rAjA acimAlI aura usakI rAnI prabhAvatI kA putra / pitA ne ise meM rahate haiM / mapu0 3.85, 13.166 / / rAjya dekara dIkSA le lI thii| isakI rAnI kA nAma vimalA aura jyotiSka-caturvidha devoM meM eka prakAra ke deva / ye ujjvala kiraNoM se putra kA nAma aMgAraka thA / isane bhI apane bhAI azanivega ko rAjya yukta haiM aura pA~ca prakAra ke haiM-graha, nakSatra, candra, sUrya aura tAre / dekara dIkSA le lI thii| hapu0 19.80-84 tIrthaMkaroM kA janma hote hI ina devoM ke bhavanoM meM akasmAt siMhagarjanA jvalitavegA-vijaya nAmaka vyantara deva kI vyantarI / hapu0 60.60 hone lagatI hai| inakA nivAsa madhyaloka ke Upara hotA hai| ye meru jvalitAkSa-indra vidyAdhara kA eka pakSadhara deva / isane devAsura saMgrAma parvata kI pradakSiNA dete hue nirantara gatizIla rahate haiM / inake vimAnoM meM bhAga liyA thA / papu0 12.200 meM jinAlaya aura jinAlayoM meM hema-ralamayI jina pratimAeM rahatI hai / ina devoM kI utkRSTa sthiti kucha adhika eka palya tathA jaghanya sthiti palya ke AThaveM bhAga pramANa hotI hai| mapu0 70.143, 72. zamalA-rAma ke samaya kA tADanA se bajanevAlA eka vAdya / papu0 47, papu0 3.81-82, 159-163, 105.165, hapu0 3.140, 58.27 38.19, vIvaca0 11.101-102 sajhara-rAma ke samaya kA tADanA se bajanevAlA eka vAdya / papu0 jyotiSpaTala-yaha pRthivI tala se sAta sau nabbe yojana kI U~cAI se 58.28 nau sau yojana kI UMcAI taka eka sau dasa yojana meM sthita hai| yaha jhapa-(1) garbhAvasthA meM tIrthaMkara ko mAtA dvArA dekhe gaye solaha ghanodadhivAtavalaya paryanta saba ora phailA hai| sabase nIce tArA-paTala svapnoM meM eka svapna-mIna-yugala / papu0 21.12-14 hai / usase dasa yojana Upara sUrya paTala, usase assI yojana Upara candra (2) pA~cavIM pRthivI (dhUmaprabhA) ke tRtIya prastAra kA indraka paTala, usase cAra yojana Upara nakSatra-paTala, usase cAra-yojana Upara bila / isakI cAroM mahAdizAoM meM aTThAIsa aura vidizAoM meM budha paTala aura usase tIna-tIna yojana Upara calakara krama se zuka, caubIsa kula bAvana zreNibaddha bila hai| isakA vistAra cha: lAkha guru, maMgala aura zani grahoM ke paTala hai / hapu0 6.2-6 pacAsa hajAra yojana hai / isakI jaghanya sthiti bhrama indraka kI utkRSTa jyotiSprabha-vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke kAlakUTa nagara ke rAjA sthiti ke samAna tathA utkRSTa sthiti caudaha sAgara aura eka sAgara kAlasaMvara ke vidyu daMSTra Adi pAMca sau putroM meM sabase choTA putra / ke pAMca bhAgoM meM eka bhAga pramANa hotA hai| yahA~ ke nArakI sau pradyumna ne ise kAlasaMbara ko yaha samAcAra dene ko bhejA thA ki dhanuSa UMce hote haiN| hapu0 4. 83.140, 211, 287-288,334 usake sabhI putroM ko pAtAla-mukhI vApI meM auMdhe muha laTakA diyA gayA hai| mapu0 72.54-55, 124-126 jyotiSmatI-vizvAvasu kI rAnI, zikhI kI jananI / papu0 12.55 TaMka-dazAnana kA pakSadhara eka nRpa / papu0 10.36-37 jvara-rAvaNa kA eka yoddhA / isane rAma kI senA ke viruddha yuddha kiyA ___TaMkaNa-eka deza / yahA~ rudradatta aura cArudatta apane bhramaNakAla meM Aye thaa| papu0 62.2-4 the| hapu0 21.103 jvalajjalanasaprabha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.196 jvalana-vasudeva kI rAnI zyAmA kA jyeSTha putra / yaha agnivega kA Damara-rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 57.51 umbara-rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.51 agraja thaa| hapu0 48.54 DiNDi-rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.51 jvalanajaTo-vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI ke rathanapura nagara kA vidyAdhara rAjA / isane vijayAdha parvata ke hI dya tilaka nAmaka nagara DiNDima-rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.51 ke rAjA vidyAdhara candrAbha kI putrI vAyuvegA ke sAtha vivAha kiyA Dimba-rApaNa kA pakSadhara eka nRpa / papu0 10.36 thaa| yaha eka bhAryA vratadhArI thaa| ina donoM ke arkakIrti nAma kA putra aura svayaMprabhA nAma ko putrI huI thii| putrI kA pivAha isane takSa-zilApaTa / cakravartI kA eka sajIva ratna / mapu0 37.84 prathama nArAyaNa tripRSTha se kiyA thA / amitateja isakA pautra aura takSaka-(1) khadira aTavI kI eka shilaa| jyotirdaiva dhUmaketu ne sutArA pautrI thii| mapu0 62.25, 30, 41, 151-152, pApu0 pradya mna ko isI ke nIce dabAyA thaa| mapu0 72.47-53 4.12, vIvaca0 3.71-95 (2) eka nAgadeva / khaNDakavana meM arjuna dvArA chor3e gaye agni Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saTa-tapanIyaka jaina purANakoza : 151 bANa se lagI huI Aga ko dekhakara yaha kSubdha huaa| arjuna se isane yuddha kiyaa| isa yuddha meM yaha parAsta huaa| pApu016.77-90 (3) bddh'ii| AdipurANa kAlIna shilpii| yaha lakar3I kA kAma karatA hai / A0 pu0 prazasti taTa-gandharvagIta nagara ke rAjA bhAnurakSa ke putroM dvArA vijayAdha parvata para basAye gaye dasa nagaroM meM sAtavAM nagara / papu0 5.367, 373 / / taDitkeza-laMkA kA eka rAjA / zrIcandrA isakI rAnI thii| yaha kiSkunagara ke rAjA mahodadhi vidyAdhara kA ananya mitra thaa| mahodadhi ke dIkSita ho jAne ke samAcAra pAne se yaha sukeza nAmaka putra ko apanA rAjya sauMpakara dIkSita ho gayA aura isane ratnatraya kI ArAdhanA ko / samAdhipUrvaka deha tyAga kara yaha deva huaa| isakA aparanAma vidyutkeza thaa| papu0 6.218.242, 332-334 / / taDitpiga-isa nAma kA eka deva / isane yuddha meM rAvaNa ke zatru indra vidyAdhara kI sahAyatA kI thI / papu0 12.200 taDitprabha-niSadha parvata se uttara kI ora nadI ke madhya meM sthita pA~ca mahAhradoM meM eka mahAhrada / isakA mUlabhAga vajramaya hai / yahA~ kamaloM para bane bhavanoM meM nAgakumAra deva rahate haiM / hapu0 5.196-197 taDidaMgava-vijayAdha parvata kA nivAsI eka vidyAdhara / zrIprabhA isakI strI aura udita isakA putra thA / papu0 5.353 taDidvaktra-vidyAdharoM kA rAjA / yaha rAma kA mahAvegazAlI pakSadhara thaa| papu0 54.34-36 taDinmAlA-(1) kumbhapura nagara ke rAjA mahodara aura rAnI surUpAkSI kI putrI / yaha bhAskarazravaNa (bhAnukarNa) se vivAhita huI thii| papu0 8.142-143 (2) rAvaNa kI patnI / papu0 77.14 tata-tAra ke bajAye jAnevAle vINA Adi vAdya / papu0 17.274, 24.20-21, hapu0 8.159, 19.142-143 / tattva-jIva Adi sAta tattva / tattva sAta hai-jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa / mapu0 21.108, 24.85-87, hapu0 58.21, pApu0 22.67, vIvaca0 16.32 tatvakathA-mokSamArga meM prerita karanevAlI kathA / yaha kathA jIva-ajIva Adi padArthoM kA vivecana karanevAlI, vairAgya utpAdinI, dAna, pUjA, tapa aura zola kA mahAtmya batAnevAlI tathA bandha-mokSa aura unake kAraNoM tathA phaloM kA prarUpaNa karanevAlI hotI hai| isakA aparanAma dharmakathA hai / mapu0 62.11-14 tattvArtha-bhAvanA-dhyAnazuddhi kI hetu bhUta jJAnazuddhi meM sahAyaka cintana / yaha citta kI zuddhi ke lie upAdeya hai| mapu0 21.26 taddhita-padagata gandharva kI eka vidhi / hapu0 19.149 tadvihAra-garbhAnvaya kriyA kA ikyAnavA~ bheda / isameM dharmacakra ko Age ___ karake bhagavAn kA vihAra hotA hai / mapu0 38.62, 304 tadubhayaprAyazcitta-prAyazcitta ke nau bhedoM meM tIsarA bhed| isameM AlocanA tathA pratikramaNa donoM se citta kI zuddhi hotI hai| hapu0 64.32-34 tanayasoma-nami kA putra / hapu0 22.107 tanutraka-zarIra kI rakSA karanevAle lohe ke Topa aura kavaca Adi / mapu0 31.72, 36.14 / / tanunimukta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.210 tanuvAta-(1) loka kA cAroM ora se Avartaka tIsarA vAyumaNDala (vAtavalaya) / hapu0 4.33-35, 5.1 (2) Urcaloka ke anta meM tanuvAlavalaya kA antima 525 dhanuSa pramANa siddhoM kA nivAsa kSetra / mapu0 66.62 tnusNvrnn-jraayupttl| yaha garbhAvasthA meM zizu ke zarIra se lipaTI huI mAMsa kI eka jhillI hotI hai / mapu0 3.150 tanusantApa-bAhya tapa kA pAMcavAM bheda / ise kAyakleza bhI kahate haiN| mapu0 18.67-68 / tanUdarI--rAjA pravara aura rAnI AvalI kI putrii| rAvaNa ne isakA apaharaNa karake apanI rAnI banAyA thaa| papu0 9.24, 77.9-13 tantucAraNa-eka cAraNa Rddhi / isase sUta athavA makar3I ke jAla ke tantuoM para bhI gamana kiyA jA sakatA hai / mapu0 2.73 tantra-sva-rASTra kI vyavasthA / yaha mantripariSad ke parAmarza ke anusAra ___ kI jAtI thii| mapu0 41.137 tantrakRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.129 tapa-(1) zrAvaka ke cha: karmoM meM chaThA karma / isameM zakti ke anusAra upavAsa Adi se mana, indriyasamUha aura zarIra kA nigraha kiyA jAtA hai / nirjarA ke lie yaha Avazyaka hotA hai| mapu0 20.204, 38. 24,41, 47.307, 63.324, pApu0 23.66 isake do bheda hote hai-bAhya aura Abhyantara / inameM anazana, avamaudarya, vRttiparisaMkhyAta, rasa parityAga, vivikta-zayyAsana aura kAyakleza ye chaH bAhya tapa haiM tathA prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyAna ye chaH antaraMga tapa haiN| niyama bho tapa hai| papu0 14.242-243, hapu0 2.129, 64.20, vIvaca0 6.31-54 (2) eka Rddhi / isake ugra, mahogra, tapta Adi aneka bheda haiM / mapu0 36.149-151 tapana-(1) meghA nAmaka tIsarI narakabhUmi ke nau indraka biloM meM tIsarA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM bAnaveM aura vidizAoM meM aThAsI zreNIbaddha bila hai / hapu0 4.80-81, 120 (2) AdityavaMzI rAjA tejasvI kA putra / yaha ativArya kA pitA thA / saMsAra se virakta hokara isane nigrantha-dIkSA le lI thii| papu0 5.4-10, hapu0 13.9 tapanakUTa-vidyutprabha parvata kA pAMcavAM kUTa / hapu0 5.222-223 tapanIyaka-(1) mAnuSottara parvata kI Agneya vidizA kA eka kUTa / yaha svAtideva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.601, 606 (2) saudharma aura aizAna svarga kA unnIsavA~ paTala / hapu0 4.44 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 : jaina purANakoza tapanIyanibha-sAya tapanIyanibha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. isakA vistAra ATha lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura 198 eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| isakI jaghanya tapa-bhAvanA-zakti ko na chipAte hue zarIra dvArA kiyA gayA mokSa sthiti dasa sAgara tathA utkRSTa sthiti gyAraha sAgara aura eka sAgara __ mArga ke anurUpa udyama / mapu0 63.324, hapu0 34.138 ke pA~ca bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| yahA~ nArakiyoM ko avagAhanA tapa-zuddhi-eka vrata / isameM anazana Adi bAhya tapoM ke kramazaH do, eka, pacahattara dhanuSa hotI haiN| mapu0 10.31, hapu0 4.83, 138, 156 eka, pA~ca, eka aura eka isa prakAra gyAraha tathA prAyazcitta Adi 209, 265-286, 333 antaraMga tapoM ke kramazaH unnIsa, tIsa, dasa, pAMca, do aura eka isa tamaka-cauthI narakami ke paMcama prastAra kA indraka bila / isakI cAroM prakAra sar3asaTha-kula aThahattara upavAsa kiye jAte haiM / inameM eka upavAsa dizAoM meM ar3atAlIsa aura viziAoM meM cavAlIsa zreNIbaddha bila ke bAda eka pAraNA kI jAtI hai| isameM kula eka sau chappana dina hote haiM / hapu0 4.82, 133 lagate haiM / hapu0 34.99 tamasA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| yahA~ bharateza kI senA tapAcAra-paMcAcAra meM caturtha AcAra / isameM bAhya aura Abhyantara donoM AyI thii| mapu0 29.54 prakAra ke tapa kiye jAte haiN| isase saMyama kI rakSA hotI haiN| mapu0 tamastamaHprabhA-naraka kI sAtavIM pRthivii| aparanAma mahAtama prbhaa| 20.173, pApu0 23.58 mapu010.31, papu0 11.72 hapu0 2.136, 4.45 tapArAdhanA-caturvidha ArAdhanAoM meM cauthI aaraadhnaa| isameM donoM tamina-vijayA kI eka guhA / yaha parvata kI caur3AI ke samAna lambI, prakAra ke tapa aura saMyaya kA pAlana kiyA jAtA hai| pApu0 19. ATha yojana U~cI, bAraha yojana caur3I hai| usake kapATa vaja-nirmita 263, 267 hai / isake tala pradeza meM sindhu nadI bahatI hai| mapu0 32.6-9, hapu0 tapita-meghA nAmaka tIsarI narakabhUmi ke dvitIya prastAra kA indraka 11.21 bila / isakI cAroM dizAoM meM chiyAnaveM evaM vidizAoM meM bAnaveM tamontaka-cArudatta kA mitra / hapu0 21.13 zreNIbaddha bila hai / hapu0 4.80-81, 119 tamopaha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.205 tapolpA-eka vidyA / yaha rAvaNa ko siddha thI / papu0 7.327 tamobANa-andhakAra kA prasAra karanevAlA bANa / ise bhAskara-bANa se tapta-(1) tIsarI narakabhUmi ke prathama prastAra kA indraka bila / isakI prabhAvahIna kiyA jAtA hai / mapu0 44.242 cAroM dizAoM meM sau aura vidizAoM meM chiyAnaveM zreNIbaddha bila tamori-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36 hai| hapu0 4.80, 118 taraMgamAlA-dadhimukha nagara ke rAjAM gandharva aura rAnI amarA kI choTI (2) eka Rddhi| isase tapasvI utkRSTa tapa karatA hai| mapu0 putrI / yaha candra lekhA aura vidyutprabhA kI choTI bahina thii| tInoM 11.82 bahinoM kA vivAha rAma se kiyA gayA thaa| papu0 51.25-26, 48 taptacAmIkaracchavi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 taraMgavega-eka vidyAdhara / isane zrIbhUti purohita kI putrI vedavatI ko 25.198 taptajalA-pUrva videha kI eka vibhaMgA ndii| yaha nadI niSadha parvata se usake pUrvabhava meM (hathinI kI paryAya meM) maraNAsanna avasthA meM Namonikalakara sItA nadI kI ora jAtI hai| mapu0 63.206 hapu0 5. kAra maMtra sunAyA thA, jisake prabhAva se vaha zrIbhUti purohita kI 240 vedavatI nAma kI putrI huI / papu0 106.138-141 taptajambUnavayuti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 taraMgiNI-eka ndii| isake sAtha vegavatI nadI milatI hai| hapu046.. 25.200 taptatapta-tapa sambandhI eka Rddhi / yaha atyagra tapa karane se prApta hotI taralapratibandha-motI kI eka lar3I-hAra / mapu0 16.54 hai| mapu0 36.150 taralaprabandha-hAra yaSTi / mapu0 16.47 tamaHprabhA-chaThI narakabhUmi / aparanAma mdhvii| yaha solaha hajAra yojana tarpaNa-pAMca phaNoMvAle nAgarAja dvArA svarNArjuna vRkSa ke nIce pradya mna moTI hai| isameM pAMca kama eka lAkha bila hai jisameM bAIsa sAgara ko diye gaye pA~ca bANoM meM eka bANa / mapu0 72.118-119 utkRSTa Aya ke dhArI tathA do sau pacAsa dhanaSa zarIra kI U~cAI talavara-ArakSaNa (pulisa) kA variSTha adhikaarii| mapu0 46.291, vAle nArakI rahate haiM / yahA~ ati tIvra zIta vedanA hotI hai| mapu0 304 10.31-32, 90.94, hapu0 4.43-46, 57-58 tADavI-vikRta zarIradhAriNI eka pishaacii| kaMsa ne kRSNa ko mArane ke lie ise bhejA thA / kRSNa ne ise dekhate hI mAra DAlA thaa| hapu0 tama-pAMcavIM dhUmaprabhA narakabhUmi ke prathama prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM chattIsa aura vidizAoM meM battIsa zreNIbaddha bila hai / isakI pUrva dizA meM niruddha, pazcima meM atiniruddha, dakSiNa ___ tANDava-udyata nRtya / tIrthaMkaroM ke kalyANakoM ke samaya indra svayaM yaha meM vimardana aura uttara meM mahAvimardana nAma ke cAra mahAnaraka hai| nRtya karatA hai| isake kaI bheda haiM unameM puSpAMjali prakIrNaka bhI eka 49 Jain Education Intemational Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tApa - triyaMggati hai| isameM puSpa-kSepaNa karake nRtya kiyA jAtA hai / mapu0 14.106, 114, 21.139 tApa - asAtAvedanIya kA Asrava / hapu0 58.93 tApana - (1) nAgarAja dvArA pradya umna ko pradatta pA~ca bANoM meM eka bANa / mapu0 72.118-119 (2) tIsarI bAlukAprabhA narakabhUmi ke caturtha prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM aThAsI aura vidizAoM meM caurAsI zreNibaddha bila haiM / hapu0 4.80-81, 121 tApasa - bharatakSetra ke pazcima meM sthita AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ bharateza kA eka bhAI rAjya karatA thaa| jaba bharateza ne use apane adhIna karanA cAhA to vaha ise chor3akara dIkSita ho gayA thA / hapu0 11.71-73 tApI - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / bharata kI senA isa nadI - ko pAra karake Age bar3hI thii| mapu0 30.61, papu0 35.2 tAmasAstra -- andhakArotpAdaka eka bANa / ise bhAskarabANa se prabhAvahIna kiyA jAtA hai / mapu0 44.242, papu0 12.328, hapu0 52.55 tAmitra - pA~cavIM narakabhUmi ke paMcama prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM bIsa aura vidizAoM meM solTa vida bila hai| isakA vistAra cAra lAkha chiyAsaTha hajAra chaH sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hotA hai / isakI jaghanya sthiti eka sAgara aura eka sAgara ke pA~ca bhAgoM meM tIna bhAga pramANa tathA utkRSTa sthiti satraha sAgara pramANa hai| yahA~ nArakI eka sau paccIsa dhanuSa UMce hote haiM hR0 4.82, 142, 213, 289-290, 335 tAmitra guhaka - jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI vijayArdha parvata ke nau kUToM meM sAtavA~ kUTa / yaha mUla meM chaH yojana, madhya meM kucha kama pA~ca yojana aura Upara kucha adhika tIna yojana hai / hapu0 5.27, 29 tAgRhakUTa airAvata kSetra ke madhya meM sthita vijapA ke nau kUToM meM tIsarA kUTa / hapu0 5.110 tAmracUla - bhUtaramaNa nAmaka vana kA bhUta jAti kA eka vyantara / mapu0 63. 186 tAmralipta - eka nagara / yahA~ amitagati vyApAra ke lie AyA thA / hapu0 21.76 tAmralipti - aileya ke dvArA aMga deza meM basAyA gayA eka nagara / hapu0 17.20 tAnA- bharatakSetra ke pUrva AryaMkhaNDa kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA AyI thI / mapu0 29.50 tAra- cauthI paMkaprabhA narakabhUmi ke dvitIya prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM sATha aura vidizAoM meM chappana zreNibaddha bila haiM / hapu0 4.82, 130 tAraka -- (1) dUsarA pratimArAyaNa / yaha avasarpiNI ke cauthe kAla meM bharatakSetra sthita govarddhana nagara ke rAjA zrIdhara kA putra huA thA / 20 jaima purANakoza : 153 dvipRSTha ke gandhagaja ke lobha meM par3akara yaha apane hI cakra se mArA gayA aura naraka meM jA girA thaa| pUrvabhavoM meM yaha vidhyazakti nAma kA rAjA thaa| cirakAla taka aneka yoniyoM meM bhramaNa kara vartamAna bhava meM dvitIya pratinArAyaNa huA / mapu0 58.91, 102-104, 115 124, papu0 20.242-244, hapu0 60.291, vIvaca0 18. 101 114- 115 (2) nakSatra - samUha / yaha jyotiraMga jAti ke vRkSoM kI prabhA ke kSaya se sanmati nAmaka dUsare kulakara ke samaya meM dikhAyI dene lagA thA / isase dina-rAta kA vibhAjana hone lagA thA / mapu0 3.84-86 (3) arjuna kA eka ziSya evaM mitra / vanavAsa ke samaya sahAyavana meM sthita pANDavoM para duryodhana dvArA AkramaNa kiyA gayA thaa| usa samaya isane duryodhana ko nAgapAza se bA~dha liyA thA / pApu0 17.66, 100-107 tArA -- ( 1 ) IzAvatI nagarI ke rAjA kArtavIrya kI rAnI / yaha cakravartI subhoma kI jananI thI / papu0 20.171-172, hapu0 25.11 (2) kiSkindhapura ke rAjAmuddIna kI rAnI padmarAgA isakI putrI thI / papu0 19.2, 107-108 tArAdharAyaNa - mahendranagara ke rAjA vidyAdhara mahendra kA mantrI / papu0 15.36 sAyaketu kRSNa 0 51.19 tAyavyUha - garur3a vyUha / pApu0 3.97, 19.104 / tArga uttaravizA kA eka deza yahA~ bhagavAn mahAvIra kA vihAra huA thA / hapu0 3.6 tAla - eka ghanavAdya (maMjIrA) / mapu0 12.209 tAlIvana -- tAr3a ke vRkSoM kA vana / yaha dakSiNa bhArata meM thA / mapu0 29.118, 30.15 tigaMdha-jambUdvIpa ke kulAcaloM ke madhya meM sthita kamala- vibhUSita solaha hadoM meM tIsarA hRda aparanAma tichi mapu0 63.197, hapu0 5.120-121 tinduka -- teMdUvRkSa | tIrthaMkara zreyAn (zra yAMsa) ne isI vRkSa ke nIce nirgrantha dIkSA grahaNa kI thI / papu0 20.47 tiraskariNIditi aura aditi dvArA nAma aura vinami ko dI huI solaha vidyA nikAyoM kI vidyAoM meM eka vidyA / hapu0 22.63 tiryakloka - loka kA madhyabhAga / isakA vistAra eka rAju hai / yaha asaMkhyAta valayAkAra dvIpoM aura samudroM se zobhAyamAna hai / ye dvIpa aura samudra krama se dugune dugune vistAra se yukta haiN| himavat Adi chaH kulAcaloM, bharata Adi sAta kSetroM aura gaMgA-sindhu Adi caudaha nadiyoM se yukta eka lAkha yojana caur3A jambUdvIpa isake madhya meM sthita hai| yaha tanuvAtavalaya ke anta bhAga paryanta pRthivItala ke eka hajAra yojana nIce se lekara ninyAnaveM hajAra yojana U~cAI taka phailA huA hai / mapu0 4.40 41 45-49, papu0 3.30-31, hapu0 5.1 tiryaggatitiyaMcagati isa gati ko bhAvAcArI, para-lakSmI ke apaharaNa meM Asakta, AThoM prahara bhalaka, mahAmUrkha, kuzAstrajJa, vratIla Adi Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 mainapurANako se . kApota lezyAghArI, ArtadhyAnI aura mithyAdRSTi mAnava pAte dUra, haiN| isa gati meM jIva AjIvana parAdhIna hokara vividha duHkha bhogate hai / isa gati meM ekendriya se lekara paMcendriya taka ke jIva utpanna hote haiM / ve yahA~ cirakAla taka duHkha bhogate haiM / mapu0 17.28, papu0 2.163-166, 5.331-332, 6.305, pu0 3.120-121, cIca0 17.73-77 inakI jaghanya sthiti antarmuhUrta aura utkRSTa sthiti eka karor3a varSa pUrva kI hotI hai / bhogabhUmija tiryacoM kI utkRSTa sthiti tIna palya aura jaghanya sthiti eka palya hai / isa yoni meM janma lekara bhI saMjJI paMcendiya jIva yathAzakti niyama Adi dhAraNa karate haiM jisase unheM agale janma meM mAnavagati milatI hai / hapu0 2.135, 3.121-124 tiryagvyatikrama- digvrata kA eka aticAra samAna dharAtala kI sImA kA ullaMghana karanA / hapu0 58.177 tilaka - (1) donoM bhauMhoM ke madhya lalATa kA sugandhAMkana / mapu0 14.6, papu0 3. 200 (2) vRSabhadeva kI dIkSAbhUmi / yaha sthAna vRSabhadeva ke prajA se dUra ho jAne se "prajAga" athavA unake dvArA prakRSTa tyAga kiye jAne se "prayAga" nAma se prasiddha huA / mapu0 3.281 (3) tIrthaMkara kunnAva kA caityavRkSa mapu0 64.42-420 20.53 (4) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.13 (5) ayodhyA nagarI ke nivAsI vajrAMka aura usakI bhAryA makarI kA putra / isake bhAI kA nAma azoka thA / anta meM yaha dIkSita ho gayA thA / papu0 123.86-100 (6) ghAtakIkhaNDa ke airAvata kSetra kA eka nagara / mapu0 63.168 tilakasundarI - mahApurI nagarI ke rAjA suprabha kI rAnI aura dharmaruci kI jananI dharmaci pUrvabhava meM sanatkumAra cakravartI yA 10 20. 147-148 tilakA - (1) mathurA ke seTha bhAnu ke putra bhAnukIrti kI strI / hapu0 33.96-99 (2) vijayArdha ko uttarazreNI kI sattAIsavIM nagarI / mapu0 19. 82, 87 tilakAnanda - eka mAsopavAsI muni / kumAra lohajaMdha ne inako vana meM AhAra diyA thA aura paMcAzcaryaM prApta kiye the / hapu0 50.59-60 tilapatha -- kurujAMgala deza kA eka samRddha nagara / pApu0 16.5 tivastuka--eka nagara yahA~ vasudeva AyA thaa| pu0 24.2 tilottamA - ( 1 ) muni bhakta eka devI / mapu0 63.136-137 (2) candrAbha nagara ke rAjA dhanapati kI rAnI, padmottamA kI jananI / mapu0 75.391 tIkSNa-avasarpiNI kAla ke anta meM sarasa aura virasa meghoM ke kramazaH sAta-sAta dina barasane ke pazcAt sAta dina paryanta varSAkArI megha / mapu0 76.452-453 tiryagyutikrama- yogira tIrNakarNa - bharatakSetra ke uttaravartI AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ bharateza kA bhAI rAjya karatA thaa| isane bharateza kI adhInatA svIkAra nahIM kI aura dIkSita ho gayA / hapu0 11.67 tIrtha - (1) mokSa prApti kA upAya / saMsAra ke Adi dharma tIrtha ke pravataMka vRSabhadeva the / mapu0 2.39, 4.8 hapu0 1.4, 10.2 (2) nadI yA sarovara kA ghATa / mapu0 45.142 (3) tIrthaMkara kI prathama dezanA ke Arambha se AgAmI tIrthaMkara kI prathama dezanA taka kA samaya / mapu0 54.142, 61.56 tIrthaMkara - dharma ke pravartaka / bharata aura airAvata kSetra meM inakI saMkhyA caubIsa caubIsa hotI hai aura videha kSetra meM bIsa / mapu0 2.117 api kAla meM hue cobIsa tIrthakara ye hai-vRSabha, ajita zaMbhava abhinandana, sumati, padmaprabha, supArzva candraprabha, puSpadanta zItala, yAMsa, vAsupUjya vimala, ananta, dharma zAnti, kunyu vara malli munisuvrata, nami nemi pAe aura mahAvIra ( sammati aura vartamAna) / mapu0 2.127-133. hapu0 2.18, vIvaca0 18.101-108 inake garbhAvataraNa, janma, dIkSA, kevalajJAna aura nirvANa ye pA~ca kalyANaka hote haiM / ina kalyANakoM ko deva aura mAnava atyanta zraddhA ke sAtha manAte haiM / garbhAvataraNa se pUrva ke chaH mAsoM se hI inake mAtA-pitA ke bhavanoM para ratnoM aura svarNa kI varSA hone lagatI hai / ye janma se hI mati, zruta aura avadhijJAna ke dhAraka hote haiM tathA ATha varSa kI avasthA meM dezavratI ho jAte haiM / mapu0 12.96-97, 163, 14. 165, 53.35, hapu0 43.78 utsarpiNI ke duSamA- suSamA kAla meM bhI jo caubIsa torthakara hoMge ve haiM - mahApadma, suradeva, supArzva, svayaMprabha, sarvAtmabhUta, devaputra, kulaputra, udaka, proSThila, jayakIrti, munisuvrata, aranAtha, apAya, niSkaSAya, vipula, nirmala, citragupta, samAdhigupta, svayaMbhU, anivartI vijaya, vimala, devapAla aura anantavIrya / inameM prathama tIrthakara solahaveM kulakara hoge / sau varSa unakI Ayu hogI aura sAta hAtha U~cA zarIra hogaa| antima tIrthaMkara kI Ayu eka karor3a varSa pUrva hogI aura zArIrika avagAhana pAMca sau dhanuSa U~cI hogI / mapu0 76.477-481, pu0 66.558-562 torthaMkara prakRti - nAma karma kI eka puNya prakRti / isI kA bandha kara mAnava tIrthaMkara hotA hai| isa prakRti ke bandha meM solahakAraNa bhAvanAeM hetu hotI haiM / hapu0 39.1 tIrthakRta - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.112 tI bhAvanA gRhasya kI zepana kriyAoM meM bIsavIM kriyA / isameM 2 sampUrNa AcArazAstroM kA abhyAsa aura zrutajJAna kA vistAra kiyA jAtA hai / mapu0 38.55-63, 164-165 tIvra - rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara nRpa / papu0 54.34-35 turaMga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.198 tu gavaraka - pazcima sAgara taka phailA huA parvata / yahA~ bharateza kI senA AyI thI / mapu0 30.49 tuMgIgiri - eka parvata / yahA~ jaratkumAra tathA pANDavoM ke sAtha baladeva ne kRSNa kA dAha saMskAra kiyA thaa| jaratkumAra ne rAjya aura parigraha Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taTika-tyAga ke tyAga kA nizcaya isI parvata para kiyA thA tathA yahIM munidIkSA lI thii| hapu0 63.72-74, pApu0 22.99 turika-tuTyaMga pramitAyu meM caurAsI lAkha kA guNA karane se prApta varSa sNkhyaa| mapu0 3.104, 224 aparanAma tuTya aura tuTikAbda / hapu0 7 28 tuTya-caurAso lAkha tuTyaMgoM kA eka tuTya hotA hai| hapu0 7.28 tuTyaMga-caurAsI lAkha kamala pramANa kAla / mapu0 3.224 tumburu-gAna vidyA ke jJAtA deva / papu0 3.179, 180, hapu07.158, 10.140 turIya cAritra-sUkSmasAmparAya cAritra / yaha saMjvalana lobha kA atyanta manda udaya hone para dazama guNasthAna meM hotA hai / mapu0 54.225 turuSka-vRSabhadeva ke samaya kA bharatakSetra ke pazcima kA eka deza / isako racanA indra ne kI thii| yahA~ ke ghor3e prasiddha the| mapu0 16. 156, 30.106 turyakalyANa-jJAnakalyANaka / mapu0 61.43 turyaguNasthAna-caturtha guNasthAna-avirata samyagdRSTi / mapu0 54.77 turyadhyAna-zukladhyAna-vyuparatakriyAnivarti / mapu0 48.52 tulAkoTi-nUpura / isameM ghugharU lage hote hai / mapu0 9.41 tulAmAna-pala, chaTAMka, sera Adi kA taula pramANa / papu0 24.61 tuliMga-bharatakhaNDa ke madhya kA eka deza / hapu0 11.64 / / tuSita-brahmaloka meM nivAsa karanevAle zrutajJAna ke dhAraka aura mahA RddhidhArI lokAntika deva / mapu0 17.47-50, hapu0 55.101, vIvaca0 12.2-8 tUNIgati-eka mahAzaila / jambUmAlI muni yahIM sAdhanA karake ahamindra ___ hue the / papu0 80.137-138 tUrya-eka suSira vAdya / yaha maMgala-vAdya hai / marudevI ko jagAne ke lie ___ isakA upayoga kiyA gayA thaa| mapu0 12.209 tUryAga-bhogabhUmi ke vAdya-pradAtA kalpavRkSa / mapu0 3.39, hapu0 7. 80-81, 84, vIvaca0 18.91-92 tuNapiMgala-bharatakSetra meM cAraNayugala nagara ke rAjA suyodhana kI paTarAnI atithi kA bar3A bhaaii| yaha podanapura ke rAjA bAhubalI kA vaMzaja, sarvayazA rAnI kA pati aura madhupiMgala kA janaka thaa| mapu0 67. 213-214, 223-224 tRNabindu-ayodhyA ke rAjA ayodhana kI rAnI diti kA bhAI / yaha __ candravaMzI rAjA thA / hapu0 23.47,52 tRtIya kAla-suSamA-duHSamA kAla / hapu0 1.26 tRNasparza-muni-caryA ke bAIsa parISahoM meM eka parISaha / isameM muni sUkhe kaThora tRNa Adi se utpanna vedanA ko sahana karate haiN| mapu0 36.123 tRSA-paroSaha-tRSA janita vedanA ko shnaa| mapu0 36.116 isameM pAnI pAne kI tIvra abhilASA hone para tathA jalAzaya Adi sAdhanoM kI upalabdhi hone para bhI niyama Adi ke nirvAha hetu jala kA grahaNa jaina purANakoza : 155 nahIM kiyA jAtA, tRSA se utpanna vedanA ko vizuddha pariNAmoM se AmaraNa sahana kiyA jAtA hai / mapu076.366-369 / teja:sena rAjA samudravijaya kA putra / yaha ariSTanemi kA choTA bhAI ___ thA / hapu0 48.44 tejaskAyika-agnikAyika ekendriya jIva / inako kuyoniyA~ sAta lAkha, kulakoTiyA~ tIna lAkha tathA Ayu prAyaH tIna dina kI hotI hai / hapu0 18.57, 59, 65 tejasvI-(1) vRSabhadeva kA gaNaghara / hapu0 12.58 (2) AdityavaMzI rAjA prabhUtateja kA putr| yaha tapana kA janaka thA / isane nirgranthavrata dhAraNa kara liyA thA / papu0 5.4-10 tejomaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.205 tejorAzi-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.205 (2) vRSabhadeva kA saThavA~ gaNadhara / mapu0 43.63, hapu0 12.66 tejasa-jIva ke pA~ca prakAra ke zarIroM meM tIsare prakAra kA zarIra / yaha anAdikAla se jIva ke sAtha jur3A huA hai / yaha audArika vaikriyika ___ aura AhAraka zarIroM se sUkSma hotA hai / papu0 105.153 taitila-azvotpAdana meM prasiddha eka deza / isakI sthiti bharatakhaNDa ke ___siMdhya deza ke pAsa thii| mapu0 30.107 terazcika-vaiDUrya parvata ke pAsa kA parvata / bharata kI senA isa parvata ko pAra karake vaiDUrya parvata para pahuMcI thii| mapu0 29.67 tailA--bharatakSetra ke AryakhaNDa meM dakSiNa kI eka nadI / bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.83 tovayavAhana-candravAla nagara ke rAjA pUrNadhana kA putra / isakA vivAha kinnaragItapura ke rAjA ratimayUkha kI kanyA suprabhA se huA thaa| yaha mahArakSa kA pitA thaa| anta meM yaha putra ko rAjya-bhAra sauMpakara ajita tIrthaMkara ke nikaTa dIkSita ho gayA thaa| papu0 5.76-77, 87-88,179-183,239-240 tomara-yAdavoM kA pakSadhara eka nRpa / hapu0 50.130 toyadhArA-nandanavana kI nivAsinI dikkumArI devI / hapu0 5.333 toyastambhinI-jala kA stambhana karanevAlI eka vidyaa| rAvaNa ne yaha vidyA siddha kI thI / papu0 7.328 toyAvalI-(1) laMkA dvIpa meM sthita eka deza / papu0 6.66-68 (2) bhAnurakSa ke putroM dvArA basAyA gayA eka nagara / papu0 5.. 373-374 tyAga-(1) tIrthakara prakRti kI solaha kAraNa-bhAvanAoM meM eka bhAvanA / isameM auSadhi, AhAra, abhaya aura zAstra kA dAna kiyA jAtA hai / mapu0 63.324, hapu0 34.137 . (2) dharmadhyAna sambandhI uttama kSamA Adi dasa bhAvanAoM meM eka bhaavnaa| isameM vikAra-bhAvoM kA tyAga kiyA jAtA hai / mapu0 36. 157-158 (3) dAtA kA eka guNa-satpAtroM ko dAna denaa| yaha AhAra, Jain Education Intemational Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 : jaina purANakoza tyAgI-tripRSTha 101.81 auSadha, zAstra aura abhaya (vasatikA) ke bheda se cAra prakAra kA hotA (2) lavaNAMkuza aura madanAMkuza dvArA vijita eka deza / papu0 hai| mapu0 4.134, 15.214, 20.82, 84 tyAgI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 tri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.76 trasa-sthAvara jIvoM ko chor3akara do indriya se paMcendriya taka ke jIva / trivaNDI-tridaNDadhArI parivrAjaka / ye bhagavAn vRSabhadeva ke sAtha dIkSita ye vadha, bandhana, avarodha tathA janma, jarA aura maraNa Adi ke duHkha hue the para parISaha sahane meM asamartha tathA vanadevatA ke vacana se bhayAbhogate haiN| mapu0 17.25-26, 34.194, 74.81, papu0 105. krAnta hokara pathabhraSTa ho gaye the| ye vRkSoM kI chAla pahinane lage the aura svaccha jala pIkara tathA kandamUla khAkara vana meM nirmita kuTiyoM meM prasareNu-ATha truTi-reNuoM kA eka trasareNu / hapu0 7.38 rahate the / mapu0 18.51-60 asita-ratnaprabhA pRthivI ke dasaveM prastAra kA indraka bila / yahA~ nAra- tridazaMjaya-ayodhyA ke rAjA dharaNodhara aura usakI rAnI zrIdevI kA kiyoM ke zarIra kI UMcAI chaH dhanuSa aura sAr3he cAra aMgula pramANa putra / yaha indrarekhA kA pati aura jitazatru kA pitA thaa| isane hotI hai / hapu0 4.77, 302 | podanapura nagara ke rAjA vyAnanda aura usako rAnI ambhojamAlA kI trasta-dharmA nAmaka prathama narakabhUmi ke naveM prastAra kA indraka bila / putrI vijayA ke sAtha apane putra kA vivAha kivA / anta meM apane putra yahA~ ke nivAsiyoM kI pA~ca dhanuSa eka hAtha bIsa aMgula pramANa ko rAjya sauMpa kara yaha dIkSita ho gyaa| isane kailAsa parvata para UMcAI hotI hai / hapu0 4.44, 301 mokSa prApta kiyA thA / papu0 5.59-62 trAtA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 / / trivazAdhyakSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 trAstriza-indra ke priya taitIsa dev| mapu0 10.188, 22.25, 25.182 vIvaca0 6.129, 14.29 trinetra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 trikaliMga-AryakhaNDa ke dakSiNa kA eka deza / yaha kaliMga kA eka tripada-maNDUka grAma kA nivAsI eka dhIvara / hapu0 60.33 bhAga thA / mapu0 29.79 triparvA-solaha vidyA-nikAyoM kI eka vidyA / hapu0 22.67 trikAladarzI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 tripAtinI-solaha vidyA-nikAyoM kI eka vidyA / hapu0 22.68 25.191 tripuTa-eka anna (tevarA) / mapu0 3.188 trikAlaviSayArthadRz-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / tripura-(1) vindhyAcala ke Upara sthita eka pahAr3I deza / yahA~ bharateza mapu0 25.188 kA eka bhAI rAjya karatA thaa| yaha unakI adhInatA svIkAra na karake trikUTa-(1) pUrva videhakSetra kA vkssaargiri| mapu0 63.202, hapu0 dIkSita ho gayA thA / hapu0 11.73 , 5.229 (2) vijayA kA eka nagara / yahA~ vidyAdhara lalitAMga kA rAjya (2) lavaNasamudra ke rAkSasa dvIpa kA madhyavartI, cUDAkAra zikhara thaa| mapu0 62.67, 63.14, papu0 2.36, 55.29 se yukta, nau yojana uttuMga aura pacAsa yojana vistRta laMkA kA (3) dazAnana kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha rAvaNa ke sAtha AdhArabhUta eka parvata / mapu0 4.127, 30.26, papu0 5.152-158 pAtAla laMkA gayA thA / papu0 10.28, 37 trigarta-bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 3.3, 11.65 tripurAri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 trigupti-manogupti, vacanagupti aura kAyagupti se sambandhita eka vrt| tripRSTha-(1) podanapura ke mahArAjA prajApati tathA mahArAnI mRgAktI isameM nau-nau upavAsoM kA vidhAna hone se tInoM ke sattAIsa upavAsa kA putra-prathama nArAyaNa / yaha rAjA kI prathama rAnI jayAvatI ke putra aura itanI hI pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.100, 106 vijaya balabhadra kA bhAI thA aura tIrthakara zreyAMsanAtha ke tIrtha meM huA tricUDa-dvicUDa kA putra / yaha vajacUDa kA pitA aura vidyAdhara dRr3haratha thA / mapu0 57.84-85, 62.90, papu0 20.218-288, hapu0 53. kA vaMzaja thA / papu0 5.47-56 36, 60.288, pApu0 4.41-44, vIvaca0 3.61-67 isakA rathanUtrijagatpatipUjyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 pura nagara ke rAjA vidyAdhara jvalanajaTI kI putrI svayaMprabhA se vivAha 25.190 trijagatparamezvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 huA thA / isane jvalanajaTI se siMha evaM garur3avAhinI vidyAe~ prApta 25.110 kI thiiN| isakI zArIrika avagAhanA assI dhanuSa aura Ayu caurAsI trijagavallabha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. lAkha varSa thI / ye donoM bhAI alakA nagarI ke rAjA vidyAdhara mayUra25.190 grova ke putra pratinArAyaNa azvagrova ko mArakara tIna khaNDa pRthvI ke trijaganmaMgalodaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 svAmI hue the / saba milAkara solaha hajAra mukuTabaddha rAjA, vidyAdhara 25.190 aura vyantara deva isake adhIna the| dhanuSa, zaMkha, cakra, daNDa, asi, trijaTa-(1) rAvaNa kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha rAvaNa ke sAtha zakti aura gadA ye isake sAta rala the / isakI solaha hajAra rAniyA~ pAtAla laMkA gayA thaa| papu0 5.395, 10.36-37 thiiN| svayaMprabhA inakI paTarAnI thii| isase do putra-vijaya aura vijaya Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina pusaNakoza : 157 tribhuvanAnanda-dakSa bhadra aura eka putrI jyotiprabhA huii| Arambha kI adhikatA ke kAraNa raudradhyAna se marakara yaha sAtaveM naraka gayA thaa| mapu0 57.89-95, 62.25-30, 43-44, 111-112, papu0 46.213, hapu0 60.517- 518, pApu0 4.85, vIvaca0 3.71, 106-131 yaha apane pUrvabhava meM purUravA bhIla thA / munirAja se aNuvrata grahaNa kara maraNa karane se saudharma svarga meM utpanna huaa| vahA~ se cayakara yaha bharata cakravartI kA marIci nAmaka putra huaa| isane mithyAmArga calAyA thaa| isake bAda yaha cirakAla taka aneka gatiyoM meM bhramaNa karatA rahA / pazcAt rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUti kA putra vizvanandI huaa| isake pazcAt mahAzukra svarga meM deva aura tatpazcAt tripRSTha kI paryAya meM nArAyaNa huaa| AgAmI dasaveM bhava meM yahI tIthaMkara mahAvIra huaa| mapu0 57.72, 82,62.85-90, 74.203-204, 241-260, 76. 534-543 (2) AgAmI utsarpiNI kAla kA AThavAM nArAyaNa / mapu0 76.489, hapu0 60.567 (3) tIrghakara zreyAMsanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530 'tribhuvanAnanda-videha kSetra ke puNDarIka nagara kA cakravartI samrAT / isake bAIsa hajAra putra the aura eka putrI anaMgazarA thii| anaMgazarA ne apane Upara AyI huI vipatti ke kAraNa sallekhanA dhAraNa kara lI thI / usa avasthA meM vana meM eka ajagara use khA rahA thaa| yaha samAcAra sunakara jaba yaha vana meM usake pAsa pahu~cA to use vairAgya ho gayA aura apane putroM ke sAtha yaha dIkSita ho gayA / papu0 64. 50-51, 85-90 de0 anaMgazarA trimUrdhan-rAma kA pakSadhara eka nRpa / papu0 102.145 trilakSaNa-dravya / isake tIna lakSaNa hote hai-utpAda, vyaya aura dhrauvya / hapu0 2.108 triloka kaNTaka-eka hAthI / rAvaNa ne ise vaza meM kara isakA yaha nAma rakhA thaa| isake tInoM loka maNDita hue the ataH dazAnana ne bar3e harSa se isakA trilokamaNDana nAma rakhA thaa| papu0 8.432, 85.163 pUrvabhava meM yaha podanapura ke nivAsI agnimRkha brAhmaNa kA mRdumati nAmaka putra thaa| isane zazAMkamukha guru se jinadIkSA dhAraNa kara lI thii| eka dina yaha Aloka nagara AyA yahA~ logoM ne ise mAsopavAsI cAraNa RddhidhArI muni samajhakara isakI bahuta pUjA kI / yaha apanI jhUThI prazaMsA ko cupacApa sunatA rahA / isa mAyA ke phalasvarUpa ise agale janma meM hAthI honA par3A thaa| muni dezabhUSaNa se isI hAthI ne aNuvrata dhAraNa kiye the / isane eka mAsa kA upavAsa kiyA thA / apane Apa gire hue sUkhe pattoM se dina meM eka bAra pAraNA kI thii| cAra varSa taka ugra tapa karane ke pazcAt sallekhanA pUrvaka maraNa karane se yaha brahmottara svarga meM deva huA thaa| papu0 85.118-152, 87.1-7 trilokamaNDana-isa nAma kI eka hAthI / papu0 8.432 de0 triloka kaNTaka trilokasAravrata-eka vrata / isameM kramazaH 5, 4, 3, 2, 1, 2, 3, 4, 3, 2,1 / isa prakAra kula 30 upavAsa tathA 11 pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.59-61 trilokAprazikhAmaNi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.190 - trilokIya-ikkasaveM tIrthakara naminAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.29-30 trilokottama-jambadvIpa meM pUrva videha kSetra ke puSkalAvatI deza meM sthita vijayAdha parvata kA eka nagara / mapu0 73.25-26 trilocana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 215 trivarga-dharma, artha aura kAma / mapu0 1.99, 2.31-32, 4.165, 11.33, hapu0 21.185 trivarNa-brAhmaNa, kSatriya aura vaizya / mapu0 74.493 trizikhara-nabhastilaka nagara kA rAjA eka duSTa vidyAdhara / yaha vasudeva dvArA mArA gayA thaa| pu0 25.41, 69-70 triziras-(1) kharadUSaNa kA pakSadhara eka vidyAdhara / papu0 45.86-87 (2) eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza ne isa deza ko jItA thA / papu0 101.82, 86 (3) kuNDalagiri ke vajrakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5. 690 (4) rUcaka parvata ke svayaMprabhakUTa kI eka devI / hapu0 5.720 (5) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 tribhRga-eka mahAnagara / yahA~ pANDava apane vanavAsa ke samaya meM Aye the / hapu0 45.95, pApu0 13.101 triSaSTipuruSa-tresaTha zalAkA-puruSa / ye haiM caubIsa tIrthakara, bAraha cakravartI, nau nArAyaNa, nau pratinArAyaNa aura nau balabhadra / mapu0 1. 19-20, hapu0 1.117 zrInitraya jIva-sparzana, rasanA aura ghrANa ina tIna indriyoM se yukta jIva / inakI ATha lAkha kula koTiyA~ tathA utkRSTa Ayu unacAsa dina kI hotI hai / hapu0 18.60, 67 truTireNu-ATha saMjJA-saMjJAoM kA eka truTireNu / hapu0 7.38 tryakSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 tryambaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.215 tvaSTiyoga-brahmayoga / mapu0 71.38 thalacara-jalacara, thalacara aura nabhacara ke bheda se tIna prakAra ke jIvoM meM pRthivI para vicaranevAle jIva / mapu0 10.28 vakSa-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. (2) tIrthakara munisuvratanAtha kA pautra / yaha suvrata kA putra aura ilAvardhana kA pitA thaa| isane ilA nAma kI rAnI se utpanna mano Jain Education Intemational Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 jaina purANakoza harI nAma kI apanI putrI para mohita hokara vyabhicAra kiyA thA / isa kukRtya se asaMtuSTa hokara apane putra ilAvardhana ko lekara isakI rAnI ilA durgama sthAna meM calI gayI thii| vahIM usane ilAvardhana nAmaka nagara basAyA thA / papu0 21.46-49. hapu0 17.1-18 dakSiNa - (1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 166 (2) kauravapakSIya eka rAjA / ise kRSNa tathA arjuna ne yuddha meM mArA thA / pApu0 20.152 dakSiNa NI -- vijayAddha parvata kI dakSiNa zreNI / isameM pacAsa nagara haiM / hapu0 5.23 de0 vijayArddha dakSiNAgni- eka prakAra kI agni / isase kevalI kA dAha saMskAra kiyA jAtA hai / jinendra pUjA meM bhI isI agni se dIpaka jalAyA jAtA hai / mapu0 40.84, 86 dakSiNArthaM - airAvata kSetra ke vijayArdha parvata kA AThayA~ kUTa / hapu0 5. 111 dakSiNArdhaka - bharatakSetra ke vijayArdha parvata kA dUsarA kUTa / hapu0 5.20 baNDa - (1) kevalI ke samudghAta karane kA prathama caraNa / jaba kevalI ke Ayukarma kI antarmuhUrta tathA aghAtiyA karmoM kI sthiti adhika hotI hai taba vaha daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa ke dvArA saba karmoM kI sthiti barAbara kara letA hai / mapu0 38.307, 48.52, pu0 56. 72-74 (2) kSetra kA pramANa / yaha do kiSku pramANa ( cAra hAtha ) hotA hai / isake apara nAma dhanuSa aura nAr3I haiM / mapu0 19.54, hapu0 7.46 (3) prayojana siddhi ke sAma, dAna, daNDa, bheda ina cAra rAjanItika upAyoM meM tIsarA upAya / zatru kI ghAsa Adi Avazyaka sAmagrI kI corI karA denA, usakA vadha karA denA, Aga lagA denA, kisI vastu ko chipA denA yA naSTa karA denA ityAdi aneka bAteM isa upAya ke antargata AtI haiM / aparAdhiyoM ke lie yahI prayujya hotA hai / mapu0 68.62-65, pu0 50.18 (4) karmabhUmi se Arambha meM yoga aura kSema vyavasthA ke lie hA, mA, aura dhik isa trividha daNDa kI vyavasthA kI gayI thI / mapu0 16.250 (5) cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ajIva rtn| yaha sainyapurogAmI aura eka hajAra devoM dvArA rakSita hotA hai / bharateza ke pAsa yaha ratna thA / mapu0 28.2-3, 37. 83-85 (6) indra vidyAdhara kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 12.217 (7) mahAbala kA pUrva vaMzaja eka vidyAdhara / yaha marakara apane hI bhaNDAra meM ajagara sarpa huA thA / mapu0 5.117-121 daNDaka - (1) karma kuNDala nagara kA raajaa| isakI rAnI parivrAjakoM kI bhakta thI / eka samaya isa rAjA ne dhyAnastha eka digambara muni ke gale meM mRta sarpa DalavA diyA thA, jise bahuta samaya taka muni ke gale meM jyoM kA tyoMDalA dekha kara yaha bahuta prabhAvita huA thaa| rAjA kI muni dakSiNa-datta bhakti se rAnI kA gupta premI parivrAjaka asaMtuSTa huaa| usane nirdhanya hokara rAnI ke sAtha vyabhicAra kiyA / kRtrima muni ke isa kukRtya se kupita hokara isa grupa ne samasta muniyoM ko pAnI meM diyA thaa| eka muni anyatra cale jAne se maraNa se baca gaye the| rAjA ke isa bhUtikRtya ko dekhakara muniyara ko krodha A gayA aura unake mukha se hA nikalA ki agni prakaTa ho gayI aura usase saba kucha bhasma ho gyaa| papu0 41.58 (2) dakSiNa kA eka parvata / papu0 42.87-88 (3) daNDaka deza kA eka rAjA / papR0 41.92 de0 daNDakAraNya daNDakAraNika -- daNDa denevAlA adhikArI / mapu0 46.292 daNDakAraNya - karNaravA nadI kA taTavartI eka vana / isake pUrva yahA~ daNDaka nAma kA deza tathA daNDaka nAma kA hI rAjA thaa| isI rAjA ke kRtya se deza vana meM parivartita huA tathA rAjA ke nAma ke kAraNa vaha isa nAma se sambodhita kiyA gayA / mapu0 75.554, papu0 40.40-41, 44-45. 92-97, de daNDaka daNDakrIDA - daNDa se khelA jAnevAlA khela / mapu0 14.200 daNDagarbha bharatakSetra ke kurujAMgala deza meM hastinApura nagara ke rAjA madhukrIDa kA pradhAnamantrI / mapu0 61.74-76 daNDadhAra - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA paiMtAlIsavA~ putra / pApu0 8. 198 daNDanIti- prazAsana vidyaa| yaha prazAsana ko cAra vidyAoM meM eka vidyA hai / mapu0 41.139 daNDabhUtaditi aura aditi dvArA nami aura vinami vidyASaroM ko pradatta solaha nikAyoM kI vidyAoM meM eka vidyA / pu0 22.65 / yaha senA ke Age calatA hai / cAroM ora khAI khodI thii| daNDaratna -- cakravartI kA eka nirjIva ratna sagara ke putroM ne isI se kailAsa ke mapu0 29,7, papu0 5.247 - 250 daNDApakSagaNa - diti aura aditi dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko pradatta solaha nikAyoM kI vidyAoM meM eka vidyA / pu0 22.65 dasa - (1) sAtaveM nArAyaNa / aparanAma dattaka / yaha vArANasI nagarI ke rAjA agnizikha aura usakI dUsarI rAnI kezavatI kA putra tathA sAtaveM balabhadra nandimitra kA choTA bhAI thaa| yaha torthaMkara mallinAtha ke tIrtha meM utpanna huA thaa| isakI Ayu battIsa haz2Ara varSa, zArIrika avagAhanA bAIsa ghanuSa aura varNa indranIla maNi ke samAna thaa| vidyAbalIndra isake bhadrakSIra nAmaka hAthI ko lenA cAhatA thA / ghara-nRpa use na dene para isake sAtha usakA yuddha huA / yuddha meM balIndra ne ise mArane ke lie cakra calAyA thA kintu cakra pradakSiNA dekara isakI dAhinI bhujA para para A gyaa| isane iso cakra se balIndra kA sira kATA thA / anta meM yaha marakara sAtaveM naraka gyaa| Ayu meM isane do sau varSa kumArakAla meM, pacAsa varSa maNDalIka avasthA meM, pacAsa varSa digvijaya meM vyatIta kara ikatIsa hajAra sAta sau varSa taka rAjya kiyA thA / ye donoM bhAI isase pUrva tIsare bhava meM ayodhyA nagara ke rAjaputra Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vasaka-varSa jaina purANakoza : 159 the| pitA ke priya na hone se ye yuvarAja pada prApta nahIM kara sake / isa damaka-pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza meM vItazoka nagara kA nivAsI pada kI prApti meM maMtrI ko bAdhaka jAnakara usa para baira bA~dha saMyamI eka vaizya, devilA kA pitA / mapu071.360-361 hue aura Ayu ke anta meM marakara saudharma svarga meM suvizAla nAmaka damanA-sahya parvata ke pAsa kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA AyI vigAna meM deva aura vahA~ se cyuta hokara balabhadra hue / mapu066.102- thii| mapu0 30.59 122, papu0 20.207, 212-228, hapu0 53. 38, 60.289, damadhISaja-zizupAla / hapu0 42.93-94 530, vIvaca0 18.101, 112 damatIrtheza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 (2) tIrthakara candraprabha ke prathama gnndhr| mapu0 54.244 apara- damaghara-sAgarasena muni ke sAthI eka gaganavihArI muni / rAjA vajrajaMgha nAma dattaka / hapu0 53.38 aura rAnI zrImatI ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| (3) tIrthakara naminAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prAptakartA / aparanAma damavara / mapu0 8.167-179 mapu0 69.31, 52-56 damayanta-jambUdvIpa meM bharatakSetra ke mandara nagara kA nivAsI priyanandI dattaka-(1) sAtavA nArAyaNa, aparanAma datta / hapu0 53.38 de0 datta-1 aura usakI jAyA nAma kI priyA kA putra / yaha muni se dharmopadeza (2) samasta zAstroM ke pAragAmI, sapta RddhidhArI, tIrthakara sunakara samyagdarzana pUrvaka marA thA aura svarga meM deva huA thaa| papu0 candraprabha ke prathama gaNadhara / hapu0 60.347-349 aparanAma datta / 17.141-142, 147-148 mapu0 54.244 damaraka-rAjagRha nagara-nivAsI eka puruSa / yaha vasudeva kA pUrvabhava kA battavaktra-eka rAjA / vasudeva ne ise yuddha meM parAjita kiyA thA / hapu0 mAmA thaa| hapu0 18.127-131 vamavara-cAraNa RddhidhArI eka muni / ye rAjA karNa aura balabhadra nandidattavatI-eka AryikA / podanapura ke rAjA pUrNacandra kI rAnI hiraNyavato mitra ke dIkSAgurU the| cintAgati, manogati aura capalagati tInoM ne isase dIkSA lI thii| hapu0 27.56 vidyAdhara bhAI bhI daur3a pratiyogitA meM prItimatI se parAjita hokara datti-dvija kI chaH vRttiyoM meM eka vRtti-dAna / isake cAra bheda kiye inhIM se dIkSita hue the| vidyAdharoM ke adhipati amitateja ne inheM gaye hai-dayAdatti, pAtradatti, samadatti aura anvayadatti / hapu0 38. AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 62.401-402, 63. 6, 280, 70.36, papu0 20.234, hapu0 34.32, 52.89, pApu0 daSiparNa tIrthakara dharmanAtha kA dIkSAvRkSa / papu0 20.51 4.338, 5.69 badhimukha-(1) eka vidyAdhara / isane madanavegA kA vivAha vasudeva ke , 'bamitAri-eka prtinaaraapnn| yaha pUrva videha kSetra meM zivamandira nagara sAtha karAyA thaa| hapu0 24.84 kA rAjA thaa| nArada ke kahane para prabhAkarI nagarI ke rAjA balabhadra (2) vasudeva kA saarthii| isane rohiNI svayaMvara ke samaya hue aparAjita tathA nArAyaNa anantavIrya kI sundara do nartakiyoM ke lie yuddha meM vasudeva kA ratha-saMcAlana kiyA thaa| hapu0 31.67, 103 (3) nandIzrara dvIpa kI vApiyoM ke madhya meM sthita cAra parvata / ye isane nArAyaNa anantavIrya se yuddha kiyA tathA apane hI cakra ke dvArA pratyeka dizA ko cAroM vApiyoM ke madhya sapheda zikharoM se yukta, usa yuddha meM mArA gyaa| yaha rAjA kIrtidhara kevalI kA putra thaa| -svarNamaya. eka-eka hajAra yojana gahare, dasa-dasa hajAra yojana caur3e, mandaramAlinI isakI rAnI thii| isI rAnI se isake kanazrI nAma kI lambe tathA U~ce Dhola jaise AkAra ke solaha hote hai / hapu0 5 669 eka kanyA tathA sughoSa aura vidyudaMSTra nAma ke do putra hue the| mapu0 670 ina parvatoM ke zikharoM para jina-mandira hai| ye mandira pUrvAbhi 62.433-489, 500, 503, pApu0 4.252-275 mukha, sau yojana lambe, pacAsa yojana caur3e aura pacahattara yojana UMce ____vamI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.189 hai| hapu0 5.676-677 vamIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.111, (4) eka dvIpa / papu0 51.1 178 (5) dadhimukha dvIpa kA eka nagara / papu0 51.2 dayAgarbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.188 bantapura-kaliMga deza kA nagara / mapu070.65 dayAvatti-dayApUrvaka mana, vacana aura kAya kI zuddhi ke sAtha anugraha bantI-(1) bharatakSetra ke anta meM mahAsAgara kA nikaTavartI, pUrva-dakSiNa karane yogya prANiyoM ke bhaya dUra karanA / mapu0 38.36 (Agneya) digbhAga meM sthita eka parvata / mahendra vidyAdhara kI AvAsa- dayAdhvaja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 bhUmi ho jAne para isakA nAma mahendragiri bhI thA / hapu0 15.11-14 dayAnidhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 (2) AkheTa ke samaya prayukta honevAlA hAthI / mapu0 29.127 dayAyAga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 - banvazUka-phaNayukta eka zastra / isakA garuDAstra se nivAraNa kiyA jAtA dardurAdri-bharatakhaNDa ke dakSiNa kA eka parvata / bharateza ke senApati ne hai| papu0 74.108-109 yahA~ ke rAjA ko jItA thA / mapu0 29.89 -bama-jitendriyatA / mapu0 60.22 darpa ahaMkAra / vighnoM kI zAnti ke lie isakA vinAza Avazyaka hai| Jain Education Intemational Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varbhasthala-pazaratha pA~ca nidrAeM isa karma kI nau uttara prakRtiyA~ haiM / hapu0 3.95, 58.. 215, 221, 226-229 isakI utkRSTa sthiti tIsa koDAkor3I sAgara tathA jaghanya sthiti antarmuhUrta hotI hai| vIvaca0 16.156 160 : jaina purANakoza isake zamana ke lie "darpamathanAya namaH" isa maMtra kA japa kiyA jAtA hai| mapu 40.6 darbhasthala-rAjA sukozala kA nagara / papu0 22.171-172 varzaka-alakA nagarI kA vidyAdhara rAjA aura zrIdharA kA pati / mapu0 59.229 darzana-(1) padArthoM kA nirvikalpa jJAna / mapu0 24.101 (2) samyagdarzana / sarvajJadeva dvArA kathita jIva Adi padArthoM kA tIna mUr3hatAoM se rahita evaM aSTa aMgoM sahita niSThA se zraddhAna krnaa| yaha samyagjJAna aura samyakacAritra kA mUla kAraNa hai| prazama, saMvega, Astikya aura anukampA isake guNa haiN| niHzaMkA, nikAMkSA, nivi- cikitsA, amUr3hadRSTi, upagRhana, vAtsalya, sthitikaraNa aura prabhAvanA ye isake ATha aMga haiM / mapu0 9.121-124, 128 isase yukta jIva uttama deva aura uttama puruSa paryAya meM utpanna hotA hai, use strI paryAya nahIM miltii| vaha ratnaprabhA pRthivI ko chor3a zeSa chaH pRthiviyoM meM, bhavanabAsI, vyantara aura jyotiSI devoM meM tathA anya paryAyoM meM nahIM janmatA / mapu0 9.136, 144 varzanakriyA-karmabandha meM karaNabhUta eka kriyaa| isameM jIva rAga vaza sundara rUpa dekhanA cAhatA hai / hapu0 58.69 varzana-guNa-prazama, saMvega, Astikya aura anukampA ye cAra samyaktvI ke guNa haiM / mapu0 9.123 varzana pratimA-zrAvaka kI gyAraha bhUmikAoM meM prathama bhUmikA / isameM zrAvaka samyagdarzana meM atyanta dRr3ha ho jAtA hai aura vaha sAta vyasanoM kA tyAga kara ATha mUlaguNoM ko niraticAra pAlatA hai| vIvaca0 18.36 varzanamoha-mohanIya karma kA Adya bheda / kevalo, zruta, saMgha, dharma tathA deva kA avarNavAda karane se isa karma kA Asrava hotA hai| isase samyagdarzana kA ghAta hotA hai / mapu0 9.117, hapu0 58.96 varzanavizuddhi-tIrthakara prakRti kI kAraNabhUta SoDaza bhAvanAoM meM prathama bhaavnaa| isase jinendra dvArA kathita mokSa-mArga meM samIcIna zraddhA hotI hai / isa zraddhA ke abhAva meM zeSa bhAvanAe~ phalIbhUta nahIM hotii| mapu0 63.312, hapu0 34.132 varzazuddhi-eka vrata / isameM aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika ina trividha samyagdarzanoM ke niHzaMkita Adi ATha aMgoM kI apekSA caubIsa upavAsa kiye jAte haiN| eka upavAsa aura eka pAraNA karane se yaha vrata ar3atAlIsa dina meM pUrNa hotA hai / hapu0 34.98 varzanAcAra-paMcavidha cAritra kA eka bheda-aticAra rahita samyagdarzana __ kA pAlana karanA / mapu0 20.173, pApu0 23.56 darzanArAdhanA-nizcaya se nirdoSa samyagdarzana kI ArAdhanA / isa ArA dhanA se jIva Adi tattvoM para aura unake pratipAdaka jinezvara, nimrantha gurUM aura jinazAstroM para zraddhAna hotA hai / pApu0 19.263-264 varzanAvaraNa-zreSTha darzana kA avarodhaka karma / cakSudarzanAvaraNa, acakSu darzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa ye cAra AvaraNa tathA nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalApracalA aura styAnaguddhi ye varzanopayoga-upayoga kA eka bheda-anAkAra-avikalpa upayoga / yaha vastu ko sAmAnya rUpa se grahaNa karatA hai / isake cAra bheda hai-cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana / mapu0 24.100-102, papu0 105.147-148 pApu0 22.71 vava-kRSNa kA pakSadhara eka nupa / mapu071.73-77 vavIyAna-saudharmendra dvArA stuta bRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.176 vazagrova-rAvaNa / papu0 7.246-247 de0 dazAnana vazadharma-municaryA se sambaddha dharma / ye dasa hai-uttama, kSamA, mArdava, Arjava, zauca, satya, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya aura brahmacarya / mapu0 61.1 bazapavikA-diti aura aditi ke dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI gayI solaha nikAyoM ko vidyAoM meM se eka vidyA / hapu. 22.67 vazapUrvI-dasa pUrvo ke jJAtA muni / mahAvIra ke nirvANoparAnta eka sau bAsaTha varSa bAda eka sau terAsI varSa ke samaya meM dasa pUrvo ke jJAtA gyAraha AcArya hue haiM-vizAkhAcArya, proSThilAcArya, kSatriyAcArya, jayAcArya, nAgasenAcArya, siddhArthAcArya, dhRtiSeNAcArya, vijayAcArya, buddhimadAcArya, gaMgadevAcArya aura, dharmasenAcArya / mapu0 2.140-145 hapu0 1.58, 60.479-481 vazama-cAra dina ke upavAsa ke lie pAribhASika zabda / hapu0 34.125. dazaratha-(1) baladeva kA putra / hapu0 48.67 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka nRpa |hpu0 50.125 (3) pUrva ghAtakIkhaNDa ke pUrva videha kSetra meM sthita vatsa deza meM susImA nagara kA rAjA / yaha dharmanAtha tIrthaMkara ke dUsare pUrvabhava kA jIca thA / candra grahaNa dekhane se utpanna udAsInatA ke kAraNa mahAratha nAmaka putra ko rAjya dekara yaha saMyamI ho gayA tathA gyAraha aMgoM kA adhyayana aura solaha kAraNa bhAvanAoM kA cintana kara isane tIrthakara prakRti kA bandha kiyaa| anta meM yaha samAdhimaraNa pUrvaka sarvArthasiddhi meM ahamindra huA / mapu0 61.2-12 (4) dazArNa deza meM hemakaccha nagara kA raajaa| yaha sUryavaMzI thA aura vaizAlI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA ko tIsarI putrI suprabhA se vivAhita huA thaa| mapu0 75 3-11 (5) vinItA nagarI ke rAjA anaraNya aura usakI rAnI pRthivImatI kA kaniSTha putra, anantaratha kA anuja / pitA aura bhAI donoM ke abhayasena nigrantha muni ke pAsa dIkSita ho jAne se ise eka mAsa ko avasthA meM hI rAjyalakSmI prApta ho gayI thii| darbhasthala nagara ke rAjA sukozala aura usakI rAnI amRtaprabhAvA kI putrI aparAjitA, kamalasaMkula nagara ke rAjA subandhutilaka aura rAnI mitrA kI putrI kaikayA aparanAma sumitrA, kautukamaMgala nagara ke rAjA zubhamati aura Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazalakSaNa - dazAnana sArathi kA usakI rAnI pRthuzrI kI putrI kekayA aura suprabhA aparanAma suprajA ye cAra isakI rAniyA~ thIM / papu0 22.170-176, nArada se yaha jAnakara ki rAvaNa ne usakA vadha karAne kA nirNaya le liyA hai yaha samudrahRdaya maMtrI ko koSa, deza, nagara tathA prajA ko sauMpakara nagara ke bAhara nikala gayA thA / idhara maMtrI ne isakI mUrti banavAkara siMhAsana para virAjamAna kI thii| vidyadvilasita vidyAdhara ne isakI kRtrima pratimA kA sira kATakara vibhISaNa ko diyA thaa| sira prApta kara vibhISaNa atyanta harSita huA / isane sira ko samudra meM phikavA diyA aura svayaM laMkA calA gayA thA / papu0 23.26-57 kekayA ke svayaMvara meM dazaratha kA varaNa karane se vahA~ Aye hue dUsare rAjA kruddha hue aura saMgrAma chir3a gyaa| usa samaya kekayA ne kArya atyanta kuzalatApUrvaka kiyA jisase prasanna hokara usane use apanI manISita vastu mA~gane ke lie khaa| usane ise dharohara ke rUpa meM dazaratha ke pAsa hI chor3a diyA / papu0 24.94 - 130 rAnI aparAjitA (kauzalyA se padma (rAma) kaikayI (sumitrA) se lakSmaNa, kekayA se bharata tathA suprabhA se zatrughna ye isake cAra putra hue| papu0 25.22-23, 35-36 AcArya jinasena ke anusAra yaha mUlataH vArANasI kA nivAsI thA / padma aparanAma rAma ( balabhadra ) aura lakSmaNa (nArAyaNa) yahIM hue the / rAjA sagara ko ayodhyA meM samUla naSTa huA jAnakara ye rAma aura lakSmaNa ko lekara sAketa (ayodhyA) A gaye the / bharata aura zatrughna sAketa meM hI janme the / mapu0 67. 148-152, 157-165 munirAja sarvabhUtahita se apane pUrva janma ke vRttAnta sunakara dazaratha ko saMsAra se virakti ho gayI thii| vaha rAma ko rAjya dekara dIkSita honA cAhatA thA / pitA kI virakti se bharata bhI virakta ho gayA thA / bharata ko rokane ke lie kekayA ne dazaratha se dharohara meM rakhe hue vara ke dvArA bharata ke lie rAjya mA~gA thA jise denA usane saharSa svIkAra kiyA thaa| papu0 31.95, 101102, 112 114 bharata yaha nahIM cAhatA thA para dazaratha, rAma aura kekayA ke Adeza aura anurodha se use mauna ho jAnA par3A / bharata kA rAjyAbhiSeka kara rAma ke vana meM jAne para unake viyoga se santapta dazaratha nagara se nikalakara sarvabhUtahita nAmaka guru ke nikaTa bahattara rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gyaa| dIkSA ke pazcAt usane vijita dezoM meM vihAra kiyA / anta meM yaha Anata svarga meM deva huA / isI svarga meM isakI cAroM rAniyA~ tathA janaka aura kanaka bhI deva hue the / papu0 32.78-101, 123.80-81 dazalakSaNa -- uttama kSamA Adi dasa cihnoM se yukta dharma / mapu0 61.1, hapu0 2.130 vazavekAlika -- aMgabAhya zruta kA sAtavA~ prakIrNaka / isameM muniyoM ko gocarI Adi vRttiyoM kA varNana kiyA gayA hai / pu0 2.103, 10.134 dazAMgabhoga -- dasa prakAra ke bhoga bhAjana, bhojana, zayyA, senA, yAna, Asana, nidhi, ratna, nagara aura nAdaya / mapu0 66.79 21 cainapurANakoza 161 dazAMgabhoga nagara - eka nagara / yahA~ rAjA vajrakarNa rAjya karatA thA / papu0 80.109, 82.15 dazAnana - laMkA kA svAmI, AThavA~ pratinArAyaNa / yaha alaMkArapura nagara ke nivAsI sumAlI kA pautra tathA ratnazravA aura rAnI kekasI kA putra thA / papu0 7.133, 164-165, 209, 8.37-40, 20.242 - 244 AcArya jinasena ke anusAra vijayArdha kI dakSiNazreNI meM meghakUTa nagara ke rAjA pulastya aura rAnI meghazrI isake pitA-mAtA the / mapu0 68.11-12 isake garbha meM Ate hI isakI mAtA kI ceSTAe~ krUra ho gayI thiiN| vaha khUna kI kIcar3a se lipta tathA chaTapaTAte hue zatruoM ke mastakoM para paira rakhane kI icchA karane lagI thI / indra ko bhI AdhIna karane kA dohada hone lagA thA, vANI karkaza tathA gharghara svara se yukta ho gayI thI aura darpaNa meM mukha na dekhakara kRpANa meM mukha dekhatI thI / vaha gurujanoM kI bar3I hI kaThinAI se vandanA karatI thI / hajAra nAgakumAroM se rakSita rAkSasendra bhIma se prApta meghavAhana ke hAra ko isane bAlyAvasthA meM sahaja meM hI hAtha se khIMca liyA thA / hAra pahinAye jAne para usameM guthe ratnoM meM mukhya mukha ke sivAya nau mukha aura bhI pratibimbita hone lage the| isa prakAra daza mukha dikhAI dene se isa nAma se sambodhita kiyA gyaa| bhAnukarNa aura vibhISaNa isake do bhAI tathA candranakhA eka bahina thI / isane coTI dhAraNa kara rakhI thii| isake bAbA ke bhAI mAlI ko mArakara tathA bAbA ko laMkA se haTAkara indra vidyAdhara ne laMkA isake mausere bhAI vaizravaNa ko de dI thI / vaizravaNa ko jItane ke lie ina tInoM bhAiyoM ne kAmAnandA-ATha * akSaroM vAlI vidyA kI eka lAkha japa karake siddhi kI thii| ise anya jo divAe~ prApta huI thIM ve namaHsaMcAriNo kAmadAyinI kAmagAminI, nivArA, jagatkampA, prajJapti bhAnumAlinI aNimA, laghimA, kSobhyA, manaH stambhanakAriNI, saMvAhinI, suradhvaMsI, kaumArI, vadhakAriNI, suvidhAnA, taporUpA, dahanI, vipulodarI, zubhapradA, rajorUpA, dinarAta corI, samaSTi adAMnI ajarA, amarA, jalastambhinI topastambhanI, girivAraNI, avalokinI, arivaMsI, ghorA, bhIrA, bhujaninI, vAraNI, bhuvanA, avadhyA dANA, madanAzinI, bhAskarI, bhayasaMbhUti, aizAnI, vijayA, jayA, bandhanI, mocanI, vArAhI, kuTilAkRti, vinodbhavakArI, zAnti, kauberI, bazakAriNI, yogezvarI, balotsAdI, caNDA, bhIti aura praSiNo ina vidhAna ke prabhAva se isane svayaMprabha nAmaka eka nagara basAyA thA / jambUdvIpa ke adhipati anAvRta yakSa ne jambUdvIpa meM icchAnusAra rahane kA ise vara diyA thA / papu0 7. 204-343 ise candrahAsa khaDga kI siddhi thI / vijayArdha ko dakSiNazreNI meM asurasaMgIta nagara ke rAjA maya (devya) vidyAdhara kI putrI mandodarI se isane vivAha kiyA thaa| isake atirikta isane rAjA budha kI putrI azokalatA, rAjA surasundara kI kanyA padmavatI, rAjA kanaka kI putrI vidyutprabhA tathA anya aneka kanyAoM ko gandharva vidhi se vivAhA thaa| papu0 8.1-3, 103-108 vaizravaNa ko jItakara isane usakA puSpaka vimAna prApta kiyaa| sammedAcala ke pAsa saMsthali nAmaka parvata para isane triloka 1 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazAnana 162 : jaina purANakoza maNDana hAthI para vijaya prApta kara apanA abhUtapUrva pauruSa pradarzita kiyA thaa| papu0 8.237-239, 253, 426-432 kharadUSaNa ke dvArA apanI bahina candranakhA kA apaharaNa hone para bhI bahina ke bhaviSya kA vicAra kara yaha zAnta rahA aura isane kharadUSaNa se yuddha nahIM kiyA / isane bAlI ko apane AdhIna karanA cAhA thA kintu bAlI ne jinendra ke sivAya kisI anya ko namana na karane kI pratijJA kara lI thii| pratijJA-bhaMga na ho aura hiMsA bhI na ho etadartha vaha muni jagacandra ke pAsa dIkSita ho gayA thaa| bAlI ke bhAI sugrIva ne apanI zrIprabhA bahina dekara isase sandhi kara lI thii| isane nityAloka nagara ke rAjA kI putrI ratnAvalI se bhI vivAha kiyA thaa| apane puSpaka vimAna kI gati rukane kA kAraNa bAlI ko jAnakara yaha krodhAgni se jala uThA thaa| isane bAlI sahita kailAsa parvata ko uThAkara samudra meM pheMkanA cAhA thA, kailAsa isake bala se calAyamAna bhI ho gayA thaa| jinamandiroM kI surakSA hetu kailAsa ko susthira rakhane ke lie bAlI ne aMgaThe se parvata ko dabAyA thaa| isase utpanna kaSTa se isane itanA cItkAra kiyA thA ki samasta nagara cItkAra ke usa mahAzabda se rone lagA / kAlAntara meM jagat ko rulA denevAle isI cItkAra ke kAraNa use rAvaNa isa nAma se abhihita kiyA jAne lgaa| yaha zatruoM ko rulAtA thA isalie bhI rAvaNa kahalAyA / mandodarI dvArA pati-bhikSA kI yAcanA karane para muni ne dayAvaza paira kA aMgUThA DhIlA kiyA thaa| taba isane muni bAlI se kSamA yAcanA kI thii| isane bhakti vibhora hokara saikar3oM stutiyoM se jinendra kA guNagAna kiyA thaa| isase prasanna hokara nAgarAja ne isase vara mAMgane ke lie kahA kintu jina-vandanA se anya koI utkRSTa vastu mAMgane ke lie ise iSTa na huii| ataH isane pahale to manA kiyA kintu bAda meM vizeSa Agraha para nAgarAja dvArA dI amogha vijayA zakti grahaNa kI thii| mapu0 68.85, papu0 9.25-215 sahasrarazmi ko pakar3akara usake pitA zatabAha ke nivedana para use isane chor3a diyA thaa| papu010. 130-131, 139-157 rAjA marut kI kanyA kanakaprabhA isI ne vivAhI thI / papu0 11.307, mathurA ke rAjA madhu ke sAtha apanI putrI kRtacitrA kA vivAha kara isane nalakUbara kI patnI uparambhA se AzAlikA nAmaka vidyA prApta kI thii| nalakUbara ko jIta kara isane usase sudarzana nAmaka cakraratna prApta kiyA thaa| papu0 12.16-18, 136-137, 145 isane anantabala kevalI se "jo para strI mujhe nahIM cAhegI maiM use grahaNa nahIM karUMgA" yaha niyama liyA thaa| papu. 14.371 sAgarabuddhi nimittajJAnI se dazaratha ke putra aura janaka kI putrI ko apane maraNa kA hetu jJAtakara rAvaNa ne dazaratha aura janaka ko mArane ke lie vibhISaNa ko AjJA dI thii| nArada se yaha samAcAra jAnakara dazaratha aura janaka nagara se bAhara cale gaye the| idhara samudrahRdaya maMtrI ne dazaratha kI mUrti banavAkara siMhAsana para rakha dI thii| vibhISaNa ke bheje vIroM ne isa mUrti ko dazaratha samajhakara usakA ziraccheda kara diyA thaa| vibhISaNa ne zira ko pAkara santoSa kara liyA thaa| papu0 23.25-27, 40-43, 54-56 eka samaya yaha amitavega kI putrI maNimatI ko dekhakara kAmAsakta ho gayA thaa| maNimatI vidyA siddha kara rahI thii| isake vighna utpanna karane para usane nidAna kiyA thA ki isI ko putrI hokara vaha isake vadha kA kAraNa banegI / phalasvarUpa vaha mandodarI ke garbha meM AyI / janmate hI eka saMdUkacI meM banda kara mithilA ke nikaTa kisI prakaTa sthAna meM jamIna ke bhItara chor3I gayI jo rAjA janaka ko prApta huii| isake pAlana poSaNa ke samAcAra ise prApta nahIM ho sake the| isakA nAma sItA rakhA gayA thaa| mapu0 68.13-28 svayaMvara meM sItA ne rAma kA varaNa kiyA thaa| papu0 28.236, 243-244 nArada se isane sItA kI prazaMsA sunakara use apane pAsa lAne kA nizcaya kiyA thaa| pahale to sItA ko lAne ke lie isane zUrpanakhA ko usake pAsa bhejA thA kintu usake viphala hone para yaha svayaM gayA / isane mArIca ko hariNa-zizu ke rUpa meM sItA ke pAsa bhejA, sItA ke kahane para rAma hariNa ko pakar3ane cale gaye / idhara rAma kA rUpa dharakara yaha sItA ke pAsa AyA aupa usake mana meM vyAmoha utpanna karake use hara le gyaa| mapu0 68.89-104, 178, 193, 197-199, 204-209 jaTAyu ne zaktibhara virodha kiyA thA kintu use mArakara yaha sItA ko harane meM saphala rhaa| sAdhu se lie niyama kA isane pAlana kiyA thaa| sItA ke na cAhane para balapUrvaka isane use grahaNa nahIM kiyA / papu0 44.78-100 arkajaTI ke putra ratnajaTI ke virodha karane para isane usakI AkAzagAminI vidyA chIna lI thI / papu0 45.58-67 mandodarI ne ise samajhAyA thA kintu isane niyama kA dhyAna dilAkara sItA ko samajhAne ke lie use hI prerita kiyA thaa| papu0 46.50-69 vibhISaNa ne isase sItA lauTAne ke lie nivedana kiyA jisase vaha vibhISaNa ko bhI mArane ke lie talavAra nikAla khar3A ho gayA thA / anta meM vibhISaNa rAma se jA milA / papu0 55.10-11, 31, 7172 yuddha meM isane zakti ke dvArA lakSmaNa kA vakSaHsthala khaNDita kiyA thaa| isase duHkhI hokara rAma ne ise chaH bAra ratha rahita to kiyA kintu ise ve jIta nahIM sake the| papu0 62.81-82, 90 drupada kI putrI vizalyA ko bulavAyA gyaa| vizalyA ke samIpa pahu~cate hI lakSmaNa se zakti haTa gayI thI / papu0 65.38-39 ajeya hone ke lie caubIsa dina meM siddha honevAlI bahurUpiNI vidyA siddha karane hetu ise dhyAnastha dekhakara rAma ke sainika ise krodhita karanA cAhate the| rAma ke niSedha para napa-kumAroM ne laMkA ke nivAsiyoM ko bhayabhIta kara diyA / papu0 70.105, 11.36-43 aMgada ke vividha upasarga karane para bho yaha dhyAnastha rahA, vidyA siddha huii| papu0 71.52-86 mandodarI ke samajhAne para isane apanI nindA to avazya kI kinta vaha sItA ko bApisa nahIM karanA cAhatA thA / papu0 73.82-84, 93-95 anta meM isakA lakSmaNa ke sAtha dasa dina taka yuddha hone ke bAda ise bahurUpiNI vidyA kA prayoga karanA par3A / isameM bhI jaba vaha saphala nahIM huA taba isane cakrarala lakSmaNa para calAyA, lakSmaNa abAdhita rahA / papu0 75. 5, 22, 52-53, 60 cakraratna prApta kara lakSmaNa ne madhura zabdoM meM isase kahA thA ki vaha sItA ko vApisa kara de aura apane pada para Jain Education Intemational Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArNa-dikkumArI jaina purANakoza : 163 ArUr3ha hokara lakSmI kA upabhoga kare, para yaha mAna vaza aiMThatA rahA / anta meM lakSmaNa ne ise cakra calAkara mAra DAlA thaa| papu0 76.1719, 28-34 marakara yaha naraka gayA / sotendra ne ise naraka meM jAkara samajhAyA thaa| mapu0 68.630, papu0 123.16,tIsare pUrvabhava meM yaha sArasamuccaya deza meM naradeva nAma kA nRpa thA / dUsare pUrvabhava meM saudharma svarga meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara rAjA vinami vidyAdhara ke vaMza meM rAvaNa nAma se prasiddha huaa| mapu0 68.728 dazAsya aura dazakandhara nAmoM se bhI ise sambodhita kiyA gayA hai| mapu0 68. 93, 425 dazArNa-bharatakSetra ke AryakhaNDa meM RkSa parvata kA eka deza, vRSabhadeva kI vihArabhUmi / ise bharateza ne jItA thA / mapu0 16.153, 25.287288, 29.42, 75.10 (2) mRgAvatI deza kA eka nagara / mapu0 71.291, pApu0 11. bazArNaka-(1) bharatakSetra meM viMdhyAcala kA eka pradeza / hapu0 11.73 (2) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka vana / yaha hAthiyoM ke lie prasiddha hai| mapu0 29.44 dazA-bharatakSetra ko eka ndii| ise bharateza kI senA ne pAra kiyA thaa| mapu0 29.60 dazAha-(1) yAdava / hapu0 41.49 (2) zrIkRSNa kA pakSadhara eka nRpa / hapu0 50.68 vazAvatAra bhagavAn vRSabhadeva ke mahAbala Adi dasa pUrva bhava / mapu0 25.223 vazAvatAracarama-mahAbala Adi pUrva ke dasa bhavoM meM antima zarIrI nAbhirAja ke putra vRSabhadeva / mapu0 14.51 dazeruka-bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ bhI mahAvIra kA vihAra huA thA / hapu0 11.67, 3.5 bANDIka-bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA bharateza ke bhAI ke adhIna eka deza / hapu0 11.70 dAna-(1) caturvidha rAjanIti kA eka aMga / hapu0 50.18 (2) sAtAvedanIya kA Asrava / yaha gRhastha ke caturvidha dharma meM prathama dharma hai / isameM sva aura para ke upakAra hetu apane sva arthAt dhana yA apanI vastu kA tyAga kiyA jAtA hai / mapu08.177-178, 41.104, 56.88-89, 63.270, hapu0 58.94, pApu0 1.123, vIvaca0 6.12 mahApurANa meM isake tona bheda batAye haiM-zAstradAna (jJAnadAna), abhayadAna aura AhAradAna / satpuruSoM kA upakAra karane kI icchA se sarvajJa bhASita zAstra kA dAna zAstradAna, karmabandha ke kAraNoM ko chor3ane ke hetu prANipIr3A kA tyAga karanA abhayadAna aura nirgrantha sAdhuoM ko unake zarIra Adi kI rakSArtha zuddha AhAra denA AhAradAna kahA hai| jJAnadAna sabameM zreSTha hai kyoMki vaha pApa kAryoM se rahita tathA dene aura lene vAle donoM ke lie nijAnanda rUpa mokSaprApti kA kAraNa hai / Arambha janya pApa kA kAraNa hone se AhAradAna kI apekSA abhayadAna zreSTha hai| mapu0 56.67-77 auSadhidAna ko milAkara isake cAra bheda bhI kiye gaye haiN| ye vividha pAtroM ko navadhA bhaktipUrvaka diye jAte jAte haiN| papu0 14.56-59, 76, pApu0 1.126 pAtra ke lie dAna dene athavA anumodanA karane se jIva bhogabhUmi meM utpanna hokara jIvana paryanta niroga evaM sukhI rahate haiM / mapu0 9.85-86, hapu0 7.107-118 dAtA kI vizuddhatA-deya vastu aura lene vAle pAtra ko, deya vastu kI pavitratA-dene aura lenevAle donoM ko evaM pAtra kI vizuddhi-dAtA aura deya vastu ina donoM ko pavitra karatI hai| mapu0 20.136-137 yaha bhoga sampadA kA pradAtA tathA svarga aura mokSa kA hetu hai / papu0 123.107-108 AhAradAna navadhA bhaktipUrvaka diyA jAtA hai| dAtA ke lie sarvaprathama pAtra ko par3agAhakara use ucca sthAna denA, usake pAda-prakSAlana karanA, pUjA karanA, namaskAra karanA, manaHzuddhi, vacanazuddhi, kAyazuddhi aura AhArazuddhi prakaTa karanI par3atI hai / hapu0 9.199-200 zrAvaka kI eka kriyA datti hai| isake cAra bheda kahe hai-dayAdatti, pAtradatti, samadadatti aura anvayadatti / mapu0 38.35-40 dAnadharma-vRSabhadeva dvArA pravRtta AhAradAna ko pravRtti / papu0 4.1, 21 dAnavIrya-tIrthakara supArzvanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530 vAnta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.189 dAntamati-eka AryikA / yaha rAnI rAmadattA ko sambodhane ke lie siMhapura AyI thI / mapu0 59.199, 212 bAntAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 dAmadeva-zAmalI nagara kA eka brAhmaNa / papu0 108.40 dAru-(1) vasudeva tathA rAnI padmAvatI kA putra, vRddhArtha aura dAruka kA sahodara / hapu0 48.56 (2) bharatakhaNDa ke pazcima kA eka deza / ise vRSabhadeva kI AjJA se indra ne racA thA / mapu0 16.155 dAruka-(1) rAjA basudeva tathA rAnI padmAvatI kA putra / hapu0 48. 56 de0 dAru (2) sarvasamRddha nAmaka vaizya kI dAsI kA putra / mapu0 76.168 vAruNa-chatrapura nagara kA eka bhIla / mapu0 59.273 hapu0 27.107 vAraveNA-bharatakSetra sthita AryakhaNDa kI eka mahAnadI / bharateza kI senA ne isa nadI ko pAra kiyA thaa| mapu0 30.55 dAsIdAsapramANAtikrama-parigrahaparimANANuvrata kA eka aticAra-kiye hue dAsa-dAsiyoM ke pramANa kA ullaMghana karanA / hapu0 58.176 dikkumAra-bhavanavAsI devoM kI eka jAti / yaha pAtAla loka meM rahatI hai| isako utkRSTa Ayu Der3ha palya aura zArIrika avagAhanA dasa dhanuSa pramANa hoto hai hapu0 4.64, 67-68 vikkumAra-dikkumArI devoM kI deviyA~ / ye chappana haiM aura meru tathA rucakAra parvata ke kUToM para nivAsa karatI haiN| pUrva dizA ke ATha kUToM para vijayA, vaijayantI, jayantI, aparAjitA, nandA, nandottarA, AnandA aura nandIvardhanA deviyA~ rahatI haiN| ye tIrthaMkaroM ke janmakAla meM pUjA ke nimitta hAtha meM daidIpyamAna jhAriyA~ liye hue tIrthakara kI mAtA ke samIpa rahatI haiM / dakSiNa dizA ke ATha kUToM para svasthitA, Jain Education Intemational Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 : jaina purANakoza diknandana-divyapAda supraNidhi, suprabuddhA, yazodharA, lakSmImatI, kItimatI, vasundharA aura citrAdevI rahatI haiN| ye tIrthaMkaroM ke janma ke samaya saMtuSTa hokara AtI haiM aura maNimaya darpaNa dhAraNakara tIrthaMkaroM kI mAtA kI sevA karatI hai / pazcima dizA kI ATha deviyA~ haiM-ilA, surA, pRthivI, padmAvatI, kAMcanA, navamikA, sItA aura bhdrikaa| ye deviyA~ tIrthakaroM ke janmakAla meM zukla chatra dhAraNa karatI hai| isI prakAra uttara ke ATha kUToM para bhI ATha deviyA~ nivAsa karatI haiM / ve haiM-lambusA, mizrakezI, puNDarIkiNI, vAruNI, AzA, hrI, zrI aura dhRti / ye hAtha meM camara lekara jinamAtA kI sevA karatI hai| inake atirikta gandhamAdana, mAlyavAn , saumanasya aura vidyutprabha parvatoM ke madhyavartI ATha kUToM para rahanevAlI ATha dikkumAriyA~ ye haiM-bhogakarA, bhogavatI, subhogA, bhogamAlinI, vatsamilA, sumitrA, vAriSeNA aura acalavatI / hapu0 2.24, 5.226-227, 704-717 rucakavara parvata kI vidizAoM ke cArakUToM meM rahanevAlI ATha deviyA~ haiM-rucakA, vijayAdevI, rucakojjvalA, vaijayantI, rucakAbhA, jayantI, rucakaprabhA aura aparAjitA / hapu0 5.722-727 citrA, kanakacitrA, sUtrAmaNi aura trizirA ye cAra vidya tkumAriyA~ tathA vijayA, vaijayantI. jayantI aura aparAjitA se cAra dikkumAriyA~ milakara tIrthaMkaroM kA jAtakarma karatI haiN| hapu0 8.106-117 meghakarA, meghavatI, sumeghA, meghamAlinI, tIyadhArA, vicitrA, puSpamAlA aura aninditA ye ATha naMdanavana kI dikkumAriyA~ haiM / hapu0 5.332-333 / diknandana-rucakavara parvata kI pUrva dizA kA pA~cavA~ kUTa / yaha dikkumArI nandA devI kI nivAbhUmi hai / hapu0 5.705-706 dikpAla-dikkumAra jAti ke deva / lokapAla inhIM devoM meM se hote haiM / mapu0 4.70, 33.96 vikasvastikA -cakravartI bharata kI sabhAbhUmi / mapu0 37.148 digambara-nirgrantha muni / ye uddiSTa AhAra ke tyAgI, tRSNArahita, jitendriya, zarIra kI sthiti mAtra ke lie mauna pUrvaka AhAragrAhI, dharmAcaraNI, deha se nispRhI aura prANiyoM para dayA karanevAle hote haiN| papu0 4.91-100 viggajendra-deva vizeSa / ye videhakSetra meM bhadrazAla vana ke kUToM para 'nivAsa karate haiM / rucakavaragiri kI cAroM dizAoM meM cAra devapadmottara, svahastI, nIlaka aura aMjanagiri rahate haiN| ye cAroM deva bhI diggajendra kahalAte haiN| inakI Ayu eka palya pramANa hotI hai / hapu0 5.205-209, 699-703 'dignandana-rucakavara dvIpa meM sthita rucaka parvata kI pUrva dizA kA pA~cavA~ kUTa / yahA~ nandA dikkumArI rahatI haiM / hapu0 5.706 dignAga-airAvata hAthI / mapu0 4.70 digvAsA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 204 vigvata-prathama gaNavrata-dizAoM aura vidizAoM meM prasiddha grAma, nagara Adi nAmoM dvArA kI huI maryAdA kA pAlana / isake pA~ca aticAra / hai-adhovyatikrama-lobhavaza nIce kI sImA kA ullaMghana karanA, tiryagvyatikrama-samAna dharAtala kI sImA kA ullaMghana karanA, Urdhva vyatikrama-Upara kI sImA kA ullaMghana karanA, smRtyantarAdhAna-lI huI sImA ko bhUlakara anya sImA kA smaraNa rakhanA aura kSetravRddhi-maryAdita kSetra kI sImA bar3hA lenA / papu0 14.198, hapu0 58.144, 177, vIvaca0 18.48 diti-(1) airAvata kSetra kA eka nagara / papu0 106.187 (2) dharaNendra kI devii| isane nami-vinami ko mAtaMga, pANDuka, kAla, svapAka, parvata, vaMzAlaya, pAMzamUla aura vRkSamUla ye ATha vidyAnikAya diye the / hapu0 22.54.59-60 / (3) dhAraNayugma nagara ke sUryavaMzI rAjA ayodhana kI mahArAnI / yaha candravaMzI rAjA tRNabindu kI choTI bahina thii| sulasA isI kI putrI thii| hapu0 23.47-48 de0 sulasA dinanAtharatha---ikSvAkuvaMzI indraratha kA putra, mAndhAtA kA pitaa| papu0 22.154-159 divAkara-vidyAdharoM kA svAmI vidyA-vaibhava se sampanna eka vidyAdhara / papu0 54.36 divakAraprabha-(1) IzAna kA eka vimAna / mapu0 8.210 (2) eka deva / mapu0 8.210 divAkarayati-indraguru ke ziSya aura arhadyati ke guru / isa guru-paramparA meM Aye hue AcArya lakSmaNasena AcArya raviSeNa ke guru the| papu0 123.168 vivitilaka-(1) kanakapura ke rAjA garur3avega aura rAnI dhRtiSaNA kA putra, candratilaka kA bhAI / mapu0 63.166 (2) vijayA kA eka nagara / mapu0 62.36 divya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.111 vivyakaTaka-eka karAbhUSaNa / ye ratnajaTita hote the| ye varatanu deva se bharateza ko prApta hue the| mapu0 29.194 divyajJAna-avadhijJAna / mapu05.107 vivyadhvani-tIrthakara ke ATha prAtihAryoM meM eka prAtihArya-dharmopadeza dene ke lie eka yojana paryanta vyApta kevalI jinendra kI divya vANI / yaha tAlu, oTha tathA kaNTha kI caMcalatA se rahita aura akSara-vihInA hotI hai / mapu0 1.184, 24.82, hapu0 2.113, 3.38-39, pApu0 1.119 yaha vivakSA rahita hotI hai aura vizva kA hita karatI hai| yaha nAnA bhASAmayI aura vyakta akSarA hokara aneka dezoM meM utpanna manuSyoM, devoM aura pazuoM ke sandeha kA nAza kara dharma ke svarUpa kA kathana karatI hai / sarva bhASAoM meM pariNamana hone kA svabhAva hone se sabhI ise apanI bhASA meM samajha lete haiM / yaha gaNadhara kI anupasthiti meM nahIM khirtii| mapu0 1.186-187, 24.84, hapu0 2.113, 58.15, vIvaca0 15.14-17,78-82 vivya-ninAda-divyadhvani jisameM tIrthaMkara kA divya upadeza hotA hai / mapa048.51 de0 divyadhvani divyapAda-AgAmI utsarpiNI kAla ke teIsaveM tIrthakara / aparanAma deva. pAla / mapu0 76.480, hapu0 60.561 Jain Education Intemational Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ divyapura-dIpta jaina purANakoza : 165 vivyapura-samavasaraNa kA eka bhAga / isake trilokasAra Adi pacAsI nAma hai / gaNadhara kI icchA hote hI kubera isakA nirmANa karatA hai| hapu0 57.111-124 divyabhUmi-svAbhAvika bhUmi se eka hAtha U~cI samavasaraNa kI bhUmi / isake eka hAtha Upara kalpabhUmi hotI hai / hapu0 57.5 vivyabala-sAketa nagara kA rAjA, rAnI sumati kA pati aura hiraNyavatI kA pitA / mapu0 59.208-209 divyabhASA-nAnA bhASAoM meM pariNata hone ke atizaya se sampanna ahaMdu- vANI / mapu0 4.106 de0 divyadhvani divyabhASApati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 111 divyamanuSya-devapUjita zalAkA puruSa,kAmadeva aura vidyAdhara / mapu0 76. 501-502 divyaratna-cakravartI kI vibhUti kA eka ratna / isakI rakSA deva karate the| mapu0 37.181 divyalakSaNapaMkti-battIsa vyaMjana, causaTha kalA aura eka sau ATha lakSaNa ina do sau cAra lakSaNoM kI apekSA se do sau cAra upavAsoM se yukta eka vrata / isameM eka upavAsa ke bAda eka pAraNA kI jAne se yaha cAra sau ATha dina meM pUrNa hotA hai / hapu0 34.123 vivyavAda-AgAmI utsarpiNI kAla ke teIsaveM tIrthaMkara / hapu0 60.562 divyA-jAti-bhavyajanoM ko arhatsevA se prApta honevAlI cAra jAtiyoM meM pahalI jAti / indra isI jAti kA hotA hai / mapu0 39.168 ziSyANa-siddha parameSThI ke ATha guNa / ye haiM-anantajJAna, ananta- darzana, adhyAbAdhatva, samyaktva, avagAhanatva, sUkSmatva, agurulaghutva aura aura anantavIrya / mapu0 25.223 divyoSadha-vijayAdha kI dakSiNazreNI kA eka nagara / hapu0 22.99 vizAMgiri-kapittha vana kA eka parvata / mapu075.479 vizAjaya-garbhAnvayakriyA ke antargata gRhastha kI zrepana kriyAoM meM paitAlIsavIM kriyA digvijaya / isameM cakraratna ko Age karake cakrI dizAoM ko jItane kA udyoga karatA hai / mapu0 38.55-63, 234 dizAnandA-vaidizapura ke rAjA vRSabhadhvaja tathA rAnI dizAvalI kI putrii| pANDava bhIma ko bhikSA hetu rAjamahala meM AyA dekhakara vRSabhadhvaja ne bhikSA meM isase hI pANigrahaNa karane ke lie nivedana kiyA thaa| hapu0 45.108-111 vizAvalI-vaidizapura ke rAjA vRSabhadhvaja kI rAnI, dizAnandA kI ___ jananI / hapu0 45.107-108 viSTi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 bokSA-saMsAra se virakta hokara mukti pradAyaka vratoM ko jinendra athavA AcArya ke caraNoM meM pahu~cakara grahaNa karanA / uttama kulotpanna, vizuddha gotra, saccaritra, pratibhAvAn aura saumya puruSa hI dIkSA ke pAtra hote haiN| yaha sUryagrahaNa, candragrahaNa, duSTagrahodaya tathA graha saMyukti ke samaya nahIM dI jAtI tathA adhika mAsa, kSINamAsa, adhika tithi aura kSINatithi meM bhI nahIM dI jAtI / mapu0 39.3-5, 158 160, hapu0 59.119-120 vIkSAkalyANaka-tIrthaMkaroM ke pA~ca kalyANakoM meM tIsarA kalyANaka isameM tIrthaMkaroM ko vairAgya utpanna hote hI sArasvata Adi laukAntika deva Akara unakI stuti karate haiM aura abhiSeka karake vividha rUpa se utsava manAte haiN| isake pazcAt unheM pAlakI meM baiThAkara dIkSAvana le jAte haiM / mapu0 59.39-40 vIkSAdhakriyA-gRhastha kI garbha se nirvANa paryanta garbhAnvayI vepana kriyAoM meM teIsavIM kiyaa| isameM prazAnta aura eka vastradhArI samyagdRSTi dIkSAgrahaNa karane ke lie ghara chor3akara vana meM jAtA hai / mapu0 38.57, 157-158, 39.77 dIkSAnvayakriyA-garbhAvatAra se lekara nirvANa paryanta mokSa prApti meM sahAyaka kriyaaeN| ye ar3atAlIsa hotI haiM-avatAra, vRtta, lAbha, sthAnalAbha, gaNagraha, pUjArAdhya, puNya-yajJa, dRr3hacaryA aura upayogitA ina ATha kriyAoM ke atirikta garbhAnvayo upanIti nAma kI caudahavIM kriyA se agraniti kriyA paryanta kriyAe~ / jo bhavya ina kriyAoM kA jJAna karake unakA pAlana karatA hai vaha nirvANa pAtA hai| mapu0 29.5, 38.51-52, 64-65, 39.80, 63. 300, 304 de. garbhAnvaya dIpa-pUjA-sAmagrI kA eka dravya / mapu0 17.251 dIpana-rAjA andhavRSNi aura rAnI subhadrA ke putra vasudeva kI vaMza paramparA meM hue rAjA sukharatha kA putra aura sAgarasena kA pitA / hapu0 18.17-19 vIpazikha-bharatakSetra ke vijayAdha kI dakSiNa zreNI meM sthita jyotiprabha nagara ke svAmI sambhinna kA putra / mapu0 62.241-242 dIpasena-AcArya nandiSeNa ke ziSya tathA zrIdharasena ke guru-eka AcArya / hapu0 66.27-28 dIpAMga-kalpavRkSoM kI eka jAti / ye kalpavRkSa suSamA-suSamA kAla meM vidyamAna logoM ko dIpa pradAna karate the / mapu0 3.39-40, vIvaca0 18.88,91 vIpAlikA-dIpAvalI-eka mahAna parva / cauthe kAla ke tIna varSa sADhe ATha mAsa zeSa rahane para svAti nakSatra meM kArtika amAvasyA ke dina prAtaH tIrthakara mahAvIra kA nirvANa hone se cAroM nikAyoM ke devoM dvArA pAvA nagarI meM dIpa jalAye gaye the| tabhI se mahAvIra ke nirvANakalyANaka ko smRti meM kArtika amAvasyA kI rAta meM bhArata meM dIpa jalAye jAne lage aura dIpAvalI ke nAma se eka utsava manAyA jAne lgaa| hapu0 66.16-21 dopinA-senApura nagara ke nivAsI upAsti gRhastha kI bhAryA / papu0 31.22-25 dIpoddhodhana saMvidhi-pUjA ke samaya dIpaka jalAnA / dakSiNAgni se yaha dIpaka jalAyA jAtA hai / mapu0 40.85 dIpta-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 : jaina purANakoza (2) eka tapa / zruta kevalI muni sAgaradatta ne yaha tapa kiyA thA isalie ve isI nAma se prasiddha ho gaye / mapu0 76.134 vIpta Rddhi-utkRSTa dIpti pradAyaka eka Rddhi / mapu0 11.82 dIpta tapa Rddhi - utkRSTa tapa tapane meM sahAyaka Rddhi / mapu0 11.82 dIptakalyANAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 194 dIrghadanta - AgAmI utsarpiNI kAla kA dvitIya cakravartI / mapu0 76. 482, hapu0 60.563 bIrghadarzI - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA unnIsavA~ putra / pApu0 8.195 dIrghabAhu - (1) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bAnabevA~ putra / pApu0 8.204 (2) rAma kA pakSadhara eka nRpa / rAjA subAhu kA putra, vajrabAhu kA pitA / papu0 102, 145, hapu0 18.2 bIsvapApaNIya pUrva kI paMcamavastu ke karma prakRti nAmaka paudhe prAbhRta ( pAhuDa) kA satrahavA~ yogaddhAra / hapu0 10.84 de0 agrAyapIvapUrva dIrghAlAva - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA navvevA~ putra / pApu0 8. 204 bolocana - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA satAsIva putra / pApu0 [0 8.203 baudhika prAsAda ke saundarya kI vardhaka eka lambI nahara / isakA tala aura bhitti maNinirmita hote the / jalakrIDA ke lie bhI isakA upayoga hotA thA / mapu0 8.22 du-karNa- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA pandrahavAM putra pApu0 8. 194 duHkha - ( 1 ) asat padArthoM ke grahaNa aura sat padArthoM ke viyoga se utpanna AtmA kA pIr3A rUpa pariNAma / yaha asAtAvedanIya karma kA kAraNa hotA hai / papu0 43.30, hapu0 58.93 (2) tIsarI narakabhUmi ke prathama prastAra meM tapta nAmaka indraka bila kI pUrva dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.154 duHkhaharaNa -- eka vrata | isameM sAta bhUmiyoM kI jaghanya aura utkRSTa Ayu kI apekSA se caudaha, tiyaMcagati aura mAnavagati ke paryAptakaaparyApta jIvoM kI dvividha Ayu kI apekSA se cAra-cAra saudharma se acyuta svarga taka caubIsa-caubIsa mI bepakoM ke bAraha nau anudizoM ke do aura pA~ca anuttara vimAnoM ke do isa prakAra kula ar3asaTha upavAsa kiye jAte haiN| do upavAsoM ke bAda eka pAraNA karane se yaha vrata eka sau do dina meM pUrNa hotA hai / hapu0 34.117 1 120 duH parAjaya - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA sAThavA~ putra / pApu0 8.200 buH pragAha --- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA chabbIsavA~ putra | pApu0 8.196 dopta RSi- duHSamA hu-zala- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA terahavA~ putra pApu0 8. 194 duHzAsana- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI ke sau putroM meM dvitIya putra, duryodhana kA anuja tathA durdharSaNa Adi anya bhAiyoM kA agraja | isane bhISma tathA droNAcArya se kramazaH zikSA tathA dhanurvidyA prApta kI thI / yaha ardharatha rAjA thaa| pApu0 8.208-211 / virodhavaza draupadI ke nivAsa meM praveza kara usakI keza rAzi pakar3a kara use dyUta sabhA meM lAne kA isane udyama kiyA thA / kRSNa jarAsandha mahAyuddha ke aThArahaveM dina pANDava bhIma ke dvArA isake jIvana kA anta ho gayA / mapu0 70-117-118, hapu0 50.84, pApu0 8.191211, 15.84, 16.127-128, 20.265-265 duHzrava - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA solahavA~ putra / pApu0 8.194 duHzruti - anarthadaNDavrata kA eka bhed| isake pAlana meM hiMsA tathA rAga Adi kI vardhaka kathAoM tathA pApabandha kI kAraNabhUta zikSAoM kA zravaNa niSiddha hai / hapu0 58.146, 152 duHSamA -- vyavahAra kAla ke do bhedoM meM avasarpiNI kAla kA pA~cavA~ aura utsarpiNI kAla kA dUsarA bheda / avasarpiNI meM isa kAla ke prabhAva se manuSyoM kI buddhi, bala uttarottara kama hotA jAtA hai / yaha ikkIsa haz2Ara varSa kA hotA hai / Arambha meM manuSyoM kI Ayu eka sau bIsa varSa, zArIrika avagAhanA sAta hAtha, buddhi manda, deha rukSa, rUpa abhadra hogA / ve kuTila kAmAsakta aura aneka bAra ke AhArI hoMge, hrAsa hote-hote anta meM Ayu bIsa varSa tathA zArIrika avagAhanA do hAtha pramANa raha jAyagI / isa kAla meM devAgamana nahIM hogA, kevalajJAnI balabhadra nArAyaNa aura cakravartI nahIM hoNge| prajA duSTa hogI, vratavihInA aura niHzIla hogI / mapu0 2.136, 3.17-18, 76.394396, papu0 20.91-103 hapu0 7.95, vIcava0 18.119-121 / isa kAla ke eka hajAra varSa bItane para kalkirAja kA zAsana hogA / prati eka hajAra varSa meM eka-eka kalki hone se bIsa kalki hoNge| manthana antima kalki rAjA hogA, antima muni-vIrAMgaNa, Arthika sarvadhI Avaka anila aura dhAvikA phalgutenA hogI / ye saba ayodhyA ke vAsI hoNge| isa kAla ke sAr3he ATha mAza zeSa rahane para ye sabhI muni Arthika dhAvaka-dhAvikA zarIra tyAga kara kArtika mAsa kI amAvasyA ke dina prAtaH velA meM svAti nakSatra ke samaya prathama svarga jaayeNge| madhyAhna meM rAjA kA nAza hogA aura sAyaM velA meM agni, karma, kula deza dharma sabhI apane-apane vinAtha ke hetu prApta kara naSTa ho jAveMge / mapu0 76.397-415, 428438, utsarpiNI ke isa dUsare kAla meM manuSyoM kI utkRSTa Ayu bIsa varSa aura U~cAI sAr3he tIna hAtha hogI, manuSya anAcAra kA tyAga kara parimita samaya para AhAra leMge, bhojana agni para banAyA jAvegA, bhUmi, jala aura dhAnya kI vRddhi hogI, maitrI, lajjA, satya, dayA, damana, santoSa, vinaya, kSamA, rAgadveSa kI mandatA Adi cAritra prakaTa hoNge| isI kAla meM anukrama se nirmala buddhi ke dhAraka solaha Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmA-yA " kulakara utpanna hoMge, unameM prathama kulakara kA zarIra cAra hAtha pramANa hogA | kulakara kramazaH ye hoMge - kanaka, kanakaprabha, kanakarAja, kanakadhvaja, kAya nalina nalinaprabha navinarAja nalinadhvana nalinapuMgava padma padmaprabha, padmarAja, padmadhvaja, padmapuMgava aura mahApadma / ye sabhI buddhi aura bala se sampanna hoNge| isa kAla kA samaya ikkIsa hajAra varSa kA hotA hai / mapu0 76.460-466 3 duSamA duHSamA avasarpiNI kAla kA chaThA bheda / isakA kAla ikkIsa hajAra varSa kA hotA hai / isa kAla ke Arambha meM manuSyoM kI Ayu bIsa varSa tathA zarIra kI avagAhanA do hAtha hogI / kAla ke anta meM Ayu ghaTakara solaha varSa tathA zarIra kI U~cAI eka hAtha raha jAvegI / isa samaya loga svecchAcArI, svacchanda vihArI aura eka dUsare ko mArakara jIvanayApI hoMge / sarvatra duHkha hI duHkha hogA / papu0 20.82, 103-106, vIvaca0 18.122-124 isa samaya pAnI sUkha jAyagA, pavivo atyanta rUkhI-sUkhI hokara jagaha-jagaha phaTa jAvegI, vRkSa sUkha jAyeMge, pralaya hogA, gaMgA-sindhu aura vijayArdha kI vedikA para kucha thor3e se manuSya gelI e aura keMkar3e khAkara jIvita raheMge aura bahattara kuloM meM utpanna durAcArI dIna-hIna jIva choTe-choTe biloM meM ghusakara jIvanayApana kreNge| mapu0 76.447-450 utsarpiNI kA prathama kAla bhI isI nAga kA hai / isakI sthiti bhI ikkIsa hajAra varSa kI hotI hai, isameM prajA kI vRddhi hotI hai, pRthivI rUkSatA chor3a detI hai / kSIra jAti ke meghoM ke bAda amRta jAti ke megha isa kAla meM barasate haiM jisase auSadhiyA~ vRkSa, paudhe aura ghAsa pUrvavat hone lagate haiM / isake pazcAt rasAdhikajAti ke megha barasane se chahoM rasoM kI utpatti hotI hai / biloM meM praviSTa manuSya bAhara A jAte haiN| ve utpanna rasoM kA upayoga kara harSapUrvaka jAte haiM / isa prakAra kAla-krama kA hrAsa vRddhi meM pariNata hone lagatA hai / mapu0 3.17-18, 76.454-459 * du:SamA- suSamA avasarpiNI kAla kA caturtha aura utsarpiNI kAla kA tIsarA bheda / karmabhUmi avasarpiNI ke isI kAla se Arambha hotI hai / tresaTha zalAkApuruSoM kA janma isI kAla meM hotA hai / kAla kI sthiti biyAlIsa haz2Ara varSa kama eka kor3Akor3I sAgara hotI hai / isake Adi meM manuSyoM kI Ayu eka pUrva koTi zarIra pAMca sau dhanuSa unnata tathA paMcavarNoM kI prabhA se yukta hogA / ve pratidina eka bAra AhAra kareMge / mapu0 3.17-18, papu0 20.81 hapu0 2.22 vIvaca0 18.101-104 utsarpiNI ke isa tIsare kAla meM manuSyoM kA zarIra sAta hAtha U~cA hogA aura Ayu eka sau bIsa varSa hogI / inameM prathama tIrthaMkara solahaveM kulakara hoMge sau varSa unakI Ayu honI aura zarIra sAta hAtha U~cA hogaa| antima tIrthaMkara kI Ayu eka karor3a varSa pUrva tathA zarIra kI avagAhanA pA~ca sau dhanuSa hogI / caubIsa tIrthaMkara hoMge unake nAma ye haiM- mahApadma, suradeva, supArzva svayaMprabha, sarvAtmabhUta, devaputra, kulaputra, udaMka, proSThila, jayakIrti, munisuvrata, aranAtha, apAya, niSkaSAya, vipula, nirmala, citragupta, jaina purAnakoza 167 samAdhigupta, svayaMbhU, anivartI, vijaya, vimala, devapAla aura ananta vIryaM / isI kAla meM utkRSTa lakSmI ke dhAraka bAraha cakravartI hoMgebharata, dIrghadanta, muktadanta, gUr3adanta, zrISeNa, zrIbhUti, zrIkAnta, padma, mahApadma, vicitravAhana, vimalavAhana aura ariSTasena / nau balabhadra hoMge - candra, mahAcandra cakrapara, haricandra siMhacanda varacandra pUrNacandra, sucandra aura zrIcandra / inake arcaka nau nArAyaNa hoMge-nandI, nandini nandinUti suprasiddha mahAbala atibala tripRSTha aura dvipRSTha | inake nau pratinArAyaNa hoMge / mapu0 76.470 7 " 489 du:saha -- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bArahavA~ putra / pApu0 8. 194 - dukUla ---- mRdu, snigdha aura bahumUlya or3hane kA vastra / mapu0 6.66, 9. 24, 42, 11.27 dugdhavAridhi - kSIrasAgara / indra isI samudra meM tIrthaMkaroM dvArA luMcita kezarAzi kA kSepaNa karate haiM / hapu0 2.53 isameM prajA saba prakAra se Anandita rahatI dundubhi (1) eka saMvatsara hai / pu0 19.22 (2) AhAra dAna se utpanna paMcAzcaryoM meM eka Azcarya / mapu0 8.173-175 (3) yuddha aura mAMgalika avasaroM para bajAyA jAnevAlA vAdya / ise devavAdya bhI kahate haiM / inakI dhvani meghagarjanA ke samAna hotI hai kevalajJAna kI utpatti hone para ye vAdya bajAye jAte haiN| mahAvIra . tIrthaMkara ko kevalajJAna hone ke samaya devoM ne sAr3he bAraha karor3a dundubhi vAdya bajAye the / mapu0 6.85-86, 89, 13, 177, 17. 106, 23.61, papu0 2.152, 4.26, 12.7, bIca0 15.10-11 (4) eka nagara / papu0 19.2 vundubhisvana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 170 durAdharSopamendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma ma50 25.172 durga - ( 1 ) bharatakSetra meM pazcima kA eka deza / hapu0 11.71 (2) vijayA kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM eka nagara / mapu0 19.85, 87 (3) rAjA kA parvata Adi para banA surakSita sthAna / yaha zatru ke lie durgamya hotA thA / mapU0 32.54 durgagiri - bharatayakSetra ko dakSiNa dizA meM podanapura nAmaka nagara kA nikaTavartI epha parvata / guNanidhi nAmaka muni ne isI parvata ke zikhara para varSAyoga kiyA thA / papu0 85.139 durgandhA - campA nagarI ke ghanika vaizya subandhu aura usakI patnI dhanadevI kI kanyA / isakA zarIra durgandhita thA isalie yaha isa nAma se prasiddha huii| isI nagara ke nirdhana dhanadeva ke putra jinadeva ke sAtha isakA vivAha karanA nizcita huaa| idhara jinadeva isake sAtha apane vivAha kI carcA sunakara ghara se nikala gayA tathA usane samAdhigupta muni se dharmopadeza sunakara muni-vrata dhAraNa kara liyA / isake pitA subandhu ne Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 : jaina purANakoza dugraha-duryodhana jinadeva ke vratI hone para jinadeva ke bhAI jinadatta se isakA vivAha kiyA kintu isakI deha se utpanna durgandha ko na saha sakA aura vaha bhI kahIM anyatra calA gyaa| isake pazcAt mA~ kI zikSA ke anusAra isane saMyama dhAraNa kara liyaa| tIvra tapa tapatI aura parISaha sahatI huI yaha vihAra karane lagI / eka dina isane vasanta senA nAmaka vezyA ko jAra puruSoM ke sAtha vana meM dekhakara prathama to isane vezyA hone kA nidAna kiyA kintu bAda meM isane svayaM ko dhikkArA aura apane saMcita duSkarmoM ke nAza kI prArthanA kii| Ayu kI samApti para prANa tyAga kara yaha acyuta svarga meM devI huii| pApu0 24.24-46, 64-71 durgaha-bhAnurakSa ke putroM dvArA basAyA gayA eka nagara / yahA~ rAkSasa rahate the / papu0 5.373-374 durjaya-(1) jayantagiri para vartamAna eka vana / yahA~ pradyumna ne vidyA___dhara vAyu kI putrI rati ko prApta kiyA thA / hapu0 47.43 (2) jarAsandha kA putra / mapu0 71.76-80 hapu0 52.37 durdara-bharatakSetra ke AryakhaNDa meM malayagiri ke nikaTa sthita eka parvata / ___ mapu0 29.88-89 durvarza-rAjA pUraNa kA tIsarA putra / yaha duSpUra aura dumukha kA anuja ___ tathA durdhara kA agraja thA / hapu0 48.51 durdhara-(1) vijayA kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM vaibhava sampanna eka sundara nagara / mapu0 19.85, 87 / / (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.31 (3) rAjA ugrasena kA putra / hapu0 48.39 (4) rAjA pUraNa kA putra / hapu0 48.51 de0 dudaMrza durdharSaNa-rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAndhArI kA tIsarA putra / yaha bhI jarAsandha kA eka pakSadhara nRpa thA / mapu0 70.117-118, 71.76 79 pApu08.193 durdhyAna-Arta aura raudra / ye donoM dhyAna aprasta aura heya hote haiN| mapu0 21.27-29 dunarkhA-kharadUSaNa kI patnI / yaha vidyAdhara rAvaNa kI bahina aura zambUka tathA sunda kI jananI thii| isake putra zambaka ne jisa sUryahAsa-khaDga kI prApti ke lie udyama kiyA thA, vaha zambUka ko prApta na hokara lakSmaNa ko prApta huA thaa| isI khaDva ke parIkSaNa meM isakA putra zambUka dvArA mArA gayA thaa| putra-maraNa ke kAraNa vilApa karate hue ekAeka ise rAma-lakSmaNa dikhAyI diye jinheM dekha kAmAsakta hokara isane apanA rUpa kanyA kA banA liyA / rAma ko Thagane ke lie apane mAtA-pitA ko batAkara lajjA rahita vacana kahe kintu isakA manoratha pUrNa na ho sakA / manokAmanA siddha na hone ke kAraNa isane apane pati kharadUSaNa ko yuddha ke lie prerita kiyaa| kharadUSaNa ne lakSmaNa ke sAtha ghanaghora yuddha kiyA bhI kintu lakSmaNa dvArA calAye gaye sUryahAsa-khaDga ke dvArA vaha mArA gyaa| papu0 43.38-46, 45.26-28, 61, 88-111, anta meM yaha zazikAntA AryikA ke pAsa sAdhvI ho gayI / isane ghora tapasyA karake ratnatraya kI prApti kI / isI kA dUsarA nAma candranakhA thaa| papu0 43.113, 78.95 dubuddhi-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara / isane rAvaNa ke pakSadhara svayambhU se yuddha kiyA thaa| papu0 58.5, 62.35 durbhaga-nAma karma kA eka bheda / isa karma ke udaya se manuSya durbhAgI aura lokanindita hote haiN| hapu0 18.128, vIvaca0 17.127-128 durmada-rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAndhAro kA paccIsavA~ putra / pApu0 8.196 durmarSaNa-(1) arkakIrti kA eka kiMkara / yaha eka puSTa puruSa thaa| isI ne jayakumAra ke virodha meM rAjAoM ko uttejita kiyA thaa| mapu0 44.1-4, pApu0 3.64 / (2) magadha deza ke vRddha nagara kA nivAsI eka gRhastha / yaha nAgazrI kA pitA thaa| mapu0 76.152-157 (3) rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAndhArI kA caturtha putra / yaha jarAsandha kA pakSadhara nRpa thA tathA draupadI ke svayaMvara meM bhI sammilita huA thaa| mapu0 70.117-118, 71.76-79 pApu0 8.193, 15.84 (4) rAma kA pakSadhara eka nRpa / isane rAvaNa ke yoddhA ghaTodara ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 54.56,62.35 durmukha-(1) rAvaNa kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha sItA ke svayaMvara meM bhI sammilita huA thA / mapu0 68.431, papu0 28.214 (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 / / (3) pUraNa kA putra / hapu0 48.51 de0 durdarza (4) vasudeva aura avantI kA putra, sumukha kA anuja aura mahAratha kA agraja / hapu0 48.64, yaha ardharatha rAjA thaa| ise vasudeva ne kRSNa-jarAsandha yuddha meM kRSNa kA pRSTharakSaka banAyA thaa| hapu0 48. 64, 50.83,115 duryodhana-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA jyeSTha aura duHzAsana Adi sau bhAiyoM kA agraja / isake sAtha yuddha karanA kaThina hone ke kAraNa yaha nAma ise svajanoM se prApta huA thA / hastinApura kA yaha rAjA thA / isane kRSNa ke pAsa yaha kahakara dUta bhejA thA ki rukmiNI aura satyabhAmA rAniyoM meM jisake pahale putra hogA vaha yadi merI putrI huI to usakA pati hogaa| mapu0 70.117-118, pu0 43.20-21, pApu0 8.187 bhISma pitAmaha tathA droNAcArya isake zikSA aura dhanurvidyA pradAtAguru the| pANDavoM kA yaha mahAvairI thA / isane bhIma ko mArane hetu sarpa ke dvArA daMza karAyA thaa| tIvra viSa bhI bhIma ke lie amRta ho gayA thaa| yaha apane uddezya meM asaphala rhaa| pANDavoM ko mArane ke lie isane lAkSAgRha banavAyA thaa| ise jalAne se cANDAloM ne niSedha kiyA to isane brAhmaNoM se use jalavAyA / pANDava suraMga se nikalakara bAhara cale gaye the| isameM bhI yaha asaphala rahA aura ise bar3I apakIrti milii| mapu0 72.201-203, pApu08.208-209, 10.115-117, 12.122-168. yuddha meM ise citrAMga gandharva ne nAgapAza meM bA~dha liyA thaa| yudhiSThira ke kahane Jain Education Intemational Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dulaMdhyapura-dRDharathA para ise arjuna ne chur3AyA thaa| eka bAra kapaTapUrvaka isane jue~ meM yudhiSThira kA saba kucha jIta liyaa| isase unheM bAraha varSa taka vana meM rahanA pdd'aa| kRSNa-jarAsandha yuddha meM isakA arjuna ke sAtha yuddha huA jisameM ise bhAga jAnA par3A thaa| isase usakA vaira bar3hA aura punaH yuddha meM Akara usane yudhiSThira para hI asi prahAra kiyaa| bhIma bIca meM A gayA aura usane isakA vadha kara diyA / marate samaya bhI isake pariNAma zAnta nahIM hue the| azvatthAmA ko yuddha ke lie prerita karake hI vaha marA thaa| mapu0 72.215, pApu0 16.108125, 17.102-104, 143, 19.188-190, 20.163-164, 287-296 dulaMghayapura-indra kA eka nagara / indra ne nalakUbara ko isI nagara kA ___ lokapAla banAyA thaa| papu0 12.79 duvimocana-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA chattIsavA~ putr| __ pApu0 8.197 duSTanigraha-rAjA kA eka kartavya / duSToM ko daNDa denA rAjA kA kartavya hai| mapu0 42.202 duSpavAhAra-bhogopabhoga-parimANavrata kA eka aticAra-adhapake aura ___ adhika pake AhAra kA grahaNa karanA / hapu0 58.182 duSpUra-rAjA pUraNa kA putra / hapu0 48.51, de0 durdarza duSpraNidhAna-sAmAyika-zikSAvrata kA eka aticAra-sAmAyika karate samaya mana, vacana aura kAya kI viSayoM kI ora pravRtti / mapu0 21.25, hapu0 58.180 dUta-sandezavAhaka / rAjya saMcAlana meM inakA bar3A mahattva hai| ye tIna prakAra ke hote haiM-niHsRSTArtha, mitArtha aura patravAhaka / mapu0 43.202 dUradarzana--saudharmendra dvArA stuya vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.176 dUra-bhavya-mithyAtvI jIva / vIvaca0 16.64 dUSaNa-(1) kharadUSaNa kA senApati / yaha yuddha meM lakSmaNa dvArA mArA gayA thaa| papu0 45.29 / (2) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.15 (3) jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kA Asrava / yaha prazasta jJAnavAle ko bhI doSI batAnevAle ke hotA hai / hapu0 58.92 dUNyakuTo-kapar3e kA tambU / bharateza sainika prayANa meM isakA upayoga karate the| mapu0 37.153 dRDhagrAhI-eka raajaa| isane dIkSita hokara tapasyA kI aura marakara yaha saudharma svarga meM deva huaa| mapu0 65.61-63 dRDhacaryA-dIkSAnvaya kI sAtavIM kriyA-svamata ke samasta zAstroM ke adhyayana ke pazcAt anya matoM ke granthoM athavA anya viSayoM kA zravaNa karanA / mapu0 39.51 vRDhadharma-eka AcArya / ye sagara cakravartI ke dIkSAguru the / mapu0 9.91, 48128 dRDhadharmA-zAntanu ke pautra aura rAjA hadika kA dvitIya putra, kRtidharmA kA anuja / hapu0 48.42 jaina purANakoza : 169 dRDhanemi-vasudeva ke bar3e bhAI rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.43 dRDhaprahArya-ujjayinI ke rAjA vRSabhadhvaja kA catura yoddhA / usakI strI ___kA nAma vaprazrI aura putra kA nAma vajramuSTi thaa| mapu0 71. 209-210 dRDhabandha-pANDavoM kA pakSadhara eka rAjA / hapu0 50.126 bRDhamitra-(1) sujana deza meM hemAbha nagara kA eka rAjA / isakI rAnI nalinA se hemAbhA nAma kI putrI huI thI / mapu0 75.421 (2) sujana deza meM nagarazobha nagara kA raajaa| mapu0 75.438 vRDhamuSTi-(1) ujjayinI ke rAjA vRSabhadhvaja kA eka yoddhaa| hapu0 33.103 (3) vasudeva aura madanavegA kA putra, vidUratha aura anAvRSTi kA agraja / hapu0 50.116 dRDharakSa-ujjayinI ke rAjA prajApati ke lokapAla kA putra / mapu0 75.103 vRDharatha-(1) vidyAdharoM kA svAmI / yaha rAma kA pakSadhara yoddhA thaa| papu0 58.4 (2) vidyAdhara-vaMza meM utpanna eka nRpa / yaha vidyAdhara vidyudRDha kA putra thA / papu0 5.47, 56 (3) tIrthaMkara zAntinAtha ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.21-24 (4) bharatakSetra ke malaya deza meM bhadrapura nagara kA svAmI / isake putra tIrthaMkara zItalanAtha the / mapu0 56.24, 28.29, papu0 20.46 . (5) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dhanaratha aura rAnI manoramA kA putra / pitA ne isakA vivAha sumati nAma kI kanyA se kiyA thA, jisase inake varasena nAma kA putra huA thaa| rAjya se vimukha hokara apane pitA ne sAtha isane dIkSA dhAraNa kara lii| Ayu ke anta meM nabhastilaka nAmaka parvata para zreSTha saMyama dhAraNa karake eka mahIne ke prAyopagamana saMnyAsapUrvaka zAnta pariNAmoM se zarIra chor3akara yaha ahamindra huaa| mapu0 63.142-148, 307-311, 336-337, pApu0 5.53-57,91-98 (6) jambUdvIpa ke maMgalA deza meM sthita bhadrilapura nagara ke rAjA megharatha aura rAnI subhadrA kA putra / mapu0 70.182-183, hapu0 18.112 (7) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA terAsIvAM putra / pApu0 8.203 (8) tIrthakara vRSabhadeva ke tIsare gaNadhara / mapu0 43.54, hapu0 12.55 (9) rAjA bRhadratha kA putra aura naravara kA pitA / hapu0 18. 17-18 (10) rAjA naravara kA putra aura sukharatha kA pitA / hapu0 18. 18-19 dRDharathA-kampilA nagarI ke rAjA drupada kI rAnI, draupadI kI jananI / mapu072.198 22 Jain Education Intemational Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 jaina purANakoza vRDharAja - bharatakSetra meM zrAvastI nagarI kA rAjA / yaha tIrthaMkara saMbhavanAtha kA pitA thaa| mapu0 49.14, 19 dRDhavakSA - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA caurAnavevA~ putra / pApu0 8.204 dRDhavarmA - (1) kRSNa ke kula kA rakSaka eka nRpa / hapu0 50.132 (2) dharmakSetra kA eka zrAvaka / mapu 76. 203 204 (3) lAMga deva kI svayaMprabhA devI kI antaHpariSadkA sabhAsada eka deva / mapu0 6.53 vRDhavrata - ( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.191 (2) vRSabhadeva ke samavasaraNa kA mukhya zrAvaka / mapu0 47. 296 (3) samudravijaya ke bhAI kA putra pu0 48.45 bRDhahasta - rAjA ghRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA paiMsaThavA~ putra / pApu0 1 8.201 dRDhAyudha - vaidizapura ke rAjA vRSabhadhvaja kA yuvarAja / pu0 45.107 dRSTi- yaha cAra prakAra kI hotI hai-kriyAdRSTi, akriyAdRSTi, ajJAna dRSTi aura vinayadRSTi / inameM kriyAdRSTi (kriyAvAdI) ke eka sau asmI, akriyAdRSTi (akriyAvAdI) ke caurAsI, jJAnadRSTi (zAnabAdI) ke asa aura vinayadRSTi (vinayavAdI) ke battIsa prada hote haiM / pu0 10.47-48 dRSTimuSTi - vasudeva aura madanavegA kA prathama putra, anAvRSTi aura himamuSTi kA agraja / hapu0 48 . 61 vRSTimoha - samyagdarzana ke ghAtaka mohanIya karma kA eka bheda ( darzanamohanIya) pu0 2.113 dRSTiyuddha-palakoM ke TimakAra rahita zAnta dRSTiyoM kA yuddha bharateza aura bAhubali ke madhya aisA yuddha huA thA, jisameM bAhubali vijayo hue the / mapu0 36.45, 51 dRSTivAda - bArahavA~ aMga / isameM eka sau ATha karor3a ar3asaTha lAkha chappana hajAra pA~ca padoM dvArA tIna sau tresaTha dRSTiyoM kA vistAra ke sAtha varNana kiyA gayA hai / mapu0 34.146, hapu0 10.46 isake pAMca bheda hote haiM-parikarma sUtra anuyoga, pUrvagata aura cUlikA mapu0 34.146 450 10.46, 61 30 aMga devastu AhAra, auSadhi, pAstra tathA abhaya denevAlI vstueN| inase dAtA aura gRhItA donoM ke guNoM meM vRddhi hotI hai mapu0 20.138, 271-274 1 - deva - (1) jainendra vyAkaraNa ke racayitA AcArya devanandI | aparanAma pUjyapAda / mapu0 1.52, hapu0 1.31 (2) devagati ke jIva / ye sundara pavitra zarIra ke dhAraka, garbhavAsamAMsa haDDI tathA sveda Adi se rahita, TimakAra vihIna netradhArI, icchAnusAra rUpa dhAraNa karane meM samartha, vRddhAvasthA se rahita, roga vihIna, yauvana se sampanna teja-yukta, mukha aura saubhAgya ke sAgara, svAbhAvika vidyAoM se sampanna avadhijJAnI, dhIra, vIra aura svacchanda vihArI hote haiN| mapu0 28.132, 50 43.25-27 me 1 rAja jyotiSI, bhavanavAsI, vyantara aura kalpavAsI bheda se cAra prakAra ke hote haiN| mahatvAkAMkSI hone ke kAraNa bhoga tathA mahAguNoM ko prApta karane kI icchA kI pUrti na hone aura vahA~ se cyuta hone ke kAraNa duHkhI hote haiM / papu0 2.166, 3.8298.83, vIvaca0 7.113114 (3) samyaktvI ke lie zraddheya deva, zAstra aura guru meM prathama ArAdhya / ye guNoM ke sAgara aura dharmatIrtha ke pravartaka hote haiM / 08.51 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 183 devaka - eka tejasvI nRpa / yaha rohiNI ke svayaMvara meM sammilita huA thA / hapu0 31.31 devakI - mRgAvato deza meM dazArNapura nagara ke rAjA devasena (ugrasena ke bhAI aura usakI rAnI dhanadevI kI putrI yaha kaMsa kI cacerI bahina thI / vasudeva se upakRta hokara kaMsa ne isakA vivAha vasudeva ke sAtha karA diyA thA / vasudeva se isake yugalarUpa meM mokSagAmI caramazarIrIdevadatta, devapAla, anIkadatta, anIkapAla, zatrughna aura jitazatru ye chaH putra hue the / kaMsa ke bhaya ke kAraNa indra kI AjJA se ye chahoM putra gama deva dvArA bhadrapura nagara ke sudRSTi seTha kI alakA seThAnI ke pAsa sthAnAntarita kiye gaye the tathA alakA seThAnI ke mRta zizu isake pAsa DAla diye gaye the| sAtaveM putra nArAyaNa kRSNa hue the / jIvadyazA ke pati kaMsa tathA pitA jarAsandha isI ke antima putra kRSNa ke dvArA mAre gaye the / mapu0 70.369, 384-388, 71.291296 0 20.224-226 0 11.29, 36.45, 52.83, pApu0 11.35-57 devakIrti - jayakumAra kA pakSadhara eka rAjA / mapu0 44.106 devakumAra - cakravartI sanatkumAra kA putra / mapu0 61.105, 118 devakuru - (1) tIrthaMkara nemi dvArA dIkSA lene ke samaya vyavahRta eka zivikA (pAlakI) / mapu0 71.169, pApu0 22.44 (2) sumeru tathA niSedha kulAcala ke bIca kA bhogabhUmi kA arthacakrAkAra eka pradeza / mapu0 3.24, 5.184, hapu0 5. 167 (3) niSadha parvata se uttara kI ora nadI ke bIca nirmita eka mahAhrada / mapu0 63.198, hapu0 5.196 (4) saumanasa parvata kA eka kUTa / hapu0 5.221 (5) vidyutprabha parvata kA eka kUTa / hapu0 5.222 devagarbha - rAjA bindusAra kA putra, zatadhanu nRpa kA pitA / hapu0 18.20 devapura- eka cAraNa RddhidhArI muni inase abhileja aura jiya ne dharmopadeza sunA thA / inhoMne ho eka vAnara ko antima samaya meM paMca namaskAra maMtra sunAyA thA jise sunakara vAnara marakara saudharma svarga meM citrAMgada nAma kA deva huA thA / mapu0 62.403, 70.135138 devacchanda - (1) lavaNAMkuza kA pakSadhara eka nRpa / papu0 102.168 (2) ikyAsI lar3iyoM se nirmita hAra mayu0 16.58 I Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ devavatta-vevasena (3) akRtrima caityAlayoM kA garbhagRha / yaha ATha yojana lambA do| yojana caur3A, cAra yojana UMcA aura eka kosa gaharA hai| isameM svarNa aura ratnoM se nirmita pA~ca sau dhanuSa U~cI eka sau ATha jina pratimAeM vidyamAna hai / hapu0 5.354, 360-365 devadatta-(1) harivaMza meM hue rAjA amara kA putra / hapu0 17.33 (2) kRSNa kA putra / hapu0 48.71 (3) arjuna kA zaMkha / hapu0 51.20, pApu0 21.127 (4) jarAsandha kA putra / hapu0 52.36 (5) vasudeva aura devakI kA putr| yaha yugala rUpa meM utpanna huA thaa| isane anta meM muni-dIkSA grahaNa kara lI thii| mapu0 71.295 de0 devakI (6) vidyAdhara kAlasaMvara ko zilA ke nIce aMgoM ko hilAtA huA prApta eka zizu (prdyumn)| vidyAdharI kAMcanamAlA ke kahane para vidyAdhara ne ise yuvarAja pada dekara utsava pUrvaka isa nAma se sambodhita kiyA thA / mapu0 72.54-60 devadattA-isa nAma kI eka zivikA (paalkii)| tIrthakara vimalanAtha isI para ArUr3ha hokara sahetuka bana gaye the / mapu0 59.40-41 devadeva-(1) AgAmI utsarpiNI kAla ke chaThe tIrthakara / hapu0 60.559 aparanAma devaputra / mapu0 76.478 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. jaina purANakoza : 171 nivAsI vaizya damaka kI bhAryA aura devilA kI jananI thii| mapu0 71.359-361 hapu0 60.43 devamAtRka-varSA ke jala se sIMce jAnevAle deza / mapu0 16.157 devamAla-videhastha solahavAM vakSAra parvata / mapu0 63.201, 204 devaramaNa-sumeru parvata kA eka vana / hapu0 5.360 vaivaramyA-cakravartI ko eka vibhUti / bharata kI cAMdanI kA nAma deva ramyA thaa| mapu0 37.153 devarSi-eka nArada / yaha brahmaruci brAhmaNa aura brAhmaNI kUrmI kA putra thaa| yaha mAtA-pitA kI tApasa-avasthA meM garbha meM AyA thaa| nirgrantha-muni dvArA sambodhe jAne para isake pitA ne to digambaradIkSA le lI thI kintu isake garbha meM hone se mAtA dIkSita na ho sakI thii| usane dasaveM mAsa meM ise vana meM janmA thaa| anta meM ise vana meM chor3akara vaha AryikA huii| jRmbhaka deva ne ise pAlA aura par3hAyA thaa| vidvAn hone para isane AkAzagAminI-vidyA prApta kI tho| isane aNuvrata dhAraNa kiye / kSullaka kA cAritra prApta karake jaTAoM ko dhAraNa karatA huA yaha na gRhastha rahA na muni kintu devoM dvArA pAlana-poSaNa kiye jAne se yaha devoM ke samAna ceSTAvAn vidyAoM se prakAzamAna aura isa nAma se prasiddha huaa| papu0 11. 117-158 vevavara-manaH zila Adi antima solaha dvIpoM meM caudahavAM dvIpa / yaha vavavara-manaH zila Adi Antama sAlaha vA devavara-sAgara se ghirA huA hai / hapu0 5.625-626 devazarmA-(1) bhagavAn vRSabhadeva ke pAMcaveM gaNadhara / mapu0 43.54, hapu012.55 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka nRpa / hapu0 50.84 (3) kurudeza meM sthita palAzakUTa grAma ke somazarmA kA sAlA / mapu0 70.200-201 (4) magadha deza meM vatsA-nagarI kA eka brAhmaNa / ise isI naMgara ke nivAsI agnimitra ko vaizyA rAnI se utpanna citrasenA kI putrI vivAhI gayI thI / mapu0 75.70-73 devadhI-(1) puSkalAvatI deza meM dhAnyakamAla-cana ke nikaTa sthita zobhAnagara ke rAjA prajApAla kI rAnI / mapu0 46.94, 95 (2) videhakSetra kI puNDarIkiNI-nagarI ke nivAsI seTha sarvadayita kI buA / isakA vivAha sAgarasena se huA thA / isake do putra thesAgaradatta aura samudradatta tathA eka putrI thii-saagrdttaa| mapu0 47. devananda-(1) rAjA gaMgadeva kA putra / hapu0 33.163 (2) baladeva kA putra / hapu0 48.67 devapAla-(1) AgAmI utsarpiNI kAla ke teIsaveM tIrthakara / aparanAma divyapAda / mapu0 76.480, hapu0 60.561 (2) vasudeva aura devakI kA dvitIya putra / mapu0 71.295, hapu0 33.170 (3) jambUdvIpa ke maMgalAdeza meM bhadrilapura nagara ke seTha dhanadatta aura seThAnI nandayazA kA putra / isake ATha bhAI the| mapu0 70. 185 hapu0 18.114 tIsare pUrvabhava meM yaha mathurA nagarI ke nivAsI bhAnu seTha kA bhAnukIti nAmaka putra thaa| dUsare pUrvabhava meM vijayA ko dakSiNazreNI meM nityAloka nagara ke rAjA citracUla vidyAdhara kA senakAnta nAma kA putra huaa| prathama pUrvabhava meM hastinApura nagara ke rAjA gaMgadeva kA gaMgadatta nAma kA putra huaa| hapu0 33.96-97, 131-132, 142-143, apane pitA aura AThoM bhAiyoM ke sAtha isane tIrthakara neminAtha ke samavasaraNa meM dIkSA lI aura girinAra parvata se mokSa prApta kiyA / hapu0 59.115, 126, 65.16 devaputra-AgAmI chaThe tIrthakara, aparanAma devadeva / mapu0 76.478, hapu0 60.559 devabhAva-vRSabhadeva kA gaNadhara / mapu0 43.54 dedhamati----kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke pUrvabhava kI jnnii| yaha jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara ke devasaMgIta-brahma aura brahmottara svargoM kA dUsarA indraka-vimAna / hapu0 devasatya-vRSabhadeva ke gaNadhara / mapu0 43.60 devasena-(1) rAjA bhojakavRSNi aura padmAvatI rAnI kA kaniSTha putra, ugrasena aura mahAsena kA anuja / hapu0 18.16 (2) rAjA satyaMdhara ke senApati vijayamati aura usakI rAnI jayAvatI kA putra / mapu0 75.256-259 Jain Education Intemational Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 : jaina purANakoza (3) mRgAvatI deza meM dazArNa-nagara kA nRpa, devakI kA pitA / mapu0 71.292 pApu0 11.55 bebalenA -- bharatakSetra meM pAliyAma nagara ke gRhapati yakSi kI bhAryA, yakSadevI kI jananI / mapu0 71.390, hapu0 60.62-63 devasva -- deva dravya | isakA vinAza karane se naraka-vedanA prApta hotI hai / hapu0 18.102 devAgni - tIrthaMkara RSabhadeva ke bArahaveM gaNadhara / mapu0 43.55, hapu0 12.57 devAdhideva - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.30 devAnanda - ( 1 ) jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 (2) kRSNa kA pakSadhara eka nRpa / hapu0 50.125 devAraNya - sItA aura sItodA nadiyoM ke naTa para pUrva-pazcima videha paryanta lambe tathA samudra taTa se mile hue cAra vana- pradeza / hapu0 5.281 devAvatAra - pUrva mAlava deza kA eka tIrtha / jarAsandha se sandhi karane ke lie samudravijaya dvArA sasainya preSita kumAra lohajaMca ne tilakAnanda aura nandana muniyoM ko yahIM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| tabhI se yaha sthAna isa nAma se prakhyAta ho gayA / hapu0 50.56-60 - (1) jambUdvIpa ke puSkalAvatI deza kI vItazokA-nagarI kA eka gRhastha / hapu0 60.43 (2) bharatakSetra ke zaMkha nagara kA eka vaizya / yaha bandhuzrI kA pati aura zrIdattA kA pitA thA / mapu0 62.494-495 devilagrAma- palAlaparvata-grAma kA nivAsI eka pradhAna puruSa / mapu0 6.135 devilA - (1) bharatakSetra ke magagha deza meM zAlmalikhaNDa grAma ke nivAsI jayadeva kI patnI aura padmadevI kI jananI / mapu0 71.446 447, hapu0 60.108-109 (2) kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke chaThe pUrvabhava kA nAma / usa bhava meM yaha jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara ke vaizya damaka aura usakI strI devamati kI putrI thI / yaha vasumitra se vivAhita huI thii| kucha hI samaya meM yaha vidhavA ho jAne se virakta hokara vratI huI tathA Ayu ke anta meM marakara meruparvata ke nandana-vana meM vyantarI huI / mapu0 71.360-362 (3) podanapura ke rAjA candradatta kI rAnI, indravarmA kI jananI / mapu0 72.204 - 205 dezanA-- tIrthaMkara dvArA kRta aura gaNadhara dvArA nibaddha dharmopadeza / mapu0 2.94 dezAnAlaya -- dharmopadeza kI prApti yaha samyagdarzana kI labdhi hai| mapu0 9.116 dezamA -- vitarita (bAlista) nAmaka mAna yaha meya, deza, tulA aura kAla ina cAra prakAra ke mAnoM meM dUsare prakAra kA mAna haiM / papu0 24.60-61 devasanA - behamAna vaizavrata - dUsarA gunnvrt| isa vrata meM jIvanaparyanta ke lie kiye hue bRhat pariNAma meM grAma-nagara Adi pradeza kI avadhi nizcita kara usake bAhara jAne kA niSedha hotA hai| isake pA~ca aticAra haiMpreSya-prayoga maryAdA ke bAhara sevaka ko bhejanA, Anayana-maryAdA kA atikramaNa kara bAhara se vastu maMgavAnA, pudgala kSepa-maryAdA ke bAhara kaMkar3a patthara pheMkakara saMketa karanA, zabdAnupAta -maryAdA ke bAhara apanA zabda bhejanA aura rUpAnupAta ---khAMsI Adi ke dvArA apanA rUpa dikhAkara maryAdA ke bAhara kAma karanevAloM ko apanI ora AkRSTa karanA / ye pAMca isake aticAra haiM / hapu0 58.145, 178 dezabhUSaNa siddhArtha nagara ke rAjA kSemaMkara aura usako rAnI vimalA kA putra, kulabhUSaNa kA agraja / ina donoM bhAiyoM ne sAgarasena vidvAn se zikSA prApta kI thii| inhoMne jharokhe meM baiThI eka kanyA dekhakara usakA samAgama prApta karane ke lie paraspara meM eka dUsare kA vadha karane kA nizcaya kara liyA thA kintu bandI ke mukha se una kanyA ko apanI bahina jAnakara pazcAttApa pUrvaka ye donoM bhAI dIkSita ho gaye the / inake viyoga se rAjA kSemaMkara zokAgni se dagdha ho gayA aura samasta AhAra chor3akara mRtyu ko prApta huaa| idhara inhoMne AkAzagAminI Rddhi prApta karake nAnA tIrthakSetroM meM vihAra kiyA / tapa meM lIna hone para sarpa aura bar3aoM ko rAma ne inake zarIra se haTAyA thA tathA nirjhara jala se paira dhokara sItA ne phUloM se inakI pAdaarcA kI thii| rAma ne hI agniprabha dvArA kiye gaye upadravoM ko zAnta kiyA thA / upasarga ke dUra hote ho inheM kevalajJAna huA aura devoM ne inakI pUjA kI / bharata inhIM se apane bhavAntara jJAtakara dIkSita hue the / papu0 39.39-45, 73-79, 158-175, 61.16-18, 86.1-9 deza satya - dasa prakAra ke satyoM meM eka satya / isa satya meM gA~va aura nagara kI rIti, rAjA kI nIti tathA gaNa aura AzramoM kA upadeza karanevAlA vacana samAhita hotA hai / hapu0 10 105 dezasandhi -- do dezoM kI sImAbhUmi / mapu0 35.27 dezAkhyAna -- loka ke kisI eka bhAga ke deza, parvata, dvIpa tathA samudra Adi kA vistArapUrvaka varNana karanA / mapu0 4.5 dezAvakAzika - prathama zikSAvrata digvata kI sImA ke antargata dainika gamanAgamana meM ghara, bAz2Ara, galI, mohallA Adi kI sImA nizcita karake usakA atikramaNa nahIM karanA dezAvakAzika zikSAvrata hai| vIvaca 0 - 18.54 dezAvadhijJAna - avadhijJAna kA prathama bheda / isakA viSaya pudgala dravya hai / yaha avadhijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se hotA hai / mapu048. 220] 10.152 behazya -- audArika, taijasa aura kArmANa ye tIna zarIra mapu0 48.52 behamAna -- jIvoM kI zArIrika avagAhanA kA pramANa / sUkSma nigodiyA labdhaparyAptaka jIva kA zarIra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai / ekendriya se paMcendriya jIva isase choTe nahIM hote / ekendriya-jIva kamala ke deha kA utkRSTa pramANa eka hajAra yojana tathA eka kosa hotA hai / dvIndriya jIvoM meM sabase bar3I avanAhanA zaMkha kI bAraha Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ deva-dravyasUtra jaina purANakoza : 173 yojana pramANa, trIndriya jIvoM meM kAnakhajUrA kI tIna kosa pramANa, catu- rindriya jIvoM meM bhramara kI eka yojana (cAra kosa) pramANa tathA paMcendriya jIvoM meM sabase bar3I svayaMbhU-ramaNa-samudrake rAghava-maccha kI eka hajAra yojana pramANa hotI hai / paMcendriyoM meM sUkSma avagAhanA sivarSaka maccha kI hai / sammUrcchana janma se utpanna aparyAptaka jalacara, thalacara aura nabhacara tiryacoM kI jaghanya avagAhanA eka vitasti pramANa hotI hai| manuSya aura tiryaMca kI avagAhanA tIna kosa pramANa, nArakI kI utkRSTa avagAhanA pA~ca sau dhanuSa aura devoM kI paccIsa dhanuSa hotI hai / hapu0 18.72-82 deva-(1) pUrva paryAya meM kRta zubhAzubha karma / papu0 96.9 (2) saudharmendrA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 bolAgRha-jhUlane kA sthAna / isameM vAstukalA kA mahattvapUrNa pradarzana hotA thaa| mapu0 7.125 dostadikA-dakSiNa kA eka nagara / yaha nagara saurASTra ke varddhamAnapura se girinAra ko jAnevAle mArga para sthita hai| harivaMzapurANa kI racanA isI nagarI ke zAntinAtha jinAlaya meM pUrNa huI thii| hapu0 66.53 ati-(1) mathurA nagarI ke seTha bhAnu aura unakI strI yamunA ke chaThe putra zUradatta kI bhAryA / hapu0 33.96-99 (2) aneka zAstroM ke pAragAmI eka AcArya / ye rAma ke vanavAsa ke samaya ayodhyA meM hI sasaMgha sthita the| inake sammukha bharata ne pratijJA kI thI ki rAma ke vana se lauTate hI vaha dIkSita ho jAyagA / inhoMne use sambodhita kiyA aura dharmAcaraNa ke abhyAsa kA parAmarza diyA / sItA ke banavAsa se dukhI ayodhyA kA nagara-seTha vajAMka bhI inhIM ke pAsa dIkSita huA thaa| ve svayaM parama tapasvI the| Ayu ke anta meM ye Urdhva veyaka meM ahamindra hue / papu0 32.139-140, 123.86-92 (3) vyAghranagara ke rAjA sukAnta kA putra / papu0 80.177 (4) sAketa ke munisuvrata-jinAlaya meM vidyamAna saptarSiyoM kA arcaka eka bhaTTAraka / isake ziSya ise saptarSiyoM ko namana karate dekhakara asaMtuSTa ho gaye the| bAda meM usakI nirmalatA jJAta kara ve apane ajJAna kI nindA karate hue punaH usake bhakta ho gaye the / papu0 92. 22-27 cha tilaka-(1) vijayAdha-parvata para sthita 60 saundarya aura vaibhava se sampanna nagaroM meM eka nagara / mapu0 19.83, vIvaca0 3.73 (2) ambaratilaka-parvata kA dUsarA nAma / mapu0 7.99 ghumnAbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.200 cata-sAta vyasanoM meM pahalA vysn-juaa| yaha yaza aura dhana kI hAni karanevAlA, saba anarthoM kA kAraNa tathA ihaloka aura paraloka donoM meM aneka duHkhoM kA dAtA hai / yudhiSThira isI se duHkha meM par3A thaa| vaha na kevala dhana daulata apitu sampUrNa striyoM aura bhAiyoM ko bhI hAra gayA thA / isa kAraNa use apane bhAiyoM aura draupadI ke sAtha bAraha varSa taka vanavAsa tathA eka varSa kA guptavAsa bhI karanA par3A thaa| pApu0 16.109-118, 123-125 ghoti-ratnaprabhA ke kharabhAga kA AThavA~ paThala / hapu0 4.53 de0 kharabhAga braDhIyAn-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.182 dravya-yaha sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpa bahutva ina ATha anuyoga dvAroM tathA nAma sthApanA, dravya aura bhAva ina cAra nikSepoM se jJeya hotA hai / hapu0 1.1, 2.108, 17.135 jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza ye pAMcoM bahupradezI hone se AstikAya haiM, kAla eka pradezI hone se astikAya nahIM hai parantu dravya hai / ve chahoM guNa aura paryAya se yukta hote haiN| inameM jIva ko chor3a kara zeSa dravya ajIva haiN| inakA pariNamana apane-apane guNa aura paryAya ke anurUpa hotA hai / ye saba svatantra haiM / mapu0 3.5-9 vIvaca0 16.137-138 dravyaparivartana-jIva ke pA~ca prakAra ke parAvartanoM meM prathama parAvartana / isameM jIva paramANuoM kA ananta bAra zarIra aura karma rUpa se grahaNa tathA visarjana karatA hai / vIvaca0 11.28 dravya-palya-eka yojana lambe caur3e tathA gahare garta ko tatkAla utpanna bher3a ke bAloM ke avibhAjya agrabhAga se Thoka-Thoka kara bhare hue gaDDhe meM se prati sauveM varSa eka-eka bAla nikAlA jAya aura jaba yaha garta bAlahIna ho jAya to isameM jitanA samaya lagatA hai vaha samaya palya kahalAtA hai / papu0 20.74-76 dravyaprANa-pA~ca indriyA~, mana, vacana aura kAya (tIna bala) Ayu tathA zvAsocchavAsa ye dasa prANa / saMjI-paMcendriya ke ye sabhI hote haiN| asaMjJI-paMcendriya ke mana na hone se nau, caturindriya ke karNendriya aura mana na hone se ATha, zrIndriya ke mana, karNa aura netra na hone se sAta, dvIndriya ke mana, karNa, cakSu aura nAsikA kA abhAva hone se chaH aura ekendriya ke rasanA, nAsikA, cakSu, zrotra, mana aura vacana kA abhAva hone se cAra prANa hote haiM / vIvaca0 16.99-102 dravyabandha-bhAvabandha ke nimitta se jIva aura karma kA paraspara saMliSTa honA / yaha bandha cAra prakAra kA hotA hai-prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza / vIvaca0 16.144-145 dravyamokSa-zakladhyAna dvArA saba karmoM kA AtmA se sambandha-viccheda honA / vIvaca0 16.173 yaliMgI-nirgrantha bhAvoM ke binA hI nirgrantha mudrA ke dhAraka muni / ___mapu0 17.213-214 dravyalezyA-zArIrika vrnn| yaha chaH prakAra kI hotI hai-kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma aura zukla / mapu0 10.96 dravyasaMvara-mahAvrata Adi ke pAlana aura uttama dhyAna dvArA kassriva kA nirodha karanA / vIvaca0 16.168 dravyasUtra-tIna dhAgoM se nirmita (tIna lar3oM kA) yjnyopviit| yaha samyagdarzana, jJAna aura cAritra ina tIna bhAvoM kA pratIka hotA hai / mapu0 39.95 Jain Education Intemational Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 : jaina purANakoza dravyAnuyoga-aupadI dravyAnuyoga-zrutaskandha kA caturtha anuyoga / isameM pramANa, naya, nikSepa tathA sat saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva, nirdeza svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna ke dvArA dravyoM ke guNa, paryAya aura bhedoM kA tAttvika varNana rahatA hai / mapu0 2.101 avyApika-naya-vastu ke kisI eka nizcita svarUpa kA bodha karAnevAle naya ke do bhedoM meM prathama bheda / naigama, saMgraha aura vyavahAra ye tIna isake prabheda hai / hapu0 58.39-42 dravyAnava-jIva meM mithyAtva Adi kAraNoM se pudgaloM kA karma rUpa se Agamana / vIvaca0 16.141 huta-gAyana-sambandhI vividha vRttiyoM meM prathama vRtti / laya bhI tIna prakAra kI hotI hai / isameM drutalaya eka laya hai / papu0 17.278, 24.9 Q paba-(1) kampilA nagarI kA rAjA / yaha dRr3harathA kA pati aura draupadI kA pitA thA / yaha kRSNa kA pakSadhara thaa| mapu0 71.73-77, 72. 198 harivaMza aura pANDava-purANakAroM ne ise mAkandI-nagarI kA rAjA batAkara isakI rAnI kA nAma bhogavatI kahA hai / hapu0 45. 120-122, 50.81, pApu0 15.37, 41-44 (2) jarAsandha-kRSNa yuddha meM kRSNa kA pakSadhara eka samaratha raajaa| hapu0 50.81 bruma-rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.30 chamaSeNa-eka avadhijJAnI muni| inhoMne zaMkha ko nirnAmika ke pUrvabhava batAye the / mapu0 70.206-207 hapu0 33.149 brumasena-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.30 (2) siMhaladvIpa ke rAjA zlakSNaroma kA senApati / kRSNa ne ise yuddha meM mArA aura rAjA kI kanyA lakSmaNA ko dvArikA lAkara vidhipUrvaka vivAhA / hapu0 44.20-24 (3) mahAvIra ke nirvANa ke tIna sau paiMtAlIsa varSa bAda do sau bIsa varSa ke antarAla meM hue gyAraha aMgadhArI pA~ca munIzvaroM meM eka muni / mapu0 76.525. dhIvaca0 1.41-49 (4) naveM nArAyaNa kRSNa ke pUrvabhava ke guru / papu0 20.216 (5) lakSmaNa ke pUrvabhava ke jIva punarvasu ke dIkSAguru / papu0 64.93-95 droNa-(1) dronnaacaary| yaha RSi bhArgava kI vaMza-paramparA meM hue vidrAvaNa kA putra thaa| azvinI isakI strI aura isase utpanna azvatthAmA isakA putra thA / isane pANDavoM aura kauravoM ko dhanurvidyA sikhAyI thii| kauravoM dvArA pANDavoM kA lAkSAgRha meM jalAyA jAnA sunakara yaha bahuta duHkhI huA thaa| isane kauravoM se kahA thA ki isa prakAra kula-paramparA kA vinAza karanA ucita nahIM hai / eka bhIla ne ise guru banAkara zabdavedhinI vidyA prApta kI thii| arjuna ke kahane para prANiyoM ke vadha se rokane ke lie isane bhIla se usake dAhine hAtha kA aMgUThA mA~gA thA / bhIla ne apanA aMgUThA tatkAla hI saharSa de diyA thA / kRSNa-jarAsandha yuddha meM arjuna ko isase yuddha karanA par3A thA / arjuna ise brAhmaNa aura guru samajhakara chor3atA rahA / eka bAra arjuna ne ise brahmAstra se bA~dha liyA aura guru samajhakara mukta bhI kara diyaa| isI samaya mAlavadeza ke rAjA kA azvatthAmA nAmaka hAthI yuddha meM mArA gayA / yudhiSThira ke yaha kahate hI ki "azvatthAmA raNa meM mArA gayA" isane hathiyAra DAla diye the| yaha rudana karane lagA to yudhiSThira ne kahA ki hAthI marA hai usakA putra nahIM / isase yaha zAnta huA hI thA ki dhRSTArjuna ne asi-prahAra se isakA mastaka kATa ddaalaa| hapu0 45.41-48, pApu0 8.210-214, 10.215216, 262-267, 12.197-199, 20.187, 201-202, 222-233 (2) nadI aura samudra kI maryAdAoM se yukta grAma / pApu0 2.160 vroNamukha-nadI ke taTavartI cAra sau grAmoM kA samUha / yaha vyavasAyoM kA kendra hotA hai| yahA~ sabhI jAtiyA~ rahatI hai / / mapu0 16.173, 175, hapu0 2.3 droNameSa-eka rAjA, vizalyA kA pitA / lakSmaNa ko lagI zakti isI rAjA kI putrI vizalyA ke prabhAva se dUra huI thii| papu0 64.37, 43, 65.37-38 / proNAmukha-jalayAnoM kA Thaharane kA sthAna (bndrgaah)| mapu0 37.62 draupadI-bharatakSetra kI mAkandI-nagarI (mahApurANa ke anusAra kampilA nagarI) ke rAjA drupada aura rAnI bhogavatI (mahApurANa ke anusAra dRr3harathA) kI putrii| isane svayaMvara meM gANDIva-dhanuSa se ghUmatI huI rAdhA kI nAsikA ke natha ke motI bANa se vedha kara nIce girAnevAle arjuna kA varaNa kiyA thaa| arjuna ke isa kArya se duryodhana Adi kupita hue aura ve rAjA drupada se yuddha karane nikale / apanI rakSA ke lie yaha arjuna ke pAsa aayii| bhaya se kAMpatI huI use dekhakara bhImasena ne ise dhairya bNdhaayaa| bhIma ne kaurava-dala se yuddha kiyA aura arjuna ne karNa ko harAyA / isa yuddha ke pazcAt drupada ne vijayI arjuna ke sAtha draupadI kA vivAha kiyA / draupadI ko lekara pANDava hastinApura Aye / duryodhana ne yudhiSThira ke sAtha kapaTapUrvaka dhata khelakara usakI samasta sampatti aura rAjya-bhAga jIta liyA / jaba yudhiSThira ne apanI patniyoM tathA sapatnIka bhAiyoM ko dAMva para lagAyA to bhIma ne virodha kiyA / usane dyUta-krIr3A ke doSa batAye taba dharmarAja ne bAraha varSa ke lie rAjya ko hArakara dya ta-krIr3A ko samApta kiyaa| isI bIca duryodhana kI AjJA se duzAsana draupadI ko coTI pakar3akara ghasITatA huA yU ta-sabhA meM lAne lgaa| bhISma ne yaha dekhakara duHzAsana ko DA~TA aura draupadI ko usake kara-pAza se mukta kraayaa| pApu0 18. 109-129 cUta kI samApti para duryodhana ne dUta ke dvArA yudhiSThira se dya ta ke hAre hue dAva ke anusAra bAraha varSa ke vanavAsa aura eka varSa ke ajJAtavAsa ke lie kahalAyA / yudhiSThira apane bhAiyoM ke sAtha vanavAsa tathA ajJAtavAsa ke lie hastinApura se nikala AyA / vaha draupadI aura mAtA kuntI ko isa kAla meM apane cAcA vidura ke ghara chor3a denA cAhatA thA para draupadI ne pANDavoM ke sAtha hI pravAsa karanA ucita smjhaa| pANDava sahAyavana meM the| duryodhana yaha sUcanA pAkara unheM mArane ko senA sahita vahA~ ke lie ravAnA huaa| nArada Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ draupadI-dvApurI jaina purANakoza : 175 ke saMketa para arjuna ke ziSya citrAMga ne mArga meM hI duryodhana kI senA apane Apako padamanAbha ke yahA~ paayaa| vaha bar3I duHkhI huI / padmanAbha ko roka liyA / yuddha huaa| citrAMga ne duryodhana ko nAgapAza meM bA~dha ne use zIla se vicalita karane ke aneka prayatna kiye| vaha saphala liyA aura use apane sAtha le jAne lagA / duryodhana kI patnI bhAnumatI nahIM ho skaa| draupadI ne usase eka mAsa kI avadhi cAhI / usane ko jaba yaha patA calA to vaha bhISma ke pAsa gyii| bhISma ne use - ise svIkAra kiyaa| prAtaHkAla hone para pANDava draupadI ko vahA~ na yudhiSThira ke pAsa bheja diyaa| usane yudhiSThira se apane pati ko dekhakara duHkhI hue / bahuta DhUMr3hA use na pA sake / nArada apane kArya se mukta karane kI vinatI kii| yudhiSThira ne arjuna ko bhejakara citrAMga bahuta dukhI huaa| usane kRSNa ko draupadI ke amarakaMkApurI meM hone ke nAgapAza se duryodhana ko mukta karAyA / vaha hastinApura to lauTa kA samAcAra de diyA / kRSNa ne svastika-deva ko siddha kiyA / usane gayA para arjuna dvArA kiye gaye upakAra se atyanta khinna huaa| usane jala meM calanevAle chaH ratha diye / unameM baiThakara kRSNa aura pANDavoM ne lavaNasamudra ko pAra kiyA aura dhAtakIkhaNDa meM amarakaMkApurI pahu~ce / ghoSaNA kI ki jo pANDavoM ko mAregA use vaha apanA AdhA rAjya yuddha meM unhoMne padmanAbha ko jiitaa| vaha bar3A lajjita huA / usane degA / rAjA kanakadhvaja ne use Azvasta kiyA ki vaha sAta dina kI una sabase kSamA mA~gI aura draupadI ke zIla kI prazaMsA karate hue use avadhi meM unheM mAra degaa| usane kRtyA-vidyA siddha kI / yudhiSThira lauTA diyaa| ve draupadI ko vApasa le Aye / isa samasta ghaTanA-cakra ko bhI yaha samAcAra mila gyaa| usane dharmadhyAna kiyA / dharmadeva meM phaMsI huI draupadI ko saMsAra se virakti huii| usane kuntI aura kA Asana kampita huaa| vaha pANDavoM kI sahAyatA ke lie eka bhIla ke veSa meM aayaa| pahale to usane draupadI kA haraNa kiyA aura use subhadrA ke sAtha rAjImatI AryikA ke pAsa dIkSA lii| unhoMne samyaktva ke sAtha cAritra kA pAlana kiyaa| Ayu ke anta meM apane vidyAbala se adRzya kara diyaa| phira use chur3Ane ke lie pIchA rAjImatI, kuntI, draupadI aura subhadrA ne strI-paryAya ko chor3A aura ve karate hue pANDavoM ko eka-eka karake mAyA-nirmita eka viSamaya acyuta svarga meM sAmAnika deva huii| dUravartI pUrvabhavoM meM draupadI agnisarovara kA jala pIne ke lie vivaza kiyaa| isase ve pA~coM bhAI bhUti kI nAgazrI nAmaka putrI thii| isane isa paryAya meM dharmaruci muni macchita ho gaye / sAtaveM dina kRtyA aayii| mUcchita pANDavoM ko mRta ko viSamizrita AhAra diyA thA jisase yaha nagara se nikAlI gayI / samajhakara vaha bhIla ke kahane se vApasa lauTI aura usane kanakadhvaja ise kuSTa roga huA aura marakara yaha pAMcaveM dhUmaprabhA nagara meM nArakI ko hI mAra diyA / dharmadeva ne pANDavoM kI mUrchA dUra kI, yudhiSThira huii| naraka se nikalakara yaha dRSTiviSa jAti kA sapaM huii| isa ke uttama caritra kI prazaMsA kI, sArI kathA sunAyI aura adRzya draupadI naraka se nikalakara aneka trasa aura sthAvara yoniyoM meM do sAgara ko dRzya karake arjuna ko sAdara sauMpa dii| dharmadeva apane sthAna ko 'kAla taka yaha bhramaNa karatI rhii| isake pazcAt yaha campApurI meM calA gyaa| draupadI sameta pANDava Age bar3he / mapu0 72.198-211, mAtaMgI nAma kI strI huii| isa paryAya meM isane aNuvrata dhAraNa kiye hapu0 45.120-135, 46.5-7, pApu0 15.37-42, 105-162, aura madya, mAMsa tathA madhu kA tyAga kiyaa| agale janma meM yaha durgandhA 217-225, 16.140-141, 17.102-163, 18.109-129 huI / mAtA-pitA ne isakA nAma sukumArI rakhA / isane ugra tapa kiyA pANDava rAmagiri hote hue virATa nagara meM Aye / ajJAtavAsa kA varSa aura deha tyAgane ke pazcAt yaha acyuta svarga meM devI huii| vahA~ se thaa| unhoMne apanA veSa badalA / draupadI ne mAlina kA veSa dhAraNa cayakara rAjA drupada kI putrI huii| mapu0 72.243-264, hapu0 kiyaa| ve virATa ke rAjA ke yahA~ rahane lge| usI samaya 46.26-36, 54.4-7, pApu0 17.230-295, 21.8-10, 32cUlikApurI ke rAjA cUlika kA putra kIcaka vahA~ aayaa| vaha rAjA 34, 51-59, 94-102, 114-143, 24.2-11, 72-78, 25, virAT kA sAlA thaa| draupadI ko dekhakara vaha usa para Asakta huA 141-144 aura usase cher3achAr3a karane lgaa| bhIma ko draupadI ne yaha batAyA taba dvAdaza-gaNa-dvAdaza sabhA-tIrthaMkara ke samavasaraNa meM unakI gandhakuTI ko usane draupadI kA veSa banAkara apane pAsa Ate hI use pAda-prahAra se cAroM ora se ghere hue bAraha sabhA-koSTha / inameM kramazaH gaNadhara Adi mAra DAlA / kRSNa-jarAsandha yuddha huaa| isameM pANDavoM ne kaurava-pakSa muni, kalpavAsinI-deviyA~, AryikAe~ aura striyA~, bhavanavAsinIkA saMhAra kiyA / yuddha kI samApti hone para pANDava hastinApura rahane deviyA~, vyantariNI-deviyA~, jyotiSka deviyA~, bhavanavAsI-deva, lage / eka dina nArada AyA / pANDavoM ke sAtha vaha draupadI ke bhavana vyantaradeva, jyotiSka-deva, kalpavAsI-deva, manuSya aura tiryaca baiThate meM bhI aayaa| zrRMgAra meM nirata draupadI use dekha nahIM paayii| vaha haiM / mapu0 23.193-194, 48.49, hapu0 2.66, 42.43 usakA Adara-satkAra nahIM kara skii| nArada kruddha ho gyaa| usane dvAdazAMga-zruta ke bAraha aMga-AcArAMga, sUtrakRtAMga, sthAnAMga, samavAusakA sundara citrapaTa taiyAra karake use dhAtakIkhaNDa dvIpa meM sthita yAMga, vyAkhyAprajJapti aMga, jJAtRdharmakathAMga, upAsakAdhyayanAMga, dakSiNa-bharatakSetra kI amarakaMkApurI ke rAjA padmanAbha ko diyA aura antakRddazAMga, anuttaropapAdikadazAMga, praznavyAkaraNAMga, vipAkasUtrAMga citra kA paricaya dekara vaha vahA~ se calA aayaa| citra ko dekhakara aura dRSTipravAdAMga / mapu0 34.133, hapu0 10.26-45 padmanAbha usa para Asakta huaa| usane saMgamadeva ko siddha kiyaa| dvApara-avasarpiNI kA caturtha kAla / pApu0 2.23 vaha sotI huI draupadI ko vahA~ le aayaa| jaba vaha jAgI to usane dvApurI-dvitIya nArAyaNa dvipRSTha kI janmabhUmi / papu0 20.221 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 : jaina purANakoza bAravatI-dvIpArSacakravAla dvAravatI-yAdavoM kI mhaangrii| nemi kI kubera dvArA nirmita yaha nagarI bAraha yojana lambI, nau yojana caur3I, bajramayI koTa se AvRta tathA samudramayI parikhA se yukta thii| isameM kRSNa kA aThAraha khaNDoM se yukta sarvatobhadra nAmaka mahala thaa| mapu0 71.24-27, 63; hapu0 1.72, 41.18-19, 27 pANDava yahA~ Aye the| hapu0 45. 1,50.2 aparanAma dvArikA / pApu0 11.76-81 isakA eka nAma dvArAvatI bhI thA / balabhadra-acalastoka aura nArAyaNa-dvipRSTha, balabhadradharma aura nArAyaNa-svayaMbhU, balabhadra-suprabha aura nArAyaNa-puruSottama kI yaha janmabhUmi thii| mapu0 58.83-84, 59.71, 86, 60.63, 66 dvArikA-de0 dvaarvtii| hapu0 47.12, 92, 100-101, 61.18, pApu0 11.76-81 dvikAvali-eka vrata / yaha ar3atAlIsa dina meM sampanna hotA hai| isameM ar3atAlIsa SaSThopavAsa (belA) aura itanI hI pAraNAeM kI jAtI hai| hapu0 34.68 dvicUra-vidyAdhara-dRr3haratha ke vaMzadhara ekacUDa-vidyAdhara kA putra / yaha tricUDa kA pitA thaa| papu0 5.53 dvija-ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa-ina cha: vizuddha vRttiyoM kA dhAraka vyakti / eka bAra garbha se aura dUsarI bAra saMskAroM se janma hone ke kAraNa aise vyakti dvija kahalAte haiN| mapu0 38.24, 42, 47-48, 40.149 dvijatva ke jJAna aura vikAsa ke lie inake dasa karttavya hote haiM-atibAla-vidyA, kulAvadhi, vottamatva, pAtratva, sRSTyadhikAritA, vyavahArezitA, avadhyatA, adaNDayatA, mAnahitA aura prajAsambandhAntara / upAsakAdhyayana meM inhIM dasa kartavyoM ko dasa adhikAroM ke rUpa meM varNita kiyA gayA hai| mapu0 40.174-177 vijottama-gAIpatya, AhavanIya aura dakSiNAgni ina tInoM agniyoM meM maMtroM ke dvArA bhagavAna kI pUjA karanevAlA dvija / mapu0 40.85 dvitIya-vrata-bhAvanA-satyavrata kI pA~ca bhaavnaaeN| ye krodha, lobha, bhaya aura hAsya kA tyAga tathA zAstrAnukUla upadeza rUpa / mapu0 20.162 dvitIya-zukladhyAna-eka tvavitarka-zukladhyAna / yaha bArahaveM guNasthAna meM __ hotA hai / mapu0 47.247, 61.100 / dviparvA-diti aura aditi dvArA nami aura vinami vidyAdharoM kI dI huI solaha nikAyoM kI vidyAoM meM eka vidyA / hapu0 22.67 dvipuSTha-(1) avasarpiNI ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna eka zalAkA puruSa-dvitIya nArAyaNa / yaha dvAravatI-nagarI ke rAjA brahma aura usakI dUsarI rAnI uSA kA putra thaa| isakI kula Ayu bahattara lAkha varSa thii| usameM isake kumArakAla meM paccIsa hajAra varSa, maNDalIka avasthA meM bhI itane hI varSa, sau varSa digvijaya meM, aura rAjya meM ikahattara lAkha unacAsa hajAra nau sau varSa vyatIta hue the| mapu0 58.84-85, hapu0 60.519-520, vIvaca0 18.101,112 yaha bharatakSetra ke tIna khaNDoM kA svAmI thaa| isane koTizilA ko apane mastaka taka Upara uThA liyA thaa| balabhadra-acalastoka isakA bhAI thA / bhogavardhana-nagara ke rAjA zrIdhara kA putra tAraka-pratinArAyaNa thaa| isane dvipRSTha se usakA gandhahastI mAMgA thaa| dvipRSTha ne use nahIM diyaa| isa para donoM meM yuddha huaa| tAraka ne dvipRSTha para apanA cakra calAyA / cakra dvipRSTha ke hAtha meM A gayA / usI cakra se tAraka mArA gyaa| sAta ratnoM aura tIna khaNDa pRthivI kA svAmitva prApta kara cirakAla taka bhoga bhogate hue dvipRSTha marakara sAtaveM naraka gayA / mapu0 58.90-91, 102-104, 114-118, hapu0 53.36, 60. 288-289 tIsare pUrvabhava meM yaha bharatakSetra ke kanakapura-nagara meM suSeNa nAmaka nRpa thaa| dUsare pUrvabhava meM caudahaveM svarga meM deva huA pazcAt isa nAma kA ardhacakrI huaa| mapu0 58.122 (2) AgAmI utsarpiNI kAla kA nauvA~ nArAyaNa / mapu0 76. 489 harivaMzapurANakAra ne ise AgAmI AThavA~ nArAyaNa batAyA hai| hapu0 60.567 dvirada-tIrthakara kI mAtA dvArA garbhAvasthA meM dekhe gaye solaha svapnoM meM prathama svapna-hAthI / mapu0 29.136, papu0 21.14 dviravadaMSTa-mlecchoM kA eka rAjA / yaha vanamAlA kA pitA thA / isane apanI putrI kA vivAha dhAtakIkhaNDa ke eka rAjA sumitra ke sAtha kiyA thA / papu0 12.22-28 dviravaratha-ikSvAkuvaMzI eka rAjA / yaha zarabharatha kA putra aura siMhadamana kA pitA thA / papu0 22.157-159 dvizatagrIva-pratinArAyaNa bali ke vaMza meM utpanna eka vidyAdhara-rAjA / yaha paMcazatagrIva kA uttarAdhikArI thaa| hapu0 25.34, 36 dvIndriya-sparzana aura rasanendriya se yukta jIva / inakI sAta lAkha kula koTiyA~, utkRSTa Ayu bAraha varSa tathA sabase bar3I avagAhanA bAraha yojana zaMkha kI hotI hai / hapu0 18.60, 66, 76 TIpa-(1) karuvaMzI eka rAjA / hapa045.30 (2) jala kA madhyamavartI bhUkhaNDa / madhyaloka meM ananta dvIpa hai| inameM Arambhika dvIpa solaha haiN| inake nAma haiM-jambUdvIpa, dhAtakIkhaNDa, puSkaravara, vAruNIvara, kSIravara, dhRtavara, ikSuvara, nandIzvara, aruNIvara, aruNAbhAsa, kuNDalavara, zaMkhavara, rucakavara, bhujagavara, kuzavara aura krauNcvr| inameM jambUdvIpa to lavaNasamudra se ghirA huA hai aura zeSa dvIpa una dvIpoM ke nAma ke sAgaroM se ghire hue haiN| ina dvIpa sAgaroM ke Age asaMkhya dvIpa haiM / pazcAt ye solaha dvIpa haiM-manaHzila, haritAla, sindUra, zyAmaka, aMjana, hiMgulaka, rUpavara, suvarNavara, vajravara, vaiDUryavara, nAgavara, bhUtavara, yakSavira, devavara, induvara aura svayaMbhUramaNa / ye dvIpa bhI apane-apane nAma ke sAgaroM se veSThita haiN| hapu0 5.613-626 dvIpakumAra-pAtAla loka ke bhavanavAsI deva / hapu0 4.63 dvIpasAgaraprajJapti-dRSTivAda aMga ke parikarma nAmaka bheda meM kathita pAMca prajJaptiyoM meM caturthaM prajJapti / isameM dvIpa aura sAgaroM kA bAvana lAkha chattIsa hajAra padoM meM varNana hai / hapu0 10.61-62, 66 dvIpArSacakravAla-mAnuSottara parvata / mapu0 54.35 Jain Education Intemational Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvaitavAda - dhanadatta dvaitavAda - AtmA aura paramAtmA ko tathA puruSa aura prakRti ko pRthak mAnanA / mapu0 21.253 ise dvArikA-dahana kA haipAyana-rohiNI kA bhAI eka muni bArahaveM varSa meM maMdirA ke nimita se nijotpanna krodha se dvArikA-dahana kI bAta tIrthaMkara nemi se jAnakara yaha saMsAra se virakta ho gayA aura tapa karane lagA thA / bhrAntivaza bArahaveM varSa ko pUrNa huA jAna dvArikA AyA / kRSNa ne madirA phikvA dI thI parantu prakSipta madirA kadambavana ke kuNDoM meM azmapAka vizeSa ke kAraNa bharI rahI jise zamba Adi kumAroM ne tRSAkulita hokara pI lii| unake bhAva vikRta ho gaye / kAraNa jAnakara unhoMne taba taka mArA jaba taka yaha pRthivI para gira nahIM par3A / isa apamAna se ise krodha utpanna huaa| bar3I anunayavinaya karane se kRSNa aura balabhadra hI baca sakeMge aisA kahakara anta meM yaha marakara agnikumAra nAmaka midhyAdRSTi bhavanavAsI deva huaa| isane vibhaMgAvadhijJAna se dvArikAvAsiyoM ko apanA hantA jAnakara dvArikA ko jalAnA Arambha kiyA aura chaH mAsa meM use bhasma karake naSTa kara diyA / isa dahana meM kRSNa aura balarAma donoM hI baca pAye / anya koI bhI nagara se bAhara nahIM nikala pAyA / aparanAma dvIpAyana / yaha AgAmI aThArahavA~ tIrthakara hogaa| ma0 72.178-185, 76. 474, pu0 1.118, 61.28-74, 90, pApu0 22.78-85 dveSabhAva rAjA kA eka guNa-yAtruoM meM yavAvazyaka sandhi aura vigraha karA denA / mapu0 68.66-67, 71 dha dhanaMjaya - ( 1 ) arjuna / hapu0 50.94 de0 ajuna (2) vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.104 (3) vijayArdha kI dakSiNazreNI ke meghapura nagara kA nRpa / isakI putrI kA nAma dhanazrI thaa| mapu0 71.252-253, hapu0 33.135 (4) rAjA dharaNa kA dUsarA putra / hapu0 48.50 (5) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.36 (6) vijayArdha - parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / mapu0 19. 64, hapu0 22.86 (7) mahAratnapura - nagara kA eka vidyAdhara rAjA / mapu0 62.68, pApu0 4.27 (8) pAlakosaNDa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI-deza kI puNDarIkiNI nagarI kA raajaa| yaha balabhadra mahAbala aura nArAyaNa atibala kA pitA thaa| mapu0 7.80-82 (9) videhakSetra kI puNDarI kiNI nagarI kA nivAsI eka seTha / yaha jayadattA kA pitA thA / dhanazrI isakI choTI bahina thI / jayadattA kA vivAha vahIM ke eka seTha sarvadayita se huA thaa| dhanazrI kA vivAha bhI vahIM ke dUsare seTha sarvasamudra ke sAtha huA thA / isane puNDarIkiNI nagarI ke rAjA yazapAla ko ratnoM kA upahAra diyA thaa| mapu0 47. 191-200 23 jaina purANakoza : 177 (10) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM kurunAMgala deza ke hastinApura nagara kA rAjA / mapu0 70.160 dhanada - (1) kubera / hapu0 55. 1 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM kAmpilyanagara kA nivAsI vAisa karor3a dInAra kA dhanI eka vaishy| isakI vAruNI nAma kI strI aura usase utpanna bhUSaNa nAma kA putra thA / pUrvabhava meM yaha apane putra kA bhAI thaa| aneka yoniyoM meM bhramaNa karane ke bAda yaha bharatakSetra ke podanapura nagara meM agnimukha brAhmaNa kA mRdumati nAmaka putra huA / papu0 85.85-119 (3) puNDarIkI nagarI ke rAjA mahIma kA putra mathu 55.18 dhanadatta - ( 1 ) jambUdvIpa meM maMgalA deza ke bhadrilapura nagara kA nivAsI eka vaizya / nandayazA isakI patnI thii| isase isake dhanapAla, devapAla, jinadeva, jinapAla, arhadatta, arhadAsa, jinadatta, priyamitra aura dharmaruci ye nau putra tathA priyadarzanA aura jyeSThA do putriyA~ huI thiiN| isa nagara ke rAjA megharatha ke sAtha yaha apane sabhI putroM sahita mandirasthavira muni se dIkSita ho gayA thaa| isakI patnI aura donoM putriyA~ bhI sudarzanA AryikA ke pAsa dIkSita ho gayo thiiN| dIkSA ke pazcAt rAjA sahita ye sabhI banArasa Aye / yahA~ ise kevalajJAna huA / sAta varSa taka vihAra karane ke bAda Ayu ke anta meM rAjagRha nagara ke pAsa isane siddha avasthA prApta kii| isake putra-putriyA~ aura patnI ne bhI vidhipUrvaka saMnyAsa dhAraNa kiyA thaa| isakI patnI ne nidAna kiyA thA ki ye sabhI putra-putriyA~ para janma meM bhI usakI santAna hoM / bahinoM ne nidAna kiyA thA ki agrima bhava meM bhI ye unake bhAI hoN| isa prakAra nidAna-pUrvaka marakara isakI patnI putra-putriyA~ mahApurANakAra ke anusAra Anata svarga ke dhAtaMkara vimAna meM aura harivaMzapurANakAra ke anusAra acyuta svarga meM utpanna hue| nidAna ke phalasvarUpa isakI patnI anyavRSNa kI rAnI subhadrA huI, donoM bahaneM kuntI tathA mAdrI aura dhanapAla Adi samudravijaya Adi nau putra hue| mapu0 70.182198, pu0 18.111-124 (2) rAjA vajrajaMgha ke rAjaseTha dhanamitra kA pitA / isakI patnI kA nAma dhanadattA thA / mapu0 8.218 (3) sindhu deza kI vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI - subhadrA kA jyeSTha putra / yaha dhanabhadra, upendra, sudatta, siMhabhadra, sukumbhoja, akampana, pataMgaka, prabhaMjana aura prabhAsa kA agraja tathA priyakAriNI, mRgAvatI, sutrabhA, prabhAvatI lina jyeSThA aura candanA kA sahodara thA / mapu0 75.3-7 (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM ekakSetra nAmaka nagara ke nivAsI vaNik nayadatta tathA usakI strI sunandA kA putra, yaha rAma kA jIva thA aura lakSmaNa ke jIva vasudatta kA bhAI thaa| guNavatI nAmA kanyA kI prApti meM isakA bhAI mArA gayA thA phira bhI guNavatI ise prApta na ho sakI thii| ataH bhAI ke kumaraNa aura guNavatI kI prApti nahIM hone se bahu dukhI hokara aneka dezoM meM bhramaNa karatA rahA, anta meM Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178: jaina purANakoza banavattA-dhanamitra eka muni ke dharmopadeza se prabhAvita hokara isane aNuvrata dhAraNa kiye aura Ayu ke anta meM marakara saudharma svarga meM deva huA / papu0 106. 10-22, 30-36 dhanabattA-rAjA vanajaMgha ke rAjaseTha dhanadatta kI patnI / yaha dhanamitra kI mAtA thii| mapu0 8.218 dhanadeva-(1) bharatakSetra ke aMga deza meM campA-nagarI kA eka vaizya / isakI azokadattA nAma kI strI thI tathA isase isake jinadeva aura jinadatta nAmaka do putra hue the| mapu0 72.227, 244-245, pApu0 24.26 (2) vRSabhadeva ke chaThe gaNadhara / hapu0 12.56 (3) eka vaizya, kumAradeva kA pitA / hapu0 46.50-51 (4) bharatakSetra ke ibhyapura kA seTha / hapu0 60.95 (5) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM puSkalAvatI deza ko puNDarIkiNI-nagarI ke nivAsI kuberadatta-vaNik tathA usakI strI anantamatI kA putra / yaha rAjA vajanAbhi kA gRhapati ratna thA / isane baccasena muni ke pAsa jinadIkSA lI thii| mapu0 11.8-9, 14, 57, 62 (6) avanti-deza kI ujjayinI-nagarI kA nivAsI eka seTha, nAgadatta kA pitA / mapu0 75.95-96 (7) vArANasI nagarI kA eka vaizya / paradhana-harane meM saMlagna apane zAntava aura ramaNa nAmaka putroM ko rokane meM samartha na ho sakane se isane munidIkSA le lI thii| mapu0 76.319-321 dhanadevI-(1) mRgAvatI deza meM dazArNanagara ke rAjA devasena kI rAnI, kRSNa kI mAtA devakI kI jnnii| mapu0 71.291-292, pApu0 11.55 (2) campApura ke nivAsI subandhu kI patnI, sukumArI kI jnnii| mapu0 72.241-244 zanadhAnyapramANAtikrama-parigraha-parimANavrata kA eka atIcAra-dhana gAya, bhaisa Adi ke saMgraha ke lie lI huI sImA kA ullaMghana karanA / hapu0 58.176 dhanapati-(1) dhAtakIkhaNDa ke pUrva videhakSetra meM sItA-nadI ke uttara taTa para sthita sukaccha deza ke kSemapura-nagara ke rAjA nandiSeNa ke putra / pitA inheM hI rAjya sauMpakara dIkSita hue the| mapu0 53.2, 12-13 inhoMne bhI muni arhannandana se dharmopadeza sunakara apane putra ko rAjya de diyA thA aura dIkSA dhAraNa kara lI thii| inhoMne gyAraha aMgoM kA jJAna prApta kiyA, solahakAraNa-bhAvanAoM kA cintana kiyA aura tIrthakara-prakRti kA bandha kiyA / anta meM prAyopagamana-saMnyAsa ke dvArA maraNa kara ye jayanta-vimAna meM ahamindra hue aura yahA~ se cyuta hokara ye aThArahaveM tIrthakara aranAtha hue / mapu0 65.2-3, 6-9, 16-25 (2) candrAbhanagara kA svAmI aura tilottamA kA pati / isake lokapAla Adi battIsa putra the aura padmottamA putrI thii| padmottamA ko sarpa ne Dasa liyA thaa| isane ghoSaNA kI thI jo use sarpadaMza se mukta karegA use yaha AdhA rAjya aura isa putrI ko de degaa| jIvandhara ne yaha kArya kiyA aura use isane AdhA rAjya de diyA tathA isa putrI ke sAtha usakA vivAha bhI kara diyaa| mapu0 75. 390-400 dhanapAla-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.32 (2) sadbhadrilapura-nagara ke vaizya dhanadatta aura usakI patnI nandayazA kA prathama putr| ye nau bhAI the| isakI do bahineM thiiN| yaha apane pitA aura bhAiyoM ke sAtha mandirasthavira nAmaka munirAja se dIkSita ho gayA thaa| isakI mAtA nandayazA aura bahinoM ne bhI sudarzanA AryikA ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA thaa| apane pitA ke kevalajJAnI hone ke pazcAt ina sabhI bhAI-bahinoM aura inakI mAtA ne rAjagRha-sthita siddhazilA para saMnyAsa-dhAraNa kiyaa| usa samaya inako mAtA ne nidAna kiyA ki usake ve sabhI putra-putriyAM agale bhava meM bhI usakI putra aura putriyA~ baneM / anta meM apanI mAtA tathA bhAIbahinoM ke sAtha yaha Anata svarga ke zAtaMkara-vimAna meM deva huA / yahA~ se cyuta hokara yaha rAjA andhakavRSNi aura rAnI subhadrA kA samudravijaya nAmaka putra huaa| isake AThoM bhAI bhI vasudeva Adi ATha bhAI hue aura donoM bahirne kuntI aura mAdrI huii| mapu0 70. 182-196, hapu0 18.112-121 (3) rAjA satyaMdhara ke nagara kA eka zrAvaka, varadatta kA pitA / mapu0 75.256-259 (4) jambadvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita maMgalAvatI deza ke ratnasaMcayanagara ke rAjA mahAbala kA putra / mapu0 50.2-3, 10 de0 mhaabl| dhanapAlaka-vRSabhadeva ke sAThaveM gaNadhara / mapu0 43.63 dhanabhana-vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA kA dUsarA putra / mapu0 75.3-5 ghanamitra-(1) seTha dhanadatta tathA seThAnI nandayazA kA putra / hapu0 18. 114, 120 de0 dhanapAla / (2) utpalakheTapura ke rAjA vajrajaMdha kA rAjaseTha / isane dRr3hadharma AcArya ke pAsa jinadIkSA le lI thii| ratnatraya kI ArAdhanA karate hue marakara yaha ahamindra huA / mapu0 8.116, 9.91-93 (3) gAndhAra-deza ke vindhyapura nagara kA eka vaNik / mapu0 (4) sujana-deza meM hemAbhanagara ke rAjA dRr3hamitra kA caturtha putra, jIvaMdhara kA sAlA / mapu0 75.420-430 (5) puSkarAdha dvIpa ke vatsakAvatI deza meM ratnapuranagara ke rAjA padmottara kA putra / isakA pitA ise rAjya-bhAra sauMpakara dIkSita ho gayA thaa| mapu0 58.2, 11 (6) jambUdvIpa ke airAvata kSetra meM padminIkheTanagara ke sAgarasena vaizya aura usakI strI amitamati kA putra / nandiSeNa isakA bhAI thaa| dhana ke lobha se donoM bhAI eka-dUsare ko mArakara kabUtara tathA Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vanamitrA dharaNa godha hue / mapu0 63.261-264 (7) tIsare nArAyaNa svayaMbhU ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.209 dhanamitrA - ( 1 ) ujyayinInagara ke seTha dhanadeva kI strI / mahAbala kA jIva isakA nAgadatta nAmaka putra huaa| isakI bahina arthasvAminI thii| pati dvArA tyAga diye jAne se dezAntara meM isane zIladatta guru ke pAsa zrAvaka ke vrata grahaNa kiye aura zAstrAbhyAsa ke lie apanA putra unheM hI sauMpa diyaa| nAgadatta ne apanI bahina kA vivAha mAmA ke putra kulavANija ke sAtha kara diyaa| mapu0 75.95-105 (2) magadha deza meM suSThinagara ke nivAsI seTha sAgaradatta ke putra kuveradatta kI strI, prItikara kI jananI mapu0 76.216-218, 240-241 dhanavatI (1) hastinApura ke nivAsI vaizya sAmaradatta kI patnI tathA ugrasena kI jananI / mapu0 8.223 (2) puNDarI kiNI nagarI ke kuvaMrakAnta kI jananI aura samudra 31, 41 - rAjazreSThI kuberamiva kI patnI, kI bahina ma0 46.19, 21, (2) eka vyntrii| yaha pUrva janma meM puNDarIko nagarI ke rAjA suradeva kI rAnI pAriNI kA vimalA nAma ko dAsI thii| mapu0 46. 351-355 ghanavAhika - vRSabhadeva ke gaNadhara / hapu0 12.65 dhanazrI - ( 1 ) vijayArdha kI dakSiNazreNI meM meghapura nagara ke rAjA dhanaMjaya aura rAnI sarvazrI kI putrI / svayaMvara meM isane apane pitA ke bhAnaje harivAhana ko varA thA / mapu0 71.252-256, hapu0 33.135 136 (2) bharatakSetra meM campAnagarI ke agnibhUti brAhmaNa aura agnilA brAhmaNI kI putrI / yaha somazrI aura nAgazrI kI bar3I bahina thI / sAmadeva brAhmaNa ke putra somadatta se vivAhita isake pati ne varuNa guru ke pAsa aura isane apanI bahina mitrazrI ke sAtha guNavatI AryikA ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI thI / hapu0 64.4-6, 12-13 marakara yaha acyuta svarga meM sAmAnika deva huii| vahA~ se cyuta hokara yaha pANDu putra nakula huI / mapu0 72.228- 237, 262, hapu0 64.111-112, pApu0 23.78-82, 108-112, 24.77 (3) videhakSetra ke gandhila deza meM palAlaparvata -grAma ke nivAsI devaligrAma kI putrI / yaha rAjA vajrajaMgha kI rAnI zrImatI ke pUrvabhava kA jIva thI / mapu0 6.121-135 (4) aMga deza meM campAnagarI ke rAjA zrISeNa kI rAnI aura kAntapuranagara ke rAjA suvarNavarmA kI bahina / mapu0 75.81-82 (5) dhanadatta kI patnI / yaha rUpazrI kI jananI thI / isane rUpazrI kA vivAha jambU kumAra ke sAtha kiyA thaa| mapu0 76.48, 50 (6) videhakSetra kI puNDarI kiNInagarI ke nivAsI sarvasamRddha nAmaka vaizya kI strI, dhanaMjaya ko anujA / mapu0 47.191-192 jaina purANakoza: 179 (7) puSkaradvIpa saMbaMdhI bharatakSetra ke nandanapura nagara ke rAjA amitavikrama aura usakI rAnI AnandamatI kI putrI / isane saMnyAsamaraNa kara saudharma svarga pAyA thA / mapu0 63.12-19 (8) eka anvarI / yaha pUrva janma meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA suradeva kI rAnI pRthvI kI satanAma kI dAsI thI mapu0 46.351-356 dhanazruti -- ariMjaya aura jayAvatI kA dUsarA putra / yaha krUrAmara kA anuja tathA rAjA sahasrazIrSa kA vizvAsapAtra sevaka thA / isane apane bhAI aura svAmI ke sAtha kevalI se dIkSA dhAraNa kara lI thI / isake phalasvarUpa ye donoM bhAI marakara zatAra svarga meM deva hue / papu0 5.128-132 dhanAdhIza - kubera / indra kI AjJA se yaha tIrthakaroM ke garbhastha hone ke chaH mAsa pUrva se janma ke samaya taka tIrthaMkara ke mAtA-pitA ke ghara ratnapuSTi karatA hai| ma0 12.85 95 pu0 3.155 dhanurdhara - ( 1 ) jarAsandha kA putra / hapu0 52.30 (2) dhRtarASTra aura gAndhArI kA chihattaravA~ putra / pApu0 8.202 dhanuSa - do kiSku - ( cAra hAtha ) pramANa mApa / aparanAma daNDa, nAr3I / mapu0 10.94, 48.28, hapu0 7.46 (1) gulmaseTapura kA rAjA isane tIrthaMkara pArzvanAtha ko AhAra diyA thA / mapu0 73.132-133 (2) ratnapura nagara kA eka gAr3IvAna / mapu0 63.157 dhanyaSeNa - pATaliputranagara rAjA / isane tIrthaMkara dharmanAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 61.40-41 dhanavantari merudatta seTha kA Ayurvedika parAmarzadAtA mapu0 46. - 113 dhammilalla --- ( 1 ) striyoM kI kezaracanA / mapu0 6.80 (2) eka brAhmaNa / yaha siMhapuranagara ke rAjA siMhasena kA purohita thA / hapu0 27.20-23, 43 ghara - (1) rAjA ugrasena kA jyeSTha puSa, gugadhara, buktika durghara, sAgara aura candra kA agraja / hapu0 48.39, 50.83 (2) eka rAjA / rAma ko sItA ke avarNavAda kI sUcanA denevAle vijaya nRpa kA sahagAmI nRpa / papu0 96.29 30 dharaNa (1) jambUdvIpa kI kauzAmbI nagarI kA rAjA, tIrthakara padmaprabha kA janaka / mapu0 52.18-21, papu0 20.42 (2) lakSmaNa kA putra / papu0 94.27-28 (1) videha kI pUrvadizA meM sthita eka dvIpa papu0 3.46 (4) videhakSetra meM ganyamAlinI deza kI nagarI ke rAjA vaijayanta ke putra jayanta muni kA jIva apane pitA ke kevalajJAnamahotsava meM Aye gharagendra ko dekhakara isane dharaNendra hone kA nidAna kiyA thA aura usake phalasvarUpa marakara yaha dharaNendra huA thA / pu0 27.5-9 isake bhAI saMjayanta muni ko pUrva vaira ke kAraNa vidyaSTra vidyAdhara uThA le gayA aura unheM vidyAdharoM ko bhar3akA Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 purANakoza kara maravA DAlA / saMjayanta muni to kevalajJAnI hokara nirvANa ko prApta hue kintu vidya dvaMSTra ke isa vyavahAra se ruSTa hokara isane usakI samasta vidyAe~ hara lI / isane use mAranA cAhA kintu lAntavendra AdityAbha ne Akara use roka liyA thaa| hapu0 27. 10-18 (5) eka yaduvaMzI raajaa| yaha vAsuki, dhanaMjaya, karkoTaka, zatamukha aura vizvarUpa kA janaka thA / aparanAma dhAraNa / hapu0 18.1213, 48.50 (6) bhavanavAsI devoM kA indra / hapu0 9. 129 dharaNA - tIrthaMkara zItalanAtha ke samavasaraNa kI mukhya AryikA / mapu0 56.54 dharaNikampa - vijayArdha parvata ke rAjapura nagara kA raajaa| isakI rAnI suprabhA aura putrI sukhAvatI thii| mapu0 47.73-74 dharaNAnanda -- bhavanavAsI nAgakumAra devoM kA eka indra / vIvaca0 14.54 dharaNI - (1) vijayArdhaM kI uttarazreNI kI pacAsavIM nagarI / mapu0 19. 85, 87 (2) ratnapura nagara ke nivAsI gomukha kI bhAryA, sahasrabhAga kI jananI / papu0 13.60 (3) prabhApura nagara ke rAjA zrInandana kI rAnI, saptarSiyoM kI jananI / papu0 92.1-4 dharaNIjaTa - magadhadeza ke acalagrAma kA nivAsI eka brAhmaNa / yaha agnilA kA pati tathA indrabhUti aura agnibhUti kA pitA thA / mapu0 62.325-326, pApu0 4.194-195 dharaNItilaka-- vijayArdha kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM eka nagara / hapu0 27.77 dharaNIdhara- - ikSvAku vaMza meM utpanna ayodhyA kA eka nRp| yaha zrIdevI kA pati aura tridazaMjaya kA pitA thaa| papu0 5.59-60 paraNImasi dakSiNa samudrataTavartI pRthvIkatA-aTavI ke madhya sthita eka parvata / kAlAntara meM yahA~ kiSkindhapura kI racanA ho jAne se 'yaha kiSkindhagiri nAma se vikhyAta huA / papu0 6.510 511, 520-521 paraNedra - (1) bhavanavAsI nAgakumAra devoM kA indra yaha tIrthakara RSabhadeva se bhoga - sAmagrI kI yAcanA karanevAle nami aura vinami ko bhoga sAmagrI dene kA AzvAsana dekara unheM apane sAtha le AyA thaa| vijayArdha para Akara isane nami ko vijayArdha kI dakSiNazra eNI kA aura vinami ko vijayArdhaM kI uttarazreNI kA svAmI banAyA / donoM ko gAndhArapadA aura pannagapadA vidyAe~ diiN| isane diti aura aditi deviyoM ke dvArA bhI vidyAoM ke solaha nikAyoM meM se aneka vidyAe~ dilavAkara nami aura vinami ko santuSTa kiyA thA / mapu0 18. 94 96, 139-145, 19.182-186, papu0 3.306-308, ipu0 22.56-60 dharaNA-dharma (2) pazcima videha kI vItazokA nagarI ke rAjA vaijayantA ne dIkSita hokara jaba kevalajJAna prApta kiyA to dharaNendra unakI vandanA ke lie AyA thA / hapu0 27.5-9 (3) rAjA vaijayanta ke putra jayanta bhI apane pitA ke sAtha muni ho gaye the / vaijayanta mRni ke kevalajJAna ke samaya unakI vandanA ke lie Aye hue dharaNendra ko dekhakara jayanta ne bhI dharaNendra hone kA nidAna kiyA thA jisase yaha bhI dharaNendra ho gayA / hapu0 27.5-9 (4) apanI pUrva paryAya meM yaha eka sarpa thA / tIrthakara pArzvanAtha ke nAnA tApasa mahIpAla ne paMcAgni meM DAlane ke lie lakar3I ko phAr3ane hetu jaise hI kulhAr3I uThAyI ki pArzvanAtha ne isameM jIva hai kahakara use rokA kintu tApasa ne lakar3I phAr3a hI DAlI thI, jisase lakar3I ke bhItara rahanevAle nAga-nAgina Ahata hue| marate samaya donoM ko pArzvanAtha ne zAnti-bhAva kA upadeza diyA jisase marakara nAga to bhavanavAsI dharaNadeva huA aura nAgina padmAvatI devI huI / tApasa mahIpAla marakara zambara nAmaka jyotiSka deva huA | dhyAnastha pArzvanAtha ko dekhakara pUrva vairavaza usane pArzvanAtha para aneka upasarga kiye kintu isane aura isakI devI donoM ne una uparAgoM kA nivAraNa kiyA / mapu0 73.101-103, 116-119, 136-141 dharA-mathurA ke rAjA candraprabha kI rAnI / isake tIna bhAI thesUryadeva, sAgaradeva aura yamunAdeva / yaha ATha putroM kI jananI thI / putra the zrImukha, sanmukha, sumukha, indramukha, prabhAmukha, upamukha arka mukha aura aparamukha | papu0 91.19-20 dharAdevI - candrapura nagara ke rAjA hari kI rAnI / vratakIrtana isakA putra thA / papu0 5.135-136 dharAdhara - vijayArdha kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM chattIsavA~ nagara / hapu0 22.97 parAvatI ayodhyA nagarI ke rAjA hemanAbha kI rAnI, madhu aura kaiTabha kI jananI / hapu0 43.159 - dharma - ( 1 ) eka cAraNa RddhidhArI zramaNa / hapu0 60.17 (2) tIrthaMkara vAsupUjya ke pramukha gaNadhara / mapu0 58.44 (3) tIrthaMkara vimalanAtha ke tIrtha meM huA tIsarA balabhadra / yaha dvArAvatI nagarI ke rAjA bhadra aura rAnI subhadrA kA putra thA / nArAyaNa svayaMbhU isakA bhAI thA / mapu0 59.87 svayaMbhU madhu pratinArAyaNa ko mArakara ardha bharatakSetra kA svAmI huA / usane bahuta kAla taka rAjya kA upabhoga kiyaa| marakara vaha bhI sAtaveM naraka meM gayA / apane bhAI ke viyoga se utpanna zoka ke kAraNa yaha vimalanAtha ke samIpa saMyamI huA / ugra tapasyA kI, kevalajJAna prApta kiyA aura saMsAra se mukta huA / apane dUsare pUrvabhava meM yaha bharatakSetra ke pazcima videhakSetra meM mivanandI rAjA thA aura prathama pUrvabhava meM anuttara vimAna meM ahamindra huaa| mapu0 59.64001, 87, 95-106 vIvaca0 18.101,111 (4) eka deva / kRtyAvidyA dvArA pANDavoM ko bhasma kiye jAne Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarma-dharmaghoSaNa kA SaDyaMtra jAnakara yaha pANDavoM ke kula kI rakSA karane ke dhyeya se ekAeka pANDavoM ke pAsa AyA thaa| isane draupadI ko chipA liyA aura use mArane ke lie eka-eka karake Aye hue pANDavoM ko viSamizrita sarovara kA jala pilAkara mUcchita kara diyaa| kanakadhvaja dvArA bhejI huI kRtyAvidyA ke Ane para isane bhIla kA rUpa dhAraNa kara liyA / pANDavoM ke zarIra ko mRta batAkara isane kRtyA ko dhokhe meM DAla diyA / kRtyAvidyA ke dvArA kArya pUche jAne para isane pANDavoM ko mArane kI AjJA denevAle kanakadhvaja ko hI mArane ke lie khaa| tadanusAra kRtyAvidyA ne kanakadhvaja ke pAsa lauTakara use mAra ddaalaa| vidyA apane sthAna para calI gayI / dharma ne amRta binduoM se pANDavoM ko sIMcakara soye hue ke samAna uThA diyaa| arjuna ko draupadI de dii| sArA vRttAnta sunAyA aura yudhiSThira Adi kI vandanA karake apane sthAna ko lauTa AyA / pApu0 17.150-225 (5) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.14 (6) avasarpiNI ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna eka zalAkApuruSa evaM pandrahaveM tIrthaMkara / ye jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vidyamAna ratnapura nagara meM kuruvaMzI-kAzyapagotrI rAjA bhAnu ke ghara janme the / rAnI suprabhA inakI mAtA thI / vaizAkha zukla trayodazI ke dina revatI nakSatra meM prAtaHkAla ke samaya inakI mAtA ne solaha svapna dekhe tha / usI samaya anuttara vimAna se cyuta hokara ye suprabhA rAnI ke garbha meM Aye / mAgha zuklA trayodazI ke dina guruyoga meM anantanAtha bhagavAn ke bAda cAra sAgara pramANa samaya bIta jAne para inakA janma huaa| janmAbhiSeka ke pazcAt indra ne inakA yaha nAma rakhA thA / inakI Ayu dasa lAkha varSa, zArIrika kAnti svarNa ke samAna aura avagAhanA eka sau asso hAtha thI / kumArAvasthA ke ar3hAI lAkha varSa bIta jAne para inheM rAjya milA thaa| pA~ca lAkha varSa pramANa rAjyakAla bIta jAne para ulkApAta dekha inheM vairAgya ho gayA / apane jyeSTha putra sudharma ko inhoMne rAjya de diyaa| nAgadattA nAma kI pAlakI meM baiTha ye zIlavana Aye aura vahA~ mAgha zuklA trayodazI ke dina sAyaMkAla ke samaya puSya nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| inheM manaHparyayajJAna prApta ho gyaa| ye AhArArtha pATaliputra Aye, vahA~ dhanyaSeNa nRpa ne inheM AhAra dekara pA~ca Azcarya prApta kiye / eka varSa paryanta chadmastha avasthA meM rahane ke bAda pauSa zukla pUrNimA ke dina sAyaMkAla puSya nakSatra meM inhoMne kevalajJAna prApta kiyaa| devoM ne mahotsava kiyaa| inake saMgha meM ariSTasena Adi teMtAlIsa gaNadhara, nau sau gyAraha pUrvadhAro, cAlIsa hajAra sAta sau upAdhyAya, tIna hajAra cha: sau avadhijJAnI, cAra hajAra pA~ca sau kevalajJAnI, sAta hajAra vikriyA RddhidhArI, cAra hajAra pA~ca sau manaH-paryayajJAnI, do hajAra ATha sau vAdI kula causaTha hajAra muni tathA suvratA Adi bAsaTha hajAra cAra sI AryikAe~, do lAkha zrAvaka, do lAkha zrAvikAe~ aura asaMkhyAta deva- deviyA~ tathA saMkhyAta tiryazca the / vihAra karate hae anta meM ye sammeda jaina purANakoza : 181 giri Aye / yahA~ eka mAsa kA yoga-nirodha karake ATha sau muniyoM ke sAtha dhyAnArUr3ha ho gaye aura jyeSTha zuklA caturthI kI rAtri ke antabhAga meM sUkSmakriyApratipAti aura vyuparatakriyAnivati nAmaka zukladhyAna ko pUrNakara puSya nakSatra meM inhoMne mokSa prApta kiyaa| devoM ne Akara parama utsAha se nirvANa-kalyANaka utsava mnaayaa| dUsare pUrvabhava meM ye susImA nagarI ke rAjA dazaratha the aura prathama pUrvabhava meM ahamindra rhe| mapu0 2.131, 61.2-54, papu0 5. 215, 20.120, hapu0 1.17, 60.153-196, 341-349, vIvaca0 18.101, 107 (7) jIva aura pudgala ke gamana meM sahAyaka eka dravya / mapu0 24.133-134, hapu0 4.3, 7.2, 58.54 / (8) eka anuprekSA (bhAvanA)-AtmajJAna ko hI parama dharma samajhakara usakA cintana karanA / papu0 14.239, pApu0 25.117-123 (9) caturvidha puruSArthoM meM prathama puruSArtha / yaha antima puruSArtha mokSa kA sAdhana hai / hapu0 3.193, 9.137 (10) utpAda, vyaya aura dhrauvya ina tInoM se yukta vastu kA yathArthaM svarUpa / mapu0 21.133 (11) prANiyoM ko kugati se sugati meM le jAnevAlA / yaha dharma samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura samyak tapa ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai / uttama, kSamA, mArdava, Arjava, zauca, satya, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya aura brahmacarya ke bheda se isake dasa lakSaNa hai| mapu0 11.103-104, 47.302-303, papu0 106. 90, hapu0 2.130, pApu0 23.71, vIvaca0 11.122 isake do bheda bhI hai-sAgAra aura angaar| inameM pAMca mahAvrata, pAMca samiti aura tIna guptiyoM kA pAlana karanA anagAra dharma hai| samyagdarzana pUrvaka, tapa, dAna, pUjA aura paMcANuvratoM kA pAlana sAgAra dharma hai| mapu0 41.104, papu0 4.48, hapu0 10.7-9 ,pApu0 9. 81-82 pANDavapurANakAra ne Upara kahe sAgAra dharma meM pUjA ke sthAna para zubha-bhAvanA ko sthAna diyA hai| pApu0 1.123 AcArya raviSeNa ne pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvratoM ko sAgAra dharma kahA hai| papu0 4.6 sAmAnyataH jIva-dayA, satya, kSamA, zauca, tyAga, samyagjJAna aura vairAgya ye saba dharma hai / mapu0 10.15 dharmakathA-dharma se sambandha rakhanevAlI kathA / yaha cAra prakAra kI hotI hai-AkSepiNI, nikSepiNI, saMvedinI aura nirvedinI, / isake sAta aMga hote hai--dravya, kSetra, tIrtha, kAla, bhAva, mahAphala aura prakRta / sAtaveM prakRta aMga ke dvArA zeSa cha: aMgoM kA isameM pratipAdana ho jAtA hai / prakRta aMga meM nirgrantha santoM aura tresaThazalAkA mahApuruSoM ke caritoM, bhavAntaroM Adi kA aura laukika tathA AdhyAtmika vaibhava kA varNana samAhita hotA hai| mapu0 1.107, 122, 135 136, 62.11-14, vIvaca0 1.77-81 dharmaghoSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 Jain Education Intemational Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 : jaina purANakoza dharmacakra-dharmarudhi dharmacakra-tIrthakara jinendra ke samavasaraNa meM vidyamAna devopanIta ckr| yaha devakRta caudaha atizayoM meM eka atizaya hotA hai / sUrya ke samAna kAntidhArI aura apanI dIpti se hajAra AroM se yukta cakravartI ke cakraratna ko bhI tiraskRta karanevAlA yaha cakra jinendra cAhe vihAra karate hoM, cAhe khar3e hoM pratyeka dazA meM unake Age rahatA hai| samavasaraNa meM aise cakra cAroM dizAoM meM rahate haiN| inameM hajAra Are hote haiM tathA ye devoM se rakSita rahate haiN| mapu0 1.1, 22.292- 293, 24. 19, 25.256, hapu0 2.145, 3.29-30, vIvaca0 19.76 dharmacakravata-eka vrt| isameM dharmacakra ke eka hajAra AroM kI apekSA se eka upavAsa aura eka pAraNA ke krama se eka hajAra upavAsa kiye jAte haiN| Adi aura anta meM eka-eka belA pRthaka rUpa se kiyA jAtA hai / mapu0 62.497, hapu0 34.124 kAyadha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 dharmacakrI-(1) jinendra deva / inake Age dharmacakra calatA hai| hapa0 54.58 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 dharmatIrtha-dharma kI AmnAya / jinendra ke dvArA dharma ke pratipAdana se loka ke ajJAna kA nirAsa huaa| vahI tIrtha janatA kI mukti kA sAdhana banA / hapu0 3.1 dharmatIrthakRta-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 dharmadezaka-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 dharmadhyAna-utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta vastu ke svarUpa/svabhAva kA cintana / mUlataH isake cAra bheda hai-AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAka vicaya aura saMsthAnavicaya / harivaMzapurANakAra ke anusAra isake dasa bheda hai-apAyavicaya, upAyavicaya, jovavicaya, ajIvavinaya vipAkavicaya, virAgavicaya, bhavavicaya, saMsthAnavicaya, AjJAvicaya aura hetuvicaya / dharmadhyAtA samyagdRSTi hotA hai| vaha jJAna, vairAgya, dhairya aura kSamA se yukta hotA hai| anuprekSAoM kA cintana karatA rahatA hai| usake pIta, padma aura zukla lezyAeM hotI haiN| yaha dhyAna apramatta-avasthA kA avalambana kara antarmahataM mAtra sthita rahatA hai| ukta lezyAoM ke dvArA vRddhi ko prApta yaha dhyAna cauthe, pA~caveM aura chaThe guNasthAna meM bhI hotA hai / azubha karmoM kI nirjarA, svarga aura paramparA se apavarga kI prApti isake phala haiM / isa dhyAna kA dhyeya arhantadeva hotA hai| isake lie jahA~ na adhika garmI ho aura na zIta ho aise guphA, nadI-taTa, parvata, udyAna aura bana aise sthAna apekSita hai| mapu0 20.208-210, 226-228, 21.131 134, 155-163, 36.161 hapu0 56.36-52, vIvaca0 6.51-52 dharmadhvaja-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.40 dharmanAyaka-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39 dharmanemi-saudhamendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 dharmapati-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA nAma / mapu0 24.40,25.115 dharmapAla-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 217 dharmaputra-rAjA pANDu aura rAnI kuntI kA jyeSTha putra, bhIma aura pArtha kA agraja / aparanAma yudhiSThira / mapu070.114-116, 72.215 dharmaprabhAvanA-samyagdarzana kA AThavA~ aMga / saMsAra meM phaile hue mithyAtva ke andhakAra ko naSTa karanevAle jainazAsana kA prasAra krnaa| mapu0 24.11, vIvaca0 6.70 dharmapriya-jambasvAmI ke pitAmaha aura ahaMdAsa ke pitaa| mapu0 76.124 dharmaphala-rAjya, sampadAe~, bhoga, yogya kula meM janma, surUpatA, pANDitya, Ayu aura Arogya Adi kI upalabdhi / mapu0 5.16 / dharmabhAvanA-bArahavIM anuprekssaa| isameM yaha cintana kiyA jAtA hai ki dharma se hI jIva kA kalyANa saMbhava hai, uttama kSamA Adi dharma ke bIja hai, inhIM se duHkhoM kA nAza evaM mokSa prApta hotA hai, tIna loka kI sampadAe~ bhI saralatA se inhIM se prApta ho jAtI hai / mapu0 11.109, pApu0 25.117-123, vIvaca0 11.122-130 dharmamaMtra-garbhAdhAna Adi kriyAoM meM vyavahRta pIThikA aura jAti mantra / mapu0 39.26 dharmamati-(1) kauzAmbI nagarI ke seTha subhadra aura seThAnI sumitrA kI putrii| isane jinamati AryikA ke pAsa jinaguNa nAma kA tapa grahaNa kiyA / tapa karate hue yaha marakara mahAzukra svarga meM indrANI huI thii| hapu060.101-102 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 dharmamitra-hastinApura kA raajaa| tIrthaMkara kunthunAtha ko AhAra dekara isane paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 64.41 dharmamitrArya-bharata ke sAtha dIkSita tathA nirvANa prApta eka np| papu0 88.1-2, 6 dharmayUpa--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.183 dharmaratna-eka muni / ye hanumAn ke dIkSAguru the| papu0 113.23-28 dharmaratha-eka muni / rAvaNa ne inhIM se preraNA pAkara yaha niyama liyA thA ki jo strI use nahIM cAhegI vaha use grahaNa nahIM kregaa| papu0 14.355-357, 370-371 dharmarAja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 dharmaruci-(1) candracaryA vrata kA dhAraka eka yati / bharatakSetra meM campA nagarI ke agnibhUti brAhmaNa kI putrI nAgazrI ne kopavaza inheM viSamizrita AhAra diyA thaa| ye samAdhimaraNa kara sarvArthasiddhi meM deva hue / mapu0 72.227-234, hapu0 64.6-11, pApu0 23.97-107 (2) jambUdvIpa ke maMgalA deza meM bhadrilapura nagara ke dhanadatta seTha Jain Education Intemational Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ carmavIrya-dhAraNA jaina purANakoza : 183 aura nandayazA seThAnI kA antima navA putra / yaha priyadarzanA aura jyeSThA kA bhAI thaa| isane apane pitA, bhAiyoM aura bahinoM ke sAtha mandirasthavira muni se dIkSA lI thii| Ayu ke anta meM zarIra-tyAga- kara yaha Anata-svarga ke zAtaMkara-vimAna meM utpanna huA aura vahA~ se cayakara samudravijaya kA bhAI huA / mapu0 70.182-189, 193, hapu0 18.112-116, 119-123 de0 dhanapAla (3) eka muni / ye chatrapura nagara ke rAjakumAra prItikara tathA mantrI citramati ke putra vicitramati ke dIkSAguru the| mapu0 59.256257 (4) bharatakSetra ke aMga deza meM cammAnagarI kA rAjA zvetavAhana / isane apane putra vimalavAhana ko rAjyabhAra sauMpakara saMyama dhAraNa kiyA / muni avasthA meM isakA nAma dharmaruci thaa| mapu0 76.1-11 de0 dharmaruci (5) mahApurI nagarI kA raajaa| yaha rAjA suprabha aura rAnI tilakasundarI kA putra thaa| isane suprabha muni se dIkSA lI thii| Ayu ke anta meM yaha mAhendra svarga meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara sanatkumAra cakravartI huA / papu0 20.147-153 dharmavIrya-padmaprabha tIrthaMkara ke samavasaraNa kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530-533 dharmasaMjJa-eka cAraNaRddhidhArI muni / inhoMne gandhamAdana parvata para tapasyA kI thI aura logoM ko dharmopadeza diyA thaa| inake sAtha dUsare cAraNaRddhi muni zrIdhara the / hapu0 60.16-17 dharmasAmrAjyanAyaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.217 dharmasiMha-eka muni / sumukha seTha aura vanamAlA ne inheM AhAra dekara inake sanmukha apane pApa kI nindA kI thI aura prAyazcitta grahaNa kiyA thaa| mapu0 70.73 dharmasena antima zrutakevalI bhadrabAhu ke pazcAt eka sau terAsI varSa kI avadhi meM hue dazapUrvadhArI gyAraha AcAryoM meM gyArahaveM AcArya / mapu0 2.141-145, 76.521-524, hapu0 1.63 dharmAcArya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 dharmAtmA-modharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 dharmAdi-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39 dharmAdhyakSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. vyavahAra kA jJAna, pratiSThA kI nirapekSitA aura mitabhASitA / mapu0 62.3-4 dharmya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.115 dhava-tIrthakara pArzvanAtha kA caityavRkSa / papu0 20.36, 59 dhavala-bharatakSetra kA eka deza / rAjA vasu isI deza kI svastikAvatI nagarI ke rAjA vizvAvasu kA putra thA / mapu0 67.256-257 dhAtakokhaNDa-Arambhika dvIpoM meM dvitIya dvIpa / isakA vistAra cAra lAkha yojana hai| isakI pUrva dizA meM mandira parvata hai| mapu0 6. 126, 51.2, 52.2, papu0 12.22, hapu0 5.489, 54.17, pApu0 21.24-27 de0 dvIpa dhAtA-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 102 dhAtu-(1) voNA ke svara kA eka bheda / hapu0 19.147 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 174 dhAnyakamAla-puSkalAvatI deza meM vijayAdha parvata kA nikaTavartI eka vana / isa vana ke pAsa zobhAnagara thaa| jahA~ prajApAla rAjya karatA thaa| mapu0 46.94, pApu0 3.197 dhAnyapura-magadha deza kA eka nagara / zikhibhUdhara parvata isa nagara ke samIpa sthita hai| AThaveM cakravartI subhUma ke pUrvabhava ke jIva rAjA kanakAbha kA yahI nagara thaa| mapu0 8.230, 47.146, 76.242, 322, papu0 20.170 dhAraNa-(1) yAdavavaMzI rAjA andhakavRSNi aura subhadrA kA sAtavA~ putra / mahApurANa ke anusAra yaha ina donoM kA chaThA putra thaa| kuntI aura mAdrI isakI bahineM thiiN| isake pA~ca putra the / mapu0 70.94-97, hapu0 18.12-15, 48.50, 50.118 (2) lakSmaNa kA putra / papu0 94.27-28 (3) andrakapura nagara ke madra gRhastha kA putra, nayasundarI kA pati / pUrvabhava meM yaha hastinApura kA upAsti gRhastha thaa| taba isane dAna dene kA adhika abhyAsa kiyA thA aura dAna ke prabhAva se hI use yaha paryAya prApta huI thI / papu0 31.22, 26-27 de0 upAsti / (4) samavasaraNa meM sabhAgRha ke Age AkAzasphaTikamaNi se nirmita tIsare koTa ke dakSiNI dvAra ke ATha nAmoM meM chaThA nAma / hapu0 57. 56, 58 (5) kuruvaMzo eka nRpa / yaha dhRta kA putra aura mahAsara kA pitA thA / hapu0 45.29 (6) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 dhAraNayugma-eka ngr| yahA~ ke rAjA ayodhya (ayodhana) aura usako rAnI diti kI putrI sulasA kA svayaMvara isI nagara meM huA thaa| isa svayaMvara meM sulasA ne cakravartI sagara ko varA thaa| hasu0 23.46 49, 110 dhAraNA-(1) matijJAna ke avagraha Adi cAra bhedoM meM cauthA bheda / isase dharmArAma-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 dharmAstikAya-paMcAstikAyoM meM jIvoM evaM pudgaloM kI gati meM sahAyaka eka dravya / yaha amUrta, nitya aura niSkriya hotA hai / alokAkAza meM isa dravya kA abhAva hai / yahI kAraNa hai ki vahA~ jIva nahIM pAye jAte haiM / hapu0 4.2-3 vIvaca0 16.129 dharmopadeSTA-dharmopadezaka / isameM nimna guNa vAMchanIya haiM-vidvattA, saccaritratA, dayAlutA, buddhisampannatA, vAk-cAturya, iMgitajJatA, loka- Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 : jena purANakoza avAyajJAna dvArA jAnI gayI vastu kA vismaraNa nahIM hotA / hapu0 10.146 (2) zAstroM meM japa ke lie batAye gaye mantroM ke bIjAkSaroM kA avadhAraNa karanA / mapu0 21.227 (3) tIrthaMkara zreyAMsanAtha ke samavasaraNa kI mukhya ArthikA / mapu0 57.58 dhAraNI - vijayArdhaM kI uttarazreNI ko ikyAvanavIM nagarI / mapu0 19.85 dhArAgRha - bharateza cakravartI kA tApa vinAzI snAnagRha / mapu0 8.28, 37.150 dhAriNI (1) sahakAriNI eka auSadha vidyA yaha mantroM se pariSkRta hotI hai / dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thI / hapu0 22.68-73 (2) pazcima puSkarA ke pazcima videha kSetra meM vijayA kI uttarazreNI meM gaNyapura nagara ke rAjA sUryAbha kI rAnI yaha cintAgati, manogati, aura capalagati vidyAdharoM kI jananI thI / mapu0 70. 27-30, hapu0 0 34.15-17 (3) ayodhyA nagarI ke samudradatta seTha kI strI, pUrNabhadra aura maNibhadra kI jananI / papu0 109.129-130, hapu0 43.148 - 149 (4) mezvata zreSThI kI bhA0 46.112 (5) mahApura nagara ke meha seTha kI strI padma-ci kI jananI / isake putra ne eka marate hue baila ko NamokAra mantra sunAyA thA jisake phalasvarUpa vaha marakara mahApura meM hI rAjA chatracchAya kA vRSabhadhvaja nAma kA putra huA / papu0 106.38 43, 48 (6) padminI nagarI ke rAjA vijayaparvata kI rAnI / papu0 39.84 (7) cakravartI bharateza kI rAnI, purUravA bhIla ke jIva marIci kI jananI / vIvaca0 2.64-69 (8) harivaMzI rAjA sUrasena ke putra rAjA vIra kI rAnI, andhakavRSTi aura naravRSTi kI jananI / mapu0 70.92-94 (9) ratnadvIpa ke manujodaya parvata para sthita ramaNIka nagara nivAsI vidyAdhara garur3avega kI patnI, gandharvadattA kI jananI / mapu0 75. 302-304 (10) vijayA kI alakA nagarI ke rAjA haribala kI prathama rAnI, bhImaka kI jananI / mapu0 76. 262-264 (11) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA suradeva kI rAnI / yaha marakara acyuta svarga ke pratIndra kI devI huI / mapu0 46.352 dhArmikI-- kauzAmbI nagarI ke zreSThI sumati aura usakI bhAryA subhadrA kI putrI / mapu0 71.437 dhik - Arambhika daNDa-vyavasthA kA tIsarA bheda / dhikkAra haiM, Arambha meM Adi ke pA~ca kulakaroM ne kevala "hA" isa daNDa kI vyavasthA kI thI, inake Age pA~ca kulakaroM ne "hA" aura "mA" do prakAra ke daNDa rakhe the, kintu antima pA~ca kulakaroM ko ukta dvividha daNDa dhAraNI-bhA vyavasthA meM dhik ko bhI saMyojita karanA par3A thaa| aba aparAdhiyoM se kahA jAtA thA ki kheda hai, aba aisA nahIM karanA aura tumheM dhikkAra hai jo rokane para bhI aparAdha karate ho / mapu0 3.214 215 viSaNa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 ghI- ( 1 ) chaH jina mAtRka deviyoM (zrI, hrI, ghI, dhRti, kIrti aura lakSmI meM tIsarI devI / ye kulAcaloM para nivAsa karatI haiM / mapu0 38.226 (2) sUryodaya nagara ke nivAsI rAjA zakradhanu kI rAnI / hariSeNa cakravartI kI rAnI jayacandrA isI kI putrI thI / papu0 8.362-363, 371 dhIndra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.148 dhImAn (1) deva kA putra ha0 48.67 1 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 dhIra--( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.182 (2) tIrthakara mallinAtha ke pUrvabhava kA pitA / papu0 20.29-30 (3) kRSNa kA putra / hapu0 48.70 ghoradhI - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.212 dhIza -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 dhIzvara - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.109 dhurya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.159 dhUpaghaTa -- samavasaraNa kI nATzAlAoM ke Age vIthiyoM ke donoM ora dhUpadhUmra se yukta pAtra / mapu0 22.156-158 dhUmaketu - (1) vibhaMgAvavijJAnI eka asura isakA vimAna rukmiNI ke mahala para ruka gyaa| ko jAnane ke lie vaha isa mahala meM gayA / vahA~ ke vairI zizu pradyumna ko dekhA / vairavaza usane rukmiNI ko mahAnidrA meM nimagna kara diyA aura usa zizu ko uThAkara le gayA tathA khadira aTavI meM takSazilA ke nIce dabAkara calA gayA / hapu0 1.100 43. 39-48, pUrvabhava meM pradyumna ke jIva madhu ne isake pUrvabhava ke jIva rAjA vIrasena kI strI ko apanI strI banA liyA thaa| pUrvabhava ke isa vaira ke phalasvarUpa isa bhava meM isane madhu ke jIva pradyumna ko mAra DAlane kI icchA se takSaka zilA ke nIce dabAyA thaa| isakA aparanAma dhUmraketu thA / mapu0 72.40 53 hapu0 43.220-222 AkAramArga se jAte hue gatirodha ke kAraNa usane apane pUrvabhava (2) dIkhate hI adRzya ho jAnevAlA amaMgala kA sUcaka eka graha / hapu0 43.48 isakA rUr3ha nAma ariSTA hai / dhUmakeza - cakrapura nagara ke rAjA cakradhvaja kA purohita / yaha svAhA nAmA strI kA pati aura piMgala kA pitA thA / papu0 26.4-6 dhUmaprabhA - naraka kI pAMcavIM pRthivI / isakI moTAI bIsa hajAra yojana hai| isameM tIna lAkha bila tathA nagaroM ke AkAra meM tama, bhrama, iSa, arta aura tAmisra nAma ke pA~ca indraka bila haiM / mapu0 10.31, hapu0 4.44-46, 83 ina indraka biloM kI cAroM mahAdizAoM aura vidizAoM meM zreNIbaddha biloM kI saMkhyA isa prakAra hai Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhUmavega bRtarASTra kra0 1. 2. 3. 4. 5. nAma indraka bila nAma indraka tama bhrama jhaSa andhra tama bhrama jhaSa arta/ andha tamisra kula 5 utkRSTa sthiti 113 sAgara 125 sAgara 145 sAgara 15 sAgara mahAdizAvoM ke biloM kI saM0 36 32 28 24 20 140 isa pRthivI meM 2.99, 725 ko vila hote hai sAre biloM ko saMkhyA tIna lAkha hai / pu0 4.138 - 144 tama indraka bila ke pUrva meM niruddha, pazcima meM atiniruddha, dakSiNa meM vimardana aura uttara meM mahAvimardana mahAnaraka haiM / indraka biloM kI muTAI tIna kosa zreNibaddha biloM kI cAra kosa aura prakIrNakoM kI sAta kosa hotI haiM / hapu0 4.156,222 indraka biloM kI sthiti isa prakAra hai vidizAoM ke biloM kI saM0 jaghanya sthiti 10 sAgara, 11 sAgara, 12 vAgara 145 sAgara 32 28 24 20 16 120 UMcAI 75 ghanuSa 87 dhanuSa 100 ghanuSa 111 dhanuSa 2 hAtha 125 dhanuSa tamisra 17 sAgara 15 sAgara, hapu0 4.286-290, 333 335 indraka bila tikone aura tIna dvAravAle tathA zra eNIbaddha aura prakIrNaka bila do se sAta dvAravAle hote haiM / isake sATha hajAra bila saMkhyAta yojana vistAravAle tathA do lAkha cAlIsa hajAra bila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM / isa pRthivI ke UparI bhAga meM nIla aura adhobhAga meM kRSNa lezyA hotI hai| yahA~ nArakI uSNa aura zIta donoM prakAra ke kaSTa sahate haiM / isa pRthvI ke nigodoM meM nArakI atyanta duHkhI hokara eka sau paccIsa yojana AkAza meM uchala kara nIce girate haiN| siMha isa pRthivI ke Age nahIM janmatA / yahA~ se nikale jIva punaH yahA~ tIna bAra taka A jAte haiM / yahA~ se nikalakara jIva saMyama to dhAraNa kara lete haiN| kintu ve mokSa prApta nahIM kara pAte / mokSa pAne ke lie unheM Age janma grahaNa karane par3ate haiN| mapu0 10.97 0 4.165, 344, 346, 352, 359, 374-379 ghUmavega -- zrIpAla ke pUrvabhava kA vairI eka vidyAdhara / isane apane sevakoM ko Adeza diyA ki ve zrIpAla ko zmazAna meM le jAkara pASANa-zastroM se mAra deN| ina zastroM se mAre jAne para bhI zrIpAla Ahata nahIM huA, patthara use phUla bana gye| isane zrIpAla ko eka agnikuNDa meM bhI DAla diyA kintu isake pAsa kI mahauSadhi kI zakti se vaha agni bhI 24 jaina purANakoza: 185 zAnta ho gayI aura zrIpAla agnikuNDa se nikala gayA / mapu0 47.89-90, 107-110 dhUmasiMha vijayA para zivamandira nagara ke rAjaputra amitagati kA mitra eka vidyAdhara / isane rAjakumAra amitagati ko kIlakara usakI preyasI ko hara liyA thA, , jise 'rAjakumAra ne bAda meM chur3A liyA thaa| hapu0 21.22-28 dhUlisAla - samavasaraNa ke bAharI bhAga meM ratnoM ko dhUli se nirmita valayAkAra eka parakoTA / ratna- dhUli ke varNoM ke anusAra yaha kahIM kAlA, kahIM pIlA, kahIM mUMge ke samAna lAla, kahIM harita varNa kA hotA hai / isake bAhara cAroM dizAoM meM svarNamaya khambhoM ke agrabhAga para avalambita cAra toraNadvAra hote haiN| U~ce-U~ce mAnastambha inhIM ke bhItara nirmita kiye jAte haiM / mapu0 22.81-92, 33.160 vIvaca0 14.71-74 dhRta - ( 1 ) kuruvaMza kA eka rAjA / yaha vratadharmA kA uttarAdhikArI thA / isake bAda dhAraNa rAjA huA thaa| hapu0 45.29 (2) kuruvaMzI rAjA ghRtamAn ke kA pitA thaa| hapu0 45.32-33 bAda huA eka nRpa / yaha dhRtarAja taleja pratodaya kA putra aura bhUta kA pitA kuruvaMzI eka rAjA hapu0 45.32 tadharmA rAjA tapAsa kelA huA eka kuruvaMzI rAjA pu0 - 45.32 dhRtapadma - aneka kuruvaMzI rAjAoM ke pazcAt huA eka rAjA / hapu0 45.12 dhRtamAn - rAjA dhRtayaza ke pazcAt huA eka kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.32 ghRtayaza--kuruvaMzI rAjA dhRtateja ke pazcAt huA eka kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.32 dhUtaratha - mahAratha ke bAda huA kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.28 dhRtarAja - rAjA ghRta ke pazcAt huA eka kuruvaMzI rAjA / isakI ambikA, ambAlikA aura ambA ye tIna rAniyA~ thiiN| inameM ambikA se dhRtarASTra, ambAlikA se pANDu aura ambA se vidura ye tIna putra hue the| rukmaNa isakA bhAI thA / hapu0 45.33-35 mahApurANa aura pANDavapurANa ke anusAra dhRtarASTra, pANDu aura vidura ye tInoM rAjA vyAsa aura unakI strI subhadrA ke putra the / mapu0 70.103, pApu0 7.114-117 dhRtarASTra hastinApura nagara ke kauravavaMzI rAjA dhRtarAja aura usakI rAnI ambikA kA jyeSTha putra, pANDu aura vidura kA agraja | isakA vivAha naravRSTi kI putrI gAndhArI se huA thA tathA isase isake duryodhana Adi sau putra hue the / mapu0 70.101. 117-118, hapu0 45.33-35 pANDavapurANakAra ne gAndhArI ke pitA kA nAma bhojakadRSTi diyA hai pApu0 8.108-111, 187-205 muni se kurukSetra ke yuddha meM apane putroM kA maraNa jJAtakara, putroM aura nija ko Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 : jaina purANakoza dhikkArate hue striyoM ko jIvanahAriNI aura putroM ko ber3I svarUpa samajhakara saMsAra ke bhogoM se virakta hokara gAMgeya aura droNa ke sAnnidhya meM putroM ko rAjya sauMpa karake isane dIkSA grahaNa kara lI thI / pApu0 9.226-227, 10.3-16 ghRtavIrya - ghRtendra ke pazcAt huA eka kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.12 dhRtabhyAsa- kuruvaMzI rAjA zAntanu kA putra / hapu0 45. 31 dhRti - (2) chaH - jinamAtRka deviyoM meM eka devI / yaha jinamAtA ke zarIra meM apane dhairya guNa ko sthApita karatI hai / mapu0 38.226 vIvaca0 7.107-108 (2) rAjA samudravijaya ke bhAI rAjA akSobhya kI rAnI / hapu0 19.3 (3) tigicha sarovara ke zobhita bhavanoM meM rahane vAlI bhavanavAsinI eka devI / hapu0 5.121, 130 (4) upakagiri ke sudarzanakUTa kI nivAsinI eka dikkumArI devI / yaha camara lekara jinamAtA kI sevA karatI hai / mapu0 12. 163-164, 38.322, papu0 3.112-113, hapu0 5.717 (5) garbhAnviya kI trepana kriyAoM meM cauthI kriyA / yaha garbha kI vRddhi ke lie garbha se sAtaveM mAsa meM kI jAtI hai| prathama kriyA ke samAna isameM bhI pUjana Adi kArya kiye jAte haiM / mapu0 38. 55-82 vRtikara - (1) kuruvaMzI rAjA zubhaMkara kA putra ha0 45.9 1 (2) zubhaMkara ke putra ke aneka sAgara kAla ke pazcAt hue rAjA dhRtideva ke bAda kA eka kuruvaMzI nRpa / hapu0 45.10-11 (3) kuruvaMzI rAjA prItikara ke pUrva aura dhRtidyuti ke bAda huA eka nRpa / hapu0 45.13 1 dhUtikUTa - nivadhAcala ke nau kUToM meM chaThA kUTa ha0 5.89 dhRtikSema - kuruvaMzI eka rAjA / kuru ke pazcAt aneka sAgara kAla bItane para tathA asaMkhya kuruvaMzI rAjAoM ke pazcAt dhRtimitra nAma kA rAjA huaa| isake pazcAt yaha rAjA huA / hapu0 45.11 dhRtidRSTi -- dhRtadya ti kA pUrvavartI kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.13 pratideva kuruvaMzI rAjA isake pUrva asaMkhya kuruvaMzI rAjA ho gaye the| hapu0 45.11 ti vibhUtidRSTi ke pacAt huA kuruvaMzI rAjA hapu0 45.13 vRtimitra kuruvaMzI rAjA yaha gaMgadeva ke pazcAt huA thA ha 45.11 dhRtiSeNa - ( 1 ) tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt eka sau bAsaTha varSa bAda eka sau tirAsI varSa ke kAla meM hue daza pUrva aura gyAraha aMga ke dhArI gyAraha AcAryoM meM sAtaveM AcArya / mapu0 2.143, 76.521-524, hapu0 1.62-63 (2) eka cAraNa RNa dvidhArI muni / bharatakSetra ke nandanapura nagara ke rAjA amitavikrama kI dhanazrI aura anantazrI putriyoM ko inhoMne batAyA thA ki unakI mukti bhAvI cauthe janma meM ho jAyagI / mapu0 63.12-22, bhAtakIkhaNDa meM airAtra ke khapura nagara ke rAjA --- ghRtavIrya - dhyAna rAjagupta ne inheM AhAra dekara paMcAzcaryaM prApta kiye the / mapu0 63.246-248 (3) siMhapura ke rAjA AryavarmA kA putra / mapu0 75.281 (4) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM vatsakAvatI deza kI pRthivI nagarI ke rAjA jayasena aura rAnI jayasenA kA putra / yaha ratiSeNa kA sahodara thA / mapu0 48.58-59 putiSeNA vijayArtha uttaragI meM banakapura nagara ke rAjA gaDaga kI rAnI / yaha divitilaka aura candratilaka kI jananI thii| mapu0 63.164-166 dhRtIzvarA - rAjA andhakavRSTi ke putra rAjA stimitasAgara kI rAnI / mapu0 70.95-98 ghRtendra -dhUtapadma ke pazcAt huA kuruvaMzI rAjA / hapu0 45, 12 dhRtodaya - dhRtadharmA ke pazcAt huA kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.32 ghRSTamna - ( 1 ) mAkandI nagarI ke rAjA drupada aura rAnI bhogavatI kA putra, draupadI kA bhAI / isane kaurava dala ke senApati droNAcArya ko meM asi prahAra se mAra DAlA thA / hapu0 45.120-122, yuddha pApu0 15.41-44, 19.203, 216-220, 20.233 (2) yAdavoM kA pakSadhara mahAratha rAjA / hapu0 50. 79 dhRSTArjuna-kRSNa kA yoddhA / mapu0 71 75 aparanAma dhRSTadyumna / de0 ghuSTayukta - godAvarI se Age dakSiNa meM bahanevAlI eka nadI isa nadI ke pAsa ke rAjA ko bharateza kI senA ne apane adhIna kiyA thA / mapu0 29.87 dhaivata - saMgIta kA eka svara / hapu0 19.153 dhaivatI - saMgIta ke SaDja svara se sambandha rakhanevAlI eka jAti / hapu0 19.174 dhaurita - azvoM kI eka jAti / mapu0 31.3 dhyAtamahAdharmA-- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25. 173 dhyAtA dhyAna karanevAlA muni| yaha vavRSabhanArAcasaMhana zarIrabhArI, tapasvI, zAstrAbhyAsI, Arta aura raudradhyAna tathA azubhalezyA se rahita hotA hai / yaha rAga-dveSa aura moha ko tyAgakara jJAna aura vairAgya kI bhAvanAoM ke cintana meM rata rahatA hai| yaha caudaha, daza athavA nau pUrva kA jJAtA aura dharmadhyAnI hotA hai| yaha dhyAna ke samaya cittavRtti ko sthira rakhatA hai / mapu0 21.63, 85-102 dhyAna - zArIrika niHspRhatApUrvaka kiyA gayA antima Abhyantara tapa / isameM tanmaya hokara citta ko ekAgra kiyA jAtA hai / yaha vajravRSabhanArAcasaMhananavAloM ke bhI adhika se adhika anta taka hI rahatA hai| yoga samAdhi dhIroSa svAntanigraha, antatA isake paryAyavAcI nAma haiM / zubhAzubha pariNAmoM ke kAraNa isake prazasta aura aprazasta do bheda haiM / ina donoM ke bhI do-do bheda haiN| inameM prazasta dhyAna ke bheda haiM-dharma aura zukladhyAna tathA aprazasta dhyAna ke bheda haiMArta aura raudra dhyaan| ina cAroM meM Arta aura raudra heya haiM kyoMki 1 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhyeya-naghuSa ve khoTe dhyAna haiM, saMsAra ke bar3hAnevAle haiM tathA dharma aura zukladhyAna upAdeya haiM / ve mukti ke sAghana haiN| mapu0 5.153, 20.189, 202-203, 21.8, 12, 27-29 014.116, 056,2-3 dhyeya- (1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.45, 25.108 (2) dhyAna ke viSaya ye viSaya haiM-adhyAtma, pramANa aura nayoM siddhantavoM kA jJAna, paMcaparameSThI, mokSamArga-ratnatraya anuprekssaaeN| pu0 21.17-21, 94-95, 100-120, 228 dhruva - (1) baladeva kA putra / hapu0 48.66 (2) agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM tIsarI vastu / hapu0 10.780pUrva dhruvakumAra yAdavoM kA pakSadhara eka kumAra / yaha lAkhoM rathoM kA svAmI thA aura yuddha meM kuzala thA / hapu0 50 124 basena (1) toyaMkara mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt hue gyAraha aMgadhArI pA~ca muniyoM meM cauthe muni, aparanAma drumasena / mapu0 2. 146, 76.525, hapu0 1.64 - (2) suprakAranagara ke rAjA zambara aura rAnI zrImatI kA putra / kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA isakI bahina thI / mapu0 71.409-414 dhruvA - rAjA bAlI kI rAnI / yaha apane guNoM ke prabhAva se bAlI kI sau patniyoM meM pradhAna thI / papu0 9.20 bhoSya- (1) dravya kI tadavasya (sthira) paryAya 0 24.110, hapu0 1.1 (2) zANDilya kA guru / isake cAra anya ziSya the-- kSIrakadambaka, vainya, udaMca aura prAvRta / hapu0 23.134 dhvajastambha - samavasaraNa meM nirmita dhvajAoM ke khambhe / ye maNimayI pIThikAnoM para sthita hote hai inakI caur3AI aThAsI aMgula antara paccIsa-paccIsa dhanuSa pramANa tathA U~cAI tIrthakaroM ke zarIra kI U~cAI se bAraha gunA adhika hotI hai / mapu0 22.212-215 dhvajA -- samavasaraNa ke dhvajastambhoM para suzobhita dhvjaaeN| mAlA, vastra, mayUra, kamala, haMsa, garuDa, siMha, baila, hAthI aura cakra ke cihnoM se aMkita hone ke kAraNa ye dasa prakAra kI hotI haiN| ye pratyeka dizA meM eka-eka prakAra kI eka sau ATha rahatI haiM / isa prakAra kula cAroM dizAoM meM ye cAra hajAra tIna sau bIsa hotI haiM / mapu0 22.219220, 238 na nakula - ( 1 ) pA~ca pANDavoM meM cauthA pANDava / yaha kuruvaMzI rAjA pANDu aura usakI dUsarI rAnI mAdrI kA jyeSTha putra thA / sahadeva isakA choTA bhAI thA / pANDu rAjA ko pahalI rAnI kuntI se utpanna yudhiSThira, bhIma aura arjuna isake bar3e bhAI the inako pitAmaha bhISma ne zikSA dI tathA guru droNAcArya ne dhanurvidyA sikhAyI thI / mapu0 70.114- 116, hapu0 45.2, pApu0 8.174-175, 208212 isane apane bhAiyoM ke sAtha AyI huI vittiyoM ko sahana jaina purANako 187 kiyA aura kauravoM ke saMhAra meM apanA vIratApUrNa yoga diyaa| yuddha meM vijaya ke pazcAt isane bhI apane bhAiyoM ke sAtha tIrthaMkara neminAtha se dIkSA grahaNa kI aura teraha prakAra ke cAritra kA pAlana kiyA / pApu0 25.12- 14, 20 zatruMjaya parvata para anya pANDavoM ke sAtha isa para duryodhana ke bhAnaje kuryadhara ne aneka upasarga kiye the / usane ise bhI lohe ke tapta AbhUSaNa pahanAye the isane bhI upasarga ko sahana kiyA / kaSAya ke kiMcit avaziSTa rahane ke kAraNa marane para yaha sarvArthasiddhi meM deva huA / mapu0 72.267-271, pApu 0 25.52-65, 128-140 dUsare pUrvabhava meM yaha dhanazrI brAhmaNI aura prathama pUrvabhava meM acyuta svarga meM deva thA / pApu0 23.82, 114115, 24.89-90 (2) ujjayinI nagarI ke seTha dhanadeva ke putra nAgadatta kA hissedAra bhAI, sahadeva kA agraja / isane nAgadatta ke sAtha chala kiyA thA / yaha marakara candanA ko satAnevAlA siMha nAmaka bhIla huA thA / mapura 75.15-96, 110, 132-135, 171 nakulArtha nakula kA jIva yaha bhogabhUmi meM Arya huA mapu 9. 192 nakSatra - mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt tIna sau paiMtAlIsa varSa kA samaya nikala jAne para do sau bIsa varSa kI avadhi meM hue dharma pracAraka gyAraha aMgadhArI pA~ca munIzvaroM meM prathama muni / mapu0 2.141147, 76.521-525 0 1.64, 01.41-49 nakaravA - bharatakSetra kI eka nadI / yahA~ se bharateza kI senA gaMgA kI ora bar3hI thii| mapu0 29.83 nakSatramAlA - sattAIsa lar3iyoM kA eka hAra / mapu0 16.60 naga - rAjA acala kA chaThA putra / yaha acala kA agraja tathA mahendra, malaya, sA, giri aura zaila kA anuja thA / hapu0 48.49 nagara - rAjya ke sabhI vargoM ke pradhAna logoM kI nivAsasthalI / yaha parikSA, gopura aTArI, koTa aura prakAra ke surakSita, bhavana, udyAna caurAhoM aura jalAzayoM se suzobhita tathA acche sthAna para nirmita hotA hai / IzAna dizA kI ora isake jalapravAha hote haiM / mapu0 16. 169-100, 26.3 naghuSa - (1) rAjA bharata ke sAtha dIkSita vizuddha kulotpanna eka rAjA / papu0 88.6 (2) sukozaka muni kA potA yaha rAjA hiraNyagarbha aura usakI rAnI amRtavatI kA putra thaa| usake garbha kAla meM pRthvI para koI azubha zabda sunAI na par3ane se vaha isa nAma se prasiddha huA / isane uttara dizA ko aura isakI rAno siMhikA ne dakSiNa dizA ko vaza meM kiyA thaa| rAnI kI isa vijaya se kupita hokara yaha usase virakta ho gayA thaa| isane use mahAdevI ke pada se haTA diyA thA / ise eka samaya dAhajvara huA taba rAnI siMhikA ne apane satItva se karapuTa dvArA gRhIta jala-siMcana kara isakI utpanna dAha-jvara vedanA ko zAnta kiyA / rAnI ke isa kArya se prasanna hokara isane use mahAdevI ke pada para punaH pratiSThita kiyaa| anta meM isI siMhikA Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 : jena purANakoza rAnI se utpanna putra ko rAjya dekara vaha dIkSita ho gayA thA / samasta zatruoM ko vaza meM kara lene se yaha sudAsa nAma se vikhyAta ho gayA thA isIlie isakA putra sodAsa kahalAyA / papu0 22.101131 nati - dAtA kI navadhA bhaktiyoM meM eka bhkti| isameM dAtA muni Adi pAtroM ko namaskAra karake dAna detA hai / mapu0 20.86 nanda - (1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 167 (2) balabhadra / yaha bali pratinArAyaNa ke hantA puNDarIka nArAyaNa kA bhAI thA / pu0 25.35 (3) akRtrima caityAlayoM kI pUrva dizA meM vidyamAna svaccha jala se paripUrNa maccha tathA kUrma Adi se rahita eka hRda / hapu0 5.372 (4) rAjA dhRtarASTra tathA gAndhArI kA ikatIsavA~ putra | pApu0 8.196 (5) gokula kA pradhAna puruSa eka gopa / yaha yazodA kA pati aura kRSNa kA pAlaka thA / mapu0 70.389-402, pApu0 11.58 (6) tIrthakara zAntinAya kAyadA 10 20.52 (7) rAvaNa kA eka dhanurdhArI yoddhA / papu0 73.171 (8) bharata ke sAtha dIkSita aura mukta huA eka ucca kulIna nRpa / papu0 88.4 (9) tIrthaMkara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 76. 543 yaha chatrapura nagara ke rAjA nandivardhana aura usakI rAnI vIramatI kA putra thaa| Ayu ke anta meM isane gurU proSThila se saMyama dhAraNa kara liyA thaa| isane tIrthaMkara prakRti kA kiyA aura samAcipUrvaka zarIra tyAgA / yaha acyuta svarga meM indra huA aura vahA~ se cyuta hokara kuNDapura ke rAjA siddhArtha ke tIrthaMkara ke atizayoM se sampanna * vardhamAna nAmaka putra huA / mapu0 74.242-276, bIvaca0 6.2104,7.110 111 (10) rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA caturtha putra / pu0 71.261-262 (11) videha ke galA deza meM pATaligrAma ke nivAsI vaNika "nAgadatta aura usakI strI sumati kA jyeSTha putra / isake nandimitra, nandiSeNa, varasena aura jayasena choTe bhAI tathA madanakAntA aura zrIkAnta choTI bahaneM thIM / mapu0 6.128 - 130 (12) aizAna svarga kA deva vimAna / mapu0 9.190 (13) eka yakSa / isane aura isake bhAI mahAnanda yakSa ne prItikara kumAra ko bahuta sAdhana dekara supratiSThanagara pahu~cAyA thaa| mapu0 76.315 nandaka (1) tilakAnanya muni ke sAtha-sAtha vanavihArI mAsopavAsI niyama kiyA thA / kumAra cAracayaM prApta kiye the| prasiddha huA / hapu0 50. muni / inhoMne vana meM hI AhAra lene kA sohamaMca ne inheM vana meM ho AhAra dekara AhAra-sthala devAvatAra tIrtha ke rUpa meM 58-59 nati - nandana (2) eka khaDga / kubera ne dvArikA kI racanA karake yaha Ayudha kRSNa ko bheMTa kiyA thaa| isI nAma kA khaDga pradyumna ko bhI sahasravaktra nAmaka nAgakumAra se prApta huA thA / mapu0 72. 115- 116, pu0 41.34-35, 43, 67 nandaghoSA - samavasaraNa ke azokavana kI eka vApI / hapu0 57.32 nandana -- ( 1 ) vijayArdha uttarazreNI kA cAlIsavA~ nagara / hapu0 22.89 (2) mAnuSottara parvata kI dakSiNa dizA ke cakkUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.603 (3) saudharma aura aizAna nAmaka yugala svargoM kA sAtavA~ indraka vimAna ha0 6.45, 0 ( 4 ) baladeva kA eka putra / hapu0 48.67 (5) sIrthakara vRSabhadeva ke sAtaveM gaNadhara 043.55, 0 12.56 (6) meru kI pUrvottara dizA meM vidyamAna eka vana aparanAma mahodyAna | yaha bhadrazAla vana se pA~ca sau yojana Upara meru parvata ke cAroM ora pA~ca sau yojana caur3AI meM sthita hai| isa vana ke samIpa meru kI bAhya paridhi ikatIsa hajAra cAra sau unyAsI yojana tathA Abhyantara paridhi aTThAIsa hajAra tIna sau solaha yojana tathA kucha adhika ATha kalA pramANa hai| isa vana ke sAr3he bAsaTha hajAra yojana Upara somanasa vana hai / mapu0 5.144, 172, 183, 7.35, 13.69, 47.263, 57.75 71.162, 06.135, 22.12. hapu0 5.290-295, 307, 328, 8.190, 60.46, vIvaca 0 8.111-112 (7) nandanavana kA eka upavana / hapu0 5.307 (8) nandanavana kA prathama kUTa / hapu0 5.329 (9) vijaya nagara ke rAjA mahendradatta ke guru mahendrasadasa cakravartI hariSeNa ke pUrvabhava kA jIva thaa| pa0 20.1985-186 (10) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM vidyamAna eka nagara mapu0 60.58 (11) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI kA nRpa / yaha jayasenA kA pati aura vijayabhadra kA pitA thA / mapu0 62.75-76 (12) eka muni / apanI Ayu kA eka mAsa zeSa raha jAne para amitateja ne apane putroM ko rAjya dekara inase prAyopagamana saMnyAsa liyA thA / mapu0 62.408-410 nandanapura ke rAjA amitavikrama ko dhanazrI aura anantazrI nAmaka putriyoM ko inhoMne dharmopadeza diyA thA / mapu0 63.13 (14) eka parvata / mapu0 63.33 (15) nandapura nagara kA rAjA / isane megharatha muni ko AhAra diyA thA / mapu0 63.332-335 (16) AgAmI naveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.472 (17) nandana bhavana kA raajaa| yaha bharata para AkramaNa karane ke lie ativIrya kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thA / papu0 37.20 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nandanapura-nandA (18) eka deza / sItA ke putra lavaNa aura aMkuza ne yaha deza jItA thaa| papu0 101.77 / (19) eka vAnaravaMzI rAjA / isake ratha meM sau ghor3e jute hue the| isane rAvaNa ke jvara nAmaka yoddhA ko mArA thaa| yaha bharata ke sAtha dIkSita huA aura apane tapa ke anusAra zubhagati ko prApta huaa| pApu0 60.5-6, 10, 70.12-16, 88.1-4 (20) saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.. nandanapura-eka nagara / terahaveM tIrthaMkara vimalavAhana ko AhAra dekara rAjA kanakaprabha ne isI nagara meM paMcAzcarya prApta kiye the| tIsare pratinArAyaNa suprabha ko yaha janmabhUmi thii| mapu0 59.42-43, papu0 20.242 nandanamAlA-vijayA kI dakSiNazreNI ke jyotiprabha nagara ke rAjA vizuddhakamala kI raanii| rAjIvasarasI isakI putrI thI / papu0 8. 150-151 nanvabhUti-AgAmI caturtha nArAyaNa / apara nAma nndibhuutik| mapu0 76.488, hapu 60.566 nanvabhUpati-siddhArthanagara kA raajaa| isane tIrthakara zreyAMsanAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 57.49-50 nanvayantI-saMgIta ke madhyama grAma ke Azrita gyAraha jAtiyoM meM AThavIM jAti / hapu0 19.177 nandayazA-(1) jambUdvIpa meM maMgalA deza ke sadbhadrilapura nagara ke seTha ghanadatta kI strI / isakI priyadarzanA (aparanAma sudarzanA) aura jyeSThA ye do putriyA~ tathA dhanapAla, devapAla, jinadeva, jinapAla, arhaddatta, arhaddAsa, jinadatta, priyamitra aura dharmaruci ye nau putra the| isake pati aura sabhI putra dIkSita ho gaye the / garbhavatI hone se yaha dokSA nahIM le sakI thI kintu dhanamitra nAmaka putra ke janma lete hI isane bhI apanI donoM putriyoM ke sAtha sudarzanA AryikA se dIkSA le lo thii| apane putroM ko muni avasthA meM dekhakara isane agrima bhava meM bhI inhIM putroM kI jananI hone kA nidAna kiyA thA / anta meM samAdhipUrvaka maraNa kara yaha tathA isake putra aura putriyA~ acyuta svarga meM deva hue / nidAna ke phalasvarUpa svarga se cayakara yaha andhakavRSTi ko subhadrA rAnI huii| pUrvabhava ke sabhI putra samudravijaya Adi hue| pUrvabhava kI donoM putriyA~ kuntI aura mAdrI huii| mapu0 70.182-198, hapu0 18. 113-124 (2) zvetikA nagara ke rAjA vAsava aura usakI rAnI vasundharA kI putrI / isakA vivAha hastinApura ke rAjA gaMgadeva ke sAtha huA thA / yaha yugala rUpa meM utpanna gaMga aura gaMgadatta, gaMgarakSita aura nanda tathA sunanda aura nandiSeNa kI jananI thii| isake sAtaveM putra nirnAmaka kA revatI dhAya ne pAlana kiyA thaa| isane anta meM revatI dhAya aura bandhumatI seThAnI ke sAtha suvratA AyikA ke pAsa dIkSA le lI thii| yaha isa paryAya ke putra bhAvI paryAya meM bhI prApta hoM isa nidAna ke jaina purANakoza : 189 sAtha maraNakara tapa ke prabhAva se mahAzukra svarga meM deva huI tathA vahA~ se cayakara mRgAvatI deza ke dazANanagara ke rAjA devasena kI rAnI dhanadevI kI devakI putrI huii| pUrvabhava meM yaha eka andhI sarpiNI thii| akAmanirjarA se maraNa kara isane manuSyagati kA bandha kiyA thaa| mapu0 71.260-266, 283-292, hapu0 33.142-145, 159-165 nanvavatI-(1) kautukamaMgala nagara ke rAjA vyomabindu vidyAdhara kI rAnI / isakI kauzikI aura kekasI putriyA~ thiiN| aparanAma mandavatI thA / papu0 7.126-127, 162 (2) samavasaraNa ke azokavana kI eka vApikA / hapu0 57.32 (3) nandIzvara dvIpa kI pUrva dizA ke aMjanagiri kI cAra vApikAoM meM eka vApikA / yaha aizAnendra kI krIr3AsthalI hai| hapu0 5.658-659 nandazokapura-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru kI pazcima dizA kA eka nagara / hapu0 60.96-97 nanvasthalI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nagarI / rAma ne muni-avasthA meM bAraha dina ke upavAsa ke pazcAt yahA~ pAraNA kI thii| papu0 120.2 nandA-(1) rucakagiri ke diknandana kUTa para rahanevAlI eka dikkumArI devI / hapu0 5.706 (2) samavasaraNa ke azokavana kI eka vApI / hapu0 57.32 (3) samavasaraNa kI cAroM dizAoM meM vidyamAna cAra vApikAoM meM eka vApikA / isameM snAna karanevAle jIva apanA pUrvabhava jAna lete haiM / hapu0 57.71-74 (4) tIrthakara vRSabhadeva kI dUsarI rAnI / bharateza aura unakI bahina brAhmI isI kI kukSi se yugala rUpa meM janme the / isane bharata ke atirikta vRSabhasena Adi aThAnave putroM ko aura janma diyA thaa| ye sabhI putra caramazarIrI the / papu0 3.260, hapu0 9.18-23 (5) bharatakhaNDa ke madhyadeza ko eka ndii| yamunA pAra karake bharateza kI senA yahA~ bhI AyI thii| mapu0 29.65 (6) nandIzvara dvIpa kI pUrva dizA ke aMjanagiri kI cAra vApikAoM meM eka vApikA / yaha saudharmendra kI krIDA sthalI hai / hapu0 5.658-659 (7) tIrthakara ajitanAtha kI rAno / papu0 5.64-65 (8) bharatakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA viSNu kI raanii| yaha tIrthakara zreyAMsanAtha kI jananI thii| mapu0 57.17-18, 22 (9) podanapura ke rAjA vasuSeNa kI priyatamA raanii| malayadeza kA rAjA caNDazAsana ise harakara apane deza le gayA thaa| vasuSeNa use vApasa nahIM lA sakA thaa| mapu 60.50, 52-53 (10) hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke seTha gandhotkaTa kI patno / jIvandharakumAra kA pAlana-poSaNa isI ne kiyA thaa| mapu0 75.246249 (11) bhadrilapura ke rAjA meghavAhana kI raanii| mapu0 71.304 Jain Education Intemational Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 : jaina purANakoza nandAThya-nandivardhana navAThya-seTha gandhotkaTa aura usakI strI nandA kA putra / gAyoM ke apahartA kAlakUTa se gAyoM ke vimocaka ko gopendra aura gopazrI kI putrI godAvarI diye jAne ke lie kI gayI rAjA kASThAMgArika kI ghoSaNA ke anusAra jIvandhara kumAra ne kAlakUTa ko jItakara nandADhya ke dvArA gAyeM mukta karAye jAne kA sandeza bhejA thaa| phalasvarUpa ghoSaNA ke anusAra ise ukta kanyA prApta huI thii| vanarAja dvArA harI haI zrIcandrA kanyA bhI ise hI vivAhI gayI thii| mapu0 75.261, 287-300, 520-521 nanvi-(1) nandIzvara dvIpa kA eka deva / hapu0 5.644 (2) bharatakSetra kA eka deza / ise lavaNa aura aMkUza ne jItA thaa| papu0 101.77 (3) AgAmI prathama nArAyaNa / mapu0 76.487-489 nanvighoSa-(1) bharatakSetra ke nandivardhana nagara kA samIpavartI eka vana / agnibhUti aura vAyubhUti brAhmaNoM kA Atma-viSaya para satyaka muni se yahIM vAda huA thaa| mapu0 72.3-14 / / (2) puSkalAvatI nagarI kA rAjA, nandivardhana kA pitA / isane putra ko rAjya sauMpakara yazodhara munirAja se dIkSA lI aura vidhipUrvaka zarIra tyAgakara yaha svarga meM deva huA / papu0 31.30-32 nandina-AgAmI tIsarA nArAyaNa / mapu0 76.487 nandinI-(1) vijayA uttarazreNI kI chiyAlIsavIM ngrii| hapu0 22.90 (2) rAjapura nagara ke seTha dhanadatta kI bhAryA, candrAbha kI jananI / mapu075.528-529 (3) saMgIta kI eka jAti / papu0 24.14 nanviprabha-nandIzvara dvIpa kA eka rakSaka deva / hapu0 5.644 manvibhava-eka cAraNa RddhidhArI muni / rAjA vAsava kI rAnI sumitrA ke jIva bhIlanI ne inase apane pUrvabhava sune the| inakA apara nAma nandivardhana thaa| mapu0 71.399-403, hapu0 60.77-79 nanvibhUtika-AgAmI caturtha nArAyaNa / hapu0 60.566 namvimitra-(1) AgAmI dUsarA nArAyaNa / mapu0 76.487, hapu0 60. (4) mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt bAsaTha varSa ke bAda sau varSa ke kAla meM hue vizuddhi ke dhAraka aneka nayoM se vicitra arthoM ke nirUpaka, pUrNa zru tajJAna ko prApta, pA~ca zrutakevalI muniyoM meM caudaha pUrva ke jJAtA dUsare muni / inake pUrva nandi tathA bAda meM kramaza: aparAjita govardhana aura bhadrabAhu hue / mapu0 2.139-142, 76.518521, hapu0 1.61, vIvaca0 1.41-44 (5) pATaligrAmavAsI vaizya nAgadatta aura sumati kA dvitIya putra / yaha nanda kA anuja tathA nandiSeNa, varasena aura jayasena kA agraja thaa| isakI tIna bahineM thIM-madanakAntA, zrIkAntA aura nirnAmA / mapu0 6.128-130 (6) ayodhyA kA eka gopAla / airAvata kSetra ke bhadra aura dhanya donoM bhAI marakara isake yahA~ bhaiMse hue the / mapu0 63.157-160 (7) tIsare balabhadra ke pUrvabhava kA jIva / isakI janmabhUmi AnandapurI aura guru suvrata the / anuttara vimAna se cayakara yaha balabhadra huaa| isa paryAya meM isakI mAtA suveSA thii| guru subhadra se dIkSita hokara isane nirvANa prApta kiyA thA / mapu0 20.230-248 mandivarddhana-(1) zruta ke pAragAmI eka AcArya / ye avadhijJAnI the / inhoMne agnibhUti aura vAyubhUti ko pUrva janma meM ve donoM zRgAla the aisA kahA thaa| isase ve donoM kupita hue aura unhoMne nirjana vana meM pratimAyoga meM inheM dhyAnastha dekhakara vairavaza talavAra se mAranA cAhA thA kintu eka yakSa ne mArane ke pUrva hI unheM kola kara unake dvArA kiye upasarga se inakI rakSA kI thii| agnibhUti aura vAyubhUti donoM unake mAtA-pitA ke nivedana karane para inakA saMketa pAkara hI yakSa dvArA mukta hue the| mahApurANa meM yaha upasarga muni satyaka ke Upara kiyA gayA kahA hai| mapu0 72.3-22, papu0 109.37-123, hapu0 43.104 (2) eka cAraNaRddhidhArI muni / mapu0 71. 403 de0 nandibhadra (3) chatrapura nagara kA rAjA / mapu0 74.242-243, vIvaca0 5.134-146 (4) videhakSetra ke puSkalAvatI deza meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA megharatha aura usakI rAnI priyamitrA kA putra / mapu0 63.142-143, 147-148, pApu0 5.57 (5) jambUdvIpa ke magadhadeza kA eka nagara / zAligrAma ke agnibhUti aura vAyubhUti ne isa nagara ke nandighoSa vana meM satyaka muni se vAda kiyA thA / mapu0 72.3-14 (6) zazAMkanagara kA rAjA / mRdumati cora ne isa nRpa aura isakI rAnI ke bIca viSayoM ke sambandha me hue vArtAlApa ko sunakara dIkSA dhAraNa kara lI thii| papu0 85.133-137 (7) puSkalAvatI nagarI ke rAjA nandighoSa aura rAnI vasudhA kA putra / yaha gRhasthadharma dhAraNa kara namaskAra maMtra kI ArAdhanA karate hue eka karor3a pUrva taka mahAbhogoM ko bhogatA huA saMnyAsa ke sAtha zarIra chor3akara paMcama svarga gayA thaa| vahAM se cyuta hokara isI (2) sAtavA~ balabhadra / yaha avasarpiNI kAla ke duSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM janmA thaa| vArANasI nagarI ke rAjA agnizikha aura usakI rAnI aparAjitA isake mAtA-pitA the| datta nArAyaNa isakA choTA bhAI thaa| isakI Ayu battIsa hajAra varSa, zArIrika avagAhanA bAIsa dhanuSa aura varNa candramA ke samAna thaa| balIndra dvArA bhadrakSIra nAmaka hAthI ke mA~gane para yaha usakA virodhI ho gayA thA / isane balIndra ke putra zatabalI ko mArA thaa| yaha apane bhAI ke viyoga se vairAgya ko prApta hokara sambhUta muni se dIkSita huA tathA kevalI hokara mokSa gyaa| mapu0 66.102-112, 118-123, hapu0 60. 290, vIvaca0 18.111 (3) vRSabhadeva ke bayAsIveM gaNadhara / mapu0 43.66, hapu0 12.69 Jain Education Intemational Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaviSeNa-nanvIzvara jaina purANakoza : 191 videhakSetra meM sumeru parvata ke pazcima kI ora vijayAI parvata para sthita zazipura nagara meM rAjA ratnamAlI aura rAnI vidyullatA kA sUryajaya nAma kA putra huaa| papu0 31.30-35 nandiSeNa-(1) vasudeva ke pUrvabhava kA jIva / yaha magadha deza ke eka daridra brAhmaNa kA putra thaa| isake garbha meM Ate hI isake pitA mara gaye the| janma hote hI mA~ bhI mara gayI thii| pAlana-poSaNa karanevAlI mausI bhI isakI ATha varSa kI avasthA meM hI cala basI thii| mAmA ke ghara rahate hue isane mAmA kI putriyoM se vivAha karanA cAhA thA kintu una putriyoM ne vivAha na kara ise ghara se nikAla diyA thaa| isane vaibhAragiri para jAkara AtmaghAta karanA cAhA kintu vahA~ tapasyA karanevAle muniyoM se isane dharmAdharma kA phala sunA aura AtmanindA karate hue saMkhya nAmaka muni se dIkSA lI tathA tapa meM lIna ho gayA / isake tapa kI indra ne bhI devasabhA meM prazaMsA kI thii| eka deva ne isake vaiyAvRtti dharma kI parIkSA bhI lI thI tathA usakI prazaMsA karatA huA ho vaha svarga lauTA thaa| isane paitIsa hajAra varSa tapa kiyA / anta meM isane chaH mAsa ke prAyopagamana saMnyAsa ko dhAraNa kara agrima bhava meM lakSmIvAn evaM saubhAgyavAn banane kA nidAna kiyA aura marakara nidAna ke phalasvarUpa yaha mahAzukra svarga meM deva huaa| svarga se cayakara yaha vasudeva huaa| mahApurANa meM ise nandI kahA hai / hapu0 18.127-140, 158-175 de0 nandI 6 (2) AcArya jitadaNDa ke paravartI evaM svAmI dIpasena ke pUrvavartI eka AcArya / hapu0 66.27 (3) videhakSetra ke gandhila deza meM pATalI grAma ke vaizya nAgadatta aura usakI strI sumati kA tIsarA putr| isake kramazaH nanda aura nandimitra do bar3e bhAI tathA varasena aura jayasena do choTe bhAI aura madanakAntA tathA zrIkAntA do bahineM thiiN| mapu0 6.128-130 (4) tIrthaMkara candraprabha ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.19 (5) videha kA eka nRpa, anantamati rAnI kA pati, varasena kA pitA / mapu0 10.150 (6) sukaccha deza meM kSemapura nagara ke rAjA dhanapati kA pitA / isane putra ko rAja sauMpakara arhanandana guru se dIkSA le lii| tIrthakara prakRti kA bandha karate hue yaha ahamindra huA / mapu0 53.2, 12-15 (7) jambudvIpa meM meru parvata kI uttara dizA meM vidyamAna airAvata kSetra ke padaminIkheTa nagara ke sAgarasena vaizya kA putra aura dhanamitra kA sahodara / mapu0 63.262-264 (8) hastinApura ke rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA sAtavA~ putra / mapu0 71.260-263 (9) mithilA nagarI kA raajaa| isane tIrthakara mallinAtha ko AhAra diyA thA / mapu0 66.50 (10) AgAmI tIsarA nArAyaNa / mapu076.487 (11) sAtavA~ balabhadra / bharatakSetra meM cakrapura nagara ke rAjA barasena aura usakI dUsarI rAnI vaijayantI kA putra / yaha subhoma cakravartI ke cha: sau karor3a varSa bAda huA thaa| isakI Ayu chappana hajAra varSa kI aura zArIrika avagAhanA chabbIsa dhanuSa thii| bhAI ke viyoga se yaha vairAgya ko prApta huaa| isane zivaghoSa muni se dIkSA lI tathA tapa dvArA karmoM kA nAzakara mokSa prApta kiyA / mapu0 65.174-178, 190-191 pUrvabhava meM yaha vasundhara nAma se susImA nagarI meM janmA thaa| sudharma guru se dIkSA lekara yaha brahma svarga gayA thaa| vahA~ se cayakara yaha balabhadra huA / papu0 20.229-239 nandI-(1) vRSabhadeva ke assIveM gaNadhara / mapu0 43.66, hapu0 12.69 (2) AgAmI prathama nArAyaNa / mapu0 76.487 hapu0 60.566 (3) kauzAmbI nagarI kA jinabhakta eka setth| yaha vibhUti meM rAjA ke samAna hI thA / bhavadatta muni ne isakA usake yogya sammAna kiyaa| vahIM baiThe hue pazcima nAmaka kSullaka ne nidAna kiyA ki agale bhava meM vaha isI seTha kA putra ho| isa nidAna se vaha isI seTha kI indumukhI seThAnI ke garbha se rativarddhana nAmaka putra huaa| papu0 78.63-72 (4) mahAvIra nirvANa ke bAsaTha varSa bAda sau varSa ke kAla meM samasta aMgoM aura pUrvo ke vettA pA~ca zrutakevalI munIzvaroM meM prathama muni / mapu0 76.519, vIvaca0 1.43 (5) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM chaThA balabhadra / vIvaca0 18.101, 111 (6) kurudeza ke palAzakUTa grAma ke nivAsI somazarmA brAhmaNa kA putra / yaha apane mAmA kI putriyoM kA icchuka thA kintu unake na milane se tathA logoM ke upahAsa karane se marane ke lie tatpara ho gayA thaa| ise zaMkha aura nirnAmika muniyoM ne samajhAkara tapa grahaNa karAyA thaa| tapa ke prabhAva se yaha marakara mahAzukra svarga meM deva huA tathA vahA~ se cayakara vasudeva huaa| mapu0 70.200-211 de0 nandiSeNa / (7) nandIzvara dvIpa kA eka deva / hapu0 5.644 nandoghoSA-nandIzvara dvIpa meM pUrva dizA kI eka vApI / hapu0 5.658 mandIzvara-(1) eka vrata / isameM nandIzvara dvIpa kI pratyeka dizA meM vidyamAna cAra dadhimukha, ATha ratikara aura eka aMjanagiri ko lakSya kara pratyeka dizA-sambandhI kramazaH cAra aura ATha upavAsa tathA eka velA karane kA vidhAna hai| isa prakAra isa vrata meM cAroM dizAoM ke ar3atAlIsa upavAsa aura cAra velA karane par3ate haiN| isakA phala cakravartitva tathA jinendra pada kI prApti hai / hapu0 34.84 (2) AThavA~ dvIpa / ise isI nAma kA sAgara ghere hue hai| indra isakA jala tIrthakara ke abhiSeka ke lie lAtA hai| isakA vistAra' eka sau taresaTha karor3a caurAsI lAkha, Abhyantara paridhi eka hajAra chattIsa karor3a bAraha lAkha do hajAra sAta sau yojana tathA bAhya paridhi do hajAra bahattara karor3a taitIsa lAkha cauvana hajAra eka sI navve yojana hai| isameM cAra aMjanagiri, solaha vApiyA~, solaha dadhimukha aura battIsa ratikara Abhyantara koNoM meM tathA battIsa bAhya koNoM meM hai| yahA~ bAvana jinAlaya hai| inameM rala aura svarNamaya Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 : jaina purANakoza pratimAe~ virAjamAna hone se prativarSa phAlguna, ASAr3ha aura kArtika mAsa ke ASTAhnika parvoM meM deva Akara pUjA karate haiM / yahA~ causaTha vanakhaNDoM para bhavya prAsAda haiM, jinameM una vanoM ke nAmadhArI deva rahate haiM / mapu0 5.212, 292, 7.161, 16.214 - 215, papu0 15.74, 29.1 9 hapu0 5.616, 647-682, 22.1-2 nandIzvaramaha-- nandIzvara dvIpa meM ASTAhnika parvoM para devoM ke dvArA Ayojita jinendra-pUjA / yaha kArtika, phAlguna aura ASAr3ha mAsa ke antima ATha dinoM meM kI jAtI hai / de0 nandIzvara - 2 ina dinoM meM deva bhoga Adi chor3a dete haiM / indroM ke sAtha ve jinendra kI pUjA meM tatpara rahate haiM / yaha pUjana jinendra ke abhiSeka pUrvaka kI jAtI hai / aisI pUjA ke karanevAle devoM kI sampadA, cakravartiyoM ke bhoga aura mukti prApta karate haiM / papu0 68.1, 5-6, 24 nandottara- mAnuSottara ke dakSiNa dizA meM vidyamAna lohitAsakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.603 nandottarA - ( 1 ) samavasaraNa ke azokavana kI eka vApI / hapu0 57.32 (2) upakagiri ke svastika kI nivAsinI devI ha 5.706 (3) nandIzvara dvIpa kI eka vApI / mapu0 16.214 (4) samavasaraNa meM nirmita mAnastambha ke nikaTa vidyamAna eka vApI / mapu0 22.110 nandyAvata - ( 1 ) eka nagara / yahA~ ke rAjA ativIrya ne vijayanagara ke rAjA pRthvIdhara ko likhA thA ki vaha rAma ke bhrAtA bharata ko jItane meM usakI sahAyatA kare / papu0 37.6 (2) rAma-lakSmaNa kA vaibhava sampanna bhavana / papu0 83. 3-4 (3) pazcima videhakSetra ke vijayArdha parvata kA eka nagara / yahA~ ke rAjA nandIzvara kI kanakAbhA rAnI se nayanAnanda nAma kA putra huA thA / papu0 106.71-72 (4) saudharma yugala kA chabbIsavA~ paTala / hapu0 6.47 (5) rucaka parvata kI pUrva dizA meM vidyamAna eka kuutt| yaha eka hajAra yojana caur3A aura pAMca sau yojana U~cA hai yahA~ padmottara deva rahatA hai / hapu0 5.701-702 (6) terahaveM svarga kA vimAna mapu0 9.191, 62.410 (7) bharata cakravartI kI zivira-sthalI / mapu0 37.147 (8) sahasrAmravana kA eka vRkSa / tIrthaMkara zAntinAtha ne isa vRkSa ke nIce kevalajJAna prApta kiyA thA / mapu0 63.481, 486 ( 9 ) rAjA siddhArtha kA rAjabhavana / kAriNI ko isI bhavana meM solaha svapna mahAvIra kI jananI priyadikhAyI diye the / mapu0 74.254-256 nabhasena - hariSeNa kA putra / yaha kuruvaMzI rAjA thA / hapu0 17.34 nabhas - ( 1 ) zrAvaNa mAsa / hapu0 55.126 (2) avagAhadAna meM samartha AkAza / papu0 4.39, hapu0 58.54 nabhastaDit -- daityoM ke adhipati maya kA mantrI / papu0 8.28, 43-44 nandIzvaramaha - naminAtha nabhastilaka - ( 1 ) vijayArdha kI uttarazreNI kA eka ngr| yaha vinami kI nivAsabhUmi yA pu0 9.132-122, 25.4 (2) vijayArdha kI dakSiNazra eNI kA ikatAlIsavA~ nagara / hapu0 22.98 (3) eka parvata / isa parvata para ajitasena apanA zarIra chor3akara solahaveM svarga meM athA pu0 54.125-126 namaskAra - pada - namaskAra (NamokAra ) mantra / isakI sAdhanA meM mastaka para siddha aura hRdaya meM barhanta parameSThI ko virAjamAna kara AcArya, upAdhyAya aura sAdhu parameSThI kA dhyAna kiyA jAtA hai / isase moha aura tajjanita ajJAna kA vinAza ho jAtA hai / mapu0 5.245-249 vIvaca0 18.9 nAma (1) mahApurANakAra ke anusAra vRSabhadeva ke pahatara aura harivaMza purANakAra ke anusAra satattara gaNadhara / mapu0 2.43, 65, hapu0 12.68 ye vRSabhadeva ke sAle kaccha rAjA ke putra the| vRSabhadeva se dhyAnastha avasthA meM bhoga aura upabhoga kI sAmagrI kI yAcanA karane para dharaNendra ne inheM vijayArdha kI dakSiNazreNI kA rAjya aura diti tathA aditi ne solaha nikAyoM kI aneka vidyAe~ pradAna kI thI / mapu0 18.91 95, 19. 182, 185, 32.180, papu0 3.306309.0 9.128 vijayA kI uttaraNI meM vidyamAna manohara deza meM ratnapura nagara ke rAjA piMgalagAMdhAra aura rAnI suprabhA kI putrI vibhA inakI patnI thI inake ravi soma purU, aMzumAn hari jaya, pulastya, vijaya, mAtaMga tathA vAsava Adi kAntidhArI aneka putra tathA kanaka jI aura kanakamaMjarI nAmaka do putriyA~ thIM inhoMne bharateza kI adhInatA svIkAra kI thI aura apanI bahina subhadrA kA bharateza se vivAha kara diyA thaa| isake pazcAt inhoMne saMsAra se virakta hokara jinadIkSA dhAraNa kara lI thii| inake putroM meM mAtaMga ke aneka putra, pautra tathA prapautra hue| anta meM ve apanI-apanI sAdhanA ke anusAra svarga aura mokSa gye| mapu0 32.181, 40,261-263, hapu0 22.107-110 (2) vijayArdha parvata ke nivAsI pavanavega kA putra / yaha jAmbavatI kA haraNa kara lenA cAhatA thaa| isake isa kuvicAra ko jJAtakara jAmbava ne ise mArane ke lie mAkSikalakSitA nAma ko vidyA bhejI thI kintu kumAra ke mAmA kinnarapura ke rAjA yakSamAlI vidyAdhara ne usa vidyA ko cheda diyA thaa| anantara jambUkumAra ke AkramaNa karane para ise vahA~ se bhAga jAnA par3A thA / mapu0 71.370 374 (3) eka yAdava nRpa / kRSNa jarAsandha yuddha meM yaha samudra vijaya kI rakSA paMkti meM thA / pu0 50.121 naminAtha -- avasarpiNI kAla ke duHSamA- suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa aura ikkIsaveM tIrthakara ye jambUdvIpa meM baMga deza kI mithilA nagarI ke rAjA vijaya aura rAnI vappilA ke putra the / ye Azvina mAsa ke kRSNa pakSa kI dvitoyA ko rAtri ke pichale pahara meM azvinI nakSatra meM garbha meM Aye tathA ASAr3ha kRSNA dazamI ke dina Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namuci-naraka jaina purANakoza : 193 svAti nakSatra ke yoga meM janmeM the| yaha nAma inheM devoM ne diyA thaa| paraspara sApekSa haiN| vaise naya sAta hote haiM-naigama, saMgraha, inakI Ayu dasa hajAra varSa, zArIrika avagAhanA pandraha dhanuSa aura vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha aura evaMbhUta / ina sAta nayoM kAnti svarNa ke samAna thii| kumArakAla ke ar3hAI hajAra varSa bIta meM Arambha ke tIna dravyAthika aura zeSa cAra paryAyAthika naya haiN| jAne para inhoMne abhiSekapUrvaka rAjya kiyA thA / mapu0 2.133-134, nizcaya aura vyavahAra ina do bhedoM se bhI naya kA kathana hotA hai| 69.18-34, papu0 1.12, 5.215, hapu0 1.23, vIvaca0 1.31, mapu0 2.101 papu0 105.143, hapu0 58.39-42 18 107 / harivaMzapurANakAra ne inakI Ayu pandraha hajAra varSa tathA (2) yAdavoM kA pakSadhara eka rAjA / hapu0 50.121 tIrtha pA~ca lAkha varSa kA kahA hai / hapu0 18.5 rAjya karate hue pA~ca nayacakra-nIti se yukta sudarzana cakra-ratna / mapu0 24.186 hajAra varSa pazcAt sArasvata devoM dvArA pUje jAne para utpanna vairAgya- nayadatta-jambUdvIpa meM bharatakSetra ke ekakSetra nagara kA eka vaNik / vaza inhoMne apane putra suprabha ko rAjyAbhAra sauMpA thA tathA devoM dvArA isakI sunandA nAma kI strI aura dhanadatta nAma kA putra thaa| papu0 kiye gaye dokSAkalyANaka ko prApta kara ye uttara kuru nAma kI pAlakI 106.10-11 meM baiThakara caitravana gaye the / vahA~ inhoMne ASAr3ha kRSNa dazamI ke dina nayana-rAjA subhAnu kA putra aura rAjA bhIma kA pitA / isane putra ko azvinI nakSatra meM sAryakAla ke samaya eka hajAra rAjAoM ke sAtha rAjya sauMpa kara dokSA le lI tho / hapu0 18.3-4 saMyama dhAraNa kiyA thaa| inako usI samaya manaHparyayajJAna prApta ho ____ nayanasundaro-trizRMgapura ke nivAsI seTha priyamitra aura usakI patnI gayA thaa| bIrapura nagara meM rAjA datta ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya sominI kI putrI / yaha pANDava yudhiSThira kI patnI thii| hapu0 45. prApta kiye the / chadmastha avasthA ke nau varSa bIta jAne para ye dIkSAvana 100-102, pApu0 13.111-113 meM bakula vRkSa ke nIce velA kA niyama lekara dhyAnArUr3ha hue aura inheM nayanAnanda-pazcima videhakSeha meM vijayAdha parvata ke nandyAvata nagara ke mArgazIrSa ke zuklapakSa kI ekAdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya kevala rAjA nandIzvara tathA usakI kanakAbhA nAma kI rAnI kA putra / isane jJAna huA / inake saMgha meM suprabhAyaM sahita satraha gaNadhara, cAra sau cirakAla taka vizAla lakSmI kA upabhoga karane ke bAda muni-dIkSA pacAsa samasta pUrvo ke jJAtA, bAraha hajAra chaH sau vratadhArI zikSaka, dhAraNa ko thI tathA samAdhimaraNa pUrvaka zarIra tyAgakara mAhendra svarga eka hajAra chaH sau avadhijJAnI, itane hI kevalajJAno, pandraha sau prApta kiyA thaa| papu0 106.71-73 vikriyA RddhidhArI, bAraha sau pacAsa parigraha rahita manaH paryayajJAno nayuta-nayutAMga pramita kAla meM caurAsI lAkha kA guNA karane para prApta aura eka hajAra vAdI the| kula muni bosa hajAra, paMtAlosa hajAra saMkhyA pramita samaya / mapu0 3.135, 222 AyikAe~, eka lAkha zrAvaka, tIna lAkha zrAvikAeM tathA asaMkhyAta nayutAMga-pUrva pramita kAla meM caurAsI kA guNA karane se prApta samaya / deva-deviyA~ aura asaMkhyAta tithaMca the| inhoMne AryakSetra meM aneka ___ mapu0 3.140, 219-222 sthAnoM para vihAra kiyA thaa| Ayu kA eka mAsa zeSa raha jAne para vihAra banda kara ye sammedagiri para Aye aura eka hajAra muniyoM ke nayotsaMga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.180 naraka-cAra gatiyoM meM eka gati / yahA~ nimiSamAtra ke lie bhI sukha sAtha pratimAyoga dhAraNa kara vaizAkha kRSNa caturdazI ke dina rAtri ke nahIM miltaa| ye sAta haiM, unake kramazaH nAma ye haiM-ratnaprabhA, antima samaya azvinI nakSatra meM mokSa gaye / devoM ne nirvANakalyANaka zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA aura mahAtamaHmanAyA thA / mapu0 69.35, 51-69 dUsare pUrvabhava meM ye jambUdvIpa ke prabhA / ye tInoM vAta-valayoM para adhiSThita tathA krama se noca-nIce bharatakSetra meM vatsa deza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA pArthiva aura sthita hai| inake kramazaH rUr3ha nAma haiM-dharmA, vaMzA, meghA, aMjanA, unakI sundarI nAmaka rAnI ke siddhArtha nAmaka putra tathA prathama pUrvabhava ariSTA, maghavI aura mAdhavI / pahalo pRthivI meM nArakI jIva janmameM aparAjita nAmaka vimAna meM ahamindra the| mapu0 69.2-4, 16, kAla meM sAta yojana savA tIna kosa Upara AkAza meM uchalakara punaH papu0 20.14-17, hapu0 60.155 nIce girate haiM / anya chaH pRthiviyoM meM uchalane kA pramANa krama se uttanamuci-(1) surASTra deza meM ajAkhurI nagaro ke rAjA rASTravardhana aura rottara dUnA hotA jAtA hai / utpanna hote samaya yahA~ jIvoM kA muMha usakI rAno vinayA kA putra / nIti sampanna, guNavAn tathA parAkramI nIce rahatA hai| antamuhUrta meM hI durganvita, dhRNita, burI AkRtivAle hote hue bhI yaha bar3A abhimAno thA / kRSNa ne ise mArakara isakI zarIra kI racanA pUrNa ho jAtI hai| zarIra-racanA pUrNa hote hI bhUmi bahina susImA kA apaharaNa kiyA thaa| hapu0 44.26-30 meM gar3e hue tokSaNa hathiyAroM para Upara se nArakI jIva girate haiM (2) ujjayinI ke rAjA zrIdharmA kA eka maMtrI / yaha mantramArga kA aura santapta bhUmi para bhAr3a meM Dale tiloM ke samAna pahale to uchalate vettA thA / hapu0 20.3-4 haiM aura phira vahA~ jA girate haiN| tIsarI pRthivI taka asurakumAra naya-(1) vastu ke aneka dharmoM meM vivakSAnusAra kisI eka dharma kA bodhaka deva nArakiyoM ko paraspara lar3Ate haiN| nArako svayaM bho pUrva vairavaza jJAna / isake do bheda hai-dravyArthika aura paryAyArthika / inameM dravyA- lar3ate hai| khaNDa-khaNDa hone para bho pAre ke samAna yahA~ nArakiyoM ke thika yathArtha aura paryAyAthika ayathArtha hai / ye hI do mUla naya hai aura zarIra ke Tukar3oM kA punaH samUha bana jAtA hai| ve eka dUsare ke dvArA 25 Jain Education Intemational Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ narakAntaka-narahari narakAntaka-nIla kulAcala ke no kUToM meM chaThA kUTa / hapu0 5.100 194 : jaina purANakoza diye hue zArIrika evaM mAnasika duHkha sahate rahate haiM / khArA, garama, tIkSNa vaitaraNI nadI kA jala pIte haiM aura durgandha yukta miTTI kA AhAra karate haiN| yahA~ gIdha vajramaya coMca se aura sunA kutte nAkhunoM se nArakiyoM ke zarIra bhedate haiN| unheM kolhU meM pelA jAtA hai, kar3AhI meM pakAyA jAtA hai, tA~bA Adi dhAtue~ pilAyI jAtI haiM, pUrva janma meM rahe mAMsa-bhakSiyoM ko unakA mAMsa kATakara unheM hI khilAyA jAtA hai aura tape hue garma lauha gole unheM nigalavAye jAte hai| pUrva janma meM vyabhicArI rahe jIvoM ko agni se tapta putaliyoM kA AliMgana karAyA jAtA hai| yahA~ kaTIle semara ke vRkSoM para Upara-nIce kI ora ghasITA jAtA hai aura agni-zayyA para sulAyA jAtA hai| garmI se santapta hone para chAyA kI kAmanA se vana meM pahu~cate hI asipatroM se unake zarIra vidIrNa ho jAte haiM / parvata se nIca kI ora muha kara paTakA jAtA hai aura ghAvoM para khArA pAnI sIMcA jAtA hai| tIsarI pRthivI taka asarakumAra deva meDhA banAkara paraspara lar3Ate haiM aura unheM tapta lohe ke AsanoM para baiThAte hai| Adi kI cAra bhUmiyoM meM uSNavedanA, pA~cavI pRthivI meM uSNa aura zIta donoM tathA chaThI aura sAtavIM bhUmi meM zota vedanA hotI hai / sAtoM pRthiviyoM meM kramazaH tIsa lAkha, paccIsa lAkha, pandraha lAkha, dasa lAkha, tIna lAkha, pA~ca kama eka lAkha aura pA~ca bila hai| ina narakoM meM krama se eka sAgara, tIna sAgara, sAta sAgara, dasa sAgara, satraha sAgara, bAIsa sAgara aura teMtosa sAgara utkRSTa Ayu hai / pahalI pRthivI meM nArakiyoM ke zarIra kI U~cAI sAta dhanuSa tIna hAtha chaH aMgula pramANa tathA dvitIyAdi pRthiviyoM meM krama-krama se dUnI hotI gayI hai / nArakI vikalAMga, huNDaka saMsthAna, napusaka, durgandhita, kAle, kaThora sparzavAle, dubhaMga aura kaThora svaravAle hote hai| inake zarIra meM kar3avI tUmbI aura kAjIra ke samAna rasa utpanna hotA hai / eka nArakI eka samaya meM eka hI AkAra banA sakatA hai| AkAra bhI vikRta, ghRNA kA sthAna aura kurUpa hI banA sakatA hai| inheM vibhaMgAvadhijJAna hotA hai| yahA~ hiMsaka, mRSAvAdI cora, parastrIrata, madyapAyo, mithyAdRSTi, kara, raudradhyAnI, nirdayI, vahvArambhI, dharmadrohI, adharmaparipoSaka, sAdhunindaka, sAdhuoM para akAraNa krodhI, atizaya pApI, madhu-mAMsabhakSI, hiMsakapazupoSI, madhumAsabhakSiyoM ke prazaMsaka, krUra jalacara-thalacara, sarpa, sarIsRpa, pApinI striyA~ aura krUra pakSI janma lete hai| asainI paMcendriya jIva prathama pRthivI taka, sarIsRpa-dUsarI pRthivI taka, pakSI tIsarI pRthivI taka, sarpa cauthI pRthivI taka, siMha pA~cavoM pRthivI taka, striyA~ chaThI pRthivI taka aura pApI manuSya tathA maccha sAtavIM pRthivI taka jAte haiM / mapu0 10.22-65, 90-103, papu0 2.162, 166, 6.306-311, 14.22-23, 123.5-12, hapu0 4.43-46, 355-366, vIvaca0 17.65-72 (2) rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 66.25 (3) dharmA pRthivI ke teraha indraka biloM meM dUsarA indraka bil| hapu0 4.76 de0 dharmA narakAntA-caudaha mahAnadiyoM meM dasavIM mhaandii| yaha kezarI sarovara se nikalatI hai| mapu0 63.196, hapu0 5.124, 134 naragIta-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM tIsarA nagara / yahA~ strI aura puruSa utsava Adi ke dvArA manoraMjana karate rahate haiN| mapu0 19.34 naradeva-(1) kRSNa ke bhAI baladeva kA eka putra / hapu0 48.68 (2) rAvaNa ke pUrvabhava kA jIva / dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra sambandhI sArasamuccaya deza ke nAgapura (hastinApura) nagara kA raajaa| isane eka dina ananta gaNadhara se dharmakathA sunakara apane bar3e putra bhogadeva ko rAjya sauMpakara saMyama dhAraNa kara liyA thaa| tapazcaraNa karate hue isane capalavega vidyAdhara ke aizvarya ko dekhakara deva hone kA nidAna kiyaa| phalataH Ayu ke anta meM saMnyAsamaraNa kara yaha saudharma svarga meM deva huaa| mapu0 68.3-7 narapati-tIrthakara neminAtha ke tIrtha meM hue rAjA yadu kA putra / isake do putra the-zUra aura suvIra / yaha apane putroM ko rAjya sauMpakara tapa karane lagA thaa| hapu0 18.7-8 (2) zilpapura nagara kA rAjA, rativimalA kA pitaa| mapu0 47.144-145 (3) vAsupUjya tIrthakara ke tIrtha meM huA eka nRpa / utkRSTa tapazcaraNa karate hue marakara yaha madhyama aveyaka meM ahamindra haA thA / mapu0 61.89-90 (4) tAlapura nagara kA rAjA, tIrthakara manisuvratanAtha ke yAgahastI kA jIva / yaha pAtra-apAtra kI vizeSatA se anabhijJa thaa| yaha kimicchaka dAna dene se hAthI huA thaa| mapu0 67.34-35 narapAla-cakravartI zrIpAla aura rAnI sukhAvatI kA putra / rAjA zrIpAla ne ise rAjya dekara dIkSA dhAraNa kara lI thii| mapu0 47.244-245 naravaktra-AThavA~ nArada / hapu0 60.549 de0 nArada naravara-rAjA vasu kI vaMza-paramparA meM huA eka nRpa / yaha rAjA dRr3haratha kA putra thA / isane apane pitA ke nAma para hI putra kA bhI nAma rakhA thA / hapu0 18.18 naravRSabha-jambUdvIpa meM meru parvata ke pUrva kI ora sthita vItazokApurI kA rAjA / rAjabhogoM ko bhogakara aura unase virakta hokara isane damavara muni se dIkSA le lI thii| ugra tapazcaraNa karate hue marakara yaha sahasrAra svarga meM deva huA thA / mapu0 61.66-68 naravRSTi-zauryapura nagara ke rAjA zUravIra aura usakI patnI dhAriNI kA kaniSTha putra / yaha andhakavRSTi kA anuja thA / isakI rAnI kA nAma padmAvatI thaa| isake tIna putra the-ugrasena, devasena aura mahAsena / gAndhArI isakI putrI thii| mapu0 70.93-94, 100-101 narahari-kuruvaMzI eka rAjA / yaha nArAyaNa ke pazcAt rAjA huA thaa| hapu0 45.19 Jain Education Intemational Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ martako senA - nalinA nartakIsenA - acyutendra kI sAta prakAra kI senA meM eka senA / mapu0 10.198-199 narmada - bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA bharateza ke bhAI ke adhIna eka deza / isa bhAI ne bharateza kI adhInatA svIkAra nahIM kI thI aura vaha dIkSita ho gayA thaa| hapu0 11.72, 17.21, 45.113 narmadA - (1) pUrva-dakSiNa AryakhaNDa kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA AyI thI / yaha gambhIra nadI kahIM manda, kahIM tIvra tathA kahIM Ter3he-mer3he pravAha se yukta hai| kumbhakarNa kA nirvANa isI nadI ke taTa para huA thA / mapu0 29.52, 30.82, papu0 10.63, 80.140 (2) vasundharapura ke rAjA viyoga kI strI vasantasundarI kI jananI / hapu0 45.70 nala - kiSkupramoda nagara kA rAjA eka vidyAdhara / yaha sUryaraja ke choTe bhAI aura sugrIva ke cAcA RkSaraja aura usakI harikAntA rAnI kA putra tathA nIla kA agraja thaa| isane harimAlinI apanI putrI hanumAn ko dI thI, rAma-lakSmaNa ke sAtha siddhazilA ke darzana kiye the aura apane bhAI ke sAtha rAma kI sahAyatA kI thii| isI ne belandhara nagara ke svAmI samudra vidyAdhara ko bAhubala se bA~dhA thA tathA rAma kA AjJAkArI hone se use sammAna pUrvaka chor3ate hue usI nagara kA rAjA banA diyA thaa| isane yuddha meM rAvaNa ke mantrI hasta ko ratha rahita karake use vihvala kara diyA thaa| laMkA vijaya ke pazcAt isane rAma sekiSkindhapura kA rAjya prApta kiyaa| kucha samaya taka rAjya kA bhoga karake yaha dIkSita ho gayA / papu0 9.13, 19.104, 48. 189-195, 54.34-36, 65067, 58.45, 59.17, 88.40, 119.39 nalakUbara -- durladhyapura nagara meM rAjA indra dvArA niyukta eka lokapAla / rAvaNa ke AkramaNa karane para nagara kI surakSA ke lie isane vidyA ke prabhAva se sau yojana U~cA aura tigunI paridhi se yukta vajrazAla nAma kA koTa banAyA thaa| isakI strI kA nAma uparambhA thA / vaha rAvaNa para mugdha thI / usane apanI sakhI dvArA rAvaNa ke pAsa apanA sandeza bhejA thA / rAvaNa ne use bulavAkara tathA usase usake hI nagara meM milane kA AzvAsana dekara usase AzAlikA vidyA prApta kI thI / rAvaNa isake mAyAmaya koTa ko harAkara senA sahita isake nikaTa gyaa| yuddha meM yaha vibhISaNa dvArA jIvita pakar3A gayA / rAvaNa ne uparambhA ko samajhAkara isase milA diyA / uparambhA atyadhika lajjita huI aura pratibodha ko prApta hokara zIla kI rakSA karatI huI pati meM ho santuSTa ho gayI thii| apanI strI ke vyabhicAra kA pratibodha na ho sakane se rAvaNa dvArA pradatta sammAna ko prApta kara yaha pUrvavat apanI strI ke sAtha rahane lagA thA / papu0 12.79-87, 153 liva (1) rucakagiri ke pazcima dizA ATha kUToM meM tIsarA kuutt| yahA~ pRthivI devI nivAsa karato hai ha0 5.712 (2) pUrva videha ke cAra vakSAragiriyoM meM tIsarA vakSAragiri / jaina purANakoza 195 yaha nIla parvata aura sItA nadI ke madhya sthita hai / mapu0 63.202, hapu0 5.228 (3) AgAmI cha kulakara (manu) mapU0 76.464 ha50 60.556 (4) saudharmaM yugala kA AThavA~ indraka / hapu0 6.45 de0 saudharma (5) caurAsI lAkha nalinAMga pramANa kAla / mapu0 3.113, 320, hapu0 7.27 de0 kAla (6) eka nagara / rAjA somadatta ne yahA~ tIrthaMkara candraprabha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 54.217-218 nalina keka - jambUdvIpa ke airAvata kSetra meM gAndhAra deza ke vidhyapura nagara ke rAjA viMdhyasena aura unakI rAnI sulakSaNA kA putra / apane nagara ke eka vaNik dhanamitra ke putra sudatta kI strI prItikarA kA isane apaharaNa kiyA / eka dina ulkApAta dekhane se ise AtmajJAna huaa| virakta hokara apane duzcaritra kI nindA karate hue sImaMkara muni ke pAsa isane dIkSA le lI tathA umra tapa se krama-krama se kevalajJAna prApta karake mokSa lAbha kiyaa| mapu0 63.99-104 terahaveM tIrthakara vimalanAtha ke pUrvabhava kA nAma papu0 - 20.21 nalinAmeru parvata kI uttara-pUrva (aizAna) dizA meM vidyamAna cAra vApiyoM meM dUsarI vApI / hapu0 5.345 nalinadhvaja - AgAmI navama kulakara / hapu0 60.557 nalinapuMgava AgAmI dasavAM kulakara / hapu0 60.557 niprabha (1) AgAmI sAta kulakara mapu0 76,464, pu0 60.556 1 (2) puSkarAcaM dvIpa sambandhI pUrva videha ke sukancha deza meM sItA nadI ke uttarI taTa para sthita kSemapura nagara kA raajaa| ise sahasrAsravana meM ananta jinendra se dharmopadeza sunakara tattvajJAna huA ataH virakta hokara suputra nAmaka putra ko rAjya dekara yaha saMyamI huA / isane tIrthaMkara prakRti kA bandha kiyaa| Ayu ke anta meM samAdhimaraNa pUrvaka deha tyAga karake yaha solahaveM svarga ke puSpottara vimAna meM acyutendra huA / mapu0 57.2-3, 9-14 nalinarAja - AgAmI AThavA~ kulakara / hapu0 60.556 nalinAMga - padmapramita Ayu meM caurAsI kA guNA karane se prApta kAla / mapu0 3.220, 223 de0 kAla, hapu0 ke anusAra caurAsI lAkha padma kA eka nalinAMga hotA hai / hapu0 7.27 malinA - (1) meruparvata ko uttara-pUrva (aizAna) dizA meM vidyamAna cAra vApiyoM meM prathama vApI / hapu0 5.245 - (2) meru parvata kI pUrva-dakSiNa (Agneya) dizA meM sthita cAra vApiyoM meM dUsarI vAlI 05.234 (3) videha kSetra kI battIsa nagariyoM meM eka nagarI / mapu0 63.211 (4) hemAtha nagara ke rAjA mitra kI rAnI jIvaMbara ko sAsa mapu0 75.420-428 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 : jaina purANakoza nalinI-nAgadatta nalinI-(1) pUrva videhakSetra meM sItodA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita ATha dezoM meM chaThA deza / hapu0 5.249-250 (2) samavasaraNa ke campaka vana kI chaH vApiyoM meM dUsarI vApI / hapu0 57.34 navakevalalabdhi-tapasviyoM ko tapa se prApta honevAlI nau labdhiyA~ kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyaktva, kSAyikacAritra, kSAyikadAna, kSAyikalAbha, kSAyikabhoga, kSAyika-upabhoga aura kSAyikavIrya / mapu0 20.266, 25.223, 61.101 nava-puNya-dAtAoM ke nau puNya-(navadhAbhakti)-1. muniyoM ko par3agAhanA 2. unheM UMce sthAna para virAjamAna karanA 3. unake caraNa dhonA 4. unakI pUjA karanA 5. unheM namaskAra karanA 6-9. manazuddhi, vacanazuddhi, kAyazuddhi aura AhArazuddhi bolnaa| mapu0 20.86-87, hapu0 9.199-200 navanavama-eka vrata / isameM prathama dina upavAsa, pazcAt eka-eka grAsa bar3hAte hue naveM dina nau grAsa liye jAte haiM tathA eka-eka ghaTAte hue naveM dina upavAsa kiyA jAtA hai| isa vidhi ko nau bAra karane se yaha vrata pUrNa hotA hai / hapu0 34.91-93 navamikA-(1) rucakaparvata ke pazcima dizAvartI ATha kUToM meM chaThe saumanasa kUTa kI rahanevAlI eka devI / hapu0 5.713 (2) saudharmendra kI eka devI / mapu0 63.18 navarASTa-dakSiNa dizA kA eka deza / yaha bharateza ke eka bhAI ke adhIna thaa| usane bharateza kI adhInatA svIkAra nahIM kI aura dIkSA le lI thI / hapu0 11.70 naSTa-chandaHzAstra kA eka prakaraNa-pratyaya / mapu0 16.114 nAga-(1) pAtAla lokavAsI bhavanavAsI deva / inakI utkRSTa Ayu tIna palya kI hotI hai / papu0 7.342 hapu0 4.63, 65-66 (2) isa nAma kA eka nagara / yahA~ ke rAjA haripati aura usakI rAnI manolUtA kA putra kulaMkara huA / papu0 85.49-51 (3) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / bharateza kA senApati 'viMdhyAcala ke pradezoM ko jItatA huA yahA~ AyA thA aura yahA~ se vaha malayaparvata para gayA thA / mapu0 29.88 (4) sAnatkumAra yugala kA tIsarA indraka / hapu0 6.48 (5) mahAvIra nirvANa ke eka sau bAsaTha varSa ke bAda eka sau terAsI varSa ke kAla meM hue dasa pUrva aura gyAraha aMga ke dhArI yAraha muniyoM meM pAMcaveM muni / hapu0 1.62 vIvaca0 1.45-47 (6) hAthI ko eka jaati| isa jAti kA hAthI phurtIlA, teja aura adhika samajhadAra hotA hai / yaha jalakrIr3A karatA hai aura yuddha meM isakA atyadhika upayoga hotA hai / mapu0 29.122 nAgakumAra-bhavanavAsI deva / ye aura asurakumAra paraspara kI matsaratA se eka-dUsare ke prArambha kiye kAryoM meM vighna karate haiN| mapu067. 173, hapu0 2.81, 11.44 nAgadatta-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru se pazcima dizA kI ora sthita videha kSetra meM gandhila deza ke pATalI grAma kA eka vaizya / isakI sumati nAma kI bhAryA thii| isase isake nanda, nandimitra, nandiSeNa, varasena aura jayasena pAMca putra tathA madanakAntA aura zrIkAntA nAma kI do putriyA~ utpanna huI thiiN| mapu0 6.126-130 (2) Abhiyogya jAti ke devoM meM mukhya deva / mapu0 22.17 (3) dhAnyapura nagara ke kubera nAmaka vaNik aura usakI patnI sudattA kA putra / yaha apratyAkhyAnAvaraNa mAyA kA dhAraka thA / AtadhyAna se marakara tiryaMca Ayu kA bandha kara lene se yaha vAnara huaa| mapu0 8.230-233 (4) bharatakSetra ke avanti deza meM ujjayinI nagara ke seTha dhanadeva aura seThAnI dhanamitrA kA putra / yaha mahAbala kA jIva thaa| isakI arthasvAminI nAma kI eka choTI bahina thii| isakI mA~ dhanadeva ke dUsarA vivAha kara lene se usake dvArA tyAge jAne para ise (nAgadatta ko) lekara muni zIladatta ke pAsa calI gayI thI / vahA~ isane zIladatta muni se vidyAbhyAsa kiyA aura vahA~ ke ziSTa puruSoM se upAdhyAya pada bhI prApta huA / bahina ko apanI mAmI ke putra kulavANija ko dekara yaha apane pitA ke pAsa aayaa| pitA ke kahane para apane hisse kA dhana lene ke lie yaha apane hissedAra bhAI nakula aura sahadeva ke sAtha palAzadvIpa ke madhya sthita palAza-nagara gyaa| vahA~ eka duSTa vidyAdhara kA vadha karake isane vahA~ ke rAjA mahAbala aura usakI rAnI kAMcanalatA kI putrI padmalatA ke sAtha bahuta dhana prApta kiyaa| isane padmalatA aura dhana donoM ko rassI se nAva para pahuMcA diyaa| idhara pApa buddhi se nakula aura sahadeva donoM ise chor3akara cale gaye / yaha kisI vidyAdhara kI sahAyatA prApta kara ghara aayaa| nAgadatta ke na Ane para rAjA nakula kA, vavAha padmalatA se karanA cAhatA thA parantu isake pahu~cate hI tathA isase yAtrA ke samAcAra jJAta karake rAjA ne padmalatA nakula ko na dekara ise pradAna kii| isase seTha dhanadeva bhI bahuta lajjita huaa| Ayu ke anta meM yaha saMnyAsapUrvaka deha tyAga kara saudharma svarga meM deva huaa| mapu0 75.95-162 (5) magadha deza meM supratiSTha nagara ke nivAsI seTha sAgaradatta aura usakI strI prabhAkarI kA jyeSTha putra, kuberadatta kA agraja / pitA ke saMnyAsa dhAraNa kara lene para isane apane bhAI kuberadatta se pitA ke dhana ke sambandha meM prazna kiyA jisake uttara meM kuberadatta ne ise pitA ke dhana kI sampUrNa jAnakArI dii| donoM ne caturvidha dAna diye / isane kuberadatta ke putra ko dhokhA diyA thaa| prItikara ko prApta alakA nagarI ke rAjA haribala ke choTe bhAI mahAsena kI putrI vasundharA tathA dhana ko prApta kara lene para isane vasundharA ke bhUle hue AbharaNoM ko lAne ke lie use nagara meM bhejA aura jahAja se utarane kI rassI khIMca lii| isa taraha prItikara ko chor3akara yaha vahA~ se calA AyA thA / nagaravAsiyoM ke pUchane para isane prItikara ke sambandha meM apanI anabhijJatA prakaTa kii| prItikara jaina mandira gayA, vahA~ nanda aura mahAnanda yakSoM ne prItikara ke kAna meM baMdhe patra ko par3hakara use apanA sAdharmI bhAI samajhA / unhoMne use dharaNibhUSaNa parvata para chor3a diyaa| prItikara se gupta rahasya jJAta kara rAjA ne krodhita hote hue isakA Jain Education Intemational Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgavattA-nATyazIlA jaina purANakoza : 197 dhana luTavA diyA thA aura prItikara ko apanI pRthivIsundarI tathA (2) bharatakSetra meM aMgadeza kI campApurI ke nivAsI brAhmaNa agnianya battIsa kanyAe~ dI thiiN| mapu0 76.216-218, 232-237, bhUti aura usakI patnI agnilA kI choTI putrii| yaha dhanazrI aura 295-347 mitrazrI kI choTI bahina thii| ye tInoM bahineM kramazaH apane hI nagara nAgadattA-(1) tIrthakara dharmanAtha ko zivikA / ve isameM baiThakara zAlavana meM phaphere bhAI somadatta, somila aura somabhUti se vibAhI gayI thii| meM gaye the aura vahA~ unhoMne dIkSA lI thii| mapu0 61.38 somadatta ne dharmaruci muni ko par3agAhakara ise AhAra karAne ke lie (2) kaumudI nagara ke rAjA sumukha kI madanA nAmaka vezyA kI kahA thA / kupita hokara isane muni ko viSa mizrita AhAra diyA / putrii| isakI mA~ ne eka tapasvI ke brahmacarya kI parIkSA ke lie usake isa kRtya se tInoM bhAI bahuta dukhI hue aura saMsAra se virakta usake pAsa ise hI bhejA thaa| isane tapasI kA tapa bhaMga karake rAjA hokara varuNa guru ke samIpa dIkSita ho gaye / isakI donoM bahineM bho ke samakSa usakA abhimAna bhaMga karane meM mA~ kA sahayoga kiyA thaa| AryikA ho gayIM / pApa ke kAraNa yaha marakara pA~caveM naraka meM utpanna papu0 39.180-212 huii| isake pazcAt yaha kramazaH dRSTiviSa sarpa, campApurI meM cANDAlo, nAgapura-(1) bharatakSetra kA eka nagara-hastinApura / zAntinAtha, kunthunAtha sukumArI aura anta meM draupadI huii| mapu0 72.227-263, hapu0 aura arahanAtha tIrthakaroM tathA sanatkumAra aura mahApadma cakravatiyoM 64.4-139, pApu0 23.81-86, 103, 24.2-78 kI yaha janmabhUmi hai| papu0 17.162, 20.12, 52-54, 153, nAgasura-nAgakumAra deva / yaha jayakumAra kA mitra thaa| isane jayakumAra ko nAgapAza aura arddhacakra nAmaka do bANa diye the / mapu0 44.335, 164-179 pApu0 3.117 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sArasamuccaya deza kA nAgasena antima zrutakevalI bhadrabAhu ke pazcAt eka sau terAsI varSa kI eka nagara / mapu0 68.3-4 nAgapriya-madhya bharatakhaNDa ke cedi deza ke pAsa kA eka parvata / bharateza avadhi meM hue gyAraha aMga aura dasa pUrva ke dhArI gyAraha AcAryoM meM ne isa parvata ko lAMghakara cedi deza ke hAthiyoM ko apane vaza meM kiyA pA~caveM AcArya / mapu0 2.141-145, 76.521-524 thaa| mapu0 29.57-58 nAgahastI-vyAghrahastI AcArya ke ziSya tathA AcArya jitadaNDa ke guru / nAgamAla-pazcima videha kA vakSAragiri / hapu0 5.232 hapu0 66.27, 31 nAgamukha-mleccha rAjAoM kA kuladeva / isane bharateza kI senA para nAgAmara-nAgakumAra jAti kA dev| yaha pUrvabhava meM eka sarpa thaa| ghanaghora varSA kI thI / bharateza ne apanI zakti se isa varSA ko virAma / ___ mahAmuni zIlagupta se dharma kA zravaNa karake yaha deva huA thaa| mapu0 diyA thA / mapu0 32.56-67 .43.91 nAgaramaNa-meru kA eka vana / hapu0 5.307 / nAgAstra-nAgarUpa eka astra / ise naSTa karane ke lie garur3a astra kA nAgavatI-campA-nagarI ke rAjA janamejaya kI raanii| yaha kAla-kalpa vyavahAra kiyA jAtA hai| papu0 12.332, hapu0 52.48-49 rAjA kI campA nagarI ko ghera lene para pUrva nirmita suraMga se apanI nAgI-kRSNa kI susImA nAmaka paTarAnI ke pUrvabhava kA jiiv-naagkumaarii| putro ke sAtha nikalakara zatamanyu RSi ke Azrama meM A gayI thii| mapu0 71.393 isane apanI kanyA kA vivAha cakravartI hariSeNa ke sAtha kiyA thaa| nAgendra-(1) saMjayanta kevalI kA bhAI-dharaNendra / mapu0 59.128 papu0 8.301-303, 392-393 (2) marubhUti kA jIva-vaghoSa hAthI / mapu0 73.12, 20 nAgavara-madhyaloka ke antima solaha dvIpa sAgaroM meM gyArahavA~ dvIpa dIpa mAgoM meM gyArahavAM dIpa nAgnya-acelakatva / yaha eka parISaha hai| isake dvArA brahmacarya vrata kA sAgara / hapu0 5.624 utkRSTa rUpa pAlana kiyA jAtA hai / mapu0 36.117 nAgavasu-bharatakSetra meM magadha deza ke vRddha nAmaka grAma ke nivAsI durmarSaNa nATyakor3A-prAcInakAla se prayoga meM AtA huA manoraMjana kA eka kI bhAryA / yaha nAgadhI kI jananI thii| mapu0 76.152-156 uttama sAdhana / pahale kisI ke dvArA kiye gaye kArya kA kalApUrNa nAgavAhinI-(1) lakSmaNa kI eka zayyA / mapu0 68.692 anukaraNa nATya hai| vRSabhadeva ke manoraMjana ke lie deva nATyakIr3A (2) eka vidyaa| vidyAdharoM ke rAjA jvalanajaTI ne apanI putrI kiyA karate the| loka meM yaha sarvAdhika priya rahI hai| mapu0 svayaMprabhA ke sAtha yaha vidyA tripRSTha ko dI thii| pApu0 4.54 14.97 nAgavRkSa-candraprabha tIrthakara kA vairAgya vRkSa / isI vakSa ke nIce nATyamAla-eka deva / isana bharateza ko vijayA ke kANDaka prapAta | candraprabha ko kevalajJAna huA thaa| mapu0 54.216, 223, 229, khaNDakA prapAta ke samIpa AbhUSaNa aura kuNDala bheMTa meM diye the / mapu. papu0 20.44 32.191, hapu0 11.53-54 / / nAgavelandhara-velandhara jAti ke nAgakumAra deva / hapu0 5.465 nATyamAlikA-puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke nATyAcArya nAgadhI-(1) durmaSaMNa kI putrI, bhavadeva kI patnI / bhavadeva use chor3akara kI putrI / yaha nRtya meM rasa aura bhAva kA pradarzana bar3e AkarSaka rUpa apane bar3e bhAI bhagadatta muni ke upadeza se muni ho gayA thaa| mapu0 se karatI thii| mapu0 46.299 76.152-157 de0 nAgavasu nATyazAlA-devAMganAoM ke nutya karane kA sthAna / samavasaraNa meM do Jain Education Intemational Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 : jaina purANakoza nAr3I-nArada nATyazAlAoM kI racanA hotI hai| ye tIna-tIna khaNDa kI hotI hai| mapu0 22.148-155 nAr3I-do kiSku-cAra hAtha pramANa mApa / aparanAma daNDa, dhanuSa / hapu0 7.46 nAthatA-pArivrAjya sambandhI navama sUtrapada / isameM muni isa loka saMbaMdhI svAmitva kA parityAga karake jagata ke jIvoM ke sevya ho jAte haiN| mapu0 39.163, 177 nAthavaMza-tIrthakara AdinAtha dvArA sthApita tathA bharateza dvArA vaddhita evaM pAlita vaMza / akampana isa vaMza kA agraNI nRpa thaa| mahAvIra ke pitA rAjA siddhArtha isI vaMza ke the / mapu0 16.260, 43.143, 44, 37, 45.134, 75.8, pApu0 2.164 nAnarSi nArada / yaha RSiyoM ke samAna saMyamI tathA bAlabrahmacArI hotA hai / pApu0 17.75, 80, 82 nAnakatattvadRk-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.187 mAncI-(1) chaThA balabhadra / hapu0 60.290 (2) nATaka ke Adi meM geya eka maMgala gAna / isake pazcAt hI nATaka ke pAtra raMgabhUmi meM praveza karate haiM / mapu0 14.107 / / nAnvIbaddhanA-rucakaparvata ke aMjanakUTa kI nivAsinI dikkumArI devI / hapu0 5.706 nAnvIzvarI-pUjA-ASTAhnika puujaa| yaha kArtika, phAlguna aura ASAr3ha ke antima ATha dinoM meM kI jAtI hai / mapu0 63.258 nAbhAnta-vijayA kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM caubIsavA~ nagara / hapa0 22.96 nAbhi-(1) vartamAna kalpa ke caudahaveM kulakara / inake samaya meM kalpavRkSa sarvathA naSTa ho gaye the / bhogabhUmi kI vyavasthA samApta ho gayI thii| utpanna hote mamaya zizu kI nAbhi meM nAla dikhAI dene lagA thaa| use kATane kA upAya sujhAne aura AjJA dene se ye isa nAma se vikhyAta hae / inakI Ayu eka karor3a pUrva aura zArIrika U~cAI pA~ca sau paccIsa dhanuSa thI / inake samaya meM kAla ke prabhAva se pudgala paramANuoM meM megha banAne kI sAmarthya utpanna ho gayI thii| megha gambhIra garjanA ke sAtha pAnI barasAne lage the| kalpavRkSoM kA abhAva ho gayA thA / inhoMne prajA ko sambodhita karate hue kahA thA ki pake hue phala bhogya hai / masAloM ke prayoga se anna Adi ko svAdiSTa banAyA jA sakatA hai| Ikha kA rasa peya hai| inhoMne miTTI ke bartana banAnA sikhAyA thA / pUrvabhava meM ye videha kSetra meM ucca kulIna mahApuruSa the| inhoMne usa bhava meM pAtra dAna, vratAca raNa Adi se samyagdarzana prApta kara bhogabhUmi kI Ayu kA bandha kiyA thaa| kSAyika samyagdarzana tathA zrutajJAna ko prApti hone se ye Ayu ke anta meM marakara bharatakSetra meM utpanna hue the| ye prajA ke jIvana kA upAya jAnane se manu, AryapuruSoM ko kula ko bhA~ti ikaTThA rahane kA upadeza dene se kulakara, tathA vaMza-saMsthApaka hone se kuladhara aura yuga ke Adi meM hone se yugAdipuruSa kahe gaye haiM / ye kulakara prasenajit ke putra the| inake deha kI kAnti tapAye hue svarNa ke samAna thii| inhoMne marudevI ke sAtha vivAha kiyA thaa| ayodhyA kI racanA isa dampati ke nivAsa hetu kI gayI thii| vRSabhadeva inake putra the| mapu0 3.152-153, 164167, 190, 200-212 papu0 3.87, 88, 95, 219, hapu. 7. 169, 175, pApu0 2.103-108 (2) eka parvata / jayakumAra ne mleccha rAjAoM ko jItakara isa parvata para bharateza kI dhvajA phaharAyI thii| zraddhAvAn, vijayAvAn, padmavAn aura gandhavAn ina cAra vatulAkAra vijayAdha parvatoM kA aparanAma nAbhi-giri hai / ye parvata mUla meM eka hajAra yojana, madhya meM sAta sau pacAsa yojana aura mastaka para pAMca sau yojana caur3e tathA eka hajAra yojana U~ce hai / mapu0 45.58, hapu0 5.161-163 nAbhija-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 nAbhinandana--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 170 nAbhinAla-santAna kI utpatti ke samaya nAbhi se sambaddha nAla / ise zizu ke garbhAzaya se bAhara Ane para kATa diyA jAtA hai / mapu0 3.164 nAbhirAya-caudahaveM kulakara / mapu0 3.152 de0 nAbhi nAbheya-(1) nAbhi ke putra tIrthakara vRSabhadeva / mapu0 1.15, 15.222 (2( saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.171 nAma--(1) jIvAdi tattvoM ke nirUpaNa ke lie abhihita nAma, sthApanA, dravya aura bhAva rUpa caturvidha nikSepoM meM prathama nikSepa / hapa0 2. 108, 17.135 (2) padagata gAndharva kI eka vidhi / hapu0 19.149 nAmakarma-prANiyoM ke AkAroM kA sRSTikartA karma / jIva isIse vividha nAmoM ko prApta karate haiM / jIvoM ke zArIrika aMgoM ko racanA yahI karma karatA hai| isakI utkRSTa sthiti bIsa kor3A-kor3I sAgara tathA jaghanya sthiti ATha muhUrta taka kI hotI hai| mapu0 15.87, hapu0 3.97, 58.217, vIvaca0 16.152, 157-160 nAmakarmakriyA-gRhastha kI vapana kriyAoM meM sAtavIM kiyaa| isameM jinendra ke eka hajAra ATha nAmoM meM zizu kA koI eka anvayavRddhikArI nAmakaraNa hotA hai / kriyA zizu ke janma-dina se bAraha dina ke bAda jo dina mAtA-pitA aura putra ke anukUla ho usI dina kI jAtI hai / isa kriyA meM apane vaibhava ke anusAra arhanta deva aura RSiyoM ko pUjA kI jAto hai / mapu0 38.55, 87-89 nAmasatya-dasa prakAra ke satya meM prathama satya-vyavahAra calAne ke lie indra Adi nAma rakha lenA / hapu0 10.98 / nAraka-naraka ke jIva / ye vikalAMga, huNDaka-saMsthAnI, napusaka, durgandhita, duvarNa, duHsvara, duHsparza, durbhaga, kRSNa aura rUkSa hote haiM / mapu0 10. 95-96 de0 naraka nArada-ye nArAyaNoM ke samaya meM hote haiN| ye atirudra hote haiM aura dUsaroM ko rulAyA karate haiN| ye kalaha aura yuddha ke premI hote haiM / ye eka sthAna kA sandeza dUsare sthAna taka pahu~cAne meM siddhahasta hote Jain Education Intemational Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArava-nikuja jaina purANakoza : 199 (6) eka deva / yaha kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA kA pUrvabhava kA jIva thaa| hapu0 7.77-81 nArasiMha-kRSNa kA pakSadhara eka rAjA / hapu0 51.3 nArAyaNa-(1) tIrthaMkara kunthunAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.531 (2) tIrthakara zAntinAtha kA putra / hapu0 45.18-19, pApu0 hai / ye jaTA mukuTa, kamaNDalu, yajJopavIta, kASAyavastra aura chatra dhAraNa karate haiM / ye brahmacArI hote hai| ye dharma meM rata hote hue bhI hiMsAdoSa ke kAraNa narakagAmI hote haiM / para jinendra bhakta aura bhavya hone ke kAraNa inheM paramparA se mukti milatI hai| vartamAna kAla ke nau nArada ye hai-bhIma, mahAbhIma, rudra, mahArudra, kAla, mahAkAla, caturmukha, naravaktra aura unmukha / purANoM meM nArada nAma ke kucha vyaktiyoM kI sUcanAe~ nimna prakAra hai (1) vasudeva aura rAnI somazrI kA jyeSTha putra, marudeva kA sahodara / hapu0 48.57 (2) AgAmI bAIsaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.474 (3) gAna vidyA kA eka AcArya / papu0 3.179, hapu0 19.140 (4) bharatakSetra meM dhavaladeza kI svastikAvatI nagarI ke nivAsI kSIrakadambaka nAmaka vidvAn brAhmaNa adhyApaka kA ziSya / yaha isI nagarI ke rAjA vizvAvasu ke putra vasu aura guru-putra parvata kA sahapAThI thaa| "ajaiAtavyam" kA artha nirUpaNa karane meM isakA parvata ke sAtha vivAda ho gayA thaa| isakA kathana thA ki jisameM aMkura utpanna karane kI zakti naSTa ho gayI hai aisA tIna varSa purAnA 'jI'' aja hai jabaki parvata "aja" kA artha "pazu" batAtA thaa| parvata ke vivAda aura zarta jAnakara parvata kI mA~ rAjA vasu ke pAsa gayI tathA usake usane parvata kI vijaya ke lie use sahamata kara liyaa| rAjA vasu ne parvata ko jaise hI vijayI ghoSita kiyA ki usakA siMhAsana mahAgataM meM nimagna ho gyaa| isase prabhAvita hokara prajA ne nArada ko 'giritaTa' nAma kA nagara pradAna kiyA / anta meM yaha deha tyAga kara sarvArthasiddhi gyaa| mapu0 67.256-259, 329-332, 414-417, 426, 433, 444, 473, papu0 11.13-74, hapu0 17.37-163 (5) kRSNa ke samaya kA nArada / yaha uMchavRtti se rahanevAle sumitra aura somayazA kA putra thaa| isake mAtA-pitA uMchavRtti se bhojanasAmagrI ekatra karane ke lie cale gaye aura ise eka vRkSa ke nIce choDa gaye / yahA~ se jambhaka nAmaka deva ise vaitADhya parvata para le gayA aura maNikAMcana guhA meM divya AhAra se usane isakA lAlana-pAlana kiyaa| ATha varSa kI avasthA meM ise devoM ne AkAzagAminI vidyA dii| isane saMyamAsaMyama dhAraNa kiyaa| kAma-vijetA hokara bhI yaha kAma ke samAna bhramaNazIla thaa| yaha nirlobhI, niSkaSAyI aura carama-zarIrI thaa| hapu0 42.16-24 yaha aparAjita kI sabhA meM AyA thaa| vaha nartakiyoM ke nRtya meM lIna thA, isalie ise nahIM dekha sakA / kruddha hokara yaha rAjA damitAri ke pAsa AyA / use una nartakiyoM ko lAne ke lie prerita kiyaa| aparAjita adhika zaktizAlI thA isalie usane damitAri ke sAre prayatna viphala kara diye anta meM damitAri ke dvArA chor3e hue cakra se aparAjita ne damitAri ko mAra diyaa| pApu0 4.255-275 isI ne padnAbha ke dvArA draupadI kA haraNa karAyA thaa| isameM bhI panAbha saphala nahIM ho sakA thaa| pApu0 21.10 (3) rAkSasAstra kA dhvaMsaka eka astra / hapu0 52.54 (4) balabhadroM ke nau bhaaii| ye hai-tripRSTha, dvipRSTha, svayaMbhU, puruSottama, puruSasiMha, puNDarIka, datta, lakSmaNa aura kRSNa / pApu0 20.227 TippaNI, hapu0 60.288-289 de0 pratyeka kA nAma nArikelavana-dakSiNa meM siMhala ke nikaTa kA eka bana / yahA~ pradhAnatA se nAriyala ke per3a ugate haiN| bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 30.13-14 nArI-caudaha mahAnadiyoM meM eka mhaandii| yaha mahApuNDarIka parvata se nikalatI hai| mapu0 63.196, hapu0 5.124, 134 (2) vRSabhadeva ke samaya meM kanyA aura putra donoM kI sthiti samAna thii| donoM ko zikSA-dIkSA ke samAna avasara the| nArI ko dhUmanephirane kI samAna svatantratA thii| durAcArI puruSoM kI taraha durAcAriNI striyA~ bhI samAja meM nindya mAnI jAtI thiiN| mapu0 4.130 140, 6.83, 102, 169, 16.98, 43.29 nArIkUTa-rukmi-kulAcala kA cauthA kUTa / hapu0 5.103 nAlikA-pUrva AryakhaNDa kI eka nadI / bharateza kI senA isa nadI para ___ AyI thii| mapu0 29.61 nAsArika-bharatakSetra ke pazcimI AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ kA zAsaka bharateza kA choTA bhAI thA jisane bharateza ko adhInatA svIkAra na karake dIkSA grahaNa kara lI thii| hapu0 11.72 niHkaSAya-bhAvI caudahaveM tIrthakara / mapu0 76.479, hapu0 60.560 de. tIrthakara niHkAMkSita-samyagdarzana ke ATha aMgoM meM dUsarA aNg| isame isa loka aura paraloka sambandhI bhogoM kI AkAMkSAoM kA tyAga kiyA jAtA hai| mapu0 63.314, vIvaca0 6.64 . niHkrAma-tAlagata gAndharva ke bAIsa bhedoM meM eka bheda / hapu0 19.150 niHkundarI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka gaharI ndii| bharateza kI senA ne ise ghera liyA thA / mapu0 29.61 niHkRtivAkya-satyapravAda nAmaka chaThe pUrva meM varNita bAraha prakAra kI bhASA kA AThavA~ bheda / yaha aisI bhASA hai jisase dUsaroM ko pravaMcita kiyA jAtA hai / hapu0 10.95 nikAcita-karma-karmoM kA eka bheda / aise karma jinakA phala niyama se bhoganA hI par3atA hai| inakA anya prakRti rUpa saMkramaNa yA utkarSaNa nahIM kiyA jA sakatA / papu0 72.97 nikuMja-(1) eka vana / isa vana meM rAnI zrIkAmA ne apane pati rAjA kulaMkara ko viSa dekara mArA thA / papu0 85.63 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 : jena purANakoza (2) parvata / yahA~ muni mRdumati kA jIva svarga se cyuta hokara hAthI kI paryAya meM AyA thaa| papu0 85.151 nikota - ananta duHkhoM kA sAgara nigoda / nAstika, durAcArI, durbuddhi viSayAsakta ora tIvra mithyAtvI jova yahA~ utpanna hote haiM aura eka zvAsa meM aThAraha bAra honevAle janma-maraNa ke mahAduHkha bhogate haiM / vIvaca0 17.78-80 nikSepa - dravyoM ke nirNaya ke cAra upAyoM meM eka upAya / mapu0 2.101, 62.28 nikSa pAdAnasamiti - muni kI pA~ca samitiyoM meM cauthI samiti | isameM vastuoM ko dekhakara rakhA aura uThAyA jAtA hai / hapu0 2.125 nikSa pAdhikaraNa - ajIvAdhikaraNa Asrava ke bhedoM meM eka bheda / yaha cAra prakAra kA hotA hai-sahasAnikSepAvikaraNa, duSpramuSTanipAi karaNa, anAbhoganikSepAdhikaraNa aura apratyavekSitanikSepAdhikaraNa | inameM zIghratA se kisI vastu ko rakha denA sahasAnikSepa, duSTatApUrvaka sApha kI huI bhUmi meM kisI vastu ko rakhanA mRSTanikSepa abhya vasthA ke sAtha cAhe jahA~ kisI vastu ko rakha denA anAbhoganikSepa aura binA dekhI zodhI bhUmi meM kisI vastu ko rakha denA apratyavekSitanikSepa hai / hapu0 58.84-88 nikSaM piNo (1) arkakIrti ke putra amitauja ne anya aneka vidhAoM ke sAtha yaha vidyA bhI siddha kI thii| mapu0 62.391-400 (2) catuvidha kathAoM meM eka prakAra kI kathA / isameM apane pakSa kA pratipAdana kiyA jAtA hai / papu0 106.92 nigaDa - ber3I / sainya sAmagrI kA eka aMga / mapu0 42.76-78 nigalanidAna jIva kI karmabandhana kI sthiti ko batalAne ke lie ber3I se ba~dhe hue vyakti kI upmaa| jisa prakAra bar3I se ba~dhA huA vyakti apane iSTa sthAna para nahIM pahu~ca sakatA usI prakAra karmabaddha jItra bhI apane iSTa sthAna para nahIM pahu~ca sakatA / mapu0 42.76-78 nigota -- ekendriya jIvoM kA janmasthAna- nigoda / yahA~ kholate hue jala meM uThane vAlI khalabalAhaTa ke samAna jIvoM kA aneka bAra janma-maraNa hotA hai / mapu0 10.7, 38.18 nigoda - ( 1 ) nArakiyoM ke utpatti sthAna / hapu0 4.347-353 (2) ekendriya jIvoM kA utpatti sthAna / isameM pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati kAyoM ke jIva utpanna hote haiN| ye jIva aneka kuyoniyoM tathA kulakoTiyoM meM bhramaNa karate haiM / isake do bheda hai-- nispa-nigoda aura itara nimada 0 18.54857 nithurAmarAyakSetra ke AsaNDa kI eka nadI bharateza ko senA aruNA nadI se calakara yahA~ AyI thI / mapu0 29.50 nitya - bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.120 nityanigova- nigoda ke do bhedoM meM prathama bheda / yahA~ utpanna jIvoM kI sAta lAkha yoniyAM hotI hai| pu0 18.57 nityamaha--caturvidha arhatpUjA kA prathama bheda / isakA apara nAma sadAcana nikola - nipuNamati hai| isa pUjA meM pratidina apane ghara se gandha, puSpa aura akSata Adi lekara jinAlaya meM jinendra kI pUjA karanA, bhaktipUrvaka antadeva kI pratimA kI pratiSThA karavAnA aura mandira kA nirmANa karAnA, dAnapatra likhakara grAma kheta Adi kA dAna denA tathA zakti ke anusAra nitya dAna dete hue mahAmuniyoM kI pUjA karanA sammilita hai / mapu0 38.26-29 nityavAhinI vijayA kI dakSiNakSaNo ko pacAsa nagariyoM meM eka nagarI / mapu0 19.52 nityalokapAtakI khaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sthita vijayArtha parvata kI dakSiNazra eNI kA eka nagara / mapu0 71.249-50, hapu0 33.131 (2) isa nAma ke nagara kA isI nAma kA eka nRpa / isakI putrI ratnAvalI ko dazAnana ne vivAhA thA / papu0 9.102-103 (2) rucakagiri ke dakSiNa bhAga kA eka kuutt| yaha kanakacitrA devI kI nivAsabhUmi hai 05.719 nityodyota - rucakagiri kI uttara dizA kA eka kuutt| yaha sUtrAmaNi devI kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.720 nityodyotinI vijayArdha parvata ko dakSiNazra eNI kI pacAsa nagariyoM meM - chiyAlIsavIM nagarI / mapu0 19.52 nidAgha - tIsarI bAlukAprabhA pRthivI ke paMcama prastAra kA indraka bila / hapu0 4.122 nidAna - cAra prakAra ke AttadhyAna meM tIsare prakAra kA AttaMdhyAna / yaha bhogoM kI AkAMkSA se hotA hai| dUsare puruSoM kI bhogopabhoga kI sAmagrI dekhane se saMkliSTa cittavAle jIva ke yaha dhyAna hotA hai / mapu0 21.33 (2) sallekhanA ke pA~ca aticAroM meM tIsarA aticAra / isameM AgAmI bhogoM kI AkAMkSA hotI hai / hapu0 58. 184 nidAnapratyaya - anupalabdha iSTa padArtha ke cintana se huA ArttadhyAna / mapu0 21.34 natAnittaka agrAyaNIpUrva kI paMcama vastu ke sAtoM meM karma prakRti nAmaka caturtha prAbhUta ke caubIsa yogadvAroM meM bI yogadvAra hapu0 10.81-85 de0 agrAyaNIyapUrva nidhi - ( 1 ) samavasaraNa ke gopuroM ke bAhara vidyamAna zaMkha Adi nI nidhiyAM / mapu0 22.146-147 (2) cakravartI kI nau nidhiyA~ -kAla, mahAkAla, nassarpa, pANDuka, padma, mANava, piMga, zaMkha aura sarvaratna pada / jo muni apanA ghana chor3akara nirmama ho jAte haiM unakI dUra se ye nidhiyA~ sevA karatI haiN| mapu0 37.73-74, 39.185, hapu0 11.110 111, vIvaca0 5. 45, 57-58 nidhIzvara - nandIvara dvIpa kA kubera nAmaka deva / mapu0 72.33 nigamati siMhapura nagara kI rAnI rAmadattA kI dhAma ise bIbhUti purohita ke yahA~ se sumitradatta ke ratna lAne ke lie bhejA gayA thA / hapu0 0 27.20 38 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nibandha-nirjarA nibandha - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI ke sau putroM meM ikahattaravA~ putra / pApu0 8.201 nibandhana aprAyaNIyapUrva kI paMcama vastu kI bIsa prAbhRtoM meM karma prakRti nAmaka caturtha prAbhRta ke caubIsa yogadvAroM meM sAtavA~ yogadvAra / pu0 10.82 de0 agrAyaNIyapUrva nimagnajalA - vijayArdha parvata kI tamisrA guhA meM vidyamAna eka nadI / mapu0 32.21, hapu0 11.26 nimitta antarikSa, bhauma, aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa, khinna aura svapna ye ATha nimitta hote haiM / inake dvArA bhAvI zubhAzubha jAnA jAtA hai / mapu0 62.180-181, hapu0 0 10.117 nimittazAstra -- nimittoM kA phala batAnevAlA zAstra / bharateza isa zAstra ke jJAtA the / mapu0 41.147- 148 nimiSa - vijayArdha kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM cautIsavA~ nagara / mapu0 19.83 niyama - madhu, madya, mAMsa, juA, rAtribhojana aura vezyA - saMgama se virati / niyamavAn jana tapasvI kahalAte haiM / papu0 14.202, 242-243, hapu0 58.157 niyamadatta - kumudAvatI nagarI kA nivAsI eka vaNik / rAjapurohita ne isakA dhana chipA liyA thaa| rAjA kI AjJA se rAnI ne jue meM purohita ko harAkara usakI aMgUThI jIta lI aura aMgUThI ko purohita kI patnI ke pAsa bhejakara tathA isakA dhana ma~gAkara ise diyA thA / anta meM yaha tapazcaraNapUrvaka marakara nAgakumAroM kA rAjA dharaNendra huA / papu0 5.37-42, 46 - niyamitendriya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 niyuta - caurAsI lAkha niyutAMga pramANa kAla / hapu0 7.26, de0 kAla niyutAMga -- caurAsI lAkha pUrvaM pramANa kAla / hapu0 7.26 de0 kAla niraMjana - bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 0 24.38, 25.114 mapu0 niraMbara - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.204 nirakSa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.144 niranukaMpa - palAzakUTa nagara ke yakSadatta gRhastha ke jyeSTha putra yakSa kA apara nAma / mapu0 71.278-280 nirastenA -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.139 nirAbAdha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.113 nirAzaMsa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 204 nirAsrava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.139 nirAhAra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.139 nirIti -- itiyoM kA abhaav| ativRSTi, anAvRSTi, mUSaNa, zalabha, eka aura nikaTavartI rAnu cha ItiyA~ hai mapU0 12.169. 26 jaina purANakoza : 201 niruktavAk-sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 209 niruktokti - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 114 nistara -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.173 nigatgurU saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.172 niruddha - ( 1 ) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.38 (2) pA~cavIM pRthivI ke prathama prastAra meM tama indraka bila kI pUrva dizA meM vidyamAna mahAnaraka / hapu0 4.156 niruar - bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 0 24.38, 25.185 mapu0 nirupadrava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 nirupaplava - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 139 nirodha - cauthI pRthivI ke prathama prastAra meM Ara indra kabila kI dakSiNa dizA meM vidyamAna mahAnaraka / hapu0 4.155 nirguNa - saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 136 nindaniSparigrahI, zarIra se niHspRho, karapAtrI muni ye tapa kA sAdhana mAnakara deha kI sthiti ke lie eka, do upavAsa ke bAda bhikSA ke samaya yAcanA ke binA hI zAstrokta vidhi ke anusAra AhAra grahaNa karate haiM / rakSaka evaM ghAtaka donoM ke prati ye samabhAva rakhate haiM / ye sadaiva jJAna aura dhyAna meM lIna rahate haiM / mapu0 76. 402-409, papu0 35.114-115 ye pA~ca prakAra ke hote haiMpulAka, vakuza, kuzIla, nirgrantha aura snAtaka / inameM pulAka sAdhu uttaraguNoM kI bhAvanA se rahita hote haiN| mUla vratoM kA bhI ve pUrNataH pAlana nahIM karate / bakuza mUlavratoM kA to akhaNDa rUpa se pAlana karate haiM parantu zarIra aura upakaraNoM ko sAfa, sundara rakhane meM lIna rahate haiM / inakA parivAra niyata nahIM hotA hai / inameM jo kaSAya rahita haiM ve pratisevanAzIla aura jinake mAtra saMcalana kA udaya raha gayA hai ve kaSAyakuzIla hote haiM / jinake jala-rekhA ke samAna karmoM kA udaya aprakaTa haiM tathA jinheM eka muhUrta ke bAda hI kevalajJAna utpanna honevAlA hai ve nirgrantha hote haiN| jinake ghAtiyAkarma naSTa ho gaye haiM ve arhanta snAtaka kahalAte haiM / hapu0 64.58-64 nigrantheza - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 204 nirghAta - mahAvidyA aura mahAparAkramavArI eka vidyAdhara / azanivega ne use laMkA kA zAsaka niyukta kiyA thaa| alaMkArapura ke rAjA sukeza ke putra mAlI vidyAdhara ne use mArakara laMkA meM apane vaMza kA rAjya punaH prApta kiyA thA / papu0 6.505, 538, 560 nirjarA - karmoM kA kSaya ho jaanaa| yaha do prakAra kI hotI hai--savipAka aura avipAka / inameM apane samaya para karmoM kA jhar3anA savipAka aura Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 : jaina purANakoza nirjarAnubekSA-nirveda tapa ke dvArA pUrvopAjita karmoM kA kSaya karanA avipAka-nirjarA hai| mapu0 1.8, vIvaca0 11.81-87 nirjarAnuprekSA-bAraha bhAvanAoM meM nauvIM bhAvanA / isameM karmoM kI nirjarA kisa prakAra se ho isakA cintana kiyA jAtA hai| mapu0 11.105-109, papu0 14.238-239, pApu0 25.105-107, vIvaca0 11.81-87 de0 nirjarA ninda-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 nirdhU tAgA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 139 nirnAmaka-hastinApura ke rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA sAtavA~ putra / rAnI ne ise utpanna hote ho tyAga diyA thaa| revatI dhAya ke dvArA isakA pAlana-poSaNa huaa| isI nagara ke eka seTha kA putra zaMkha isakA mitra thaa| zaMkha evaM anya rAjakumAroM ke sAtha ise bhojana karate hue dekhakara isakI mA~ ne ise lAta mArakara apamAnita kiyaa| isa apamAna se duHkhI hokara zaMkha ke sAtha vaha vana calA gayA / pUrvabhava meM rasoiyA kI paryAya meM isane sudharma muni ko mArA thaa| yakSa lika kI paryAya meM isane sarpiNI ko satAyA thaa| yaha sarpiNI hI isa paryAya meM nandayazA huI thii| isI kAraNa yaha apanI mA~ ke dveSa kA kAraNa bnaa| apane pUrvabhava ko drumaSeNa muni se jJAta kara isane siMha-niSkrIDita nAmaka kaThina tapa kiyA tathA AgAmI bhava meM nArAyaNa hone kA nidAna baaNdhaa| anta meM marakara yaha kaMsa kA zatru kRSNa huaa| mapu0 71.298, hapu0 33.141-166 nirnAmA-videhakSetra meM gandhila deza ke pATalI grAma meM utpanna vaizya . nAgadatta aura usakI strI sumati kI choTI putrI / yaha vajrajaMgha kI patnI zrImatI ke pUrvabhava kA jIva thii| mapu0 6.126-130 ninimeSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.139 nirmava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 nirmala-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 (2) vRSabhadeva ke eka gaNadhara / mapu0 43.60 (3) AgAmI solahaveM tIrthaMkara / mapu0 76.479 nirmoha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 nirlepa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.128 nirbajJazAvalA-diti aura aditi dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko pradatta solaha nikAyoM ko vidyAoM meM se eka vidyA / hapu0 22.63 nirvartanA-ajIvAdhikaraNa Asrava kA eka bheda / isake do bheda hai mUlaguNa nirvartanA aura uttaraguNa nirvrtnaa| inameM zarIra, vacana, mana tathA zvAsocchvAsa Adi kI racanA mUlaguNa nirvartanA hai aura kASTha, pASANa, miTTI Adi se citra Adi kA banAnA uttaraguNa nirvartanA hai| hapu0 58.86-87 nirvANa-(1) mokSa / samasta karmoM ke kSaya se prApya, zAzvata sukha / ' mapu0 72.270, hapu0 1.125, vIvaca0 5.7 (2) prathama agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM gyArahavIM vastu / hapu0 10.77-80, de0 agrAyaNIyapUrva nirvANakalyANaka-tIthaMkaroM kA nirvANa-mahotsava / cAroM nikAyoM ke devendra apane-apane cihnoM se tIrthaMkaroM kA nirvANa jJAta karake apane parivAra ke sAtha Ate haiM aura unakI sotsAha pUjA karate haiN| tIrthaMkaroM kI deha ko nirvANa kA sAdhaka mAnakara use pAlakI meM virAjamAna karate haiM aura sugandhita dravyoM se pUjakara use namaskAra karate hai| isake pazcAt agnikumAra devoM ke mukuTa se utpanna huI agni se use bhasma kara dete haiN| deva usa bhasma ko nirvANa kA sAdhaka mAnakara apane mastaka, netra, bAhu, hRdaya aura phira sarvAMga meM lagAte hai tathA usa pavitra bhUmitala ko nirvANakSetra ghoSita karate haiN| vIvaca0 19.239-246 nirvANazilA-surAsuroM se vandita siddha-zilA / aneka zoladhArI muktAtmA isI zilA se siddha hue haiN| anantavIrya yogIndra ne isI zilA ke sambandha meM kahA thA ki jo use uThAyegA vahI rAvaNa ko ___mAra skegaa| lakSmaNa ne ise uThAyA thaa| papu0 48.185-214 nivighna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 nivicikitsA samyagdarzana kA tIsarA aNg| isameM zArIrika maila se malina kintu guNazAlI yogiyoM ke prati mana, vacana aura kAya se glAni kA tyAga kiyA jAtA hai| zarIra ko atyanta azuci mAnakara usameM zucitva ke mithyA saMkalpa ko chor3a diyA jAtA hai / mapu0 63. 315-316, hapu0 18.165, vIvaca0 6.65 niviSyA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / yahA~ bharateza kI senA AyI thii| mapu0 29.62 nirvRti-(1) vidyAdhara rAjAoM ke solaha nikAyoM kI vidyAoM meM se eka vidyA / hapu0 22.65 (2) nirvANa / mapu0 2.140, papu0 4.130 (3) kSemapura nagara ke seTha subhadra kI strI, kSemasundarI kI jananI / - mapu0 75.410 nirvRtta-saMgIta sambandhI saMcArI pada ke chaH alaMkAroM meM prathama alNkaar| mapu0 24.17 nivRtti-(1) vijayAdha parvata para sthita siddhAyatanoM (jinamandiroM) kI rakSikA eka devI / hapu0 5.363 (2) dravyendriya kA eka ruup| isakA dUsarA rUpa upakaraNa hai| hapu0 18.85 (3) eka aayikaa| ariMjayapura ke rAjA ariMjaya aura usakI rAnI ajitasenA kI putrI prItimatI ne usake pAsa dIkSA lI thii| hapu0 34.31 (4) tIrthaMkara padmaprabha kI zivikA / mapu0 52.51 nirveda-zarIra, bhoga aura saMsAra se virakti / saMsAra nAzavAn hai, lakSmI caMcala hai, yauvana, deha, nIrogatA aura aizvarya. azAzvata hai, aise bhAva nirveda meM utpanna hote hai| mapu0 10.157, 17.11-13 Jain Education Intemational Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nidino-kathA-niSTaptakanakacchAya jaina purANakoza: 203 4. pUrvavidehakUTa, 5. hrIkUTra, 6. dhRtikUTa, 7. sItodAkUTa, 8. videha kUTa, 9. rucakakUTa / inakI U~cAI aura mUla kI caur3AI sau yojana, bIca kI caur3AI pacahattara yojana aura Urdhva bhAga kI caur3AI pacAsa yojana hotI hai| mapu0 12.138, 33.80, 36.48, 63.193, papu0 105.157-158, hapu0 5.15, 80-90, 187-188 (4) niSadha parvata se uttara kI ora nadI ke madhya sthita sAtavA~ hrada / mapu0 63.198, hapu0 5.196 (5) nandana vana kA eka kUTa / hapu0 5.329 (6) niSadhAcala ke nau kUToM meM dUsarA kUTa / hapu0 5.88 niSAda-(1) saMgIta ke sAta svaroM meM eka svara / papu0 17.277, hapu0 19.153 (2) bhIla / hapu0 35.6 niSAdajA-saMgIta ke SaDja grAma se sambandha rakhanevAlI eka jAti / hapu0 19.174 niSAdinI-saMgIta kI ATha jAtiyoM meM pAMcavIM jAti / papu0 24.12 niSkapa-samudravijaya ke bhAI vijaya kA putra / hapu0 48.48 / niSkalaMka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. nirvevino-kathA-bhogoM se vairAgya utpanna karanevAlI kathA / mapu0 1. 135-136, papu0 106.93 niHzaMkitA-samyagdarzana kA prathama aNg| isameM jina bhASita dharma ke sUkSma tattva-cintana meM Apta puruSoM ke vacana anyathA nahIM ho sakate aisA vizvAsa hotA hai| mapu0 63.312-313, vIvaca 6.63 nizumbha-cauthA pratinArAyaNa / yaha puNDarIka ke sAtha yuddha karate hue usake dvArA calAye cakra se niSprANa hokara naraka meM gayA / dUravartI pUrvabhava meM yaha rAjasiMha malla thA tathA yahI rAjasiMha hastinApura meM madhukrIDa prasiddha rAjA huaa| mapu0 61.59, 74-75, 65.183 184 papu0 20.244, hapu0 60.291, vovaca0 18.114 nizcayakAla-lokAkAza ke eka-eka pradeza para ratnoM kI rAzi ke samAna niSkriya svarUpa se sthita kAlANu / hapu0 7.3, 7-8, vIvaca0 16.135-136 nizcayasamyakcAritra-antaraMga aura bahiraMga sabhI prakAra ke saMkalpoM ko tyAga kara apanI AtmA ke svarUpa meM vicaraNa krnaa| vIvaca0 18.29 nizcayasamyagjJAna-svasaMvedana jJAna ke dvArA apane hI AtmA kA para mAtmA rUpa se parijJAna / vIvaca0 18.28 nizcala-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 niSaMga-tarakaza / sainya sAmagrI kA eka aMga / mapu0 16.42 niSaMgI-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA pacAsA putra / pApu0 8.199 niSa dyakA-aMgabAhyazruta kA caudahavA~ bheda / isa prakIrNaka meM prAyazcitta kA varNana kiyA gayA / hapu0 2.105, 10.138, de0 aMgabAhyazruta niSadyAkriyA-upAsakAdhyayanAMga meM varNita garbhAnvaya kI pana kriyAoM meM navIM kriyA / isa kriyA meM mAMgalika dravyoM ke pAsa rakhe hue Asana para bAlaka ko baiThAyA jAtA hai aura usakI uttarottara divyaAsanoM para baiThane kI yogyatA kI kAmanA kI jAtI hai| mapu0 38. 55, 93-94 niSadyAparISaha-tapasyA kAla meM eka Asana se sthira rahane se utpanna vedanA ko sahana karanA / mapu0 36.120 niSadyA-maMtra-niSadyAkriyA ke samaya par3he jAnevAle maMtra / ye maMtra hai divyasiMhAsanabhAgI bhava, vijayasiMhAsanabhAgI bhava, paramasiMhAsanabhAgI bhava / mapu0 40.140 niSadha-(1) baladeva kA eka putra / hatu0 48.66 (2) niSadha deza kA ardharatha nRpa / mapu0 63.193, hapu0 50. 83, 124 (3) jambUdvIpa ke chaH kulAcaloM meM tIsarA kulaacl| isa para sUryodaya aura sUryAsta hote haiM / isakA vistAra solaha hajAra ATha sau bayAlosa yojana tathA eka yojana ke unnIsa bhAgoM meM do bhAga pramANa, U~cAI cAra sau yojana aura gaharAI * sau yojana hai| isake nau kUToM ke nAma hai-1. siddhAyatana kUTa, 2. niSadha kUTa, 3. harivarSa kUTa, niSkalaMkAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.185 niSkala-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.113 miSkaSAya-AgAmI utsarpiNI kAla ke caudahaveM tIrthaMkara / hapu0 60. 560 niSkicana-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.204 niSkundarI-bharatakSetra kI eka nadI / bharateza ne sindhu nadI ko pAra karake ise pAra kiyA thaa| mapu0 29.61 niSkramaNa-bairAgyabuddhipUrvaka dIkSA ke lie tIthaMkaroM ke ghara se nikalane tathA dIkSA dhAraNa karane para honevAlA devakRta viziSTa nRtya / isameM deviyA~ tIrthaMkaroM ke niSkramaNa kA pradarzana karatI hai / isakA aparanAma niSkrAnti kalyANaka hai / mapu0 14.134,.48.37, papu0 3.273, 278, hapu0 2.55 niSkrAnti-garbhAnvaya kI tirepana kriyAoM meM ar3atAlIsA kiyaa| isameM tIrthakara saMsAra se virakta honepara gRhastha kA dAyitva apane putra ko sauMpate hai / isa samaya laukAntika deva Ate haiN| inheM pAlakI meM baiThAkara pahale kucha dera to manuSya phira deva vana meM le jAte haiN| dIkSita hone para deva unakI pUjA karate hai| mapu0 38.62, 266 294 niSkAma-tAlagata gAndharva kA eka nAma / hapu0 19.150 niSkriya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.139 niSTaptakanakacchAya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.199 Jain Education Intemational Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 : jaina purANakoza niSparigraha-nolavAn niSparipraha-parigraha-vihInatA / yaha ahiMsA Adi pA~ca sanAtana dharmoM/ mahAvratoM meM pAMcavAM dharma mahAvrata hai| isameM zarIra se bhI mamatva nahIM rhtaa| mapu0 5.23, 34, 168-173 niSpAvaka-moTha / AdipurANa meM varNita eka anna / mapu0 3.187 niHsapatna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.186 nisarga-ajIvAdhikaraNa-Asrava kA eka bheda / isake tIna bheda hote hai-vAnisarga, manonisarga aura kaaynisrg| inameM vacana kI svacchanda pravRtti vAnisarga, mana ko svacchanda pravRtti manonisarga aura kAya kI svacchanda pravRtti kAyanisarga hai| hapu0 58.86, 90 nisargakriyA-Asrava bar3hAnevAlI paccIsa kriyAoM meM satrahavIM kiyA / isa kriyA se pApotpAdaka vRttiyoM ko acchI taraha samajha liyA jAtA hai| hapu0 58.75 nistArakamantra-kaSTa nivAraka mantra / nimna mantra nistAraka mantra hai satyajAtAya svAhA, arhajjAtAya svAhA, SaTkarmaNe svAhA, grAmapataye svAhA, anAdizrotriyAya svAhA, snAtakAya svAhA, zrAvakAya svAhA, devabrAhmaNAya svAhA, subrAhmaNAya svAhA, anupamAya svAhA, samyagdRSTesamyagdaSTe, nidhipate-nidhipate, vaizravaNa-vaizravaNa svAhA, sevAphalaM SaTparamasthAnaM bhavatu, apamRtyuvinAzanaM bhavatu, samAdhimaraNaM bhavatu / mapu0 40.32-37 nisRSTa-cauthI pRthivI ke prathama prastAra sambandhI Ara indraka bila kI pUrva dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.155 nisRSTArtha-sandezavAhaka sarvazreSTha duut| yaha svayaM vicAra karake rAjA kA sandeza yathocita rUpa se sambaddha vyakti taka pahu~cAtA hai| kArya meM saphalatA prApta karanA usakA uddezya hotA hai / mapu0 43.202 / nissaMgatvAtmabhAvanA-gRhastha kI trepana kriyAoM meM tIsavIM kriyA / isameM apanA sampUrNa bhAra kisI suyogya ziSya ko sauMpakara sAdhu akele vihAra karate hue apanI AtmA ko saba prakAra ke parigraha se rahita mAnatA hai| aisA sAdhu pravacana Adi meM bhI rAga chor3akara nirmamatva kI bhAvanA se ekAgrabuddhi hotA hai aura cAritrika zuddhi prApta karatA hai| mapu0 38.59, 175-177 nihatazatru-yaduvaMzI eka rAjA / yaha zatadhanu ke bAda huA thaa| hapu0 18.21 niva-jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kA eka Asrava / isase AtmA ke jJAna aura darzana para AvaraNa chA jAtA hai / hapu0 58.92 nIrajaska-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.185 nIrA-eka nadI / bharateza kI senA yahA~ hokara vindhyAcala para gayo thii| mapu0 30.56 nIla-(1) chaThI pRthivI ke prathama prastAra sambandhI hima indraka bila kI pUrva dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.157 / / (2) zaTakAmukha nagara ke adhipati vidyAdhara nIlavAn kA putra / yaha nIlAMjanA kA bhAI thaa| isake eka putra huA thA jisakA nAma nIlakaMTha thA / hapu0 23.1-7 (3) jambUdvIpa kA cauthA kulaacl| mapu0 5.109, 36.48, ___63.193, papu0 105.157-158, hapu0 5.15 (4) nIla parvata / yaha vaiDUryamaNimaya hai| videhakSetra ke Age sthita hai| isake nau kUTa haiN| inake nAma haiM-1. siddhAyatanakUTa, 2. nIlakUTa, 3. pUrvavidehakUTa, 4. sItAkUTa, 5. kItikUTa, 6. narakAntakakUTa, 7. aparavidehakUTa, 8. ramyakakUTa, aura 9. apadarzanakUTa / inakI U~cAI aura mUla ko caur3AI sau yojana, bIca kI caur3AI pacahattara yojana aura UdhvaM bhAga kI caur3AI pacAsa yojana hai| mapu0 4.51-52, hapu0 5.99-101 (5) eka vana / yaha tIrthakara munisuvratanAtha kI dIkSAbhUmi thii| mapu0 67.41 (6) rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha sugrIva ke cAcA kiSkupura ke rAjA RkSarAja aura usakI rAnI harikAntA kA putra tathA nala kA bhAI thaa| laMkA-vijaya ke bAda rAma ne ise kiSkindha nagara kA rAjA banAyA thA / anta meM isane rAjya kA parityAga kara dIkSA dhAraNa kara lo thI / mapu0 68.621-622, papu0 9.13, 88. 40, 119.39-40 nIlaka-rucakagiri kI pazcima dizA meM sthita zrIvRkSakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.702 nIlakaMTha-(1) zakaTAmukha nagara ke rAjA nIlavAn kA pautra aura nIla kA putra / hapu0 23.3 (2) AgAmI tIsarA pratinArAyaNa / hapu060.570 (3) eka vidyAdhara raajaa| yaha trizikhara vidyAdhara kA sahAyaka thA / trizikhara ne vasudeva ke zvasura vidyudvega ko kArAgRha meM DAla diyA thA / vasudeva ne trizikhara ke sAtha yuddha karake apane zvasura ko chur3A liyA thaa| isa yuddha meM nIlakaMTha bhI hArA thaa| isa yuddha meM hAre hue nIlakaMTha ne eka bAra apano vidyA se vasudeva kA haraNa kiyA para vaha use nahIM le jA sakA / usane usako AkAza meM chor3a diyA thaa| ___ hapu0 25.63, 31.4 nIlakUTa-nola kulAcala ke nau kUToM meM dUsarA kUTa / hapu0 5.99 nIlaguhA-rAjagRha ke samIpa sthita eka guphA / hapu0 60.37 nolayazA-(1) siMhadvaMSTra aura nIlAMjanA ko putrii| isakA vivAha vasudeva ke sAtha huA thA / hapu0 22.113, 152 (2) cArudatta kI strii| hapu0 1.82 nIlaratha-alakAnagarI ke rAjA mayUragrIva kA putr| mapu0 62.59, de0 nIlakaMTha-4 nolalezyA-dUsarI lezyA / yaha tIsare naraka ke adhobhAga meM rahanevAle nArakiyoM ke hotI hai / hapu0 4, 343 molavAn-(1) zakaTAmukha nagara kA vidyAdhara / isakA nIla putra aura nIlAMjanA putrI thI / hapu0 23.3-4 (2) nIla kulAcala se sAr3he pAMca sau yojana dUra nadI ke madhya meM sthita eka sarovara / mapu0 63.199, hapu0 5.194 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ novegA-meni nolavegA - vijayArdha kI uttarazreNI meM kAMcanatilaka nagara ke rAjA mahendravikrama kI rAnI, ajitasena kI jananI / mapu0 63.105106 nIlAMjanA - ( 1 ) zakaTAnukha nagara ke svAmI vidyAdhara nIlavAn kI putrI / yaha nIla vidyAghara kI bahina thii| isakA vivAha rAjA siMhadraSTra se huA thA / isakI putrI nIlayazA thI / hapu0 22.113 - 114 23.1-6, (2) vijayArdha parvata kI uttarazra eNI meM sthita alakA nagarI ke rAjA mayUrabIna kI rAnI adavasIya nImaratha, nIlakaMTha, sukaMTha aura ba kaMTha isake putra the / mapu0 62.58-59, vIvaca0 3.68-70 (3) indra kI apsarA / indra tIrthaMkara vRSabhadeva ko vairAgya utpanna karane ke lie ise svarga se dharA para lAyA thaa| isane hAva-bhAvapUrvaka vRSabhadeva ke samakSa nRtya kiyA / nRtya karate-karate isakI Ayu kSINa ho gyii| isake adRzya honepara vRSabhadeva deha ko kSaNabhaMgura jAnakara saMsAra se virakta ho gaye the / isakA aparanAma nIlAMjanA thA / mapu0 17.6-8, 149, papu0 3.263, hapu0 9.47, pApu0 2.215-221 nIvAra -- eka anna / isakA vyavahAra prAcIna bhArata meM vizeSa rUpa se hotA thA / mapu0 3.186 nUpura - striyoM ke pairoM kA AbhUSaNa AdipurANa meM aneka prakAra ke nUpuroM kA ullekha hai / unameM mukhya haiM - zijita nUpura aura maNinUpura / mapu0 6.63, 16.237 1 nRgati mnussygti| yaha gati una jIvoM ko milatI hai jo saraka svabhAvI santoSI, sadAcArI, mandakaSAyI zuddha abhiprAyI, vinIta aura jinendra, gurU tathA dharma ke bhakta hote haiM / samyagdarzana aura jJAna sebhUSita striyA~ bhI agale janma meM puruSa hotI haiM / vIvaca0 17. 92-118 nRtya -- bhAvoM kA anukaraNa / AdipurANa meM aneka prakAra ke nRtyoM kA ullekha hai / ye mukhya nRtya haiM - tANDava, lAsya, alAtacakra, indrajAla, cakra, niSkramaNa, sUcI, kaTAkSa, bahurUpI Adi madhu0 12.190197, 14.121-150 nRtyagoSThI - prAcIna bhArata kA manoraMjana kA eka pramukha sAdhana / utsavoM ke avasaroM para nRtya-goSThiyoM kI yojanA hotI thii| nRtya deva deviyA~ aura puruSa striyA~ karate the / mapu0 12.188.14.192 nRpadatta - rAjA vasudeva tathA devakI kA jyeSTha putra / devapAla, anIkadatta, nokapAla, zatrughna aura jisa isake choTe bhAI the| isakA pAlana subhadri nagara ke seTha sudRSTi kI strI alakA ke dvArA huA thA / inameM pratyeka kI battIsa-battIsa : striyA~ thIM yaM tIrthaMkara nemi ke samavasaraNa meM gaye the tathA vahA~ dharmopadeza sunakara saMsAra se virakta hue aura inhoMne nirgrantha dIkSA dhAraNa kara lI thii| dhIra tapa karake inhoMne aneka RddhiyAM prApta kI thIM / anta meM giranAra parvata para jaina purANakoza 205 tapasyA karake ye sabhI mokSa gaye / hapu0 33.170-171, 35. 3-5, 59.115-124, 65.16-17 tIsare pUrvabhava meM yaha mathurA ke bhAnuseTha kA bhAnukIti dUsarA putra thaa| dUsare pUrvabhava meM yaha jA parvata kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara ke rAjA citracUla kA rosera putra aura prathama pUrvabhava meM hastinApura meM rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA gaMga putra huA / hapu0 33.97-98, 1932133, 142-143 nRloka - manuSyoM kI AvAsabhUmi ar3hAI dvIpa jambUdvIpa, lavaNasamudra, tIkhaNDa dvIpa, kAlodadhi samudra aura puSkarAvaM dvIpa mapu0 61.12 netA saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma ma0 25.115 netravitAna - eka vastra / yaha kalApUrvaka rezama se banAyA jAtA thA / mapu0 43.211 nevIpAn godharmendra dvArA stuta nRSabhadeva kA eka naam| 025.176 nepAla - vindhyAcala ke Upara sthita eka deza / papu0 101.81, hapu0 11.74 nemi - avasarpiNI kAla ke duHkhamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM bAIsaveM tIrthaMkara / ye ariSTanemi ke nAma se vikhyAta hai mapu0 2.132, 50 1.13 0 1.24, 0 18.101-107 / ye kAzyapagotrI harivaMza ke zikhAmaNi dvArAvatI nagarI ke rAjA samudra vijaya ke putra the / rAnI zitradevI inakI mA~ thiiN| jayanta vimAna se cayakara kArtika zukla SaSThI ke dina utarAbAr3ha nakSatra meM rAtri ke pichale prahara meM solaha svapnapUrvaka mA~ ke garbha meM Aye tathA zrAvaNa zuklA SaSThI ke dina brahmayoga ke samaya citrA nakSatra meM inakA janma huaa| janma se ho ye tona jJAna ke dhArI the| saudharma aura IzAnendra ne camara Dhorate hue pANDuka pANDuka zilA para virAjamAna kara kSIrasAgara ke jala se inakA abhiSeka kiyA thaa| ye naminAtha kI tIrtha paramparA ke pAMca lAkha varSa bIta jAne para utpanna hue the / inakI Ayu eka hajAra varSa tathA zArIrika avagAhanA dasa dhanuSa thI / saMsthAna aura saMhanana uttama the / ye apUrva zaurya ke dhAraka the / eka samaya inhoMne kRSNa kI paTarAnI satyabhAmA se apanA snAnavastra dhone ko kahA thA jisake utara meM satyabhAmA ne kahA thA ki maiM aise sAhasa ke hI vastra dhotI hU~ jisane nAgazayyA para anAyAsa hI zAGga nAmaka divya dhanuSa car3hAyA hai tathA zaMkha phUMkA hai| yaha sunakara inhoMne bhI donoM kAma kara dikhAye the / isa kArya se kRSNa ne samajha liyA ki ye vivAha ke yogya ho gaye haiM / inhoMne bhojavaMzI rAjA ugrasena aura rAnI jayAvatI kI putrI rAjamati ke sAtha inakA sambandha taya kara diyaa| vivAha kI taiyAriyA~ huI / mAMsahArIleccha rAjAoM ke lie mugasamUha ko ekatra karake eka bAr3e meM bA~dhA gayA / jaba barAta ugrasena ke nagara ke pAsa pahu~cI to inhoMne pazuoM ke bandhana kA kAraNa puuchaa| kAraNa batA diyA gayA / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 : jaina purANakoza nekadharmakRt-tyatroSa isase ve rAjImatI ke sAtha vivAha na karake virakta ho gaye aura bArAta lauTa gayI / laukAntika devoM ne Akara inake vairAgya kI stuti kI aura dIkSAkalyANaka kA utsava mnaayaa| isake pazcAt ye devakuru nAmaka pAlakI para baiThakara sahasrAmravana gaye / vahA~ zrAvaNa zuklA SaSThI ke dina sAyaMkAla kaumAryakAla ke tIna sau varSa bIta jAne para eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyamI hue| isI samaya inheM manaH paryayajJAna bhI ho gyaa| rAjImati bhI virakta hokara inake pIche-pIche tapazcaraNa ke lie calI aayiiN| pAraNA ke dina rAjA varadatta ne inheM navadhA-bhakti pUrvaka AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / tapasyA karate hue chadmastha avasthA ke chappana dina bIta jAne para ye raivataka parvata para belA kA niyama lekara mahAveNu (bar3e bA~sa) vRkSa ke nIce nIce virAjamAna ho gye| vahA~ Azvina zuklA pratipadA ke dina citrA nakSatra meM prAtaHkAla ke samaya inheM kevalajJAna utpanna ho gayA / devoM ne kevalajJAna-kalyANaka mnaayaa| inake samavasaraNa meM varadatta Adi gyAraha gaNadhara, cAra sau pUrva zrutavijJa, gyAraha hajAra ATha sau zikSaka, pandraha sau tIna jJAna ke dhArI, itane hI kevalI, gyAraha sau / vikriyARddhidhArI, nau sau manaHparyayajJAnI aura ATha vAdI isa prakAra kula aThAraha hajAra muni the| yakSI, rAjImatI, kAtyAyanI aadi| cAlIsa hajAra AryikAe~, eka lAkha zrAvaka, tIna lAkha zrAvikAe~, asaMkhyAta devI-deviyA~ aura saMkhyAta tiryazca the| mapu0 71.27-51, 134-187, pApu0 22.37-66 baladeva dvArA yaha pUche jAne para ki kRSNa kA niSkaNTaka rAjya kaba taka calegA? uttara meM inhoMne kahA thA ki bAraha varSa bAda madirA kA nimitta pAkara dvIpAyana ke dvArA dvArikA jalakara naSTa ho jAvegI / jaratkumAra ke bANa dvArA kRSNa kI mRtyu hogI / kRSNa AgAmI tIrthaGkara hoNge| mapu0 72.178-182, pApu0 22.80-83 inhoMne surASTra, matsya, lATa, zUrasena, paTaccara, kurujAMgala pAMcAla, kuzAgra, magadha, aMjana, aMga, vaMga tathA kaliMga Adi dezoM meM vihAra kara janatA ko dharmopadeza diyaa| hapu0 59. 110-111 isa prakAra inhoMne chaH sau ninyAnaveM varSa nau mAsa cAra dina vihAra karane ke pazcAt pA~ca sau taitIsa muniyoM ke sAtha eka mAsa taka yoga-nirodhakara ASAr3ha zukla saptamI ke dina citrA nakSatra meM rAtri ke Arambha meM hI aghAtiyA karma vinAza karake mokSa prApta kiyA / indra aura devoM ne sabhakti vidhipUrvaka inake isa paMcama kalyANaka kA utsava kiyaa| mapu0 72.272-274, pApu0 25. 147-151 ye chaThe pUrva bhava meM puSkarAdha dvIpa ke gandhila deza meM vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM sUryaprabha nagara ke rAjA sUryaprabha ke putra cintAgati, pA~caveM pUrvabhava meM cauthe svarga meM sAmAnika deva, cauthe pUrvabhava meM sugandhilA deza ke siMhapura nagara ke rAjA ahaMdAsa ke putra aparAjita, tIsare pUrvabhava meM acyuta svarga meM indra, dUsare pUrvabhava meM hastinApura ke rAjA zrIcandra ke putra supratiSTha aura prathama pUrvabhava meM jayanta nAmaka anuttara vimAna meM ahamindra hue the| mapu0 70.26-28, 36-37, 41, 50-51, 59 nekadharmakRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 180 naikarUpa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.180 naikAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.180 negama-(1) eka deva / isane zuddha bhAvoM se darbhAsana para baiThakara aSTopavAsapUrvaka maMtra kA savidhi jApa karate hue kRSNa se kahA thA ki vaha ghor3e ke rUpa meM AyegA taba ve usa para savAra hokara samudra ke bhItara bAraha yojana taka cale jAveM, vahA~ sundara nagara bana jaavegaa| kRSNa isakI sahAyatA se samudra meM pahu~ca gaye the| vahIM para kubera ne inake lie dvArAvatI nagarI kI racanA kI thii| mapu0 71.19-28 (2) vyApArI / ye vilAsa-vaibhava sambandhI vastuoM ko becate the| mapu016.247 negamanaya-sAta nayoM meM prathama naya / yaha aniSpanna padArtha ke saMkalpa mAtra ko viSaya karatA hai / yaha tIna prakAra kA hotA hai, bhUta naigama, bhAvI naigama aura vartamAna naigama / hapu0 58.41-43 naigamaSaM-eka deva / indra kI AjJA se isI ne devakI ke tIna bAra meM utpanna hue yugala-putroM ko bhadrilapura nagara meM alakA nAmaka vaizyapatnI ke pAsa tathA alakA ke mRta yugala-putroM ko devakI ke pAsa sthAnAntarita kiye the| mapu0 70.384-386 mairAtmyavAda-bauddhoM kA zUnyavAda / isake anusAra jagat zUnyarUpa hai / mahAbala ke mantrI zatamati ne isakA pratipAdana kiyA thA aura usake mahAmantrI svayaMyuddha ne isa mata kA khaNDana karake AtmA kI sattA siddha kI thii| mapu0 5.45-48, 74-81 naiSadha-bharatakSetra ke vindhyAcala parvata para sthita eka deza / hapu0 11.73 naiHSaGgayabhAvanA-paMcendriya sambandhI sacitra aura acitra viSayoM meM anAsakti / ye do prakAra kI hotI hai-bAhya aura Abhyantara / mapu0 20.165 naissal-cakravartI kI nau nidhiyoM meM eka nidhi / isase zayyA, Asana tathA makAna milate hai / gRhopayogI bartana bhI isase mila jAte haiN| mapu0 37.73-78, hapu0 11.118 nokarma-karma ke udaya se honevAlA zarIrarUpa pudgala pariNAma / yaha pariNAma tIna prakAra kA hotA hai-audArika, vaikriyika aura AhA raha / mapu0 42.91 nokaSAya-kiMcit kaSAya / hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napusakaveda ye nokaSAya haiN| mapu0 20.245 nodana-dhAnyagrAma kA eka brAhmaNa / bhUkha kI bAdhA ke kAraNa isane apanI patnI abhimAnA kA parityAga kara diyA thaa| papu080. 159-161 nyagrodha-vaTavRkSa / vRSabhadeva ko kevalajJAna isI vRkSa ke nIce huA thaa| usa samaya devoM ne vRSabhadeva kI isI vRkSa ke nIce pUjA kI thii| usI ke phalasvarUpa Aja bhI vaTavRkSa pUjA jAtA hai / papu0 11. 292-293 Jain Education Intemational Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyazAstrakRta-paMcakalyANaka nyAyazAstrakRta -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.115 pa paMka - chaThI narakabhUmi ke hima indraka bila kI dakSiNa dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.157 paMkajagulma --- tIrthaMkara vAsupUjya ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20.20-24 kaprabhA - cauthI narakabhUmi, aparanAma aMjanA / yahA~ dasa lAkha bila haiM / nArakiyoM kI utkRSTa Ayu dasa sAgara pramANa tathA unake zarIra kI U~cAI bAsaTha dhanuSa do hAtha hotI hai / ve madhyama nIla lezyAvAle hote haiM / mapu0 10.31-32, 90 94, 97, hapu0 4.44, 46, isa narakabhUmi kI muTAI caubIsa hajAra yojana hai| isa pRthivI ke sAta prastAroM meM krama se nimna sAta indraka bila haiM - 1. Ara, 2. tAra, 3. mAra, 4. varcaska, 5. tamaka, 6. khaDa aura 7. khaDakhaDa, hapu0 4.82, inameM Ara indraka bila kI cAroM dizAoM meM causaTha aura vidizAoM meM sATha zreNIbaddha bila haiM / anya indraka biloM kI saMkhyA nimna prakAra hai nAma indraka bila, cAroM dizAoM meM, vidizAoM meM tAra 56 mAra 52 varcaska 48 tamaka 44 khaDa 60 56 52 48 44 40 khaDakhaDa 40 36 isa prakAra isa bhUmi meM indraka aura zreNIbaddha biloM kI saMkhyA sAta sau sAta tathA prakIrNaka biloM kI saMkhyA 999293 hai / isa bhUmi ke Ara indraka bila ke pUrva meM niHsRSTa, pazcima meM atiniHsRSTa, dakSiNa meM nirodha aura uttara meM mahAnirodha nAma ke cAra mahAnaraka haiM / yahA~ do lAkha bila saMkhyAta aura ATha lAkha bila asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiM / hapu0 4.57, 129-164 indraka biloM kA vistAra nimna prakAra hai-Ara-14, 75000 yojana, tAra 1383, 333 yojana aura eka yojana ke tIna bhAga pramANa, mAra- 12,91,666 yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa, varcaska- 120000 yojana, tamaka - 1108333 yojana * aura tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa, khaDa- 1016666 yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa tathA khaDakhaDa nAbhaka indraka kA 925000 yojana hai| isa pRthivI ke indrakoM kI muTAI ar3hAI kosa, zreNIbaddha biloM kI tIna kosa aura eka kosa ke tIna bhAgoM meM eka bhAga tathA prakIrNaka biloM kI pA~ca kosa aura eka kosa ke chaH bhAgoM pA~ca bhAga pramANa haiM / indraka biloM kA vistAra chattIsa sau paiMsaTha yojana aura pacahattara so dhanuSa tathA eka dhanuSa ke nau bhAgoM meM pA~ca bhAga pramANa tathA prakIrNaka biloM kA vistAra - chattIsa sau causaTha yojana, satahattara sau bAIsa dhanuSa aura eka dhanuSa jaina purANakoza : 207 ke nau bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / hapu0 4.203-239 isa pRthivI ke indraka biloM ke nArakiyoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti nimna prakAra hai nAma indraka bila Ara utkRSTa sthiti 7 7 sA 83 sAgara 85 sAgara 97 sAgara 94 sAgara 10 sAgara jaghanya sthiti 7 sAgara tAra mAra varcaska tamaka khaDa khaDakhaDa hapu0 4.279-285 ina indraka biloM meM nArakiyoM kI UMcAI nimna prakAra hotI haiAratIsa dhanuSa do hAtha, vIsa aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga pramANa / 7 sAgara 77 sAgara 85 sAgara 85 sAgara 9 sAgara 94 sAgara / tAra- cAlIsa dhanuSa, do hAtha, teraha aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM pA~ca bhAga pramANa / mAra cavAlIsa dhanuSa, do hAtha, teraha aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM pA~ca bhAga pramANa / varcaska -- unacAsa dhanuSa, dasa aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM do bhAga pramANa / tamaka -- trepana dhanuSa, do hAtha, chaH [aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM chaH bhAga pramANa / khaDa - aThAvana dhanuSa, tIna aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM tIna bhAga pramANa / khaDakhaDa - bAsaTha dhanuSa, do hAtha pramANa / hapR0 4.326-332 isa pRthivI taka ke nArakI uSNa vedanA se duHkhI hote haiM / yahA~ nArakiyoM ke janmasthAna go, gaja, azva aura dhaukanI, nAva tathA kamala ke AkAra ke hote haiN| isa pRthivI ke nigodoM meM janmanevAle jIva bAsaTha yojana do kosa U~ce uchalakara nIce girate haiM / yahA~ tIvra mithyAtvI aura parigrahI tiyaMca tathA manuSya janmate haiM / sarpa isI pRthivI taka jAte haiM / jIva yahA~ se nikalakara mokSa prApta kara sakatA hai kintu tIrthara nahIM ho sakatA / hapu0 4.346-380 paMka ratnaprabhA pRthivI ke tIna bhAgoM meM dvitIya bhAga yaha bhAga caurAsI hajAra yojana moTA hai| yahAM rAkSasoM aura asurakumAroM ke ratnamaya dedIpyamAna bhavana hote haiN| hapu0 4.47-50 paMkavatI pUrvavideha kSetra kI bAraha vibhaMgA-nadiyoM meM tIsarI nadI / mapu0 63, 205 207 paMcakalyANaka - tIrthakaroM ke garbha, janma, tapa, dIkSA / niSkramaNa aura nirvANakalyANa / ina kalyANakoM ke samaya solaha svargoM ke deva aura indra svayameva Ate haiM / tIrthaMkara prakRti ke prabhAva se svarga se pRthvI para avatAra Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 purANakoza sene ke cha mAha pUrva se kubera sAr3he tIna karor3a ratnoM kI varSA karatA hai / mapu0 48.18-20, 205-222, pu0 8.131, 37.1-55, 100 129, 56.112-118, 65.1-17 paMcakalyANakavrata - eka vrt| isameM Avazyaka (SaDAvazyaka) kArya karate hue caubIsa tIrthaMkaroM ke pA~ca kalyANakoM kI 120 tithiyoM ke 120 upavAsa kiye jAte haiM / hapu0 34.111 paMcagiri - eka 5.25-29 parvata / yaha muni saMjayanta kI kevalajJAnasthalI hai / papu0 paMcaguru- arhat, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu / ye atIta kI apekSA ananta, vartamAna kI apekSA saMkhyAta tathA bhaviSyatakAla kI apekSA anantAnanta haiM / hapu0 1.27-28 paMcanada - (1) hrImanta parvata kA eka tIrthaM / hapu0 26.45 (2) pA~ca nadiyoM se sambodhita deza-paMjAba yahA~ ke hAthI kI bharata ko bheMTa meM diye gaye the / mapu0 30.98 paMcanamaskAra siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ko namaskAra - arhat, maMtra (NamokAra ) | yaha maMtra samasta pApoM se mukta karatA sUcaka hai / isake prabhAva se kaI tiryaMca manuSya aura deva hue haiN| ise paMcanamaskRti tathA paMcanamaskArapada nAma se bhI abhihita kiyA gayA hai / mapu039.43, 70.136-138, papu0 6.238- 242, hapu0 21.107 / paMcasiddha AcArya, upAdhyAya aura sAdhu mapu0 25.222 paMcabrahmamaya- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.105 paMcama - saMgIta kA eka svara / hapu0 19.153 paMcamamahAvrata- aparigraha - mhaavrt| isake pAlana meM bAhya aura Abhyantara parigraha ko chor3A jAtA hai / hapu0 2.121 - paMcamArNava- - kSIrasAgara / isake jala se bhagavAn kA prathama abhiSeka kiyA jAtA hai / mapu0 13. 112 paMcamAvagameza paMcamajJAna- kevalajJAna ke svAmI / mapu0 49.57 paMcamI - saMgIta kI madhyama grAma ke Azrita eka jAti / hapu0 19.176 paMcamukha- paMcamukhI pAMcajanya zaMkha / yaha lakSaNa ke sAta ratnoM meM eka thA / mapu0 68.676-677 paMcameru- nimna pA~ca merujambUdvIpa ke pUrva-pazcima dizAvartI do merA pAtakIkhaNDa ke do meru tathA puSkaravara dvIpa kA eka meru / inake Age manuSyoM kA gamana nahIM hai / pu0 5.494, 513, 576-577 paMcaratnavRddhi tIrthakaroM ko AhAra denevAloM ke ghara para devoM ke dvArA kI jAnevAlI pA~ca prakAra ke ratnoM kI varSA / mapu0 1.11 de0 paMcAzcarya paMcavizatikalyANabhAvanA - eka vrt| isameM ahiMsA Adi mahAvratoM meM pratyeka mahAvrata kI pA~ca-pA~ca bhAvanAe~ hone se paccIsa bhAvanAoM ko lakSya karake eka upavAsa aura eka pAraNA ke krama se paccIsa upavAsa paMcakalyANaka - paMcAstikAya aura paccIsa pAraNAeM kI jAtI haiN| bhAvanAoM ke nAma nimna prakAra haiM - 1. samyaktva bhAvanA 2. vinaya bhAvanA 3. jJAna bhAvanA 4. zIla bhAvanA 5. satya bhAvanA 6 zrutabhAvanA 7 samiti bhAvanA 8. ekAnta bhAvanA 9. gupti bhAvanA 10. dharmadhyAna bhAvanA 11. zukladhyAna bhAvanA 12. saMkleza-nirodha bhAvanA 13. icchA nirodha bhAvanA 14. saMvara bhAvanA 15 prazastayoga bhAvanA 16. saMvega bhAvanA 17. karuNA bhAvanA 18. udvega bhAvanA 19. bhoga- nirveda bhAvanA 20. saMsAra nirveda bhAvanA 21. mukti-vairAgya bhAvanA 22. mokSa bhAvanA 23. maMtrI bhAvanA 24. upekSA bhAvanA aura 25. pramoda bhAvanA hapu0 34.112-116 paMcazatagrIva - rAjA bali ke vaMza meM utpanna huA vidyAdhara rAjA / hapu0 25.36 paMcazirA - kuNDalavara dvIpa ke kuNDalagiri parvata para pUrva dizAvartI vajraprabha nAma ke dUsare kUTa kA nivAsI deva / yaha isa parvata ke nAgakumAra devoM ke solaha indroM meM eka indra hai / hapu0 5.686, 689-690 paMcazailapura - rAjagRha nagara kA dUsarA nAma / pA~ca parvatoM se yukta hone ke kAraNa yaha nagara isa nAma se vikhyAta hai / pA~coM parvatoM ke nAma haiMRSigiri, baMbhAra, vipulAcana, balAhaka aura pANDuka yahA~ tIrthaMkara munisuvrata kA janma huA thaa| inhIM parvatoM para tIrthakara vAsupUjya ko chor3akara zeSa teIsa tIrthaMkaroM ke samavasaraNa hue haiM / hapu0 3.51-58 paMcasUnAvRtti - cakkI, cUlhA, okhala, buhArI aura pAnI kI Arambhika kriyaaeN| inase utpanna doSa pAtradAna Adi se dUra hote haiM / mapu0 63.374 paMcAgni - eka tapa / tApasa pA~ca agniyoM ke madhya baiThakara yaha tapa karate haiM / mapu0 59.289, 65.60-61, 73.98 paMcAla deva ke samaya meM indra dvArA nirmita deza tIrthakara vRSabhadeva neminAtha aura mahAvIra ne yahA~ vihAra kiyA thA bharateza ne isa deza ko apane AdhIna kiyaa| isakA aparanAma pAMcAla thA / mapu0 16.148, 153, 25.287, 29.40, 37.16, hapu0 3.3, 4.54 59.110 paMcAzadgrIva - laMkA kA raajaa| yaha rAjA vinami ke vaMza meM utpanna sahasragrIva kA pautra aura zatagrIva kA putra thaa| isane laMkA meM bIsa hajAra varSa taka rAjya kiyA thaa| pulastya isakA putra aura rAvaNa pautra thA / mapu0 68.4-12 paMcAcArya tIrthakaroM aura siddhi prApta muniyoM ko vidhipUrvaka AhAra dene ke pazcAt honevAlI AzcaryakArI pAMca bAroM-devakRta ratnavarSA, puSpavarSA goSTi aura sugandhita pravAha aura ahodAnaM ahodAnaM kI dhvani / mapu0 8.172-175, hapu0 9.190 7 195 paMcArikAdevI dravya ye dravya pA~ca jIva mudgala, dharma, adharma aura AkAza / inameM jIva, dharma aura adharma to asaMkhyAta pradezo Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pancendriya-padama jaina purANakoza : 209 ratha aura paidala) kI gaNanA karane ke lie nirdiSTa ATha bhedoM meM yaha prathama bheda hai / papu0 56.2-6 patra-racanA-kapoloM para kI jAnevAlI ptr-rcnaa| yaha gorocana aura kuMkuma se kI jAtI thii| mapu0 7.134 pada-dhu tajJAna ke bIsa bhedoM meM pAMcavAM bheda / yaha artha pada, pramANapada aura madhyamapada ke bheda se tIna prakAra kA hotA hai| eka se sAta akSara taka kA pada arthapada, ATha akSararUpa pramANapada aura solaha so aThAsI akSara kA madhyamapada hotA hai| aMgoM tathA pUrvo kI pada-saMkhyA isI madhyamapada se hotI hai / hapu0 10.12-13, 22-25 padagoSThI-vaiyAkaraNoM ke sAtha vyAkaraNa sambandhI carcA / mapu0 14. pavajJAna-vyAkaraNa jJAna / ise pada-vidyA bhI kahate haiN| mapu0 16. . haiM aura pudgala saMkhyAta, asaMkhyAta tathA ananta pradezI haiN| AkAza ananta pradezI hai / kAla eka pradezI hai| usake bahupradezarUpa kAya na hone se use astikAyoM meM sammilita nahIM kiyA jaataa| ina pA~ca dravyoM meM kAla ko jor3a dene se dravya chaH ho jAte haiN| mapu0 24.90, vIvaca016.137-138 paMcendriya-sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra ina pA~ca indriyoM se yukta jIva / mapu0 36.130, papu0 105.147-149 paMcodumbara-bar3a, pIpala, pAkara, Umara aura aMjIra / inakA tyAga AjIvana hotA hai / mapu0 38.122 pakSa-(1) vyavahAra kAla kA eka bheda / pandraha ahorAtra (dinarAtra) ke samaya ko pakSa kahate haiM / pratyeka mAsa meM do pakSa hote haiM-kRSNapakSa aura zuklapakSa / mapu0 3.21, 13.2, hapu0 7.21 (2) SaTkarma janita hiMsA-doSoM kI zuddhi kA prathama upAya / maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya bhAva se samasta hiMsA kA tyAga karanA pakSa kahalAtA hai / mapu0 39.142-146 paTaccara-madhya deza / tIrthaMkara mahAvIra aura neminAtha kI vihArabhUmi / hapu0 3.31, 11.64, 59.110 paTavAsa-vastroM ko suvAsita karanevAlA cUrNa / mapu0 14.88 paTavidyA-viSApahAriNI gAruDI-vidyA / mapu0 24.1,38.2 paTaha-carma se mar3hA huA nagAr3A / yaha AdipurANa kAlIna eka vAdya hai| ise DaMDoM se bajAyA jAtA hai / mapu0 23.63 paTAMzaka-kamara meM bAMdhA jAnevAlA rezamI vastra / mapu0 11.44 paTTabandha-rAjyAbhiSeka ke samaya jisakA rAjyAbhiSeka honA hai usake sira para bA~dhA jAnevAlA eka alaMkaraNa-mukuTa / mapu0 16.233 paNava-eka puSkaravAdya / isakI dhvani madhura aura gambhIra hotI hai| mapu0 23.62, hapu0 31.39 paNDita-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA cavAlIsA putra / pApu08.198 paNDitamaraNa-bhaktapratyAkhyAna samAdhimaraNa kA eka bheda / ise cAritra pUrvaka maraNa bhI kahate haiM / aise maraNa se jIva svarga prApta karatA hai| papu0 80.208 paNDitA-puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta kI putrI zrImatI kI dhAya / yaha yazodhara yogIndra ke ziSya guNadhara se dIkSita ho gayI thii| mapu0 6.58-60, 102, 8.86 paNya-lokapAla soma kA nandanavana kI pUrva dizA meM sthita eka bhavana / hapu0 5.315, 317 pataMgaka-vaizAlI nagara ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA ke dasa putroM meM AThavA~ putra / mapu0 75.3-5 pati-saudharmendra deva dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 pattana-(1) samudrataTavartI nagara / mapu0 16.172 (2) vindhyAcala para sthita eka deza / hapu0 11.74 patti-senA kA eka ghaTaka / isameM eka ratha, eka hAthI, pAMca paidala aura tIna ghor3e hote haiM / akSohiNI senA ke caturvidha aMgoM (hAthI, ghor3e, 27 padazAstra-svayambhU vRSabhadeva dvArA nirmita sau se adhika adhyAyoM se yukta ati gambhIra vyAkaraNa zAstra / mapu0 16.112 padasamAsa-zru tajJAna ke bIsa bhedoM meM chaThA bheda / isa samAsa se pUrva samAsa paryanta samasta dvAdazAMga zruta sthita hai| hapu0 10.12-13, 26 padAtisenA-senA ko sAta kakSAoM meM eka kakSA / isameM sainika paidala hote the| mapu0 10.198-199 pavAnusAriNI-Rddhi-eka Rddhi / isase Agama kA eka pada sunakara pUrNa Agama kA bodha ho jAtA hai| parabhava sambandhI gamanAgamana kI bhI jAnakArI isase prApta ho jAtI hai| aisI RddhiyA~ muniyoM ko prApta hotI haiM / mapu0 2.67, 11.80-81, hapu0 18.107 padArtha-sAmAnyataH jIva aura ajIva ke bheda se dvividha / tattvoM meM puNya aura pApa ke saMyoga se ye nau prakAra ke ho jAte haiN| inakI yathArtha zraddhA aura jJAna se samyagdarzana aura samyagjJAna ho jAte haiN| mapu0 2.118, 9.121, 24.127, vIvaca0 17.2 padma-(1) tIrthaGkara suvidhinAtha ke pUrva janma kA nAma / papu0 20. 20-24 (2) eka sarovara / kumbhakarNa ke vimocana kA Adeza rAma ne yahIM diyA thaa| mapu0 63.197, papu0 78.8-9 (3) nava nidhiyoM meM pA~cavIM nidhi / isase rezamI sUtI Adi sabhI prakAra ke vastra tathA ratna Adi icchita vastue~ prApta hotI haiM / mapu0 37.73, 73, 79, 38.21, hapu0 11.121, 59.63, de0 navanidhi (4) saumanasa nagara kA raajaa| isane tIrthaGkara sumatinAtha ko AhAra diyA thA / mapu0 51.72 (5) vasudeva tathA rAnI rohiNI kA putra / yaha navama balabhadra thA / mapu070.318-319 (6) vasudeva aura padmAvatI kA putra / yaha padmaka kA agraja thaa| hapu0 48.58 (7) kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA kA bar3A bhaaii| yaha suprakArapura Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 purAno ke rAjA zambara aura rAnI zrImatI kA putra tathA dhruvasena kA bhAI thA / mapu0 71.409-410 (8) jambUdvIpa ke pazcima videha kA deza mapu0 72.31 (9) bhaviSyatkAlIna gyArahavA~ kulakara / mapu0 76.465 (10) bhaviSyatkAlIna AThavA~ cakravartI / mapu0 76.483 (11) vyavahAra kAla kA eka bheda / yaha caurAsI lAkha padmAMga pramANa hotA hai / yaha saMkhyA kA bhI eka bheda hai / mapu0 3.118, 223, hapu0 7.27 (12) saudharma svarga kA eka paTala evaM vimAna / hapu0 6.46 de0 saudharma (13) puSkaravara dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.639 (14) kuNDalI deva0 5.691 (15) himavat kulAcala kA sarovara / eka haz2Ara yojana lambA, pA~ca sau yojana caur3A aura savA sau yojana gaharA hai| isake pUrva dvAra se gaMgA pazcima dvAra se sindhu aura uttara dvAra se rohitAsthA nadI nikalI hai mapu0 12.121-124, 05.121, 126.132 (16) kRSNa kA eka yoddhA / isane kRSNa jarAsandha yuddha meM bhAga liyA thA / mapu0 71.73-77 (17) anantanAtha tIrthaGkara ke pUrvabhava kA nAma / hapu0 60.153 (18) candraprabha tIrthakura ke pUrvabhava kA nAma hapu0 60.152 (19) hastinApura ke rAjA mahApadma kA putra / hapu0 20. 14 (20) tIrthaMGkara mallinAtha ke tIrthaMkAla meM utpanna navama cakravartI / tIsare pUrvabhava meM ye sukaccha deza meM zrIpura nagara ke prajApAla nAmaka nRpa the / Ayu pUrNa kara acyuta svarga meM deva hue aura vahA~ se cyuta hokara kAzI devA kI vArANasI nagarI meM ikSvAkuvaMzI rAjA padmanAbha ke isa nAma ke putra hue| inakI Ayu tIsa hajAra varSa kI thI, zArIrika U~cAI bAIsa dhanuSa, varNa-svarNa ke samAna dedIpyamAna thA / puNyodaya se inhoMne cakravartitva prApta kiyA thaa| pRthivI sundarI Adi inakI ATha putriyA~ thIM jo suketu vidyAdhara ke putroM ko dI gayI thIM / -anta meM meghoM kI kSaNabhaMguratA dekhakara ye virakta ho gaye / putra ko rAjya sauMpA, suketu Adi ke sAtha samAdhigupta jina se saMyamI hue aura ghAtiyAkarmoM ke kSaya se ye parama pada meM adhiSThita hue / mapu0 66.67-100, papu0 20.178-184 (21) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAma ke cauthekAla meM utpanna zalAkA puruSa evaM AThaveM balabhadra / ye tIrthaGkara munisuvrata aura naminAtha ke madhyakAla meM rAjA dazaratha aura unakI rAnI aparAjitA se utpanna hue the / inakA nAma mAtA-pitA ne padma rakhA / para loka meM ye rAma ke nAma se hI prasiddha hue / papu0 20.232-241, 25. 22, 123.151, vIvaca0 18.101-111 inakI Ayu satraha hajAra varSa tathA U~cAI solaha dhanuSa pramANa thI / dazaratha kI sumitrA rAnI kA putra lakSmaNa, kekayA rAnI kA putra bharata aura suprabhA rAnI kA putra zatrughna inake anuja the| inheM aura inake sabhI bhAiyoM ko eka brAhmaNa ne astra-vidyA sikhAyI thI / papu0 25.23-26, 35-36, padma 54-56, 123.1423 rAjA janaka aura mayUramAla nagara ke rAjA AntaraMgatama ke bIca hue yuddha meM inhoMne janaka kI sahAyatA kI thI, jisake phalasvarUpa janaka ne inheM apanI putrI jAnakI ko dene kA nizcaya kiyA / vidyAdharoM ke virodha karane para sItA kI prApti ke lie vajrAvarta dhanuSa car3hAnA Avazyaka mAnA gyaa| padma ne dhanuSa car3hAkara sItA prApta kI thI / papu0 18.169-171, 240-244, 27.7, 78-92 kekayI ke dvArA bharata ke lie rAjya mA~ge jAne para rAjA dazaratha ne inake samakSa apanI cintA vyakta kI / inhoMne unase satya vrata kI rakSA karane ke lie sAgraha nivedana kiyA / ye lakSmaNa aura sItA ke sAtha ghara se nikalakara vana kI ora cale gaye / bharata ne rAjya lenA svIkAra nahIM kiyaa| bharata aura kekayI donoM ne inheM vana se lauTakara ayodhyA Ane ke lie bahuta Agraha kiyA kintu inhoMne pitA kI vacana -rakSA ke lie AnA ucita nahIM samajhA / vana meM inhoMne bAlakhilya ko bandhanoM se mukta karAyA, dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa muniyoM kA upasarga dUra kiyA aura sugupti tathA gupti nAma ke muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / papu0 31.115125, 188, 201, 32.116-133, 34.95-97, 39.70-74, 222-225, 41.12-16, 22-31 vana meM eka gISa pakSI inheM bahuta priya rhaa| inhoMne usakA nAma jaTAyu rakhA / candranakhA ke prayatna karane para bhI ye zIla se vicalita nahIM hue| lakSmaNa ke dvArA zambUka ke mAre jAne se inheM kharadUSaNa se yuddha karanA par3A / rAvaNa kharadUSaNa kI sahAyatA ke lie AyA / vana meM sItA ko dekhakara vaha usa para mugdha ho gayA tathA use hara le gayA / papu0 41.164. 43.46-62, 107-111, 44.78- 90 rAvaNa sItA ko harakara le gayA hai yaha sUcanA ratnajaTI se pAkara ye senA sahita laMkA gaye vahIM inhoMne bhAnukarNa ko nAgapAza se bA~dhA aura rAvaNa ko chaH bAra ratha se giraayaa| vibhISaNa rAvaNa se tiraskRta hokara inase mila gayA thA / zakti lagane se lakSmaNa ke mUcchita hone para ye bhI mUcchita ho gaye the / vizalyA ke sparza se lakSmaNa kI zakti ke dUra hone para hI inakA duHkha dUra huaa| bahurUpiNI vidyA kI sAdhanA meM rata rAvaNa ko vAnaroM ne kupita karanA cAhA thA kintu inhoMne vAnaroM ko aisA karane se rokA thaa| bahurUpiNo vidyA siddha karane ke pazcAt rAvaNa ne punaH yuddha karanA Arambha kiyA / lakSmaNa ne cakra calAkara rAvaNa kA vadha kiyaa| isa prakAra raNa meM inhIM kI vijaya huii| mapu0 62.66-67, 83.95, papu0 76.333455.71-73, 63.1-2, 65.37-38, 70.8-9, inake laMkA meM sItA se milane para devoM ne puSpavRSTi kI thii| laMkA meM ye lakSmaNa aura sItA ke sAtha chaH varSa taka rahe / pazcAt laMkA se ye puSpaka vimAna meM baiThakara ayodhyA Aye / ayodhyA Akara inhoMne mAtAoM ko praNAma kiyA / mAtAoM ne inheM AzIrvAda diyA / inake Ate hI bharata dIkSita ho gaye / inheM ayodhyA kA rAjA banAyA gayA thA / papu0 79.54 57, 80.123, 82.1, 18-19, 56-58 86.8-9, 88. 32-33 vana se lauTakara Ane para inhoMne sItA kI agni parIkSA Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ padmaka- padmanAbha bhI lI kintu sokApavAda nahIM rukA aura inheM sItA kA parityAga karanA rAjocita pratIta huA / kRtAntavaktra ko Adeza dekara inhoMne garbhavatI hote hue bhI sItA ko vana meM bhijavA diyA / inake vana meM do putra hue anaMgalavaNa aura lavaNAMkuza | inase inheM yuddha bhI karanA par3A / papu0 96.29-51, 97.50-140, 102.177-182, 105. 57-58 lakSmaNa ke prati unake hRdaya meM kitanA anurAga hai yaha jAnane ke lie svarga ke do deva aaye| unhoMne vikriyARddhi se lakSmaNa ko niSprANa kara diyA / lakSmaNa ke mara jAne para bhI ye lakSmaNa kI mRta deha ko chaH mAsa taka sAtha-sAtha liye rahe / jaTAyu aura kRtAntavaktra ke jIva deva ho gaye the / ve Aye aura unhoMne inako samajhAyA taba inhoMne lakSmaNa kA antima saMskAra kiyA thaa| papu0 118. 29-30, 40-113 anta meM saMsAra se virakta hokara inhoMne anaMgalavaNa ko rAjya diyA aura svayaM suvrata nAmaka muni ke pAsa dIkSita ho gaye / inakA dIkSA kA nAma padmamuni thaa| inake sAtha kucha adhika solaha hajAra rAjA muni aura sattAIsa hajAra striyA~ AryikA huI thIM / inheM mAgha zukla dvAdazI kI rAtri ke pichale prahara meM kevalajJAna huA thaa| sItA ke jIva svayaMprabha deva ne inakI pUjA kara kSamA-yAcanA kii| anta meM ye siddha hue / papu0 119.12-33, 41-47, 54, 122.66-73, 123. 144-147 padmaka - (1) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / papu0 5.114 (2) vasudeva tathA unakI rAnI padmAvatI kA putra, padma kA anuja / hapu0 48.58 (3) puSkarArdha dvIpa ke pazcima videha kA eka deza ma 47. 180 yamaka kUTa labha parvatasya nau kUToM meM caturtha kUTa 5.222-223 padmakAvato videha kSetra meM sItodA nadI aura niSedha parvata ke madhya kA eka deza / hapu0 5. 249 padmakUTa - (1) videhakSetra ke solaha vakSArAgiriyoM meM pUrva videhasya vakSAragiri / mapu0 63.202, hapu0 5.228 (2) rucakavara parvata kI pazcima dizA meM sthita ATha kUToM meM caturthaM kuutt| yaha padmAvatI devI kI nivAsa-bhUmi hai / pu0 5.712-714 - padmakhaNDapura - jambUdvIpa saMbaMdhI bharatakSetra meM sthita nagara / yahA~ sudatta seTha rahatA thA / mapu0 59.146-148 hapu0 27.44 padmagarbha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.181 padmagulma -- puSkaravara dvIpa ke videha kSetra meM sthita vatsa deza kI susImA nagarI ke rAjA / ye upAya, sahAya sAdhana, dezavibhAga, kAlavibhAga aura vinipAta - pratIkAra ina pA~coM rAjyAMgoM meM saMdhi aura vigraha ke rahasyoM ko jAnate the / nyAyamArga para calane se inake rAjya tathA prajA donoM kI samRddhi bddh'ii| Ayu ke caturtha bhAga ke zeSa rahane para vasanta kI zobhA ko vilIna hote dekhakara ye vairAgya ko prApta hue| inhoMne jaina purANako 211 apane putra candana ko rAjya sauMpakara Ananda muni se dIkSA lI aura vipAkasUtra paryanta samasta aMgoM kA adhyayana kiyaa| cirakAla taka tapazcaraNa karane ke pazcAt inhoMne tIrthakara prakRti kA bandha kiyA aura ye pandrahaveM svarga AraNa meM indra hue| isa svarga se cyuta hokara yahI rAjA dRdraya aura rAnI sunandA ke putra ke rUpa meM dasaveM tora zItalanAtha hue / mapu0 56.2-58, hapu0 60.153 padmacarita padmapurANa yaha vaddhamAna jinendra ke mokSa jAne ke eka hajAra do sau tIna varSa chaH mAha pazcAt I0 677 meM raviSeNAcArya dvArA padmamuni (balabhadrarAma) ke caritra ko viSaya vastu banAkara racA gayA thA / papu0 123.168, 182 padmadeva (1) kuruvaMzI mahApadma cakravartI kA putra viSNu aura padma ke - bAda yaha rAjA huA thA / hapu0 45. 24-25 (2) kuNDala parvatastha rajatakUTa kA svAmI deva / hapu0 5.691 padmadevI -- bharatakSetra ke magadhadeza meM sthita zAlmali grAmavAsI jayadeva aura devilA kI putrI / ajJAta phala kA bhakSaNa na karane se isake uttara janma sudharate gye| AryA, svayaMprabhA, vimalazrI, indra kI pradhAma devI padmAvatI aura deva hokara yaha saMsAra se mukta huii| 060. 109-122 padmadhvaja - ( 1 ) samavasaraNa se saMbaMdhita kamalAMkita dhvajrAe~ / mapu0 22.225 (2) bhaviSyat kAlIna caudahaveM kulakara / mapu0 76.466. hapu0 60.557 padmanAbha pUrva pAtakIkhaNDa meM maMgAvatI deza ke ratnasaMjaya nagara ke rAjA kanakaprabha ke putra / inakI somaprabha Adi aneka rAniyA~ tathA suvarNanAbha Adi aneka putra the / anta meM inhoMne putra suvarNanAbha ko rAjya dekara dIkSA le lI tathA siMhanikrIDita tapa tapakara samyak ArAdhanA karate hue samAdhi pUrvaka zarIra tyAgA / ye vaijayanta vimAna meM taiMtIsa sAgara kI Ayu ke dhAraka ahamindra hue| isa svarga se vyuta hokara ye tIrthaMkara candraprabha hue| mapu0 54.130-173 (2) tIrthaMkara munisuvrata ke tIrtha meM utpanna bhogapura nagara kA ikSvAkuvaMzI rAjA / yaha cakravartI hariSeNa kA pitA thaa| mapu0 67.. 61-64 (3) bhAvI tIrthaMkara rAjA padmasena kA putra / mapu0 59.8 (4) kAzI deza kI vArANasI nagarI kA raajaa| yaha tIrthaGkara mallinAtha ke tIrthaMkAla meM hue cakravartI padma kA pitA thA / mapu0 66.67, 76-79 (5) dazaratha putra rAma kA aparanAma / papu0 58.24, 81. - 54, 63 (6) pUrvaghAtakIkhaNDa ke bharatakSetra ko amarakaMkApurI kA raajaa| hapu0 54.8, pApu0 21.28-29 padamanAbhi saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.133 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212: jaina purANakoza pavamaniSi-padmarAna padmanidhi-eka nidhi / yaha eka prakAra kI udyoga-zAlA thii| isameM kI rcnaa| tIrthaGkara neminAtha ke vihAra ke samaya yaha devoM dvArA rezamI aura sUtI vastra banAye jAte the / mapu0 37.79 caraNoM ke nIce rakhI gayI thii| hapu0 59.7, 10, 30 padmanibha-azvadhvaja kA putra / padmamAlI kA pitA aura vidyAdhara dRr3ha- padmayoni-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / ratha kA vaMzaja thA / papu0 5.47-56 hapu0 25.134 padmapugava-utsarpiNI kAla ke duHSamA nAmaka kAla meM hone vAle solaha padmaratha-(1) kuNDapura nagara kA rAjA / vasudeva ne isa rAjA kI putrI kulakaroM meM pandrahaveM kulkr| mapu0 76.466 harivaMzapurANa ke ko mAlya kauzala (mAlA gUMthane kI kuzalatA) se parAjita kara vivAhA anusAra ye caudahaveM aura antima kulakara hoNge| hapu060.553-557 thaa| hapu0 31.3 padmaprabha-(1) utsarpiNI kAla ke duHSamA kAla meM honevAle solaha (2) padmamAlI kA putra aura mihayAna kA pitaa| yaha vidyAdhara kulakaroM meM bArahaveM kulakara / mapu0 76.465 harivaMzapurANa ke dRr3haratha kA vaMzaja thaa| papu0 5.47.56 anusAra ye gyArahaveM kulakara hoNge| hapu0 60.557 (3) tIrthaGkara dharmanAtha ke pUrva janma kA nAma / papu0 20.21-24 (2) avasarpiNI kAla ke caturtha duHSamA-suSamA kAla meM utpanna (4) akSauhiNI senA se yukta siMhala deza kA rAjA / isane kRSNazalAkApuruSa aura chaThe tIrthakara / mapu0 2.129, 134, hapu0 1.8, jarAsandha yuddha meM kRSNa kA sAtha diyA thaa| hapu0 50.71 22-32, vIvaca0 18.87,101-105 kauzAmbI nagarI ke ikSvAku (5) pA~ca sau dhanuSa kI U~cI kAyA se yukta eka cakravartI raajaa| vaMzI kAzyapagotrI rAjA dharaNa ke yahA~ unakI rAnI susImA ke mAgha isane sImandhara bhagavAn se pradyumna kA paricaya prApta kiyA thaa| kRSNA SaSThI tithi kI prabhAta belA meM ye garbha meM Aye the tathA kArtika hapu0 43.92-97 kRSNA trayodazI ke dina tvaSTrayoga meM inhoMne janma liyA / tIsa lAkha (6) vidyAdharoM kI nagarI meghapura kA svAmI / mapu0 62.66, pUrva pramANa inakI Ayu thI aura do sau pacAsa dhanuSa U~cA zarIra pApu0 4.26 thA / Ayu kA eka cauthAI bhAga bIta jAne para inheM ekachatra rAjya (7) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru se uttara kI ora vidyamAna prApta huA thaa| solaha pUrvAMga kama eka lAkha pUrva kI Ayu zeSa rahane ariSTanagarI ke rAjA / svayaMprabha jinendra se dharma zravaNa karake inhoMne para ye kAma-bhogoM se virakta hue aura nivRtti nAmA zivikA pr| dhanaratha nAmaka putra ko rAjya de diyA aura saMyama dhAraNa kara liyA / ArUr3ha hokara manohara vana meM kArtika kRSNa trayodazI ko aparAhna ye aMgoM ke vettA hue / inhoMne tIrthaGkara prakRti kA bandha kiyA / anta velA aura citrA nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| meM sallekhanA pUrvaka marakara ye acyuta svarga ke puSpottara vimAna meM dIkSA lete hI inheM manaHparyayajJAna ho gayA thaa| vardhamAna nagara ke indra hue| yahA~ se cyuta hokara ye anantanAtha tIrthakara hue| mapu0 rAjA somadatta ke yahA~ inakI prathama pAraNA huI thii| ye chadmastha 60.2-22 avasthA meM chaH mAsa taka mauna rhe| isake pazcAt ghAtiyA karmoM kA (8) kuruvaMzI kA eka rAjA / yaha subhauma ke bAda huA thA / hapu0 nAza karake inhoMne caitra zukla meM paurNamAsI ko madhyAhna velA aura 45.24 citrA nakSatra meM kevalajJAna prApta kiyaa| inake vajacAmara Adi eka (9) hastinApura ke rAjA megharatha aura usakI rAnI padmAvatI kA sau dasa gaNadhara the| tIna lAkha tIsa hajAra muni aura cAra lAkha putra / yaha viSNukumAra kA bar3A bhAI thaa| pitA tathA bhAI ke bIsa hajAra AryikAe~ inake sAtha thIM / sammedagiri para eka mAsa kA dIkSita ho jAne para isane rAjya kiyaa| rAjA siMhabala ko pakar3a yoga dhAraNa karake ye eka hajAra muniyoM ke sAtha pratimAyoga meM sthira lAne se prasanna hokara bali Adi mantriyoM ko isane hI icchita vara hue aura phAlguna kRSNa caturthI ke dina aparAhna velA aura citrA ke rUpa meM sAta dina kA rAjya diyA thaa| rAjya pAkara bali Adi nakSatra meM samucchinna kriyApratipAti zukladhyAna se karma naSTa karake mantriyoM ne akampanAcArya Adi muniyoM para ghora upasarga kiyA thaa| inhoMne mokSa prApta kiyaa| mapu0 52.18-68, papu0 20.42, 61, isa upasarga kA nirAkaraNa isake choTe bhAI muni viSNukumAra ne 84, 113, 119 isake pUrva ye dhAtakIkhaNDa ke pUrva videha meM vatsa kiyA thaa| mapu0 70.274-298, hapu0 20.14-26 deza kI susImA nagarI ke aparAjita nAmaka rAjA the| ye rAjA padmarAgamaya-meru parvata kI chaH pRthvIkAya paridhiyoM meM eka paridhi / sImandhara ke putra the| Ayu ke anta meM samAdhimaraNa ke dvArA zarIra hapu0 5.305 chor3akara inhoMne veyaka ke prItikara vimAna meM ahamindra pada pAyA ___pamarAgA-kiSkindhapura ke rAjA sugrIva aura usakI bhAryA tArA kI thA / yahA~ se cyuta hokara ye isa nAma ke chaThe tIrthaGkara hue| mapu0 putrI / isakA vivAha hanumAna ke sAtha huA thaa| papu0 19.10752.2-3, 12-14, papu0 20.26-35, hapu0 60.152 125 'padmamAla-kuruvaMza kA eka raajaa| subhauma isake bAda huA thaa| hapu0 padamarAja-utsarpiNI kAla meM honevAle terahaveM kulkr| mapu0 76. 45.24 466 harivaMza purANa ke anusAra ye bArahaveM kulakara hoMge / hapu0 60. paDmayAna-padmarAgamaNiyoM se nirmita eka yojana vistRta sahasradala kamala 554-557 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAlaci-pAmAvatI maina purANakoza : 213 ise pAkara apane zvasura meghanAda ko vidyAdharoM kA rAjA banAyA thaa| hapu0 25.2-3, 31 padmasaMbhUti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. padamasena-(1) pazcima dhAtakIkhaNDa meM sthita ramyakAvatI deza ke mahA nagara ke prajA hitaiSI eka rAjA / sarvagupta kevalI se dharmatattva ko jAnakara tathA yaha bhI jAnakara ki unake mukta hone meM kevala do AgAmI bhava zeSa raha gaye haiM-unhoMne apane putra padmanAbha ko rAjya de diyaa| inhoMne gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA aura utkRSTa tapa se tIrthakara prakRti kA bandha kiyaa| mRtyu hone para ye sahasrAra svarga ke vimAna meM indra hue aura yahA~ se cyuta hokara terahaveM tIrthaMkara vimalanAtha hue / mapu0 59.2-3, 7-10, 21-22 (2) ayodhyA kA rAjA / isane pUrva videhakSetra ke maMgalAvatI deza meM ratnasaMcaya nagara ke rAjA vizvasena ko mArA thaa| hapu0 60. padmaci-kSemapura ke rAjA vipulavAhana kA putra / yaha ekakSetra nagara ke vaNik dharmadatta kA jIva thaa| isane eka muni ke upadeza se rAtrijala kA tyAga kiyA thA / phalasvarUpa marakara yaha svarga meM deva huaa| vahA~ se cyuta hokara yaha mahApura nagara meM meru nAmaka seTha aura usakI bhAryA dhAriNI kA putra huA / eka samaya isane eka maraNAsanna baila ko paMca namaskAra maMtra sunAyA thaa| maMtra ke prabhAva se baila marakara mahApura nagara meM hI chatracchAya kA putra huaa| usakA nAma vRSabhadhvaja rakhA gayA thaa| vRSabhadhvaja se paricaya hone para isakI vRSabhadhvaja ne arcanA kI thii| anta meM isane zrAvaka vrata lekara vRSabhadhvaja ke sAtha jinamandira aura jinabimba banavAye tathA samAdhimaraNa karake yaha IzAna svarga meM vaimAnika deva huaa| yahA~ se cyuta hokara vijayA parvata ke nandyAvarta nagara ke rAjA nandIzvara kA putra huaa| isane saMyama dhAraNa kara liyA aura tapa tapate hue maraNa karake yaha mAhendra svarga meM deva ho gyaa| vahAM se cyuta hokara yaha isa bhava meM padmaruci huA / papu0 106.30-76 padmalatA-(1) puSkaravaradvIpa ke sarit deza meM sthita vItazokapura ke rAjA candradhvaja aura kanakamAlinI kI putrI / isane gaNinI amitasenA ke pAsa saMyama dhAraNa kiyA aura marakara svarga meM deva huI / mapu0 62.365 (2) palAza dvIpa meM sthita palAzanagara ke rAjA mahAbala aura usakI rAnI kAMcanalatA kI putrii| isakA rAjazreSThI nAgadatta se vivAha huA / aneka upavAsa karatI huI maraNa karake yaha svarga gayI aura vahA~ se cyuta hokara candanA huii| mapu0 75.97-98, 118, 133-134, 153-154, 170 padmalocana-rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA cAlIsavA~ putra / pApu0 8.197 padamavatI-(1) surasundara aura usakI bhAryA sarvazrI kI putrii| isane gAndharva-vidhi se vivAha kiyA thaa| papu0 8.103-108 / / (2) meru parvata kI pUrva dizA meM sthita kSemapurI nagarI ke rAjA vipulavAhana kI bhAryA / yaha zrIcandra kI jananI thI / papu0 106.75-76 padmaviSTara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.133 padamavevikA-videhakSetra ke svarNamaya sthala meM sthita poThikA ke nIce- cAroM ora ratnanirmita cha: vedikAoM para banI laghu vedikAe~ / hapu0 5.175-176 padamazrI-(1) campAnagara-nivAsI sAgaradatta tathA usakI bhAryA padmA vatI kI putrii| isakA vivAha antima kevalI jambasvAmI ke sAtha huA thA / mapu0 76.46-50 (2) candrapura-nagara ke rAjA citrAmbara kI rAnI tathA candrAnana kI jananI / papu0 6.402 (3) ariMjayapura ke rAjA meghanAda kI putrii| subhauma cakravartI ne (3) bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt hue AcAryoM meM eka AcArya / hapu0 66.27 pAMga-caurAsI lAkha kumuda varSa kA samaya / hapu0 7.27 padmA-(1) laMkA ke rAjA dhanaprabha kI rAnI aura kIrtidhavala kI jananI / papu0 5.403-404 / (2) ratnapura ke rAjA vidyAdhara puSpottara kI putrI / yaha padmottara kI bahina thii| isakA vivAha medhapura ke rAjA atIndra ke putra zrIkaNTha se huA thA / papu0 6.2-8, 53 (3) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.9-14 (4) trizuMga nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura usakI rAnI vimalaprabhA kI putrI / isane apanI bahinoM ke sAtha yaha nizcaya kiyA huA thA ki ye yudhiSThira se hI vivAha kreNgii| hapu0 45.95-98, 104 (5) samavasaraNa ke campaka vana kI eka vApI / pu0 57.34 (6) videha kSetra kA eka desh| yaha sItodA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita hai / mapu0 63.208-215 hapu0 5.249-250 (7) lakSmI / mapu0 52.1 padamAla-vijayA kI uttarapaNI ke sATha nagaroM meM eka nagara / hapu0 22.86 padmAvatI-(1) pUrva videhastha ramyakA deza kI raajdhaanii| mapu0 63. 208-214, hapu0 5.260 (2) eka AryA / gandharvapura ke rAjA vAsava kI rAnI prabhAvatI ne isase dIkSA lI thii| bhadrilapura ke rAjA meghanAda kI rAnI vimalazrI ne bhI isI AryA se dIkSA lI thii| mapu0 7.31, hapu0 60.119 (3) indrapura nagara ke svAmI upendrasena kI putrii| yaha puNDarIka nArAyaNa se vivAhI gayI thii| mapu0 65.179 Jain Education Intemational Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 : baina purANakoza 'padmAvatI-pApA (4) harivaMzI rAjA naravRSTi kI rAnI / ugrasena, devasena aura (16) rucakagiri ke pazcima dizAvartI padmakUTa meM rahanevAlI mahAsena isake putra tathA gAndhArI isakI putrI thii| mapu0 70.100- eka devI / hapu0 5.713 101 (17) vasudeva kI rAnI / hapu0 1.83, 24.30 (5) hastinApura ke rAjA megharatha kI raanii| yaha viSNu aura (18) ATha dikkumAriyoM meM eka dikkumArI / hapu0 8.110 padma rAjakumAroM kI jananI thii| mapu0 70.274 (19) rAjagRhI ke sAgaradatta seTha ko strI / mapu0 76.46 (6) ariSTapura ke rAjA hiraNyavarmA ko raanii| rohiNI isI ko (20) rAjA bhojakavRSNi kI raanii| isake tIna putra the-ugrasena, putrI thI / mapu0 70.307, pApu0 11.31 mahAsena aura devasena / hapu0 18.16 (7) mathurA nagarI ke rAjA ugrasena kI rAnI / yaha kaMsa kI jananI padmAsana-(1) tIrthakara anantanAtha ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20. thii| mapu070.331-332, 341-344 24 hapu0 ke anusAra tIrthakara anantanAtha ke pUrvajanma kA nAma padma (8) campA nagara ke seTha sAgaradatta kI patnI, padmazrI kI jnnii| hai / hapu0 60.153 . mapu0 76.45-50 (2) tIrthakara vimalanAtha ke pUrvajanma kA nAma / hapu0 60.153 (9) kRSNa kI AThavIM paTarAnI / yaha ariSTapura nagara ke rAjA papu0 ke anusAra vimalanAtha ke pUrvajanma kA nAma nalinagulma hai / hiraNyavarmA aura usakI rAnI zrImatI kI putrI thii| pUrvabhavoM meM yaha papu0 20.21 ujjayinI meM vijayadeva kI vinayazrI nAmA putrI, candramA kI rohiNI pavimanIkheTa-jambUdvIpa ke meru parvata kI uttara dizA meM sthita eka nAmA devI, zAlmali grAma ke vijayadeva kI putrI, svarga meM svayaMprabhA nagara / mapu0 62.191, 63.262-263 pApu0 4.107 / / nAmA devI, jayantapura nagara meM zrIdhara rAjA kI putrI aura tatpazcAt padmeza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.133 svarga meM devI huI thii| mapu0 71.126-127, 443-458, hapu0 padamottamA-candrAbha nagara ke rAjA tathA usakI rAnI tilottamA kI 44.38, 42-43 putrI / sarpa dvArA kATe jAne para jIvandharakumAra dvArA isakA viSa dUra (10) vItazokapura ke rAjA cakradhvaja aura usakI rAnI vidya- kiyA gayA thaa| rAjA ne jIvandhara ke isa kArya se prabhAvita hokara nmatI kI putrI / mapu0 62.366 isakA jovandhara ke sAtha vivAha kara diyA thaa| mapu0 75.391(11) rAjapura ke vRSabhadatta seTha kI bhAryA / isane suvratA AryikA 400 ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 75.314-319 / pavamottara-(1) kuNDala parvatastha rajataprabha kUTa kA svAmI deva / hapu0 (12) tIrthakara pArzvanAtha kI shaasndevii| pUrvabhava ko sarpiNI paryAya meM apane pati sarpa ke sAtha yaha jisa kASTha-khaNDa meM baiThI thI (2) rucaka parvatastha nandyAvartakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.702 usa kASThakhaNDa ko kamaTha kI AThavIM uttara paryAya ke jIva rAjA (3) meru parvata se pUrva kI ora sItA nadI ke uttarI taTa para mahIpAla ne apanI tApasa avasthA meM tapasyA ke lie kulhAr3I se sthita kUTa / hapu0 5.205 / phAr3anA Arambha kiyaa| usa samaya mahIpAla ke dauhitra kumAra pArzva- (4) batsakAvatI deza ke ratnapura nagara ke raajaa| ye yugandhara nAtha bhI vahIM khar3e the / unhoMne mahIpAla ko lakar3I phAr3ane ko rokaa| jineza ke upAsaka the / dhanamitra inakA putra thA / putra ko rAjya dekara vaha nahIM mAnA aura usane kulhAr3I se usa kASThakhaNDa ko phAr3akara Atmazuddhi ke lie ye anya aneka rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gaye dekhA / usane usameM kSata-vikSata sarpa-yugala ko paayaa| pArzvanAtha ne the / gyAraha aMgoM kA adhyayana karake inhoMne tIrthakara prakRti kA bandha marate hue isa yugala ko namaskAra maMtra sunAkara dharmopadeza diyA kiyA thaa| Ayu ke anta meM samAdhipUrvaka maraNa kara ye mahAzukra svarga jisase agalI paryAya meM yaha yugala bhavanavAsI deva aura devI hue / meM mahAzukra nAma ke indra hue| vahAM se cyuta hokara ye tIthaMkara vAsusarpiNI padmAvatI huI aura sarpa dharaNendra / jaba pAzvanAtha tapazcaryA pUjya hue / mapu0 58.2, 7, 11-13, 20, hapu0 60.153 meM lIna the usa samaya kamaTha-mahIpAla ke jIva zambara deva ke dvArA (5) tIrthaMkara zreyAMsa ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20.20-24 una para kiye gaye ghora upasarga kA nivAraNa ina donoM ne hI kiyA (6) ratnapura nagara ke vidyAdhara puSpottara kA putra / papu0 6.7-9 thA / taba se yaha devI mAtRdevI ke rUpa meM pUjI jAne lgii| mapu0 panasa-kaTahala / bharateza ne isakA upayoga vRSabhadeva kI pUjA meM kiyA 73.101-119, 139-141 de0 kamaTha ___ thA / mapu0 17.252 (13) kuzAgra nagara ke rAjA sumitra kI rAnI / yaha tIrthakara muni- panasA-bharatakSetra ke madhya deza kI eka ndii| bharateza kI senA yahAM suvrata kI jananI thii| hapu0 15.61-62, 16.2, 20.56 AyI thii| mapu0 29.54 (14) ariSTapura nagara ke rAjA priyavrata kI dvitIya mhaadevii|| pannaga-nAgakumAra jAti ke deva / mapu0 19.93 yaha ratnaratha aura vicitraratha kI jananI thI / papu0 39.148-150 pampA-cedi deza ke pAsa isa nAma kA eka sarovara / yahA~ Akara hI (15) sugrIva kI bArahavIM putrI / papu0 47.136-144 bharateza kI senA cedi deza meM praviSTa huI thii| mapu0 29.55 Jain Education Intemational Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pabovala-parA. baina purANakoza : 215 jJAna ke dvArA Alokita samasta padArthoM para carama sImA meM utpanna ruci isI samyaktva ke kAraNa hotI hai| mapu0 74.439-440, 49 vIvaca0 19.152 aparanAma parAvagAr3ha samyaktva / mapu0 54. 229 paramezvara-(1) vAgarthasaMgraha purANa ke kartA eka AcArya / mapu0 1. (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 parameSThI-(1) samasta doSoM se rahita aura samasta guNoM sahita paramapada meM sthita arhat (arhanta) aura siddha tathA mokSamArga meM pravRtta AcArya, upAdhyAya aura sAdhu / ye paMca parameSThI hai / inake nAma-smaraNa se mana meM pavitratA kA saMcAra hotA hai aura pAriNAmika vizuddhi utpanna hotI hai / ye hI 'paMca guru' bhI hai| mapu0 5.235, 245, 6.56, 38.188 (2) bharateza aura saudharmendra dvArA 'stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 25.105 paramodaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 165 payobala-pazcima videhakSetra meM ratnasaMcaya nagara ke rAjA mahAghoSa aura rAnI candriNI kA putra / muni hokara isane tIvra tapa kiyA thaa| yaha marakara prANata svarga meM deva huA / papu0 5.136-137 parabrahma-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 para-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.105 paragrAma-grAma kA eka bheda / isameM pAMca sau ghara tathA sampanna kisAna ___ rahate haiM / isakI sImA do kosa kI hotI hai / mapu0 16.165 paracakra--para rASTra / mapu0 5.11 paratattva-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33 paratara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.105 parama-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.165 paramajyoti-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / - mapu0 24.30, 25.110 paramanirvANa-karbanvaya kriyA kA eka bheda / mapu0 38.67 paramapuruSa-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 paramazukladhyAna-zukladhyAna kA dUsarA bhed| yaha sUkSmakriyApAti aura samucchinnakriyAnivati bheda se do prakAra kA hotA hai| yaha kevalI snAtaka muni ko prApta hotA hai / mapu0 21.167, 188, 194-197 paramasiddhatva-muktAtmA kA eka viziSTa guNa / isameM samasta puruSArthI kI pUrNatA hotI haiM / mapu0 42.107 paramasthAna-sAta uttama sthAna / ye sthAna haiM-sajjAti, sadgRhasthatA, pArivrAjya, surendratA, sAmrAjya, parama Arhantya aura nirvANa / ye pada bhavya janoM ko hI prApta hote haiM / mapu0 9.196, 39.82-209 paramA-divyA, vijayAzritA, paramA aura svA ina cAra jAtiyoM meM eka jAti / yaha arhantoM ko prApta hotI hai / mapu0 39.168 paramANu-Adi, madhya aura anta se rahita, avibhAgI, atIndriya, eka pradezI dravya / yaha eka kAla meM eka rasa, eka varNa, eka gandha aura paraspara aviruddha do spazoM ko dhAraNa karanevAlA aura abhedya hotA hai| zabda kA kAraNa hote hue bhI yaha svayaM zabda rahita hotA hai / hapu0 7.17, 32-33 paramAtmA-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 25.110 (2) svayaM ke dvArA svayaM meM hI lIna ho jAnevAlA aatmaa| yaha do prakAra kA hotA hai-sakala aura nikala / divya deha meM sthita sakala AtmA paramAtmA aura deha rahita AtmA nikala paramAtmA hai| terahaveM guNa sthAnavI jIva sayogI (sakala) aura caudahaveM guNasthAnavI jIva ayogI (nikala) paramAtmA hote haiM / mapu0 46.215 vIvaca0 16.84, 97 paramAnanda-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 25-170, 189 paramArhantya-kanvaya-kriyA kA eka bheda / mapu0 38.67 paramAvagAr3a-samyaktva-samyagdarzana ke dasa bhedoM meM dasarvAM bheda / kevala paramobArika-ahaMntoM kA shriir| mahAbhyudaya rUpa niHzreyasa (mokSa) isI se hotA hai / mapu0 15.32 paravivAhakaraNa-svadArasantoSavrata ke pA~ca aticAroM meM isa nAma kA eka aticAra / apanI yA apane saMrakSaNa meM rahanevAlI santAna ke sivAya dUsaroM kI santAna kA vivAha karanA, karAnA isa aticAra meM AtA hai / hapu0 54.174-175 parazurAma-jamadagni RSi aura reNukI kA putra / isakA aparanAma indra thaa| yaha zvetarAma kA agraja thA / isakI mA~ reNuko ko eka siddha puruSa se kAmadhenu (vidyA) aura maMtra siddha parazu prApta the| reNukI kI bar3I bahina kA putra kRtavIra reNukI se kAmadhenu cAhatA thA para reNukI ne nahIM dii| isa para vaha use balapUrvaka le jAne lgaa| jamadagni ne use rokA / rokane se donoM meM yuddha huA aura jamadagni mArA gyaa| isa para parazurAma ne ayodhyA jAkara kRtavIrya aura usake pitA se yuddha kiyA tathA donoM ko mAra ddaalaa| itanA hI nahIM eka kSatriya dvArA kiye gaye pitA ke vadha kA badalA lene ke lie isane ikkIsa bAra pRthivI ko kSatriya vihIna kiyA thaa| anta meM yaha subhauma cakravartI ke cakra se mArA gayA thaa| mapu0 65.90-112, 127, 149-150 hapu0 25.8-9 parasparakalyANa-eka vrata / isa vrata kI sAdhanA ke lie kalyANakoM ke pA~ca, prAtihAryoM ke ATha aura atizayoM ke cauMtIsa kula saitAlIsa upavAsoM ko caubIsa bAra ginane para upalabdha saMkhyAnusAra (gyAraha sau aTThAIsa) upavAsa kiye jAte haiN| isameM Arambha meM eka belA (do upavAsa) aura anta meM eka telA (tIna upavAsa) karanA hotA hai / pu0 34.124-125 parA-vatsa deza ke Age kI eka ndii| yahA~ bharateza kI senA AyI thii| mapu0 29.69 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 : jaina purANakoza parAlya-parihAra parAkhya-vRSabhadeva ke caurAsI gaNagharoM meM cautIsaveM gaNadhara / hapu0 12.61 parAjayapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA svAmI mantriyoM sahita yuddha meM rAvaNa kI sahAyatArtha AyA thaa| papu0 55.87-88 parAjita-dhRtarASTra tathA gAndhArI kA ikasaThavAM putra / pApu0 8.200 parAtyapara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 189 parAtmajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.189 parAmbhoSi-nArAyaNa lakSmaNa ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20.216 217 parAya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 parAvagAr3hasamyaktva-samyagdarzana kA eka bheda / aparanAma paramAvagAr3ha samyaktva / mapu0 54.229 de0 paramAvagAr3ha samyaktva parAdarsa-tAlagata gAndharva ke bAIsa prakAroM meM eka prakAra / hapu0 19 150 parAvartana-jIva kA saMsAra meM bhramaNa / yaha bhramaNa dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ke bheda se pA~ca prakAra kA hotA hai| vIvaca0 11. 26-32 parAzara-hastinApura nagara ke kauravavaMzI rAjA zakti aura usakI rAnI zatakI kA putra / yaha matsya kula meM utpanna rAjaputrI satyavatI se vivAhita huA thaa| maharSi vyAsa kA yaha pitA thaa| mapu. 70.101-103 parijA-bharatakSetra kI eka nadI / yahA~ bharateSa kI senA AyI thii| mapu0 29.69 parikarma-(1) snigdha padArthoM kA zodhana / papu0 24.51 (2) bArahaveM dRSTivAda aMga kA eka bheda / hapu0 2.95-96 parikrama-nRtya kA pada-vikSepa aura cakraNa (phirakI lagAnA) mapu0 13. 179, 18.200 parikSodapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA nupa maMtriyoM sahita yuddha meM rAvaNa kI sahAyatArtha usake nikaTa gayA thaa| papu0 55.87-88 parigraha-cetana aura acetana rUpa bAhya sampatti meM tathA rAgAdi rUpa antaraMga vikAra meM mamatAbhAva rakhanA / yaha bAhya aura Abhyantara ke ke bheda se do prakAra kA hotA hai| isakI bahulatA naraka kA kAraNa hai / isase cAroM prakAra kA bandha hotA hai / parigrahI manuSyoM ke cittavizuddhi nahIM hotI, jisase dharma kI sthiti unameM nahIM ho paatii| isakI Asakti se jIvavadha sunizcita rUpa se hotA hai aura rAga-dveSa janmate hai jisase jIva sadaiva saMsAra ke duHkha pAtA rahatA hai| mapu0 5.232, 10.21-23, 17.196, 59.35, papu0 2.180-182, hapu0 58.133 parigrahatyAgapratimA-zrAvaka kI gyAraha pratimAoM meM navamo prtimaa| isameM vastra ke atirikta anya samasta parigrahoM kA mana, vacana a kAya se tyAga kiyA jAtA hai| ise parigraha paricyuti bhI kahate hai| mapu0 10.160 vIvaca0 18.66 parigrahaparimANuvrata-kSetra, vAstu, dhana, dhAnya, dAsI-dAsa, pazu, Asana, zayana, vastra aura bhANDa ina dasa prakAra ke parigrahoM kA lobharUpa pApa ke vinAzanArtha kisI nizcita saMkhyA meM parimANa karanA / vIvaca0 18.45-47 parigrahAnanda-raudradhyAna ke cAra bhedoM meM cauthA bheda / bAhya aura Abhyantara donoM prakAra ke parigrahoM kI rakSA meM Ananda mAnanA / hapu0 56.19, 25-26 pariNaya-vivAha / yaha prajA santati kA kAraNa hai aura manuSyoM ke gRhastha dharma kA praveza dvAra hai / mapu0 15.30, 25.62-64 pariNAmakriyA-kAladravya kA kaary| samasta padArthoM meM antaraMga aura bahiraMga nimittoM se honevAlA paratva aura aparatva rUpa pariNamana pariNAmakriyA hai / hapu0 7.5 / / paridevana-asAtAvedanIya karma kA Asrava / yaha aisA vilApa hai jise sunakara zrotA bhI dayArdra ho jAtA hai / hapu0 58.93 paribhoga-Asana Adi ve vastue~ jinakA bAra-bAra bhoga kiyA jAtA hai| hapu0 58.155 parinirvANa-eka vrata / isakI sAdhanA ke lie prativarSa bhAdoM sudI saptamo ko upavAsa kiyA jAtA hai| isase ananta sukha rUpa phala prApta hotA hai| hapu0 34.127 parinirvANakalyANapUjA-tIrthakaroM ke antima zarIra se sambandha rakhanevAlI pUjA / isa pUjA ko cAroM nikAyoM ke deva apane-apane indroM ke netRtva meM karate haiM / isa pUjA ke pazcAt mokSagAmI jIvoM ke zarIra kSaNa bhara meM bijalI ke samAna AkAza ko daidIpyamAna karate hue vilIna ho jAte haiM / hapu0 65.11-12 pariniSkramaNa-saMsAra se virakti hone para indra aura laukAntika devoM ke dvArA tIrthaMkaroM kA abhiSeka aura alaMkaraNa / isake pazcAt tIrthakara rAjya karake dIkSA ke lie nagara se niSkramaNa karate haiM / mapu0 17.46-47, 70-75, 91, 99, 130 paridRDha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 parivrAjaka-(1) kASAyavastradhArI sAdhu / aisA sAdhu saMsAra ke kAraNa svarUpa parigraha ko tyAga kara muktimArga kA pathika ho jAtA hai / papu0 3.293, 109.86, hapu0 21.134 (2) eka mata / ise marIci ne calAyA thA / papu0 85.44 pariSad-indra kI sabhA / yaha tIna prakAra kI hotI hai-antaHpariSad, madhyama pariSad aura bAhya pariSad / inameM antaHpariSad meM eka sau paccIsa deva, madhyama pariSad meM do sau pacAsa deva aura bAhya pariSad meM pA~ca sau deva hote haiM / mapu0 10.191 parihAra-prAyazcita ke nau bhedoM meM AThavA~ bheda / pakSa, mAsa Adi eka nizcita samaya ke lie doSI muni ko saMgha se dUra kara denA parihAra kahalAtA hai / hapu0 64.28, 37 Jain Education Intemational Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 217 parihAravizuddhi-palAzakUTa parihAravizuddhi-sAdhu ke pA~ca prakAra ke cAritroM meM eka cAritra / isase jIva-hiMsA Adi ke parihAra se AtmA kI viziSTa zuddhi hotI hai / hapu0 64.17 parokSita-abhimanyu aura uttarA kA putra / kRSNa ne ise abhimanyu ke pazcAt pANDavoM ke rAjya kA adhikArI banAyA thaa| pApu0 22. 33-34 paroSaha-sahanazakti kI prabalatA se sahI jAnevAlI evaM mokSamArga meM Ane vAlI bAdhAe~ / inhIM ke kAraNa samyakcAritra ko pAkara bhI tapasvI bhraSTa ho jAte haiM / ye bAdhAyeM bAIsa hotI haiM / ve hai-kSudhA, pipAsA (tRSA) zIta, uSNa, daMza-mazaka, nAgnya, arati, strI, caryA, zayyA, niSadyA, Akroza, vadha, yAcanA, alAbha, adarzana, roga, tRNasparza, prajJA, ajJAna, mala aura satkAra-puraskAra / mArga se cyuta na hone tathA karmoM kI nirjarA hetu inako sahana kiyA jAtA hai| inakI vijaya para hI mahAtmAoM kI siddhi Azrita hotI hai| inakI vijaya ke lie anuprekSAoM kA cintana kiyA jAtA hai| mapu0 5. 243-244, 11.100-102, 36.116, 128, 42.126-127, papu0 2.184, 22.169 parokSa-pramANa kA dUsarA bheda / mati aura zru ta jJAna se prApta jJAna parokSa pramANa kahalAtA hai| isase heya padArtha ko chor3ane aura upAdeya ko grahaNa karane kI buddhi utpanna hotI hai| mapu0 2.61, hapu0 10. 144-145, 155 parNaladhvI-eka vidyA / isase pattoM ke samAna zarIra halkA aura choTA banAyA jAtA hai| yaha vidyA AkAza se nIce icchita sthAna para utarane meM sahAyaka hotI hai| yaha vidyA vasudeva aura bhAmaNDala ko prApta thii| zrIpAla isI vidyA ke dvArA ratnAvarta parvata para gaye the| mapu0 47.21-22, 62.398, 70.258-259 papu0 26.129 hapu0 19.113, pApu0 11.24 pIta- jIva kI eka avasthA / isameM usakI sabhI paryAptiyA~ pUrNa hotI haiM / mapu0 10.65, 17.24 (2) paryApti kI avasthA ko prApta jIva / papu0 105.145 / / paryApti-AhAra, zarIra, indriya, zvAsocchvAsa, bhASA aura mana kI zaktiyoM kI pUrNatA / yaha nAmakarma kA eka bheda hai / hapu0 18.83, 56.104, pApu0 22.73 / paryAya-(1) dravya meM prati samaya honevAlA guNoM kA pariNamana / mapu0 3.5-8 (2) dha tajJAna ke bIsa bhedoM meM prathama bheda / yaha jJAna sUkSma nigodiyA labdhaparyAptaka jIvoM ke hotA hai aura zrutajJAnAvaraNa para honevAle AvaraNa se rahita hotA hai / hapu0 10.12,16 paryAyasamAsa-zru tajJAna ke bIsa bhedoM meM dUsarA bheda / zru tajJAna kA AvaraNa hone para bhI prakaTa rahanevAlA paryAya-zrutajJAna jaba jJAna ke anantaveM bhAga ke sAtha mila jAtA hai taba vaha jJAna isa nAma se sambodhita kiyA jAtA hai| paryAya-jJAna ke Upara saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi aura anantaguNavRddhi ke krama se vRddhi hote-hote jaba akSara-jJAna kI pUrNatA hotI hai taba paryAyasamAsa kA jJAna hotA hai| hapu0 10.12-13, 19-21 paryAyAthika-naya ke do bhedoM meM dUsarA bhed| isameM dravya se abhinna paryAya vizeSa kA mukhya rUpa se kathana kiyA jAtA hai| yaha zrutajJAna kA eka bheda hai / hapu0 10.12 parva-(1) parvAga pramANakAla meM caurAsI lAkha kA guNA karane se upa labdha saMkhyA pramANa kAla / yaha saMkhyA kA bhI eka bheda hai| mapu0 3. 147, 219 (2) ASTAhnika jina-pUjA / hapu0 18.99 parvata-svastikAvatI nagara ke nivAsI brAhmaNa kSIrakadambaka adhyApaka kA putra / isI nagara ke rAjA vizvAvasu aura usakI rAnI zrImatI kA putra rAjakumAra vasu isakA sahapAThI thaa| isakI jananI svastimatI thii| padmapurANa meM rAjA vasu ko vinItA nagarI ke rAjA yayAti aura usakI rAnI surakAntA kA putra batAyA gayA hai| nArada nAmaka chAtra bhI inhIM ke guru ke pAsa ina donoM ke sAtha par3hatA thaa| nArada ke sAtha isakA "aja" zabda ke artha meM vivAda ho gayA thaa| yaha aja kA artha bakarA pazu batAtA thA jabaki nArada aja kA artha-vaha dhAnya jo aMkurotpatti meM asamartha ho, karatA thA / apane pakSa meM rAjA se nirNaya prApta kara lene ke kAraNa yaha loka meM nindita huA tathA kutapa ke kAraNa marakara rAkSasa huaa| rAkSasa hokara pRthivI para isane hiMsApUrNa yajJoM kA pracAra kiyA thaa| mapu0 67.256-455, papu0 11.13-15, 42-105 hapu0 17.38, 64, 157-160 parvataka-gandhAvatI nadI ke kinAre gandhamAdana parvata para utpanna bhIla / yaha vallarI kA pati thaa| dharmapUrvaka maraNa karake yaha vijayAdha parvata kI alakA nagarI meM mahAbala vidyAdhara kA harivAhana nAmaka putra huA thaa| hapu0 60.16-18 parvAMga-pUrvapramANakAla meM caurAsI kA guNA karane se prApta saMkhyA-pramita kAla / mapu0 3.219-220 parvopavAsa-parva ke dinoM meM upavAsa kA niyama lekara sthira citta se jinamandira meM rahanA / ina dinoM meM sAmAyika Adi se Atma-zuddhi kI jAtI hai / mapu0 41.112 palAlaparvata-dhAtakIkhaNDa ke pUrva meru se pazcima dizA kI ora sthita videhakSetra ke gandhilA deza kA eka grAma / yahA~ lalitAMga deva kI mahAdevI svayaMprabhA ne apane pUrvabhava meM dhanazrI ke rUpa meM janma liyA thaa| mapu0 6.126-127, 134-135 palAzakUTa-(1) kurudeza kA eka grAma / yahA~ vasudeva ne apane pUrvabhava meM nandI ke rUpa meM janma liyA thaa| mapu0 70.200 (2) bhadrazAla vana ke kUToM meM eka kuutt| yaha sItodA nadI ke uttarI taTa para meru kI pazcima dizA meM sthita hai| yahA~ diggajendra deva rahate haiM / hapu0 5.207-209 8 Jain Education Intemational Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 jaina purANako : palAzadvIpa -- eka dvIpa | rAjA mahAbala kA palAzanagara isI dvIpa meM sthita thA / mapu0 75.97 1 patya -- vyavahAra kAla kA eka bheda / eka yojana lambe caur3e aura gahare garta ko navajAta zizu bher3a ke bAloM ke agrabhAga se ThIka-ThIka kara bharane ke uparAnta sau-sau varSa ke bAda eka-eka romakhaNDa nikAlate hue rikta karane meM jitanA samaya lage vaha palya hai / itane kAla ko asaMkhyAta varSa bhI kahate haiM / mapu0 3.53, papu0 20.74-76, hapu0 3.124 patyaMka - eka Asana isa Asana meM aMka meM bAyeM hAtha kI hathelI para dAyeM hAtha kI hathelI rahatI hai| donoM hAthoM kI hatheliyA~ Upara kI ora hotI haiN| AMkhoM ko na to adhika kholA jAtA hai na bilakula banda kiyA jAtA hai / dRSTi nAsAgra hotI hai / mukha banda aura zarIra sama, sarala tathA nizcala hotA hai| yaha Asana dharmadhyAna ke lie sukhakara hotA hai / mapu0 21.60-62, 72, 34.188 pallava-vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita deza / yaha bharatakSetra ke dakSiNa meM sthita hai| yahA~ tIrthaMkara neminAtha ne vihAra kiyA thA / mapu0 16.141-148, 155, 72.196, papu0 17.213, hapu0 61.42-43 pApu0 23.33 pallava - kuzasthala nagara kA nivAsI eka brAhmaNa / yaha indhaka kA bhAI thaa| muniyoM ko AhAra dene ke prabhAva se yaha marakara madhyama bhogabhUmi ke harikSetra meM Arya huA aura vahA~ palya kI Ayu bhogakara deva huA / papu0 59.6-11 pallI - eka choTA gA~va / dakSiNa meM choTe-choTe gA~voM ko pallI kahate haiM / kRtyAkRtya ke viveka rahita mleccha (bhIla) palliyoM meM nivAsa karate haiM / papu0 99.69 'pavanakumAra -- devoM kI eka jAti / ye zItala, manda aura sugandhita vAyu kA saMcAlana karate hue manda manda gati se calate haiM / mapu0 13.209 pavanagiri - vijayArtha parvata kI uttaraNI ke haripura nagara kA rakSaka vidyAvara yaha aura isakI patnI mugAvatI sumukha ke pUrvabhava meM usake pitA aura mAtA the / hapu0 15.23 pavanaMjaya - ( 1 ) tIrthaMkara aranAtha kA isa nAma kA azva / pApu0 7.23 (2) bharata cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ratna / yaha ratna unakA azva thA / mapu0 37.83-84, 179 (3) vijaya parvata ko dakSiNazreNI meM sthita Adityapura ke rAjA prahlAda aura rAnI ketumatI kA putra, apara nAma vAyugati / isakA vivAha maheMdragiri ke rAjA mahendra aura rAnI hRdayavegA kI puSa aMjanAsundarI se huA thaa| isane aMjanA kI sakhI mizI ko aMjanA se vidyutprabha kI prazaMsA karate hue sunA thA / isa ghaTanA se kupita hokara isane vivAha ke pazcAt aMjanA ke sAtha samAgama na karane kA nizcaya kiyA thaa| rAvaNa kA varuNa ke sAtha virodha utpanna ho jAne se rAvaNa ne apanI sahAyatA ke lie isake pitA pazcima prahlAda ko bulavAyA thaa| isane rAvaNa ke pAsa jAnA apanA karttavya samajhakara pitA se isa kArya kI svIkRti prApta kI aura yaha vahA~ gyaa| jAte samaya isane aMjanA ko dekhA thA / yaha aMjanA para isa samaya bhI kupita hI thaa| rAste meM ise krauMca pakSI kI viraha vyathA dekhane se aMjanA kA bAIsa varSa kA viyoga smaraNa ho AyA aura yaha apane kiye para bahuta pchtaayaa| yaha gupta rUpa se rAtri meM aMjanA se milaa| garbha kI pratIti ke lie isane aMjanA ko sva-nAma se aMkita kar3A de diyaa| yaha kar3A aMjanA ne apanI sAsa ko bhI dikhAyA kintu sAsa ketumatI ne aMjanA ko kula kahakara ghara se nikAla diyaa| pitA ne bhI aMjanA ko Azraya nahIM diyaa| pariNAmasvarUpa aMjanA ne vana meM hI eka putra ko janma diyA jisakA nAma hanumAn rakhA gayA thaa| isane rAvaNa ke pAsa pahu~cakara usakI AjJA se varuNa se yuddha kiyA aura use pakar3akara usakI rAvaNa se sandhi karA dI / aura kharadUSaNa ko bhI mukta karAyA thaa| yaha saba karane ke pazcAt ghara Ane para aMjanA se bheMTa na ho sakane se yaha bahuta dukhI huA / zoka se vyAkula hokara isane aMjanA ke abhAva meM vana meM hI mara jAne kA nizcaya kiyA thA kintu pratisUrya ne samaya para aMjanA para ghaTita ghaTanA sunAkara ise aMjanA se milA diyaa| apanI patnI aura putra ko pAkara yaha ati Anandita huA / papu0 15.6 - 217, 16. 59-237, 17.10-403, 18.2 11, 54, 127-129 pavanavega - (1) kevalI muni muni ajitasena ko bhI inhIM ke sAtha kevalajJAna huA thA / vAyuvega kI putrI zAntimatI inake kevalajJAna ke samaya maujUda thI / mapu0 63.114 (2) eka vidyAdhara / isane paTarAnI lakSmaNA kI prApti meM kRSNa kI sahAyatA kI thI / mapu0 71.410-413 (3) bharatakSetra ke vijayArdha parvata para sthita zibaMkara nagara kA vidyAdharoM kA svAmI / isakI rAnI suvegA se manovega utpanna huA thA / mapu0 75.163-165 (4) pavanaMjaya kA apara nAma / papu0 102.167 de0 pavanaMjaya (5) vijayArdha parvata kI uttarazreNI ke meghapura nagara kA rAjA / manoharI isakI rAnI thii| rAjA sumukha kI rAnI manoramA isI nRpa kI putrI thI / mapu0 71.369, hapu0 15.25-27 (6) guNamitra kA jIva eka kabUtara / yaha agale bhava meM jIvandhara kA choTA bhAI nandAdaya huA / mapu0 75.457, 474 pavanavegA - kinnaragIta nagara ke rAjA azanivega kI rAnI / yaha zAlmalidattA kI jananI thI / mapu0 70.254-255 pavi - rAjA mRgAridamana ke pazcAt huA laMkA kA eka rAkSasavaMzI rAjA / yaha mAyAvI, parAkramI aura vidyAbala se yukta thA / papu0 5.387, 394, 399-400 pavitra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 pazcima meghavAhana ke pUrvabhava kA jIva yaha kauzAmbI nagarI ke eka daridra kula meM utpanna huA thA / prathama isakA sahodara thA / yaha bhavadatta muni se dIkSita hokara kSullaka ho gayA thA tathA marakara Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazcimatIrthakRta-pANDavapurANa jaina purANakoza : 219 nidAna ke kAraNa nandi seTha kA putra huaa| pUrvabhava kA bhAI marakara deva huA thaa| usake dvArA sambodhe jAne se yaha bhI deva ho gayA thaa| donoM deva svarga se cayakara mandodarI ke indrajit aura meghavAhana nAmaka putra hue / papu0 78.63-80 pazcimatIrthakRta-antima tIrthaGkara mahAvIra / mapu0 1.201 pAMcajanya-(1) paMcamukhI zaMkha / yaha lakSmaNa ko prApta ratnoM meM eka ratna thA / mapu0 68.676-677 (2) kaMsa ke yahA~ prakaTa huA eka zaMkha / isa zaMkha kI medha ke samAna garjanA hotI thii| kaMsa se hI yaha zaMkha kRSNa ko prApta huA thA / yaha unake sAta ratnoM meM eka ratna thaa| hapu0 1.112, 35. 72, 53.49-50, pApu0 22.4 pAMcAla-arjuna tathA draupadI se utpanna pA~ca putra / mapu0 72.214 pAMzumUla-vijayA dakSiNazreNI kA tiyAlIsavA~ nagara / hapu0 22.99 pAka-sattva-siMha Adi duSTa jantu / mapu0 33.54 / / pATanamaNDala-vidyAdharoM kA svAmI / yaha rAma kA zArdU larathavAhI yoddhA thA / papu0 58.3-7 pATalA-tIrthaGkara vAsupUjya kA caityavRkSa / papu0 20.48, hapu0 60. pATaligrAma-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke videha kSetra meM sthita gandhila deza kA eka grAma / mapu0 6.127-128 pATaliputra-magadha kA eka prasiddha nagara / tIrthaGkara dharmanAtha kI dIkSA ke pazcAt prathama pAraNA yahI huI thii| rAjA zizupAla aura usakI rAnI pRthivIsundarI ke putra caturmukha (prathama kalkI) kA janma yahIM huA thaa| mapu0 61.40, 76.398 pATalIgrAma-dhAtakIkhaNDa mahAdvIpa ke videhakSetra meM sthita gandhila deza kA eka grAma / yahA~ nAgadatta seTha aura sumati rahate the| usake pA~ca putra aura do putriyA~ thiiN| choTI putrI kA nAma nirnAmA thaa| mapu0 6.127-130 pANigrahaNa-vaivAhika kriyA / vivAha-yajJa meM karagrahaNa ke pazcAt vara aura kanyA donoM pati-patnI ho jAte haiM / mapu0 7.248-249, papu0 6.53 hapu0 45.146 pANipAtra-kara pAtra meM AhAra grahaNa karanevAle nigrantha muni / isa vRtti kA pravartana tIrthakara vRSabhadeva ne kiyA thaa| mapu0 20.89, papu0 4.21 pANDya-(1) bharatakSetra meM dakSiNa kA eka deza / yahA~ ke rAjA ko bharateza ke senApati ne daNDaratna dvArA apane adhIna kiyA thaa| isa deza ke logoM ke bhujadaNDa baliSTha the aura unheM hAthiyoM se sneha thA / yuddha meM ve dhanuSa aura bhAlA zastroM kA adhika prayoga karate the| mapu0 29.80, 95 (2) eka parvata / bharateza kA senApati isa parvata ko pArakara senA ke sAtha Age bar3hA thA / mapu0 29.89 / / pANDava-rAjA pANDu ke yudhiSThira, bhIma, arjuna, nakula aura sahadeva pAMca putra / inameM prathama tIna pANDu kI rAnI kuntI ke tathA antima do usakI dUsarI rAnI mAdrI se utpanna hue the| rAjya ke viSaya ko lekara inakA kauravoM se virodha ho gayA thaa| dveSavaza kauravoM ne inheM lAkSAgRha meM jalAkara mArane kA SaDyantra kiyA thA kintu ye mAtA kuntI sahita suraMga se nikalakara baca gaye the| svayaMvara meM arjuna ne gANDIya dhanuSa ko car3hAkara mAkandI ke rAjA drupada kI putrI draupadI prApta kI thI / arjuna ke gale meM DAlate samaya mAlA ke TUTa jAne se usake phUla vAyu vega se usI paMkti meM baiThe arjuna ke anya bhAiyoM para bhI jA par3e isalie capala loga yaha kahane lage the ki draupadI ne pAMcoM bhAiyoM ko varA hai| hapu0 45.2, 37-39,5657, 121-130, 138, pApu0 12.166-168, 15.112-115 jue meM kauravoM se hAra jAne ke kAraNa inheM bAraha varSa kA bana aura eka varSa kA ajJAtavAsa karanA par3A thaa| draupadI kA apamAna bhI inheM sahanA pdd'aa| virATa nagara meM inheM gupta veSa meM rahanA par3A, isI nagara meM bhIma ne kIcaka ko mArA thaa| hapu0 46.2-36, pApu0 16.121-141, 17.230-244, 295-296 anta meM kRSNa-jarAsandha kA yuddha huaa| isameM pANDava kRSNa ke pakSa meM aura kaurava jarAsandha kI ora se lar3e the| isa yuddha meM droNAcArya ko dhRSTArjuna ne, bhISma aura karNa ko arjuna ne tathA duryodhana aura usake ninyAnaveM bhAiyoM ko bhIma ne mArA thaa| kRSNa ne jarAsandha ko mArA thaa| kRSNa kI isa vijaya ke sAtha pANDavoM ko bhI kauravoM para pUrNa vijaya ho gayI / unheM unakA khoyA rAjya vApasa milA / pApu0 19. 221-224, 20.166-232, 296 rAjya prApta karane ke pazcAt nArada kI preraNA se vidyAdhara padmanAbha dvArA bhejA gayA deva draupadI ko harakara le gayA thaa| nArada ne hI draupadI ke hare jAne kA samAcAra kRSNa ko diyA thaa| pazcAt zrI svastika deva ko siddha kara kRSNa amarakaMkApurI gaye aura vahA~ ke rAjA ko parAjita kara draupadI ko sasammAna le Aye the| pApu0 21.57-58, 113-141 inhoMne pUrva janma meM nirmala kAma kiye the| yudhiSThira ne nirmala caritra pAlA thA, satya-bhASaNa se use yaza milA thaa| bhIma vaiyAvRtti tapa ke prabhAva se ajeya aura baliSTha huA, pavitra cAritra ke prabhAva se ajuna dhanurdhArI vIra huA, pUrva tapa ke phalasvarUpa nakula aura sahadeva unake bhAI hue| pApu0 24.85-90 anta meM nemi jina se inhoMne dIkSA lI / tapa karate samaya ye zatrujaya giri para duryodhana ke bhAnaje kuryadhara dvArA kiye gaye upasarga-kAla meM dhyAnarata rhe| jJAna-darzanApayoga meM ramate hue anuprekSAoM kA cintana karate hue ye AtmalIna rhe| isa kaThina tapazcaraNa ke phalasvarUpa yudhiSThira, bhIma aura arjuna ne kevalajJAna prApta kiyA tathA ve mukti ko prApta hae / alpa kaSAya zeSa raha jAne se nakula aura sahadeva sarvArthasiddhi svarga meM ahamindra hae / vahA~ se cyuta hokara ve Age mukta hoNge| kuntI, draupadI, rAjImatI aura subhadrA AryikA ke vrata pAlakara solahaveM svarga meM utpanna huI thiiN| pApu0 25.12-14, 52-143 pANDavapurANa-AcArya zubhacandra dvArA saMskRta bhASA meM likhA gayA purANa, aparanAma "bhArata" / pApu0 1.20, 25 isa purANa kI Jain Education Intemational Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 : jaina purANakoza pANDitya-pAtra racanA zAphavaTa nagara meM kI gayI thii| isa purANa meM paccIsa parva tathA 5310 zloka haiM / yaha vi0saM0 1608 meM bhAdrapada kI dvitIyA tithi meM pUrNa huA thaa| pApu0 25.187-188 pANitya-saMsAroddhAraka jJAna / yaha mAnavoM ko durAcaraNa, durabhimAna tathA pApa kI kAraNabhUta kriyAoM se dUra rakhatA hai / mapu0 8.86, vovaca0 8.47 pANDu-(1) gyAraha aMga ke jJAtA pA~ca AcAryoM meM tIsare AcArya / ve mahAvIra nirvANa ke pazcAt hue the / mapu0 2.146-147, 76.520- 525, hapu0 1.64, vIvaca0 1.41-49 (2) pANDuka vana kA eka bhavana / hapu0 5.322 (3) hastinApura ke nivAsI kauravavaMzI bhISma ke sautele bhAI vyAsa aura usakI rAnI subhadrA kA putra / dhRtarASTra isake agraja aura vidura anuja the| hapu0 45.34, pApu0 7.117 ise vaz2amAlI vidyAdhara se icchita rUpa denevAlI eka aMgUThI prApta thii| karNa isakI avivAhita avasthA kA putra thaa| isake pazcAt isane kuntI ke sAtha vidhivat vivAha kara liyA thaa| kuntI kI bahina mAdrI bhI isI se vivAhI gayI thii| vivAha ke pazcAt isake kuntI se tIna putra hue-yudhiSThira, bhIma aura arjuna tathA mAdrI se do putra huenakula aura sahadeva / ye pA~coM bhAI pANDava kahe jAte the| mapu0 70.101-116, hapu0 45.1-2, 34, pApu0 7.164-166, 204213, 261-264, 8.64-66, 142-175, 9.10 sutrata yogI se isane dharmopadeza sunA / unase apanI Ayu teraha dina kI zeSa jAnakara isane putroM ko rAjya sauMpa diyA tathA unheM dhRtarASTra ke adhIna kara vaha saMyamI ho gyaa| anta meM AtmasvarUpa meM lIna hote hue isane samAdhimaraNa kiyA aura saudharma svarga meM deva huaa| pApu0 9.70. 138 pANDaka-(1) sadaiva puSpita vRkSoM se yukta meru parvata kA eka vana / tIrthaMkaroM ke janmAbhiSeka ke lie pANDu kazilA isI bana meM banI huI hai| yahAM jina pratimAoM kI vandanA ke lie deva Ate hai| mapu0 5.183, papu0 12.84-85, hapu0 8.38, 44, 190, pApu0 2. 123 de0 pANDukavana (2) pANDuka vana kA eka bhAga / hapu0 5.308-309 (3) vijayA parvata kI uttarazreNI kA bAIsA nagara / hapa0 22.88 (4) cakravartI kI nau nidhiyoM meM dhAnya tathA rasoM kI utpAdinI nidhi / yaha bharateza ko prApta thii| mapu0 37.73, 78, hapu0 pANDukambalA-sumeru parvata ke zikhara para sthita pANDuka vana kI eka zilA / yaha rajatamayI, addhacandrAkAra, ATha yojana U~cI, sau yojana yojana lambI aura pacAsa yojana caur3I hai| isakI lambAI dakSiNottara dizA meM hai| isa zilA para pA~ca sau dhanuSa U~ce tathA itane hI caur3e ratnamayI tIna pUrvamukhI siMhAsana bane hue haiN| inameM dakSiNa siMhAsana saudharmendra kA, uttara siMhAsana jinendra deva kA hotA hai / jambUdvIpa meM utpanna hue tIrthaMkaroM kA janmAbhiSeka isI zilA para kiyA jAtA hai / papu0 3.175-176, hapu0 5.347-352 pANDukavana-sumeru parvata ke cAra vanoM meM eka vn| yaha saumanasa vana se chattIsa hajAra yojana Upara sthita hai| yaha saghana vRkSa samUhoM se yukta hai| isameM cAra uttuga caityAlaya, pANDukazilA aura siMhAsanoM kI racanA hai / madhya meM cAlIsa yojana U~cI svarga ke adhobhAga meM sthita evaM sthira uttama cUlikA hai| jaba jinendra kA isa para abhiSeka hotA hai to abhiSeka-jala se yaha kSIrasAgara sA lagatA hai| vIvaca0 8.115-117, 9.25, de0 pANDuka-1 pANDukazilA-pANDuka vana meM sthita cAra zilAoM meM eka suvarNamayI shilaa| yaha pANDuka vana ke pUrva aura uttara dizA ke bIca (IzAna) meM sthita, sau yojana lambI, pacAsa yojana caur3I aura ATha yojana U~cI arddhacandrAkAra hai / isameM siMhAsana aura maMgala dravya kI racanAe~ bhI haiN| mapu0 13.82-84, 88-93, hapu0 5.347-348, 34.44, pApu0 2.123, vIvaca0 8.118-122 / pANDakA-sumeru parvata ke pANDukavana meM sthita shilaa| hapu0 2.41 de0 pANDuzilA pANDakI-eka vidyaa| nami aura vina mi ne logoM ko aneka vidyAe~ dii| unameM se eka yaha hai| isa vidyA se pANDukeya vidyAdhara siddha hue the| hapu0 22.80 pANDukeya-pANDu kI vidyA se sambaddha vidyAdhara / hapu0 22.80 pANDura-(1) kSIravara dvIpa kA rakSaka eka deva / hapu0 5.641 (2) kuNDalavara dvIpa meM sthita kuNDalagiri ke himavat nAmaka kaTa kA nivAsI deva / hapu0 5.686-694 pANDayakavATaka-malayagiri para sthita parvata / isa para kinnara deviyoM kA AvAgamana rahatA hai / mapu0 29.89, 30.26 pAtA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 pAtAla-pRthivI kA adhobhaag| yaha dasa prakAra ke bhavanavAsI devoM kI nivAsabhUmi hai / hapu0 4.62-65 pAtAlapuNDarIka-dhvajAoM aura ratnamayI toraNoM se yukta varuNa kA nagara / papu0 19.37 pAtAlasthira-rAjA stimitasAgara kA putra / hapu0 48.46 de0 UrmimAna pAtra-mokSamArga ke pathika tathA bhavya jIvoM ke hitopadezI muni / ye uttama, madhyama aura jaghanya bheda se tIna prakAra ke hote hai| inameM uttama pAtra ve haiM jo vratazIla Adi se sahita ratnatraya ke dhAraka hote hai, madhyama ve haiM jo vratazzIla Adi se yadyapi rahita hote haiM kintu (5) rAjagRha kI pA~ca pahAr3iyoM meM eka phaadd'ii| yaha AkAra meM gola hai tathA pUrva aura uttara dizA ke antarAla meM suzobhita hai| hapu0 3.55 (6) pANDuka stambha ke pAsa baiThanevAle vidyAdhara / hapu0 26.17 (7) kuNDalagiri ke mahendrakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.694 Jain Education Intemational Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAlakesarI-pArthiva jaina purANakoza : 221 palA samyagdRSTi hote haiM tathA jaghanya pAtra ve haiM jo zIlavAn to hai parantu mithyAdRSTi hote haiN| mapu0 20.139-146, 63.273-275, hapu0 7.108-109 pAtrakesarI-jinasena ke pUrvavartI eka AcArya / mahApurANa meM kavi ne bhaTTAkalaMka aura zrIpAla ke bAda inakA smaraNa kiyA hai / mapu0 1.53 pAtratva-upAsakAdhyayana-sUtra meM kathita dvija ke dasa adhikAroM meM caturtha adhikAra / guNoM kA gaurava ho pAtratA hai| mapu0 40.105, 173-175, pAtravatti-muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikA Adi ko par3agAhakara satkArapUrvaka dAna-vidhi ke anusAra dAna denA / aise dAna se kIrti nirmala hotI hai aura svarga tathA devakuru bhogabhUmi ke sukha milate haiN| mapu0 3.208, 9.112, 38.35.37, papu0 53.161-164, 123. 105, vIvaca0 13.2-30 pAtrI-vijayA ke jinamandiroM kI pratimAoM ke pAsa rakhe hue eka sau ATha mAMgalika upakaraNoM meM se eka upakaraNa |hpu0 5.364 pAva-(1) chaH aMgula pramANa vistAra / hapu0 7.45 (2) tAlagata gAndharva kA eka prakAra / hapu0 19.151 pAdapITha-Asana-caukI / papu0 7.361 pAvabhAga-tAlagata gAndharva ke bAIsa bhedoM meM isa nAma kA ikkIsavA~ bheda / hapu0 19.151 pAdapradhAvana-pAda-prakSAlana / navadhA bhaktiyoM meM tRtIya bhakti / isameM pAtra ko par3agAhane ke pazcAt ucca Asana para virAjamAna karake usake caraNa dhoye jAte haiM / mapu0 20.86-87 pApa-duzcarita / isake pA~ca bheda haiM-hiMsA, anRta (jhUTha), corI, anyarAmArati aura Arambha-parigraha / mapu02.23, hapu0 58.127 pArazara-kuruvaMza kA eka rAjA / yaha zantanu ke pUrvajoM meM eka thaa| hapu0 45.29 pArazarI-magadha deza ke rAjagRha nagara nivAsI zANDilya brAhmaNa kI ptnii| yaha marIci ke jIva sthAvara brAhmaNa kI jananI thii| mapu0 74.82-84, vIvaca0 3.1-3 aparanAma pArAzarI / pArazaila-(1) rAma-lakSmaNa aura vajrajaMgha ke bIca hue yuddha meM vanajaMdha kA sahayogI eka rAjA / papu0 102.154-157 (2) isa nAma kA deza / lavaNAMkuza ne yahAM ke nRpa ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.82-86 pArA-bharatakSetra ke madhyadeza kI eka nadI / bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.61, 30.59 pArAzarI-zANDilya brAhmaNa kI patnI, aparanAma paarshrii| vIvaca0 3.1-3 de0 pArazarI pArigrAhikI-kriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM eka kriyA / yaha parigraha meM pravRtti karAnevAlI hotI hai| hapu0 58. 60,80 pAriNAmika-bhAva-karma ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama kI apekSA se rahita svabhAvabhUta bhAva / hapu0 3.79 pAritApikI-kriyA-zrAvaka ke sAmparAyika Asrava se saMbaMdhita paccIsa kriyAoM meM eka kriyaa| yaha svayaM ko aura para ko duHkha denevAlI hotI hai / hapu0 58.60, 67 pAriyAtra-eka parvata / yahA~ bharateza kI senA kUTacitra ko pAra karake Ayo thii| mapu0 29.67 pArivAjya-karyanvayI sAta kriyAoM meM tIsarI kriyaa| isameM gArhasthya dharma kA pAlana karane ke pazcAt gRhavAsa se virakta hokara nirvANa kI prApti ke bhAva se muni-dIkSA grahaNa kI jAtI hai / mapu0 38.66-67, 39.155-157 isa sattAIsa sUtrapada hAte haiM-1. jAti 2. mUrti 3. mUrti ke lakSaNa 4. zArIrika saundarya 5. prabhA 6. maNDala 7. cakra 8. abhiSeka 9. nAthatA 10. siMhAsana 11. upadhAna 12. chatra 13. camara 14. ghoSaNA 15. azokavRkSa 16. nidhi 17. gRhazobhA 18. avagAhana 19. kSetrajJa 20. AjJA 21. sabhA 22. kIrti 23. vandanIyatA 24. vAhana 25. bhASA 26. AhAra aura 27. sukha / ye parameSThiyoM ke guNa kahalAte haiN| bhavya puruSa ko apane guNa Adi kA dhyAna na rakhate hue aura parameSThiyoM ke ina guNoM kA Adara karate hue dIkSA grahaNa karanA cAhie / mapu0 39.162-166 pAriSada-vaimAnika devoM kA eka varga / ye deva saudharmendra kI sabhA meM upasthita rahate haiN| inakA indra ke sAtha pIThamadaM (mitra) jaisA saMbaMdha hotA hai aura ye indrasabhA ke sadasya hote haiN| mapu0 13.17-18, 22.26, vIvaca 6.131-132 pArtha-yudhiSThira, bhIma aura arjuna kA mAtRkula sUcaka nAma / yaha zabda arjuna ke lie rUDha ho gayA hai| hapu0 45.130-131 de0 arjuna pArthiva-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 (2) rAma kA zArdUlavAhI eka yoddhA / papu0 58.6-7 (3) eka astra / yaha dharmAstra se naSTa hotA hai / papu0 74.104 pApapita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 pApAvagraha-pApa kA pratibandha / mapu0 25.228 pApopadeza-anarthadaNDavata ke pA~ca bhedoM meM prathama bheda / vaNik athavA vadhaka Adi ko sAvadha kAryoM meM pravRtta karAnevAle pApapUrNa vacanoM kA upadeza pApopadeza hai / hapu0 58.146-148 pAraga--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 pAraNA-vrata ke bAda kiyA jAnevAlA bhojana / hapu0 33.79 pArata-kAnyakubja kA raajaa| sAketa ke svAmI sahasrabAhu kI rAnI citramati kA yaha pitA thaa| zrImatI isako eka bahina thI jo zatabindu ko vivAhI gayI thI / jamadagni isakA bhAnaja thaa| isakA so putriyA~ thiiN| mapu0 65.57-60, 81-85 pAramezvarIbokSA-tIrthakara Adideva dvArA dhAraNa kI gayI dIkSA / mapu0 17.208 Jain Education Intemational Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 jaina purAnakoza (2) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke dasa deza kI kauzAmbI nagarI kA rAjA / isakI rAnI sundarI aura putra siddhArthaM thaa| isane paramAvadhijJAna ke dhArI munivara nAmaka muni se dharmopadeza sunA aura vairAgyabhAva utpanna hone se yaha putra ko rAjya dekara dIkSita ho gayA / mapu0 69.2-10 pArvateya - mAtaMga vidyAdharoM kA eka nikAya / ye vidyAdhara hare vastra pahanate haiM, nAnA prakAra ke mukuTa aura mAlAoM ko dhAraNa karate haiN| tathA samavasaraNa meM pArvata stambha ke sahAre baiThate haiM / hapu0 26.14, 20 pArzvaga-- eka jyotirvida bhaviSyavaktA / isane aMjanA ko hanumAn ke saMbaMdha meM bhaviSyavANI kI thI ki isake acche yoga hone se yaha uttama puruSa hogA aura aneka siddhiyAM ise prApta hoMgI / papu0 17. 359, 376 pArzvanAtha avasarpiNI kAla ke duHSamA- suSamA nAmaka caturtha kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM teIsaveM tIrthaMkara / tIrthaMkara neminAtha ke pazcAt terAsI hajAra sAta sau pacAsa varSa kA kAla bota jAne para ye kAzI deza kI vArANasI nagarI meM kAzyapa gotra ke ugravaMzI rAjA vizvasena kI rAnI brAhmI (padmapurANa ke anusAra vAmAdevI) ke solaha svapnapUrvaka vaizAkha kRSNa dvitIyA prAtaH velA meM vizAkhA nakSatra meM garbha meM Aye tathA pauSa kRSNa ekAdazI ke anila yoga meM inakA janma huA | janmAbhiSeka karane ke pazcAt saudharmendra ne inakA yaha nAma rakhA / inakI Ayu sau varSa thI, varNa harA thA aura zarIra 9 hAtha thA / solaha varSa kI avasthA meM ye nagara ke bAhara apane nAnA mahIpAla ke pAsa pahu~ce / vaha paMcAgni tapa ke lie lakar3I phAr3a rahA thA / inhoMne use rokA aura batAyA ki lakar3I meM nAgayugala hai / vaha nahIM mAnA aura krodha se yukta hokara usane vaha lakar3I kATa DAlI / usameM sarpa yugala thA vaha kaTa gyaa| maraNAsanna sarpa ko inhoMne dharmopadeza diyA jisase yaha sarpayugala svarga meM gharaNendra huA / tIsa varSa ke kumArakAla ke pazcAt apane pitA ke vacanoM ke smaraNa se ye virakta hue aura AtmajJAna hone para pauSa kRSNA ekAdazI ke dina ye vimalA nAmaka zivikA meM baiThakara azvavana meM pahu~ce aura vahIM prAtaH velA meM tIna sau rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| prathama pAraNA gulmakheTa nagara meM huI / azvavana meM jaba ye dhyAnAvasthA meM the kamaTha ke jIva zambara deva ne ina para upasarga kiyaa| usa samaya dharaNendra deva aura padmAvatI ne Akara upasarga kA nivAraNa kiyA / ye caitra caturdazI dina prAtaH velA meM vizAkhA nakSatra meM kevalo hue / upasarga ke nivAraNa ke pazcAt zambara deva ko pazcAtApa huA / usane kSamA mA~gI aura dharmazravaNa karake vaha samyaktvI ho gayA / sAta anya midhyAtvI aura saMyamI hue the| inake saMgha meM svayaMbhU Adi dasa gaNadhara sol havAra muni sulocanA bAdi chattIha hajAra AryikAeM thiiN| unahattara varSa sAta mAsa vihAra karake anta meM eka mAsa kI Ayu zeSa rahane para sammedAcala para chattIsa muniyoM ke sAtha inhoMne pratimAyoga dhAraNa pArvateya - piMgala kiyA aura zrAvaNa zuklA saptamI ke dina prAtaH velA meM vizAkhA nakSatra meM inakA nirvANa huA / mapu0 2.132-134, 73.74-157, 0 5.216, 2014-122 0 1.25 60.155-204, 241-049, pApu0 25.1, bIca0 1.23 18.101-108 pUrvabhavoM ke na bhaya meM ye vizvamuti brAhmaNa ke marabhUti nAmaka putra the, isa bhava meM kamaTha inakA bhAI thaa| kamaTha ke jIva ke dvArA Age ke bhavoM meM ina para aneka upasarga kiye gaye / marubhUmi kI paryAya ke pazcAt se vajraghoSa nAmaka hAthI hue| phira sahasrAra svarga meM deva hue| isake pazcAt ye krama se razmivega vidyAdhara, acyuta svargaM meM deva, vajranAbhi cakravartI, madhyama graiveyaka meM ahamindra, rAjA Ananda aura acyuta svarga ke prANata vimAna meM indra hue| vahA~ se cyuta hokara vartamAna bhava meM ye teIsaveM tIrthaGkara hue / mapu0 73.7-68, 109 pArzvastha - muniyoM kA eka bheda / darzana, jJAna aura cAritra ke ye nikaTa to rahate haiM para samyagdarzana, jJAna aura cAritra ke jJAtA hote hue bhI inakA AcaraNa tanmaya nahIM hotaa| ye kevala muniyoM kI kriyAe~ karate rahate haiM / mapu0 76.191-192 pAlaka - magadha kA eka rAjA / isane magadha para sATha varSa taka zAsana kiyA thA / hapu0 60.487-488 pAvakasyandana - indra vidyAdhara ke pakSa kA eka deva / papu0 12.2 pAvana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 pAvA- bhagavAn mahAvIra kI nivAsa bhUmi / aparanAtha pAvAnagarI / ise pAvApura bhI kahate haiN| yaha nagara manohara nAmaka vana meM sarovaroM ke madhya thA / mapu0 76.38, 508-512, papu0 20.60, hapu0 66. 15-19 pAza - rAjA dhRtarASTra tathA usako rAnI gAndhArI kA putra / pApu0 8. 199 pAkhaNDa mautha --- pAkhaNDamUDhatA / paMcAgni ke madhya dussaha tapa karanA Adi mUr3hatAe / mapu0 74.488-490 piMgala - (1) cakravartI kI nau nidhiyoM meM divyAbharaNa utpanna karanevAlo eka nidhi / mapu0 37.80, hapu0 11.122 (2) vasudeva tathA usakI rAnI prabhAvatI kA putra / hapu0 48-63 (3) eka nRpa / papu0 96.29-50 (4) cakrapura nagara ke rAjA cakradhvaja ke purohita dhUmakeza kA putra / anta meM virakta ho isane digambara dIkSA dhAraNa kI thii| marakara yaha mahAkAla nAmaka asura huA / isane pUrva virodhavaza bhAmaNDala ko mArane ke lie usake utpanna hone kI pratIkSA kI thI kintu bhAmaNDala ke utpanna hote hI isake vicAra badala gaye the / ataH yaha bhAmaNDala ko kuNDala pahanAkara tathA use parNaladhvI vidyA dekara sukhakara sthAna meM chor3a gayA thA / papu0 26.4-44, 113 119 piMga - bharateza ko eka nidhi / isase AjIvikA sambandhI cintAoM se mukti mila jAtI hai mapu0 37.73 piMgala - ( 1 ) eka nagara rakSaka / yaha puNDarIkiNI nagarI ke rAjA suradeva kA jIva thA / mapu0 46. 356 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ piMgalagAMdhAra-puNarIkA baina purANakoza : 223 (2) vasudeva kA putra / hapu0 48.63 / / piMgalagAMdhAra-(1) bharata kSetrastha vijayA parvata kI uttarazreNI meM manohara deza ke ratnapura nagara kA raajaa| isakI rAnI suprabhA tathA putrI vidyu prabhA thI / mapu0 47.261-262, pApu0 3.264-265 (2) vasudeva kA hitacintaka eka vidyAdhara / hapu0 51.1-4 piThara-thAlI, bttloii| yaha bhojanazAlA kA eka pAtra hai| mapu0 5. piTharakSata-muni kumbhakarNa kI nirvaann-sthlii| yaha narmadA nadI ke taTa para sthita eka tIrtha hai / papu0 80.140 piNDazuddhi-bhojanazuddhi / hapu0 2.124 piNDAra-zrAvastI kI gozAlA kA adhikaarii| yaha eka gopAla thaa| hapu0 28.19 pitA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 pitAmaha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142, 44.28 pitRmedha-eka yajJa / isameM pitA ko homA jAtA hai| rAjA vasu ke samaya meM nArada aura parvata kA aja zabda ke artha para vivAda huA thaa| parvata marakara eka rAkSasa huaa| usane isa prakAra ke yajJoM kA pracAra kiyA / papu0 11.86 pipAsa-prathama pRthivI ke prathama prastAra meM sImAntaka indraka bila kI dakSiNa dizA meM sthita mahAnaraka / isameM durvarNa nArakI rahI haiM / hapu0 4.151-152 pipAsA-eka parISaha / isa parISaha meM mArga se cyuta na hone ke lie pipAsA ko sahana kiyA jAtA hai / mapu0 36.116 pippalA-rAjA akampana kI putrI / yaha vidyAdharoM ke rAjA dharakIkaMpa kI putrI sukhAvatI kI sakhI thii| mapu0 47.75-76 pippalAda-yAjJavalkya aura sulasA kA putra / isake mAtA-pitA ise pIpala ke vRkSa ke nIce rakhakara kahIM cale gaye the| isakI mausI bhadrA ne isakA pippalAda nAma rakhakara pAlana poSaNa kiyA thaa| hapu0 21. 138-139 pihitAtrava-(1) tIrthakara padmaprabha tathA supArzvanAtha ke pUrvabhava ke guru / papu0 20.25-30, hapu0 60.159 (2) vaijayanta tathA unake donoM putra saMjayanta aura jayanta muniyoM ke sAtha viharaNazIla AcArya / hapu0 27.5-8.93 (3) ayodhyA ke rAjA jayavarmA aura rAnI suprabhA ke ajitaMjaya nAmaka putra / aginandana svAmI kI vandanA karate hue inakA pApAtrava ruka gayA thaa| isI se isakA nAma pihitAsrava ho gayA / mandirasthavira muni se ye dIkSita hokara kevalI hue| cAraNacarita vana ke ambaratilaka parvata para inhoMne nirnAmA kA usake pUrvabhava kI bAta batAkara bhaviSya sudhArane ke lie jinendra guNasampatti aura zrutajJAnavrata karane kA upadeza diyA thaa| mapu0 6.127-141, 202-203, 7. 52,96 prabhAkarI nagarI ke rAjA prItivardhana ne bhI inako AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu08.202-203 susImA nagara kA rAjA aparAjita bhI inhIM se dIkSita huA thaa| mapu0 52.3, 13,59. 244 (4) vijayabhadra prajApati aura sahasrAyudha ke dIkSAguru / mapu0 62. 77, 154, 63.169 (5) pANDavoM aura balarAma ke dIkSAguru / pApu0 22.99 poThikA-(1) videha kSetra ke jambasthala meM nirmita isa nAma kA eka sthAna / yaha mUla meM 12, madhya meM 8, aura anta meM 4 kosa caur3I hai| isake nIce cAroM ora cha: vedikAeM haiN| yahA~ devoM ke tIsa yojana caur3e aura pacAsa yojana U~ce aneka bhavana nirmita hai| hapu0 5. 171-182 (2) mahApurANa ke prathama tIna parvo kI viSayavastu / mapu0 4.2 pIThikAmaMtra-gRhastha ko saMskAra yukta karane ke lie kI jAnevAlI garbhAdhAna Adi kriyAoM meM siddha pUjana pUrvaka prayukta maMtra / ye maMtra sAta prakAra ke hote haiM--pIThikA, jAti, nistAraka, RSi, surendra, paramarAjAdi aura parameSThI / pIThikA mantra nimna prakAra haisatyajAtAya namaH, arhajjAtAya namaH, paramajAtAya namaH, anupamajAtAya namaH, svapradhAnAya namaH, acalAya namaH, akSayAya namaH, adhyAbAdhAya namaH, anantajJAnAya namaH, anantadarzanAya namaH, anantavIryAya namaH, anantasukhAya namaH, nIrajase namaH, nirmalAya namaH, acchedyAya namaH, abhadyAya namaH, ajarAya namaH, amarAya namaH, aprameyAya namaH, agarbhavAsAya namaH, akSobhyAya namaH, avilInAya namaH, paramaghanAya namaH, paramakASThAyogarUpAya namaH, lokAgravAsine namo namaH, paramasiddhebhyo namo namaH, anAdi paramparasiddhebhyo namo namaH, anAdyanupama siddhebhyo namo namaH, samyagdRSTe-samyagdRSTe, Asannabhavya-Asannabhavya, nirvANapUjAha-nirvANapUjAhaM agnIndra svAhA, sevAphalaM SaTparamasthAnaM bhavatu, apamRtyuvinAzanaM bhavatu, samAdhimaraNaM bhavatu / mapu0 40.10.25, 77 puNDarIka-(1) puSkaravaradvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.639 (2) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM eka ngr| yaha nagara koTa, gopura aura tIna parikhAoM se yukta hai / mapu0 19.36, 53 (3) chaH kulAcaloM ke madhya sthita hUda (srovr)| yaha svarNakUlA, raktA aura raktodA nadiyoM kA udgama sthAna hai| mapu0 63.198, hapu0 5.120-121, 135 (4) aMgabAhyazruta ke caudaha prakIrNakoM meM eka prakIrNaka / isameM devoM ke apavAda kA varNana kiyA gayA hai| hapu0 2.101-104, 10.137 (5) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta kA pautra aura amitateja kA putra / ise zizu avasthA meM hI vadanta se rAjya prApta ho gayA thaa| mapu08.79-88 (6) cakrapura nagara ke rAjA varasena tathA rAnI lakSmImatI kA putr| isakA vivAha indrapura ke rAjA upendrasena kI putrI padmAvatI Jain Education Intemational Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 : jaina purANakoza puNDarIkAkSa-puNyApuNyanirodhaka se huA thaa| nizumbha ne isa vivAha se asaMtuSTa hokara ise mArane (2) AkAra meM lambe aura mIThe pauMDe (gannA) / mapu0 3.203 ke lie yuddha kiyA thA kintu yaha apane calAye cakra se svayaM mArA puNya-(1) samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak-cAritra se, aNuvratoM gayA thaa| mapu0 65.174-184 isane koTizilA ko apanI kamara aura mahAvratoM ke pAlana se, kaSAya, indriya aura yogoM ke nigraha se taka Upara uThAyA thA jise naveM nArAyaNa kRSNa cAra aMgula mAtra Upara tathA niyama, dAna, pUjana, arhadbhakti, gurubhakti, dhyAna, dharmopadeza, uThA sake the / hapu0 35.36-38 yaha tIna khaNDa kA svAmI, dhIravIra saMyama, satya, zauca, tyAga, kSamA Adi se utpanna zubha pariNAma / aura svabhAva se atiraudra citta thaa| vIvaca0 18.112-113 isakI sundara strI, kAmadeva ke samAna sundara zarIra, zubha vacana, karuNA se Ayu paiMsaTha hajAra varSa thii| isameM do sau pacAsa varSa kumAra avasthA vyApta mana, rUpa lAvaNya sampadA, anyAnya durlabha vastuoM kI prApti, meM aura causaTha hajAra cAra sau cAlIsa varSa rAjya avasthA meM isane sarvajJa kA vaibhava, indra pada aura cakravartI kI sampadAe~ isI se prApta bitAye the| hapu0 60.528-529 isane cirakAla taka bhogoM kA hotI haiM / isake abhAva meM vidyAe~ bhI sAtha chor3a detI haiM / koI vidyA bhoga kiyA thaa| bhogoM meM Asakti ke kAraNa isane narakAyu kA bandha bhI sahayoga nahIM kara pAtI / mapu0 5.95, 100, 16.271, 28. kiyA aura anta meM raudradhyAna ke kAraNa marakara tamaHprabhA nAmaka chaThe 219, 37.191-199, vIvaca0 17.24-26, 35-41 naraka meM utpanna huaa| yaha nArAyaNoM meM chaThA nArAyaNa thaa| mapu0 (2) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 65.188-189, 192 mapu0 24.42, 25.135 (7) videha kSetra kA deza / papu0 64.50 puNyakathA-presaTha zalAkA-puruSoM kA jIvana crit| isake zravaNa se (8) sAtavA~ rudra / isakI avagAhanA sATha dhanuSa, Ayu pacAsa / trivarga (dharma, artha aura kAma) kI prApti hotI hai| mapu0 2.31, lAkha varSa thii| yaha dakSa pUrva kA pAThI thaa| marakara naraka gayA / hapu0 60.535-547 puNyakRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 puNDarIkAkSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 puNyagaNya-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 25.144 puNyagI:--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.136 puNDarIkiNI-(1) jambadvIpa ke mahAmeru se pUrva dizA kI ora pUrva puNyadhI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.137 videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI raajdhaanii| yazodhara muni puNyanAyaka--bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / isI nagara ke manohara nAmaka udyAna meM kevalI hue the / nAradamuni ne ___ mapu0 24.137, 25.136 yahA~ sImandhara jinendra ke darzana kiye the| yaha nagarI bAraha yojana puNyabandha-zubha kI prApti kA sAdhana / yaha sarAgiyoM ko upAdeya tathA lambI aura nau yojana caur3I hai aura eka hajAra catuSpathoM aura dvAroM mumukSuoM ko heya hai / isakA bandha avirata samyagdRSTi, dezavratI gRhastha se yukta hai / isameM bAraha hajAra rAjamArga haiN| madhuka bana jisameM aura sakalavratI sarAga saMyamI ke hotA hai| aise hI jana puNyAsrava purUravA bhIla rahatA thA, isI nagarI kA vana thA / mapu0 6.26, 46. aura puNyabandha se tIthaMkaroM kI vibhUti bhI prApta karate haiN| mithyA19, 58,85-86, 63.209-213. hapu0 5.257, 263-265, dRSTi jIva bhI pApakarmoM kA manda udaya hone para bhogoM kI prApti ke 43.90, bIvaca0 2.15-19 yaha nagarI RSabhanAtha, ajitanAtha, saMbhavanAtha aura zAntinAtha ke pUrvabhavoM kI rAjadhAnI hai| prathama lie zArIrika kleza Adi sahakara puNyAsrava aura puNyabandha donoM cakravartI bharateza kA jIva pITha nAmaka rAjakumAra, maghavA nAmaka karate haiM / bIvaca0 17.50-55, 61 cakravartI ke pUrvaMbhava kA jIva, prathama balabhadra acala ke pUrvabhava kA jIva puNyamUti-bhaviSyatkAlIna terahaveM tIrthakara / hapu060.560 nivAsI papa0 2011-17. 124-126 puNyayajJakriyA-eka dIkSAnvaya kriyA / isase puNya ko bar3hAnevAlI caudaha 131-133, 229 eka nagarI ghAtakIkhaNDa ke pUrva videhakSetra meM bhI pUrva vidyAoM kA artha-zravaNa hotA hai / mapu0 38.64, 39.50. hai / mapu0 7.80-81 puNyarAzi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. (2) rucakavara dvIpa me rucakavara parvata ke uttara dizAvartI ATha 217 kUToM meM tIsare aMjanaka nAmaka kUTa kI nivAsinI dikkumArI devI / puNDarIkAkSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. yaha hAtha meM caMvara dhAraNa kara tIrthakara kI mAtA kI sevA karatI hai| 144 isake ca~vara-daNDa svarNamayI hote haiM / hapu0 5.699,715-717, 8. puNyavAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.136 112-113, 38.35 puNyazAsana-saudharmendradvArA stuta, vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. puNDa-(1) vRSabhadeva kI preraNA se indra dvArA nirmita gauDa (vaMga) deza / 37 vRSabhadeva ne yahA~ ke bhavya jIvoM ko sambodhita kiyA thaa| mapu0 16. puNyApuNyanirodhaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 143-152, 25.287-288, 29.41 25.137 Jain Education Intemational Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 225 puNNAstrava-purANa puNyAtrava-puNya kI prApti / yaha sarAgI jIvoM ko upAdeya kintu mumukSuoM ke lie heya hotA hai / vIvaca0 17.50 putra-(1) tIrthakara mahAvIra ke sAtaveM gaNadhara / mapu0 74.373, vIvaca0 19.206-207 (2) kAma puruSArtha kA phala / mapu0 2.46 padgala-utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta dravya / yaha mUrtIka jar3a padArtha varNa, gandha, rasa aura sparza se yukta eka dravya hai / isake do bheda hote haiM-skaMgha aura aNu / isa dravya kA vistAra do paramANuvAle dvaSaNuka skandha se lekara anantAnanta paramANuvAle mahAskandha taka hotA hai| isake chaH bheda hai-sUkSmasUkSma, sUkSma, sUkSmasthUla, sthUla sUkSma, sthUla aura sthUla sthUla / adRzya aura aspRzya rahanevAlA aNu sUkSma-sUkSma hai| ananta pradezoM ke samudAya rUpa hone se karma-skandha sUkSma pudgala kahalAte hai / zabda, sparza, rasa aura gandha sUkSmasthUla haiM, kyoMki cakSu indriya ke dvArA inakA jJAna nahIM hotA isalie to ye sUkSma haiM aura karNa Adi indriyoM dvArA grahaNa ho jAne se ye sthUla haiN| chAyA, cA~danI aura Atapa sthUla sUkSma haiM kyoMki cakSu indriya dvArA dikhAyI dene ke kAraNa ye sthUla haiM aura vighAta rahita hone ke kAraNa sUkSma haiM ataH ye sthUlasUkSma hai / pAnI Adi tarala padArtha jo pRthak karane para mila jAte haiM, sthUla hai| pRthivI Adi skandha bheda kiye jAne para phira nahIM milate isalie sthUla-sthUla hai| mapu0 24.144-153, hapu0 2.108, 58. 55, 4.3 zarIra, vacana, mana, zvAsocchvAsa aura pA~ca indriyA~ Adi saba isI kI paryAya hai| eka aNu se zarIra kI racanA nahIM hotI, kintu aNuoM ke samUha se zarIra banatA hai| isakI gati aura sthiti meM kramazaH dharma aura adharma dravya sahakArI hote haiN| vIvaca0 16.126-130 pudgalAtmA-prathama agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke bIsa prAbhUtoM meM karma prakRti nAmaka cauthe prAbhUta ke cobIsa yogadvAroM meM unnIsavA~ yogadvAra / hapu0 10.81-86 de0 agrAyaNIyapUrva punarvasu-(1) ariSTanagara kA nRp| isane tIrthaMkara zItalanAtha ko dIkSoparAnta AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 56. 46-47 (2) eka nakSatra / tIrthakara abhinandananAtha kA janma isI nakSatra meM huA thaa| papu0 20.40 (3) lakSmaNa ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.207, 211 (4) pratiSThapura nagara kA svAmI aura videhakSetra meM sthita puNDarIka deza ke cakradhara nagara ke cakrI tribhuvanAnanda kA sAmanta / isane tribhuvanAnanda kI putrI anaMgazarA kA apaharaNa kiyA thaa| paristhitivaza use anaMgazarA ko chor3anA pdd'aa| zvApada aTavI meM dukhI hokara anaMgazarA ne vrata liye aura sallekhanA se maraNa prApta kiyaa| use na pAkara punavaMsu ne drumasena muni se hI dIkSA lI aura anta meM nidAnapUrvaka maraNa karake tapa ke prabhAva se svarga meM deva haA aura vahA~ se cyuta hokara lakSmaNa huA / papu0 64.50-55, 93-95 29 punnAgapura-jambUdvIpa meM bharatakSetra ke dakSiNa bhAga meM sthita eka mahAn nagara / bharateza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 29. 79,71.429 punnATa-eka saMgha / harivaMzapurANa ke kartA AcArya jinasena isI saMgha ke the| hapu0 66.54 pumAn-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.31, 25.142 (2) jIva kA paryAyavAcI zabda / acche-acche bhogoM meM zayana karane se yaha puruSa kahalAtA hai| yaha apane pauruSa se apane kula aura janma ko pavitra karatA hai / guNahIna kevala nAma se hI puruSa hote haiM / ve citrAMkita vA tRNa athavA kASTha Adi te nirmita puruSa sadRza hote haiN| __ mapu0 24.103, 106, 28.130-131 puraMjaya-koTa, gopura ora tIna-tIna parikhAoM se AvRtta vijayA parvata ko dakSiNazreNI kA solahavAM nagara / mapu0 19.43, 53 pura-parikhA, gopura, aTArI, koTa aura prAkAra se zobhita, aneka bhavana, udyAna aura jalAzayoM se yukta pradhAna puruSoM kI AvAsabhUmi / AdinAtha ke samaya meM aise aneka nagara nirmita kiye gaye the| mapu0 16. 169-170, hapu0 9.38 / purandara-(1) mandarakujanagara ke rAjA merukAnta aura usakI bhAryA zrIrambhA kA putra / yaha rathanUpura nagara ke rAjA azanivega kI pautrI zrImAlA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 6.359, 408-409 . (2) vinItA nagarI ke rAjA surendra manyu aura usakI rAnI kotisabhA kA dvitIya putra , vabAhu kA shodr| isakI bhAryA kA nAma pRthivImatI thaa| yaha saMsAra se virakta ho gayA thA aura apane putra kIrtidhara ko rAjya dekara kSemaMkara muni se dIkSita ho gayA thA / papu0 21.73-77, 140-143 (3) zakra (indr)| mapu0 16.177, hapu0 2.29 (4) jarAsandha kA putra / hapu0 52.29-40 purabala-vijayAdha parvata kI alakApurI kA svaamii| isakI rAnI kA purabala-vajaya nAma jyotirmAlA tathA putra kA nAma haribala thaa| isane munirAja anantavIrya ke pAsa saMyama le liyA thaa| yaha marakara svarga meM deva huA / vahA~ se cyuta hokara yaha kRSNa kI paTarAnI satyabhAmA huaa| mapu0 71.311-315 purANa-(1) purAtana mahApuruSoM se upadiSTa muktimArga kI ora le jAne vAle vesaTha zalAkA puruSoM ke caritra ke varNana se yukta rcnaaeN| ye RSi-praNIta hone se ArSa, satyArtha kA nirUpaka hone se sUkta, dharma kA prarUpaka hone se dharmazAstra tathA iti + hai, + As yahA~ aisA huA yaha batAne ke kAraNa itihAsa kahalAte haiN| mapu0 1.19-26 inameM kSetra, kAla, tIrtha, satpuruSa aura unakI ceSTAoM kA varNana rahatA hai / kSetra rUpa se Urdhva, madhya aura pAtAla loka kA, kAla rUpa se bhUta, bhaviSyat aura vartamAna kA, tIrtha rUpa se samyagdarzana-jJAna aura cAritra Jain Education Intemational Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 : jaina purANakoza kA, tathA tIrthasevI satpuruSa ( zalAkApuruSa ) aura unake AcaraNa kA inameM varNana hotA hai / mapu0 2.38-40 (2) bharateza ora saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37, 25.192 purANapuruSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabha deva kA eka nAma / mapu0 25. 143, 34.220 purANapuruSottama-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.132 purANAdya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 192 purAtana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.110 purAtanamandira-bhAratavarSa kA eka prAcIna ngr| yaha mArIca ke jIva bhAradvAja kI janmabhUmi thA / vIvaca0 2.125-127 purAvid-pUrva kI bAtoM ke jJAtA-itihAsajJa, paurANika / mapu0 43. 188 purimatAla-eka nagara / AdinAtha ke putra aura cakravartI bharata ke choTe bhAI vRSabhasena isI nagara ke nRpa the| ye bAda meM dIkSita hokara tIrthakara AdinAtha ke gaNadhara ho gaye the| mapu0 20.218, 24. 171-172 puru-(1) vijayArddha parvata kI uttarazreNI kA paitAlIsavAM nagara / hapu0 22.85-92 (2) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.31, 25.75, 143, 43.49, 73.122 purudeva-AdinAtha kA aparanAma / purANa puruSoM meM prathama, mahAn aura atyanta dIptimAn hone se tIrthakara AdinAtha ko isa nAma se bhI vyavahRta kiyA gayA hai / saudharmendra dvArA vRSabhadeva kI isI se stuti kI gayI hai / mapu0 17.72, 25.192, 63.404, hapu0 8.211 purukhala-vijayAddha parvata kI alakApurI kA svaamii| yaha jyotirmAlA kA pati aura haribala kA pitA thA / mapu0 71.311 pururavA-puNDarI kiNI nagarI ke samIpavartI madhuka vana kA nivAsI bhiil| yaha svayaM bhadra prakRti kA thA aura isakI priyA kAlikA bhI vaise hI svabhAva kI thI / eka dina sAgarasena muni usa vana meM aaye| ve apane saMgha se bichur3a gaye the| dUra se pururavA ne unheM mRga samajhakara apane bANa se mAranA caahaa| kAlikA ne use bANa car3hAte dekhaa| usane kahA ki ye mRga nahIM haiM ye to vana devatA hai, vandanIya haiN| yaha unake pAsa gayA unakI isane vandanA kii| vrata aMgIkAra kiye aura mAMsa kA tyAga kiyaa| vratoM kA nirvAha karate hue isane anta meM samAdhimaraNa kiyA jisase yaha saudharma svarga meM utpanna huaa| vahA~ se cyuta hokara cakrI bharata aura unakI rAnI dhAriNI kA marIci nAma kA putra huaa| yahI marIci aneka janmoM ke pazcAt rAjA siddhArtha aura usakI rAnI priyakAriNI ke putra ke rUpa meM caubIsavA~ tIrthakara purANapuruSa-puruSottama mahAvIra huaa| mapu0 62.86-89, vIvaca0 2.18-40, 64-69, 9.88-89 de0 mahAvIra puruSa-(1) acche bhogoM meM pravRtta jIva / isI ko pumAn bhI kahate haiM kyoMki jIva isI bhava meM apanI AtmA ko karma mukta karatA hai / mapu0 24.106 (2) bharatakSetra kI dakSiNa dizA meM sthita eka deza / yaha deza bharateza ke choTe bhAI ke pAsa thaa| jaba vaha dIkSita ho gayA to yaha bharateza ke sAbhrAjya kA aMga ho gayA / hapu0 11.69-71 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.192 puruSa puNDarIka-tIrthakara anantanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76. 531-533 puruSarSabha-pAMcaveM balabhadra sudarzana ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.232 puruSasiMha-avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka caturtha kAla meM utpanna pA~cavA~ vAsudeva (naaraaynn)| yaha tIrthakara dharmanAtha ke samaya meM huA thaa| mapu0 61.56, hapu0 60.527, vIvaca0 18.101, 112 tIsare pUrvabhava meM yaha rAjagRha nagara kA rAjA thaa| apane mitra rAjasiMha se parAjita hone ke kAraNa isane apane putra ko rAjya de diyA aura kRSNAcArya se dharmopadeza sunakara dIkSita ho gyaa| anta meM saMnyAsapUrvaka maraNa kara yaha mAhendra svarga meM deva huaa| mapu0 61. 59-65 vahA~ se cayakara khaMgapura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA siMhasena aura usakI rAnI ambikA ke pA~caveM nArAyaNa ke rUpa meM putra huA / isakI kula Ayu dasa lAkha varSa kI thI jisameM isane tIna sau varSa kumArakAla meM, eka sau paccIsa varSa maNDalIka avasthA meM, sattara varSa digvijaya meM aura nau lAkha ninyAnaveM hajAra pA~ca sau varSa rAjyazAsana meM bitAye the| isane pratinArAyaNa madhukrIDa ko mArA thaa| anta meM marakara yaha sAtaveM naraka meM gyaa| mapu. 61.70-71, 74. 42, papu0 20.218-228, hapu0 60.526-527 puruSArtha-jIvana ke karttavya / ye cAra hote haiM-dharma, artha, kAma aura mokSa / mapu0 2.31-67, 120 puruSottama-(1) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa tathA cauthA vAsudeva / yaha ardhacakrI thaa| isane koTizilA ko apane vakSasthala taka uThAyA thaa| isakA janma bharatakSetra meM sthita dvAravatI nagarI ke rAjA somaprabha aura usakI rAnI sItA se huA thaa| isakI paTarAnI kA nAma manoharA thaa| yaha kRSNakAntidhArI, lokavyavahAra pravartaka, pacAsa dhanuSa pramANa U~cA thA aura isakI Ayu tIsa lAkha varSa kI thii| isane loka-vyavahAra kA pravartana kiyA thaa| pratinArAyaNa madhusUdana ko mArakara yaha chaThe naraka meM utpanna huaa| tIsare pUrvabhava meM yaha bharatakSetra ke podanapura nagara kA vasuSeNa nAmaka rAjA thaa| saMnyAsapUrvaka maraNa kara yaha sahasrAra svarga meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara nArAyaNa huaa| mapu0 Jain Education Intemational Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puruhUta-puSpaka 60.68-82, 67.142-144, papu0 20.223-228, pu0 53. 37, 60.523-525, vIvaca0 18.101 112 (2) tIrthaMkara vimalanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530533 puruhUta - (1) vidyAdhara nami rAjA kA putra / ravi aura soma isake bar3e bhAI tathA azumAn, hari, jaya, pulastya, vijaya, mAtaMga aura vAsava choTe bhAI the / kanakapujazrI aura kanakamaMjarI isakI bahineM thIM / hapu0 22.107-108 ( 2 ) indra / mapu0 94.163 puropasa -- purohita yaha bharataza cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka sajIva ratna thA / isakI eka hajAra deva rakSA karate the / yaha cakravartI kA mArgadarzaka thA / mapu0 28.60, 37.83-86, hapu0 11.108-109 pulastya - (1) vidyAdhara nami kA putra / hapu0 22.107-108 de0 puruhUta (2) vinami ke vaMzaja paMcAzagrIva kA putra / isane laMkA meM pandraha hajAra varSa taka rAjya kiyA thaa| meghazrI isakI rAnI thI / dazAnana inhIM donoM kA putra thA / mapu0 68.11-12 pulAka - nirgrantha sAdhu ke pA~ca bhedoM meM prathama bheda / ye uttaraguNoM ke antarnihita bhAvanA se rahita hote haiN| mUlavratoM kA bhI pUrNataH pAlana nahIM karate haiM / hapu0 64.58-59 ye sAmAyika aura chedopasthApanA ina do saMyamoM ko pAlate haiM aura dazApUrva ke dhArI hote haiN| inake pIta padma aura zukla ye tIna leyAeM hotI haiM aura mRtyu ke bAda inakA upapAda (janma ) sahasrAra svarga meM hotA hai / hapu0 64. 58-78 pulinda - vRSabhadeva ke kAla ke vanya jAti ke loga / mapu0 16.156, 161 puloma-harivaMza ke rAjA kuNima kA putra isakA pitA ise rAjya sauMpa kara tapa ke lie calA gayA thaa| isane pulomapura nagara basAyA thA / kucha varSoM taka nyAyapUrvaka prajA - pAlana ke pazcAt yaha bhI apane pauloma aura carama nAmaka putroM ko rAjya sauMpakara tapa ke lie calA gayA thA / hapu0 17.24-25 pulomapura - rAjA kuNima ke putra puloma dvArA basAyA gayA vidarbha kA eka nagara / hapu0 17.24-25 puSkara -- (1) vAdyoM kI eka jAti / ye carmAvRta hote haiN| muraja, paTaha, pakhAvajaka Adi vAdya puSkara vAdya hI haiM / mapu0 3.174, 14.115 (2) acyuta svarga kA eka vimAna / mapu0 73.30 (3) tIsarA dvIpa / candrAditya nagara isI meM sthita thaa| isakI pUrva pazcima dizAoM meM do meru haiM / yaha kamala ke vizAla cihna se yukta hai / isakA vistAra kAlodadhi se dugunA hai aura yaha use cAroM ora se ghere hue hai| isakA AdhA bhAga manuSya kSetra kI sImA nizcita karanevAle mAnuSottara parvata se ghirA huA hai| uttara-dakSiNa dizA meM iSvAkAra parvatoM se vibhakta hone se isake pUrva puSkarArdha aura pazcima jaina purANakoza 227 puSkarArdha ye do bheda haiN| donoM khaNDoM ke madhya meM meru parvata hai| isakI bAhya paridhi eka karor3a bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau paccIsa yojana se kucha adhika hai| isakA tIna lAkha pacapana hajAra chaH sau caurAsI yojana pramANa kSetra parvatoM se rukA huA hai / mapu0 7.13, 54.8, papu0 85.96, hapu0 5.576-589 puSkaravara - puSkaravaradvIpa ko ghere hue eka samudra / mapu0 5.628 1 629 puSkarArdha - dhAtakIkhaNDa ke samAna kSetroM tathA parvatoM se yukta AghA puSkaradvIpa hapu0 5 120 ghAtakIkhaNDa I puSkarAvata - cakravartI bharateza kA eka mahala / mapu0 37.151 puSkarekSaNa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mayura 25.144 puSkaroda - mAnuSottara parvata ke pazcima kA eka samudra / isa parvata ke caudaha gRhAdvAroM se nikalakara pUrva-pazcima meM bahanevAlI nadiyAM isI udadhi meM Akara giratI haiM / hapu0 5.595-596 puSkala - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.144 puSkalAvatI (1) jambUdvIpa ke pazcima videha kSetra meM sotA nadI aura nIla kulAcala ke madhya pradakSiNA rUpa se sthita chaH khaNDoM meM vibhAjita eka deza / puNDarIkiNI nagarI isakI rAjadhAnI thii| vijayArdhaM parvata bhI isI deza meM hai / yaha tIrthaMkaroM ke mandiroM, caturvidha saMgha aura gaNadharoM se yukta rahatA hai| yahA~ manuSyoM kI zArIrika U~cAI sau dhanuSa aura Ayu eka pUrva koTi varSa pramANa hotI hai| yahA~ sadA cauthA kAla rahatA hai / yahA~ ke manuSya marakara svarga aura mokSa hI pAte haiM / mapu0 46.19, 51.2 3, 209-213, pu0 5.244- 246 257-258, 34.24, 0 2.6-17 - (2) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM bhI isa nAma kA eka deza hai / mapu0 6.26-27, 63, 142, pApu0 5.53 (3) jambUdvIpa ke gAndhAra deza kI nagarI / mapu0 71.425, hapu0 44.45, 60.43, 68 puSTa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 puSTi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 puSpaka - (1) AkAzagAmI vimaan| yaha vimAna svAmI kI icchAnusAra gamanazIla hotA hai / yaha vimAna rAvaNa ke mausere bhAI vaMzravaNa ke pAsa thaa| rAvaNa ne vaizravaNa ko jItakara ise prApta kara liyA thaa| isI meM baiThakara rAvaNa ne sItA kA haraNa kiyA thA aura rAma se yuddha karane ke lie isI vimAna para ArUr3ha hokara laMkA se usane nirgagata kiyA thA / rAvaNa vadha ke pazcAt rAma-lakSmaNa aura sItA Adi isI yAna se ayodhyA Aye the / mapu0 68.193-194, papu0 7.126-128, 8.253-258, 416, 12.370, 44.90, 57.64-65, 82.1 (2) Anata - prANata svargoM kA tRtIya paTala evaM indraka vimAna / hapu0 6.51 (2) rAjapura kA eka bana thA / mapu0 55.46-47, 75.469 yaha tIrthakara puSpadanta kI dIkSAbhUmi Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 : jaina purANakoza puSpakaraNDaka podanapura kA eka kumumodAna mapu0 62.99 74. 142 puSpagiri - eka parvata / pAriyAtra ke bAda bharateza kI senA isa parvata para AyI thI / mapu0 29.68 puSpacAraNa eka Rddhi isaddhi se puSpoM aura unameM rahanevAle jIvoM ko kSati pahu~cAye binA puSpoM para gamana kiyA jA sakatA hai / mapu0 2.73 puSpabU (1) bharatakSetra ke vijayArtha parvata kI dakSiNazreNI ke nityA loka nagara ke rAjA candracUla aura usakI rAnI manoharI se utpanna sAta putroM meM pAMcavIM putra / yaha citrAMgaja, garur3adhvaja, garuDavAhana aura maNicUla kA anuja tathA gagananandana aura gaganacara kA agraja thA / mapu0 71.249-252 (2) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA chappanavA~ nagara / aparanAma puSpacUDa hai / mapu0 19.79, hapu0 22.91 puSpadattA - bharatakSetra ke sthUNAgAra nagara ke bhAradvAja brAhmaNa kI bhAryA / yaha marIci ke jIva puSyamitra kI jananI thii| mapu0 74.70-71 de0 puSyamitra puSpadanta - ( 1 ) ghAtakIkhaNDa meM pUrva bharatakSetra kI ayodhyA nagarI kA cakravartI rAjA / isakI prItikarI rAnI aura sudatta putra thaa| mapu0 71.256-257 (2) rAjapura nagara nivAsI dhanI mAlAkAra / mapu0 75.527 528 (3) zruta ko granthArUDha karanevAle eka AcAryaM / tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt chaH sau tirAsI varSa bIta jAne para kAla doSa se zrutajJAna kI hInatA hone lagI / taba inhoMne AcArya bhUtabali ke sAtha avaziSTa zruta ko pustakArUr3ha kiyA aura saba saMghoM ke sAtha jyeSTha zuklA paMcamI ke dina usakI mahApUjA kii| vIvaca0 1. 41-55 (4) kSIravara dvIpa kA eka rakSaka vyantara deva / hapu0 5.641 (5) eka zullaka viSNukumAra muni ke guru ne muniyoM para hastinApura meM bali dvArA kiye jAte hue upasarga ko jAnakara dukha prakaTa kiyA thA / kSullaka ne unase yaha jAnakara ki vikriyA Rddhi dhAraka viSNukumAra muni isa upasarga ko dUra kara sakate haiM ye unake pAsa phuNce| inake dvArA prApta sandeza se viSNukumAra ne kI guru AjJA ke anusAra isa upasarga kA nivAraNa kiyA / hapu0 20. 25- 60 (6) avasarpiNI kAla ke cauthe duHSamA- suSamA kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM nauveM tIrthaGkara / aparanAma suvidhinAtha | candraprabha tIrthaGkara ke pazcAt navve karor3a sAgara kA samaya nikala jAne para ye phAlguna kRSNa navamI ke dina bharatakSetra meM sthita kAkandI nagarI ke svAmI supIva kI mahArAnI amarAmA ke garbha meM Aye aura mArgI zuklA pratipadA ke dina jaitrayoga meM inakA janma huA / janmAbhiSeka ke puSkaraNDaka-puSpamitra pazcAt indra ne inheM yaha nAma diyaa| inakI Ayu do lAkha pUrva kI thI aura zarIra sau dhanuSa U~cA thaa| inakA pacAsa hajAra pUrva kA samaya kumArAvasthA meM bItA / pacAsa hajAra pUrva aTThAIsa pUrvAMga varSa inhoMne rAjya kiyA / ulkApAta dekhakara ye prabodha ko prApta hue / taba inhoMne apane putra sumati ko rAjya sauMpa diyA aura sUryaprabhA nAma kI zivikA meM baiThakara ye puSpaka vana gye| vahA~ ye mArgazIrSa ke kI pratipadA ke dina aparAhna meM SaSThopavAsa kA niyama lekara eka haz2Ara rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| dIkSita hote hI inheM manaH paryayajJAna ho gayA / zailapura nagara ke rAjA puSyamitra ke yahA~ prathama pAraNA huI / chadmastha avasthA meM tapa karate hue cAra varSa bIta jAne para kArtika zuklA dvitIyA ko sAyaM velA meM mUla nakSatra meM do dina kA upavAsa lekara nAgavRkSa ke nIce sthita hue| vahA~ inhoMne ghAtiyA karmoM kA nAza karake ananta catuSTaya prApta kiyA / inake saMgha meM vidarbha Adi aThAsI gaNadhara do lAkha muni, tIna lAkha assI hajAra AryikAe~, do lAkha zrAvaka aura pA~ca lAkha zrAvikAe~ thiiN| Arya dezoM meM vihAra karake bhAdra mAsa ke zukla pakSa kI aSTamI tithi kI aparAhna velA meM, mUla nakSatra meM eka haz2Ara muniyoM ke sAtha inhoMne mokSa prApta kiyaa| dUsare pUrvabhava meM ye puNDarIkI nagarI ke mahApadma nAmaka nRpa the, pahale pUrvabhava meM ye prANata svarga meM indra hue vahA~ se cyuta hokara isa bhava meM ye tIrthara hue ma 2. 130, 50.2-22, 55.23-30, 36-38, 45-59, 62, papu0 5. 214, 20.63, hapu0 1.11, 60.156-190, 341-349, vIvaca0 1.19, 18.101-106 1 puSpadantA - ( 1 ) tIrthaMkara munisuvratanAtha ke saMgha kI pramukha ArthikA / mapu0 67.53 (2) sthUNAgAra nagara ke nivAsI bhAradvAja dvija kI patnI / yaha purUravA ke jIva puSyamitra kI jananI thI / vIvaca0 2.112, de0 puSpadattA puSpanakhA - rAkSasa vaMza ke sthApaka rAjA rAkSasa ke yuvarAja bRhatkIrti kI strI / papu0 5.381 puSpapAlitA -- eka mAlina kI putrI / zrAvaka ke vratoM ko dhAraNa karane se yaha svarga kI zacI devI huI / mapu0 46.257 puSpaprakIrNaka-laMkA kA eka parvata / sItA isa parvata para bhI rahI thI / papu0 79.27-28 puSpamAla -- vijayArdha kI uttarazreNI kA bAvanavA~ nagara / hapu0 22.91 puSpamAlA - nandanavana meM sthita sAgarakUTa kI svAminI dikkumArI / hapu0 5.329-333 puSpamitra - ( 1 ) zailapura nagara kA raajaa| isane tIrthaGkara puSpadanta ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 55.48 (2) tIrthaGkara mahAvIra ke pUrvabhava kA nAma / isakA dUsarA nAma Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 229 pUjA-gRhastha ke cAra prakAra ke dharmoM meM eka dhrm| yaha abhiSeka ke pazcAt jala, gaMdha, akSata, puSpa, amRtapiNDa (naivedya), dIpa, dhUpa aura phala dravyoM se kI jAtI hai| yAga, yajJa, kratu, saparyA, ijyA, adhvara, makha aura maha isake aparanAma haiN| mapu0 67.193 yaha cAra prakAra kI hotI hai| sadArcana, caturmukha, kalpadruma aura ASTAhnika / inake atirikta eka aindradhvaja pUjA bhI hotI hai jise indra kiyA karatA hai / pUjA ke aura bhI bheda haiM jo inhIM cAra pUjA-bhedoM meM antabhUta ho jAte hai| mapu0 8.173-178, 13.201, 23.106, 38.26 33, 41.104, 67.193 pUjArASyakriyA-dIkSAnvaya kI pAMcavIM kriyA / isameM jinendra-pUjA aura upavAsapUrvaka dvAdazAMga kA artha sunA jAtA hai / mapu0 38.64, 39. puSyavatI-pUraNa puSyamitra thA / mapu0 74.70-74, 76.535, vIvaca0 2.112- 118 de0 purUravA (3) eka nRpa / isane mahAvIra ke nirvANa ke do sau pacapana varSa bAda tIsa varSa taka rAjya kiyA thA / hapu060.487-489 puSpavatI-(1) vidyAdhara candragati kI raanii| bhAmaNDala kA putravat lAlana-pAlana tathA nAmakaraNa isI ne kiyA thaa| papu0 26. 130-149 (2) eka mAlina kI putrii| yaha puSpapAlitA kI bahina thii| zrAvaka ke vratoM ko dhAraNa karane ke kAraNa yaha svarga meM menakA devI huI thii| mapu0 46.257 puSpavana-bhUta-pizAca Adi se vyApta mahAbhayAnaka eka bana / alaMkAra pura ke rAjA sumAlI ke putra ratnazravA ne vidyAsiddhi isI dhana meM kI tho / papu0 7.146 puSpavRSTi-kevalajJAna kI prApti para tathA muniyoM ko pAraNA ke pazcAt devoM dvArA kI jAnevAlI puSpavarSA / yaha aSTa prAtihAryoM meM eka prAtihArya evaM paMcAzcayA~ meM eka Azcarya hai| mapu0 6.87, 8. 173-175, 24.46, 49 puSpAntaka-(1) sumAlI ke putra ratnazravA dvArA basAyA gayA nagara / papu0 1.61 (2) asurasaMgItanagara ke rAjA vidyAdhara maya kA vimAna / papu0 8.19 puSpottara-(1) ratnapura nagara kA rAjA eka vidyAdhara / yaha apane putra padamottara ke lie zrIkaNTha kI bahina cAhatA thA, parantu zrIkaNTha ne apanI bahina padmottara ko na dekara padmottara kI bahina padmAbhA ko svayaM vivAha liyA thA / papu0 6.7-52 (2) svarga / tIrthaGkara zreyAn, dharmanAtha, zAntinAtha, kunthunAtha aura mahAvIra isI svarga se cyuta hokara tIrthaGkara hue the / papu0 20. 31-35 mapu0 ke anusAra yaha acyuta svarga kA eka vimAna hai / mapu0 57.14 (3) acyuta svarga kA eka vimAna / tIrthavara anantanAtha pUrvabhava meM isI vimAna meM indra the / mapu0 60.12-14 puSya-eka nakSatra / tIrthajUra dharmanAtha ne isI nakSatra meM janma liyA __ thA / papu0 20.51 puSyamitra-yaha marIci kA jIva thA aura bhAradvAja kI bhAryA puSpadattA kA putra thaa| yaha pArivrAjaka huA aura isane saMkhyAta tattvoM kA upadeza diyA / marakara yaha saudharma svarga meM deva huaa| aneka paryAyoM ke pazcAt yaha caubIsayA~ tIrthakara mahAvIra huaa| mapu074.66-73 de0 mahAvIra pustakarma-lakar3I Adi se banAye jAnevAle khilaune / yaha kSaya, upacaya aura saMkrama ke bheda se tIna prakAra kA hotA hai| yantra, niyantra, sachidra aura nizchidra ye bhI isake bheda hote haiM / mapu0 24.38-40 pUgI-supArI / yaha samudra ke kinAre kI bhUmi meM sampanna hotI hai| bharateza dakSiNa vijaya ke samaya pUgI-canoM meM gaye the / mapu0 30.13 pUjAha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 pUjya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.191 pUjyapAda-vyAkaraNa ke pAragAmI devanandI AcArya / aparanAma jinendra buddhi aura devendrakIrti / pApu0 1.16 pUta-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37, 25.136 pUtagandhikA-rukmiNI ke bhavAntara kA eka nAma / hapu0 60.33 pUtana-vindhyAcala kA eka yakSAdhipati / isane rAma aura lakSmaNa ko kramazaH balabhadra aura nArAyaNa jAnakara unake rahane ke lie eka nagara kI racanA kI thii| papu0 35.43-45 patanA-eka vyantara devii| yaha pUrvakAla meM kaMsa dvArA siddha kI gayI sAta vyantara deviyoM meM eka devI thii| ise vibhaMgAvadhijJAna thaa| kaMsa ke Adeza se usake zatru kRSNa ko khIMcakara isane use (kRSNa ko) mAranA cAhA thaa| yaha mAtA kA rUpa dhAraNa karake usake pAsa gayI thii| apane viSa bhare stana se jaise hI isane dUdha pilAne kI ceSTA kI ki kRSNa kI rakSA karane meM tatpara kisI dUsarI devI ne isake stana meM asahya pIr3A utpanna kI jisase yaha apane udezya meM saphala nahIM ho sakI / mapu0 70.414-418 pUtavAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. pUtazAsana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. pUtAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.111 pUtikA-mandira grAma ke nivAsI tripada dhIvara aura usakI patnI maNDUkI kI putrI / mAtA dvArA tyAge jAne para samAdhigupta nAmaka munirAja dvArA diye gaye upadeza ko grahaNa karake isane sallekhanApUrvaka maraNa kiyA aura acyuta svarga meM acyutendra ko gaganavallabhA nAma kI mahAdevI huii| isakA dUsarA nAma pUtigandhikA thaa| mapu0 71.338340, hapu0 60.33-38 pUtinandhikA-de0 pUtikA / pUraNa-andhakavRSTi aura usakI rAnI subhadrA ke dasa putroM meM sAtavAhapu Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 : jaina purANakoza pUritArthoccha-pUrvagata ke anusAra AThavA~ putra / samudravijaya, stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala aura dhAraNa ye cha: isake agraja the tathA paritArthIccha, abhinandana aura vasudeva ye tIna anuja the / kuntI aura mAdrI isakI bahineM thiiN| isake cAra putra hue-duSpUra, dumukha, durdarza aura durdhara / mapu0 70.95-97, hapu0 18.12-15, 48.51 pUritArthAccha-andhakavRSTi aura usakI rAnI subhadrA kA putra / samudravijaya, stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala, dhAraNa aura pUraNa nAmaka bhAiyoM kA yaha anuja tathA abhinandana aura vasudeva kA agraja thA / yaha kAlikA kA pati thaa| mapu0 70.95-99 pUrNa-(1) bhavanavAsI devoM kA indra / yaha mahAvIra ko prApta kevalajJAna ___ kI pUjA ke lie AyA thaa| vIvaca0 14.54-58 (2) ikSuvara dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.643 pUrNa-kAmaka-samavasaraNa ke tIsare koTa meM uttarI dvAra kA eka nAma / hapu0 57.60 pUrNadhana-bharatakSetra meM sthita vijayAdha kI dakSiNazreNI ke cakravAla nagara kA nRpa / isake meghavAhana nAma kA putra thaa| isane vihAyastilaka nagara ke rAjA sulocanA se usakI kanyA utpalamatI kI yAcanA kI thI kintu sulocanA ne apanI kanyA ise na dekara nimittajJAnI ke saMketAnusAra sagara cakravartI ko dI thii| isase kruddha hokara isane rAjA sulocana ko yuddha meM mAra DAlA thA aura yaha svayaM bhI usake putra sahasranayana dvArA mArA gayA / papu0 5.76-87 pUrNacandra-(1) vidyAdhara dRDharatha kA vaMzaja / vaha pUzcandra kA putra aura bAlendu kA pitA thA / papu0 5.47-56 (2) rAma kA siMharathavAhI sAmanta / bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa kI sAdhanA meM vighna utpanna karane ke lie yaha laMkA gayA thaa| yaha bharata ke sAtha dIkSita ho gyaa| papu0 58.9-11, 70. 12-16, 88.1-6 (3) bharatakSetra ke siMhapura nagara ke rAjA siMhasena aura usakI rAnI rAmadattA kA choTA putra / yaha siMhacandra kA anuja thA / siMhasena ke marane para siMhacandra rAjA aura yaha yuvarAja huaa| siMhacandra ke dIkSita hone para isane kucha samaya taka rAjya kiyA / siMhacandra muni se ise dharmopadeza milaa| yaha bhI virakta hokara muni ho gayA aura marane ke pazcAt mahAzukra svarga ke vaiDUrya vimAna meM vaiDrya deva huaa| mapu0 59.146, 192-202, 224-226, hapu0 27.46-59 (4) podanapura kA raajaa| hiraNyavatI isako rAnI aura rAmadattA isakI putrI thI / isane rAhubhadra muni se dIkSA lekara avadhijJAna prApta kiyA thaa| rAnI hiraNyavatI ne bhI dattavatI AryA ke samIpa AryikA ke vrata dhAraNa kiye the| isI ke upadeza se rAmadattA aura usakA putra siMhacakra donoM dIkSita ho gaye the| yaha svayaM samyagdarzana aura vrata se rahita ho jAne ke kAraNa bhogoM meM Asakta ho gayA thaa| anta meM yaha rAmadattA dvArA samajhAye jAne para dAna, pUjA, tapa, zIla aura samyaktva kA acchI taraha pAlana karake sahasrAra svarga ke vaiDUrya prabha nAmaka vimAna meM deva huaa| mapu0 59.207-209, hapu0 27. 55-74 (5) bhaviSyat kAlIna sAtavAM balabhadra / mapu0 76.486, hapu0 60.568 pUrNacandrA-mahApura nagara ke rAjA somadatta kI raanii| yaha bhUrizravA nAmaka putra tathA somazrI nAmA putrI kI jananI thii| somazrI vasudeva se vivAhI gayI thii| hapu0 24.37-59 pUrNaprabha-ikSuvara dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.643 pUrNabhadra-(1) sAketapura nivAsI arhadAsa zreSThI kA jyeSTha putra / maNi bhadra isakA choTA bhAI thaa| isane zrAvaka kI sAtavIM pratimA dhAraNa kI thii| isake prabhAva se yaha marakara saudharma svarga meM sAmAnika deva huA / saudharma svarga se cyuta hokara yaha sAketa nagarI ke rAjA hemanAbha kA madhu nAmaka putra huA thaa| mapu0 72.36-37, papu0 109.131132 (2) eka yakSa / isane bahurUpiNI vidyA kI siddhi ke samaya rAvaNa kI rakSA kI thI / papu070.68-95 (3) kubera kA sAthI eka yakSa / dvArikA ke nirmANa ke pazcAt kubera ke cale jAne para usakI AjJA se vahA~ bace hue kArya ko isane sampanna kiyA thaa| hapu0 41.40 (4) vijayAdha kI dakSiNa aura uttara zreNI se pandraha yojana Upara sthita eka prvt-shrennii| yaha dasa yojana caur3I hai| vijayA deva isakA svAmI hai / hapu0 5.24.25 (5) airAvata kSetra ke vijayA parvata kA caturtha kuTa / hapu0 5.26, 109-112 (6) mAlyavAn parvata kA eka kUTa / hapu0 5.219-220 (7) kinnara Adi aSTavidha jAtiyoM ke vyantara devoM meM yakSa jAtiyoM ke vyantaroM kA indra / vIvaca014.59-63 (8) ayodhyA ke samudradatta seTha kA putra / yaha apane pUrvabhava meM agnibhUti thA / hapu0 43.148-149 pUrva-(1) caurAsI lAkha pUrvAGga pramANa kAla / mapu0 3.218, 48.28, hapu0 7.25 de0 kAla (2) zru tajJAna ke paryAya Adi bIsa bhedoM meM unnIsavA~ bheda / pUrva caudaha hote hai-1. utpAdapUrva 2. agrAyaNIyapUrva 3. vIryapravAdapUrva 4. astinAstipravAdapUrva 5. jJAnapravAdapUrva 6. satyapravAdapUrva 7. AtmapravAdapUrva 8. karmapravAdapUrva 9. pratyAkhyAnapUrva 10. vidyAnuvAdapUrva 11. kalyANapUrva 12. prANAvAyapUrva 13. kriyAvizAlapUrva aura 14. lokabindupUrva / hapu0 2.96-100, 10.12-13 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 192 pUrvakoTi-eka karor3a pUrva pramita kAla / mapu0 3.153,218 pUrvagata-zru tajJAna ke bArahaveM dRSTivAda aMga kA pA~cavA~ bheda / hapu0 2.. 95-100 jAtimA Jain Education Intemational Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 231 savitarka aura savicAra kahalAtA hai / isa dhyAna se hI utkRSTa samAdhi kI upalabdhi hotI hai / yaha dhyAna upazAnta moha aura kSINamoha Adi guNasthAnoM meM hotA hai / isameM kSAyopazamika bhAva vidyamAna rahate haiM / mapu0 11.110, 21.167-183, hapu0 56.54, 57-64 pRthivI-(1) tIrthaGkara supArzva kI jnnii| yaha kAzI-nareza supratiSTha kI rAnI thii| papu0 20.43 (2) dvArAvatI ke rAjA bhadra kI raanii| yaha tIsare nArAyaNa svayaMbhU kI jananI thii| mapu0 59.86-87 padmapurANa ke anusAra tIsarA nArAyaNa svayaMbhU hastinApura ke rAjA raudranAda aura usakI rAnI pRthivI kA putra thA / papu0 20.221-226 (3) rAjA bAlakhilya kI rAnI aura kalyANamAlA kI jananI / papu0 34.39-43 (4) vatsakAvatI deza kA eka nagara / mapu0 48.58-59 (5) ATha dikkumArI deviyoM meM eka devI / yaha tIrthaGkara kI mAtA para chatra dhAraNa kiye rahatI hai / hapu0 8.110 (6) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke gandhasamRddhanagara ke rAjA gAMdhAra kI mahAdevI / hapu0 30.7 (7) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA suradeva kI rAnI / dAna dharma ke pAlana ke prabhAva se yaha acyuta svarga meM suprabhA devI huI / mapu0 46. pUrvatAlapura-pRthivInagara pUrvatAlapura-eka nagara / yaha bharateza ke choTe bhAI vRSabhasena ko nivAsa bhUmi thaa| isI nagara ke zakaTAsya nAmaka udyAna meM tIrthaGkara AdinAtha ko kevalajJAna huA thA / hapu0 9.205-210 pUrvadhara-caudaha pUrvo ke jJAtA muni / vRSabhadeva ke saMgha meM cAra hajAra sAta sau pacAsa pUrvadhara muni the| isI prakAra zeSa tIrthaGkaroM ke saMghoM meM bhI pUrvadhara muni hote rahe haiM / hapu0 12.71-72 pUrvadhArI-caudaha pUrvo ke jJAtA muni / mapu0 48.43 pUrvapakSa-siddhAnta virodhI / paramata kA pakSa / hapu0 21.136 pUrvamandara-pUrvamerU / mapu0 7.13 pUrvaraMga-maMgalAcaraNa ke pazcAt nATaka kA Arambhika (Amukha) aNsh| mapu0 2.88, 14.105 pUrva-videha-(1) videhakSetra kA eka bhAga / yaha sumeru parvata kI pUrva dizA meM sthita hai / sItA nadI isI kSetra ke madhya bahatI hai / yaha sImandhara svAmI kI nivAsabhUmi hai / yahA~ tIrthaGkara caturvidha saMgha tathA gaNadharoM sahita dharma-pravartana ke lie sadA vihAra karate haiM / yahA~ ahiMsA dharma nitya pravartamAna rahatA hai / jJAnI aMga aura pUrvagata zru ta kA adhyayana karate hai / yahA~ manuSyoM kA zarIra pAMca sau dhanuSa UMcA aura unako Ayu eka pUrvakoTi varSa kI hotI hai / yahA~ ke manuSya maraNa kara niyama se svarga aura mokSa hI prApta karate haiN| nArada kA yahA~ gamanAgamana rahatA hai / hapu0 43.79, vIvaca0 2.3-14 (2) nIla parvata kA eka kUTa / hapu0 5.99 pUrvasamAsa-zru tajJAna kA antima bIsavA~ bheda / hapu0 10.12-13 pUrvAMga-caurAsI lAkha varSa pramANa kAla / mapu0 3.218, hapu0 7.24 de0 kAla pUrvAnta-agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM prathama vastu / hapu0 10. 77-78 de0 agrAyaNIyapUrva pUrvASAr3ha-eka nakSatra / tIrthaGkara saMbhavanAtha tathA zItalanAtha ne isI nakSatra meM janma liyA thA / papu0 20.39,46 / / pracchanA-svAdhyAya kI eka bhAvanA / isameM praznottara ke dvArA tattvajJAna prApta kiyA jAtA hai / mapu0 21.96 'pRtanA-akSauhiNI senA kA eka aNg| isameM 243 ratha, 243 hAthI, 1215 pyAde aura 1215 ghur3asavAra hote haiM / mapu0 6.109, papu0 56.2-5, 8 pRthaktva-(1) tIna se Upara aura nau se nIce kI saMkhyA / mapu0 5.286 (2) vicAroM kI anekatA yA nAnAtva pRthaktva kahalAtA hai| yogoM se krAnta hokara yaha pRthaktva dhyAna kA viSaya bana jAtA hai| hapu0 56.57 pRthaktvavitarkavicAra-zukladhyAna kA eka bheda / zukladhyAna ke do bheda hai-zukla aura paramazukla / inameM prathama zukladhyAna ke do bheda hai| unameM yaha prathama bheda hai / dhyAnI zru taskandha se koI eka viSaya lekara usakA dhyAna karane lagatA hai / taba eka zabda se dUsare zabda kA aura eka yoga se dUsare yoga kA saMkramaNa hotA hai / saMkramaNAtmaka yaha dhyAna pRthivIkAya-tiryaJca gatiyoM meM pAye jAnevAle jIvoM meM sthAvara jIvoM kA prathama bheda / aise jIva pRthivI ko khode jAne, jalatI huI agni 'dvArA tapAye jAne, bujhAye jAne, aneka kaThora vastuoM se TakarAye jAne tathA chede-bhede jAne se duHkha prApta karate haiN| ina jIvoM kI sAta lAkha kuyoniyoM tathA bAIsa lAkha kula koTiyA~ haiM / khara pRthivI ke jIvoM kI Ayu bAIsa hajAra varSa aura komala pRthivI kI bAraha hajAra varSa hotI hai / mapu0 17.21-23, hapu0 3.120-121, 18.57-64 pRthivIcandra-lakSmaNa kA putra / mapu0 68.690 pRthivItilaka-(1) videha kSetra ke vatsakAvatI deza kA eka nagara / mapu0 48.58, 59.241, hapu0 27.91 (2) lakSmaNa aura usakI mahAdevI rUpavatI kA putra / papu0 94. 27-28.31 pRthivItilakA--vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita mandAranagara ke rAjA pAMkha aura usakI rAnI jayadevI kI putrI / isakA vivAha tilaka nagara ke rAjA abhayaghoSa se huA thA / mapu0 63.168-171 pRthivIdevI lakSmaNa kI bhAryA / mapu0 68.47-48 pRthivIdhara-(1) vaijayantapura kA raajaa| isakI rAnI indrANo se vanamAlA nAma kI eka putrI huI thii| zarIra se nispRha hokara isane bharata ke sAtha muni hokara ghora tapasyA kI thI aura nirvANa prApta kiyA thA / papu0 36.11-15 pRthivInagara-(1) rAjA pRthu ko rAjadhAnI / papu0 101.5-8 (2) videha kSetra ke vatsakAvatI deza kA eka ngr| mapu0 48.58 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRthivopura-prakAma 232 : jaina purANakoza pRthivIpura-bharatakSetra kA nagara / dvitIya cakravartI sagara ke pUrvabhava ke jIva vijaya, caturtha pratinArAyaNa madhukaiTabha aura rAjA pRthivIdhara kI nivAsabhUmi / papu0 5.138, 20.127-130, 242-244, 80. 111 pRthivImatI-(1) hastinApura ke rAjA purandara ko rAnI aura kIrtidhara kI jananI / papu0 21.140 (2) ayodhyA ke rAjA anaraNya kI mahodavI / yaha anantaratha aura dazaratha kI jananI thI / isakA aparanAma sumaMgalA thaa| papu0 22. 160-162,28.158 (3) AryikA / sItA ne isase hI dIkSA lI thI / papu0 105.78 pRthivImUrti--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 106 pRthivISeNA--kAzI nareza supratiSTha kI rAnI / yaha tIrthakara supArzvanAtha kI jananI thii| mapu0 53. 19, 24 pRthivIsundarI--(1) vArANasI ke cakravartI padma kI prathama putrii| yaha suketu vidyAdhara ke putra se vivAhita huI thii| mapu066.76-77, 80 (2) videha deza ke videhanagara ke rAjA gopendra kI rAnI ratnavatI kI jananI / mapu0 75,643-644 (3) rAjA zizupAla kI raanii| yaha kalki nAma se prasiddha caturmukha kI jananI thI / mapu0 76.397-399 / / (4) lakSmaNa kI bhAryA / mapu0 68.666 (5) seTha kuveradatta aura usakI bhAryA dhanamitrA ke putra prItikara kI strI / mapu0 76.347 pRthu--pRthivInagara kA rAjA / isakI rAnI amRtavatI se kanakamAlA putrI huI thii| yaha kanyA madanAMkuza ko dene ke lie kahe jAne para isane madanAMkuza ko akulIna samajha kara kanyA denA svIkAra nahIM kiyA thA kintu lavaNAMkuza aura madanAMkuza donoM bhAiyoM ke dvArA parAsta kara diye jAne para isane madanAMkuza se apanI kanyA kA vivAha kara diyA thaa| isake pazcAt to isane rAma aura lakSmaNa ke sAtha hue yuddha meM madanAMkuza ke sArathI kA kArya bhI kiyA thaa| papu0 101.1-67, 103.2 (2) ikSvAkuvaMzI rAjA zataratha kA putra, aja kA pitA / papu0 22.154-159 (3) kuruvaMzI eka rAjA / yaha suteja ke pazcAt aura ibhavAhana se pUrva huA thA / hapu0 45.14 (4) rAvaNa kA siMharathArUr3ha sAmanta / papu0 57.45-48 (5) kRSNa ke bhAI baladeva kA 15vA~ putra / hapu0 48.66-68 (6) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 203 pRthudhI-puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vasupAla kA sAlA / yaha utpalamAlA gaNikA kA premI thaa| isane utpalamAlA ke AbhUSaNa apanI bahina satyavatI ko de diye the tathA mAMgane para yaha mukara gayA thaa| rAjA ne satyavatI se pUchA to usane sAre AbhUSaNa rAjA ke sAmane rakha diye / isa para rAjA ne kruddha hokara use mArane kI AjJA de dI thI kiMtu nagara ke kuberapriya seTha ne dayAdraM hokara use bacAyA / isane apane apamAna kA kAraNa seTha ko hI samajhA / isalie isane kisI vidyAdhara se icchAnusAra rUpa banAnevAlI aMgUThI prApta kI aura usake prabhAva se chalapUrvaka apane rakSaka seTha ko bhI mArane kA prayAsa kiyA thA kintu saphala nahIM ho sakA / mapu0 46.289, 304 325 pRthudhI-kautukamaMgala nagara ke rAjA zubhamati kI raanii| yaha droNameSa aura kekayA kI jananI thI / papa0 24.2-4.89-90 peya-AhAra yogya padArthoM ke pA~ca bhedoM meM (bhakSya, bhojya, peya, lehya aura cUSya) eka bhed| zItala, jala, mizrita jala aura madya ke bheda __ se yaha tIna prakAra kA hotA hai / papu0 24.53-54 paizunyabhASaNa-pITha pIche nindA karanA / duSTa loga paizunyabhAvI hote hai / hapu0 10.93 povanapura-jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI suramya deza kA. eka sundara nagara / yaha prathama nArAyaNa tripRSTha kI janmabhUmi thaa| bAhubalI ko bhagavAn vRSabhadeva ne yahA~ kA rAjya diyA thaa| yaha unake rAjya kI rAjadhAnI thaa| mapu0 54.68, 59.209, 70.138-139, 73.6, papu0 20.218-221, hapu0 11.78, pApu0 2.225, 4.41, 11. 43, vIvaca0 3.61-63 pauMDa-(1) bharatakSetra kI pUrva dizA meM sthita desh| yaha bharateza ke eka bhAI ke adhIna thaa| usane bharateza kI adhInatA svIkAra nahIM kI aura vaha dIkSita ho gayA / isalie yaha deza bharateza ke sAmrAjya meM mila gayA thaa| yahA~ ke rAjA ne rAma-lakSmaNa aura vajrajaMgha ke bIca hue yuddha meM vanajaMgha kA sAtha diyA thaa| papu0 102.154-157 (2) vasudeva kI pauNDrA rAnI se utpanna putra / hapu0 48.59 (3) vasudeva kI rAnI cAruhAsinI se utpanna putra / hapu0 24. 31-33 (4) bhadrilapura nagara kA rAjA / isakI putrI cAruhAsinI vasudeva ko vivAhI gayI thii| isane tIrthakara nemi ke samavasaraNa meM jAkara usakI vandanA kI thii| hapu0 24.31-32, 31.28, 32.39, 59. pauNDA-vasudeva kI eka rAnI / pauNDa isakA putra thaa| hapu0 48.59 pauravI--saMgIta ke dhaivata kI eka mUrcchanA / hapu0 19.163 pauloma-harivaMzI rAjA puloma kA putra / yaha carama kA bhAI thA / pitA ke dIkSita hone para ise usakA rAjya milA thaa| hapu0 17. 24-25 pRcchanA-svAdhyAya tapa kA eka bheda / de0 svAdhyAya prakAMDaka-eka hAra / isa hAra meM krama se bar3hate hue pA~ca motA lagate hai| mapu0 16.47, 53 prakAma-bhaviSyat kAlIna rudra / hapu060.571-570 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzayaza-prajvalita jaina purANakoza : 233 prakAzayaza-puSkaradvIpa ke candrAditya nagara kA raajaa| isakI rAnI mAdhavI se jagadya ti nAmaka putra utpanna huA thaa| hapu0 85. 96-97 prakAzAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. prajA-(1) santAna / mapu0 3.142 (2) zAsakoM dvArA rakSita evaM anuzAsita jn| ye do prakAra ke hote hai-prathama ve loga jo rakSya hote haiM aura dUsare ve jo rakSaka hote haiM / kSatriyoM ko rakSaka mAnA gayA hai / mapu0 42.10 prajAga-bhagavAn vRSabhadeva kA dIkSA sthAna / papu0 85.40, hapu0 prakIrNaka-(1) aMgabAhazruta kA apara nAma / isake caudaha bheda hai sAmAyika, jinastava, vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavakAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpAkalpa, mahAkalpa, puNDarIka, mahApuNDarIka aura nissdykaa| isameM ATha karor3a eka lAkha ATha hajAra eka sau pacahattara akSara, eka karor3a teraha hajAra pA~ca sau ikkIsa pada aura paccIsa lAkha tIna hajAra tIna sau assI zloka hai / hapu0 10.125-138,50.124 (2) laMkA ke pramadavana parvata para sthita sAta vanoM meM eka bana / papu0 46.143-146 (3) acyuta svarga ke eka sau teIsa vimAna / mapu0 10.187 (4) tANDava-nRtya kA eka bheda / isameM nAcate hue puSpa varSA kI jAtI hai / mapu0 14.114 prakRbjA-tIrthakara ajitanAtha ke saMgha kI pramukha AryikA / mapu0 48.47 prakRti-(1) karma kI prakRtiyA~ / adhAti karmoM kI pacAsI tathA ghAti karmoM kI tiresaTha karma prakRtiyA~ hotI hai| mapu0 48.52, vIvaca0 19.221-231 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. (3) agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke karma prakRti prAbhUta kA pA~cavA~ anuyoga dvAra / hapu0 10.82 / prakRtidyuti-baladeva kA putra / hapu0 48.66-68 prakrama-agrAyaNIyapUrva kI karmaprakRti vastu kA AThavA~ anuyoga dvAra / hapu0 10.83 prakSINabandha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. prajApati-(1) vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM 58 veM gaNadhara / mahApurANa meM ye 57 veM gaNadhara haiM / mapu0 43.63, hapu0 12.65 (2) vRSabhadeva kA dUsarA nAma / apUrva rUpa se prajA kI rakSA karane ke kAraNa unheM isa nAma se saMbodhita kiyA gayA thaa| saudharmendra ne vRSabhadeva kI isa nAma se bhI stuti kI thI / mapu0 25.113 73.7, hapu08.209 (3) podanapura nagara kA raajaa| isakI do rAniyA~ thIM-mRgAvatI aura jyaavtii| prathama nArAyaNa tripRSTha mRgAvatI kA tathA vijaya nAmaka balabhadra jayAvatI kA putra thaa| mapu0 57.84-86, 70.120122, papu0 20.221-226, vovaca0 3.61-63 (4) malaya deza ke ratnapura nagara kA raajaa| yaha guNakAntA kA pati aura candracUla kA pitA thA / mapu0 67.90-91 (5) avanti deza kI ujjayinI nagarI kA rAjA / mapu0 75.95 prajApAla-(1) pA~cavA~ balabhadra / papu0 20.234 (2) puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA raajaa| isakI guNavatI aura yazasvatI nAma kI do putriyA~ tathA lokapAla nAma kA putra thaa| isane putra ko rAjya sauMpakara zivakara vana meM zIlagupta muni se saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 45.48-49,46 19-20, pApu0 3.201 (3) jambudvIpa ke meru parvata se pUrva kI ora sthita sukaccha deza ke zrIpura nagara kA raajaa| yaha tIrthaGkara mallinAtha ke tIrtha meM hue padma cakravartI ke tIsare pUrvabhava kA jIva thaa| ulkApAta dekhakara ise prabodha ho gayA thA / phalasvarUpa isane putra ko rAjya sauMpakara zivagupta jinezvara ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA thaa| samAdhimaraNa se yaha acyuta svarga meM indra huA tathA yahA~ se cyuta hokara vArANasI nagarI meM ikSvAkuvaMzI rAjA padmanAbha kA padma nAmaka putra huaa| mapu0 66.67-77 (4) videha kSetra meM puSkalAvatI deza ke zobhAnagara kA rAjA / mapu0 46.95 prajApAlana-rAjadharma / nyAyavRtti se prajA ko apane dharma ke pAlana meM ___ yatheSTa suvidhA denA rAjadharma hai / mapu0 42.10-14 prajAvatI-mithileza kumbha ko mahAdevI / yaha tIrthakara mallinAtha kI __jananI thii| mapu0 66.32-64 prajAhita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 prajvalita-tIsarI meghA nAmaka pRthivI ke chaThe prastAra kA indraka bila / hapu0 4.80-81 prakhyAta-cakrapura nagara kA raajaa| isakI rAnI ambikA se pA~cavA~ nArAyaNa puruSasiMha utpanna huA thA / papu0 20.221-226 pracaNDavAhana-trizRMga nagara kA raajaa| isakI rAnI vimalaprabhA ke dasa putriyA~ thIM-guNaprabhA, suprabhA, hrI, zrI, rati, padmA, indIvarA, vizvA, AcaryA aura azokA / ina kanyAoM kA vivAha yudhiSThira se karane kA nirNaya liyA gayA thA kintu lAkSAgRha ke dAha kA samAcAra pAkara isa nirNaya ko samApta kara diyA gayA thaa| ina kanyAoM ne aNuvrata dhAraNa kara liye the / hapu0 45.96-98 pracalA-darzanAvaraNa karma kA eka bheda / hapu0 56.97 pracalA-pracalA-darzanAvaraNa karma kA eka bheda / hapu0 56.91 pracchAla-bharatakhaNDa ke uttara kA eka deza / yahA~ bhagavAna mahAvIra kI dezanA huI thii| hapu0 3.6 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajvalitottama-pratirUpa praticandra-mahodadhi kA putra / isane pitA se rAjya prApta kiyA thaa| isake kiSkindha aura andhra karUDha nAmaka do putra the| kiSkindha ko rAjya dekara isane nigrantha dIkSA le lI thii| anta meM samAdhimaraNa pUrvaka zarIra tyAga kara isane mokSa paayaa| papu0 6.349, 352353 234 : jaina purANakoza prajvalitottama-eka ratha / rAvaNa ne bahurUpiNI vidyA se isakA nirmANa karake ise apane maya nAmaka yoddhA ko diyA thaa| maya yoddhA ne isI ratha para ArUDha hokara hanumAn ko ratha rahita kiyA thaa| papu0 74.69-73 prajJapti-vidyAdharoM kI eka vidyA / isase vimAnoM kA nirmANa kiyA jAtA thA / rAma aura lakSmaNa ne isI vidyA se vimAna nirmita karake apanI senA laMkA bhejo thii| isase rUpa meM bhI yatheSTa parivartana kiyA jA sakatA thaa| mapu0 62.391, 522-523, 72, 78, 123 hapu0 27.131 rAvaNa ko bhI yaha vidyA prApta thii| arci- mAlI ne yaha vidyA apane putra jvalanavega ko dI thii| vasudeva ko bhI yaha prApta ho gayI thii| pradyumna ne ise kanakamAlA se prApta kiyA thA / papu0 7.325-332, hapu0 19.81-82, 27.131, 30.37, 47.76-77 prajJA-eka parISaha / jJAna kA utkarSa sarvajJa hone taka hai, isake pUrva jJAna bar3hatA rahatA hai, aisA cintana karate hue apane vizeSa jJAna kA abhimAna na karanA isa parISaha kA dhyeya hai / mapu0 36.125 prajJApAramita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 praNata-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.166, praNava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.166 praNAlI-naharoM se khetoM ko jala pahu~cAnevAlI naaliyaaN| ye kRSi ke lie siMcAI kA eka mahatvapUrNa sAdhana hai / mapu0 35.40 praNidhAnyA-jinendra kI mAtA ke garbhakAla meM usakI darpaNa lekara sevA karanevAlI eka dikkumArI / hapu0 8.108 praNidhi-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. pratinandI-nandasthalI nagarI kA raajaa| isane vana meM muni rAmacandra ko AhAra diyA thaa| papu0 120.2, 121.1-27 pratinArAyaNa-(1) nArAyaNoM ke zatru / ye adhogAmI hote haiM aura nidAna pUrvaka maraNa karate haiN| ye nau hai-azvagrIva, tAraka, meruka, nizumbha, madhukaiTabha, bali, praharaNa, rAvaNa aura jarAsandha / mahApurANa, ke anusAra inake nAma haiM-azvagrIva, tAraka, madhu, madhusUdana, madhukror3a, nizumbha, balIndra, rAvaNa aura jarAsandha / mapu0 57.87-90, 58. 102.115, 59.99, 60.71, 78, 61.81, 65.180-184, 66.109-110, 68.625-660, 71.54, 69, 76-77, hapu0 60.291-293 (2) bhaviSyat kAlona pratinArAyaNa ye haiM-zrIkaNTha, harikaNTha, nIlakaNTha, azvakaNTha, sukaNTha, zikhikaNTha, azvagrIva, hayagrIva aura mayUragrIva / hapu0 60.568-570 pratipattisamAsa-zru tajJAna se bIsa bhedoM meM eka bheda / hapu0 10.12 pratibala-vAnara dvIpa meM sthita kiSkindhapura ke rAjA kapiketu aura usakI rAnI zrIprabhA kA putra / yaha gaganAnanda kA pitA thA / papu0 6.198-200, 205 pratibodhinI-eka vidyA / yaha nidrA-bhaMga karatI hai / sugrIva ne yoddhAoM ko nIMda se zithila hote dekhakara isI vidyA se unakI nidrA dUra kI thI / papu0 60.60-62 pratimA-(1) mati / inakA nirmANa cakravartI bharata ke samaya meM hI Arambha ho gayA thA / svayaM bharata ne kailAza parvata para sarvaratnamaya divya mandira banavAkara usameM pA~ca sau dhanuSa U~cI jineza kI pratimA sthApita karAyI thii| papu0 52.1-5, 98.63-65 / (2) zrAvaka kI gyAraha zreNiyA~ / ye hai-darzana pratimA, vrata pratimA, sAmAyika pratimA, proSadhopavAsa pratimA, sacittatyAga pratimA, rAtribhuktityAga pratimA, brahmacarya pratimA, ArambhatyAga pratimA, parigrahatyAga pratimA, anumatityAga pratimA aura uddiSTa tyAga pratimA / vIvaca0 18.36-72 pratimAyoga-kAyotsarga mudraa| isameM pratimA ke samAna nagna khar3e hokara dhyAna kiyA jAtA hai / yaha aghAtiyA karmoM kI ghAtinI yogAvasthA hai| dhyAna kI isa mudrA kA Arambha vRSabhadeva ne kiyA thaa| mapu0 18.90, 39.52, papu0 9. 107-108, 127, hapu0 9. 135, vIvaca0 19.221 pratirUpa-bhUta jAti ke vyantara devoM kA eka bhed| vIvaca0 14.59 63 de0 kinnara (2) bhagavAna ke janmAbhiSeka ke samaya sevA karane vAlI eka devI / hapu0 38.33 praNItAgni-saMskArita agni / mapu0 34.215 praNetA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 pratikramaNa-(1) aMgabAhyazruta ke caudaha bhedoM meM cauthA bheda / dravya, kSetra, kAla Adi meM hue pApa kI zuddhi ke lie kiye jAnevAle pratikramaNa kA isameM kathana kiyA gayA hai / hapu0 10.125, 131 (2) muni ke SaDAvazyakoM meM eka Avazyaka karttavya / isameM dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke viSaya meM kiye hue pramAda kA mana, vacana aura kAya kI zuddhi se nirAkaraNa kiyA jAtA hai| hapu0 34.145 (3) prAyazcitta / yaha Abhyantara tapa ke nau bhedoM meM dUsarA bheda hai| isameM lage hue doSoM kA prAyazcitta kiyA jAtA hai| mapu0 20. 171, hapu0 64.33 pratigrahaNa-dAtA ke nau puNyoM (navadhA-bhaktiyoM) meM prathama puNya (bhkti)| isameM sAdhu ko AhAra ke lie par3agAhane kI kriyA hotI hai| aparanAma pratigraha / mapu0 20.86-87, hapu0 9.199-200 Jain Education Intemational Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratirUpaka vyavahAra-pradhamna pratirUpaka vyavahAra-acauryANuvrata kA pAMcavA~ atIcAra-kRtrima svarNAdi evaM vacanoM se dUsaroM ko ThaganA / hapu0 58.173 pratiziSTa-pratinidhi / mapu0 1.68 pratizruti-prathama kulakara evaM mnu| inakI Ayu palya kA dasavA~ bhAga aura UMcAI eka hajAra ATha sau dhanuSa thii| sUrya aura candramA ko dekhane se utpanna logoM ke bhaya ko inhoMne dUra kiyA thaa| inakA aparanAma pratizruta thaa| mapu0 3.63-73, papu0 3.75-76, pApu0 2.105, dvitIya kulakara sanmati inake putra the / sanmati ke hote hI inhoMne svarga prApta kiyaa| mapu0 3.63-73, papu0 3.75-76, hapu0 7.125-149, pApu0 2.105 pratiSThanagara-eka nagara / yaha lakSmaNa ke jIva punarvasu ko janmabhUmi thA / papu0 106.205 pratiSThA-pratiSThAzAstroM meM kathita vidhi ke anusAra pratimAoM kI sthApanA / mapu0 54.48-49 pratiSThApanA-pA~ca samitiyoM meM eka samiti / isake pAlana meM prAsuka (nirjantUka) sthAna para zarIra ke mala-mUtra, kapha Adi kA tyAga karanA hotA hai / hapu0 2.126, pApu0 9.95 pratiSThAprasava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 143 pratiSThita-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 203 mena purANakoza : 235 pratyantanagara-nagara kA nikaTavartI upanagara / mapu0 75.89 pratyaya-(1) samyagdarzana kI cAra paryAyoM (zraddhA, ruci, sparza aura pratyaya) meM caturtha paryAya / mapu0 9.123 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.172 pratyAkhyAna-(1) pUrvopArjita karmoM kI nindA karanA aura AgAmI doSoM kA nirAkaraNa karanA / papu0 89.107, hapu0 34.146 (2) nauvA~ pUrva / isameM caurAsI lAkha pada hai aura parimita dravyapratyAkhyAna aura aparimita bhAvapratyAkhyAna kA nirUpaNa hai| yaha pUrva ___ munidharma ko bar3hAnevAlA hai / hapu0 2.99, 10.111-112 pratyAkhyAnodaya-vrata aura saMyama ke pAlana meM bAdhaka kaSAya / mapu0 59.35 pratyAyikI-kriyA-pApa ke naye-naye upakaraNa utpanna karanevAlI pApAsrava kArI kriyA / hapu0 58.71 pratyAhAra--mana kI pravRtti kA saMkoca kara lene para upalabdha mAnasika saMtoSa / mapu0 21.230 pratyeka nAmakarma kA eka bheda / hapu0 56.104 pratyekabuddha-svayaM baddha / vairAgya kA kAraNa dekhakara svayaM vairAgya dhAraNa ___ karanevAle muni / mapu0 2.68 prathama-(1) kauzAmbI nagara nivAsI, daridrakula meM utpanna, indrajit ke pUrvabhava kA jIva / papu0 78.63-80 de0 pazcima (2) dhRtarASTra tathA gAndhArI se utpanna aThAsIvAM putra / pApu0 8.204 (3) rAma kA eka yoddhaa| siMhakaTi ne ise yuddha meM mArA thA / papu0 60.11 prathamAnuyoga-zrutaskandha ke cAra anuyogoM meM prathama anuyog| isameM tIrthaGkara Adi tresaTha zalAkApuruSoM ke caritra kA varNana hotA hai / mapu0 2.98 (2) dvAdazAMga zruta kA eka bheda / hapu0 2.96 prathita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.203 prathIyAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.203 pradakSiNAvarta-bharateza cakravartI kI eka nidhi-eka udyoga shaalaa| ____ isameM svarNazodhana hotA thaa| mapu0 37.81 pradIpAMga-bhogabhUmi meM prApta dasa prakAra ke kalpavRkSoM meM eka viziSTa jAti ke kalpavRkSa / inakI dIpakoM jaisI AbhAvAlI zAkhAeM hotI haiM tathA inake patta kamala kI kaliyoM jaise hote haiM / hapu0 7.81-83 pradIpta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.200 pradeza-AkAza dravya kA sabase choTA bhAga / hapu0 7.17 pradoSa-jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kA Asrava / hapu0 58.92 pradyamna-kRSNa tathA rukmiNI kA putra / eka dina yaha zizu avasthA meM apanI mAtA rukmiNI ke pAsa soyA huA thaa| usa samaya dhUmaketu asura udhara se jA rahA thaa| rukmiNI ke mahala para Ate hI usakA vimAna ruka gyaa| vibhaMgAvadhijJAna se zizu ko apane pUrvabhava kA vairI jAnakara isa asura ne rukmiNI ko mahAnidrA meM nimagna kiyA aura (2) kuruvaMza kA eka rAjA / hapu0 45.12 pratisaMdhyA-kauzAmbI nagarI ke svAmI brAhmaNa vizvAnala kI bhAryA / yaha kAkonada mlecchoM ke svAmI raudrabhUti kI jananI thI / papu0 34. 76-81 pratisara-kuruvaMza kA eka rAjA / yaha zantanu se pUrva huA thaa| hapu0 45.29 prativAsudeva-pratinArAyaNa kA apara nAma / papu0 5.188, 225, de0 pratinArAyaNa pratisUrya-hanuruha dvIpa ke nivAsI vicitrabhAnu aura sundaramAlinI kA putra / yaha hanumAna kA mAmA thaa| hanumAna tathA usakI mAtA aMjanA ko yaha jaMgala se apane ghara le gayA thaa| papu0 1.74, 17.344 346 pratItya satya-Agama ke anusAra aupazamaka Adi bhAvoM kA kathana krnaa| hapu0 10.101 pratIndra-indra ke adhIna sarvoccapada dhArI deva / dharmArAdhana pUrvaka viziSTa tapasyA karane se jIva aisA deva hotA hai| mapu0 7.32, 79, 10. 171 pratolI-~-nagara ke ve choTe mArga jinameM hokara rAjamArga para pahu~cA jAtA hai| AdipurANa meM nagara-nirmANa kalA kA samRddhipUrNa varNana milatA hai / mapu0 26.83 pratyaga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.140 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 : jaina purANakoza pradyumna-prabhaMjana vaha ise uThA le gyaa| isake bAda usane ise khadira aTavI meM takSaka zilA ke nIce dabA diyA aura vahA~ se calA gayA / kucha samaya bAda meghakUTa nagara kA rAjA kAlasaMvara bhI udhara se apanI rAnI kanakamAlA ke sAtha A rahA thA / takSakazilA ke pAsa usakA vimAna ruka gyaa| vaha nIce AyA aura usane ise zilA se nikAlakara apanI kAMcanamAlA ko de diyaa| kAlasaMvara ise lekara apane nagara AyA aura usane vidhipUrvaka isakA devadatta nAma rakhA tathA use yuvarAja banA diyA / isane yuvA hone para apane pitA kI salAha lekara zatra agnirAja para AkramaNa kiyA aura use jItakara le AyA tathA use kAlasaMvara ko sauMpa diyaa| isase kAlasaMvara bahuta prasanna huaa| usane isake parAkrama kI prazaMsA kI tathA zreSTha vastue~ dekara inakA sanmAna kiyA / isake yauvana aura parAkrama se kAMcanamAlA prabhAvita huI / vaha isa para kAmamugdha ho gayI kintu yaha usase kisI bhI prakAra se AkRSTa nahIM huaa| nirAza hokara kAMcanamAlA ne apanI nirjajjatA ke nivAraNa ke lie apane pati ko ise kuceSTAvAn aura akulIna btaayaa| rAnI para vizvAsa kara rAjA kAlasaMvara ne apane pA~ca sau putroM ko ise ekAnta meM le jAkara mAra DAlane kI AjJA dI / rAjakUmAra ise vana meM le gaye / vahA~ rAjakumAroM ne ise eka agnikuNDa dikhAkara kahA ki jo isa agnikuNDa meM praveza karegA vaha nirbhaya mAnA jaaygaa| isa bAta ko sunakara yaha agnikuNDa meM kUda gyaa| kuNDa kI devI ne ise jalane se bacAkara isakI pUjA kI aura usane ise bahumUlya vastra aura AbhUSaNa bheMTa meM diye / rAjakumAra ise meghAkAra do parvatoM ke bIca le gaye kintu vahA~ bhI eka devI ne isakI sahAyatA kI aura usane ise do divya kuNDala diye / rAjakumAroM kI preraNA se yaha vArAha guhA meM gayA / isa guhA kI devI ne bhI isake parAkrama se prasanna hokara ise vijayaghoSa zaMkha aura mahAjAla ye do vastueM diiN| isI taraha isane kAlaguhA meM praveza kiyA aura vahA~ ke rAkSasa mahAkAla ko jiitaa| ise usase vRSabharatha tathA ratnamaya kavaca prApta hue / isane eka kIlita vidyAdhara ko bandhana mukta kara usase surendrajAla aura narendra jAla tathA prastara ye tIna vastue~ prApta kii| isake pazcAt vaha sahasravaktra nAgakumAra ke bhavana meM gayA / yahA~ bhI isakA sammAna huA / nAgakumAra ne ise makara cihnita dhvajA, citravarNa dhanuSa, nandaka khaDga, aura kAmarUpiNI aMgUThI dii| isake bAda suvarNArjuna vRkSa ke nIce pA~ca phaNavAle nAgarAja se tapana, tApana, modana, vilApana aura mAraNa ye pA~ca bANa prApta kiye| yahA~ se yaha kSIravana gayA / yahA~ markaTadeva ne ise mukuTa, auSadhimAlA, chatra aura do camara diye / isake pazcAt yaha kadambamukhI bAvar3I gayA / yahA~ ise nAgapAza prApta huaa| rAjakumAroM ke pAtAlamukhI bAvar3I meM kUdane ke lie kahane para yaha unakA mantavya samajha gyaa| ataH bAvar3I meM yaha svayaM na jAkara isane prajJapti vidyA ko apanA eka rUpa aura banAkara use vApI meM bheja diyA / jaba rAjakumAroM ne vApI ko zilA se DhaMkane kA prayatna kiyA to isane jyotiprabha ko chor3akara zeSa sabhI rAjakumAroM ko nAgapAza se bAMdhakara isI bAvar3I meM auMdhe muMha laTakA diyA aura vApI ko zilA se Dhaka diyaa| rAjakumAra jyotiprabha ko bhejakara isa ghaTanA kI sUcanA kAlasaMvara ko bheja dii| kruddha hokara kAlasaMvara vahA~ sasainya AyA / isane apanI vidyAoM tathA divyAstroM se senA sahita kAlasaMbara ko harA diyaa| isake pazcAt isane vana kI samasta ghaTanAoM se kAlasaMvara ko avagata karAyA tathA sabhI rAjakumAroM ko bandhana rahita kiyaa| isake pazcAt kAlasaMvara kI anumati se yaha nArada ke pAsa gayA aura usake sAtha nArada se apane pUrvabhavoM kI ghaTanAeM sunatA huA hastinApura AyA / yahA~ se dvArikA gayA / apane rUpa badalakara vidyA bala se kaI AzcaryakArI kArya karake isane kRSNa, rukmiNI, satyabhAmA aura jAmbavatI Adi kA manoraMjana kiyA / isake pazcAt apane asalI rUpa meM Akara isane sabako prasanna kara diyaa| satyabhAmA ke putra aura isake bhAI bhAnukumAra ke lie AyI huI kanyAoM ke sAtha isake vivAha hue| dvArikA meM bahuta samaya taka rahate hue isane rAja-parivAra tathA samAja kA mana jIta liyaa| eka dina balarAma ke sAtha yaha tIrthakara neminAtha ke pAsa gayA / unhoMne unase kRSNa ke rAjya kI avadhi jAnane kA prazna kiyA / neminAtha ne unheM bAraha varSa meM dvArikA dahana, kRSNa kA maraNa Adi sabhI bAteM batAyIM / yaha sunakara isane aura isake sAtha rukmiNI Adi deviyoM ne kRSNa se pUchakara saMyama dhAraNa kiyaa| isane girinAra parvata para pratimAyoga meM sthira hokara karma-nirjarA karate hue, nau kevala-labdhiyA~ prApta kI aura saMsAra se mukta huA / jAmbavatI kA putra zambhava aura isakA putra aniruddha bhI isakA anugAmI huA / mapu0 72.35-191, hapu0 43.35-97, 66.16-97 sAtaveM pUrvabhava meM yaha zRgAla, chaThe pUrvabhava meM agnibhUta, pA~caveM pUrvabhava meM saudharma svarga kA deva, cauthe parvabhava meM ayodhyA ke rudradatta kA putra pUrNabhadra, tIsare pUrvabhava meM saudharma svarga kA deva, dUsare pUrvabhava meM madhu aura prathama pUrvabhava meM AraNendra thaa| papu0 109.26-29, hapu0 43.100, 115, 146, 148-149, 158 159, 215 prapA-pathikoM ko jala pilAne kA sthAna / prAcIna kAla meM jana-sevA kA yaha eka pramukha sAdhana thA / mapu0 4.71 prapauNDanagara-anaMgalavaNa aura madanAMkuza yugala bhAiyoM kI krIDAsthalI / ___papu0 100.83 prabuvAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.10 prabodha-samavasaraNa ke aneka stUpoM meM eka stUpa / ise dekhakara logoM ko tattvajJAna ho jAtA hai| hapu0 57.106 prabhaMkara-saudharma aura aizAna donoM svoM ke 31 paTaloM meM 27vA paTala / hapu0 6.47, de0 saudharma prabhaMkarA-videha ke vatsakAvatI deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.208 214, hapu0 5.259 prabhaMkarI-ayodhyA ke rAjA vajrabAhu kI rAno, Ananda nAmaka putra kI jananI / mapu0 46.42-43 prabhaMjana-(1) mAnuSottara parvata ko pazcimottara dizA meM nIlAcala se spaSTa bhAga meM sthita isa nAma kA eka kUTa / hapu0 5.610 Jain Education Intemational Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhava- prabhAvatI (2) mAnuSottara parvata ke isa nAma ke kUTa kA nivAsI aura vAyukumAroM kA indra / hapu0 5.610 (3) rAjA vinami vidyAdhara kA putra / hapu0 22.103-104 ( 4 ) bharatakSetra meM sthita harivarSa deza ke bhogapura nagara kA rAjA / isakI mRkaNDu nAmA rAnI aura usase utpanna siMhaketu nAmaka putra thA / mapu0 70.75, pApu0 6.118-120 (5) vaizAlI nagara ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI suprabhA ke dasa putroM meM navA~ putra / mapu0 75.3-5 | (6) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke vidyutkAntapura kA rAjA ( vidyAdhara ) yaha aMjanA kA pati aura amitateja kA janaka thA / apara nAma aNumAn / mapu0 68.275-276 de0 amitateja (7) aizAna svarga ke ruSita vimAna meM utpanna eka deva / mapu0 8.214 (8) videha kA eka rAjA / dUsarI rAnI citramAlinI aura prazAntamadana isakA putra thA / mapu0 10.152 (9) bhUmigocarI eka rAjA yaha akampana kI putrI sulocanA ke svayaMvara meM AyA thA / pApu0 3.36-37 prabhava - (1) sudharmAcArya se prApta zruta ke avadhAraka AcArya / papu0 1.41-42 ( 2 ) airAvata kSetra ke zatadvArapura kA nivAsI sumitra kA mitra / sumitra ne ise apane rAjya kA eka bhAga dekara apane samAna rAjA banA diyA thaa| yaha sumitra kI hI patnI vanamAlA para Asakta ho gayA thA tathA usakI patnI ko isane apanI patnI banAnA cAhA thA / mitrabhAva se sumitra ne vanamAlA use arpita kara dii| jaba vanamAlA se usakA apanA paricaya pAyA to mitra ke sAtha ise apanA anucita vyavahAra samajhakara yaha glAni se bhara gayA aura AtmaghAta ke lie taiyAra ho gayA thA parantu isake mitra ne ise aisA karane se roka liyA | marakara yaha aneka durgatiyA~ pAte hue vizvAvasu kI jyoti - SmatI bhAryA kA zikhI nAma kA putra huaa| Age calakara yahI camarendra huA aura isane sumitra ke jIva madhu ko zUlaratna bheMTa kiyA / papu0 12.22-25, 31, 35-49, 55 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.117 prabhavA- tIsare nArAyaNa svayaMbhU kI paTarAnI / papu0 20.227 prabhaviSNu-saumendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.109 prabhA - (1) dUsare svarga kA eka vimAna / mapu0 8.214 (2) saudharma svarga kA eka paTala / hapu0 6.47 prabhAkara - ( 1 ) bharata ke sAtha dIkSita tathA muktimArga kA pArthika eka rAjA / pa0 88.1-6 (2) aizAna svarga kA eka vimAna / mapu0 9.192 (3) prabhAkarI nagarI ke rAjA prItivardhana ke senApati kA jIva / yaha prabhA nAma ke vimAna meM prabhAkara deva huA / mapu0 8.213-214 prabhAkarapurI- puSkaravara dvIpa meM videha kI eka nagarI yahA~ vinayanbara muni kA nirvANa huA thA / mapu0 7.34 jaina purANakoza : 237 prabhAkarI - (1) puSkarA dvIpa ke pazcimI bhAga meM sthita vatsakAvatI deza kI nagarI / mapu0 7.33 34, pApu0 4.264, 62.75 (2) magadha deza ke supratiSTha nagara ke nivAsI zreSThI sAgaradatta kI bhaaryaa| yaha nAgadatta aura kuberadatta kI jananI thI / mapu0 76. 216-218 (3) vatsa deza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA vijaya kI rAnI / yaha cakravartI jayasena ko jananI thI / mapu0 69.78-82 (4) kauzikapurI ke rAjA varNa kI rAnI pA0 12.5-6 prabhAvakra -- sItA kA bhAI ( bhAmaNDala) / papu0 1.78 prabhAcandra - candrodaya ke racayitA eka kavi / AcArya jinasena ne AcArya yazobhadra ke pazcAt tathA AcArya zivakoTi ke pUrva inakA smaraNa kiyA hai / ye kumArasena ke ziSya the / mapu0 1.46-49 prabhApura - eka nagara / rAjA zrInandana aura rAno dharaNI se utpanna saptarSiyoM kI janmabhUmi / pa0 92.1-7 prabhAmaNDala - bhagavAn kA eka prAtihArya / hapu0 3.34 prabhAvatI (1) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita vijayaparvata kI uttarazreNI ke gandharvapura nagara ke rAjA vidyAdhara vAsava kI rAnI yaha mahIdhara kI jananI thI isane padmAvatI ArthikA se ratnAvalI tapa dhAraNa kiyA thA tathA marakara yaha acyutendra svarga meM pratIndra huI thI / mapu0 7.30, 29.32 (2) vijaya parvata kI uttaraNI meM sthita bhogapura nagara ke rAjA ratha ko rAnI, svayaMprabhA kI putrI pu0 46. 147- 148, pApu0 3.213 ( 3 ) isa nAma kI vidyA / ise arkakIrti ke putra amitateja ne anya kaI vidyAoM ke sAtha siddha kiyA thA / mapu0 62.395 ( 4 ) vaizAlI gaNarAjya ke zAsaka ceTaka aura usakI rAnI subhadrA kI pauvI putrI mapu0 75.2-6, 11-12 (5) AThaveM nArAyaNa lakSmaNa kI paTarAnI / papu0 20.228 (6) rAvaNa kI bhAryA / papu0 88. 9-15 (7) rAma kI mahAdevI / papu0 94.24-25 (8) jambUdvIpa ke pUrva videhastha vatsakAvato deza kI nagarI / pApu0 4.246-247 (9) tIrthaMkara munisuvrata kI raanii| isI rAnI se utpanna suvrata nAmaka putra ko rAjya dekara munisuvrata ne saMyama dhAraNa kiyA thA / hapu0 16.55 (10) vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI ke gAndhAra deza meM sthita gandhasamRddhanagara ke rAjA gAndhAra aura unakI rAnI pRthivI kI putrI / yaha vasudeva kI rAnI thI / pu0 1.86, 30.6-7, 32.23 (11) rAjA samudravijaya ke choTe bhAI dhAraNa kI rAnI / hapu0 19.2-5 (12) vijaya parvata ko dakSiNI ke kinnarogInagara ke rAjA acamAlI kI raanii| yaha jvalanavega aura azanivega putroM kI jananI thI / hapu0 19.80-81 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 : jaina purANakoza prabhAvananA-pramoda (13) kauzika nagara ke rAjA varNa kI bhAryA / hapu0 45.61-62 (14) jayakumAra ke pUrvabhava kI bhAryA / hapu0 12.11-14 prabhAvanA-samyagdarzana ke ATha aMgoM meM eka aNg| isake dvArA jinendra ke dvArA pradarzita mokSamArga ke mAhAtmya ko prakAzita aura prasArita kiyA jAtA hai / mapu0 63.320 prabhAvagA-brahma svarga ke indra vidyunmAlI kI cauthI devii| mapu0 76.32-33 prabhAsa-lavaNasamudravAsI atizaya kAntimAn vyantarAdhipa / digvijaya ke samaya bharateza ne ise parAjita kiyA thA / mapu0 30.123 (2) tIrthakara mahAvIra ke gyArahaveM gaNadhara / mapu0 74.374, hapu0 3.43, vIvaca0 19.206-207 (3) vaizAlI nagara ke rAjA ceTaka tathA usako rAnI suprabhA ke dasa putroM meM dasavAM putra / mapu0 75.3-5 (4) sindha nadI ke gopura (dvAra) kA nivAsI deva / ise lakSmaNa ne parAjita kiyA thaa| mapu0 68.653 (5) dhAtakokhaNDa dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.638 prabhAsakunda-kuzadhvaja brAhmaNa aura usakI bhAryA sAvitrI kA putra / yaha zambhu kA jIva thA / (de0 zambhu) isane vicitrasena muni ke pAsa dIkSA lekara tapazcaraNa kiyA thaa| maraNa kAla meM kanakaprabha vidyAdhara ko vibhUti dekhakara isane vaisA hI banane kA nidAna kiyA thA aura nidAna vaza yaha marakara sanatkumAra svarga meM deva huA thaa| vahAM se cyuta hokara yaha laMkA nagarI meM ratnazravA aura unakI rAnI kekasI ke rAvaNa nAma kA putra huA / papu0106. 155-171 / / prabhAsatIrtha-samudrataTavartI eka tIrtha / yahA~ kRSNa ne rASTravardhana nagara ke rAjakumAra namuci ko mArA thA tathA usakI bahina susImA ko harakara dvArikA lAye the| hapu0 44.26-30 prabhAsA-samavasaraNa ke Amra vana ko cha: vApiyoM meM eka vApI / hapu0 57.35 prabhAsvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.181 prabhu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.100 prabhuzakti-tIna rAjazaktiyoM meM eka zakti / hapu0 8.201 prabhUtateja-bharatavaMza meM hue rAjA zazI kA putra / hapu0 13.9 prabhUtavibhava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 118 prabhUtAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 118 prabhUSNu-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.30, 25.109 prabhodaya-sAtaveM bhAvI tIrthakara / hapu0 60.559 pramattasaMyata-chaThA guNasthAna / isase Age caudahaveM guNasthAna taka manuSyoM meM bAhya rUpa kI apekSA koI bheda nahIM hotA, sabhI nigraMnya mudrA ke dhAraka hote haiM parantu Atmika vizuddhi kI apekSA unameM bheda hotA hai / jaise-jaise Upara bar3hate jAte haiM vaise-vaise unameM vizuddhi bar3hatI jAtI hai| aise jIva zAnta aura paMca-pApoM se rahita hote haiM / hapu0 3.81 84, 89-90 pramava-bhAvI prathama rudra / hapu0 60.571 pramavavana-(1) rAjaprAsAda kA eka mahattvapUrNa aMga / AdipurANa meM bhI pramadavana kA varNana AyA hai / mapu0 47.9 (2) laMkA meM sthita vistIrNa udyAna / yaha taDitkeza kI krIDAsthalI thaa| rAvaNa ne sItA ko yahA~ rakhA thaa| isake sAta vibhAga the-prakIrNaka, janAnanda, sukhasevya, samuccaya, cAraNapriya, nibodha aura pramada / yahA~ snAna karane ke yogya vApiyA~ nirmita kI gayIM thIM aura sabhAgRha banAye gaye the| papu0 5.297-300, 6.227, 46. 141-145, 152-153 (3) kauzikapurI kA eka udyAna / yahA~ ke rAjA varNa kI putrI kamalA kI pANDavoM se bheMTa isI udyAna meM huI thI tathA usake yudhiSThira kI ora AkRSTa hone para yaha usI se vivAhI gayI yo / pApu0 13. 7-34 pramadA-samavasaraNa kI nATyazAlA / hapu0 57.93 pramANa-(1) dravyAnuyoga kA eka pramukha viSaya / dravyoM ke nirNaya karane kA yahI eka mukhya sAdhana hai| yaha padArtha ke sakala deza kA (virodhI, avirodhI dharmoM kA) eka sAtha bodha karanevAlA jJAna hotA hai / mapu0 2.101, 62.28, papu0 105.143 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. pramANapada-akSarasamAsa ke bAda honevAlA padajJAna / yaha ATha akSaroM kA hotA hai / hapu0 10.22 pramANAMgula-utsedhAMgula se pAMca sau gunA bar3A aMgula / hapu0 7.42 pramAthI-dhRtarASTra tathA unakI rAnI gAndhArI kA navAsIvAM putra / pApu0 8.204 pramAba-(1) chaThe guNasthAna meM vratoM meM asAvadhAnatA ko utpanna karanevAlI mana-vacana aura kAya kI pravRtti / isase karmabandha hotA hai| isake pandraha bheda hote haiN| ye bheda hai-cAra kaSAya, cAra vikathA, pA~ca indriya-viSaya, nidrA aura sneha / ye bheda saMjvalana kaSAya kA udaya hone se hote haiM tathA sAmAyika, chedopasthApanA ora parihAravizuddhi ina tIna cAritroM se yukta jIva ke prAyazcitta ke kAraNa banate haiN| mapu0 47.309, 62. 305-306, hapu0 58.192 (2) madyapAyI ke sadRza zithila AcaraNa / pApu0 23.32 pramAvAcarita-anarthadaNDa kA eka bheda / anartha-chedana, bhedana Adi karanA pramAdAcaraNa hai / hapu0 58.146 pramAmaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 pramazA-bharatakSetra kI eka nadI / ise bharateza kI senA ne tamasA nadI ko pAra karane ke bAda pAra kiyA thaa| mapu0 29.54 pramoda-(1) saMvega aura vairAgya ke lie sAdhanabhUta tathA ahiMsA ke lie Avazyaka maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyastha ina cAra bhAvanAoM meM Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramodana-prasannakIti mena purANakoza : 239 dvitIya bhaavnaa| isa bhAvanA se guNI janoM ke guNoM ko dekhakara prazama-samyagdarzana kI abhivyakti meM Avazyaka rUpa se hetubhata AtmA prasannatA hotI hai / mapu0 20.65, 39.145. hapu0 58.125 kA prathama guNa / isase kaSAyoM kA zamana ho jAtA hai / mapu0 4.123 (2) laMkA kA rAkSasavaMzI eka nRpa / yaha mAyA aura parAkrama se 15.214 sahita bala aura mahAkAnti kA dhAraka thaa| papu0 5.395-400 prazamAraka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. pramodaya-bhAvI sAtaveM tIrthakara / hapu0 60.559 163 prayogakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM asaMyamavarSinI / prazamAtmA saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. eka kriyA / isameM gamanAgamana Adi meM pravRtti bar3hatI hai / hapu0 58. prazastadhyAna-dhyAna ke prazasta aura aprazasta do bhedoM meM prathama bheda / pravaktA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.210 zubha pariNAmoM se kiyA huA dhyAna prazasta dhyAna hai| isake bhI do pravacanabhakti-tIrthaGkara nAmakarma ke bandha meM kAraNa bhUta solaha bhAvanAoM bheda hote haiM-dharmadhyAna aura zukladhyAna / mapu0 21.27-29 meM terahavIM bhAvanA / isa bhAvanA se mana, vacana aura kAya kI zuddhatA prazastavaMka--eka cAraNaRddhidhArI mani / jIvandharasvAmI ne inase apane pUrvaka Agama meM zraddhA bar3hatI hai / mapu0 63.311, 327, hapu0 34. pUrvabhava jJAta kiye the| mapu0 75.678 prazasti--zilAkhaNDoM para utkIrNa paricayAtmaka vivaraNa-lekha / sarva131, 141 pravacanamAtA-pA~ca samiti aura tIna guptiyaaN| ye ATha pravacana mAtAe~ prathama cakravartI bharata ne vRSabhAcala parvata para kAkiNI ratna dvArA apanI vijaya kA vivaraNa utkIrNa karAyA thaa| mapu0 32.146-155 kahalAtI haiM / vIvaca0 13.57 prazAnta--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.186 pravara-(1) eka rAjA / indra-dazAnana saMgrAma meM isane indra kI ora se prazAntamavana-rAjA prabhaMjana aura usakI rAnI citramAlinI kA putra / yuddha kiyA thA / papu0 9.28, 12.217 pUrvabhava meM yaha svarga meM manoratha nAma kA deva thA / mapu0 10.152 (2) gandhavatI nagarI kA eka sampattizAlI vaizya / yaha rucirA kaa| prazAntarasazailUSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 pitA thA / papu0 41.127 25.208 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.29-40 prazAntAtmA-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25,132 pravaradatta-dvArikApurI meM tIrthaGkara neminAtha kA prathama aahaardaataa| hapu0 prazAntAri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 55.129 pravarA-rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.9-12 prazAnti-tIrthaGkara zAntinAtha ke pazcAt do rAjAoM ke bAda huA 'pravAla--(1) mAnuSottara parvata meM sthita eka kUTa / yaha supravRddha deva kI kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.19 nivAsabhUmi thaa| hapu0 5.606 prazAntikriyA-garbhAnvaya kI vepana kriyAoM meM ikkIsavIM tathA dIkSAnvaya (2) ratnaprabhA narakabhUmi ke tIna bhAgoM meM kharabhAga ke solaha kI ar3atAlIsa kriyAoM meM solahavI kriyA / isameM viSayoM se anApaTaloM meM sAtavAM paTala / hapu0 4.47, 52-54 sakta hokara apane putra ko gRhasthabhAra dene ke pazcAt nitya svAdhyAya pravIcAra-maithuna / jyotiSI, bhavanavAsI, vyantara aura saudharma tathA aizAna tathA vividha upavAsa Adi karate hue zAnti kA mArga apanAyA jAtA svarga ke deva kAya se, sAnatkumAra aura mAhendra svarga ke deva sparza mAtra hai / mapu0 38.55-65, 148-149, 39.75 se, brahma-brahmottara, lAntava aura kApiSTa svarga ke deva rUpamAtra se, prazAstA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 zukra, mahAzukra, zatAra aura sahasrAra svarga ke deva zabda se tathA Anata, praznakoti-AgAmI navama tIrthaGkara / hapu0 60.559 prANata, AraNa aura acyuta svarga ke deva mana se pravIcAra karate haiM / praznavyAkaraNa-dvAdazAMgazruta kA dasavA~ aMga / isameM jIvoM ke sukha-duHkha hapu0 3.162.166 Adi se sambandhita praznoM ke uttara kA nirUpaNa hai| isameM AkSepiNI praveNI-bharatakSetra meM dakSiNa kI eka ndii| ise bharateza kI senA ne pAra Adi kathAoM kA bhI varNana kiyA gayA hai| isake padoM kI kula kiyA thaa| mapu0 29.86 saMkhyA terAnaveM lAkha solaha hajAra hai| mapu0 34.144, hapu0 10.43 pravezana-tAlagata gandharva kA eka bheda / hapu0 19.150 praznottaravidhi-eka zikSA-vidhi / yaha svAdhyAya kA eka bheda hai| pravajyA-gRhastha kA dIkSA grahaNa / isameM dIkSArthI nirmamatvabhAva dhAraNa ___ ise pRcchanA kahate haiN| mapu0 21.96 karatA hai / vizuddha kula, gotra, uttama cAritra, sundara mukhAkRti ke praSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 loga hI isake yogya hote haiM / iSTa janoM kI anujJApUrvaka hI siddhoM praSThaka-saudharma svarga kA eka paTala / hapu0 6.40 ko namana karake ise grahaNa kiyA jAtA hai| isake lie taruNa avasthA prasannakoti-vAnaravaMzI rAjA mahendra kA putra / yaha hanumAn kA mAmA sarvAdhika ucita hotI hai| mapu0 38.151, 39.158-160, thA / garbhakAla meM mahendra ne hanumAn kI mAtA aMjanA ko apane yahA~ 41.75 Azraya nahIM diyA thaa| hanumAn kA janma vana kI eka guhA meM huA Jain Education Intemational Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasannAtmA-prAjApatya 240 / jaina purANakoza thaa| jaba hanumAn sItA kI khoja meM mahendra ke nagara se hotA huA Age bar3ha rahA thA to usake mana meM mahendra ko daNDa dene kA bhAva huaa| usane yuddhadhvaniyA~ kI jisase mahendra usase sasainya lar3ane aayaa| prasannakIrti ne bhI isa yuddha meM bhAga liyaa| isa yuddha meM prasannakIrti hArA aura hanumAna ne use apane vidyAbala se bA~dha liyaa| yaha dekhakara mahendra ko bar3A Azcarya huaa| usane hanumAn kI prazaMsA kii| hanumAna ne prasannakIrti ko chor3a diyaa| isake pazcAt vaha rAvaNa kA pakSa chor3akara rAma kA sahAyaka ho gayA / papu0 12.205- 210,50.17-46, 54.38 prasannAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 132 prasena-garbhastha zizu kA AvaraNa-jarAyupaTala (nAla) / kulakara prasenajit ne ise dUra karane kI vidhi batAyI thI / mapu0 3.150 prasenika-candanA ke pUrvabhava meM huA magadhadeza kI vatsA nAmaka nagarI kA eka rAjA / mapu0 75.71 prasenajit-(1) terahaveM manu (kulkr)| inakI parva pramita Ayu thI aura zarIra kI UMcAI pA~ca sau dhanuSa kI thii| jarAyupaTala ke dUra karane kI vidhi inhoMne logoM ko batAyI thii| ye apane pitA marudeva ke akele putra the| marudeva ke pahale yugala santAna huI thii| usa samaya logoM ko pasInA Ane lagA thaa| inakA vivAha vivAha-vidhi se sapanna huaa| antima kulakara nAbhirAya inhIM ke putra the| mapu0 3.146-151, papu0 3.87, hapu0 7.165-170, pApu0 2.103106 (2) kRSNa kA solahavAM putra / hapu0 48.69-72 prastara-(1) hAthiyoM se jute ratha para ArUr3ha rAma ke pakSa kA eka yoddhA / papu0 58.8 (2) kisI vidyAdhara dvArA kIlita vidyAdhara kA upakAra karane se pradya mna ko prApta huI eka vidyA / isa vidyA se zilA utpanna karake usase kisI ko DhakA yA dabAyA jA sakatA hai| mapu0 72.114 115, 135-136 prastAra-chandaH zAstra kA eka prakaraNa / mapu0 16.114 praharaNa-sAtavA~ pratinArAyaNa / hapu0 50.291 praharA-bharatakSetra kI pazcima samudra kI ora bahanevAlI eka gaharI ndii| ise bharateza kI senA ne pAra kiyA thaa| mapu0 30.54, 58 prahasita-(1) hanumAn ke pitA pavanaMjaya kA mitra / papu0 15.119, 16.127 (2) ikkIsaveM tIrthaGkara neminAtha ke tIrtha meM mAtaMga vaMza meM utpanna asitaparvata nagara kA vidyAdhara raajaa| hiraNyavatI isakI rAnI thii| hapu0 22.111-112 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhastha vatsakAvatI deza ke susImA nagara kA eka vidvAn / yaha isI nagara ke rAjA ajitaMjaya ke maMtrI amita- mati aura usakI strI satyabhAmA kA putra thaa| vikasita isakA mitra thaa| ina donoM ne munirAja matisAgara se dharmopadeza sunA aura saMyama dhAraNa karake tapa kiyA / anta meM zarIra chor3akara donoM mahAzukra svarga meM indra aura pratIndra hue / mapu0 7.60-79 prahasta-rAvaNa kA AjJAkArI senApati / laMkA meM hue rAma-rAvaNa yuddha meM yaha rAma ke senAnAyaka ke dvArA mArA gayA thaa| papu0 8.410 411, 12.88, 58.45 prahArasaMkrAmiNI-dharaNendra dvArA nami aura vinami ko pradatta lokahita kAriNI eka vidyA / hapu022.70 prahelikA-pahelI / manoraMjana kA eka sAdhana / prahelikA ke dvArA deviyA~ jina-mAtAoM kA garbhakAla meM manovinoda karatI hai / mapu0 12.220. 248 prahlAda-(1) ujjayinI nagarI ke rAjA zrIdharmA ke bali Adi cAra maMtriyoM meM caturtha mantrI / yaha tantra mArga kA jJAtA thaa| zrutasAgara mani se vivAda meM parAjita hone ke kAraNa isI mantrI ke sAthI bali nAmaka mantrI ne akampanAcArya Adi muniyoM para upasarga kiyA thA / hapu0 20.4-62 (2) Adityapura nagara kA raajaa| yaha usakI rAnI ketumatI ke putra pavanagati kA pitA thaa| isake putra kA apara nAma pavanajaya thA / varuNa ke sAtha yuddha hone para rAvaNa ne ise apanI sahAyatArtha Amantrita kiyA thaa| taba isane rAvaNa kI sahAyatArtha apane putra ko bhejA thA / isakI patnI ketumatI ne doSa lagAkara apanI bahu aMjanA ko garbhAvasthA meM ghara se nikAla diyA thaa| papu0 15.6-8, 16.57-74, 17.3 (3) sAtavA~ pratinArAyaNa / papu0 20.244-245 prahlAvanA--vinItA nagarI ke rAjA suprabha kI pttraanii| yaha sUryodaya tathA candrodaya kI jananI thI / papu0 85.45 prAMzu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma |mpu0 25.214 prAkAmya-ATha RddhiyoM meM eka Rddhi / yaha kAmanAoM kI pUrti karatI hai| mapu0 38.193 prAkAra-samavasaraNa kI zobhA ke lie usake cAroM ora nirmita UMcI dIvAra / isameM cAroM dizAoM meM gopuroM kI racanA kI jAtI hai / prAcInakAla meM nagaroM kI rakSA ke lie bhI prAkAra banAye jAte the| mapu0 16.169, 19.57-62, papu0 2.49, 135, hapu0 2.65 prAkRta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.168 prArabhAra-bhU-siddha-zilA (aSTama bhuumi)| yaha 45 lAkha yojana pramANa hai / hapu0 6.89 prAgrahara saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 prAgraya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 prAgvideha-pUrva videhakSetra / mapu0 5.193, 46.19, 48.58 prAGmAlyagiri-RSyamUka parvata ke Age mAlya parvata kA pUrvabhAga / yahA~ bharateza kI hastisenA pahuMcI thii| mapu0 29.56 prAjApatya-vivAha kA eka bheda / yaha vivAha mAtA-pitA aura parivAra ke gurujanoM ko sammati se hotA hai / mapu0 62.151, 70.114-115 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAjJa-prAvRta jaina purANakoza : 241 prAjJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 prANa-(1) vyavahAra kAla kA eka pramANa / zvAsa lene aura chor3ane meM laganevAlA samaya prANa kahalAtA hai / hapu0 7.16, 19 (2) jIva kI jIvitavyatA kA lakSaNa / indriyA~, mana, vacana, kAya, Ayu aura zvAsocchvAsa ye prANa kahalAte haiN| inakI vidyamAnatA se hI jIva prANI kahA jAtA hai / mapu0 24.105 (6) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.166 prANata-(1) Uvaloka meM sthita caudahavA~ klp| mapu0 7.39, 55. 20-22, 67.16-17, papu0 105.166-169, hapu0 3.155, 6. 38 (2) Anata svarga kA eka vimAna / mapu0 73.68, hapu0 6.51 prANatendra-caudahaveM svarga kA indra / mapu0 55.22 prANatezvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. prANava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.166 / / prANAtipAtikIkriyA-eka AdhyAtmika kriyA / yaha sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM eka kriyA hai / isase prANoM kA viyoga hotA hai / hapu0 58.68 prANAyAma-yogoM kA nigrh| isameM zubhabhAvanA ke sAtha manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ina tInoM yogoM kA nigraha kiyA jAtA hai| mapu0 21.227 prANAvAyapUrva-teraha karor3a padoM se yukta bArahavA~ pUrva / isameM kAyacikitsA Adi ATha prakAra ke Ayurveda kA tathA prANa apAna Adi vibhAgoM kA aura unakI pAthivI Adi dhAraNAoM kA varNana hai / hapu0 2.99, 10.118-119 prAtara-dakSiNa kA samudrataTavartI eka deza / ise bharateza ne jItA thaa| mapu0 29.79 prAtihArya tIrthaMkara prakRti karma ke udaya se abhivyakta arhanta kI vibhUtiyA~ / ye ATha hotI hai-1. azokavRkSa 2. tIna chatra 3. siMhAsana 4. divyadhvani 5. dundubhi 6. puSpavRSTi 7. bhAmaNDala aura 8. causaTha camara / mapu0 7.293-302, 42.45, 54.231, papu0 2.148 154,hapu0 3 31-39, vIvaca0 15.1-19 praatihaary-prsiddh-upvaas| yaha bhAdoM sudI ekAdazI ke dina kiyA jAtA hai| pratimAsa kRSNapakSa kI ekAdaziyoM ke dina kiye gaye chiyAsI upavAsoM se ananta sukha milatA hai / hapu0 34.128 prAdoSiko-kriyA-eka AdhyAtmika kriyaa| yaha sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM ke antargata krodha ke Aveza se utpanna honevAlI eka kriyA hai / hapu058.66 prAyotiSa-pUrva dizA meM sthita eka janapada / yaha bharateza ke eka bhAI ke pAsa thaa| bharateza kI adhInatA svIkAra na karake vaha dIkSita ho gayA thaa| taba yaha janapada bharateza ke sAmrAjya meM mila gayA thaa| hapu011.68-69 prAntakalpa-acyuta svarga / mapu0 48.143 prAptamahAkalyANapaMcaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.155 prApti-ATha RddhiyoM meM eka Rddhi / isa Rddhi kA dhAraka samuddha rahatA hai / mapu0 38.193 prAbhUta-zratajJAna ke bIsa bhedoM meM pandrahavA~ bhed| yaha jJAna prAbhUta prAbhRtasamAsa meM eka akSara rUpa zrutajJAna kI vRddhi hone se hotA hai / hapu0 10.13, de0 zrutajJAna / prAbhUta-prAbhUta-zru tajJAna ke bIsa bhedoM meM terahavA~ bheda / yaha jJAna anu yoga samAsa jJAna meM eka akSara rUpa zrutajJAna kI vRddhi hone se hotA hai / hapu0 10.12-13 de0 zrutajJAna prAbhUta-prAbhRta-samAsa-zru tajJAna ke bIsa bhedoM meM caudahavA~ bheda / yaha jJAna prAbhRta-prAbhRta zrutajJAna meM eka akSara ke bar3hane se hotA hai / hapu0 10.12-13 de0 zrutajJAna prAbhuta-samAsa-zru tajJAna ke bIsa bhedoM meM solahavAM bheda / prAbhUta zruta jJAna meM eka akSara ke bar3hane se yaha jJAna hotA hai / hapu0 10,12-13 de0 zra tajJAna prAyazcitta-Amyantara chaH tapoM meM prathama tapa / isameM ajJAnavaza pUrva meM kiye aparAdhoM kI zAnti ke lie pazcAttApa kiyA jAtA hai aura mohavaza kiye hue pApa-karma se nivRtti pAne kI bhAvanA kI jAtI hai / yaha AlocanA, pratikramaNa, tadbhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, parihAra aura upasthApana ke dvArA kiyA jAtA hai / mapu0 2.22, 18.69, 20.189-190, 67.458-459, papu0 14.116-117, hapu0 64. 28, 37, vIvaca0 6.41-42 / / prAyopagamana-saMnyAsa (samAdhimaraNa, sallekhanA) kA utkRSTa rUpa / isakI sAdhanA zarIra se mamatva chor3akara nirjana sthAna yA bana meM kI jAtI hai / sAdhaka vahA~ karmoM kA nAza karake ratnatraya kI upalabdhi karatA hai| isakA sAdhaka jIvoM meM maitrIbhAva, guNiyoM meM pramodabhAva viparIta svabhAvadhAriyoM meM mAdhyastha bhAva rakhate hue AmaraNa sAdhanA meM rata rahatA hai| prAyeNApagama, prAyeNopagama aura prAyopavezana isI saMnyAsa ke apara nAma haiN| mapu0 5.234, 11.94-98, 62.410, 70.49, hapu0 18.121, 34.42, 43.214, pApu0 9.129-130 prArambhakriyA-Asrava kI paccIsa kriyAoM meM eka kriyA / isameM dUsaroM ke dvArA kiye jAnevAle Arambha meM pramAdI hokara svayaM harSa mAnanA athavA chedana-bhedana Adi kriyAoM meM atyadhika tatpara rahanA samAviSTa hai / hapu0 58.79 prAlamba-jAnu taka pahu~cAne vAlA hAra / mapu07.34 prAvAra-bahumUlya uttarIya vastra / yaha rezamI hotA hai| ise duzAlA bhI kahate haiM / bhogabhUmi meM ye vastrAMga jAti ke kalpavRkSoM se prApta hote hai / mapu0 9.48 prAvata-guru dhrauvya ke pA~ca ziSyoM meM pA~cavA~ ziSya / zANDilya, kSIra kadambaka, vainya aura udaMca isake sahapAThI the / hapu0 23.34 Jain Education Intemational Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 : jaina purANakoza prAzana-priyamitra prAzana-garbhAnvaya kriyA kA eka bheda / isa kriyA meM ATha mAsa kI avasthA meM bhagavatpUjA ke pazcAt bAlaka ko anna diyA jAtA hai| mapu0 38.55, 95 prAsa-bhAlA / yaha eka astra hotA hai / ise pheMkakara prahAra kiyA jAtA hai / mapu0 44.81, 180 prAsuka-jIva rahita zuddha dravya / mapu0 34.192, hapu0 18.142 prAsukAhAra-sacitta padArthoM se rahita AhAra / rAjA zreyAMsa ne aisA hI AhAra vRSabhadeva ko dekara unakI pAraNA karAyI thii| mapu0 20.88 prAsthAla-bharatakSetra kI uttara dizA meM sthita eka deza / yaha bharateza ke choTe bhAI ke pAsa thaa| usane bharateza kI adhInatA svIkAra nahIM kI aura pitA ke pAsa dIkSA le lii| taba yaha deza bharata-sAmrAjya meM mila gayA / hapu0 11.68-87 priyaMkara-(1) lavaNAMkuza ke pUrvabhava kA jIva / kAkandI nagarI ke rAjA rativardhana aura usakI rAnI sudarzanA kA putra aura hitaMkara kA agraja / isa paryAya ke pazcAt isane veyaka meM janma liyA aura vahA~ se cyuta hokara lavaNAMkuza huaa| papu0 108.7, 39.46 (2) dharaNibhUSaNa giri kA isa nAma kA udyAna / yahA~ sagarasena muni se jayasena Adi rAjAoM ne dharmopadeza pAyA thaa| mapu0.76. 220 (3) prItikara tathA usakI rAnI vasundharA se utpanna putra / yaha tIrthakara mahAvIra ke samaya meM huA thA / mapu0 76.385 (4) pRthvItilaka nagara kA rAjA / isakI rAnI kA nAma ativegA aura putrI kA nAma ratnamAlA thA / hapu0 27.91 priyaMgu-(1) sahetuka vana kA eka vRkSa / yaha tIrthakara sumatinAtha aura padmaprabha kA caityavRkSa thA / mapu0 51.74-75, papu0 20.41-42 (2) zAmalI nagara ke dAmadeva brAhmaNa ke putra sudeva kI bhaaryaa| papu0 108.39-44 priyaMgukhaNDa-vArANasI nagarI kA isa nAma kA eka vana / yahA~ kSatrapura nagara ke vyAdha dAruNa ke putra atidAruNa ne pratimAyoga meM sthita vajA- yudha muni ko mAra diyA thA jisase vaha sAtaveM naraka meM gayA thA / mapu0 59.274, 70.191, hapu0 27.108 priyaMgulakSmI-mRgAMka nagara ke rAjA harizcandra kI raanii| isakA putra siMhacandra thA jo agalI paryAya meM siMhavAhana rAjA huA thaa| papu0 17.150-155 priyaMguzrI-vidhyapurI ke rAjA vidhyaketu kI rAnI / yaha viMdhyazrI kI jananI thI / mapu0 45.153-154 priyaMgasundarI-(1) vijAyacaM parvata para sthita kilakila nagara ke svAmI vidyAdhara balIndra kI rAnI / yaha bAlI aura sugrIva kI jananI thii| mapu0 68.271-273 (2) zrAvastI nagarI ke rAjA eNIputra kI putrii| isakA vasudeva ke sAtha gAndharva vivAha huA thA / hapu0 28.6, 29.67 priyakAriNI-(1) vaizAlI ke rAjA ceTaka aura usakI rAnI subhadrA kI sAta putriyoM meM sabase bar3I putrii| yaha bharatakSetra meM videha deza ke kuNDapura nagara ke rAjA siddhArtha kI rAnI thI / garbha dhAraNa karate samaya isane solaha svapna dekhe aura mAsa pUrNa hone para caitra zukla trayodazI ke dina aryamA yoga meM caubIsaveM tIrthaGkara mahAvIra ko janma diyA thA / mapu0 74.251-276, 75.3-7, papu0 20.36, 60, hapu0 2. 15-21, pApu0 1.78-85, vIvaca0 7.59-69, 8.59-60 (2) pRthivItilakapura ke rAjA ativega kI raano| isako putrI vadhAyudha kI rAnI ratnamAlA thii| mapu0 59.241-242 priyavattA-(1) rAjA vibhISaNa kI rAnI aura varadatta kI janano / mapu0 10.149 (2) seTha samudradatta aura usakI priyA kuveramitrA kI jyeSTha putrii| isakI ikatIsa choTI bahineM thiiN| mapu0 46.41-42 priyadarzana-(1) dhAtakIkhaNDa dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.638 (2) sumeru parvata kA apara nAma / hapu0 5.373-376 priyadarzanA-(1) hastinApura ke rAjA ajitasena kI raanii| yaha tIrtha Gkara zAntinAtha kI mAtA airA ke pati vizvasena ko jananI thii| mapu0 63.382-406 (2) dhanadatta aura usakI putrI nandayazA kI putrI / yaha agale bhava meM pANDavoM kI mAtA kuntI huI thii| mapu0 70.186, 198 (3) isa nAma kI eka AryikA / isane ayodhyA ke rAjA aravinda kI putrI suprabuddhA ko dIkSA dI thii| mapu0 72.34-35 (4) brahmasvarga ke vidyunmAlI nAmaka indra kI pradhAna devii| mapu0 76.32 priyadharma-eka rAjA / vaha bharata ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| papu0 88.1-6 priyanandI-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita mandaranagara kA nivAsI eka gRhastha / isakI bhAryA kA nAma jAyA aura putra kA nAma damayanta thaa| papu0 17.141-142 priyamitra-(1) chaThe nArAyaNa puNDarIka ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20. 207, 210 (2) ayodhyA ke ikSvAkuvaMzI tIsare cakravartI maghavA kA putra / isane pitA se sAmrAjya prApta kiyA thaa| mapu0 61.88, 99 (3) dhanadatta aura usakI patnI nandayazA ke nau putroM meM AThavA~ putra / Ayu ke anta meM marakara yaha andhakavRSNi aura usakI patnI subhadrA kA pUraNa nAma kA putra huaa| mapu0 70.186-198, hapu0 18.13-14, 115-124 (4) eka avadhijJAnI muni / inase tIrthaGkara mahAvIra ke pUrvabhava ke jIva vidyAdhara rAjA kanakojjvala ne dIkSA lI thii| mapu0 74.223, 76.541 (5) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA sumitra aura usakI suvratA nAmA rAnI kA cakravartI putra / yuvA avasthA meM pitA kA pada prApta karane Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyamitrA-prItikara jaina purANakoza : 243 ke pazcAt isake caudaha ratna aura nau nidhiyA~ svayameva prakaTa huI thoM / digvijaya meM isane aneka rAjAoM ko parAjita kiyA thaa| battIsa hajAra mukuTabaddha nRpa ise sira jhukAte the| Ayu ke anta meM samasta vaibhava kA tyAga kara isane kSemaMkara muni se dharmopadeza sunA aura sarvamitra nAmaka putra ko rAjya dekara eka hajAra rAjAoM ke sAtha jinadIkSA le lii| isake pazcAt nirdoSa saMyama pAlate hue samAdhipUrvaka zarIra tyAga kara yaha sahasrAra svarga meM utpanna huA aura vahA~ se cyuta ho chatrapura nagara meM vahAM ke rAjA nandivardhana aura usakI rAnI vIramatI kA nanda nAmaka putra huaa| yahI Age calakara tIrthaMkara mahAvIra huaa| mapu074.235-243, 277-278, 76.542, vIvaca0 5.35-53, 72-117, 134-136 (6) trizRGgapura nagara kA nivAsI eka seTha / isakI patnI sominI se nayanasundarI nAmA eka putrI thI jise vaha yudhiSThira ko dene kA nizcaya kara cukA thA, para lAkSAgRha kI ghaTanA ke kAraNa yudhiSThira kI anupasthiti meM use nahIM de sakA thaa| hapu0 45.100-104, pApu0 13.110-113 priyamitrA-(1) eka gaNinI (aaryikaa)| isane vijayA parvata ke vastvAlaya nagara ke rAjA sendraketu kI putrI madanavegA ko dIkSA dI thii| mapu0 63.249-253 (2) seTha kuveradatta ke putra prItikara kumAra kI bar3I mA~ / apara nAma priyamitrikA / mapu0 76.331-333 (3) rAjA megharatha kI patnI, nandivardhana kI jananI / yaha atyadhika rUpavatI thI / deva-sabhA meM isake saudarya kI prazaMsA sunakara ratiSeNA aura rati nAmA do deviyA~ isakA rUpa dekhane ke lie svarga se AyI thiiN| taila mardana karAtI huI ise dekhakara ve deviyA~ saMtuSTa huI kintu susajja avasthA meM isase milakara unheM prasannatA nahIM huI thii| ve isake bAda nazvara rUpa ko dhikkAratI huI vahA~ se calI gyiiN| mapu0 63.147-148, 288-295 rAjA aura rAnI donoM virakta ho gaye aura rAjA ne apane putra ko rAjya dekara saMyama dhAraNa kara liyA / pApu0 5.78-95 priyavAk-andhakavRSNi ke putra dhAraNa kI bhAryA / mapu0 70.99 de0 dhAraNa priyavata-bharatakSetra ke ariSTapura kA raajaa| isakI do mahAdeviyA~ thIM-kAMcanAbhA aura pdmaavtii| rAnI padmAvatI se ise ratnaratha aura vicitraratha nAma ke do putra hue / kAMcanAmA kA anundhara nAma kA putra huaa| isane ina putroM ke lie rAjya chor3a diyA / sallekhanA ke dvArA deha tyAgA aura yaha svarga meM deva huA / papu0 39.148-152 priyasena-(1) jambU dvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA raajaa| yaha sundarI kA pati aura prItideva tathA prItikara kA pitA thaa| mapu0 9.108-109 (2) puNDarokiNI nagarI ke rAjazreSThI kuberamitra ke putra kuberakAMta kA anucara / mapu0 46.19-21, 32 priyAnandA-lakSmaNa kI bhAryA / papu0 83.92-100 priyAlApA-rAjA samudravijaya ke laghubhrAtA acala kI mahAdevI / hapu0 19.2-5 priyobhava-gRhastha kI zrepana kriyAoM meM chaThI kriyA / yaha kriyA prasUti ke pazcAt kI jAtI hai| isameM siddhapUjA ke pazcAt jina mantroM kA jApa kiyA jAtA hai ve ye hai-divyanemivijayAya svAhA, paramanemivijayAya svAhA, Ahantya nemivijayAya svAhA / mapu0 38.55, 85 86, 40.108-109 prItikara-(1) vAnaravaMzI nRpa / yaha bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa __ kI krodhAgni bhar3akAne laMkA gayA thA / papu0 60.5-6, 70.12-16 (2) puNDarI kiNI nagarI ke rAjA priyasena aura usakI rAnI sundarI kA putra / prItideva isakA sahodara thA / svayaMprabha jina se dIkSA lekara isane avadhijJAna aura AkAzagAminI vidyAe~ prApta kI thIM aura anta meM yaha kevalI huA thaa| isane mantrI svayaMbuddha kI paryAya meM tIrthaGkara vRSabhadeva ko unake mahAbala ke bhava meM jainadharma kA jJAna karAyA thA / mapu0 9.105-110, 10.1-33 (3) bharatakSetra meM chatrapura nagara ke rAjA prItibhadra aura usakI rAnI sundarI kA putra / yaha dharmaruci nAmaka muni se dharmopadeza sunakara tapa karane lagA thaa| ise kSIrAsrava nAma kI Rddhi prApta ho gayI thI / sAketapura meM caryA ke lie jAne para buddhiSeNA vezyA ne isI se uttama kula kI prApti kA mArga jAnA thaa| mapu0 59.254-267, hapu0 27.97-101 (4) siMhapura kA raajaa| isane apane pitA aparAjita se rAjya prApta kiyA thaa| mapu0 70.48, hapu0 34.41 (5) vana / isI vana meM tIrthaMkara vimalanAtha ke dUsare pUrvabhava ke jIva padmasena ne sarvagupta kevalI se dharmopadeza sunA thaa| mapu0 59. (6) Urdhva graiveyaka kA vimAna / mapu0 59.227 (7) magadha deza ke supratiSTha nagara ke nivAsI seTha kuberadatta aura usakI bhAryA dhanamitrA kA putra / isane pA~ca varSa se pandraha varSa taka munirAja sAgarasena se zAstrazikSA prApta kii| jaba isane dIkSita honA cAhA to unhoMne aisA karane se use rokaa| vivAha karane se pUrva usane dhana kamAne kA nizcaya kiyA aura kaI vyApAriyoM tathA apane bhAI nAgadatta ke sAtha vaha eka jalayAna meM savAra hokara bhUmitilaka nagara meM phuNcaa| vahA~ use mahAsena kI putrI vasundharA milI / ise usane batAyA ki bhImaka ne usake pitA ko mArakara usake rAjya para adhikAra kara liyA hai aura vaha prajA ko bahuta iSTa detA hai| prItikara ne usase yuddha kiyA aura bhomaka mArA gyaa| vasundharA use apanA dhana dekara usase vivAha karane kI icchA prakaTa kii| usane batAyA ki mAtA-pitA kI AjJA se vaha aisA kara sakatA hai / vasundharA aura dhana ko lekara apane jahAz2a para aayaa| nAgadatta ne dhana sameta Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 : jaina purANakoza prItikarA-prekSAzAlA vasundharA ko to jahAz2a meM baiThA liyA aura prItikara ko vahIM dhokhe se chor3a diyA / nAgadatta vasundharA ke sAtha apane nagara lauTa aayaa| kuberadatta aura nagaravAsiyoM ke pUchane para usane prItikara ke viSaya meM apane ajJAna ko prakaTa kiyaa| idhara nirAza hokara prItikara jinamandira gyaa| vahA~ jinapUjA ke lie do deva Aye / unhoMne isake kAna meM baMdhe hue patra se ise apanA guru bhAI jAnA / devoM ne prItikara kI sahAyatA kii| unhoMne use usake nagara ke pAsa ke dharaNIbhUSaNa parvata para chor3a diyaa| apane nagara Ane para prItikara ne sampUrNa ghaTanA se rAjA ko avagata kiyaa| rAjA ne nAgadatta kA saba kula chIna liyaa| use mAranA bhI cAhA para prItikara ne rAjA ko aisA nahIM karane diyaa| rAjA ne prItikara ke saujanya se mugdha hokara apanI pRthivIsundarI kanyA tathA vasundharA aura vaizyoM kI anya battIsa kanyAoM ke sAtha vivAha karA diyA / rAjA ne ise apanA AdhA rAjya bhI de diyaa| anta meM isane cAraNa RddhidhArI Rjumati muni se dharmopadeza sunA aura apane putra prItikara ko rAjya dekara patnI aura bhAI bandhuoM ke sAtha rAjagRhanagara meM tIrthaGkara mahAvIra ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA / mapu0 76.214-388 (8) akSapura nagara ke rAjA ariMdama kA putra / ariMdama ko muni kIrtidhara se jJAta huA thA ki vaha marakara viSTA-koTa hogaa| usane apane putra prItikara ko Adeza diyA ki jaise hI vaha kITa ho vaha use mAra de| pitA ke marane ke pazcAt usake kITa hote hI isane use mArane kA bahuta yatna kiyA, kintu mala meM praviSTha ho jAne se yaha use nahIM mAra skaa| taba yaha muni kIrtidhara ke pAsa gyaa| usane ise prabodhA ki prANI ko apanI yoni se moha ho jAtA hai isalie use mArane kI AvazyakatA nahIM hai| ise saMsAra kI gati se virakti huI aura isane dIkSA dhAraNa kara lI / papu0 77.57-70 (9) eka kevlii| ye saptarSiyoM aura unake pitA zrInandana ke dIkSA guru the / papu0 92.1-7 (10) kuruvaMzI eka rAjA / hapu0 45.13 prautikarA-gAMdhAra deza meM vidhyapura nagara ke nivAsI vaNik sudatta kI bhAryA / isI nagarI ke rAjakumAra nalinaketu ne kAmAsakta hokara isakA apaharaNa kiyA thA jisase usakA pati virakta hokara dIkSita ho gayA / ise bhI virakti huI aura isane AryikA suvratA se dIkSA le lI / marakara yaha aizAna svarga meM devI huI / mapu0 63.99-100 prItikarI-bharatakSetra meM ayodhyA nagara ke rAjA cakravartI puSpadanta kI rAnI / mapu0 71.256-257 prIti-(1) prItikUTa nagara ke rAjA prItikAnta aura usakI rAnI prIti matI kI putrI / yaha sumAlI kI bhAryA aura ratnazrayA kI jananI thii| papu0 6.566, 7.133 (2) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.9-15 (3) samavaraNa kI eka vApikA / isakI pUjA se prIti milatI hai|| hapu057.36 prItikaTha-vidyAdharoM kA svaamii| yaha rAma kA vyAghrarathI yoddhA thaa| papu0 58.3-7 prItikAnta-prItikUTa nagara kA rAjA / isakI prItimatI nAmA rAnI aura prIti nAmA putrI thI / papu0 6.566 prItikriyA-gRhastha kI garbhAnvayI pana kriyAoM meM dvitIya kriyA / isake antargata garbhAdhAna ke tIsare mAsa meM jinendra kI pUjA kI jAtI hai, toraNa bAMdhe jAte haiM, do pUrNa kalaza rakhe jAte haiM tathA pratidina vAdya-dhvani pUrvaka ullAsa prakaTa kiyA jAtA hai / mapu0 38.77-79 prItiveva-puNDarIkiNI nagarI ke rAjA priyasena kA kaniSTha putra / prIti kara isakA anuja thaa| mapu0 9.108-110 prItibhadra-chatrapura nagara kA rAjA / isa rAjA kI sundarI rAnI se prIti kara nAma kA putra huA thaa| mapu0 59.254-255 harivaMzapurANa meM isa nRpa ko citrakArapura nagara kA zAsaka batAyA gayA hai| hapu0 27.97 de0 prItikara prItimatI-(1) vijayA parvata kI uttarazreNI meM arindamapura nagara ke rAjA ariMjaya aura ajitasenA kI putrii| isane apanI vidyA se cintAgati ko chor3a zeSa vidyAdharoM ko meru-pradakSiNA meM jIta liyA thaa| yaha cintAgati ko cAhatI thI, kintu cintAgati ne yaha kahakara ise tyAga diyA thA ki usane usake choTe bhAiyoM meM kisI eka ko prApta karane kI icchA se gatiyuddha kiyA thA isalie vaha usake yogya nahIM hai / cintAgati ke isa kathana se yaha saMsAra se virakta huI aura vivRtA nAmA AryikA ke pAsa isane utkRSTa tapa dhAraNa kara liyaa| mapu0 70.30-37, harivaMzapurANa meM cintAgati ko bhI isase parAjita kahA gayA hai / hapu0 34.18-33 (2) siMhapura nagara ke rAjA arhaddAsa ke putra aparAjita kI bhAryA / mapu0 34.6 (3) vijayAdha kI dakSiNazreNI ke rathana pura nagara ke svAmI vidyAghara meghavAhana kI raanii| yaha dhanavAhana kI jananI thii| pApu0 15. prItivarddhana-(1) prabhAkarI nagarI kA raajaa| isane mAsopavAsI pihitAsrava muni ko AhAra diyA thaa| jisase use paMcAzcarya prApta hue the| isane muni ke kahane se rAjA atigRdhra ke jIva siMha kI samAdhi meM yathocita sevA kI jisase use devagati milii| mapu0 8. 192, 195, 201-209 (2) dazAMgapura ke rAjA vacakarNa kA upadezaka eka sAdhu / papu0 33.75-120 (3) acyuta svarga kA eka vimAna / mapu0 7.26 prekSaNagoSThI-tIrthakara kI mAtA kI toSa-kAriNI deviyoM dvArA Ayo jita nRtya goSThI / mapu0 12.189 prekSAzAlA-samavasaraNa meM gopuroM ke Age vIthiyoM ko donoM ora nirmita tIna-tIna khaNDa kI naattyshaalaaeN| inameM battIsa-battIsa deva-kanyAe~ nRtya karatI haiM / mapu0 22.260, hapu0 57.27-93 Jain Education Intemational Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premaka-bandhudatta premaka - bhaviSyat kAlIna terahaveM tIrthakura mapu0 76.403 preSTha- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 preSyaprayoga -- dezavrata kA prathama aticAra maryAdA ke bAhara sevaka ko bhejanA | pu0 58.178 proSadhopavAsa- (1) cAra zikSAvratoM meM dUsarA zikSAvrata / isameM mAsa ke aSTamI aura caturdazI ina cAra parva ke dinoM meM nirArambha rahakara cAroM prakAra ke AhAra kA tyAga kiyA jAtA hai / isameM indriyA~ bahirmukhatA se haTakara antarmukha ho jAtI haiN| pu0 58.154, bIca0 18.56 isake pA~ca aticAra hote hai---anavekSyamotsarga, anavekSyAdAna, anavekSyasaMstarasaMkrama, anaikAgraya tathA vrata ke prati anAdara / eka proSadhopavAsa ko caturthaka kahate haiM / mapu0 20.28-29, 36, 185, pu0 34.125, 58.181 (2) zrAvaka kI gyAraha pratimAoM meM cautho pratimA / ise proSadhavrata bhI kahate haiM / vIvaca0 18.60 proSThila - ( 1 ) eka muni| ye dantapura nagara ke nivAsI vaNika vIradatta ke dIkSA - guru the / mapu0 70. 65 71 (2) tIrthakara varddhamAna ke pUrvabhava kA jIva yaha nanda nAmaka rAjakumAra kA guru evaM upadezaka thA / mapu0 74.243, vIvaca0 6. 2.30 de0 mahAvIra (3) tIrthaMkara varddhamAna kA pUrvabhava kA pitA / mapu0 20.29 30 de0 mahAvIra 1 (4) tara vartamAna ke pUrvabhava ke guru 0 60.163 (5) bhaviSyat kAlIna svayaMprabha caube tIrthakura ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 76.472 (6) bhaviSyat kAlIna nauveM tIrthaGkara / mapu0 76.478 (7) dazapUrvadhArI muni / tIrthaGkara varddhamAna ke mokSa jAne ke pazcAt hue dazapUrva aura gyAraha aMgadhArI gyAraha muniyoM meM ye dUsare muni the| mapu02141-145, 76.521, 01.62 vIca0 1.45-47 tIrthaMkara zItalanAtha kA caityavRkSa (yU0 20.46 plavaga-vidyA-- bandara jaisA rUpa pradAna karane meM samartha vidyA / aNumAn ( hanumAn ) ne isI vidyA se laMkA meM bandara kA rUpa dhAraNa kiyA thaa| pu. 68.261-364 pha phalakahAra -- eka hAra / yaha ardhamANavahAra ke madhya meM maNi lagAkara taiyAra kiyA jAtA hai / mapu0 16.65 phalacAraNaRddhi - eka Rddhi / isake prabhAva se phaloM para gamanAgamana hone para bhI phala yathAvat bane rahate haiM / mapu 2.73 phalgumati - puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA lokapAla kA asatyavAdI aura mUrkha mantrI / mapu0 46.50-51 phalgusenA - duHSamA kAla kI antima dhAvikA yaha sAketa kI nivAsinI hogI / pA~caveM duHSamA kAla ke sAr3he ATha mAsa zeSa rahane mainapurANakoza: 245 para kArtika mAsa meM kRSNapakSa ke antima dina prAtaH velA aura svAti nakSatra ke udaya kAla meM zarIra tyAgakara prathama svarga meM jAyagI / isake sAtha vIrAMgaja muni, agnila zrAvaka aura AryikA sarvazrI bhI vahIM jAyeMge / mapu0 76.432-436 phena - vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA saiMtAlIsavA~ nagara / mapu0 19. 85, 87 phenavAsinI videhakSetra kI vAraha vibhaMgA nadiyoM meM gyArahavIM nadI / yaha nIlAMcala se nikalakara sItodA meM milI hai / mapu0 63.207, hapu0 5.242 - baMhiSTha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 baka - zrutapura nagara kA raajaa| yaha bagule ke samAna dharmahIna thA / naramAMsa bhakSI hone se prajA dvArA nagara se niSkAsita kara diyA gayA thaa| yaha vana meM rahA aura vahA~ bhI nara-mAMsa khAtA rahA / nagaravAsI ise prati parivAra eka manuSya bhejate rahe / eka dina kisI vaizyapatnI ke nivedana para kuntI apane putra bhIma se isakA pratikAra karane ko khaa| mA~ kA Adeza prApta kara bhIma ne isase yuddha kiyA aura isakA mAna mardana kiyaa| anta meM yaha manuSyoM kA ghAta karane se virakta ho gayA / pApu0 14.85- 136 baDavAmukha-----lavaNasamudra kA dakSiNa dizA meM sthita pAtAlavivara / hapu0 5.443 ne bandI - utsAhavarddhaka maMgala pATha karanevAle cAraNa athavA deva / ye tIrthaMkara kI mAtA ko jagAne aura prasthAna ke samaya ucca svara se maMgala pATha karate haiM / mapu0 7.243, 12.121-122, 17.102 bandha (1) bAtmA aura kamoM kA eka kSetrAmagAha honA vAya-kaluSita jIva pratyeka kSaNa bandha karatA hai / sAmAnya rUpa se isake cAra bheda kahe hai prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza yaha pA~ca kAraNoM se hotA hai ve haiM - mithyAtva, avratAcaraNa, pramAda, kaSAya aura yoga / inameM mithyAtva ke pA~ca, avirati ke eka sau ATha, pramAda ke pandraha, kaSAya ke cAra aura yoga ke pandraha bheda hote haiM / mapu0 2.118, 47. 309-312, hapu0 58.202-203 (2) jIvoM kI gati kA nirodhaka tatva-bandha yaha ati kA eka aticAra hai / hapu0 58. 164 bandhana - eka vidyAstra / caNDavega ne yaha astra vasudeva ko diyA thA / hapu0 25.48 bandhamokSajJa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 208 bandhu - (1) sItA svayaMvara meM sammilita eka nRpa / papu0 28.215 (2) bandhana rUpa vyakti / ye sukha aura duHkha donoM ke kAraNa hote haiM / mapu0 4.149, 63.228 bandhuvatta- mRttikAvatI nagarI ke rAjA kanaka aura usakI rAnI dhura kA putra / yaha rAjakumArI mitravatI ke sAtha vivAhita huA thA / krauMcapura Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 jaina purANakoza nagara ke rAjA yakSa aura usakI rAnI rAjilA dvArA pAlita yakSadatta isakA putra thA / papu0 48.36-50 bandhumatI - (1) bharatakSetra meM kurajAMgala deza ke hastinApura nagara ke seTha zvetavAhana kI bhaaryaa| yaha zaMkha putra kI jananI aura isI nagara ke rAjA gaMgadeva kI rAnI nandayazA kI bar3I bahina thI / isane nandayazA ke sAtaveM putra nirnAmaka kA pAlana kiyA thA / mapu0 71.260-266 hapu0 33.141 (2) vijayapura nagara nivAsI madhuSeNa vaizya kI bhAryA aura bandhuyazA kI jananI / isake pati kA apara nAma bandhuSeNa thA / mapu0 71.363364, hapu0 60.48 (3) eka Arthika hanumAn ke dIkSita hone ke pazcAt usakI rAniyoM ne isI AryikA se dIkSA lI thI / papu0 113.40-42 (4) bharata kI bhAbhI / papu0 83.94 (5) kAmadatta seTha ke vaMza meM utpanna kAmadeva seTha kI putrI / kisI nimittajJAnI ne kAmadatta seTha dvArA banavAye kAmadeva mandira ke dvAra kholanevAle ko isakA pati honA batAyA thA / vasudeva ne isa mandira ke dvAra kholakara jinendra kI arcanA kI thii| bhaviSyavANI ke anusAra kAmadeva ne prasanna hokara yaha kanyA basudeva ko dI thI / hapu0 29.1-11 (6) ariSTapura nagara ke rAjA hiraNyanAma ke bhAI revasa kI putrii| revatI isakI bar3I bahina aura sItA tathA rAjIvanetrA choTI bahina thiiN| isakA vivAha kRSNa ke bhAI baladeva se huA thA / mapu0 44. 37-41 bandhuyazA - kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke tIsare pUrvabhava kA jIva / yaha usa bhava meM jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke vijayapura nagara ke madhuSeNa / bandhuSeNa vaizya aura usakI strI bandhuma kI putrI thI / mapu0 71.359-369, pu0 60.48-49 puSI-jambUkSetra ke bharatakSetra meM sthita zaMkha nagara ke devila vaizya kI bhAryA / isakI putrI kA nAma zrIdattA thA / mapu0 62.492 500 bandhuSeNa - (1) jambUdvIpa airAvata kSetra meM sthita vijayapura nagara kA nRpa / yaha bandhumatI kA pati tathA bandhuyazA kA pitA thaa| hapu0 60. 48-49 (2) vasudeva aura rAnI bandhumatI kA putra siMhasena kA sahodara 0 48.52 62 yayaM jammUdIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita vatsakAvatI deza kI prabhAvatI apara nAma prabhAkarI nagarI ke rAjA anantavIrya kI naTI / isI kAraNa nArada kI kumantraNA se anantavIryaM aura usake bar3e bhAI aparAjita kA zivamandira nagara ke rAjA damitAri ke sAtha yuddha huA / isa yuddha meM damitAri mArA gayA thaa| mapu0 62.429, pApu0 4.246275, de0 aparAjita 12 barhaNAstra - uragAva kA nivAraka zastra papu0 74.110 111 bandhumatI basadeva bala - (1) bhagavAn vRSabhadeva ke satattaraveM gaNadhara / mapu0 43.65 (2) arkakIrti ke putra smitayaza kA putra / hapu0 13.7-8 (3) prathama balabhadra vijaya ke pUrva janma kA nAma / mapu0 20. 232-233 (4) vidyAdharoM kA svAmI rAma kA vyAgharavArohI yoddhA / papu0 58.3-7 (5) rAma kA eka yoddhA / yaha bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa ko vidyA kI sAdhanA se cyuta karane ke lie laMkA gayA thA / papu0 70.12-16 (6) tIrthaMkara supArzvanAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 53.46 (7) AgAmI pA~cavAM nArAyaNa / mapu0 76.487-488 (8) balabhadra / ye nArAyaNa ke bhAI hote haiN| ye nau haiM - vijaya, acala, dharma, subha, sudarzana nAndI, mandimitra, rAmacandra aura padma ( balarAma ) / mapu0 2.117, hapu0 60.290 (9) balarAma / mapu0 71.76 (10) sainya zakti aura Atmabala / svayaMbuddha ne mahAbala meM mantrazakti ke dvArA ina donoM baloM kA yathAsamaya saMcAra kiyA thA / mapu0 5.251 baladeva (1) AgAmI satrahaveM tIrthakara nirmala kA jIva vAsudeva 76.473 (2) lohAcArya ke pazcAt hue AcAryoM meM eka AcArya / hapu0 66. 24-26 (3) vasudeva aura rohiNI ke putra / ye navama balabhadra the / mahApurANa meM inheM padma bhI kahA hai| ye vasudeva kI dUsarI rAnI devakI ke putra the| devakI ke sAtaveM putra kRSNa ko janmate hI ye aura vasudeva donoM gokula meM nandagopa ko de Aye / ye gokula, mathurA aura dvArikA meM kRSNa ke sAtha hI rahe / jaba dvaipAyana muni dvArikA Aye to zamba Adi kumAroM ne madonmatta avasthA meM muni kA tiraskAra kiyA / muni ne kruddha hokara yAdavoM sameta dvArikA ke naSTa hone kA zApa diyA / inhoMne anunaya vinaya ke sAtha muni se zApa ko nirasta karane kI prArthanA kii| muni ne saMketa se batAyA ki balarAma aura kRSNa ko chor3akara zeSa naSTa ho jAyeMge / dvArikA naSTa huii| kucha samaya pazcAt mRga samajhakara chor3e hue jaratkumAra ke vANa se kRSNa kI mRtyu ho gyii| ye zokAkula hokara kRSNa ko liye hue cha: mAsa taka idharaudhara ghUmate rahe / jaba sArathI siddhArthaM ke jIva eka deva ne inheM sambodhA to inhoMne zava kA dAha saMskAra kiyaa| isake pazcAt inhoMne jaratkumAra ko rAjya dekara tIrthaMkara neminAtha se parokSa meM aura pihitAtraya mUrdhni se sAkSAt dIkSA ko tuMgIgiri para sau varSa taka kaThina tapa karake ye brahmaloka meM indra hue| ye pUrvajanma meM hastinApura meM zaMkha nAma ke muni the / vahA~ se ye mahAzukra svarga meM deva hue / vahA~ se cayakara ye rohiNI putra balarAma hue / papu0 70. 318-319, 71.125-138, hapu0 61.48, 61-66, 63. 12 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ balabhadra-balIndra 74, 65.26-56, pApu0 22.99 inake ratnamAlA, gadA, hala aura mUsala ye cAra mahAratna the| inakI ATha hajAra rAniyA~ thIM aura inake niSadha, prakRtidyati, cArudatta Adi aneka putra the / mapu0 71. 125-128 hapu0 48. 64-68, 53. 41-56 balabhadra -- (1) sanatkumAra aura mAhendra svarga ke indra kA vimAna / mapu0 76.199, hapu0 6.48 (2) nArAyaNa ke bhrAtA / niyama se tadbhava mokSagAmI puruSa | ye nau hote haiM - de0 bala / inameM vijaya Adi pA~ca balabhadra zreyAMsanAtha se dharmanAtha tIrthaMkara ke antarAla meM hue haiN| Arambhika ATha balabhadra mokSa gaye aura naveM balabhadra brahma svarga | niyama se ye sabhI UrdhvagAmI (svarga athavA modAgAmI) hote haiM, navAntara meM koI nidAna nahIM bA~dhate / pu0 60.293 303 ina balabhadroM meM sudharma ko dharma tathA nAndI ko nandiSeNa nAma se bhI sambodhita kiyA gayA hai / mapu0 59.271, 65.174 nAmoM meM antara ke sAtha krama meM bhI antara prApta hotA hai / padmapurANa meM ve nimna krama meM milate haiM - acala, vijaya, bhadra, suprabha, sudarzana, nandimitra, nandiSeNa padma aura bala papu05. 225, 226, 20.242 TippaNI / pUrva janma sambandhI inake nagara kramazaH ye the - puNDarIkiNI, pRthivI sundarI, AnandapurI, nandapurI, vItazokA, vijayapura, susImA kSemA aura hastinApura / pUrvajanma ke nAma kramazaH-bala, mArutavega, nandimitra, mahAbala, puruSarSabha, sudarzana, vasundhara, zrIcandra aura zaMkha / guru jinase pUrvajanma meM ye dIkSita hue-amRtAra, mahAsuvrata, suvrata, vRSabha, prajApAla, damavara, dharma, arNava aura vidruma / svargoM ke nAma jahA~ se avatarita huetIna sahasrAra svarga se tIna anuttara vimAna se do brahma svarga se aura eka mahAzukra svarga se / pUrvajanma kI mAtAe~ - bhadrAmbhojA, subhadrA, sudhA sudarzanA suprabhA vijayA, vaijayantI, aparAjitA aura rohiNI / papu0 20.229-239 utsarpiNIkAla meM nimna balabhadra hoMge - candra, mahAcandra, candradhara siMhacandra, harizcandra, zrIcandra, pUrNacandra, sucandra aura bAlacandra / hapu0 50.566-569 ina balabhadroM ke nAma evaM krama parivartita rUpa meM bhI milate haiM jaise--candra, mahAcandra cakrapara, haricandra siMhacandra varacandra pUrNacandra sucandra aura zrIcandra / mapu0 76.485-486 balabhadroM ko rAma bhI kahate haiM / mapu0 76. 495, papu0 20.231, 123.151 , J (3) anAgata sAtavAM nArAyaNa / hapu0 60.566 balabhadrakakUTa -- meru kI pUrvottara dizA meM nandanavana kA kUTa / pu0 5.328 balabhadrakabeva -- nandanavana ke balabhadrakakUTa para rahanevAlA deva / hapu0 5.328 balaripu -- indra / hapu0 55.13 barlA - parISahoM ke sahane meM balapradAyinI Rddhi / bAhubalI ne yaha Rddhi apane tapobala se prApta kI thI / mapu0 11.87, 36.154 jaina purANakoza 247 balasiMha vaijayantI nagarI kA nyAyapriya nRpa kumAra vasudeva hamArI strI somazrI ke sAtha rUpa badalakara rahatA hai' aisI mAnasavega dvArA zikAyata kiye jAne para isane chAnabIna kI thI tathA mAnasavega ko asatyabhASI pAyA thA / hapu0 30.33-34 balAMka- Aditya (sUrya) vaMza kA eka nRpa / yaha arkakIrti kA pautra, sitayaza kA putra aura rAjA subala kA janaka thA / yaha svabhAva se niHspRha aura caritra se nirdhantadhArI thaa| pa0 5.4-10 balAhaka - (1) kAmaga vimAna kA nirmAtA deva / mapu0 22.15, vIvaca 0 14.13-14 a (2) kRSNa ke senApati anAvRSTi kA zaMkha / hapu0 51.20 (3) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA gyArahavA~ nagara / harivaMza aThAnaveM kramAMka para diyA hai, tathA isa ullekha hai / mapu0 19.79-87, hapu0 purANa meM isa nagara kA nAma kramAMka para dhanaMjaya nagara kA 22.93 101 (1) bharateza ke putra arkakIti kA samakAlIna bhUgocarI eka nRpa / pApu0 3.34-36 (2) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.13 - 17 (3) chaThA pratinArAyaNa / yaha meghanAda kA chaThA vaMzaja thA / ise tIna khaNDa kA svAmitva tathA vidyAbala prApta thA / yaha balazAlI balabhadra nanda aura nArAyaNa puNDarIka dvArA yuddha meM mArA gayA thA / 0 25.34-35 0 nizumbha (4) ujjayinI ke rAjA zrIdharmA kA maMtrI / eka samaya sAta sau muniyoM ke saMgha sahita akampanAcArya ujjayinI meM Aye the / rAjA bhI apane mantriyoM ke sAtha inake darzanArtha AyA thaa| lauTate samaya zrutasAgara muni se mantriyoM kA vivAda ho gayA, jisameM mantrI parAjita hue / rAjA ne ina mantriyoM ko apane rAjya se nikAla diyA / isakI pramukhatA meM ye hastinApura Aye yahAM inhoMne rAjA pamaraNa ko usake zatru siMharatha ko jItane meM sahAyatA kii| rAjA ne prasanna hokara inheM sAta dina kA rAjyAdhikAra diyA / daivayoga se akampanAcArya sasaMgha yahA~ bhI Aye / inhoMne una para ghora upasarga kiyaa| isa upasarga ko viSNukumAra muni ne vikriyAddhi se dUra kiyaa| sAta dina kI avadhi samApta hone para rAjA ne ise isa nagara se niSkAsita kara diyA / yaha viSNukumAra muni kI zaraNa meM AyA aura unase zrAvaka dharma ko grahaNa kara liyA / mapu0 70.274 - 299 hapu0 20. 3-60 (5) kuruvaMza ke rAjA vijaya kA putra / vasudeva kI kathA ke prasaMga meM chaH bhAiyoM ke sAtha isakA nAma AyA hai / hapu0 48.48 (6) tIrthaMkara supArzvanAtha ke prathama gaNadhara / inakA apara nAma bala thA / mapu0 53.46, pu0 60.347 bIndra - (1) vijayArdha parvata para sthita mandarapura kA svAmI / yaha vidyAdharoM kA rAjA thaa| isane balabhadra nandimitra aura nArAyaNadatta se gandhagaja kI prApti ke lie yuddha kiyA thaa| isa yuddha meM isakA putra Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 : jaina purANakoza bahvAzI-bAlikhilya bahuvajrA-bharatakSetra kI eka nadI / ise pAra karake bharateza kI senA Age bar3hI thii| mapu0 29.61 bahuzilApaTala-ratnaprabhA nAma kI prathama narakabhUmi ke tIna bhAgoM meM prathama kharabhAga kA solavA~ (antima) paTala / hapu0 4.43, 47-48, 52-54 bahazruta-(1) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM rathanUpuracakravAla nagara ke rAjA jvalanajaTI vidyAdhara kA dvitIya mNtrii| mapu0 62.25-30, 63 pApu0 4.22 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 120 (3) aneka zAstroM ke jJAtA AcArya aura upAdhyAya / mapu0 63. 327 bahuzrutabhakti-aneka zAstroM ke jJAtA AcArya aura upAdhyAya parameSThI meM tathA Agama meM mana, vacana aura kArya se bhAvoM ko zuddhatApUrvaka zraddhA rakhanA / mapu0 63.327, hapu0 34.141 bANa-vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita zrutazoNita nagara kA nivAsI eka vidyAdhara / hayu0 55.16 bANamukta-bharatakSetra meM AryakhaNDa ke dakSiNa kA deza / hapu0 11.69, zatabali balabhadra nandimitra dvArA mArA gayA thaa| apane putra kI mRtyu lene ke lie nArAyaNadatta ke mArane ko isane cakra calAyA thA kintu cakra pradakSiNA dekara nArAyaNadatta kI dAyIM bhujA para jAkara Thahara gayA / isI cakra se yaha nArAyaNa datta dvArA mArA gayA aura marakara naraka gyaa| mapu0 66.109-125 (2) vijayAdha parvata ke kilakila nagara kA svAmI vidyAdhara / yaha priyaMgusundarI kA pati tathA bAlI aura sugrIva kA janaka thaa| mapu0 68.271-273 bahvAzI-rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA sAtavA~ putra / pApu0 8. 201 bahirAtmA-deha aura dehI ko eka mAnanevAlA vyakti / yaha tattva atattva meM guNa-avaguNa meM, sugurU-kugurU meM, dharma-adharma meM, zubha-azubha mArga meM, jinasUtra-kuzAstra meM, deva-adeva meM aura heyopAdeya ke vicAra meM viveka nahIM karatA / tapa, zruta aura vrata se yukta hokara bhI yaha sva-para viveka se rahita hotA hai / vIvaca0 16.67-72 bahiviS-bAhya zatru / hapu0 1.23 bahiryAna-garbhAnvaya kriyAoM meM AThavIM kriyA / isa kriyA meM janma ke do-tIna athavA tIna-cAra mAsa pazcAt apanI anukUlatA ke anusAra kisI zubha dina turahI Adi mAMgalika bAjoM ke sAtha zizu ko prasUtigRha ke bAhara lAyA jAtA hai / isa kriyA ke samaya bandhujana zizu ko upahAra dete haiM / mapu0 38.51-55, 90-92 isa kriyA meM nimna maMtra kA jApa hotA hai-upanayaniSkrAntibhAgI bhava, vaivAhaniSkrAntibhAgI bhava, munIndraniSkrAntibhAgI bhava, surendraniSkrAntibhAgI bhava, mandarendrAbhiSekaniSkrAntibhAgI bhava, yauvarAjyaniSkrAntibhAgI bhava, mahArAjyaniSkrAntibhAgI bhava aura ArhantyarAjyabhAgI bhava / mapu0 40.135 139 bahidhvaja-mayUrAkRtiyoM se cihnita dhvjaaeN| mapu0 22.224 bahu ketuka-vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM cauthA nagara / mapu0 19.30-31, 35, hapu0 22.92-93 bahumitra-sujana deza meM hemAbhanagara ke rAjA dRr3ha mitra kA dvitIya putra / yaha guNamitra kA anuja, sumitra aura dhanamitra kA agraja, hemAbhA kA bhAI tathA jIvandhara kA sAlA thaa| yaha aneka vidyAoM meM nipuNa thaa| mapu0 75.420-430 / / bahumukhI-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kI unnIsavIM nagarI / mapu0 19.45, 53-54 bahurUpiNI aneka rUpa banAne kI zaktizAlI eka vidyA / isa para deva kRta vighna nahIM hote / yaha vidyA caubIsa dina meM siddha hotI hai / jise yaha siddha ho jAtI hai vaha indra se bhI ajeya ho jAtA hai| isakI sAdhanA ke samaya sAdhaka ko krodhajayI honA par3atA hai| mapu0 14.141, 70.3-4, 94, papu0 67.6 bahulapakSa-mahIne kA kRSNa pakSa / papu0 6.77 bANA--pazcima samudra kI ora bahane vAlI eka ndii| ise bharateza ke senApati ne sasainya pAra kiyA thA / mapu0 30.54, 57 bAdara-ve jIva jinake zarIra kA ghAta ho sakatA hai| mapu0 17.24, papu0 105.145 bAdhA-iSTa padArthoM ko upalabdhi meM antarAya / mapu0 66.69 bAlacandra-(1) rAjA anaraNya kA senApati / vidagdha nagara ke rAjA prakAzasiMha ke putra kuNDalamaNDita ko isI ne bA~dhA thA / papu0 26. 51-56 (2) AgAmI kAla meM honevAlA nauvAM balabhadra / hapu0 60.569 bAlacandrA-vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita gaganavallabha nagara ke rAjA kI putrI / isakA vivAha vasudeva se huA thA / anta meM yaha vasudeva ke kahane se usakI dUsarI rAnI vegavatI ko vidyAe~ dekara niHzalya ho gayI thii| hapu0 26.50, 56, 32. 17-18 bAlanayA-duHSamAkAla ke anta meM honevAle kalkirAja ke buddhimAn putra ___ajitaMjaya kI bhAryA / mapu0 76.428 bAlamitra-indranagara ke rAjA kA putra / lakSmaNa ke abhAva meM pRthivI dhara ne apanI putrI vanamAlA ise hI dene kA nizcaya kiyA thaa| papu0 36.11-17 bAlArkAbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.198 bAlikhilya-siMhodara rAjA ke adhIna kUbara nagara kA eka nRpa / yaha kauzAmbI nagarI ke rAjA vizvAnala aura usakI rAnI pratisandhyA Jain Education Intemational Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAlI-bAhyatapa ke putra raudrabhUti mleccharAja dvArA yuddha meM pakar3a kara kaida kara liyA gayA thaa| isakI strI pRthivI isa samaya garbhavatI thii| isa samaya yaha ghoSaNA kI gayI thI ki yadi bAlikhilya ke putra ho to vaha rAjya kare / vasubuddhi mantrI ne rAjya - lobha-vaza putra hone kI khabara rAjA ko preSita kii| nizcayAnusAra kalyANamAlA ko rAjya milA / puruSa veSa meM vaha rAjya karatI rhii| rAma aura lakSmaNa se isa kanyA ne apanA gupta rahasya prakaTa kiyaa| rAma ne bAlikhilya ko bandhanoM se mukta karAkara use usakA rAjya dilavA diyaa| isase prasanna hokara isane apanI putrI kalyANamAlA kA vivAha lakSmaNa se kara diyA / papu0 33.232. 3439-51, 76 97, 82.14 bAlI - kiSkindhapura ke rAjA sUryaraja aura usakI rAnI indumAlinI kA putra / yaha sugrIva kA agraja evaM zrIprabhA kA bhAI thA / dhruvA isakI bhAryA thI / bhogoM ko kSaNabhaMgura jAnakara isane gaganacandra guru ke nikaTa digambarI dIkSA grahaNa kI thii| yaha eka samaya yogadhAraNa karake kailAsa parvata para tapa kara rahA thaa| isake tapa ke prabhAva se rAvaNa kA vimAna ruka gayA thA, jisase kupita hokara rAvaNa ne parvata sahita ise samudra meM pheMkane ke lie uThA liyA thA kintu bharata ke dvArA banavAye jinamandira naSTa na hoM isa bhAva se isane apane paira ke aMgUThe se parvata ko dabA diyA jisase rAvaNa bhI dabane lagA thA / mandodarI ke nivedana para hI rAvaNa baca sakA thA / jinendra ke caraNoM ko chor3a anya kisI ko namaskAra na karane kI pratijJA ke pAlana se rAvaNa ko dabAne ke kArya se bAda prAyazcitta lekara isane isa duHkha hI use aisI zakti prApta huI thii| meM yaha dukhI huA / guru ke samakSa ko dUra kiyaa| phira tapa se karmoM kI nirjarA karake kevalI huA tathA nirvANa prApta kiyaa| papu0 9.1.20, 78-161, 9.217-221 pUrvabhavoM meM yaha memadata thA. pazcAt svarga gayA aura vahA~ se ta hokara suprabha huA phira isa paryAya meM AyA / papu0 106.187-197 mahApurANa ke anusAra bAlI kA jIvana vRtta isa prakAra hai - yaha vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI meM kilakila nagara ke rAjA vidyAdhara bIndra aura usakI rAnI priyaMgusundarI kA jyeSTha putra aura sugrIva kA agraja thaa| pitA ke marane para yaha to kilakila nagara kA rAjA huA aura supIva yuvarAja isane sugrIva ko rAjya se nikAla diyA aura usakA rAjya bhAga apane rAjya meM milA liyA / vanavAsa kI avadhi meM jaba rAma citrakUTa vana meM the isane dUta ke dvArA yaha kahalAyA ki yaha sItA kI khoja ke lie svayaM jA sakatA hai aura rAvaNa kA mAnabhaMga karake laMkA se sItA ko tatkAla lA sakatA hai / isane yaha bhI kahalAyA ki ve yaha kArya sugrIva aura aNumAn ko na deM / rAma na druta ke kathana kA mantavya jAnakara apane mantriyoM ke parAmarza se apane dUta ke dvArA ise yaha sandeza bhejA ki yaha unheM apanA mahAmegha hAthI samarpita kara de taba ve bhI isake sAtha laMkA caleMge / isa sandeza se isane svayaM ko apamAnita samajhA aura rAma ke dUta se kahA ki unheM mahAmegha gaja to usase yuddha meM vijaya prApta 32 jaina purANakoza : 249 karane se hI mila skegaa| pariNAmataH lakSmaNa ke netRtva meM khadiravana meM isase rAma kA yuddha huA jisameM maha lakSmaNa dvArA mArA gyaa| mapu0 68.271-275, 440-464 bAlukAprabhA - tIsarI naraka bhUmi / yaha ratnaprabhA aura zarkarAprabhA ke nIce tathA dhanodadhi vAtavalaya ke Upara adhiSThita hai| isakA apara nAma mecA hai| yaha aTThAIsa hajAra yojana moTI, mahAtyakAra se yukta aura durgandhita hai| yahA~ nArakiyoM kA Akrandana ati tIvra hai / mapu0 10.31 32, papu0 78.62, hapu0 4.43-58 vAlhoka - (1) karmabhUmi ke Arambha hote hI indra dvArA nirmita madhya deza | isa deza ke ghor3e bhI bAlhIka kahalAte the| pU0 16.148156, 30.107, hapu0 3.4-7 (2) rAnI jarA se utpanna vasudeva kA putra / jaratkumAra isakA bhAI thA / hapu0 48.63 bAlendu - vidyAdhara dRr3haratha ke vaMzaja pUrNacandra kA putra aura candracUr3a kA pitA / papu0 5.47-56 bAhubalI - bhagavAn vRSabhadeva aura unakI sunandA nAmA dvitIya rAnI ke putra tathA sundarI ke bhAI / sundaratA se kAraNa ye kAmadeva kahalAte the caramazarIrI the aura podanapura rAjya ke nareza the mahAbalI aura candravaMza kA saMsthApaka somayaza isakA putra thaa| mapu0 16.4-25, 17.77, 34.68, papu0 5.10 11, hapu0 9.22 svAbhimAnI hone ke kAraNa inhoMne bharata kI adhInatA svIkAra na kara unheM jala, dRSTi aura bAhu yuddha meM parAjita kiyA thaa| bharata ne kupita hokara ina para cakra calAyA thA, parantu cakra niSprabhAvI huA thaa| rAjya ke kAraNa apane bhAI ke isa vyavahAra ko dekhakara inheM rAjya se virakti huI / apane putra mahAbalI ko rAjya sauMpakara ye dIkSita ho gye| inhoMne pratimAyoga dhAraNa karake eka varSa taka nirAhAra rahakara ugra tapa kiyaa| sarpoM ne caraNoM meM vAmiyAM banA lIM, keza bar3hakara kaMdhoM para laTakane lage aura tAe~ inake zarIra se lipaTa gayI tapazcaryA ke samApta hone para bharata ne inakI pUjA kI aura tabhI inheM kevalajJAna ho gayA / indra Adi deva Aye aura inakI unhoMne pUjA kI / anta meM vihAra kara ye tIrthaMkara AdinAtha ke nikaTa kailAsa parvata para gaye / vahA~ zeSa karmoM kA kSaya karake inhoMne siddha pada prApta kiyaa| avasarpiNI kAla ke ye prathama mukti prApta karttA haiN| mapu0 36.51-203, papu0 4.77, hapu0 11.98 102 inako bhavAvali isa prakAra haipUrva meM ye senApati the, padacAtmabhUmi meM Arya prabhaMkaradeva, akampana, ahamindra, mahAbAhu, punaH ahamindra aura tatpazcAt bAhubalI hue the / mapu0 47.365-366 bAhuyuddha - hAtha milAkara aura tAla Thokakara khar3e hone ke pazcAt do vyaktiyoM ke bIca bhujAloM se honevAlA yuddha bharata aura vAyalI kA paraspara aisA hI yuddha huA thA jisameM bAhubalI vijayI hue the / mapu0 36.57-59 bAhyatapa -- kAyakleza ke dvArA kiyA jAnevAlA tapa / isa tapa ke chaH bheda Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 purANako hai-anazana, amodarya vRttisaMsthAna rasatyAga, kAya-vigraha aura viviktazayyAsana / mapu0 20.175-189 bAhyaparigrahavirati -- paMcama aparigraha mahAvrata / yaha dhana, dhAnya Adi dasa prakAra ke parigraha ke tyAga se hotA hai / hapu0 2.121 bimboSTa - vidyAdhara dRDharatha kA vaMzaja, maNyAsya kA putra aura lambitAghara kA pitA / papu0 5.51 khojabuddhi - (1) eka Rddhi / isameM bIjoM ko sparza kiye binA una para hokara calA jAtA hai / gautama muni ne kaThina tapasyA se isa Rddhi ko prApta kiyA thA / mapu0 11.80, hapu0 18.107 (2) Agama rUpa bIja ke dhAraka AcArya gautama / mapu0 2.67 bIjasamyaktva - samyagdarzana ke dasa bhedoM meM pA~cavA~ bheda, aparanAma bIja - samudbhava | isase bIjapadoM ko grahaNa karane aura unake sUkSma artha ko sunane se bhavyajIvoM kI tattvArtha meM ruci utpanna hotI haiM / mapu0 74. 439-440, 444, vIvaca0 19.147 bIjA - bharatakSetra ke madhyadeza kI eka nadI / bharateza kI senA ne ise pAra kiyA thA / mapu0 29.52 buddha - bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabha deva kA eka nAma / mapu0 24.38, 25.108 buddhabodhya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 145 buddhavIryaM -- tIrthaGkara puSpadanta kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530 buddha sanmArga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 212 buddhArtha vihAra karate hue siddhArtha bana meM Agata eka munirAja inako AhAra dekara ayodhyA ke rAjA rudra kI rAnI vinayazrI sadgati ko prApta huI / mapu0 71.417-428 buddhi (1) eka dikkumArI devI yaha tIrthaMkara kI mAtA ke bodha guNa kA vikAsa karatI hai / indra jina mAtA ke garbha kA saMzodhana karane ise hI bhejatA hai| isake rahane ke lie sarovaroM meM kamaloM para bhavana banAye jAte haiM / mahApuNDarIka nAmaka sarovara isakA mUla nivAsa sthAna hai / yaha vyantarendra kI priyAMganA vyantarI devI hai / mapu0 12.163164, 63.200, hapu0 5.130, vIvaca0 7.105-108 (2) vivecakA zakti | yaha svabhAvaja aura vinayaja ke bheda se do prakAra kI hotI hai / mapu0 68.59 buddhikUTa - rukmi-parvatasya ATha kUToM meM pA~cavA~ kUTa / hapu0 5.102104 buddhila - mahAvIra ke mokSa jAne ke pazcAt eka sau bAsaTha varSa kA samaya nikala jAne para eka sau terAsI varSa meM hue dasa pUrva aura gyAraha aMga dhArI gyAraha muni puMgavoM meM nauveM muni / ye antima zrutakevalI bhadrabAhu ke pazcAt hue the| inakA apara nAma buddhimAn thA / mapu0 2. 141-145, 76.521-524, hapu0 1.62-63, vIvaca0 1.45-47 - buddhiSeNa rAjA satyaMdhara ke purohita sAgara kA putra / jIvandhara kA abhinna sAthI / mapu0 75.256-260 -- bAhyaparigrahaviratibRhaspati buddhiSeNA - sAketapura nivAsinI eka gaNikA / yaha prItikara muni kI bhakta thii| isakA dUsarA nAma buddhisenA thaa| muni vicitramati isa vezyA kI prApti ke lie munipada tyAgakara rAjA gandhamitra kA rasoiyA bana gayA thA / mapu0 59.258-267, hapu0 27.97-104 buddhisAgara - ( 1 ) bharateza kA buddhimAn purohita / rAjya meM jaba kabhI devI utpAta hote the taba unakA pratikAra yahI karatA thA / yaha bharateza ke sajIva ratnoM meM sAtavA~ ratna thA / mapu0 37.83-84, 175 (2) puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara ke rAjA mahApadma kA maMtro / mapu0 76.130-132 (3) podanapura ke rAjA zrIvijaya kA maMtrI pA0 4.96-98, 116 budha - rAvaNa kA zvasura eka nRp| isakI rAnI manovegA se utpanna azokalatA kA vivAha gAndharva vidhi se rAvaNa ke sAtha huA thaa| yaha maya kA mantrI thA aura isane dazAnana kI dakSiNI vijaya kI yAtrA meM unakA sAtha diyA thaa| yaha rAjA sItA ke svayaMvara meM bhI sammilita huA thA / papu0 8.104-108, 269-271, 28.215 vRSANa - eka deza / yahA~ kA rAjA lavaNAMkuza se parAjita huA thA / papu0 101.79-86 1 bRhatkIti -- meghavAhana ke vaMzaja rAjAoM meM rAkSasa kA putra yaha Adityagati kA bhAI thA / isakI patnI kA nAma puSyanakhA thA / papu0 5.378-381 bRhadgRha - vijayArdhaM parvata para sthita dakSiNazreNI kA bAIsavA~ nagara / hapu0 22.95 bRhana kauzAmbI nagara nivAsI eka baNik isakI patnI kuruvindA thI aura usase utpanna putra ahideva aura mahIdeva the / papu0 55. 60-61 bRhavRdhvaja - (1) rAjA vasu kA dasavIM putra / hapu0 17.59 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.31 (3) kuruvaMza kA eka rAjA / yaha sanatkumAra ke pazcAt huA thA / hapu0 45.17 bRhadbali - rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.40 bRhadratha - (1) kRSNa kA putra / hapu0 48.69-72 (2) rAjagRha nagara kA svAmI aura trikhaNDAdhipati jarAsandha kA pitA / yaha rAjA zatapati kA putra thA aura zrImatI isakI rAnI thI / hapu0 18.22, pApu0 7.147- 148 bRhadbRhaspati -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 179 bRhavvasu - rAjA vasu kA prathama putra / hapu0 17.58 bRhaspati (1) indra kA prabhAvazAlI maMtrI papu0 7.21 (2) ujjayinI ke rAjA zrIdharmA kA dvitIya maMtrI / hapu0 20.4 (3) eka sAdhu ( muni) / inake kahane se hI siMhadaMSTra ne apanI putrI nIlayazA kumAra vasudeva ko dI thI / hapu0 23.8 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 251 parastriyoM meM rAga-bhAva kA parityAga kara svastriyoM meM hI santoSa karanA brahmacaryANuvrata hai| isase ahiMsA Adi guNoM kI vRddhi hotI hai / isakA aparanAma svadArasantoSavrata hai| hapu0 58.132, 141, 175, pApu0 23.67 brahmacArI-mana, vacana, kAya, kRta-kArita-anumodanA se strI mAtra kA tyaagii| (de0 brahmacarya) yaha zveta vastra dhAraNa karatA hai / anya veSa aura vikAroM se rahita rahakara vratacihna svarUpa yajJopavIta dhAraNa ___ karatA hai / upanoti kriyA ke samaya bAlaka bhI brahmacArI hotA hai| mapu0 38.39, 94, 95, 104-120 brahmatattvajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.10 brahmadatta-(1) vedoM kA jJAtA-giritaTa nagara kA vAsI eka upAdhyAya / kumAra vasudeva isI upAdhyAya ke nikaTa adhyayanArtha Aye the / hapu0 23.33 (2) sAketa nagara kA rAjA / isane tIrthakara ajitanAtha ko dIkSA ke pazcAt kiye hue SaSThopavAsa ke anantara AhAra diyA thaa| papu0 belAkSa pI-brahmaruci (4) maMghAdhipati seTha merudatta kA vidvAn aura zAstrajJa mantrI / mapu0 46.113 belAkSepI-rAma kA eka yoddhA / papu0 58.15-17 boSacatuSka-mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya ye cAra jJAna / hapu0 55.125 boSi-ralatraya-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra / mapu0 39. 85-86, hapu0 3.190 boSidurlabha-ratnatraya-prApti kI durlabhatA kA cintana / yaha bAraha bhAva. nAoM meM gyArahavIM bhAvanA hai / isameM manuSya bhava, AryakhaNDa meM janma, uttama kula, dIrghAyu kI upalabdhi, indriyoM kI pUrNatA, nirmala buddhi, deva, zAstra-guru kA samAgama, darzana vizuddhi, nirmalajJAna, cAritra, tapa aura samAdhimaraNa inakI uttarottara durlabhatA kA cintana kiyA jAtA hai / mapu0 11.108-109, papu0 14.239 pApu0 25.111-116, vIvaca0 11.113-121 aghnamaMDala-sUrya maMDala / mapu0 18.178, hapu0 2.145 brahma-(1) brahmaloka ke cAra indra ka vimAnoM meM tIsarA indraka vimAna / hapu0 6.49 (2) pA~cavA~ kalpa (svrg)| yaha laukAntika devoM kI AvAsabhUmi hai| naveM cakrI mahApadma aura gyArahaveM cakrI jayasena isI svarga se cyuta hokara cakrI hue the| sAtaveM, AThaveM balabhadra pUrvabhava meM isI svarga meM the / marIci isI svarga meM deva huA thaa| brahma aura brahmottara ina donoM svargoM kA yaha eka paTala hai| isake cAra indraka vimAna haiM-ariSTa, devasaMgIta, brahma aura brahmottara / mapu0 17.47, papu0 20.178-179, 188-189, 236, hapu0 6.36,49, vIvaca0 2.97-105 (3) bharatakSetra kI dvArAvatI nagarI kA rAjA / subhadrA isakI pahalI rAnI thI aura acalastoka isakA putra thaa| yaha balabhadra thaa| isakI dUsarI rAnI uSA thI / nArAyaNa dvipRSTha isakA putra thaa| mapu0 58. 83-84 brahmacarya-ahiMsA Adi pA~ca mahAvratoM meM eka mahAvrata / isameM mana, vacana, kAya se striyoM ko mAtA ke samAna mAnA jAtA hai / yaha gyAraha pratimAoM meM sAtavIM pratimA hai| isameM strI mAtra ke saMsarga kA tyAga hotA hai| yaha uttama kSamA Adi dasa dharmoM meM dasavA~ dharma hai / mapu0 10.160, 36.158, pApu0 23.67, vIvaca0 18.64, 23. 64- 68 aisA mahAvrato deva, manuSya, pazu tathA kRtrima striyoM (citra Adi) se pUrNa virakta rahatA hai / isa mahAvrata ke pAlana ke lie strIrAgakathA zravaNa, stro-manoharAMga nirIkSaNa, strIpUrvaratAnusmaraNa, svazarIrasaMskAra aura kAmoddIpaka gariSTha-rasa-tyAga ye pA~ca bhAvanAe~ hotI hai / isake pA~ca aticAra hote hai-1. paravivAhakaraNa 2. anaMgakrIr3A 3. gRhItetvarikAgamana 4. agRhItetvarikAgamana aura 5. kAmatIvrAbhi- niveza / mapu0 20.164, hapu0 58.121, 174, pApu0 9.86 apane brahma meM (AtmA) meM vicaraNa karanA svabhAvaja brahmacarya hai| (3) avasarpiNIkAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM bArahavA~ cakravartI / tIrthakara neminAtha aura pArzvanAtha ke antarAla meM yaha kAmpilya nagara ke rAjA brahmaratha aura usakI cuDAdevI nAmA rAnI ke putra ke rUpa meM utpanna huA thaa| isakI zArIrika U~cAI sAta dhanuSa tathA Ayu sAta sau varSa thii| isane aTThAIsa varSa kumArAvasthA meM, chappana varSa maNDalI avasthA meM, solaha varSa digvijaya meM aura chaH sau varSa rAjyAvasthA meM bitAye the / yaha saMyama dhAraNa nahIM kara sakA thaa| mapu0 72.287-288, hapu0 60. 287, 514-516 vIvaca0 18.101-110 pUrvabhava meM yaha kAzI nagarI meM sambhUta nAmaka rAjA thaa| marane ke bAda yaha kamalagulma nAmaka vimAna meM deva huA aura vahA~ se cyuta hokara cakravartI huaa| lakSmI se virakta na ho sakane se marakara sAtaveM naraka gyaa| papu0 20.191-193 brahmaniSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 brahmapadezvara-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.45 brahmabhUti-dvApurI kA rAjA / yaha dvitIya nArAyaNa dvipRSTha kA pitA thaa| mAdhavI isakI rAnI thI / papu0 20.221-226 brahmayoni-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.106 brahmaratha-(1) kAmpilya nagara kA rAjA / yaha bArahaveM cakravartI brahmadatta kA pitA thA / papu0 20.191-192 (2) ikSvAkuvaMzo raajaa| yaha siMharatha kA putra aura catumukha kA pitA thA / papu0 22.154 brahmaruci-eka vaidika brAhmaNa / isane eka muni ke upadeza se apanA pUrva mata tyAgakara digambara dokSA dhAraNa kara lI thii| isakI patnI kUrmoM se nArada utpanna huA thaa| papu0 11.117-144 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 : jaina purANakoza brahmaloka-bhagalI brahmaloka-pA~cavA~ svarga / yaha sArasvata Adi devoM kI nivAsabhUmi ye muktimArga para calate haiN| dvijoM meM ye mUrdhanya hote hai / mapu0 38. hai / mapu0 48.34 7-43, papu0 109.80-84, de0 dvija brahmavit-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.107 / brAhmI-(1) tIrthakara vRSabhadeva aura rAnI yazasvatI kI putrii| yaha brahma vid-dhyeya-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 zIla aura vinaya se yukta thI / isane apane pitA se sarvaprathama lipi24.45 vidyA sIkhI thii| yaha bharata kI choTI bahina thii| tIrthakara vRSabhadeva brahmaziras-azvagrIva nAmaka zastra ko rokane meM samartha zastra / kRSNa- kI do rAniyA~ thoM / pahalI rAnI yazasvatI se yaha aura bharata Adi jarAsandha yuddha meM kRSNa ne isakA upayoga kiyA thaa| mapu0 52.55 sau putra tathA dUsarI rAnI sunandA se sundarI aura bAhubalI hue| brahmasaMbhava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 isane apane pitA se dIkSita hokara AryikAoM meM gaNinI pada prApta 25.131 kiyA thaa| devoM ne bhI isakI pUjA kI thii| sundarI bhI isake sAtha brahmasuta-sarvajJa-kathita samasta vidyAoM ke jJAtA hone se gautama gaNadhara dIkSita ho gayI thii| sulocanA ne isI se dIkSA lI thii| mapu0 ke lie vyavahRta nAma / mapu0 2.63 / 16.4-7, 96-108, 24. 175, 47. 268, papu0 24.177, brahmasUtra-skandha bhAga se ghuTanoM taka pralambita sUtra / yaha eka se lekara hapu09.21 gyAraha sUtroM kA hotA hai| ise yajJopavIta kahate haiM / vratI isI se (2) vArANasI nagarI ke rAjA vizvasena kI rAnI / yaha tIrthakara pahacAne jAte haiM / brahmacArI sapta parama sthAnoM ke sUcaka sAta dhAgoM pArzvanAtha kI jananI thI / mapu0 73.74-92 se nirmita yajJopavIta dhAraNa karate haiM / mapu0 3.27, 15.198, 26. 73, 38. 21-23, 106, 112 brahma hRdaya-brahma svarga kA (lAntava yugala kA) isa nAma kA prathama indraka bhaMga-(1) bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharata-kSetra ke vimAna / vidyunmAlI isI meM janma lekara brahma svarga kA indra huA madhya kA eka deza / hapu0 11.75 thA / mapu0 76.32, hapu0 6.50 (2) rAma kA eka yoddhA / yuddha ke samaya isane gajaratha aura brahmA-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / azvaratha donoM kA prayoga kiyA thaa| papu0 58.8, 13 . mapu0 2.97, 24.30, 25.105 bhakti-dAnadAtA ke zraddhA, zakti, bhakti, vijJAna, alubdhatA, kSamA (2) ayodhyA kA eka rAjA / tIrthaMkara ajitanAtha ko unakI aura tyAga ina sAta guNoM meM tIsarA guNa / isameM pAtra ke guNoM ke dIkSA ke pazcAt isane prathama ahAra diyA thaa| mapu0 48.41 prati zraddhA kA bhAva rahatA hai / mapu0 20.82-83 (3) bArahaveM cakravartI brahmadatta kA pitA aura cUr3AdevI kA pati / bhakSya-khAdya padArthoM ke pA~ca bhedoM-(bhakSya, bhojya, peya, lehya aura mapu0 72.287-288 aparanAma brahmaratha / de0 brahmaratha cUSya) meM prathama bheda / ye padArtha svAda ke lie khAye jAte hai / kRtrima (4) paMcAgni-tapa tapanevAle tApasa vasiSTha kA pitaa| hapu0 aura akRtrima ke bheda se ye do prakAra ke hote haiM / papu0 24.53 bhagavatta-(1) rAjA jarAsandha ke pakSa kA eka nRp| yaha jarAsandha ke brahmAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 sAtha kRSNa se yuddha karane samarabhUmi meM gayA thaa| mapu0 71.80 brahmandra-brahma svarga kA indra / yaha kevalajJAna prApta hone para tIrthakara (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadha deza ke vRddhagrAma kA nivAsI varddhamAna kI pUjA ke lie gayA thaa| mapu0 7.57, 63.249 vaizya rASTrakUTa aura usakI patnI revatI kA jyeSTha putra tathA bhavadeva vIvaca0 14.44 kA agraja / isane munirAja susthita se dIkSA le lI thii| isakA choTA brahmeza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 bhAI bhavadatta bhI muni ho gayA thA / anta meM yaha marakara mAhendra svarga brahmottara-(1) brahma svarga kA caturthaM paTala evaM indraka vimAna / hapu. ke balabhadra vimAna meM sAta sAgara kI Ayu kA dhArI sAmAnika deva (2) chaThA kalpa (svrg)| isa kalpa meM eka lAkha cAra hajAra huA / mapu0 76.152-154, 198-200 vimAna haiN| caurAnaveM zreNIbaddha vimAna haiN| pUrvabhava meM dazaratha ke bhagavattaka kRSNa kA pakSadhara eka samaratha rAjA / yaha samudravijaya aura putra bharata isI svarga meM the| papu0 83.105, 128-129, 166 vasudeva ke samAna zaktizAlI thaa| hapu0 50.82 168, hapu0 6.36, 56, 70 bhagali-(1) AgAmI satrahaveM tIrthakara citragupta ke pUrvabhava kA jIva / brahmodyAvit-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mapu0 76.474, 479 25.107 (2) bharatakSetra kA eka deza / rAjA bhAgIratha kI mA~ vidarbhA isI brAhmaNa-bharateza dvArA sthApita varNa / ye janma se brAhmaNa na hokara guNa deza ke rAjA siMhavikrama ko putrI thI / mapu0 48.127 aura karma se brAhmaNa hote haiM / ye susaMskRta aura vratI hote haiN| pUjA, bhagalI-bharatakSetra kA azvotpAdana ke lie prasiddha eka deza / hapu0 vArtA, dAna, svAdhyAya, saMyama aura tapa ye cha: vizuddhiyA~ karate hai| 60.20 Jain Education Intemational Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI-bhadrabAhu jaina purANakoza : 253 bhagavatI-(1) bahurUpavidhAyinI eka vidyA / yuddha meM rAvaNa kA eka aMga aura tapa se karmoM ko bhasma karake mokSa gaye / papu0 20.236-238, kaTane para isI vidyA ke prabhAva se usake do naye aMga utpanna ho jAte 248 the / papu0 75.22-25 (7) dvArAvatI nagarI kA nRpa / isakI do rAniyA~ thIM-subhadrA (2) lakSmaNa kI ATha mahAdeviyoM meM sAtavIM mahAdevI / yaha satya aura pRthivI / balabhadra dharma aura nArAyaNa svayaMbhU isI ke putra the / kIrti kI jananI thI / papu0 94.18-23, 34 mapu0 59.71, 86-87 bhagavAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 (8) jambUdvIpa meM airAvata kSetra ke ratnapura nagara kA eka gAr3IvAna / yaha dhanya gAr3IvAna kA agraja thaa| kisI baila ke nimitta se ye donoM bhagIratha-(1) eka vidyAdhara / nimitajJa ne rAjA jarAsandha kI putrI eka-dUsare kA ghAta kara mara gaye the / mapu0 63.157-158 ketumatI ko pizAca-bAdhA dUra karanevAle ko rAjagRha ke rAjA kA ghAta karanevAle kA pitA batAyA thaa| daivayoga se vasudeva ne ketumatI (9) kulakara sanmati ke samayavartI sarala pariNAmI Arya puruSa / mapu0 3.83, 93 ke pizAca kA nigraha kara ketumatI ko svastha kiyaa| nimitajJa ke (10) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. kathanAnusAra isa ghaTanA ko dekhanevAle rAjapuruSa vasudeva ko apane 213 rAjA kA hantA jAnakara use mArane vanasthAna le gaye kintu isa bhadraka-(1) suSamA-suSamA kAla ke komala pariNAmI puruSa / mapu0 3. vidyAdhara ne vadha hone ke pahale hI vasudeva ko unase chIna liyA tathA 43, 71 use lekara vaha AkAza meM calA gayA thaa| anta meM vasudeva ko isane (2) zrAvastI kA eka zubha pariNAmI bhaiMsA / ise yaha nAma zrAvastI vijayA parvata ke gandhasamRddha nagara meM le jAkara usako apanI duhitA nagarI ke eka seTha kAmadatta se milA thaa| yahA~ ke rAjakumAra mRgadhvaja prabhAvatI vivAha dI thii| hapu0 30.45-55 ke dvArA pUrvajanma ke vairavaza isakA eka paira kATa diye jAne se yaha (2) bhagali deza ke rAjA siMhavikrama kI putrI vidarbhA aura aThArahaveM dina mara gayA thaa| hapu0 28.14-28 cakravartI sagara kA putra / nAgendra kI krodhAgni se isake anya bhAI bhavakalaza-rAma kA koSAdhyakSa / vanavAsa se pUrva sItA ne ise bulAkara to bhasma ho gaye the kintu bhIma aura yaha vahA~ na rahane se donoM baca prasUti paryanta pratidina kimicchaka dAna dene kA Adeza diyA thaa| gaye the| sagara ise rAjya dekara dRr3hadharmA kevalI se dIkSita ho gayA papu0 96.18 thaa| isane bhI varadatta ko rAjya dekara kailAsa parvata para mahAmuni bhavakAra-bharatakSetra kA eka deza / vRSabhadeva aura mahAvIra ne yahA~ vihAra zivagupta se dIkSA le lI thI aura gaMgAtaTa para pratimA yoga dhAraNa kiyA thA / hapu0 3.3 kara liyA thA / anta meM deha tyAgakara isane nirvANa prApta kiyA / bhadrakAlI-solaha nikAya vidyAoM meM vidyAdharoM kI eka vidyA / hapu. indra ne kSIrasAgara ke jala se isakA abhiSeka kiyA thaa| abhiSeka 22.66 kA jala gaMgA meM jAkara mila jAne se gaMgA nadI tIrtha mAnI jAne bhadrakUTa-rucakavaragiri ke pazcimI ATha kUToM meM AThavA~ kuutt| yahA~ lgii| mapu0 48.127-128, 138-141, papu0 5.252-253 - bhadrikA devI rahatI hai / hapu0 5.714 bhaTTAraka-svAmI artha meM vyavahRta zabda / mapu0 20.11, 68.398 bhavakRta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 bhavanta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 bhabakSIra-balabhadra nandimitra aura nArAyaNa datta kA gandha gaja / isI bhana-(1) sUryavaMza meM hue rAjA sAgara kA putra aura rAjA raviteja kA hAthI ke kAraNa pratinArAyaNa vidyAdhara balIndra inake dvArA mArA gayA pitaa| isane sAra sAgara se bhayabhIta hokara nirgrantha vrata le liyA thaa| mapu0 66.106-120 thA / papu0 5.6, 9 bhadrapura-eka nagara / yaha jambUdvIpa meM bharatakSetra ke malaya deza meM sthita (2) saudharma aura aizAna yugala svargoM kA ikkIsavA~ indraka / hapu0 thA / tIrthaGkara zItalanAtha kA janma isI nagara meM rAjA dRr3haratha ke 6.46, de0 saudharma yahA~ huA thaa| mapu0 56.23-24, 29 hasu0 17.30 (3) nandIzvara samudra ke do rakSaka devoM meM prathama rakSaka deva / hapu0 ___ bhadrabala-(1) vRSabhadeva ke unnIsaveM gaNadhara / hapu0 12.69 5.645 (2) sItA ke svayaMvara meM sammilita eka nRpa / papu0 28.215 (4) bharateza ke bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke madhya bhadrabAhu-(1) antima kevalI jambUsvAmI ke pazcAt hue pAMca zrutakA eka deza / hapu0 11.75 kevaliyoM meM pAMcaveM zrutakevalI / inake pUrva kramazaH viSNu, nandimitra, (5) rAjA zaMkha kA putra aura cedirAT ke saMsthApaka tathA zuktimatI aparAjita aura govardhana ye cAra zru takevalI hue| ye mahAbhadra, nagarI ke nirmAtA abhicandra kA pitA / hapu0 17.35-36 mahAbAhu aura mahAtapasvI the| inhoMne sampUrNa zruta kA jJAna prApta (6) tIsare balabhadra / ye anuttara vimAna se cayakara suveSA strI ke kiyA thA / mapu0 2.141-142, 76.520, hapu0 1.60-61, pApu. garbha se utpanna hue the| Ayu ke anta meM ye saMsAra se udAsIna hue 1.12 Jain Education Intemational Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 : mainapurANakoza (2) eka muni jambUdvIpa ke bharatayakSetra meM sihapura nagara ke rAjA sihasena kI rAnI rAmadattA ke pitA ne inhIM se dIkSA lI thI / mapu0 59.146, 211 (3) eka AcArya / ye vizAlakIrti ke dhArI tathA prathama aMga ke pAragAmI the / ye yazobhadra ke ziSya tathA lohAcArya ke guru the| inakA apara nAma yazobAhu thA / mapu0 2.149, 76.525-526 bhadramitra - siMhapura ke rAjakumAra siMhacandra kA jIva / yaha padmakhaNDapura nagara ke seTha sudatta aura usakI strI sumitrA kA putra thaa| yaha eka bAra sihapura ke rAjA sihasena ke maMtrI zrIbhUti ke pAsa kucha ratna dharohara ke rUpa meM rakhakara apane nagara lauTa gayA thaa| apane nagara se Akara isane zrIbhUti se apane ratna mAMge the kintu vaha ratna dene se mukara gayA thaa| yaha apane ratnoM ke lie rone-cillAne lagA / rAjA siMhasena kI rAnI rAmadattA ne isake rudana kA kAraNa jAnakara rAjA kI AjJA lI aura zrIbhUti ke sAtha juA khelA / jue meM rAnI ne zrIbhUti ko parAjita kiyA aura zrImRti ke ghara se isake ratna maMganA liye / rAjA ne anya ratnoM meM isake ratna milAkara ise apane ratna lene ke lie kahA / isane ratnoM ke Dhera se apane ratna cunakara le liye / isakI satya dRr3hatA aura nirlobhavRtti se prasanna hokara rAjA ne ise maMtrI pada dekara isakA 'satyaghoSa' nAma rkhaa| eka bAra isane muni varadharma se dharma kA svarUpa sunakara bahuta ghana dAna meM diyA, jisase isakI mA~ sumitrA atyanta kruddha huI / vaha krodhapUrvaka marakara vyAghrI huii| pUrva vaira ke kAraNa isa vyAghrI ne ise mAra DAlA / yaha marakara rAnI rAmadattA kA siMhacandra nAmaka putra huA / mapu0 59.148-192 bhannamukha - bharateza kA sthapati ratna / yaha vAstukalA kA jJAtA thA / mapu0 37.177 bhadrAvatI - zrAvastI nagarI ke rAjA sumitra kI rAnI aura tIsare cakravartI maghavA kI jananI / papu0 20.132 bhagavAna tIrthakura mahAvIra ke nirvANoparAnta hue katipaya zAsakoM meM eka zAsaka / hapu0 60.491 bhadrazAla - meru parvata kA eka vana meru parvata ke cAroM ora sthita yaha vana tIna koTa aura dhvajAoM se bhUSita cAra caityAlayoM se zobhAyamAna hai / yaha meru kI pUrva-pazcima dizA meM nAnA prakAra ke vRkSoM aura latAoM se vyApta hai / isakI pUrva pazcima bhAga kI lambAI bAIsa hajAra yojana aura dakSiNa-uttara bhAga kI caur3AI r3hAI sau yojana hai / pUrva-pazcima bhAga meM eka vaidikA hai jo eka yojana U~cI eka kosa gaharI aura do kIsa caur3I hai / mapu0 5.182, papu0 6.135, hapu0 5.209, 236-238, vIvaca0 8.109 bhadrA - ( 1 ) vidyAdhara vinami kI putrI / yaha bharata cakravartI kI rAnI subhadrA kI bar3I bahina thI ha0 22.106 (2) samavasaraNa kI cAra vApiyoM meM dUsarI vApI / isakA jala samasta rogoM ko haranevAlA hai / isameM dekhanevAle jIvoM ko apane AgepIche ke sAta bhava dIkhate haiM / hRpu0 57.73-74 bhadramitra-bhara (3) rAjA andhakavRSTi kI mhaaraanii| isake samudravijaya Adi dasa putra the / pApu0 7.132-134 (4) rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.13 (5) dazaratha kI putravadhU / papu0 83.94 (6) sAketa nagarI ke rAjA sumitra kI raanii| yaha cakravartI maghavA kI jananI thI / mapu0 61.91-93 (7) vatsa deza meM kauzAmbI nagara ke seTha vRSabhasena kI strI / isane candanA ko aneka prakAra se satAyA thA / mapu0 75.52 58, 66 (8) podanapura ke rAjA prajApati ko dUsarI rAnI / yaha balabhadra vijaya kI jananI thI / mapu0 62.91-92 bhadrAcArya -- zobhapura nagara ke eka prabhAvaka digambara muni / eka strI ne inase aNuvrata dhAraNa kiye the tathA marakara vaha devI huI thI / papu0 80. 189 bhavAmbhojA - prathama balabhadra acala kI jananI / papu0 20.238 bhadrAvaNi tIrthakara vRSabhadeva ke tira gaNadhara 0 12.68 bhadrAzva - vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA cavAlIsavA~ nagara / mapu0 19.84, 87 bhadrAsana - eka divya Asana / sindhu devo ne yaha Asana bharateza ko diyA thA / mapu0 32.83 bhadrikA - rucakavaragiri ke bhadrakUTa para rahane vAlI eka devI / hpu0 5. 714 bhadrilapura -- malaya deza kA eka nagara / vasudeva ne isa nagara ke rAjA pauNr3a kI putrI cAruhAsinI ko vivAha yA tIrthakara zItalanAtha kI yaha janmabhUmi aura tIra minA ko bihAra bhUmi ko mapu0 56.24, 64, 71.303, hapu0 24.31-32, 59.112-114 bhanjilasA bharatakSetra kI eka nagarI vA revatI isI nagarI ke sudRSTi seTha kI strI thI / hapu0 33.167 bhambhA - rAma ke samaya kA eka maMgala vAdya / papu0 58.27, 82.29 bhayaMkara - eka pallI / yahA~ bhIla nivAsa karate haiM / bhola kAlaka ne candanA ko isI pallI ke rAjA siMha ko sauMpA thA / mapu0 75.48 bhaya - ( 1 ) bhIti / yaha sAta prakAra kA hotA hai - ihaloka bhaya, paraloka bhaya, arakSA bhaya, agupti-bhaya, maraNa-bhaya, vedanA bhaya aura Akasmika bhaya / mapu0 34.176 (2) AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ina cAra saMjJAoM meM eka saMjJA / mapu0 36.131 bhayatyAga - satyavrata kI pA~ca bhAvanAoM meM eka bhAvanA-bhotityAga | mapu0 20.162, de0 satya mahAvrata bhayasaMbhUti - rAjA dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.330 bhayAnaka --- rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.57-58 bhara - eka vidyAdhara / yaha rAma kA zArdUlarathavAhI eka yoddhA thA / papu0 58.5 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "bharakSama-bharata bharakSama-laMkA dvIpa meM sthita eka deza / yahA~ deva bhI upadrava nahIM kara sakate the| papu0 6.66 bharata-(1) bharateza-vartamAna prathama cakravartI evaM shlaakaa-puruss| ye avasapiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna hue the / ayodhyA ke rAjA vRSabhadeva inake pitA aura rAnI nandA inakI mAtA thI / brAhmaNI inhIM ke sAtha yugala rUpa meM utpanna huI thii| inake aThAnabe bhAI the / sabhI caramazarIrI the / inheM pitAse rAjya milA thaa| cakraratna, putraratna, vRSabhadeva ko kevalajJAna ko prApti ye tIna sukhada samAcAra inheM eka sAtha hI prApta hue the / inameM sarvaprayama inhoMne vRSabhadeva ke kevalajJAna kI unake eka sau ATha nAmoM dvArA stuti kI thii| inakI chaH prakAra kI senA thI-hastisenA, azvasenA, rathasenA, padAtisenA, devasenA aura vidyaadhr-senaa| isa senA ke Age daNDaratna aura pIche cakraratna calatA thaa| vidyAdhara nami kI bahina subhadrA ko vivAhane ke bAda inhoMne pUrva, dakSiNa aura pazcima dizA ke devoM tathA rAjAoM ko jItakara uttara kI ora prayANa kiyA thA tathA uttara bhArata para vijaya kI thii| isa prakAra sATha hajAra varSa meM chaH khaNDa yukta bharatakSetra ko jItakara ye ayodhyA lauTe the| digvijaya ke pazcAt sudarzana cakra ke ayodhyA meM praveza na karane para buddhisAgara maMtrI se isakA kAraNa-bhAiyoM dvArA AdhInatA svIkAra na kiyA jAnA" jJAta kara inhoMne unake pAsa dUta bheje the / bodhi prApta hone se bAhuvalI ko chor3a zeSa bhAiyoM ne inakI adhInatA svIkAra na karake apane pitA vRSabhadeva se dIkSA le lI tho / bAhubalI ne inake sAtha dRSTiyuddha, jalayuddha aura mallayuddha kiye tathA tInoM meM inheM harAyA thaa| inhoMne bAhubalI para sudarzana cakra bhI calAyA thA kintu isase bhI ve bAhubalI ko parAjita nahIM kara sake / anta meM rAjyalakSmI ko heya jAna use tyAga karake bAhubalI kailAsa parvata para tapa karane lage the / bAhubalI ke aisA karane se inheM sampUrNa pRthivI kA rAjya prApta ho gayA thaa| inhoMne brAhmaNa varNa kI sthApanA kI thii| cakra, chatra, khaDga, daNDa, kAkiNI, maNi, carma, senApati, gRhapati, hasti, azva, purohita, sthapati aura strI inake ye caudaha ratna, ATha siddhiyA~ tathA kAla, mahAkAla, pANDuka bhANava, naisarpa, sarvaratna, zaMkha, padma aura piMgala ye nau inakI nidhiyA~ thIM / battIsa hajAra mukuTabaddha rAjA aura itane hI deza inake AdhIna the / inheM chiyAnave hajAra rAniyA~, eka karor3a hala, tIna karor3a kAmadhenu-gAyeM, aThAraha karor3a ghor3e, caurAsI lAkha hAthI aura itane / hI ratha, arkakIrti aura vivardhana ko Adi lekara pAMca sau carama zarIrI tathA AjJAkArI putra, bhAjana, bhojana, zayyA, senA, vAhana, Asana, nidhi, ratna, nagara aura nATya ye dasa prakAra ke bhoga upalabdha the| avataMsikA mAlA, sUryaprabha chatra, siMhavAhinI zayyA, devaramyA cA~danI, anuttara siMhAsana, anupamAna camara, cintAmaNi ratna, divya ratna, vIrAMgada kar3e, vidyutprabha kuNDala, viSamocikA khar3AU~, abhedya kavaca, ajitaMjayaratha, vajrakANDa dhanuSa, amogha vANa, vatratuNDA zakti Adi vibhUtiyoM se ye suzobhita the| solaha hajAra jaina purANakoza : 255 gaNabaddha deva sadA inakI sevA karate the| inake vakSasthala para zrIvatsa cihna thaa| ye cauMsaTha lakSaNoM se yukta samacaturasrasaMsthAnamaya deha se sampanna the / bahattara hajAra nagara, chiyAnaveM karor3a gA~va, ninyAnaveM hajAra droNamukha, ar3atAlIsa hajAra pattana, solaha hajAra kheTa, chappana antarvIpa, caudaha hajAra saMvAha inake rAjya meM the / inake vivarddhana Adi nau sau teIsa rAjakumAroM ne vRSabhadeva ke samavasaraNa meM saMyama dhAraNa kiyA thaa| inake sAmrAjya meM hI sarvaprathama svayaMvara prathA kA zubhArambha huA thaa| cirakAla taka lakSmI kA upabhoga karane ke pazcAt arkakIti ko rAjya sauMpa karake inhoMne jina-dIkSA le lI thI / kezaloMca karate ho inheM kevalajJAna ho gayA thaa| indroM dvArA inake kevalajJAna kI pUjA kiye jAne ke pazcAt inhoMne bahuta kAla taka vihAra kiyaa| Ayu ke anta samaya meM vRSabhasena Adi gaNadharoM ke sAtha kailAsa parvata para karmoM kA kSaya karake inhoMne mokSa prApta kiyaa| inakI Ayu caurAsI lAkha pUrva kI thii| isameM inakA satahattara lAkha pUrva samaya kumArakAla meM, cha: lAkha pUrva samaya sAmrAjya meM aura eka lAkha pUrva samaya muni avasthA meM vyatIta huA thaa| isa prakAra caurAsI lAkha pUrva Ayu kAla meM ye satahattara lAkha pUrva kAla to kumArAvasthA meM tathA eka hajAra varSa maNDalezvara avasthA meM, sATha hajAra varSa digvijaya meM, eka pUrva kama chaH lAkha pUrva cakravartI hokara rAjya zAsana meM, tathA eka lAkha pUrva terAsI lAkha ninyAnaveM hajAra nau sau ninyAnaveM pUrvAMga aura terAsI lAkha nau hajAra tIsa varSa saMyamI aura kevalI avasthA meM rahe / ye vRSabhadeva ke mukhya zrotA the / ye AThaveM pUrvabhava meM vatsakAvatI deza ke atigRdhra nAmaka napa, sAtaveM meM cauthe naraka ke nArako, chaThe pUrvabhava meM vyAghra, pAMcaveM meM divAkaraprabha deva, cauthe meM matisAgara maMtrI, tIsare meM ahamindra, dUsare meM subAhu rAjaputra aura prathama pUrvabhava meM sarvArthasiddhi meM ahamindra the / kailAsa parvata para inhoMne mahAratnoM se caubIsoM ahaMntoM ke mandiroM kA nirmANa karAyA thaa| kailAsa parvata para hI pAMca sau dhanuSa U~cI eka vRSabhadeva kI pratimA bhI inhoMne sthApita karAyI thii| bharatakSetra kA 'bhArata' yaha nAmakaraNa inhIM ke nAma para huA thaa| mapu0 3.213, 232, 8191-194, 210, 215, 9.90-93, 11.12,160, 15. 151, 210, 16.1-4, 17.76, 24.2-3, 30-46, 29.6-7, 30.3, 32.198, 33.202, 36.45, 51-61, 37.23-36, 53, 60-66, 73-74, 83, 145, 153, 164, 181-185. 38.193, 46.393-395, 47.398, 48.107, 76.529, papu0 4.59-78, 83-84, 101-112, 5.195, 200-222, 20.124-126, 98.63-65, hapu0 9.21-23, 95, 213, 11. 1-31, 56-62, 81, 92, 98, 103, 107-113, 126-135, 12.3-5, 8, 13.1-6, 60.286, 494-497, vIvaca0 18.87, 109, 181 (2) ayodhyA ke rAjA dazaratha aura inakI rAnI kekayA kA putra / isakA vivAha janaka ke bhAI kanaka kI putrI lokasundarI ke sAtha Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bharatakUTa-bhavanavAso 256 : jaina purANakoza huA thaa| kekayA ke nivedana para dazaratha ne ise rAjya dekara rAjya karane ke lie prerita kiyA thaa| yaha pitA ke samAna prajA kA pAlana karatA thaa| rAjya meM isakI Asakti nahIM thii| yaha tInoM kAla aranAtha tIrthakara kI vandanA karatA tathA bhogoM se udAsa rahatA thaa| isane rAma ke darzana mAtra se muni-dIkSA dhAraNa karane kI pratijJA kI thii| isakI Der3ha sau rAniyA~ thIM parantu ve ise viSayAdhIna nahIM kara sakI thiiN| rAma ke vanavAsa se lauTane para kevalI dezabhUSaNa se isane parigraha tyAga karake paryakAsana meM sthita hokara kezaloMca kiyA tathA muni-dIkSA le lI thii| isake sAtha eka hajAra se adhika rAjA muni hue the / anta meM kevalajJAna prApta kara yaha mukta huaa| trilokamaNDana hAthI aura yaha donoM pUrvabhava meM candrodaya aura sUryodaya nAmaka sahodara the / isakA jIva candrodaya tathA trilokamaNDana kA jIva sUryodaya thaa| donoM brAhmaNa ke putra the| mapu0 67.164-165, papu0 25.35, 28.262-263, 31.112-114, 151-153, 32.136-140, 188, 83.39-40, 85.171-172, 86.6-11, 87.15-16, 38, 98 (3) anAgata prathama cakravartI / mapu0 76.482, hapu0 60.563 bharatakUTa-prathama jambUdvIpa meM himavat kucAlaka ke gyAraha kUToM meM tIsarA kuutt| yaha mUla meM paccIsa yojana, madhya meM paune unnIsa yojana aura Upara sAr3he bAraha yojana vistAra se yukta hai / hapu0 5.53-56 bharatakSetra-jambadvIpa kA pramukha kSetra / yaha chaH khaNDoM meM vibhakta hai| inameM pA~ca mleccha khaNDa tathA eka AryakhaNDa hai| yaha lavaNasamudra tathA himavAn parvata ke madhya meM sthita hai| yahA~ cakravartI ke dasa prakAra ke bhoga, tIrthaMkaroM kA aizvarya aura aghAtiyA karmoM ke kSaya se mokSa bhI prApta hotA hai / yahA~ airAvata kSetra ke samAna vRddhi aura hrAsa ke dvArA parivartana hotA rahatA hai| isake ThIka madhya meM pUrva se pazcima taka lambA vijayA parvata hai / isakI dakSiNa dizA meM jina pratimAoM se yukta eka rAkSasa dvIpa hai / vRSabhadeva ke putra bharateza ke nAma para isakA bharatakSetra nAma prasiddha huaa| isakA apara nAma bhArata hai| mapu0 62.16-20, 63.191-193, papu0 3.43, 4.59, hapu0 5.13 de0 bhArata bharaNI-eka nakSatra / tIrthakara zAntinAtha kA janma isI nakSatra meM huA thaa| papu0 20.52 bharadvAja-samudra taTa para sthita bharatakSetra kA eka deza / mahAvIra ne ' vihAra karate hue yahA~ bhI Akara dharmopadeza diyA thaa| hapu0 3.6 bharukaccha-bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra kI pazcima dizA meM sthita eka deza / hapu0 11.72 bhartA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 bharmAbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.197 bhallaMkI-bharatakSetra meM bhIloM kI eka pllii| yaha gandhamAdana parvata se nikalI gandhavatI nadI ke samIpa hai / mapu071.309 bhava-(1) anAgata gyAraha rudroM meM chaThA rudra / hapu0 60.571 (2) jambUsvAmI kA pramukha ziSya / mapu076.120 (3) cAroM gatiyoM meM bhramaNa karanevAle jIvoM ko vartamAna zarIra tyAgane ke bAda prApta honevAlA AgAmI dUsarA zarIra / hapu0 56.47 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.117 bhavatAraka-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.149 bhavana-tIrthakaroM ke garbha meM Ane para tIrthaMkara-jananI dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM caudahavA~ svapna / papu0 21.12-15 bhavadeva-(1) mRNAlavatI nagarI ke seTha suketu aura seThAnI kanakadhI kA putra / durAcArI hone ke kAraNa ise 'dumukha' kahate the| yaha isI nagarI ke seTha zrIdatta kI putrI rativegA ko vivAhanA cAhatA thaa| vyApAra ke nimitta bAhara jAne se zrIdatta ne apanI putrI kA vivAha isake sAtha na karake sukAnta se kara diyaa| dezAntara se lauTane para yaha saba jAnakara yaha ati ruSTa huaa| jhagar3e kI sambhAvanA ke phalasvarUpa sukAnta apanI vadhU ke sAtha zobhAnagara ke sAmanta zaktiSaNa kI zaraNa meM jA phuNcaa| yaha nirAza ho gyaa| avasara milate hI isane sukAnta aura rativegA donoM ko jalA diyA thaa| mapu0 46. 103-109, 134 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadha deza ke vRddhagrAma ke vaizya rASTrakUTa kA kaniSTha putra aura bhagadatta kA anuja / isake bar3e bhAI bhagadatta ne muni-dIkSA le lI thii| bhagadatta cAhatA thA ki vaha bhI saMyama dhAraNa kara le| vivAha ho jAne se yaha aisA nahIM kara pA rahA thaa| ataH muni bhagadatta ne ise apane guru ke pAsa le jAkara saMyama dhAraNa karA diyA thA parantu strI-moha ke kAraNa yaha saMyama meM sthira na raha sakA / sayama meM sthira karane ke lie guNamatI AyikA ne ise kathAoM ke mAdhyama se samajhAkara aura isakI patnI nAgazrI ise dikhAkara virakti utpanna kI thii| yaha bhI saMsAra ko sthiti kA smaraNa kara apanI nindA karatA huA saMyama meM sthira ho gayA aura mRtyu ke pazcAt bhAI bhagadatta munirAja ke sAtha mAhendra svarga ke balabhadra nAmaka vimAna meM sAta sAgara kI Ayu kA dhArI sAmAnika deva huA / mapu. 76.152-200 bhavadhAraNa-agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke bIsa prAbhRtoM (pAhuDa) meM karma prakRti nAmaka cauthe prAbhRta ke caubIsa yoga dvAroM meM aThArahavA~ yogadvAra / hapu0 10.81, 84 de0 agrAyaNIyapUrva bhavanavAsI-caturNikAya ke devoM meM prathama nikAya ke deva / ye dasa prakAra ke hote haiM-asurakumAra, nAgakumAra, vidyutkumAra, agnikumAra, vAyukumAra, dvIpakumAra, suparNakumAra, mahodadhikumAra, stanitakumAra aura dikkumAra / jinendra ke janma kI sUcanA dene ke lie ina devoM ke bhavanoM meM binA bajAye zaMkha bajate haiN| ina devoM meM asurakumAra deva nArakiyoM ko paraspara meM lar3Akara duHkha pahu~cAte haiN| ye deva ratnaprabhA pRthivI ke paMkabhAga meM aura zeSa nau prakAra ke bhavanavAsI deva kharabhAga Jain Education Intemational Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavanazruta-bhAnu jaina purANakoza : 257 - meM rahate haiN| vahA~ asurakumAroM ke causaTha lAkha, nAgakumAroM ke caurAsI lAkha, garuDakumAroM ke bahattara lAkha, dvIpakumAra, udadhikumAra, meghakumAra, dikkumAra, agnikumAra aura vidyutkumAra ina chaH kumAroM ke chihattara-chihattara lAkha tathA vAyukumAroM ke chiyAnaveM lAkha, isa prakAra inake kula sAta karor3a bahattara lAkha bhavana hai| ina devoM ke bIsa indra aura bIsa hI pratIndra hote haiM / unake nAma ye hai-1. camara 2. vairAcana 3. bhUteza 4. dharaNAnanda 5. veNudeva 6. veNadhArI 7. pUrNa 8. avaziSTa 9. jalaprabha 10. jalakAnti 11. hariSeNa 12. harikAnta 13. agnizikhI 14. agnivAhana 15. amitagati 16. amitavAhana 17. ghoSa 18. mahAghoSa 19. velaMjana aura 20. prabhaMjana / papu0 3.82, 159-162, 26.94, hapu0 4.50-51, 59-61, 38.14, 17 vIvaca0 14.54-57 bhavanazrata-sAtaveM balabhadra nandiSeNa ke guru / papu0 20.246-247 bhavaparivartana-dravya, kSetra Adi pA~ca prakAra ke parAvartanoM meM cauthA parAvartana / devaloka ke nau anudiza aura pAMca anuttara ina caudaha vimAnoM ko chor3akara zeSa cAroM gatiyoM meM gamanAgamana bhavaparivartana kahalAtA hai / vIvaca0 11.26-31 bhavapratyaya-avadhijJAna ke do bhedoM meM se prathama bheda / isake hone meM bhava nimitta hotA hai| svarga aura naraka meM utpanna honevAloM ke bhI yaha jJAna hotA hai| svarga meM ye deva hai, ye deviyA~ haiM, yaha hamAre tapa kA phala hai Adi bhava-sambandhI jJAna devoM ko isI se utpanna hotA hai| mapu0 5.267-271 bhavavicaya-dharmadhyAna ke dasa bhedoM meM sAtavA~ bhed| cAroM gatiyoM meM bhramaNa karanevAle jIvoM ko marane ke bAda jo paryAya prApta hotI hai use bhava kahate haiN| yaha bhava duHkharUpa hai-aisA cintana karanA bhavavicaya dharmadhyAna hai / hapu0 56.47, 52 / / bhavAntaka-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.117 bhavodbhava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. guNasthAna se lekara antima guNasthAna taka ke teraha gaNasthAnoM meM niyama se jIvoM ke bhavyapanA hI rahatA hai / prathama guNasthAna meM bhavyapanA tathA abhavyapanA donoM hote haiM / hapu0 3.100, 104, vIvaca0 16.64 bhavyapeTakanAyaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.208 bhavyabandhu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 104 bhavyabhAskara-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36 bhavyamArgaNA-jIvoM ko DhUMDhane ke caudaha sthAnoM meM eka sthAna / yaha bhavya ora abhavya ke bheda se do prakAra kA hotA hai| vIvaca0 16. 53.55 bhavyAnjinIbandhu-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 bhAgavatta-vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM zrepanaveM gaNadhara / mapu0 43. 62, hapu0 12.64, bhAgaphalgu-vRSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM cauvanaveM gaNadhara / mapu0 43.62, hapu0 12.64, bhAgIrathI-bharatakSetra kI gaMgA nadI / papu0 11.382, hapu0 31.5 bhAjanAMga-uttarakuru-bhogabhUmi ke dasa prakAra ke ralamaya kalpavRkSoM meM eka prakAra ke kalpavRkSa / inase thAlI, kaTorA, sIpa ke AkAra ke bartana, bhaMgAra aura anya icchita bartana prApta hote haiN| mapu0 9.34-36, 47, hapu0 7.80, 86, vIvaca0 18.91-92 bhAnu-(1) eka nRp| yaha kRSNa ke kula kI rakSA karatA thaa| hapu0 50.130 (2) kRSNa aura satyabhAmA kA putra / sUrya ke prabhAmaNDala ke samAna daidIpyamAna hone se isakA yaha nAma rakhA gayA thaa| yaha anta meM dIkSA dhAraNa kara muni ho gayA thaa| hapu0 44.1, 48.69, 61.39 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.31 (4) mathurA ke rAjA labdhAbhimAna kA putra aura yavu kA pitaa| hapu0 18.3 (5) mathurA kA bAraha karor3a mudrAoM kA svAmI eka zreSThI / yamunA isakI strI thii| ina donoM ke subhAnu, bhAnukIrti, bhAnuSeNa, zUra, sUradeva, zUradatta aura zUrasena ye sAta putra tathA kramazaH kAlindI, tilakA, kAntA, zrIkAntA, sundarI, dyu ti aura candrakAntA putra-vadhue~ thiiN| isane abhayanandI guru se tathA isakI strI yamunA ne jinadattA AyikA se dIkSA le lI thii| isake putra bhI varadharma guru ke samIpa dIkSita ho gaye the| Ayu ke anta meM samAdhimaraNa karake yaha saudharma svarga meM eka sAgara kI AyuvAlA trAyastriMza jAti kA uttama deva huA / isakA apara nAma bhAnudatta thaa| mapu0 71.201206, hapu0 33.96-100, 124-130 bhavonmAda-varuNa kA udyAna / yuddha meM varuNa ko jItane ke pazcAt rAvaNa ne sasainya yahA~ vizrAma kiyA thA / papu0 19.64 bhavya-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra kI prApti pUrvaka mokSa pAne kI yogyatA rakhanevAlA jIva / yaha dezanAlabdhi aura kAlalabdhi Adi bahiraMga kAraNa tathA karaNalabdhi rUpa antaraMga kAraNa pAkara prayatna karane para siddha ho jAtA hai| jo prayatna karane para bhI siddha nahIM ho pAte ve abhavya kahalAte haiN| mapu0 4.88, 9.116, 24. 128, 71.196-197, papu0 2, 155-157, hapu0 3.101 bhavyakUTa-samavasaraNa kA daidIpyamAna zikharoM se yukta eka stUpa / ise abhavya jIva nahIM dekha pAte kyoMki stUpa ke prabhAva se unake netra andhe ho jAte haiM / hapu0 57.104 bhavyatva-jIva kA vaha svabhAva jisase samyaktva prakaTa hotA hai / dUsare Jain Education Intemational Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 : jainapurANako (6) jIvadyazA ke bhAI aura kaMsa ke sAle subhAnu kA putra / kaMsa ne yaha ghoSaNA karAyI thI ki nAgazayyA para car3hakara eka hAtha se zaMkha bajAte hue dUsare hAtha se dhanuSa car3hAnevAle ko vaha apanI putrI degA / isa ghoSaNA ko sunakara yaha apane pitA ke sAtha mathurA AyA thA / kRSNa isake sAtha the| kRSNa ne ise pAsa meM khar3A karake kaMsa ke tInoM kArya kara dikhAye aura vaha zIghra vraja vApasa A gyaa| kucha paharedAroM ne kaMsa ko yaha batAyA ki ye kArya isane kiye haiM aura kucha ne yaha batAyA ki ye kArya isane nahIM kisI anya kumAra ne kiye haiM / mapu0 70.447-456, hapu0 35.75 (7) bharatakSetra ke rajapura nagarakA kuruvaMzI evaM kAvyapagotrI eka rAjA / yaha tIrthaMkara dharmanAtha kA pitA thaa| isakI rAnI kA nAma suprabhA thA / mapu 61.13-14, 18, papu0 20.51 (8) laMkA kA rAkSasavaMzI eka nRpa / yaha rAjA bhAnuvarmA kA uttarAdhikArI thA / yaha sotA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 5.387, 394, 28.215 (9) tIrthaMkara kI mAtA dvArA usakI garbhAvasthA meM dekhe gaye solaha svapnoM meM sAtavA~ svapna / papu0 21.12-14 (10) campA nagarI kA raajaa| isakI patnI kA nAma rAdhA thA / ina donoM ke koI santAna na thI / inheM batAyA gayA thA ki yamunAtaTa para unheM peTI meM eka bAlaka kI prApti hogI / isa kathana ke anusAra inheM peTI meM eka bAlaka kI prApti huI thI bAlaka grahaNa karate samaya rAnI ne apanA kAna khujAyA thA / rAnI kI isa pravRtti ko dekhakara rAjA ne bAlaka kA nAma karNa rakhA thA / pApu0 7.279297 / bhAnukarNa - ratnazravA aura rAnI keksI ke tIna putroM meM dUsarA putra / rAvaNa isakA bar3A bhAI tathA candranakhA choTI bahina aura vibhISaNa choTA bhAI thA / isane apane bhAiyoM ke sAtha eka lAkha japa karake sarvakAmAnnadA ATha akSaroM kI vidyA Adhe hI dina meM siddha kI thI / yaha vidyA ise manacAhA anna detI jisase ise kSudhA sambandhI pIr3A nahIM hotI thii| ise sarvAhA, itisaMvRddhi, jRmbhiNI, vyomagAminI aura nidrANI ye pA~ca vidyAe~ bhI prApta thiiN| isane kumbhapura nagara ke rAjA mahodara kI rUpAkSI rAnI kI putrI mAlA prApta kI thii| isane anantabala kevalI ke sAtha taba taka AhAra na karane kI pratijJA kI thI jaba taka ki vaha arhanta, siddha, sAdhu aura jinadharma kI zaraNa meM rahakara pratidina prAtaHkAla abhiSeka pUrvaka jinendradeva - aura sAdhuoM kI pUjA nahIM kara legaa| yuddha meM rAma ne sUryAstra ko naSTa kara tathA nAgAstra calAkara ise ratha rahita kara diyA thA / rAma ke dvArA nAgapAza se bA~dhe jAne para yaha pRthivI para gira gayA thA parantu rAma kI AjJA pAkara bhAmaNDala ne ise ratha para baiThA diyA thaa| anta meM rAvaNa kI mRtyu ke pazcAt isane vidyAdharoM ke vaibhava ko tRNa ke samAna tyAga kara vidhipUrvaka nirgrantha dIkSA le lI thI / pazcAt yaha kevalI hokara mukta huA / isakA apara nAma kumbhakarNa bhAnukarNa-bhAmaNDala thA / papu0 7.164-165, 222-225, 264-265, 333, 8. 142-143, 14.372-374, 62.66-67, 70, 78.82-84, 80. 129-130 J bhAnukIrti - jambUdvIpa ke bharatakSetra kI mathurA nagarI ke seTha bhAnudatta aura seThAnI yamunAdattA ke sAta putroM meM dUsarA putra, subhAnu kA choTA bhAI bhAnuSeNa mAnutUra zUradeva, zUradarA, zUrasena isake choTe bhAI the| inhoMne muni dIkSA le lI thI tathA Ayu ke anta meM saMnyAsamaraNa kara sAtoM bhAI prathama svarga meM trAyastraza jAti ke deva hue the the / pu 71.201-206, 245-248, hapu0 33.96-98, 140 bhAnukumAra - kRSNa aura usakI paTarAnI satyabhAmA kA putra / isakA aparanAma bhAnu thA / mapu0 72.156, 158, hapu0 44.1, 48.69 de0 bhAnu- 2 bhAnugati - rAkSasavaMzI eka vidyAdhara / yaha amRtavega kA putra thA / isane pitA se prApta rAjya apane putra cintAgati ko sauMpa karake jainadIkSA le lI thii| papu0 5.393, 400 bhArata (1) jambUdvIpa ke bharatazeSa kI mathurA nagarI kA eka seTha / isakI strI kA nAma yamunAdattA thaa| ina donoM ke sAta putra the / isakA dUsarA namA bhAnu thA / yaha bAraha karor3a mudrAoM kA svAmI thA / mapu0 71.201-203, hapu0 33.96 de0 bhAnukIrti (2) campApurI nagarI kA eka dhanADhya vaizya / subhadrA isakI strI aura cArudatta putra thA / hapu0 21.6, 11 bhAnuprabha - rAkSasavaMzI eka vidyAdhara / rAjA bhAnu ke pazcAt laMkA kA rAjya ise hI prApta huA thA / mapu0 5.387-394, 399-400 bhAnumaNDala - eka vidyAdhara / yaha rAma kI ora se yuddha karane sasainya samarabhUmi meM gayA thA / papu0 58.3-7 bhAnumatI - (1) lakSmaNa kI rAnI / papu0 83.93 - (2) duryodhana kI rAnI / pApu0 17.108 bhAnumAlinI - rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.325 bhAnurakSa-- laMkAdhipati mahArakSa aura usakI rAnI vimalAbhA kA tIsarA putra / amarakSa aura udadhirakSa isake choTe bhAI the| isakA dUsarA nAma bhAskararakSa thA / isane gandharvagIta nagara ke surasannibha kI putrI gandharvA ko vivAhA thA / isase isake dasa putra aura chaH putriyA~ huI thIM / Ayu ke anta meM isane dIkSita hokara tapa kiyA aura mokSa pAyA / pa0 5.241-244, 361, 367, 369, 376 bhAnuvarmA - rAkSasavaMzI eka vidyAcara rAjA indrajit ke pazcAt kA kA rAjya ise hI prApta huA thaa| papu0 5.387, 394, 399 400 1 bhAnuzUra seTha bhAnudatta kA putra mapu0 71.203 30 bhAnukIrti bhAnuSeNa - seTha bhAnudatta kA tIsarA putra / mapu0 71.203, hapu0 33. 97 30 bhAnukIti bhAmaNDala (1) aSTa prAtihAyoM meM eka prAtihArya yaha bhagavAn ke divya odArika zarIra se utpanna hotA hai| vIvaca0 15.1213, 19 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAmA-bhAva (2) rAjA janaka aura rAnI videhA kA sItA ke sAtha ( yugala saMtAna ke rUpa meM) utpanna putra / pUrvabhava ke varI mahAkAla asura ne ise janma lete hI mArane ke lie videhA ke pAsa se apaharaNa kiyA thA / pazcAt vicAroM meM parivartana Ane se usane dayArdra hokara ise mArane kA vicAra tyAgA tathA ise dedIpyamAna kiraNoM vAle kuNDala pahinA kara aura parNadhvI vidyA kA isameM praveza karAkara AkAza se sukhakara sthAna meM chor3a diyA thaa| AkAza se ise girate hue dekhakara vidyAdhara candragati ne bIca meM hI roka liyA thA aura rathanUpura le jAkara nagara meM isakA janmotsava manAyA thA / kuNDaloM ke kiraNa samUha se ghire hue hone se usane isakA "bhAmaNDala" nAma rakhA thaa| yaha sItA para mugdha thaa| sItA ko bhAmaNDala kI patnI banAne ke lie candragati ne capalavega vidyAdhara ko bhejakara janaka ko rathanUpura bulAyA thA aura uname sItA kI yAcanA kI thI kintu janaka ne apane nizcaya ke anusAra sItA dene kI svIkRti nahIM dI / yaha sItA ko pAne ke lie usake svayaMvara meM bhI gayA thA kintu vidagdha deza meM apane pUrvabhava ke manohara nagara ko dekhate ho ise jAti-smaraNa huA thA / saceta hone para isane atyanta pazcAtApa bhI kiyaa| pazcAt sItA evaM parijanoM se milakara aura mithilA kA rAjya kanaka ke lie sauMpakara tathA mAtA-pitA ko sAtha lekara yaha apane nagara lauTa AyA / isakA dUsarA nAma prabhAmaNDala thaa| yuddha meM meghavAhana ke nAga vANoM se chidakara yaha bhUmi para gira gayA thA / lakSmaNa kI zakti dUra karane ke lie vizalyA ko lene yahI gayA thA / laMkA kI vijaya ke bAda rAma ne ise rathanUpura kA rAjA banAyA thaa| bhoga bhogate hue isake saikar3oM varSa nikala gaye kintu yaha dIkSita na ho sakA thA / acAnaka mahala kI sAtavIM maMjila ke Upara mastiSka para vajrapAta hone se isakI mRtyu huI / isane aura isakI patnI mAlinI donoM ne mila kara vajrAMka aura usake azoka tathA tilaka donoM putroM ko muni avasthA meM AhAra karAyA thaa| isa dAna ke prabhAva se marakara yaha meru parvata ke dakSiNa meM vidya mAna devaku bhogabhUmi meM sIna palya kI Ayu kA pArI Arya (bhogabhUmija) huA / papu0 26.2, 121-148, 28.22, 117-125, 30.29-38, 167-169, 54.37, 60.98-103, 64.32, 88. 41, 111.1-14, 123.86-105 bhAmA - satyabhAmA kA saMkSipta nAma / yaha kRSNa kI paTarAnI thI / hapu0 43.1-3 bhAmArati - rAjA satyandhara kI rAnI / madhura isakA putra thaa| isane dharma kA svarUpa jAnakara zrAvaka ke vrata le liye the / mapu0 75. 254-255 bhArata (1) jambadvIpa ke sAta kSetroM meM prathama kSetra isakA vistAra 5266 yojana hai / isake ThIka madhya meM vijayAdhaM parvata hai| isa parvata ke do antabhAga pUrva aura pazcima samudroM kA sparza karate haiM / isakI pUrva-pazcima bhujAoM kA vistAra eka hajAra ATha sau bAnave yojana tathA kucha adhika sAr3he sAta bhAga hai| isake chaH khaNDa haiM aura jaina purANakoza 259 , unameM nimna deza hai-kurujAMgala, paMcAla, zUrasena, paTaccara, tuliMga, kAzI, kauzalya, matrakAra, kAryaka, sotva AkRSTa trigarta kuzAtra, matsya, kuNIyAn, kozala aura mok| ye deza madhya meM haiM / bAlhIka, Atreya, kAmboja, yavana, AbhIra, madraka, kvAthatIya, zUra vATavAn, kaikaya, gAndhAra, sindhu, saubIra, bhAradvAja, dazeruka, prAsthAla aura tIrNakarNa ye uttara kI ora hai| khaDga, aMgAraka, pauNDra, malla, pravaka, mastaka, prAcotiSa, baMga, magadha, mAnavArtika, malada aura bhAgaMva meM deza pUrva dizA meM aura yAgamukta, baMdarbha mANava sanakApira mUlaka, azmaka, dANDI, kaliMga, Asika, kuMtala navarASTra mAhiSaka, puruSa aura bhogavarddhana ye dakSiNa dizA meM tathA mAlya, kallIvanopAnta, durgaM, sUrpAra, kabuka, kAkSi, nAsArika, agarta, sArasvata, tApasa, mAhama, bhaskancha, surASTra aura namaMda ye deza pazcima meM haiN| dazArNaka, kiSkindha, tripura, AyataM niSadha nepAla, uttamavarNa, vaidika, antara, kauzala, pattana aura vinihAya ye deza vidhyAcala ke Upara tathA bhadra, vatsa, videha, kuza, bhaMga, saitava aura vajrakhaNDika ye deza madhyapradeza ke Azrita haiM / isake bhAratavarSa, bhAratavijaya aura bharatakSetra apara nAma haiM / mapu0 3.24, 47, 53, 5.201, 12.2, papu0 2.1 hapu0 5.13, 17-18, 20, 44, 11.1, 64-65, 43.99 de0 bharatakSetra (2) pANDavapurANa kA apara nAma / pApu0 1.71 bhAratavarSa - bharatakSetra / mapu0 3.24, 47, 53, 12.2, 15.159, hapu0 43.99 bhArato -- tIrthaMkara dvArA kathita tattvopadeza / vIvaca0 1.59-60 bhAradvAja - ( 1 ) bharatakSetra ke sthaNAgAra nagara kA nivAsI eka brAhmaNa / brAhmaNI puSpadattA isakI strI aura usase utpanna puSyamitra isakA putra thA / mapu0 74.70-71, vIvaca0 2.110-113 (2) tIrthaMkara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / yaha bhAratavarSa ke purAtanamandira nagara ke brAhmaNa sAlaMkAyana tathA usakI strI brAhmaNI mandirA kA putra thaa| isane tapa ke dvArA devAyu kA bandha kiyA thA tathA marakara mAhendra svarga meM sAta sAgaropama Ayu kA dhArI deva huA thA / pazcAt vahA~ se cyuta hokara yaha bahuta samaya taka trasa sthAvara yoniyoM meM bhaTakane ke bAda magadha deza kA rAjagRhI nagarI meM zANDilya kA sthAvara nAmaka putra huA thaa| mapu0 74.78-83, 76.536, vIvaca0 2.125-131, 3.2-3 (3) bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa kA eka deza / bharateza ke pUrva yahA~ unake eka choTe bhAI kA zAsana thA / hapu0 11.67 bhArgava - bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke pUrva AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.69, 76 bhArgavAcArya dhanurvidyA meM prasiddha AcArya inakI ziSya paramparA meM kramazaH nimna vyakti hue hai-Atreya, komi, amarAvarta, sita vAmadeva, kapiSThala, jagatsthAmA, saravara, zarAsana, rAvaNa, vidrAvaNa aura droNAcArya / hapu0 45.43-48 bhAva - ( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 177 - Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 : jaina purANakoza bhAvana-bhikSA (2) nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ina cAra nikSepoM meM cauthA bhAvasatya-dasa prakAra ke satyoM meM eka satya / chadmastha ko dravyoM kA nikSepa / hapu0 17.135 yathArtha jJAna nahIM hotA hai / ataH jo padArtha indriyagocara na ho usake (3) jIva ke pAMca parAvartanoM meM pAMcavAM parAvartana-mithyAtva Adi sambandha meM kevalI dvArA kathita vacanoM ko pramANa mAnanA bhAvasatya hai / sattAvana Asrava-dvAroM se paribhramaNa karate hue nirantara duSkarmoM kA prAsuka aura aprAsuka dravyoM kA nirNaya isI prakAra kiyA jAtA hai / upArjana karanA / vIvaca 11.26, 32 de0 parAvartana hapu0 10.106 bhAvana-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sadRtu nagara kA eka vaNik / bhAvasUtra-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra ina tIna guNoM se AlakI isakI strI aura haridAsa putra thaa| yaha cAra karor3a dInAroM nirmita upAsaka kA vaicArika sUtra / mapu0 39.95 kA svAmI thA / dezAntara jAte hI isake putra ne vyasanoM meM par3akara bhAvAtrava-rAga Adi se dUSita vaha bhAva jisase karma Ate haiM, bhAvAsrava sampatti kA nAza kara diyA / vaha corI karane lgaa| ise dezAntara kahalAtA hai / vIvaca0 16.140 se lauTane para apanA putra dikhAyI na dene se yaha use khojane suraMga- bhAvita-rAma kA eka yoddhA / yaha rAvaNa kI senA se yuddha karane sasainya mArga se gayA aura isakA putra corI karake usI suraMgamArga se lauttaa|| ___ AyA thaa| papu0 58.21 isane apanA varI jAnakara isako talavAra se mAra DAlA thaa| bhAvitA-tIrthakara kunthunAtha ke saMgha kI pramukha AryikA / mapu0 64.49 papu0 5.96-105 bhASakuntala-eka deza / rAma ke putra lavaNa aura aMkuza donoM rAjakumAroM (2) asarakumAra Adi bhavanavAsI deva / hapu0 3.135 ne yahAM ke rAjA ko jItakara pazcima samudra ke dUsare taTavartI rAjAoM bhASanA-(1) deha aura dehI ke yathArtha svarUpa kA bAra-bAra cintana ko apane adhIna kiyA thA / papu0 101.77-78 krnaa| ye bAraha hotI haiN| unake nAma hai-anitya, azaraNa, bhASAkriyA-pArivrAjya kriyA ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / saMsAra, ekatva, anyatva, azuci, Asrava, saMvara, nirjarA, loka, isameM muniyoM ko hita-mita vacana rUpa bhASA-samiti kA pAlana karanA bodhidurlabha aura dharma / inakA aparanAma anuprekSA hai| mapu0 11. hotA hai / mapu0 39.162-165, 194 105-109 pApu0 1.127, vIvaca0 1.127 bhASA-samiti-pA~ca samitiyoM meM dUsarI samiti / dasa prakAra ke karkaza (2) tIrthaMkara nAmakarma kA bandha karAnevAlI bhaavnaaeN| ye solaha aura kaThora vacanoM kA tyAga karake hita-mita aura priya vacana bolamA haiM / unake nAma hai-darzanavizuddhi, vinayasampannatA, zIlavatezvanati- bhASA-samiti hai / hapu0 2.123, pApu0 9.92 cAra, abhIkSNajJAnopayoga, saMvega, zaktitastyAga, zaktitastapa, bhAskara-(1) mahAzukra svarga kA vimAna evaM isI nAma kA eka deva / sAdhu-samAdhi, vaiyAvRtya, arhadbhakti, AcAryabhakti, bahuzrutabhakti, mapu0 59.226 pravacanabhakti, AvazyakAparihANi, mArgaprabhAvanA aura pravacanavAtsalya / (2) rAvaNa kA eka yoddhaa| isane rAma kI senA se yuddha kiyA mapu0 48.55, 63.312-330 thaa| papu0 55.5 bhAvanAvidhi-eka vrata / isameM ahiMsA Adi pA~coM vratoM kI paccIsa (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 bhAvanAoM ko lakSya kara dasa dazamI, pA~ca paMcamI, ATha aSTamI aura bhAskarazravaNa-kumbhakarNa kA dUsarA nAma / papu0 8.143-145 do pratipadA ke kula paccIsa upavAsa tathA eka-eka upavAsa ke bAda eka-eka pAraNA kI jAtI hai| kucha bhAvanAeM nimna prakAra haiM bhAskarAbha-(1) laMkA eka rAkSasavaMzI nRp| ise laMkA kA zAsana samyaktvabhAvanA, vinayabhApanA, jJAnabhAvanA, zIlabhAvanA, satyabhAvanA, manoramya rAjA ke pazcAt prApta huA thA / papu0 5.397 dhyAnabhAvanA, zukladhyAnabhAvanA, saMklezanirodhabhAvanA, icchAnirodha (2) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / lakSmaNa ne isa nagara ko apane AdhIna kiyA thaa| papu0 94.7, 9 bhAvanA, saMvarabhAvanA, prazastayogabhAvanA, saMvegabhAvanA, karuNAbhAvanA, bhAskarAstra-eka astra / kRSNa ne jarAsandha ke tAmasAstra ko isI se udvegabhAvanA, bhoganirvedabhAvanA, saMsAranirvedabhAvanA, bhuktivairAgyabhAvanA, mokSabhAvanA, maitrIbhAvanA, upekSAbhAvanA aura prmodbhaavnaa| naSTa kiyA thA / hapu0 52.55 hapu0 34.112-116 bhAskarI-rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.330 bhAvaparAvartana-jIva ke pA~ca parAvartanoM meM pAMcavA~ parAvartana / vIvaca0 bhAsvatI-samavasaraNa ke Amravana kI eka vApI / hapu0 57.35 11.32 de0 parAvartana bhAsvAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.117 bhAvabandha-jIva kA karmoM kA bandha karanevAlA rAga-dveSa Adi rUpa azuddha- bhikSA-digambara muniyoM kI nirdoSa AhAravidhi / muni apane uddezya pariNAma / vIvaca016.143 se taiyAra kiyA gayA AhAra nahIM lete| ve aneka upavAsa karane ke bhAvamokSa-sarva karmoM kA kSaya karanevAlA AtmA kA nirmala pariNAma / bAda bhI zrAvakoM ke ghara ho AhAra ke lie jAte haiM aura vahA~ prApta vIvaca0 16.172 huI nirdoSa bhikSA ko maunapUrvaka khar3e hokara grahaNa karate haiN| unakI bhAvasaMvara-karmAsrava ke nirodha kA kAraNabhUta rAga-dveSa rahita AtmA kA yaha pravRtti rasAsvAdana ke lie na hokara kevala dharma ke sAdhana-svarUpa pariNAma / vIvaca0 16.167 deha kI rakSA ke lie hI hotI hai / papu0 4.95-97 Jain Education Intemational Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhikSu-bhIma jaina purANakoza : 261 bhikSu-zuddha bhikSA kA grAhI anagAra aura nigrantha sAdhu / papu0 109.90 bhiNDimAla-rAma ke samaya kA eka zastra / mAlyavAn ne soma rAkSasa ko isI zastra ke prahAra se mUcchita kiyA thaa| papu0 7.95-96, 12. 236, 58.34 bhitticitra-citrakalA kA eka bheda / isameM dIvAra para vibhinna raMgoM kA prayoga kara AkRtiyA~ citrita kI jAtI haiN| mapu0 6.181, 9.23 bhinnAMjanaprabha-rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.53, 62.36 bhiSAvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 bhauti rAvaNa ko prApta eka vidyA / isa vidyA se zatru-pakSa meM bhaya utpanna kiyA jAtA hai / papu0 7.331 bhIma-(1) kRSNa kA putra / hapu0 48.69 (2) bharatakSetra kA prathama nArada / hapu0 60.548 (3) bharatakSetra ke manohara nagara kA samIpavartI eka bana / isa vana ke nivAsI bhImAsura ko pANDava bhIma ne muSTi-prahAra se itanA adhika mArA thA ki vivaza hokara vaha usake caraNoM meM par3akara usakA dAsa bana gayA thA / mapu0 59.116, pApu0 14.67, 75-78 (4) bharatakSetra ke siMhapura nagara kA dUsarA svAmI / mAMsabhojI kumbha isa nagara kA pahalA svAmI thaa| mapu0 62.205, pApu0 4. 119 (5) puNDarIkiNI nagarI ke zivaMkara udyAna meM sthita eka muni / inhoMne hiraNyavarmA aura prabhAvatI ke jIva deva aura devI ko dharmopadeza diyA thA / pUrvabhava meM ye mRNAlavatI nagarI meM bhavadeva vaizya the| isa paryAya meM inhoMne rativegA aura sukAnta ko mArA thaa| unake kabUtarakabUtarI hone para inhoMne unheM vilAva hokara mArA / jaba ye vidyAdhara aura vidyAdharo hue taba inhoMne vidyu ccora hokara unheM mArA thA / anta meM bahuta duHkha bhogane ke pazcAt ye isa paryAya meM Aye aura kevalI hue / mapu0 46.262-266, 343-349, pApu0 3.244252 (6) vyantara devoM kA indr| isane sagara cakravartI ke zatru pUrNadhana ke putra meghavAhana ko ajitanAtha bhagavAn kI zaraNa meM praveza karAyA thA aura use rAkSasI-vidyA dI thii| papu0 5.149-151, 160168, vIvaca0 14.61 (7) balAhaka aura sandhyAvarta parvatoM ke bIca sthita eka andhakAramaya mahAvana / yaha hiMsaka prANiyoM se vyApta thaa| rAvaNa, bhAnukarNa aura vibhISaNa ne yahA~ tapa kiyA tathA eka lAkha japa karake sarvakAmAnnadA ATha akSaroM kI vidyA Adhe hI dinoM meM siddha kI thii| papu0 7.255-264, 8.21-24 (8) eka vidyAdhara / yaha rAvaNa kA aneka vidyAoM kA dhAraka tejasvI sAmanta thaa| gajaratha para ArUr3ha hokara isane rAma ke viruddha sasainya yuddha kiyA thA / papu0 45.86-87, 57.57-58 (9) rAma kA eka mahArathI yoddhA vidyAdhara / yaha rAvaNa ke viruddha lar3A thA / papu0 54.34-35, 58.14, 17 ___ (10) eka deza / lavaNa aura aMkuza ne yahA~ ke rAjA ko jotakara pazcima samudra kI ora prayANa kiyA aura vahA~ ke rAjAoM ko apane adhIna kiyA thA / papu0 101.77 (11) eka zaktizAlI nRp| yaha ayodhyA ke rAjA madhu ko AjJA nahIM mAnatA thaa| phalasvarUpa apane bhakta sAmanta vorasena kA patra pAkara madhu ne ise yuddha meM jIta liyA thaa| isakA apara nAma bhImaka thA / papu0 109.131-140, hapu0 43.162-163 (12) rAjA vasu kI vaMza-paramparA meM huA subhAnu nRpa kA putra / hapu0 18.3 (13) yAdavoM kA bhaanjaa| yaha hastinApura ke kuruvaMzI rAjA pANDu aura unakI patnI kunto kA putra thaa| pA~ca pANDavoM meM yaha dUsarA pANDava thaa| yudhiSThira isakA agraja aura arjuna anuja thA / parAkrama pUrvaka lar3anevAle zatru vIroM ko bhI isase bhaya utpanna hone ke kAraNa ise yaha sArthaka nAma prApta huA thaa| pitAmaha bhISmAcArya ne ise pAlA tathA droNAcArya ne ise zikSita kiyA thaa| kauravoM ne ise vRkSa se nIce girAne ke lie vRkSa ukhAr3anA cAhA kintu kaurava to vRkSa na ukhAr3a sake / kauravoM ne ise mArane ke lie pAnI meM DubAyA thA kintu yaha vahA~ bhI baca gayA thaa| soyA huA jAnakara kapaTapUrvaka duryodhana ne ise gaMgA meM pheMkA thA kintu yaha tairakara ghara A gayA thaa| duryodhana ne bhojana meM viSa dekara bhI ise mAranA cAhA thA kintu ise vaha viSa bhI amRta ho gayA thA / kauravoM ne sarpa dvArA daMza karAyA thA parantu sarpa-viSa bhI isakA ghAta nahIM kara sakA thaa| lAkSAgRha meM jalAkara mArane kA yatna bhI kiyA gayA thA kintu isane bhUmi meM nirmita suraMga kI khoja kara apanA aura apane bhAiyoM kA bacAva kara liyA thaa| isane magara rUpa meM nadI meM vidyamAna tuNDAdevI se yuddha kiyA thaa| devI ise nigala gayo tho kintu isane apane hAtha se usakA peTa phAr3akara usako pITha ko haDDI ko ukhAr3a diyA thA / anta meM isake pauruSa se parAjita hokara devI ise gaMgA meM chor3akara bhAga gayI thii| isane pizAca vidyAdhara ko harAkara usakI putrI hiDimbA ko vivAhA thaa| hiDimbA se isakA eka putra huA thA jisakA nAma ghuTuka thaa| isane bhIma vana meM asura rAkSasa ko harAyA tathA manuSya bhakSI rAjA baka ko parAjita kiyA thaa| rAjA karNa ke hAthI ko mada rahita kara bhayabhIta jana-samUha ko nirbhaya banAyA thaa| rAjA vRSabhadhvaja ne apanI dizAnandA kanyA isako vivAhI thii| maNibhadra yakSa ne ise zatrukSayakAriNI gadA pradAna ko thii| cUlikA nagaro kA rAjakumAra kocaka draupado para mohita thaa| usakI kuTilatAoM ko dekhakara draupadI kA veSa dhAraNa kara isane use mArA thaa| kaurava-pANDava yuddha meM isane ninyAnaveM kauravoM kA vadha kiyA thaa| duryodhana isI kI gadA kI mAra se maraNonmukha hokara pRthivI para girA thaa| Ayu ke anta meM neminAtha tIrthaMkara se isane teraha prakAra kA Jain Education Interational Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 : jaina purANakoza 1 caritra dhAraNa kara liyA thA / mahAtapazcaraNa meM lIna rahate hue isane kuryadhara dvArA kiyA gayA upasarga sahA kucara ne garma lohavasva bhI ise phnaaye| phira bhI yaha dhyAna meM hI lIna rhaa| isa upasarga ko jItakara evaM karmoM kA kSaya karake yaha kevalI huA aura ise mukti prApta huii| isakA apara nAma bhImasena thA / mapu0 72.208, 266270, 0 45.1-7, 37-38, 11-118, 46.27-41, pApu0 8. 167-168, 208-220, 10.52-65, 73-76, 92-117, 12. 166-168, 356-361, 14.55-65, 75 78, 131-134,168169, 188, 203 - 206, 17.245-246, 289-295, 20.266267, 294 296, 25.12-14, 62-74, 131-133 bhImaka - (1) apara nAma bhIma / hapu0 43.162-163, de0 bhIma-2 (2) vijayArdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA haribala aura usakI rAnI dhAriNI kA putra / isake pitA ne ise alakApurI kA rAjya diyA thA isane apane sautele bhAI hiraNyavarmA ko vidhAe~ hara lI thIM / ataH trasta hokara vaha apane cAcA mahAsena ke pAsa calA gayA thaa| isa ghaTanA se kSubdha hokara isane apane cAcA mahAsena ko bhI mAra DAlA thA / anta meM yaha kumAra prItikara dvArA mArA gayA thA / mapu0 76.263-289 bhImakUTa - eka parvata / bhIloM kA rAjA siMha isI parvata ke pAsa rahatA thA / kAlaka bhIma ne isI parvata meM ise caMdanA sauMpI thI / mapu0 75. 45-48 bhImanAva -- rAvaNa kA sAmanta / yaha gajaratha para ArUr3ha hokara samarabhUmi meM AyA thA / papu0 57.57-58 bhImaprabha - rAjA Adityagati aura usakI rAnI sadanapadmA kA putra / isakI eka hajAra striyA~ tathA eka sau ATha putra the| Ayu ke anta meM isane bar3e putra ko rAjya dekara dIkSA le lI thI tathA tapAcaraNapUrvaka parama pada pAyA thA / papu0 5.382-384 bhImabala - rAjA dhRtarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA bayAlIsavA~ putra / pApu0 8. 198 bhImA-rAjA putarASTra aura usakI rAnI gAndhArI kA ikatAlIsavA~ putra / pApu0 8. 198 bhImaratha - (1) nAgendra kI krodhAgni se bhasma hone se bace sagara ke putroM meM eka putra / isane dIkSA dhAraNa kara lI thI / papu0 5.251254, 283 (2) rAma kA yoddhA / yaha apane mahAsainikoM ke sAtha yuddha meM rAvaNa ke viruddha lar3A thA / papu0 58.14, 17 (3) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA aThahattaravA~ putra / pApu0 8.202 bhImarathI bharatayakSetra ke AkhaNDa kI pazcima samudra kI ora bahanevAlI eka nadI / bharateza kI senA ne ise pAra kiyA thaa| mapu0 30.35 bhImaka-bhuvanAyikA bhImavarmA - rAjA suvasu kA putra / yaha kaliMga deza kA rakSaka thA / hapu0 66.4 bhImasena - (1) rAjA pANDu aura kuntI kA dUsarA putra / yaha yudhiSThira kA anuja tathA pArtha kA agraja thaa| mapu0 70.114-116, hapu0 45.2, 37 de0 bhIma- 13 (2) AcArya abhayasena ke ziSya aura jinasena ke guru eka AcArya / pu0 66.29 bhImAraNya - videhakSetra ke manohara nagara kA samIpavartI eka bhayaMkara vana / saMjayanta muni ne yahA~ pratimAyoga dhAraNa kiyA thA / mapu0 59.116 bhImAvali - vartamAna bharatakSatra kA prathama rudra / yaha bhagavAn vRSabhadeva ke tIrtha meM huA thaa| isake zarIra kI U~cAI pA~ca sau dhanuSa aura Ayu terAsI lAkha pUrva thii| yaha marakara sAtaveM naraka meM utpanna huA / hapu0 60.534-547 bhImAsura - eka asura / pANDava bhIma ne ise mallayuddha meM parAjita kiyA thA / pApu0 14.72, 75 de0 bhIma-13 bhorasa - bhayAnaka rasa / yuddhasthala meM jarjarita aMgoM ko tathA jahA~-tahA~ par3e hue yoddhAoM ko dekhakara draSTA ke mana meM utpanna bhayakAro bhAva / mapu0 68.607-608 bhara-bharakSetra kA eka deza tIrthaMkara mahAvIra kI bihAra bhUmi / papu0 101.81, hapu0 3.5 bho hAthI yaha bhoga-svabhAvI hotA hai mapu0 29.127 bhISaNa - rAma kA eka yoddhA / yaha rAma kI 58.15, 17 bhISma - (1) kauravavaMzI rAjA zAntanu ke vaMza meM hue dhRtarAja ke bhAI rukmaNa tathA rAjaputro gaMgA kA putra / yaha kuNDinapura nagara kA rAjA thA / kRSNa aura jarAsandha ke bIca hue yuddha meM isane jarAsandha kI ora se yuddha kiyA thaa| mapu0 71.76-77, hapuM0 42.33-34, 45.35, 60.39 senA se lar3A thaa| papu0 (2) rAkSasavaMzI eka vidyAdhara nRpa isane laMkA kA svAmitva prApta kiyA thaa| papu05. 396-400 bhujagavaradvIpa - jambUdvIpa ke prathama solaha dvIpoM meM caudahavA~ dvIpa / hapu0 5.619 bhujagavarovadhi - jambUdvIpa ke prathama solaha sAgaroM meM caudahavA~ sAgara / yaha bhujagavara-dvIpa ko ghere hue hai| pu0 5.619 bhujaMgazaila--bharateza kA eka nagara / kIcaka yahIM mArA gayA thA / mapu0 72.215 bhujaMginI - rAvaNa ko prApta aneka vidyAoM meM eka vidyA / papu0 7. 329 - / bhujavalI somavaMzI nRpa subala kA putra isane hemAMgada para AkramaNa kiyA thA / papu0 5.12, hapu0 13.17, pApu0 3.114 bhuvanA - rAvaNa ko prApta aneka vidyAoM meM eka vidyA / papu0 7.324 bhuvanAmbikA - mrudevii| vRSabhadeva kI jananI hone se ise isa nAma se sambodhita kiyA gayA thA / mapu0 12.224, 268 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhuvanezvara-bhUmitilaka bhuvanezvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. bhuvanekapitAmaha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.143 bhuzuNDI-eka zastra / isakA vyavahAra rAvaNa ke kAla meM huA hai / papu0 12.258 bhUtadeva-harivaMzI rAjA / yaha rAjA saMbhUta kA putra thA / papu0 21.9 / bhUtanAda-vidyAdharoM kA rAjA / yaha rAma kA senApati thaa| yaha vidyA dhara senA ke Age-Age calatA thA / papu0 54.34-35, 60 bhUtanArtha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.118 bhUtabhavyabhavadbhartA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.121 bhUtabhAvana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 117 bhUtabhRta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25,117 bhUtamukhakheTa-cakravartI bharateza tathA tIrthakara aranAtha kA astra (ddhaal)| yaha bhUtoM kI mukhAkRtiyoM se cihnita hotA thaa| mapu0 37.168, pApu0 7.21 bhUtaramaNa-(1) bhadrazAla vana ke pAMca upavanoM meM pA~cavA~ upavana / hapu0 5.307 (2) airAvatI nadI ke kinAre sthita eka attvii| apanI patnI ke krodha se bhayabhIta hokara vidyAdhara manovega ne apane dvArA apahRtA candanA ko isI aTavI meM chor3A thA / mapu0 75.42-44, hapu0 27.. 119 bhUtarava-eka deza / lavaNa aura aMkuza ne ise jItA thaa| papu0 101. jaina purANakoza : 263 bhUtAnanda-eka nigrantha muni / citracUla ke citrAMgada Adi sAta putroM __ ke ye dIkSA-guru the| mapu0 71.258, hapu0 33.139 bhUtAraNyaka-sItA aura sItodA nadiyoM ke taToM para pUrva-pazcima videha paryanta lambe tathA lavaNa samudrataTa se mile hae cAra devAraNyoM meM isa nAma ke do vana / hapu0 5.281 bhUti-(1) vRSabhadeva ke caurAso gaNadharoM meM caubIsaveM gaNadhara / hapu0 12.59 (2) bharatakSetra kI gAndhArI nagarI kA raajaa| yaha mAMsa-bhojI thA / pUrva puNya ke prabhAva se marakara yaha rAjA janaka huaa| papu0 31. 41,57 bhUtilaka-(1) valayAkAra parvata se AvRta eka nagara / vaizya prItikara ne yahA~ ke rAjA bhImaka ko mArA thaa| mapu0 76.252, 286-289 de0 prItikara (2) vijayA parvata kI alakA nagarI ke tIna svAmiyoM meM tIsarA svAmI / mapu0 76.263, 267 bhUtizarmA-malaya deza ke bhadrilapura nagara kA nivAsI eka brAhmaNa / yaha tIrthakara zItalanAtha ke tIrthakAla meM utpanna huA thA / muNDazAlAyana isakA putra thaa| mapu0 56.79, 71.304 bhUteza-bhavanavAsI devoM ke bIsa indroM meM tIsarA indra / vIvaca0 14. 54-58 bhaghara-(1) rAma kA eka yoddhA / papu0 74.65-66 (2) dharaNendra / pArzvanAtha ke upasarga kAla meM isane aura isakI - patnI padmAvatI ne unakI rakSA kI thii| mapu0 73.1-2 bhUpAla-(1) subhauma cakravartI ke tosare pUrvabhava kA jIva, bharatakSetra kA eka nRpa / yuddha meM parAjita hone ke kAraNa hue mAnabhaMga se saMsAra se virakta hokara isane saMbhUta gurU se dIkSA le lI thI tathA tapazcaraNa karate hue cakravartI pada kA nidAna kiyA thaa| Ayu ke anta meM saMnyAsa-maraNa karake yaha mahAzukra svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara ayodhyA meM rAjA sahasrabAhu kA putra kRtavIrAdhipa huaa| mapu0 65.51-58 (2) rAjA kA eka bheda / yaha sAdhAraNa nRpa kI apekSA adhika zakti sampanna hotA hai| isake pAsa caturaMgiNI senA hotI hai| yaha digvijaya karatA hai / yapu0 4.70 bhUmi-(1) jIvoM kI nivAsa-bhUmiyA~ / mapu0 3.82, 16.146, de0 karmabhUmi evaM bhogabhUmi (2) adholoka meM vidyamAna narakoM kI sAta bhUmiyA~ / inake nAma hai-ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura mahAtamaHprabhA / hapu0 4.43-45 bhUmikuNDalakUTa-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke pacAsa nagaroM meM unacAsA nagara / hapu0 22.100 bhUmitilaka-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA cauMtIsavAM nagara / mapu0 19.83, 87 bhUtavana-vijayA parvata kI pUrva dizA aura nIlagiri kI pazcima kI aura vidyamAna susImA deza kA eka vana / zrIpAla ne yahA~ sAta zilAkhaNDoM ko eka ke Upara eka rakhakara svayaM cakravartI hone kI sUcanA dI tho / mapu0 47.65-67 bhUtavara-jambUdvIpa ke antima solaha dvIpoM meM bArahavA~ dvIpa evaM sAgara / hapu0 5.625 bhUtavAda-pRthivI, jala, vAyu aura agni ke saMyoga se caitanya kI utpatti tathA viyoga se usake vinAza kI mAnyatA / isa vAda ko mAnanevAle AtmA, puNya-pApa aura paraloka nahIM maante| isakI mAnyatA hai ki jo pratyakSa sukha ko tyAga kara pAralaukika sukha kI kAmanA karatA hai vaha donoM lokoM ke sukhoM se vaMcita ho jAtA hai / mapu0 5.29-35 bhUtasvana-eka vAnaravaMzI raajaa| rAma-lakSmaNa yuddha meM isane rAvaNa kI senA ko parAjita kiyA thA / papu0 74.61-62 / / bhUtahita-nirgrantha eka muni / inhoMne puNDarIkiNo nagarI ke rAjA mahIpadama ko dharmopadeza diyA thA / mapu0 55.13-14 bhUtAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.117 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 : jaina purANakoza bhUmivAna-deya vividha vastuoM meM eka vastu-bhU-khaNDa / tattva-vettAoM ne prANighAta kA nimitta hone se ise niMdya kahA hai parantu jina-mandira Adi ke lie diye gaye dAna ko unhoMne niMdya nahIM kahA apitu ise dIrghakAla taka sthira rahanevAle bhogoM kA pradAtA mAnA hai / papu0 14. 73-75,78 bhUmizayyAvata-sAdhu ke aTThAIsa mUlaguNoM meM eka mUlaguNa-pRthivI para zayana karanA / mapu0 18.71, hapu0 2.129 bhUri-rAma kA eka yoddhA / papu0 58.21-23 bhUricUDa-eka vidyAdhara / yaha vajracUDa kA putra aura arkacUDa kA pitA thaa| papu0 5.53 bhUrizravA-bharatakSetra ke mahApura nagara ke rAjA somadatta aura rAnI pUrNacandrA kA putra / somazrI isakI bahina thI jise vasudeva ne vivAhA thaa| yaha pitA kA AjJAkArI thaa| pitA ke sAtha yaha rohiNI ke svayaMvara meM AyA thaa| yaha mahArathI thaa| isane kRSNa-jarAsandha yuddha meM kRSNa kI sahAyatA kI thii| hapu0 24.37, 51-52, 59, 31.29, 50.79 bhUSaNa-kAmpilya nagara ke dhanika vaizya dhanada aura usakI patnI vAruNI kA putra / isake pitA ko kisI nimittajJAnI ne isake dIkSita hone kI bhaviSyavANI kI thii| eka mAtra putra hone se yaha dIkSita na ho sake / isake lie pitA ne ise rahane ko eka pRthak bhavana banavAyA thaa| yaha eka dina munIndra zrIdhara ko apane mahala ke pAsa AyA jAnakara unakI vandanA ke lie mahala se nIce A rahA thA ki kisI sarpa ne ise kATa liyA jisase yaha marakara mAhendra svarga meM deva huA tathA vahA~ se cayakara puSkaradvIpa ke candrAditya nagara meM rAjA prakAzayaza kA putra huA / papu0 85.85-96 bhUSAMga-isa jAti ke kalpavRkSa / inase strI-puruSoM ke yogya hAra, kuNDala, bAjUbanda tathA mekhalA Adi AbhUSaNa prApta hote the| mapu0 9.35, 41, hapu0 7.80, 89 bhaSNu-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44 ma~ganibhA-samavasaraNa meru ke naiRtya meM sthita cAra vApikAoM meM dUsarI vApikA / hapu0 5.343 bhuMgarAkSasa-IhApura nagara kA mahAbhayaMkara nara-pIDaka eka rAkSasa / bhImasena ne ise mArakara nagara ke nivAsiyoM kA bhaya dUra kiyA thaa| hapu0 45.93-94 bhaMgA-samavasaraNa-meru ke naiRtya meM vidyamAna cAra vApikAoM meM prathama vApI / hapu0 5.343 bhaMgAra-bhogabhUmi ke bhAjanAMga kalpavRkSoM se prApta honevAlA ToMTIdAra kalaza / mapu0 9.47 bhRgu-(1) vRSabhadeva ke samaya meM vratoM se cyuta hue sAdhuoM ke praziSyoM meM valkaladhArI eka tApasa / kapila, atri, Adi sAdhu isI ke samaya meM hue / mapu0 4.124-127 (2) pahAr3a kI eka caTTAna kA nAma / hapu0 1.128 bhUmidAna-bhogabhUmi bheda-rAjAoM kI prayojana siddhi (rAjanIti) ke sAma, dAna, bheda aura daNDa ina cAra upAyoM meM tIsarA upAya / zatru pakSa meM phUTa DAlakara kAryasiddhi karanA bheda kahalAtA hai| mapu0 68.62, 64, hapu0 50.18 bheSatva-saMsArI jIva kA eka guNa-zarIra vidIrNa kiyA jA sakanA / mapu0 42.89 bherI-yuddha ke lie prasthAna karate samaya bajAyA bajAnevAlA vAdya / rAma ke laMkA kI ora prayANa karate samaya tathA laMkA se vijayoparAnta ayodhyA lauTane para yahI vAdya bajAyA gayA thaa| yaha tIrthakaroM ke ... janma kI sUcanA dene ke lie devoM ke yahA~ svayaM bajatA hai| mapu0 13.13, papu0 58.27-29, 63.399 bheruNDa-eka pkssii| lAla kambala or3he hue zrIpAla ko mAMsa-piNDa samajhakara yahI pakSI siddhakUTa le gayA thA / mapu0 47.44-45 bheSaja-bharatakSetra ke kozala nagara kA rAjA / madrI isakI rAnI thI / isa rAnI se isake eka tIna netravAlA putra janmA thA jisakA nAma zizupAla thA / mapu0 71.342 bheSajadAna-auSadhidAna / prANiyoM kI pIr3A ko dUra karanevAlA hone se jJAnadAna, abhayadAna aura anna-vastra dAna ke samAna yaha bhI prazaMsanIya hotA hai / papu0 14.75-76 bhoktA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.100 bhogakarA-gandhamAdana gajadanta parvata ke sphaTikakUTa para rahanevAlI devii| hapu0 5.227 bhoga-pA~coM indriyoM ke viSaya / inake bhogane se bhogecchA bar3hatI hai, ghaTatI nhiiN| ye anubhava meM Ate samaya hI ramya pratIta hote hai bAda meM nhiiN| saMsArI jIvoM ko ye lubhAte haiN| ye strI aura zarIra ke saMghaTana se utpanna hote haiM / ye dasa prakAra ke hote haiN| unake nAma hai-bhAjana, bhojana, zayyA, senA, vAhana, Asana, nidhi, ratna, nagara, aura nATya / mapu0 4.146, 8.54, 69, 54.119, hapu0 11. 131 vIvaca0 6.25-26 . bhogadeva-dhAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrva bharatakSetra ke sArasamuccaya deza ke nAgapura nagara ke rAjA naradeva kA jyeSTha putra / rAjA ne ise hI rAjya sauMpakara saMyama dhAraNa kiyA thA / mapu0 68.4-5 bhogapura-(1) vijayA parvata kI uttarazraNo ke gaurI deza kA eka nagara / vidyAdhara vAyuratha yahA~ kA svAmI thaa| mapu0 46.147 (2) bharatakSetra ke harivarSa deza kA nagara / sumukha kA jIva yahA~ ke rAjA prabhaMjana kA siMhaketu nAmaka putra huA thaa| isakA apara nAma bhogipura thA / mapu0 70.74-75, pApu0 7.118-119 (3) bharatakSetra kA eka nagara / cakravartI hariSeNa ko yaha janmabhUmi hai / mapu0 67.63 bhogabhUmi-avasarpiNI ke prathama tIna kAloM meM vidyamAna bharatakSetra kI bhUmi / yahA~ strI-puruSa yugala rUpa meM utpanna hote haiN| ise uttama, madhyama aura jaghanya ke bheda se tIna bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| Jain Education Intemational Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhogabhUmi-bhojaka vRSNi avasarpiNI ke prathama suSamA suSamA kAla meM uttama bhogabhUmi hotI haiM / isa samaya manuSyoM kI Ayu tIna palya aura zarIra kI avagAhanA cha : hajAra dhanuSa hotI hai / ve saumyAkRti tathA AbhUSaNoM se alaMkRta hote hai ye tIna dina ke antara se harivaMzapurANa ke anusAra cAra dina ke antara se kalpavRkSoM se prApta badarIphala ke barAbara bhojana karate haiM / unheM koI zrama nahIM karanA pdd'taa| inake na roga hotA hai, na malamUtra Adi kI bAdhA / na mAnasika pIr3A hotI hai, na pasInA hI AtA hai aura na inakA asamaya meM maraNa hotA hai| striyoM kI aura Ayu U~cAI puruSoM ke samAna hotI hai / strI-puruSa donoM jIvana paryanta bhoga bhogate haiM / bhoga-sAmagrI inheM kalpavRkSoM se prApta hotI hai / isa samaya mAMga, tUryAga, vibhUSana, matsyAMga jyotiraMga, dIpAMga, gRhAMga, bhoja nAMga, pAtrAMga aura vastrAMga jAti ke dasa prakAra ke kalpavRkSa hote haiN| jo vibhinna sAmagrI dete haiM / Ayu ke anta meM puruSa ko jilAI aura strI ko chIMka AtI hai aura ve marakara svarga jAte haiN| dUsare suSamA kAla meM madhyama bhogabhUmi rahatI hai| isa kAla ke manuSya devoM ke samAna kAnti ke dhArI hote haiM / unakI Ayu do palya kI tathA zArIrika U~cAI cAra hajAra dhanuSa hotI hai| ye do dina harivaMzapurANa ke anusAra tIna dina bAda kalpavRkSa se prApta baher3e ke barAbara AhAra karate haiN| tIsare suSamA- duHSamA kAla meM jaghanya bhogabhUmi rahatI hai / isameM manuSyoM ko Ayu eka palya kI tathA zarIra do haz2Ara dhanuSa U~cA aura zyAma varNa kA hotA hai| ye eka dina ke harivaMzapurANa ke anusAra do dina ke antara se A~vale ke barAbara bhojana karate haiM / yahA~ karmabhUmija manuSya aura tiyaMca hI janmate haiM tathA marakara ve pahale aura dUsare svarga meM athavA bhavanavAsI Adi tIna nikAyoM meM utpanna hote haiM / yahA~ kI bhUmi indranIla Adi nIlamaNi, jAtyaMdana Adi kRSNamaNi, padmarAga Adi lAlamaNi haimA Adi pItamaNi aura muktA Adi sapheda- maNiyoM se vyApta hotI hai tathA cAra aMgula pramANa tRNoM se AcchAdita hotI hai tathA dUdha, dahI, ghI, madhu, Ikha se bharapUra hotI hai / yahA~ garbha se yugala rUpa meM utpanna strI-puruSoM ke sAta dina to a~gUThA cUsane meM bItate hai, pazcAt sAta dina taka ve reMgate haiM, phira sAta dina lar3abar3Ate hue calate phira sAta dina taka sthira gati se calate pazcAt sAta dina kalA - abhyAsa meM nipuNatA prApta karate aura isake pazcAt sAta dina inake yauvana meM bItate haiN| sAtaveM saptAha meM inheM samyagdarzana grahaNa karane kI yogyatA ho jAtI hai / puruSa-strI ko AryA tathA strI-puruSa ko Arya kahatI hai / isa samaya na brAhmaNa Adi cAra varNa hote haiM aura na asi masi Adi SaTkarma / sevya sevaka bhI nahIM hote / manuSya viSayoM meM madhyastha hote haiM / unake na mitra hote haiM na zatru / ve svabhAva se alpa kaSAyI hote haiN| Ayu pUrNa hone para yugala rUpa meM hI marate haiM / yahA~ ke siMha bhI hiMsA nahIM karate / nadiyoM meM magaramaccha nahIM hote / yahA~ na adhika zIta par3atI hai na adhika garmI / tIvra vAyu bhI nahIM calatI / jambUdvIpa meM chaH bhogabhUmiyA~ hotI hai| unake nAma hai-haimavata harivarSa ramyaka hairaNya 7 J 34 jaina purANako 265 vat, devakuru tathA uttarakuru / mapu0 3.24 54, 9.183, 76.498500, papu0 3.40, 51-63 hapu0 7.64-78, 92 94, 102104 bhogamAlinI - mAlyavAn gajadanta ke rajatakUTa para rahanevAlI dikkumArI devI / hapu0 5.227 bhogalakSmI - bhoga sampadA / yaha viSa vela ke samAna hotI hai / mapu0 17.15 bhogI (1)dana danta parvata ke lohiTa para rahanevAlI eka dikkumArI devI ha0 5.220 (2) zivaMkarapura ke rAjA anilavega aura usakI kAntA kAntavatI kI putrI, hariketu kI bahina / mapu0 47.49-50, 60 (3) hemapura ke rAjA hema vidyAdhara kI rAnI aura candravatI kI jananI / papu0 6.564-565 (4) mAkandI nagarI ke rAjA drupada kI priyA aura draupadI kI jananI / hapu0 45.121, pApu0 15.41-42 bhogavarddhana - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ tAraka pratinArAyaNa kA janma huA thaa| mapu0 58.90-91, hapu0 11.70 bhoginI - ( 1 ) eka vidyaa| yaha smarataraMgiNI zayyA para soye hue manuSya ko usake iSTa se milA detI hai| maMdAdaya ko jIvandhara se milAne ke lie gandharvadattA ne isI vidyA kA prayoga kiyA thaa| mapu0 75. 432-436 (2) pArzvanAtha kI pArithI devI padmAvatI mapu0 73.1 bhogopabhogasaMkhyAna- trividha guNavatoM meM eka gugavrata isameM bhoga aura upabhoga kI vastuoM kA parimAna kiyA jAtA hai| indriya-viSayoM ko jItane ke lie aisA karanA Avazyaka hai| isake pA~ca aticAra hai1. sacitAhAra 2 cittasaMbaMdhAhAra 3 sacittamiSAhAra 4. abhivAhA 5. duSpavAhAra isakA dUsarA nAma (bhogopabhogaparimANa) upabhoga - paribhoga parimANavrata hai / papu0 14.198 hapu0 58.182, vIvaca0 18.51 bhoja - (1) vRSabhadeva ke samaya kA eka vaMza / isa vaMza ke rAjA nyAyapUrvaka prajA kA pAlana karane se bhoja kahalAte the / mapu0 1.6, ha 9.44 (2) bhojavaMzI eka rAjA / yaha sItA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 28.221 (3) kRSNa ke pakSa kA eka nRpa / yaha mahArathI thA / isake ratha meM lAla raMga ke ghor3e jote jAte the / hapu0 52.15 bhojakavRSTi mathurA nagarI ke rAjA vIra aura rAnI padmAvatI kA - putra isakI rAnI kA nAma sumati thaa| isake tIna putra theuprasena, mahAsena aura devasena / gAMdhArI isakI putrI thii| isakA apara nAma bhojakavRSNi thA / hapu0 18.9-10, pApu0 7.142 - 145 bhojakavRSNi - mathurA ke rAjA suvIra kA putra / hapu0 18.10, 16 de0 bhojaka vRSTi Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhojanAMga-maMjarikA 266 : jaina purANakoza bhojanAMga-kalpavRkSoM kI eka jAti / ye bhogabhUmi ke manuSyoM ke lie icchita chaH prakAra ke rasoM se paripUrNa, atyanta svAdiSTa khAdya, svAdya, lehya aura peya ke bheda se cAra prakAra kI bhojana sAmagrI pradAna karate haiM / mapu0 9.35-36, 45, hapu0 7.80, 85, vIvaca0 18.91-92 bhojasutA-bhojavaMzI ugrasena kI rAjakumArI rAjImatI (rAjula) / kRSNa ne neminAtha ke lie isakI yAcanA kI thii| mapu0 71.45, hapu0 55.71-72 bhojya-bhojana ke pAMca bhedoM meM dUsarA bheda-kSudhAnivRtti ke lie khAne yogya padArtha / isake mukhya aura sAdhaka kI apekSA do bheda hai / inameM roTI Adi mukhya aura dAla zAka Adi sAdhaka bhojya hai| papu0 24.54 bhauma-(1) vyantara deva / hapu0 3.162 (2) pRthivIkAyika jIva / hapu0 18.70 (3) aSTAMga nimittajJAna kA eka aNg| isase pRthivI ke sthAna Adi ke bheda se hAni-vRddhi tathA pRthivI ke bhItara rakhe hue rala Adi kA patA lagAyA jAtA hai| mapu0 62.181, 184, hapu0 10.117 bhaumAvaya-prathama anAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM navIM vastu / hapu0 10.79 de0 agrAyaNIyapUrva bhrama-pA~cavIM pRthivI ke dvitIya prastAra kA indraka bila / yaha nagarAkAra hai| isakI cAroM mahAdizAoM meM battIsa aura vidizAoM meM aTThAIsa zreNIbaddha bila hai| isa indraka kA vistAra sAta lAkha ikatAlIsa hajAra chaH sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai / isakI jaghanya sthiti gyAraha sAgara tathA eka sAgara ke pA~ca bhAgoM meM do bhAga pramANa aura utkRSTa sthiti bAraha sAgara tathA eka sAgara ke pA~ca bhAgoM meM cAra bhAga pramAga hotI hai / yahA~ nArakiyoM ko avagAhanA sattAsI dhanuSa aura do hAtha pramANa hotI hai| hapu0 4.83, 139, 210, 286-287, 333 bhramaraghoSa-eka kuruvaMzI nRpa / isake pazcAt harighoSa rAjA huA thaa| hapu0 45.14 bhAjiSNu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu. 25.109 bhrAnta-prathama ratnaprabhA pRthivI ke caturtha prastAra kA indraka bila / hapu04.76 bhrAmarI-vidyA-vidyAdhara azanighoSa dvArA siddha kI gayI eka vidyA / isase aneka rUpa banAye jAte haiM / mapu0 62.230,278 (4) rajatamaya saumanasya parvata ke sAta kuToM meM cauthA kUTa / hapu0 5.212,221 maMgala-dravya-samavasaraNa-bhUmi ke gopuroM kI zobhA-vidhAyaka vastue~ / ye bhRGgAra, kalaza Adi ke rUpa meM eka sau ATha hotI haiM / mukhya rUpa se aSTa maMgala dravya ye haiM-paMkhA, chatra, camara, dhvajA, darpaNa, supratiSThaka, bhRGgAra aura klsh| janma lete hI tIrthaMkaroM ko jaba indrANI indra ko detI hai taba dikkumAriyA~ inhIM aSTa maMgala dravyoM ko apane hAthoM meM lekara, indrANI ke Age calatI hai| mapu0 22. 143, 275, hapu0 2.72, vIvaca0 8.84-85 maMgalA-(1) paramakalyANaka mantroM se pariSkRta eka vidyaa| dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI thii| hapu0 22.70 (2) jambUdvIpa meM bharatakSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA megharatha kI mahAdevI aura tIrthakara sumatinAtha kI jnnii| mapu0 51.19 20, 23-24 maMgalAvatI-(1) puSkara dvIpa meM pUrva meru sambandhI pUrva videhakSetra kA eka deza / ratnasaMcayapura isI deza kA nagara thA / yaha sItA nadI aura niSadha parvata ke madhya dakSiNottara dizA meM vistRta haiM / mapu0 7.1314, 10. 114-115, hapu0 5.247-248 (2) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvArdha meM sthita meru parvata ke pUrva videha kSetra kA eka deza / yahA~ bhI eka ratnasaMcaya nAmaka nagara thaa| mapu0 54.129-130, hapu0 60.57-58, vIvaca0 4.72 (3) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI ke dakSiNI taTa para sthita eka deza / mapu0 50.2, pApu0 5.11 maMginI-tIrthakara naminAtha ke saMgha ko pramukha aayikaa| mapu0 69.64 maMgI-(1) avanti deza kI ujjayinI nagarI ke seTha vimalacandra kI putrI / isakA vivAha ujjayinI ke rAjakumAra vajramuSTi se huA thaa| IrSyAvaza isakI sAsa ne kalaza meM phUloM ke sAtha sarpa bhI rakha chor3A thaa| jaise hI isane pUjA ke hetu phUla nikAlane ke lie kalaza meM hAtha DAlA ki sarpa ne ise Dasa liyA / sAsa ne ise nizceSTa dekhakara zmasAna meM DalavAyA diyA thA parantu bajramuSTi ise acetAvasthA meM munirAja ke samIpa le AyA thaa| muni ke caraNasparza se vaha viSahIna ho gayI thii| mAtA ke isa kukRtya se virakta hokara vacamuSTi ne varadharma muni se dIkSA grahaNa kara lI tathA isane bhI AryikA ke samIpa AyikA-dIkSA le lii| mapu0 71.208-228, 247-248, hapu0 33.104-123, 128-129 / (2) zrIbhUti purohita kA jIva-eka bhIlanI / yaha dAruNa bhIla kI bhAryA thii| mapu0 59.273, hapu0 27.107 maMjarikA-rAvaNa kI dUtI / sItA kA abhiprAya jAnane ke lie rAvaNa ne sItA ke pAsa ise bhejA thaa| mapu068.321-322 maMgala-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.186 (2) lakSmaNa tathA usakI mahAdevI kalyANamAlA kA putra / papu0 94.32 (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka deza / isameM palAzakUTa nagara thA / mapu071.278 Jain Education Intemational Jain Education Intemational Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMjusvanI - maDamba maMjusvanI -- rathanUpura nagara ke rAjA sahasrAra kI eka nartakI / yaha indra kI apsarA ke samAna thI / papu0 7.31 maMjUSA - videha kSetra kI eka ngrii| yaha videha kSetra ke lAMgalA deza kI rAjadhAnI thii| mapu0 63.208, 213, hapu0 5.257 maMjovarI - kauzAmbI kI eka kalArina / isane kaMsa kA pAlana kiyA thA / isakA apara nAma maNDodarI thaa| mapu0 70.347, hapu0 33. 13-17 maMDava - eka tApasa | ayodhyA ke rAjA madhu kA sAmanta vIrasena apano priyA ke harI jAne para isakA ziSya ho gayA thA aura isake pAsa paMcAgnitapa karane lagA thaa| papu0 109.135, 147-148 maMDita - vijayA kI dakSiNazreNI meM sthita pA~cavA~ nagara / hapu0 22.93 maMDukaraNa ke lie prasthAna karate samaya bajAyA jAnevAlA eka vAdya / yaha vAdya rAma kI senA ke laMkA kI ora prasthAna karate samaya bajAyA gayA thA / papu0 58.27 maMDUka -- rAjagRha kA samIpavartI eka grAma / rukmiNI apane pUrvabhava meM isI grAma ke vipada bhIvara kI pUtigandhikA nAma kI putrI thii| hapu0 60.33 maMDUkI - maNDUka grAma ke nivAsI tripada dhovara kI strI / mapu0 71. 326, hapu0 60.33 makara - rAvaNa kA eka sAmanta / yaha rAma kI senA se lar3ane ke lie siMharatha para ArUr3ha hokara nikalA thA / 10 57. 46-48 makaradhvaja - ( 1 ) eka vidyAdhara / yaha lokapAla soma kA pitA thA / papu0 7.108 (2) eka vAnara kumAra / yaha rAma ke rokane para bhI bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa ko kupita karane kI bhAvanA se laMkA gayA thA / papu0 70.15-16 (3) rAvaNa kA sahAyaka yoddhA / papu0 74.63-64 ( 4 ) lakSmaNa kA putra / papu0 94.27-28 (5) prayukta pu0 55.31 0 prasna / makaravyUha -- yuddha meM Ayojita viziSTa sainya-racanA / jayakumAra ne arka - kIrti ke sAtha yuddha karate samaya isI byUha kI racanA kI thI / kaurava-pAva yuddha meM bhI aThArahaveM dina arjuna ne karNa ke viruddha isI vyUha kI racanA kI thii| mapu0 44.109, pApu0 3.96, 20. 243-244 makarI - ayodhyA ke nivAsI karor3apati seTha vastrAMka kI priyA / isake azoka aura tilaka nAma ke do vinIta putra the / papu0 123. 86, 89-91 ma - pUjAvidhi kA paryAyavAcI zabda / mapu0 67.193 makhajyeSTha ---- bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.41 mAMga - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 magadha --- jambUdvIpa ke bharatakSetra kI pUrva dizA meM vidyamAna eka deza / jaina purANakoza : 267 rAjagRha imI deza kA eka nagara hai / karmabhUmi ke Arambha meM vRSabhadeva kI icchA se isa deza kI racanA svayaM indra ne kI thI / kevalajJAna hone para tIrthaMkara vRSabhadeva aura neminAtha ne yahA~ vihAra kiyA thA / yahA~ kA bhU-bhAga Ikha, mUMga, mauTha, dhAnya Adi dhAnyoM se sampanna rahA hai| yahA~ sabhI vargoM ke loga dharma, artha aura kAma isa trivarga ke sAdhaka the / yahA~ caityAlaya the| bharateza ne isa para vijaya kI thI / mapu0 2.4-7, 16.153, 25.287-288, 29.47, 57.70 papu0 109.35-36, hapu0 11.68-69, 43.99, 59.110, pApu0 1. 101-102 magadharAja - rAjA zreNika / papu0 2.143 magadhA-sAranalakA -- vijayArdha kI dakSiNazreNI meM sthita biyAlIsavIM nagarI / hapu0 22.99 maghA (1) jambUdvIpa meM bharatakSetra se sambandhita vatsa deza kI kauzAmbI nagarI kA nRp| isakI vItazokA mahAdevI tathA raghu putra thA / mapu0 70.63-64 (2) tIrthaMkara candraprabha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530 (3) avasarpiNI kAla ke cauthe duHSamA- suSamA kAla meM utpanna zalAkA puruSa evaM tIsare ckrvrtii| ye tIrthaMkara dharmanAtha ke tIrtha meM utpanna hue the / kozaladeva kI ayodhyA nagarI ke rAjA sumitra inake pitA tathA rAnI bhadrA inakI mAtA thii| inakI Ayu pA~ca lAkha varSa thii| zarIra svarNa ke samAna kAntidhArI sAr3he cAlIsa dhanuSa U~cA thaa| inake pAsa caudaha mahAratna nau nidhiyA~ thiiN| inakI chiyAnaveM haz2Ara rAniyA~ thIM / inhoMne muni abhayaghoSa se tattvopadeza sunakara priya mitra putra ko rAjya sauMpa karake tathA saMyama dhAraNa karake karmoM kA nAza kiyA aura ye saMsAra se mukta hue| dUsare pUrvabhava meM ye puNDarIkiNI nagarI ke zaziprabha rAjA aura prathama pUrvabhava meM svarga meM deva the / mapu0 61.88-102, papu0 20.131-133, hapu0 60. 286, vIvaca0 18.101, 109-110 maghavI - chaThI tamaH prabhA pRthivI kA rUr3ha nAma / hapu0 4.45-46, de0 tamaH prabhA maghA - eka nakSatra / tIrthaGkara sumatinAtha isI nakSatra meM paidA hue the / papu0 20.41 maghonI mepura nagara ke rAjA meru vidyAdhara kI rAnI aura mRgAridamana kI jananI / papu0 6.525 maTamba - pA~ca sau grAmoM kA smuuh| apara nAma maDamba / mapu0 16.172, hapu0 2.3, pApu0 2.159 maTha-tApasiyoM kA Azrama / ye vizAla pattoM se AcchAdita hote the / inameM pAlatU pazu-pakSI bhI rahate the / yahA~ dhAnya nyUnatama zrama se utpanna hotA thA / aneka phaloMvAle vRkSa bhI hote the / mapu0 65. 115-1170 33.206 maDamba - pA~ca sau grAmoM se AvRta nagara / isakA apara nAma maTamba thA / mapu0 16.172 de0 maTamba Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 : jaina purANakoza maNDalezvara-maNibhadra zreNika ke putra abhayakumAra kA jIva eka brAhmaNa kA putra thaa| usane tIrtha samajhakara yahA~ snAna kiyA thaa| mapu074.465-466, 479 488 maNigrIva-eka vidyAdhara / yaha cakradhvaja kA putra aura maNyaMka kA pitA __ thA / papu0 5.51 maNicUla-(1) paryaka guphA kA nivAsI eka gandharva deva / isakI devI kA nAma ratnacalA thaa| paryaka-guphA meM aMjanA kI rakSA isI deva ne kI thI papu0 17.213, 242-249 (2) saudharma svarga kA eka deva / yaha pUrvabhava meM rAjA mahAbala kA svayaMbuddha nAmaka maMtrI thaa| mapu0 9.107 (3) lakSmaNa kA jIva-eka deva / mapu0 67.152 (4) vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.104 (5) dhAtakIkhaNDa dvIpa meM bharatakSetra sambandhI vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM nityAloka nagara ke rAjA candracUla aura rAnI manoharI rAnI kA yugala rUpa meM utpanna putra / isake sAtha puSpacUla kA janma huA thaa| mapu071.249-252, hapu0 33.131-133 maNicUlaka-terahaveM svarga ke svastika vimAna kA eka deva / mapu0 62. 410-411 maNicUlA-ayodhyA nagarI ke rAjA ariMdama ko putrI suprabuddhA kA jIva saudharmendra kI eka devI / mapu0 72.25-36 maNinAgadatta-ratikUla muni kI gRhasthAvasthA kA pitA / mapu0 46.. maNDalezvara ardhacakrI se choTA zAsaka / isake ATha camara Dhore jAte haiN| isake pAsa cakravartI kA cauthAI vaibhava hotA hai / mapu0 23.60 maNDodarI-kauzAmbI nagarI kI zauNDakAriNI (madya becanevAlI) / mapu0 70.347 de0 maMjodarI maNi-(1) cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka ajIva ratna / mapu0 37. 83-85 (2) videhakSetra ke ratnasaMcayana nagara kA amAtya / isakI guNAvalI strI aura sAmantavarddhana putra thA / papu0 13.62 (3) kuNDalagiri ke pazcima dizA sambandhI cAra kUToM meM eka kUTa / zrIvakSadeva isI kUTa para rahatA hai / hapu0 5.693 maNikAMcana-vaitADya parvata kI eka guhA / tApasa sumitra aura usakI patnI somayazA ke putra ko jRmbhaka deva harakara isI guhA meM lAyA thA tathA kalpavRkSoM se utpanna divya AhAra se usane usakA pAlana kiyA thA / isI ne usakA nAma nArada rakhA thA / hapu0 42.14-18 (2) vijayA kI uttarazreNI kA chattIsavA~ nagara hapu 22.89 (3) kulAcala zikharI kA gyArahavA~ kUTa / hapu0 5.107 (4) kulAcala rukmI kA AThavA~ kUTa / hapu0 5.104 maNikAnta-eka parvata / anurAdhA ke putra virAdhita kA yahIM janma huA thA / papu0 9.40-42 maNikuNDala-(1) vijayAdha-parvata kI dakSiNazreNI meM Aditya nagara ke rAjA sukuNDalI vidyAdhara aura usakI rAnI mitrasenA kA putra / mapu0 62.361-362 (2) maNiyoM se nirmita karNAbhUSaNa / vRSabhadeva ne yaha AbhUSaNa dhAraNa kiyA thA / mapu0 9.190, 14.10, 33, 124 maNikuNDalI-(1) nanda-vimAna kA vAsI eka deva / yaha maNikhacita mukuTa, keyUra aura kuNDaloM se vibhUSita thA / mapu0 9.190 (2) puSkaravara-dvIpa ke vItazoka-nagara ke rAjA cakradhvaja kI rAnI kanakamAlA kA jIva-eka rAjA / mapu0 62.363-369 maNiketu-jambUdvIpa ke pUrva videha sambandhI vatsakAvatI deza meM pRthivInagara ke rAjA jayasena ke sAle mahAruta kA jIva-acyuta svarga kA deva / pUrvabhava kA isakA bahanoI jayasena bhI saMnyAsamaraNa karake isI svarga meM mahAbala nAma kA deva huA thaa| maNiketu aura mahAbala donoM ne paraspara pRthivI para prathama avatarita honevAle ko sambodha kara dIkSA dhAraNa karAne hetu preraNA dene kI pratijJA kI thI / mahAbala deva isake pUrva svarga se cyuta huA / pRthivI para mahAbala kA nAma sagara cakravartI rakhA gayA / svarga meM kI gayo pratijJA ke anusAra isane yuktipUrvaka sagara ke pAsa jAkara use dokSA dhAraNa karA dI thii| anta meM isane apane dvArA kiye gaye mAyAvI vyavahAra ko sagara aura usake putroM ke samakSa prakaTa karake usase kSamAyAcanA kI thii| isa prakAra yaha apanA kArya siddha karake saMtuSTa hokara svarga lauTa gayA thaa| mapu0 48.58 69, 82-136 maNinAMgA-gaMgA nadI kA taTavartI eka vaidika tIrtha / tIsare pUrvabhava meM maNiprabha-(1) vijayAdha parvata ko dakSiNazreNI kA chabbIsavA~ nagara / hapu0 22.96 (2) dakSiNa-pazcima (naiRtya) vidizA meM sthita eka kuutt| yaha devI rucakAbhA kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.723 (3) kuNDalagiri kI pazcima dizA meM vidyamAna cAra kUToM meM eka kUTa / yaha svastika deva kI nivAsabhUmi thA / hapu0 5.693 / / maNibhadra-(1) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra meM vijayA ke nau kUToM meM chaThA kUTa / hapu0 5.27 (2) airAvata kSetra ke madhya sthita vijayAdha parvata ke nau kUToM meM cauthA kUTa / hapu0 5.110 (3) ayodhyA nagarI ke seTha samudradatta aura usakI patnI dhAriNI kA kaniSTha putra tathA pUrNabhadra kA anuja / ye donoM bhAI cirakAla taka zrAvaka ke uttama vratoM kA pAlana karake anta meM sallekhanApUrvaka mare aura saudharma svarga meM uttama deva hue| vahA~ se cayakara ye madhu aura kaiTabha hue / mapu0 72.25-26, 36-37, hapu0 5.158-159, 43. 148-149 (4) vaizravaNa kA pakSadhara eka yoddhaa| papu0 8.195 (5) rAvaNa kA pakSadhara kA eka yakSa / isane apane sAtho yakSendra pUrNabhadra ke sAtha rahakara dhyAnastha rAvaNa para upasarga karanevAle vAnarakumAroM kA sAmanA kiyA thA aura rAvaNa kI rakSA kI thii| ha pu0 70.68-78 Jain Education Intemational Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNibhAsuramativAracAra (6) vyantara devoM kA eka indra / vIvaca0 14.59-63 (7) eka yakSa / isane vindhyAcala parvata ke zivamandira ke dvAra kholane ke upalakSya meM pANDava bhIma ko zatru kA kSaya karanevAlI eka gadA dI thI / pApu0 14.203 206 maNibhAsura - vidyAdhara vaMza kA eka rAjA / yaha maNyaMka kA putra aura maNispandana kA patA thA / papu0 5.51 maNimatI - vijayArdhaM parvata para sthita sthAlaka nagara ke vidyAdhara rAjA amitavega kI putrii| ise vidyA- siddhi meM saMlagna dekhakara rAvaNa kAmAsakta ho gayA thA / usane isakI vidyA hara lI thI jisase kupita hokara isane rAvaNa vadha kA nidAna kiyA thaa| isI nidAna ke kAraNa yaha Ayu ke anta meM mandodarI ke garbha se utpanna huI thI / isa paryAya meM isakA nAma sItA thaa| mapu0 68.13-17 maNimadhyamA -- kaNTha kA AbhUSaNa - eka hAra / isake madhya meM maNi lagA rahatA thaa| sUtra aura ekAvalI isake apara nAma haiM / mapu0 16.50 maNimAlI - vidyAdhara daNDa kA putra / isakA pitA ArtadhyAna se marakara isake bhaNDAra meM ajagara huA thaa| kisI nimittajJAnI ne pitA ko viSaya-tyAga kA upadeza diyA thaa| ajagara ne upadeza sunA aura viSayoM kA tyAga kiyaa| marakara vaha RddhidhArI deva huA / isa deva ne Akara ise eka hAra upahAra meM diyA / mapu0 5.117- 137 maNiva - jambUdvIpa sambandhI vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA ikatIsavA~ nagara / mapu0 19.84, 87, hapu0 22.88 maNisopAna - sone kI pA~ca lar3iyoM se yukta ratnajaTita hAra / mapu0 16. 65-66 maNisyandana - eka vidyAdhara / yaha maNibhAsura kA putra aura maNyAsya kA pitA thA / papu0 5.51 maNihAra-kaMTha kA AbhUSaNa maNiyoM se nirmita hAra mapu0 5.116 / 14. 11 eka vidyAdhara yaha maNipIva kA putra aura magimAthura kA pitA thA / papu0 5.51 maNyAsya - eka vidyAdhara / yaha maNisyandana kA putra aura bimboSTha kA pitA thA / papu0 551 mataMgaja - rAjA vasudeva aura rAnI nIlayazA kA kaniSTha kA anuja / mapu0 48.57, 65 mati - ihalaukika tathA pAralaukika padArthoM ke viSaya meM hita tathA ahita putra aura siMha kA jJAna / mapu0 38.271, 42.31 matikAnta - rAma kA maMtrI / isane vibhISaNa ko rAma ke pAsa Ane para use rAvaNa dvArA chalapUrvaka bheje jAne kI AzaMkA prakaTa kI thI / papu0 55.52 - matijJAna - pA~ca prakAra ke jJAna meM prathama jJAna / yaha pA~ca indriyoM tathA mana kI sahAyatA se prakaTa hotA hai / yadyapi yaha parokSa jJAna hai parantu indriyoM kI apekSA se utpanna hone ke kAraNa sAMvyavahArika pratyakSa bhI kahalAtA hai / yaha antaraMga kAraNa matijJAnAvaraNa karma ke kSayopa jaina purANakoza : 269 se 7 zama kI apekSA rakhatA hai| isake avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ye cAra bheda haiM / yaha jJAna pA~ca indriyoM aura mana ina chaH sAdhanoM se hotA hai / ataH ukta cAroM bhedoM meM pratyeka ke chaH chaH bheda kara dene se isake caubIsa bheda ho jAte haiN| ina bhedoM meM zabda, gandha, rasa aura sparza vyaMjanAgraha ke cAra bheda milA dene aTThAIsa meda aura inameM avagraha Adi cAra mUla bheda milA dene se battIsa bheda ho jAte haiN| isa prakAra isa jJAna ke caubIsa, aTThAIsa aura battIsa ye tIna mUla bheda haiN| inameM krama se bahU bahuvidha kSipra baniHsUta anukta dhruva ina chaH kA guNA karane para kramazaH eka sau cavAlIsa eka so ar3asaTha aura eka sau bAnave bheda ho jAte haiM / bahu Adi chaH aura inake viparIta eka Adi chaH ina bAraha bhedoM kA ukta tInoM rAziyoM caubIsa, aTThAIsa aura battIsa meM guNA karane se isa jJAna ke kramazaH do sau aThAsI sIna sau chattIsa aura tIna sau caurAsI bheda ho jAte haiN| mithyAdRSTi jIvoM ko prApta yaha jJAna kumatijJAna kahalAtA hai / yaha jJAna padArtha - cintana meM sahAyaka tathA koSThabuddhi Adi RddhiyoM kA sAdhaka bhI hotA hai / mapu0 36.142, 146, hapu0 10. 145151 matijJAnAvaraNa -- matijJAna ko rokanevAlA karma / isake udaya se jova vikalAMgI hote haiM / isa karma kA udaya una jIvoM ke hotA hai jo hiMsA Adi pA~ca pApoM meM apanI ichA se pravRtta hote haiN| zrIjinendra dvArA upadiSTa tattvArthaM ko unmatta puruSa ke samAna yadvA tadvA rUpa se grahaNa karate haiM aura sacce tathA jhUThe donoM deva, zAstra, guru, dharma, 'pratimA Adi ko samAna mAnate haiN| dUsaroM ko chala se Thagane se udyata jo puruSa khoTI zikSA dete haiM aura jo ajJAnI puruSa sad-asad vicAra ke binA dharma ke lie sacce aura jhUThe deva zAstra - guruoM kI bhakti - pUrvaka pUjA karate haiM ve isa karma ke udaya se durbuddhi aura azubha pravRtti ke hote haiM / vIvaca0 17.111-112, 129-130 matipriyA - naiSika grAma ke rAjA sUryadeva kI rAnI / isane giri aura gobhUti baTukoM ko kapAloM meM bhAta se Dhakakara svarNa dAna meM diyA thA / papu0 55. 57-59 mativara - matisAgara aura zrImatI kA putra yaha utpalapura ke pa vajrajaMgha kA mahAmantrI thaa| isane rAjA vajrajaMgha aura rAnI zrImatI ke viyoga se zoka saMtapta hokara muni dRr3hadharma se dIkSA le lI tho tathA tapazcaraNa karate hue marakara yaha adhograiveyaka ke sabase nIce vimAna meM deva huA thaa| mapu0 8.116, 215, 9.91-93 mativardhana muni saMgha ke mahAtapasvI eka AcArya inakA dharmopadeza 1 sunakara padminI nagarI kA rAjA vijayaparvata muni ho gayA thA / papu0 39.95-127 mativAkasAra - malaya deza ke rAjA megharatha kA saciva, apara nAma satyakIrti / isane rAjA ke pUchane para zAstradAna, abhayadAna aura annadAna ina tIna prakAra ke dAnoM meM zAstradAna ko zreSTha dAna nirUpita kiyA thA / mapu0 56.64-73 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 270 : jaina purANakoza : matisamudra-mathurA matisamudra-(1) cakravartI bharata kA maMtrI / isane vRSabhadeva ke samavasaraNa sthita eka grAma / bAlI ke pUrvabhava kA jIva suprabha isI grAma meM meM sune vacanoM ke anusAra bharateza ke samakSa brAhmaNoM kI paMcamakAlIna utpanna huA thA / papu0 106.190-197 sthiti kA yathAvat kathana kiyA thaa| bharateza ise sunakara kupita ____ mattajalA-pUrva videha kI eka vibhaMgA nadI / mapu0 63.206, hapu0 5. hue the aura ve brAhmaNoM ko mArane ko udyata hue the kintu vRSabhadeva 240 ne "mA-han" kahakara unakI rakSA kI thI / vRSabhadeva isa kAraNa trAtA matyanupAlana-kSatriyoM kA dUsarA dharma-loka paraloka saMbaMdhI hitAhita kahalAye tathA "mA-hana" brAhmaNoM kA paryAya ho gayA / papu0 4.115- jJAna kA pAlana krnaa| yaha avidyA ke nAza se hotA hai| avidyA mithyAjJAna hai tathA mithyAjJAna atattvoM meM tattvabuddhi hai aura tattva (2) rAma kA eka mNtrii| isane kathAoM ke mAdhyama se rAma ko arhanta-vacana hai / mapu0 42.4, 31-33 yaha vizvAsa dilAyA thA ki eka yoni se utpanna hone ke kAraNa matsarIkRtA-SaDja grAma kI pAMcavIM mUcrchanA / hapu0 19.161 jaisA rAvaNa duSTa hai, vaisA vibhISaNa ko bhI duSTa honA cAhie, yaha matsya-(1) bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza-mahAvIra kI bAta nahIM hai| isake aisA kahane para hI vibhISaNa ko rAma ke pAsa vihArabhUmi / tIrthakara nemi bhI vihAra karate hue yahA~ Aye the| Ane diyA gayA thA / papu0 55. 54-71 hapu0 3.4, 11.65, 59.110 matisAgara-(1) rAjA zrIvijaya kA mNtrii| yaha sUjhabUjha kA dhanI thaa| (2) eka nRpa / yaha rohiNI ke svayaMvara meM sammilita huA thaa| nimittajJAnI dvArA podanapura ke rAjA ke Upara vajrapAta honA batAye hapu0 31.28 jAne para isI ne podanapura ke rAjA zrIvijaya ko vajrapAta ke saMkaTa (3) kalpapura nagara ke harivaMzI rAjA mahIdatta kA kaniSTha putra se bacAyA thaa| isane rAjyasiMhAsana se rAjA zrIvijaya ko haTAkara aura ariSTanemi kA anuja / isane apanI caturaMga senA se bhadrapura rAjya-siMhAsana para usakA putalA sthApita karane ke lie anya maMtriyoM aura hastinApura ko jItA thaa| isa vijaya ke pazcAt hastinApura se kahA thaa| sabhI maMtriyoM ne isakI buddhi kI prazaMsA karate hue ko isane nivAsa sthAna ke rUpa meM cunA thaa| isake ayodhana Adi putale kI siMhAsana para sthApanA kI thI tathA ve podanAdhIza kI sau putra hue the / anta meM yaha jyeSTha putra ko rAjya sauMpakara dokSita ho kalpanA se use namaskAra karane lage the| rAjA ne rAjya tyAgakara gayA thaa| hapu0 17.29-31 jinamandira meM jina pUjana Arambha kI thii| vaha dAna dene lagA, koM (4) mandira grAma kA eka dhIvara / maNDU kI isakI patnI tathA kI zAnti ke lie usane utsava kiye| pariNAmasvarUpa sAtaveM dina pUtikA putrI thii| mapu0 71.326 usa putale ke Upara vacapAta huA aura rAjA isa upasarga se baca (5) jala-jantu-machalI / ye jala meM hI rahatI hai| ye marakara sAtavIM gayA / mapu0 62.172, 217-224, pApu0 4.129-135 narakabhUmi taka jAtI hai| caraNatala meM inakI rekhAMkita racanA zubha (2) pUrva videha kSetra ke amRtasrAviNI Rddhi ke dhArI eka muni- mAnI gayI hai / mapu0 3.162, 4.117, 10.30, papu0 26.84 rAja / inhoMne prahasit aura vikasita do vidvAnoM ko jIva-tattva matsyagandhA-rAjA zAntanu kI putrI / lokakathA ke anusAra isakA janma samajhAyA thaa| mapu07.66-76 / eka machalI se huA thaa| yuddha ke lie jAte hue zAntanu ko apanI (3) eka dhAvaka / yaha rAjA satyandhara kA maMtrI thaa| isakI strI patnI ke RtukAla kA smaraNa ho aayaa| unhoMne ratidAna hetu vIrya kA nAma anupamA tathA putra kA nAma madhumukha thaa| mapu0 75.256 tAmra-kalaza meM rakhakara usa kalaza ko eka bAja ke gale meM bAMdhakara 259 patnI ke pAsa bhejaa| isa zyena kA eka dUsare zyena se yuddha huaa| (4) bharatakSetra saMbaMdhI vijayA kI dakSiNazreNI meM gaganavallabha yuddha karate samaya kalaza se vIrya nado meM girA jise eka machalI nigala nagara ke rAjA vidyAdhara garuDavega kA mNtrii| isane rAjA se usakI gyii| phalasvarUpa vaha garbhavatI huI aura usake garbha se eka kanyA putrI gandharvadattA ke vivAha ke saMbaMdha meM nimittajJAnI muni se utpanna huI / isake zarIra se matsya ke samAna durgandha Ane ke kAraNa sunakara kahA thA ki ise rAjA satyandhara kA putra vINA-vAdana se ise yaha nAma diyA gayA / yuvA hone para pArAzara RSi se yaha garbhasvayaMvara meM jItegA aura yaha usI kI bhAryA hogii| anta meM isI vatI huI aura isase vyAsa nAmaka putra huA / pArAzara ne ise yojanamaMtrI ke parAmarzAnusAra rAjA garuDavega ke nivedana para seTha jinadatta ne gandhA banAyA thaa| Age zAntanu ne isase vivAha kiyA tathA citra apane rAjapura nagara meM svayaMvara racAyA thaa| usameM sudhoSA vINA ko aura vicitra nAma ke isase do putra hue| pApu0 2.30-43 bajAkara jIvandharakumAra ne gandharvadattA ko parAjita kiyA aura use mathurA-jambUdvIpa ke bharatakSetra ko pANDavoM dvArA basAyI gayI ngrii| vivAhA thaa| mapu0 75.301-336 yaha yamunA-taTa para sthita hai| rAjA bRhaddhvaja ne yahA~ zAsana kiyA matta-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha rathAsIna hokara sasainya raNAMgaNa thA / bhojakavRSNi ne ugrasena ko isI magarI kA rAjya dekara nigrantha meM pahuMcA thA / papu0 58.14 dIkSA dhAraNa kI thii| kaMsa ne apanI bahina devakoM kA vivAha vasumattakokila-jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM vijayAvatI nagarI ke samIpa deva ke sAtha iso nagarI meM kiyA thaa| yaha sUrasena deza ko rAjadhAnI Jain Education Intemational , Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mava-macha jaina purANakoza : 271 thii| rAjA ugrasena ke pUrva usake pitAmaha suvIra tathA bhojakavRSTi yahA~ rAjya karate the| kaMsa yahIM paidA huA thaa| isakA apara nAma madhurA thaa| antima nArAyaNa kRSNa kA janma bhI yahIM huA thaa| rAjA madhu ko parAjita kara rAjA dazaratha ke putra zatrughana ne bhI yahA~ rAjya kiyA thaa| rAjA ratnavIrya bhI yahA~ kA zAsaka rahA hai / isakI rAnI meghamAlA se merU putra bhI yahA~ huA thaa| mapu0 70. 344, 357, 367, papu0 20.218-222, 89.1-117, hapu0 17.162, 18.179, 27.135, 33.28-31, 47, 54.73, 79, 62.4, pApu0 7.142-144, 11.65 mada-mAna (ghmnndd)| yaha sajjAti, sukula, aizvarya, rUpa, jJAna, tapa, bala tathA zilpacAturya ina AThoM ke Azraya se utpanna hotA hai / mapu0 4.167, papu0 5.318, 119.30, vIvaca0 6.73-74 mavana-(1) kRSNa kA putra pradyumna / hapu0 43.244, 55.17 (2) lakSmaNa kA putra / papu0 60.5-6, 94.27-28 madanakAntA-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke videhakSetra meM sthita gandhila deza ke pATalI grAma kA vAsI vaizya nAgadatta aura usakI strI sumati kI bar3I putrii| isakI zrIkAntA choTI bahina aura nanda, nandamitra, nandiSeNa, varasena tathA jayasena ye pAMca bhAI the| pUrvajanma meM vajradanta kI putrI zrImatI isakI bahina thii| mapu0 6.58-60, 120 130 madanalatA-rAjapura nagara kI eka nrtkii| yaha imI nagara ke raMgateja nAmaka naTa kI patnI thii| mapu0 75.467-469 mavanavatI-kAMcanapura nagara kI eka kanyA / yaha vatsakAvatI deza ke rAjA akampana kI putrI pippalA kI sakhI thI / mapu0 47. 72-79 mavanavegA-(1) hastinApura ke kuruvaMzI rAjA vidya dvega vidyAdhara kI putrI / caNDavega aura dadhimukha isake bhAI the| eka nimittajJAnI muni ne batAyA thA ki caNDavega ke kaMdhe para jisake girane se caNDavega ko vidyA siddha hogI vaha isakA pati hogaa| eka samaya mAnasavega vidyAdhara vasudeva ko harakara le gayA aura use gaMgA meM DAla diyA / vaha caMDavega para girA / caNDavega para yaha ghaTanA ghaTate hI dadhimukha ne isakA vivAha vasudeva se kara diyaa| isane vasudeva se apane pitA ko bandhana mukta karAne kA vara mA~gA thaa| vasudeva ne bhI isakI icchA pUrNa kI thI / anAvRSTi isI kA putra thaa| hapu0 24.80-86, 25. 36-39, 71, 26.1 (2) vAsava naTa tathA priyarati naTI kI putrii| isane zrIpAla ke samakSa puruSa-veza meM aura isake pitA ne strI-veSa meM nRtya kiyA thaa| zrIpAla ne naTa aura naTI ko pahacAna liyA thaa| nimittajJa ne naTa aura naTI ke isa gupta rahasya ke jAnanevAle ko suramya deza meM zropara nagara ke rAjA zrIdhara kI putrI jayavatI kA pati honA batAyA thaa| mapu0 47.11-18 (3) vijayA parvata ke dakSiNa-taTa para sthita vastvAlaya nagara ke rAjA sendra ketu aura usakI rAnI suprabhA se utpanna putrii| isane AryikA priyamitrA se dIkSA le lI thI tathA tapazcaraNa karane lagI thii| mapu0 63.249-254 madanAMkuza-ayodhyA ke rAjA rAma aura unakI rAnI sItA kA putra / isakA janma jambUdvIpa ke bharatakSetra meM puNDarIka nagara ke rAjA vanasaMgha ke yahA~ zrAvaNa mAsa kI pUrNimA ke dina yugala rUpa meM huA thaa| anaMgalavaNa isakA bhAI thaa| isane usake sAtha zastra aura zAstra vidyAe~ sIkhI thIM / vajrasaMgha ne isake lie rAjA pRthu ko putrI cAhI thI kintu pRthu ke na dene para vajasaMgha pRthu se yuddha karane ko taiyAra huA hI thA ki isane yuddha kA kAraNa svayaM ko jAnakara vajrajaMgha ko rokate hue apane bhAI ko sAtha lekara pRthu se yuddha kiyA aura use parAjita kara diyaa| isake pazcAt pRtha ne vaibhava sahita apanI kanyA ise dene kA nizcaya kiyA thaa| isane pRthu ko apanA sArathI banAkara lakSmaNa se yuddha kiyA thaa| isa yuddha meM isane sApekSabhAva se yuddha kiyA thA jabaki lakSmaNa ne nirapekSa bhAva se / lakSmaNa ne isake Upara cakra bhI calAyA thA kintu yaha cakra se prabhAvita nahIM huA thaa| pazcAt siddhArtha kSullaka se gupta bheda jJAtakara rAma aura lakSmaNa isase Akara mila gaye the| kAMcanasthAna ke rAjA kAMcataratha ko putrI candrabhAgyA ne ise varA thaa| lakSmaNa ke maraNa se ise vairAgya-bhAva jAgA thaa| mRtyu binA jAne nimiSa mAtra meM AkramaNa kara detI hai aisA jJAta kara punaH garbhavAsa na karanA par3e isa uddezya se isane apane bhAI ke sAtha amRtasvara se dIkSA le lI thii| sItA ke pUchane para kevalI ne kahA thA ki yaha akSaya pada prApta kregaa| isakA dUsarA nAma kuza thA / papu0 100.17-21, 32-48, 101.1-90, 102. 183-184, 103.2, 16, 27-30, 43-48, 110.1, 19, 115.54-59, 123.82 mavanA-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa ko eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne sasainya ise pAra kiyA thaa| mapu0 30.59 (2) kaumudI nagarI ke rAjA sumukha kI vezyA / tApasa anundhara __ kI prazaMsA sunakara isane usakI parIkSA lI thI tathA tapa se use bhraSTa kiyA thaa| papu0 39.180-212 madanAzinI-dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.329 madanotsavA-sugrIva kI dasavIM putrii| yaha rAma ke guNa sunakara tathA guNoM se AkRSTa hokara svayaMvaraNa kI icchA se unake nikaTa AyI thii| sItA ke dhyAna meM magna rAma ne use svokAra nahIM kiyA thaa| papu0 47.136-144 madirA-rAma ke samaya kA eka mAdaka peya / kAmasevana ke samaya strI puruSa donoM isakA pAna karate the / papu0 73.136-137) mavebha-bharatakSetra kA eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza ko senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.70 madya-mAdaka peya / apara nAma mdiraa| yaha naraka kA kAraNa hotA hai / isake tyAga se uttama kula tathA rUpa kI prApti hotI hai| mapu0 9. 39, 10.22, 56.261 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 jaina purANakoza madhavAn -- jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.36 madyAMga - bhogabhUmi ke dasa prakAra ke kalpavRkSoM meM eka prakAra kA kalpavRkSa / ye strI-puruSoM ko unakI icchAnusAra mAdaka peya dete the / mapu0 9. 36-38, hapu0 7.80, 90, vIvaca0 18.91-92 cakra mana -- bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ tIrthaMkara vRSabhadeva ne vihAra kiyA thaa| bharata cakravartI ke senApati ne isa deza ko bharateza ke AdhIna kiyA thaa| mapu0 25.287, 29.41 manaka - jambUdvIpa ke bharatakSetra meM uttara AryakhaNDa kA eka deza / vartI bharata ke eka choTe bhAI kA yahA~ zAsana thaa| bharateza kI AdhInatA svIkAra na kara vaha vRSabhadeva ke pAsa dIkSita ho gayA thA / taba yaha bharateza ke sAmrAjya meM mila gayA thA / hapu0 11.66-77 matrakAra - bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra saMbaMdhI AryaMkhaNDa ke madhya meM sthita eka deza / yaha deza bhI bharateza ke sAmrAjya meM mila gayA thA / hapu0 11.64-65 mantrI (1) rAjA anyakadRti aura usakI rAnI subhadrA kI dUsarI putrI, kuntI kI choTI bahina samudravijaya Adi isake dasa bhAI the| yaha pANDu kI dvitIya rAnI thii| nakula aura sahadeva isake putra the / pati ke dIkSita ho jAne para isane bhI saMsAra ke bhogoM se virakta hokara putroM ko kuntI ke saMrakSaNa meM chor3a diyA thA aura saMyama dhAraNa karake gaMgA-taTa para ghora tapa kiyA thaa| anta meM marakara saudharma svarga meM upanna huii| isakA apara nAma mAdrI thaa| mapu0 70.94-97, 114-116 0 18.12-15, pA0 8.65050, 104-175, 9. 156-161 (2) kauzala nagarI ke rAjA bheSaja kI rAnI aura zizupAla kI jananI / isane so aparAdha hue binA putra ko na mArane kA kRSNa se vacana prApta kiyA thA / mapu0 71.342-348 1 madhu - (1 ) vasanta Rtu / pu0 55. 29 (2) eka lehya padArtha zahada / isakI icchA, sevana aura anumodanA naraka kA kAraNa hai / mapu0 10.21, 25-26 1 (3) tApasa sita tathA tApasI mugAMgiNa kA putra eka dina isane vinayadatta dvArA datta AhAradAna kA mAhAtmya dekhakara dIkSA le lI thI / anta meM yaha marakara svarga meM utpanna huA thA aura vahA~ se cayakara kIcaka huA / hapu0 46.54-55 (4) bharatakSetra kA eka parvata / isakA apara nAma dharaNomauli thA / kiSkindhapura kI racanA ho jAne ke bAda yaha kiSkindha nAma se vikhyAta huA / papu0 1.58, 5.508-511, 520-521 (5) ratnapura nagara kA nRpa-tIsarA pratinArAyaNa pUrvabhava meM vAha rAjA bali thA / isane isa paryAya meM vartamAna nArAyaNa svayaMbhU ke pUrvabhava ke jIva suketu kA jue meM samasta dhana jIta liyA thA / pUrva janma ke isa vaira se nArAyaNa svayaMbhU madhu kA nAma bhI nahIM sunanA cAhatA thaa| vaha madhu ke lie prApta kisI bhI rAjA kI bheMTa ko svayaM le letA thA / isase kupita hokara madhu ne svayaMbhU ko mArane ke madyavAn - madhuka lie cakra calAyA thA kintu cakra svayaMbhU kI dAhinI bhujA para jAkara sthira ho gyaa| isI se svayaMbhU ne madhu ko mArA thaa| vaha marakara sAtaveM naraka meM utpanna huA / mapu0 59.88-99 (6) pradyumnakumAra ke dUsare pUrvabhava kA jova - jambUdvIpa ke kurujAMgala deza ke hastinApura nagara ke rAjA ahaMdadAsa aura usakI rAnI kAzyapA kA jyeSTha putra aura krIDava kA bar3A bhAI | arhadAsa ne ise rAjya aura krIDava ko yuvarAja pada dekara dIkSA le lI thI / amalakaNTha nagara kA rAjA kanakaratha isakA sevaka thA / eka dina yaha kanakaratha kI strI kanakamAlA ko dekhakara usa para Asakta ho gayA / isane kanakamAlA ko apanI rAnI bhI banA liyaa| anta meM vimalavAhana muni se dharma-zravaNa kara isane durAcAra kI nindA kI aura bhAI krIDava ke sAtha yaha saMyamI bana gyaa| Ayu ke anta meM vidhipUrvaka ArAdhanA karake donoM bhAI mahAzukra svarga meM indra hue| yaha vahA~ se cyuta hokara rukmiNI kA putra huaa| harivaMzapurANa meM ise ayodhyA nagarI ke rAjA hemanAbha kI rAnI gharAvatI kA putra kahA hai tathA vaTapura nagara ke vIrasena kI strI candrAbhA para Asakta batAyA gayA hai / parastrI-sevI ko kyA daNDa diyA jAve pUche jAne para isane usake hAtha-paira aura sira kATakara zArIrika daNDa dene ke lie jyoM hI kahA ki candrAbhA ne turanta hI isase kahA thA ki parastrIharaNa kA aparAdha to isane bhI kiyA hai| yaha sunakara yaha virakta huA aura isane dIkSA le lii| isa prakAra donoM bhAI zarIra tyAga kara kramaza: AraNa aura acyuta svarga meM indra aura sAmAnika deva hue / isake putra kA nAma kulavardhana thA / mapu0 72.38-46, pu0 43.159-215 (7) mathurA nagarI ke harivaMzI rAjA harivAhana aura usakI rAnI mAdhavI kA putra / asurendra ne ise sahasrAntaka zUlaratna diyA thA / rAvaNa kI putrI kRtacitrA isakI patnI thii| zatrughna ne mathurA kA rAjya lene ke lie isase yuddha kiyA thA / yuddha meM apane putra lavaNAva ke mAre jAne para isane apanA anta nikaTa jAna liyA thA / ataH usI samaya digambara muniyoM ke vacana smaraNa karake isane donoM prakAra ke parigraha kA tyAga kiyA aura muni hokara kezaloMca kiyA thaa| anta meM samAdhipUrvaka zarIra tyAga kara yaha sanatkumAra svarNa meM deva huA / papu0 12.6-18, 53-54, 80, 111, 115, 89.5-6 (8) eka nRpa / jarAsandha ne kRSNa ke pakSadharoM se yuddha karane ke lie isake mastaka para carmapaTTa bA~dha kara ise senA ke sAtha samarabhUmi meM bhejA thA / isane kRSNa kA mastaka kATane aura pANDavoM kA vinAza karane kI ghoSaNA kI thI para yaha saphala nahIM huaa| pApu0 20.304 (9) rAma ke samaya kA eka pey-mdiraa| isakA vyavahAra sainikoM meM hotA thA / striyA~ bhI madhu-pAna karatI thIM papu0 73.139, 102. 105 madhuka - jambUdvIpa meM pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhukara-madhyamapaMcamI jaina purANakoza : 273 nagarI kA samIpavartI eka vana / bhIlarAja pururavA isI vana meM rahatA cAhatA thA kintu rAma ke bhaya se yaha apane virodha ko vyakta nahIM thaa| mapu0 62.86-87, 74.14-16, vIvaca0 2.17-19 kara sakA thA / papu0 96.30-31 madhukara-eka kITa-bhramara / yaha makaranda ke rasa meM itanA Asakta ho madhumukha-rAjA satyandhara ke maMtrI matisAgara kA putra aura jIvaMdharakumAra jAtA hai ki use sUrya kaba asta ho gayA yaha jJAta nahIM ho pAtA / kA mitra / mapu0 75.256-260 rAtri Arambha hote hI kamala saMkucita ho jAte haiM aura yaha usameM madhura-rAjA satyandhara aura rAnI bhAmArati kA putra evaM vakula kA bhaaii| banda hokara mara jAtA hai| isakA apara nAma dvirepha hai| papu0 kumAra jIvaMdhara ke sAtha ina donoM kA pAlana bhI seTha gandhotkaTa ne hI 5.305-307 kiyA thaa| mapu075.254-259 madhurA-(1) meru gaNadhara ke nauveM pUrvabhava kA jIva-bharatakSetra ke madhukaiTabha-cauthA pratinArAyaNa / dUravartI pUrvabhava meM yaha malaya deza kA kozala deza meM avasthita vRddhagrAma ke nivAsI brAhmaNa mRgAyaNa kI rAjA caNDazAsana thaa| aneka yoniyoM meM bhaTakane ke bAda yaha prati strI aura vAruNI kI jnnii| yaha marakara podanapura nagara ke rAjA nArAyaNa huA / yaha vArANasI nagarI kA nRpa thaa| nArada se balabhadra pUrNacandra kI putrI rAmadattA huI thii| mapu0 59.207-210, hapu0 suprabha aura nArAyaNa puruSottama kA vaibhava sunakara isane unase hAthI 27.61-64 tathA ratna kara ke rUpa meM mAMge the| isakI isa mAMga se kSubdha hokara (2) isakA apara nAma mathurA thA / de0 mathurA nArAyaNa ne isase yuddha kiyaa| isane nArAyaNa puruSottama para cakra madhuSeNa-puSkalAvatI deza ke vijayapura nagara kA eka vaizya / isakI strI calAyA kintu cakra se nArAyaNa kI koI hAni nahIM huI apitu usI bandhumatI tathA putrI bandhuyazA thii| mapu0 71.363-364 cakra se yaha mArA gayA aura marakara naraka gyaa| mapu0 60.52, madhusUdana-(1) avasarpiNIkAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM 70-78, 83, hapu0 60.291 de0 madhusUdana utpanna zalAkApuruSa aura chaThA prativAsudeva / yaha kAzI deza meM madhukrIDa-bharatakSetra ke kurujAMgala deza meM hastinApura nagara kA rAjA / vArANasI nagarI kA svAmI thaa| isane balabhadra suprabha tathA nArAyaNa dharmanAtha tIrthaGkara ke tIrtha meM pratinArAyaNa thaa| balabhadra sudarzana aura puruSottama se kara svarUpa gaja aura rala mAMge the| phalasvarUpa balabhadra nArAyaNa puruSasiMha ke teja ko na saha sakane se isane unase zreSTha ratna aura nArAyaNa isake virodhI ho gye| isane unase yuddha kiyA aura mA~ga kara virodha utpanna kara liyA thaa| nArAyaNa aura isake bIca apane hI cakra se mRtyu ko prApta hokara naraka gyaa| mapu0 60.71yuddha huA jisameM isane cakra calAkara nArAyaNa ko mAranA cAhA kintu 78, 83, 67.142-144, vIvaca0 18.101, 114-115 de0 nArAyaNa to nahIM mArA gayA usI cakra se nArAyaNa ke dvArA yaha mArA * madhukaiTabha gayA / mapu0 61,56, 74-81 (2) kRSNa kA apara nAma / mapu070.470 madhupiMgala-suramya deza meM podanapura nagara ke rAjA tRNapiMgala aura usakI madhanAviNI-eka rasa Rddhi / isase bhojana mIThA na hone para bhI mIThA rAnI sarvayazA kA putra / bharatakSetra meM cAraNa-yugala nAmaka nagara ke ho jAtA hai / mapu0 2.72 rAjA suyodhana aura rAnI atithi kI putrI sulasA cakravartI sagara meM madhUka-rAma ke samaya kA eka jaMgalIvRkSa-mahuA / papu0 42.15 Asakta thii| sulasA kI mAtA atithi madhupiMgala ke sAtha sulasA ko madhya-(1) gAyana sambandhI trividha layoM meM dUsarI laya / papu0 24.9 vivAhanA cAhatI thii| usane madhupiMgala se sulasA kA varaNa karane ke (2) vAruNIvara samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.641 lie kahA aura sulasA ne bhI mA~ ke Agrahavaza ise svIkAra kara madhyadeza-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA madhyavartI deza / cakravartI bharateza liyA / yaha saba dekhakara sagara ke maMtrI ne zAstrAnukUla vara ke guNoM kA ke senApati ne ise apane AdhIna kiyA thaa| mapu0 29.42, hapu0 zAstra nirmANa karAyA aura sabhA meM unakI vAcanA karAyI / apane meM 2.151, 3.1 zAstrokta saba guNa vidyamAna na dekhakara madhupiMgala lajjAvaza vahA~ se madhyaprasAda-saMgIta saMbaMdhI sthAyI-pada ke caturvidha alaMkAroM meM tIsarA calA gayA aura guru hariSeNa se usane tapa dhAraNa kara liyA / AhAra ___ alaMkAra / papu0 24.16 ke lie jAte hue kisI nimittajJAnI se madhupiMgala ne apane sambandha ___ madhyama-(1) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 meM sunA thA ki 'sagara ke maMtrI ne jhUTha-mUTha kRtrima zAstra dikhalAkara (2) saMgIta saMbaMdhI sapta svaroM meM eka svara / papu0 17.277, madhupiMgala ko dUSita ThaharAyA hai' aisA jJAtakara madhupiMgala ne nidAna hapu0 19.153 kiyA aura marakara vaha asurendra kI mahiSa-jAtIya senA kI pahalI (3) madhyadeza kI eka lipi / kekayA ko isakA jJAna thA / papu0 kakSA meM causaTha hajAra asuroM kA nAyaka mahAkAla asura huaa| mapu0 24.16 67.223-236, 245-252, hapu0 23.47-123 (4) vAruNIvara samudra kA eka rakSaka deva / hapu0 5.641 madhumAn-ayodhyA kA eka prabhAvazAlI puruSa / laMkA se sItA ke madhyamakhaNDa-bharatakSetra kA madhya bhAga / mapu0 3.22 ayodhyA Ane para yaha sItA ke ayodhyA meM rahane kA virodha karanA madhyamapaMcamI-saMgIta kI dasa jAtiyoM meM dUsarI jAti / papa0 2413 Jain Education Intemational Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 : jaina purANakoza madhyamapada-manu madhyamapada-pada kA tIsarA bheda / yaha solaha sau cautIsa karor3a terAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI akSara pramANa hotA hai| aMgoM tathA pUrvo ke padoM kI saMkhyA isI pada se parigaNita hotI hai / hapu0 10. 22-25 madhyamapAtra-pAtra ke uttama, madhyama aura jaghanya ina tIna bhedoM meM dUsarA bheda / saMyatAsaMyata zrAvaka madhyama pAtra kahalAte haiN| hapu0 7.108 madhyamavRtti-kumArga kI ora jAne meM roka lagAkara indriyoM ko vaza meM rakhane ke lie vyavahRta muniyoM kI AhAravRtti / isameM na pauSTika AhAra grahaNa kiyA jAtA hai aura na aisA AhAra grahaNa kiyA jAtA hai jisase ki kAya kRza ho jAya apitu aisA AhAra liyA jAtA hai jisase indriyA~ vaza meM raha skeN| mapu0 20.5-6 madhyama-zAtakumbha-zAtakumbha vrata kA eka bheda / isameM nau, ATha, sAta, chaH, pAMca, cAra, tIna, do, eka-ATha, sAta, chaH, pA~ca, cAra, tIna, do, eka, ATha, sAta, chaH, pA~ca, cAra, tIna, do, eka, ATha, sAta, chaH, pA~ca, cAra, tIna, do, eka, isa krama se eka sau vepana upavAsa tathA upavAsoM kI eka saMkhyA ke pUrNa hone para eka pAraNA ke krama se kula taiMtIsa pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.87-88 madhyamasiMhaniSkrIDita-siMhaniSkrIDita vrata kA dUsarA bheda / isameM kramazaH eka, do, eka, tIna, do, cAra, tIna, pA~ca, cAra, chaH, pA~ca, sAta, chaH, ATha, sAta, ATha, nau, ATha, sAta, ATha, cha:, sAta, pA~ca, chaH, cAra, pA~ca, tIna, cAra, do, tIna, eka, do, eka kula eka sau pana upavAsa tathA pratyeka upavAsa ke krama ke bAda eka pAraNA karane se taiMtIsa pAraNAeM kI jAtI hai| isa vrata ke phalasvarUpa manuSya vajavRSabhanArAcasaMhanana kA dhAraka, anantavIrya se sampanna, siMha ke samAna nirbhaya aura aNimA Adi guNoM se yukta hokara zIghra hI siddha ho jAtA hai / hapu0 34.79, 83 madhyamA-madhyamagrAmAzrita saMgIta kI dasa jAtiyoM meM pAMcavIM jAti / mapu0 24.13, hapu0 19.176 madhyamobIcyA-saMgIta kI dasa jAtiyoM meM sAtavIM jAti / yaha sAta svara vAlI hotI hai / papu0 24.14, hapu0 19.176, 180 madhyaloka-loka kA dUsarA bhaag| yaha jhAlara ke samAna hai| isakA dUsarA nAma tiryagloka hai| yaha pRthivItala ke eka hajAra yojana nIce se ninyAnabe hajAra yojana Upara taka vistRta hai| isameM jambUdvIpa Adi asaMkhyAta dvIpa aura lavaNasamudra Adi asaMkhyAta samudra tathA pAMca meru, tIsa kulAcala, bIsa gajadanta parvata, eka sau sattara vijayA giri, assI vakSAra parvata, cAra iSavakAra parvata, dasa kurudrubha, eka mAnuSottara parvata, eka sau sattara bar3e deza aura eka sau sattara mahAnagariyA~ haiN| yahA~ mukti ke yogya pandraha karmabhUmiyA~, tIsa bhogabhUmiyA~, gaMgA-sindhu Adi mahAnadiyA~, hradA Adi vibhaMga nadiyA~, padma Adi hrada, gaMgAprapAta Adi kuNDa bhI haiN| hradoM meM avasthita kamala aura una para nivAsinI zrI, hrI Adi deviyA~ yahIM rahatI haiM / aMjanagiri Adi parvatoM para nirmita bAvana jinAlayoM se zobhita AThavA~ nandIzvara dvIpa bhI yahIM hai / candra, sUrya, graha, tArA aura nakSatra-pA~ca prakAra ke asaMkhyAta jyotiSka deva isI loka meM 790 yojana kI U~cAI aura 110 yojana ke bIca meM rahate haiN| hapu0 4.6, 5.1-12, vIvaca0 11.94-102 de0 tiryakloka madhyaloka-stUpa-samavasaraNa kA stUpa / isake bhItara madhyaloka kI racanA spaSTa dikhAyI detI hai / hapu0 57.97 banaHparyaya-jJAna ke pA~ca bhedoM meM cauthA jJAna / yaha deza (vikala) pratyakSa hotA hai / isake Rjumati aura vipulamati ye do bheda hote haiN| yaha jJAna avadhijJAna kI apekSA sUkSma padArtha ko viSaya karatA hai / avadhijJAna yadi paramANu ko jAnatA hai to yaha usake anantaveM bhAga ko jAnatA hai / hapu0 2.56, 10.153 manaHziladvIpa-madhyaloka kA manaH zilasAgara se veSTita antima solaha dvIpoM meM prathama dvIpa / hapu0 5.622 manaHstambhanakAriNI-rAvaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.326 mana-eka Abhyantara indriya / yaha apane viSayamArga me madonmatta hAthI ke samAna bhramaNazIla hotI hai| jJAnI aura virakta puruSa hI ise vaza meM kara pAte haiM / papu0 39.122 / manaka-zarkarAprabhA pRthivI ke tRtIya prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau chattIsa, vidizAoM meM eka sau battIsa kula do sau ar3asaTha zreNIbaddha bila hote haiM / hapu0 4.107 manasAhAra-devoM ko AhAravidhi / devoM ko AhAra kI icchA hote hI unake kaNTha meM amRta jharane lagatA hai, jisase unakI kSudhA zAnta ho jAtI hai| devoM kA aisA AhAra manasAhAra kahalAtA hai| mapu. 61.11 manasvinI-cakrapura nagara ke rAjA cakradhvaja kI rAnI aura cittotsavA ___kI jananI / papu0 26.4-5 manISI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 manu-(1) bharatakSetra meM bhogabhUmi kI sthiti samApta hone para tIsare kAla meM palya kA AThavAM bhAga zeSa rahane para utpanna hue kuloM ke kartA-kulakara / ye caudaha hue haiM / ve haiM-pratizruta, sanmati, kSemaMkara, kSemandhara, sImaMkara, sImandhara, vipulavAhana, cakSuSmAn, yazasvI, abhicandra, candrAbha, marudeva, prasenajit aura nAbhirAya / inhoMne hA, mA aura dhik aise zabdoM kA daNDa rUpa meM prayoga karake prajA ke kaSTa ko dUra kiyA thaa| ye prajA ke jIvana kA upAya jAnane, manana karane aura batAne se isa nAma se vikhyAta hue the| Arya puruSoM ko kula kI bhAMti ikaTThe rahane kA upadeza dene se ye kulakara, vaMza-saMsthApaka hone se kuladhara aura yuga ke Adi meM hone se yugAdi puruSa bhI kahe jAte the| ina kulakaroM meM Adi ke pAMca ne aparAdhI manuSyoM ke lie "hA" nAmaka daNDa kI vyavasthA kI thii| chaThe se dasaveM kulakara taka hue pA~ca kulakaroM ne "hA" "mA" aura zeSa ne "hA" "mA" "dhika" isa prakAra kI daNDa vyavasthA kI thii| vRSabhadeva tIrthaMkara bhI the aura kulakara bhii| kalpavRkSoM kA hrAsa hone para ye gaMgA aura sindhu mahA Jain Education Intemational Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manujoya-manoramA nadiyoM ke dakSiNa bharatakSetra meM utpanna hue the / prathama kulakara pratizruti kI U~cAI aThAraha sau dhanuSa, isake putra dUsare kulakara sanmati kI teraha sau dhanuSa aura tIsare kulakara kSemaMkara kI ATha sau dhanuSa thI / Age pratyeka kulakara kI U~cAI paccIsa-paccIsa dhanuSa kama hotI gayI / antima kulakara nAbhirAya kI U~cAI pA~ca sau dhanuSa thI / sabhI kulakara samacaturasrasaMsthAna aura vajravRSabhanArAcasaMhanana se yukta gambhIra tathA udAra the| inheM apane pUrvabhava kA smaraNa thaa| inakI manu saMjJA tho| inameM cakSuSmAna yazasvI aura prasenajit ye tIna priyaMgupuSpa ke samAna zyAma kAnti ke dhArI the / candrAbha candramA ke samAna aura zeSa tapta svarNaprabhA se yukta the / mapu0 3.211-215, 229-232, hapu0 7.123 124, 171-175, 8.1, pApu0 2.103-107 (2) aditi devI dvArA nami aura vinami ko diye gaye vidyAoM ke ATha nikAyoM meM prathama nikAya / hapu0 22.57 (3) vijayArdha ko uttarazreNI kA sattAIsava nagara / hapu0 22.88 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.171 manujodaya - ratnadvIpa kA eka parvata / gaganavallabhanagara kA svAmI garur3avega apane rAjya se yahA~ bhAga AyA thA aura ramaNIya nAmaka nagara basAkara rahane lagA thA / mapu0 75.301-303 manuputraka-mAnastambha ke nikaTa baiThanevAle vidyAdhara / ye aruNAbha vastradhArI aura daidIpyamAna AbhUSaNoM se susajjita hote haiM / hapu0 26.9 manuSyakSetra jambUdvIpa, pAtakIkhaNDa dvIpa aura puSkarA ye hAI dvIpa tathA maNodadhi aura kAlodadhi ye do samudra manuSya kSetra kahalAte haiN| isakA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana hai / papu0 14.234, hapu0 5.590 manuSyabhava azubhakamoM kI mandatA se labhya manuSyaparyAya yahA~ jIva anicchApUrvaka zArIrika aura mAnasika duHkha pAtA hai| dUsaroM kI sevA karanA, daridratA, cintA aura zoka Adi se isa paryAya meM jo duHkha prApta hote haiM ve pratyakSa naraka ke samAna jAna par3ate haiM / yahA~ iSTaviyoga aura aniSTa saMyoga se jIva dukhI hotA hai| isa pati ke prANI garbha meM carma ke jAla se AcchAdita hokara pitta, zleSma Adi ke madhya sthita rahate haiM / nAladvAra se cyuta mAtA dvArA upabhukta AhAra duHkhabhAra kA AsvAdana karate haiM / unake aMgopAMga saMkucita aura pIr3ita rahate haiM / jIvoM ko yaha paryAya bar3I kaThinAI se prApta hotI hai / mapu0 17.29 31, papu0 2.164-167, 5.333-338 se - manogata - ( 1 ) pazcima puSkarArdha ke pazcima videhakSetra meM rUpyAcala kI uttarazreNI ke gaNyapura nagara ke svAmI sUryAbha aura usakI rAnI dhAriNI kA dUsarA putra, cintAgati kA anuja tathA capalagati kA agraja / ye tInoM bhAI arijayapura ke rAjA ariMjaya kI putrI prItimati ke sAtha gatiyuddha meM parAjita ho jAne se damavara munirAja ke samIpa dIkSita ho gaye the / Ayu ke anta meM tInoM bhAI mAhendra svarga ke antima paTala meM sAta sAgara kI Ayu prApta kara sAmAnika jAti ke deva hue| 0 24.15.18, 22-13 jaina purANakoza : 275 (2) vajradanta cakravartI kA eka vidyAdhara dUta / yaha gandharvapura ke rAjA mandaramAlI aura rAnI sundarI kA putra tathA cintAgati kA bhAI yA yaha snehI, catura, uccakulotpana zAstra aura kArya para thaa| yaha aura cintAgati donoM bhAI azvagrIva ke bhI dUta rahe / mapu0 62.124-126 (3) eka zivikA-yAsakI tIrthakara supAvanAya isI pAlakI para ArUr3ha hokara sahetuka dIkSAvana gaye the / mapu0 53.41 manogupti - trividha guptiyoM meM prathama gupti / yaha ahiMsAvrata kI pA~ca bhAvanAoM meM prathama bhAvanA hai| isameM mana ko apane AdhIna rakhA jAtA hai aura raupyAna, AtaMdhyAna, maithunasevana, AhAra kI abhilASA, isa loka aura paraloka sambandhI sukhoM ko cintA ityAdi vikalpoM kA tyAga kiyA jAtA hai / mapu0 20.161, pApu0 9.88 manojava-nAkArdhapura kA svaamii| isakI rAnI kA nAma veginI aura putra kA nAma mahAbala thA / papu0 6.415-416 manojJa - rAma kA eka durdhara yoddhA / papu0 58.22 manojJAMga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.182 manodayA nAgapura (hastinApura) ke rAjA ivAhana aura usakI rAnI cUr3AmaNi kI putrI / isakA vivAha vajrabAhu se huA thaa| bhAI ke dIkSita hote hI isane bhI dIkSA le lI thii| isake dIkSita hone para vajrabAhu ne bhI viSayoM se virakta hokara muni nirvANaghoSa se dIkSA le kI bhI pu0 21.126-127, 139 manonugAminI eka vidyA yaha chaH varSa se bhI adhika samaya kI kaThina * sAdhanA ke bAda siddha hotI hai| viziSTa tapa ke dvArA isake pUrva bhI isakI siddhi ho jAtI hai / dadhimukha nagara ke rAjA kI tIna putriyoMcaturlekhA, vidya tprabhA aura taraMgamAlA ne ise hanumAna kI sahAyatA se siddha kiyA thA / papu0 51.25-40 manobhaya- (1) mola jAnevAlA bAgAmI AThavAM pu0 60.571572 - (2) pradyumna / mapu0 75.569 manoyoga-mana ke nimitta se Atma-pradezoM meM utpanna kriyA-parispandana / yaha cAra prakAra kA hotA hai-- satyamanoyoga, asatyamanoyoga, satyamRSA-ubhaya manoyoga aura anubhaya manoyoga / mapu0 62.309-310 manoyoga - duSpraNidhAna - sAmAyika zikSAvrata kA eka aticAra mana ko anyathA calAyamAna karanA / hapu0 58.180 manoratha nakula kA jIva prabhAkara vimAna meM utpanna eka deva / mapu0 9. 192 manorama -- eka vizAla udyAna / cakrapura nagara kA rAjA ratnAyudha isI udyAna meM vajradanta mahAmuni se meghavijaya hAthI kA pUrvabhava sunakara saMyamI huA thA / mapu0 59.241 - 271 manoramA - ( 1 ) vijayArdhaM parvata kI uttarazreNI meM sthita rAjA pavanavega aura usakI rAnI manoharI kI putrI rAjA sumukha kI rAnI vanamAlA thii| isakA vivAha meghapura nagara ke yaha pUrvabhaya meM pUrvabhava ke pati Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 : jaina purANakoza sumukha ke jIva Arya ke sAtha huA thaa| isa Arya vidyAdhara ko hari kSetra meM isake sAtha krIr3A karate hue dekhakara isake pUrvabhava kA pati deva pUrva vairavaza isake isa bhava ke pati Arya vidyAdhara kI vidyAe~ harakara ise aura isake pati ko campApurI lAyA thA / usane isake pati ko campApurI kA rAjA banAkara vahIM chor3a diyA / hari isakA putra thaa| isI hari ke nAma se jagat meM "harivaMza" nAma kI prasiddhi huI / pu0 15 25-27, 33, 48-58 (2) cakravartI abhayaghoSa kI putrI / isakA vivAha abhayaghoSa ke bhAnaje suvidhi ke sAtha huA thA / kezava isakA putra thA / mapu0 10.143-145 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM kiNI nagarI ke rAjA dhanaratha kI dUsarI mapu0 63.144, pApu0 5.53-55 (4) dhanaratha ke putra meSaratha kI rAnI / mapu0 63.147, pApu0 5.56 puSkalAvatI deza kI puNDarIrAnI aura dRr3haratha kI jananI / (5) vijayArdhaM para sthita alakA nagarI ke rAjakumAra vidyAdhara siMharatha kI strI / isake pati ke vimAna kI gati ruka jAne para megharatha ko isakA kAraNa jAnakara isake pati ne zilA sahita megharatha ko uThAkara pheMkanA cAhA thA kintu megharatha ne aMgUThe se zilA dabA dI thI jisase isakA pati rone lagA thA / rudana sunakara isane megharatha se pati- bhikSA mAMgI aura apane pati ko zilA ke nIce dabAye jAne se bacAyA / mapu0 63.241 - 244, pApu0 5.61-68 (6) dhAtakIkhaNDa dvIpa kI pUrva dizA saMbaMdhI videhakSetra ke pUrvabhAga meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA sumitra kI rAnI aura priyamitra kI jananI / mapu0 74.235-237 (7) lakSmaNa kI paTarAnI / yaha jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI vijayArdha kI dakSiNa dizA meM sthita ratnapura nagara ke rAjA ratnaratha aura rAnI candrAnanA kI putrI thii| isake vivAha ke sambandha meM avadvAra nArada ke dvArA lakSmaNa kA nAma prastAvita kiye jAne para isake tInoM bhAI harivega, manovega aura vAyuvega kupita ho gaye the / nArada dvArA yaha samAcAra lakSmaNa se kahe jAne para lakSmaNa bhI kupita huA / usane yuddha meM isake bhAiyoM aura pitA kA pIchA kiyaa| yaha kanyA isI bIca lakSmaNa ke samIpa AyI / ratnaratha ne anta meM isakA vivAha lakSmaNa se kara diyaa| yaha lakSmaNa kI pramukha ATha rAniyoM meM AThavIM rAnI thii| supArzvakIrti isakA putra thA / papu0 1.94, 83.95, 93.1-56, 94.20-23 (8) vidyAdhara amitagati kI dUsarI lii| ina donoM ke siMpa aura bArAhapIva do putra the| pu0 21.118-121 manoramya - rAkSasavaMzI eka rAjA rAjA mahAbAhu ke pazcAt laMkA kA svAmitva ise hI prApta huA thA / papu0 5.397 manorodha - mana kA nirodha / indriyoM kA nigraha hone se mana kA bhI nirodha ho jAtA hai / isakA nirodha hI vaha dhyAna hai jisase karmakSaya hokara ananta sukha milatA hai / mapu0 20.179-180 manoramya manovegA manolulA - nAganagara ke rAjA haripati kI rAnI yaha candrodaya ke jIva kulaMkara kI jananI thI / papu0 85.49-50 manovatI - rAvaNa kI rAnI / papu0 77.15 manovAhinI - sugrIva kI teraha putriyoM meM AThavIM putrI / yaha rAma ke guNoM ko sunakara anurAgapUrvaka svayaMvaraNa kI icchA se rAma ke pAsa AyI thii| rAma ne ise svIkAra nahIM kiyA thA / papu0 47.139 manovega - ( 1 ) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke svarNAbha nagara kA vidyAdhara rAjA / manovegA isakI rInI thI / isane rUpiNI vidyA se dUsarA rUpa banAkara azoka vana meM sthita candanA kA apaharaNa kiyaa| isakI patnI ne isakI mAyA jAnakara rUpiNI vidyA devatA ko bAyeM pada - prahAra se jaise ho ThukarAyA ki vidyA aTTahAsa karatI huI isake pAsa se calI gayI thii| isakI patnI ne AlokinI vidyA se isakI ina ceSTAoM ko jAnakara ise bahuta DA~TA thA / patnI se bhayabhIta hokara ise paladhvI vidyA se candanA ko bhUtaramaNa vana meM airAvatI nadI ke taTa para chor3a denA par3A thaa| harivaMzapurANa ke anusAra isakA nAma cittavega aura isakI rAnI kA nAma aMgAravatI thA / ina donoM ke eka putra aura eka putrI huI thI / putra kA nAma mAnasavega aura putrI kA nAma vegavatI thA / yaha putra ko rAjya dekara dIkSita ho gayA aura tapasyA karane lagA thA / pA~caveM pUrvabhava meM yaha saudharma svargaM se cayakara zivaMkara nagara ke rAjA vidyAdhara pavanavega aura rAnI suvegA kA putra manovega huA thaa| cauthe pUrvabhava meM magadha deza kI vatsA nagarI ke brAhmaNa agnimitra kA putra zivabhUti huaa| tIsare pUrvabhava meM baMga deza ke kAntapura nagara meM rAjA suvarNavarmA kA putra mahAbala huaa| dUsare pUrvabhava meM bharatakSetra ke avanti deza kI ujjayinI nagarI ke seTha dhanadeva kA nAgadatta putra huA aura prathama pUrvabhava meM saudharma svarga meM deva huaa| ma0 75.36044, 70-72 81, 95-96 162-165, hapu0 24.69-71 (2) zUkara vana meM kIlita eka vidyAdhara / pradyumna ne isake bairI vasanta vidyAdhara se isakI mitratA karAke ise mukta karA diyA thA / isane bhI pradya umna ko hAra aura indrajAla ye do vastue~ dI thIM / hapu0 47.39-40 (3) bharateza kA eka astra / mapu0 37.166 (4) rAkSasa vaMza ke saMsthApaka rAjA rAkSasa kA pitA / papu0 5.378 (5) vijayArdha parvata para ratnapura nagara ke rAjA ratnaratha aura usakI rAnI candrananA kA dUsarA putra yaha harivega kA anuja aura vAyuvega kA agraja tathA manoramA kA bhAI thA / papu0 93.1-57 manovegA (1) mA parvata kI dakSiNI meM muvargAna nagara ke svAmI manovega kI rAnI pati dvArA candanA kA apaharaNa kiye jAne para isane pati ko bhayabhIta kara usase candanA ko chur3AyA thA / mapu0 75.36-44 de0 manovega (2) arkakIrti ke putra amitateja ko prApta eka vidyA / mapu0 62.397 dy Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manohara-mantrI (3) rAjA budha kI rAnI aura azokalatA kI jananI / papu0 8.104 (4) rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.15 manohara - (1) puNDarIkinI nagarI kA eka udyAna mUrti yazopara yahIM kevalI the / mapu0 6.85-86, hapu0 33.145 hue (2) kauzAmbI kA eka udyAna / tIrthaMkara zreyAMsa ne yahA~ dIkSA dhAraNa kara mana:paryayajJAna prApta kiyA thA / mapu0 57.48, 69.4 (3) bhogapura nagara kA samIpavartI eka udyAna / rAjA padmanAbha yahA~ dIkSita hue the / mapu0 67.63-68 (4) eka vana / tIrthaMkara padmaprabha ne yahA~ dIkSA lI thI / mapu0 52.51, pApu0 4.14 (5) mahAbuddhi aura parAkramadhArI amararakSa ke putroM dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM eka nagara / papu0 5.371 (6) nandyAvarta vimAna kA eka deva / mapu0 9.191 (7) bharatakSetra meM vijayArdhaM parvata kI uttarazreNI kA eka deza / mapu0 47261-262 (8) videhakSetra ke vatsakAvatI deza kA eka parvata / mapu0 58.7 (9) gandharva vidyA kA eka zikSaka / mapu0 70.262 (10) raudra, rAkSasa gandharva aura manohara rAtri ke ina cAra praharoM meM cauthA prahara rAtri kA avasAna-kAla / mapu0 74. 255 (11) RjukUlA nadI kA taTavartI eka vana / mahAvIra isI vana meM kevalI hue the / mapu 74.348 352, vIvaca0 13.100-101 (12) eka sarovara / nemi aura satyabhAmA ke bIca vArtAlApa yahIM huA thA / mapu0 71.130 (13) rAjatamAlikA nadI kA taTavartI eka vana, tIrthakara vAsupUjya kI nirvANabhUmi ma0 58.51-52 (14) pAyA nagarI ke samIpa sthita eka vana tIrthara mahAvIra ne isI vana se nirvANa pAyA thA / hapu0 60.15-17 (15) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.182 manoharapura - pazcima - videhakSetra kA eka nagara / bhIma-vana isI nagara ke pAsa thA / mapu0 59.116 manoharamukha - rAma kA eka yoddhA / papu0 58.14, 17 manoharavana -- ( 1 ) bharatakSetra ke sihapura nagara kA samIpavartI eka udyAna / siMhapura nagara ke rAjA siMhacandra kI muni avasthA meM unakI mAtA rAmadattA ne yahIM vandanA kI thI / mapu0 59.146, 198-205 (2) garuDavega kI putrI gaMdhadattA kA svayaMvara sthala mapU0 75.325 manoharA - jambUdvIpa ke pUrva vizeSa meM sthita puSkalAvatI deza kI puDarI kiNI nagarI ke rAjA ghanaratha kI rAnI aura megharatha kI jananI / mapu0 63.142-143, pApu0 5.53-54 (2) cauthe nArAyaNa puruSottama kI paTarAnI / papu0 20.227 jaina purANako 207 (3) puSkaradvIpa meM maMgalavatI deza sambandhI ratnasaMcayanagara ke rAjA zrIdhara kI patnI / yaha balabhadra zrIvarmA aura nArAyaNa vibhISaNa kI jananI thii| yaha Ayu ke anta meM samAdhipUrvaka zarIra chor3a svarga meM lalitAMga deva huI / mapu0 7.13-18 (4) rAjapura nagara ke seTha jinadatta kI strI / mapu0 75.314315, 121 manoharI - (1) vijayAcaM parvata ko uttarazreNI meM meghapura nagara ke rAjA pavanavega kI rAnI aura manoramA kI jananI / hapu0 15.25-27 (2) harivaMzI rAjA dakSa aura rAnI ilA kI putrI aura aileya kI bahina / dakSa ne prajA ko chalapUrvaka apanI ora karake ise patnI banA liyA thA / isa kRtya se duHkhI hokara isakI mA~ putra aileya ko lekara durgama sthAna meM calI gayI thI / hapu0 17.1-17 (3) pAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sthita vijayArthaM paryaMta kI dakSiNazreNI ke nityAloka nagara ke rAjA citracUla ko rAnI / citrAMgada ke sivAya isake yugala rUpa meM garuDakAnta, senakAnta, garuDadhvaja, garuDavAhana, maNicUla tathA himacUla nAmaka chaH putra aura hue the / isake sAtoM putra bhUtAnanda jinarAja ke samIpa dIkSita ho gaye the / hapu0 33.131-133, 139 manohlAba - eka nagara / ise rAjA amararakSa ke putroM ne basAyA thA / yahA~ rAkSasa rahate the / yaha nagara laMkA meM thA / deva bhI yahA~ upadrava nahIM kara sakate the / vAnaradvIpa isa nagara kI vAyavya dizA meM thA / papu0 5.371-172, 6.66-68, 71 mantA - saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 mantrakalpa - garbhAdhAna Adi kriyAoM ke Arambha meM vedI ke madhya bhAga meM jinendra deva kI pratimA aura tIna chatra, tIna cakra tathA tIna agniyA~ virAjamAna karake yathAvidhi unakI pUjA karanA / isameM jala se bhUmi zuddha karate samaya "nIrajase namaH ", vighnoM kI zAnti ke lie "darpamathanAya namaH", gandha samarpaNa karane ke lie "zIlagandhAya namaH", puSpa arpaNa karate samaya " vimalAya namaH", akSata arpaNa karate samaya " akSatAya namaH", dhUpa arpaNa karate samaya "zrutadhUpAya namaH", dIpadAna ke samaya " jJAnodyotAya namaH" aura naivedya car3hAte samaya "paramasiddhAya namaH" mantra bole jAte haiM / mapu0 40.3 9 mantrakRt - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.129 mantramUrti - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.129 mantravita sauparmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.129 mantrazakti - zatru ko jItane ke lie Avazyaka tIna zaktiyoM mantra, utsAha aura prabhu meM prathama zakti / isake dvArA sahAyakoM aura sAdhanoM ke upAya, deza-vibhAga, kAla-vibhAga aura bAdhaka kAraNoM kA pratikAra ina pA~ca aMgoM kA nirNaya kiyA jAtA hai / mapu0 68.60, hapu0 8.201 mantrI - (1) rAjA kA usake kAryoM meM mantraNA dAtA / isake do kArya Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 : jena purANakoza ---- hote hai -- hitakArI kArya meM rAjA kI pravRtti karanA tathA ahitakArI kAryoM ko nahIM karane kA parAmarza denA / mapu0 68.115 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 129 mandara - sumeru parvata kA apara nAma / yaha jambUdvIpa ke madhya meM sthita hai / mapu0 51.2, papu0 82.6-8, hapu0 2.40, 4.11 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 (3) mathurA nagarI ke rAjA anantavIrya aura rAnI amitavatI kA putra / meru isakA bar3A bhAI thaa| ye donoM bhAI nikaTabhavya the| donoM vimalanAtha tIra se apane pUrvabhava sunakara unase dIkSA grahaNa kara lI thI tathA unhIM ke donoM gaNadhara hokara mokSa gye| harivaMzapurANa ke anusAra isake pitA kA nAma ratnavIrya aura mAtA kA nAma amitaprabhA thA / mapu0 59.302-304, 310- 312. hapu0 27.136 (4) kuruvaMzI eka nRpa / yaha rAjA vrAta kA putra tathA zrIcandra kA pitA thA / hapu0 45.11-12 (5) meru kI pUrvottara dizA meM sthita nandana vana kA dUsarA kUTa / hapu0 5.329 (6) rucakagiri ko dakSiNa dizA ke bATha kuToM meM tIsarA kUTa / yahA~ suprabuddhA devI rahatI hai / hapu0 5.708 (7) vAnaravaMzI rAjA meru kA putra tathA samIraNagati kA pitA / papu0 6.161 (8) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara yahA~ ke sadgRhastha priyanandI ke putra damayanta ne sapta guNoM se yukta hokara sAdhuoM kI pAraNA karAyI thI / aneka sadgatiyoM ko prApta karake mokSa pAnevAlA damayanta yahIM ke nivAsI eka sadgRhastha priyanandI kA putra thA / pu0 17.141-165 de0 damayanta (9) sItA svayaMvara meM sammilita eka nRpa / papu0 28.215, 54. 34-36 mandarakujambUdvIpa ke vizeSa kA eka nagara yahAM ke rAjA vidyApara mekAnta kA putra Adityapura ke rAjA vidyAmandira kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM sammilita huA thA / papu0 6.357363, 409 mambarapura - ( 1 ) vijayArdha parvata para sthita eka nagara / yahA~ kA svAmI vidyAdhara balIndra thA / mapu0 66.109 (2) bharatakSetra kA eka nagara / rAjA sumitra ne yahA~ bar3e utsava ke sAtha tIrthaGkara zAntinAtha ko prAsuka AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 63.478-479 manvaramAlinI - zivamandira nagara ke rAjA damitAri kI rAnI aura kanakazrI kI jananI / mapu0 62.433-434, 465, 500 mambaramAlI - gandharvapura kA eka vidyAdhara rAjA / sundarI isakI rAnI thii| ina donoM ke do putra the -- cintAgati aura manogati / mapu0 8.92-93 mambara-mandurA mandarazaila-- rAjatamAlikA nadI ke kinAre vidyamAna eka giri / tIrthaMkara vAsupUjya ne isI giri se nirvANa pAyA thaa| manohara udyAna isI parvata ke zikhara para sthita hai / mapu0 58.51-52 mandara stUpa- samavasaraNa kA stUpa isakI cAroM dizAoM meM jina pratimAeM sthApita hotI haiM / hapu0 57.98 mandarArya -- lohAcArya ke pazcAt hue AcAryoM meM eka AcArya / arhadbali inake pUrvavartI AcArya me ha0 66.16 mandarendrAbhiSeka - zrAvaka kI trepana kriyAoM meM cAlosavIM kriyA / isameM tIrthaMkara kA janma hone para indroM ke dvArA unakA meru parvata ke uccatama zikhara para kSIrasAgara ke pavitra jala se abhiSeka kiyA jAtA hai / mapu0 38.61, 227-228 mandavatI -- kautukamaMgala nagara ke rAjA vidyAdhara vyomabindu kI rAnI / kauzikI aura kekasI isakI putriyA~ thiiN| isakA apara nAma nandavatI thA / papu0 7.126-127, 162 mandAkinI - kAMcanasthAna nagara ke rAjA kAMcanaratha aura rAnI zatahradA kI bar3I putrI tathA candrabhAgyA kI bar3I bahina / isane apane svayaMvara meM Aye rAjAoM meM anaMgalavaNa kA varaNa kiyA thA / papu0 110.1, 17-18 mandAra - gandhiladeza ke vijayArdha parvata ke puSpapAdapa / ina vRkSoM ke pAsa zItala, manda aura sugandhita bAbu bahatI hai mapu0 4.100, 197 mandArapura -- dhAtakIkhaNDa dvIpa ke vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / yahA~ kA rAjA zaMkha thA / mapu0 63.170 mandAramAlikA-- kalpavRkSa ke puSpoM se nirmita mAlA | mAlA kA murajhA jAnA mAlAdhArI devoM kA svarga se saMketa hotA hai / papu0 11.2-4 mandAruNAraNya - sammedAcala aura kailAsa parvata ke bIca sthita vana / devoM kI isa cyuta hone kA papu0 8.24 mandira - (1) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA unnIsavA~ nagara / mapu0 19.82, 87 (2) bharatakSetra kA eka grAma bhAradvAja brAhmaNa kA janma yahIM huA thA / mapu0 71.326, 74.78 mandirasthavira -- eka muni / bhadrilapura nagara ke rAjA megharatha aura vaNik dhanadatta tathA usake nau putroM ke ye dIkSAguru the / vArANasI ke bAhara priyaMgukhaNDa vana meM ye kevalI hue tathA rAjagRha ke samIpa siddhazilA se siddha hue the / mapu0 70.182-192 mandirA - mandira nagara ke brAhmaNa zIlaMkAyana kI patnI aura jagatprasiddha bhAradvAja kI jananI / mapu0 74.78-79, bIvaca0 2.125-126 mandurA- azvazAlA / cakravartI bharateza ke kAla meM ye tAlAboM ke pAsa nirmita hotI thIM / isake prAMgaNa meM carane yogya ghAsa bhI rahatA thA / savArI ke lie vyavahRta ghor3e yahA~ rahate the / inameM ghor3oM ko svastha rakhane ke lie unakI deha para aMgarAga kA lepa kiyA jAtA thA / mapu0 29.111, 116 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mandodarI-marIci mandodarI (1) sAketa ke rAjA sagara kI pratIhArI isane sulasA ke pAsa jAkara sagara ke kula, rUpa, saundarya, parAkrama, naya, vinaya, vibhava, bandhu, sampatti tathA vara ke anya guNoM kA varNana kara use sagara meM Asakta kiyA thA / mapu0 67.220-222 hapu0 23.50 (2) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM asurasaMgIta nagara ke vidyAdhara rAjA maya aura usakI rAnI hemavatI kI putrii| isake pitA daityoM ke rAjA hone se daitya nAma se prasiddha the / isakA vivAha dazAnana ke sAtha kiyA gayA thaa| sItA isI kI putrI thii| rAvaNa dvArA sItA kA apaharaNa kiye jAne para isane rAvaNa se sItA ko lauTAne hetu nivedana kiyA thA / indrajit aura meghanAda isI ke putra the pitA aura putroM ke dojita ho jAne para vaha bhI zazikAntA AryikA ke pAsa AryikA ho gayI thI / mapu0 8.17-27, 68.356, papu0 8.1-3, 47, 80, 73.93-94, 78.85-94 manvantara -- eka kulakara ke bAda dUsare kulakara ke utpanna hone ke bIca kA asaMkhyAta karor3a varSoM kA samaya / mapu0 3.76, 102 maya- (1) rAjA samudravijaya kA putra aura ariSTanemi kA anuja / hapu0 48.44 (2) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke asurasaMgIta nagara kA vidyAdhara / yaha daitya nAma se prasiddha thA / isakI hemavatI bhAryA tathA mandodarI putrI thI / yaha rAvaNa kA saciva thA / isane rAma ke yoddhA aMgada ke sAtha yuddha kiyA thaa| rAvaNa kA dAha saMskAra karane ke bAda rAma ne ise padmasarovara para bandhana - mukta karane ke Adeza diye the / bandhana avasthA meM isane bandhanoM se mukta hone para nirgrantha sAdhu hokara pANipAtra se AhAra grahaNa karane kI pratijJA kI thI / bandhanoM se mukta hone ke pazcAt bhogoM kA upabhoga karane ke lie lakSmaNa ke dvArA nivedana kiye jAne para pratijJAnusAra isane lakSmaNa se bhogopabhogoM ke prati nirabhilASA ho prakaTa kI thI / bandhana mukta hote ho pratizA ke anusAra muni hokara isameM pAdAgAminI vidyA dvArA icchAnusAra tIthaMkaroM kI nirvANabhUmiyoM meM vihAra kara unake darzana kiye the / isake caraNasparza mAtra se vyAghranagara ke rAjA sukAnta kA putra siMhendu nirviSa ho gayA thaa| anta meM yaha paNDitamaraNa-vidhi se marakara deva huA / papu0 8.1-3, 62.37, 73.10 -12, 78.8- 9, 14-15 24-26, 30-31, 80.141-142, 103-181 208 mayUragrIva - ( 1 ) eka vidyAdhara / vijayArdha parvata kI uttarazreNI meM alakA nagarI kA raajaa| isakI rAnI nIlAMjanA se pA~ca putra hue the-- 'azvagrIva, nIlaratha, nIlakaNTha, sukaNTha aura pANDavapurANa ke anusAra isake cAra putra the- azvagrIva, nIlakaMTha, vajrakaMTha aura mahAbala / mapu0 57.87-88, 62.58-59, 74. 128, pApu0 4.19-20 vajrakaNTha / (2) AgAmI nauvA~ pratinArAyaNa / hapu0 60.570 mayUramAla - ardhababara deza kA eka nagara / yahA~ mleccha rahate the / AntaraMgatama yahA~ kA rAjA thA / papu0 27.6-9 jaina purANakoza : 279 mayUravAn - rAkSasa vaMza kA eka prasiddha vidyAdhara / laMkA kA rAjya ise rAjA laMkAzoka se prApta huA thA / papu0 5.397 mayUrI hastinApura ke rAjA padmaratha kI rAnI yaha nauveM cakravartI mahApadma kI jananI thI / papu0 20.178-179 maraNAzaMsA - sallekhanA kA dUsarA atIcAra-pIr3A ke kAraNa zIghra marane kI icchA karanA / hapu0 58. 1984 maroca - ( 1 ) rAvaNa ke pakSa kA eka yoddhA rAkSasa / yaha daityarAja maya kA maMtrI thA / papu0 8.43-44, 12.196 (2) eka phala- vRkSa / isake phala gucchoM meM phalate haiM / svAda meM carapare hote haiM / mapu0 30. 21-22 marIci - ( 1 ) tIrthaMkara AdinAtha kA pautra aura cakravartI bharata kA unakI anantamatI rAnI se utpanna putra / isane tIrthaMkara vRSabhadeva ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA thaa| bhUkha-pyAsa kI atIva vedanA se vyAkulita hokara yaha saMyama se bhraSTa huA tathA svecchAcArI hokara jaMgala ke phaloM aura jala kA sevana karane lagA thA / vana-devatA ne isakI saMyama virodhI pravRttiyA~ dekhakara ise samajhAyA thA ki-'gRhasthaveSa meM kiyA pApa to saMyamI hone se chUTa jAtA hai kintu saMyama avasthA meM kiyA gayA pApa vajralepa ho jAtA hai / ' vanadevatA kI isa bAta kA isa para pratikUla prabhAva pdd'aa| yoga aura sAMkhyadarzana ke siddhAnta Arambha meM isI ne banAye the / yaha parivrAjaka bana gyaa| saMyama se bhraSTa hue isake sAthI sambodhi prApta kara punaH dIkSita ho gaye the kintu yaha pathabhraSTa hI rahA / Ayu ke anta meM zArIrika kaSTa sahatA huA yaha marakara ajJAnatapa ke prabhAva se brahma kalpa meM deva huA / vahA~ se cayakara sAketa nagarI meM yaha kapila brAhmaNa aura usakI kAlI brAhmaNI kA jaTila nAmaka putra huA / dIkSA lekara jaTila tapa ke prabhAva se deva huA aura svarga se cayakara sthUNAgAra nagara meM puSyamitra brAhmaNa huA / yaha manda kaSAyoM ke sAtha marane se saudharma svarga meM deva huaa| vahA~ se cayakara zvetikA nagarI meM agnisaha vitra huA aura isake pazcAt matkumAra svarga meM deva / svarga se cayakara ramaNIkamandira nagara meM agnimitra brAhmaNa huA / isake pazcAt mAhendra svarga gayA aura vahA~ se cayakara purAtanamandira nagara meM sAlaMkAyana kA bhAradvAja putra huA / tridaNDI dIkSA pUrvaka maraNa hone se yaha punaH mAhendra svargaM gayA aura vahA~ se cayakara trasa, sthAvara, yoniyoM meM bhaTakatA rahA / pazcAt yaha rAjagRhI meM sthAvara nAma se utpanna huA tathA marakara svarga gayA aura vahA~ se cayakara punaH isI nagara meM vizvanandI nAma se utpanna huA aura isake bAda svarga gayA tathA vahA~ se cayakara podanapura meM tripRSTha rAjaputra huA / isa paryAya se marakara naraka pahu~cA aura vahA~ se nikala kara siMha huaa| puna: naraka ( ratnaprabhA) gayA aura punaH siMha huaa| siMha paryAya meM isane zrAvaka ke vrata grahaNa kiye aura marakara vratoM ke prabhAva se saudharma svarga meM siMhaketu deva huA / pazcAt kramazaH kanakapuMkha vidyAdhara kA kanakojjvala putra, svarga meM deva, ayodhyA meM hariSeNa nRpa Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 : jaina purANakoza / kA putra, punaH deva, pazcAt puNDarIkiNI nagarI meM rAjA sumitra kA priyamitra putra, sahasrAra svarga meM deva, chatrapura meM nanda rAjaputra huA / isa paryAya se yaha svargaM gayA aura vahA~ se cayakara antima tIrthaMkara mahAvIra huaa| mapu0 18.61-62, 24.1820 62.88-89, 74.49-56, 62-68, 219, 222, 229-246, 276, papu0 3.289-293, 85.44, hapu0 9.125-127, vIvaca0 2.74 90, 107-131, 3.1-7, 56, 61-63, 4.2-59, 72-76, 5.134135, 6.2-104, 7.110-111 (2) rathanapura ke rAjA vidyAdhara abhimateja kA dUta / amitateja ne azanighoSa ke pAsa ise hI bhejA thA / mapu0 62.269 (3) bhadrilapura nagara kA eka brAhmaNa / kapilA isakI patnI aura muNDazalAyana putra thA / hapu0 60.11 mast astra - rAma kA bANa / rAma ko yaha garuDendra ke saMketa se cintAgati deva se prApta huA thA / papu0 60.138 mahatva - rAjapura nagara kA raajaa| rAvaNa ke rAjapura nagara meM Ane para isane use apanI kanyA kanakaprabhA vivAhI thI / papu0 11.106, 304-307 marutsura -- pavanakumAra deva / ye deva hI samavasaraNa ke eka yojana bhUbhAga ko tRpa, kaMTaka aura kIr3oM se rahita evaM manohara karate haiN| vIva 19.69 marudeva - (1) vasudeva tathA rAnI somazrI kA kaniSTha putra aura nArada kA anuja / hapu0 48.57 (2) bArahaveM kulakara ye gyArahaveM kulakara candrAbha ke putra the| inake samaya strI-puruSa apanI santAna se hai "mA~" "he pitA" aise manohara zabda sunane lge| inake zarIra kI U~cAI pA~ca sau pacahattara dhanuSa aura inakI Ayu nayutAMga pramANa varSa thii| ye tejasvI aura prabhAvAn the / inake samaya meM prajA apanI santAna ke sAtha bahuta dinoM taka jIvita rahane lagI thI / inhoMne jalamaya durgama sthAnoM meM gamana karane ke lie choTI bar3I nAva calAne kA upadeza diyA thaa| durgama sthAnoM para car3hane ke lie sIr3hiyA~ banavAI thiiN| inhIM ke samaya meM aneka choTe-choTe pahAr3a, upasamudra tathA choTI-choTI nadiyA~ utpanna huii| thIM / megha bhI varSA karane lage the| inakA apara nAma marudeva thA / mapu0 3.139-145, papu0 3.87, hapu0 7.164-165, pApu0 2.106 marudevI - antima kulakara nAbhirAya kI paTarAnI aura prathama tIrthaMkara vRSabhadeva kI jnnii| yaha akSara-Alekhana, gIta-yAya, gaNita, Agama, vijJAna aura kalA kauzala meM nipuNa thii| mapu0 12.9-12, papu0 3.91-95, 20.37, hapu0 8.6, 43, 103 pApu0 2.108 132 marudagiri - sumerU parvata / yaha jina caityAlayoM se vibhUSita haiM / mapu0 71.421 marudeva - bArahaveM kulakara / mapu0 3.139-145 de0 marudeva marubAhu - rAma kA eka sAmanta / papu0 5818 marut astra-mana marabhUti - (1) campApurI ke vaizya cArayata kA mitra ha0 21.6-13 (2) tIrthakara pAnA ke pUrva ke jIva pUrvabhavoM meM ye jambUdvIpa ke dakSiNa bhAratakSetra meM podanapura nagara ke brAhmaNa vizvabhUti aura usakI strI anundharI ke kaniSTha putra the / kamaTha inakA bar3A bhAI thA / durAcArI hone se kama ne isakI patnI vasundharI ke nimitta inheM mAra DAlA thA / ye marakara malaya deza ke kubjaka nAmaka sallakI vana meM vajraghoSa nAmaka hAthI hue / isa paryAya meM pUrva paryAya ke bhAI kamaTha kI strI varuNA marakara inakI strI huii| hAthI kI paryAya meM inhoMne proSadhopavAsa kiye| eka dina ye vegavatI nadI meM pAnI pIne gaye / vahA~ kIcar3a meM dha~sa gaye / kamaTha marakara isI nadI meM kukkuTa sA~pa huA thaa| pUrva vairavaza usane inheM kATA jisase marakara ye sahasrAra svarga meM deva hue| svarga se cayakara ye videhakSetra meM trilokottama nagara ke rAjA vidya dugati aura rAnI ke razmivega hue inhoMne isa paryAya meM dIkSA dhAraNa kara tapa kiyaa| ye himagiri parvata kI jisa guhA meM dhyAnarata the vahIM kamaTha kA jIva kukkuTa sarpa naraka se nikala ajagara huaa| pUrva vaira ke kAraNa ajagara ne inheM nigala liyA / ye marakara acyuta svarga ke puSpaka vimAna meM deva hue aura svarga se cayakara videhakSetra ke azvapura nagara meM cakravartI rAjA vacanAbhi hue| dIkSita hokara jaba vajranAbhi tapa kara rahe the taba kuraMga nAmaka bhIla paryAya meM kamaTha ne ina para aneka upasarga kiye the / vajranAbhi dharmadhyAna se marakara madhyama graiveyaka vimAna meM ahamindra hue| svarga se cayakara ye deva ayodhyA nagarI meM Ananda rAjA hue isa paryAya meM inhoMne muni vimati se dharmazravaNa kiyA tathA muni samudragupta se dIkSA dhAraNa kI thI / kSIravana meM kamaTha ke jIva siMha ne inheM mAra DAlA thA / marakara ye Anata svarga ke indra hue| isa svarga se cayakara ye banArasa meM rAjA vizvasena ke putra hue| isa paryAya meM inakA nAma pArzvanAtha thA / ye jaba vana meM dhyAnastha the kamaTha ke jIva zambara deva ne una para aneka upasarga kiye the / isa paryAya meM dharaNendra aura padmAvatI ne inakI sahAyatA kI thii| inhoMne karmoM kA nAza kara isa paryAya meM kevalajJAna prakaTa kiyA aura isI paryAya se mokSa pAyA thA / kamaTha kA jIva zambara deva bhI kAlabdhi pAkara saMyamI ho gayA thA / mapu0 73.6-147 markaTa - (1) kSIravana kA eka dev| isane mukuTa, auSadhi mAlA, chatra aura do camara pradya umna ko diye the / mapu0 72.120 (2) vRSabhadeva ke samaya kA eka jaMgalI prANI vAnara / ye mirca jaise phala bhI khA lete haiM kintu caraparI lagane para sira bhI hilAte haiM / mapu0 30.22 martyAnugIta - eka nagara / lakSmaNa ne isa para vijaya kI thI / papu0 94.6 mardaka- eka mAMgalika vAdya / rAma ke samaya meM yaha svayaMvara Adi avasaroM para bajAyA jAtA thA / papu0 6.379 malaghna - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.209 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malaba-masUra ke malaba - - bharatakSetra ke pUrva AryakhaNDa kA eka janapada / isake zAsaka bharateza choTe bhAI ne unakI AdhInatA svIkAra na karake ise tyAga diyA thA aura dIkSA le lI thI / hapu0 11.60-61, 69 mala - paroSaha - eka parISaha mana meM kisI prakAra kI glAni rakhanA / mapu0 36.123 malaya -- (1) bharatakSetra kA eka deza / bhadrilapura isI deza kA eka nagara thA / lakSmaNa ne isa para vijaya prApta kI thii| tIrthaMkara neminAtha yahA~ vihAra karate hue Aye the / mapu0 56.23, 64, 71.293, papu0 55.28, 94.6, hapu0 33.157, 58.112 (2) rAjA acala kA dUsarA putra / mapu0 48.49 (3) rAjA jarAsandha ke jyeSThaputra kAlayavana kA hAthI / hapu0 52.29 (4) uttama candana vRkSoM se sampanna dakSiNa bharatakSetra kA eka parvata / cakravartI bharateza kA senApati digvijaya ke samaya yahA~ AyA thA / mapu0 29.88, 30.26-28, 36, hapu0 54.74 (5) dazAnana kA pakSadhara eka nRpa / papu0 10.28, 37 malayakAMcana - vijayArdha parvata kA samIpavartI parvata / yahA~ muniyoM kA AvAgamana hotA thA / mapu0 46. 135 malayagiri - dakSiNa bhArata kA eka parvata / yahA~ bharateza cakravartI ne vijaya prApta kI thii| sahya parvata isake nikaTa thA / yahA~ bhIla rahate the / kinnara deviyoM kA bhI yahA~ gamanAgamana thA / pANDava vihAra karate hue yahA~ Aye the / mapu0 30.26 17, hapu0 54.74 malayAnanda - vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA rAvaNa kI sahAyatArtha apane mantriyoM ke sAtha rAvaNa ke pAsa AyA thA / papu0 55.86, 88 malahA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.186 malla - bharateza kI adhInatA svIkAra na karake unake choTe bhAiyoM dvArA strayaM chor3e gaye janapadoM meM bharatakSetra ke pUrva AryakhaNDa kA eka janapada / cakravartI bharateza ke sAmrAjya meM isakA vilaya ho gayA thA / mapu0 29.48, pu0 11.60-61, 68-69 mallayuddha nRSabhadeva ke samaya kI eka yuddha praNAlI bharate aura bAhUbalI ne sainya yuddha rokakara paraspara yaha yuddha kiyA thaa| isameM yoddhA yuddhasthala meM bhujabala se paraspara yuddha karate haiM / aise yuddhoM kA sainyasaMhAra rokanA lakSya hotA thA / mapu0 36.40-41, 58 mallinAtha - ( 1 ) tIrthaMkara munisuvratanAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 67.49, pu0 60.348 (2) avasarpiNI ke duHSamA- suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM unnIsaveM tIrthaMkara / ye bharatakSetra ke vaMga deza meM mithilA nagarI ke ikSvAkuvaMzI, kAzyapagotrI rAjA kumbha kI rAnI prajAvatI ke putra the / solaha svapnapUrvaka caitra mAsa ke zukla pakSa kI pratipadA ke dina rAtri ke antima prahara meM garbha meM Aye tathA mArgazIrSa zuklA ekAdazI ke dina azvinI nakSatra meM janme the / ye janma 36 jaina purANakoza: 281 se hI tIna jJAna ke yaha nAma diyA thaa| dhArI the| devoM ne janmAbhiSeka ke samaya inheM ye aranAtha tIrthaMkara ke bAda eka hajAra karor3a varSa bIta jAne para hue the / inakI Ayu pacapana hajAra varSa tathA zarIra paccIsa dhanuSa U~cA thA / deha kI kAnti svarNa ke samAna thI / apane vivAha ke lie susajjita nagara ko dekhate hI inheM pUrvajanma ke aparAjita vimAna kA smaraNa ho AyA thA / inhoMne socA ki kahA~ to vItarAgatA se utpanna prema aura usase prakaTa huI mahimA tathA kahA~ sajjanoM ko lajjA utpanna karanevAlA yaha vivAha / ye aisA socakara virakta hue / inhoMne vivAha na karAkara dIkSA dhAraNa karane kA nizcaya kiyA / laukAntika devoM ne Akara stuti kI tathA dIkSA kI anumodanA kI / dIkSAkalyANaka manAye jAne ke pazcAt ye jayanta nAmaka pAlakI meM ArUDha hokara zvetavana ( udyAna) gaye / vahA~ janma ke ho mAsa, nakSatra, dina aura pakSa meM siddha bhagavAn ko namaskAra kara bAhya aura Abhyantara donoM parigrahoM ko tyAgate hue tona sau rAjAoM ke sAtha saMyamI hue saMyamI hote hI inheM mana:paryayajJAna huaa| pAraNA ke dina ye mithilA Aye / vahA~ rAjA nandiSeNa ne inheM prAka AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye| chadmastha avasthA ke chaH dina vyatIta ho jAne para inhoMne zvetavana meM hI azokavRkSa ke nIce do dina ke lie gamanAgamana tyAga kara janma ke samAna zubhadina aura zubha nakSatra Adi meM cAra ghAtiyA karmoM-- mohanIya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya kA nAza kara kevalajJAna prApta kiyA / inake samavasaraNa meM vimAnAdi aTThAIsa gaNadhara aura pA~ca sau pacAsa pUrvadhArI unatIsa hajAra zikSaka do hajAra do sau ajJAnI aura itane hI kevalI tathA eka hajAra cAra sau vAdI, do hajAra nau sau vikriyARddhidhArI, eka hajAra sAta sau pacAsa mana:paryayajJAnI isa prakAra kula cAlIsa hajAra munirAja tathA bandhuSeNA Adi pacapana hajAra AryikAe~ eka kA zrAvaka, tIna lAkha zrAvikAe~, asaMkhyAta deva-deviyA~ aura saMkhyAta tithe inhoMne bihAra kara bhaya jIvoM ko sambodhate hue muktimArga meM lagAyA thA / jaba inakI Ayu eka mAsa kI zeSa raha gayI thI taba ye sammedala Aye tathA inhoMne yahA~ pA~ca hajAra muniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kara phAlguna zuklA paMcamI ke dina bharaNI nakSatra meM saMdhyA ke samaya mokSa pAyA / isa samaya devoM ne inakA nirvANa kalyANaka manAyA thaa| dUsare pUrvabhava meM ye jambUdvIpa meM kacchAvatI deza ke vItazoka nagara ke vaizravaNa nAmaka rAjA tathA prathama pUrvabhava meM anuttara vimAna meM deva se mapu0 2.132, 66.2-2, 15-16, 20-22, 31-62, papu0 5.215, 20.55, hapu0 1.21, pApu0 21.1, vIvaca0 18.101-107 madhikarma yUSabhadeva dvArA batAye gaye AjIvikA ke chaH karmoM meM eka karma-lekhana kArya dvArA AjIvikA karanA / mapu0 16.179, 181, hapu0 9.35 masAragalva -- ratnaprabhA prathama naraka kA pA~cavA~ paTala / hapu0 4.53 masUra - vRSabhadeva ke samaya kA eka khAdyAnna / yaha dAla banAne ke lie prayoga meM lAyA jAtA hai / mapu0 3.187 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 282 : jaina purANakoza : mastaka -- bharateza kI adhInatA svIkAra na kara unake choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye janapadoM meM bharatakSetra ke pUrva AryakhaNDa kA eka janapada / hapu0 11.60-61, 68 maha - pUjA kA eka paryAyavAcI nAma / de0 makha mahatimahAvIra - mahAvIra kA nAma ujjayinI ke atimuktaka masAna meM eka sthANu rudra ne mahAvIra para aneka upasarga karane ke bAda unake avicala rahane se unheM yaha nAma diyA thA / mapu0 74.331-336 mahAdridvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.145 maharSi - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.159 mahasAMdhAma - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 159 mahasAMpati saudharmendra dvArA syupabhadeva kA eka nAma mapu0 25.158 mahAkakSa - vijayArdha parvata kI dakSiNazra eNI kA tIsavAM nagara / hapu0 22.97 mahAkaccha - (1) pUrva videhakSetra kA eka janapada / mapu05.193 (2) eka rAjA / ye rAjA kaccha ke anuja, yazasvatI aura sunandA ke bhAI aura vRSabhadeva ke sAle the / vinami vidyAdhara inake pitA the / kaccha aura mahAkaccha vRSabhadeva ke sAtha muni hokara chaH mAsa ke bhItara kSudhA Adi kaThina parISahoM ko na saha sake aura tapa se bhraSTa ho gye| pazcAt punaH dIkSA lekara meM vRSabhadeva ke tahata gaNadhara hue / mapu0 15.70, 18.91-92, hapu0 9.104, 12.68 mahAkacchA - pazcima videhakSetra meM sItA nadI aura nIla kulAcala ke madhya pradakSiNA rUpa se sthita ATha dezoM meM tIsarA deza / isake chaH khaNDa haiM / mapu0 63.208, hapu0 5.245 - 246 mahAkarNArihAsaudharmendra dvArA stutaSabhadeva kA eka nAma ma 25. 162 mahAkalpa - aMgabAhya prakIrNaka ( zrutajJAna) ke caudaha bhedoM meM gyArahavA~ bheda / isameM yati ke dravya, kSetra tathA kAla ke yogya kAryoM kA varNana hai / pu0 2.104, 10.125, 136 mahAkalyANa bhAjana- zArIrika dRSTi aura puSTi kA hetu bharateza kA eka divyAzana (divya bhojana) / mapu0 37.187 mahAkavi - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.153 mahAkAMkSa prathama naraka ke prathama prastAravartI sImantaka indraka bila kI pazcima dizA meM vidyamAna naraka / hapu0 4.151-152 mahAkAnti-saudharmendra dvArA stuta nRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.154 mahAkAntighara - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 mahAkAma - rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhA sAmanta / papu0 57.55-56 mahAkAya - kinnara jAti ke vyantara devoM kA chaThA indra / yaha tIrthaMkara vIvaca0 14.60 varddhamAna ke jJAnakalyANaka meM AyA thaa| mastaka-mahAkSama mahAkAruNika - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 mahAkAla -- ( 1 ) ujjayinI kA eka vana / hapu0 33.102 (2) ujjayinI kA eka shmsaan| muni varadharma ne yahA~ dhyAna kiyA thA / hapu0 33.109-11 (3) sAtavA~ narakabhUmi ke apratiSThAna indraka bila kI pazcima dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.158 (4) bharateza kI nau nidhiyoM meM dUsarI nidhi / isase parIkSakoM dvArA nirNaya karane yogya paMcalauha Adi aneka prakAra ke lohoM kA sadbhAva rahatA hai / isI nidhi se unake yahA~ asi, maSi Adi chaH karmoM ke sAdhanabhUta dravya aura sampadAe~ nirantara utpanna kI jAtI thIM / ma0 27.72, 700 11.110, 115 (5) madhUlikA jIva eka asura deva sagara aura sulasA ko yajJa meM homa diyA thaa| mema, ajamegha, gomeva aura rAjasUya yajJa bhI karake dikhAye the| mapu0 67.170-174, 212, 252, pu0 17.157, 23.126, 141142, 145-146 isane ra rAjA isane mAyA se azva (6) kAlodadhi dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.638 (7) kAla guphA kA nivAsI eka rAkSasa / pradyumna ne ise parAjita kara isase vRSabha nAma kA ratha tathA ratnamaya kavaca prApta kiye the / mapu0 72.111 (8) eka guhA / pradyumna ne talavAra, DhAla, chatra tathA camara isI meM prApta kiye the| hapu0 47.33 guhA - (9) eka vyantara deva / yaha isI nAma kI guhA meM rahatA thA / isane vaira vaza zrIpAla ko isa guhA meM girAyA thA / mapu0 47.103104 (10) vyantara devoM kA solahavA~ indra aura pratIndra / vIvaca0 14.61-62 (11) chaThA nArada / hapu0 60.548 de0 nArada - mahAkAlI -- dharaNendra dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI gayI eka vidyA / pu0 22.66 mahAkAvya prAcIna itihAsa, presaTha zalAkA mahApuruSoM kA pariSa aura dharma, artha kAma rUpa trivarga ke phala kA varNana karanevAlA prabandha kAvya / mapu0 1.99 mahAkIti saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.154 mahAkUTa -- vijayArdha parvata ko dakSiNazreNI kA untAlIsava nagara / mapu0 19.51 mahAkoSaripu sodharmedra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 -- 25.160 mahAklezAMkuza - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.160 mahAyakSama saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| 0 15.156 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAkSAnti-mahAdhara jaina purANakoza : 283 mahAkSAnti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 isa pRthivI ke madhya meM paitIsa kosa ke vistAravAle pA~ca bila hai| 25.153 isameM eka hI prastAra aura usake madhya eka apratiSThAna nAmaka indraka mahAgandha-ikSuvara samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.644 hai, jisakI cAroM dizAoM meM cAra zreNIbaddha bila haiN| eka indraka mahAgandhavatI-gandhamAdana parvata se nikalI eka ndii| isake kinAre aura cAra ghaNIbaddha donoM milakara isameM pAMca bila hai / isa bhUmi bhIloM kI bhallaMkI pallI thii| mapu0 71.309 ke apratiSThAna indraka kI pUrva dizA meM kAla, pazcima dizA meM mahAgiri-harivaMzI rAjA hari kA putra aura himagiri kA pitaa| mahAkAla, dakSiNa dizA meM raurava aura uttara dizA meM mahAraurava nAma mapu0 67.420, papu0 21.7-8, hapu0 15.58-59 ke cAra prasiddha naraka hai| yahA~ kA indraka bila saMkhyAta yojana mahAguNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.154 vistAravAlA aura cAroM dizAoM ke bila asaMkhyAta yojana vistAramahAguNAkara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 vAle haiN| apratiSThAna indraka kA vistAra eka lAkha yojana tathA 25.161 antara Upara-nIce tIna hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura eka mahAgaurI-dharaNendra dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI gayI kosa pramANa hai| yahA~ kI jaghanya Ayu bAIsa sAgara tathA utkRSTa Ayu eka vidyA / hapu0 22.62 taitIsa sAgara hai| yahA~ nArakiyoM kI U~cAI pA~ca sau dhanuSa hotI mahAghora tapazcaraNa kA eka bheda-kaThora tapa / bAhubalI ne aisA hI tapa hai / ve utkRSTa kRSNalezyAvAn hote haiM / isa pRthivI se nikalA huA kiyA thaa| mapu0 36.150 prANI niyama se saMjJI tithaMca hotA hai tathA saMkhyAta varSa kI Ayu mahAghoSa-(1) pazcima videhakSetra ke ratnasaMcaya nagara kA rAjA / isakI kA dhAraka hokara phira se eka bAra naraka jAtA hai| mapu0 10.31rAnI candriNI aura putra payobala thaa| papu0 5.136-137 32, 93-94, 98, hapu0 4.45-46, 57, 72-74, 150, 158, (2) asurakumAra Adi dasa jAti ke bhavanavAsI devoM kA aThAra- 168, 217, 247, 293-294, 339, 375, 378 havA~ indra aura pratIndra / vIvaca0 14.56-57 mahAteja-tIrthakara ajitanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.25 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mahAtejA-sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.158 25.151 mahAghoSA-acche svaravAlI vINA / devoM ne yaha vINA bhUmigocariyoM ___ mahAtmA-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 ko dI thii| harivaMzapurANa ke anusAra yaha vINA kinnara devoM dvArA 25.259 siddhakUTavAsI vidyAdharoM ko dI gayI thii| mapu0 70.295-296, / (2) kSamAdhArI puruSa / aparAdhiyoM ke aparAdha kSamA karanA hI hapu0 20.61 inakA svabhAva hotA hai / mapu0 45.12 mahAcandra-AgAmI dUsarA balabhadra / mapu0 76.485 mahAvama-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.156 mahAjaThara-rAvaNa kA pakSadhara eka rAkSasa vidyAdhara / yaha kavacadhArI mahAdAna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.154 thaa| isake pAsa aneka zastra the / papu0 12.197 mahAdu:kha-tIsarI pRthivI meM prathama prastAra ke tapta indraka kI pazcima mahAjaya-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.154 (2) bharateza cakravartI kA putra / yaha caramazarIrI jayakumAra ke mahAdeva-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 47.282-283 25.162 mahAjAla-eka zaMkha / pradyumna ko vArAha parvata kI guphA meM vahA~ ko (2) vRSabhadeva ke darzAye cAritra meM sthira rahanevAle eka raajaa| eka devI se yaha prApta huA thaa| mapu0 72.107-110 mapu0 42.35-36 mahAjyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mahAdevI-(1) rAjAoM kI pradhAna rAniyA~ / mapu0 42.37 25.152 (2) rAvaNa kI aThAraha sahasra rAniyoM meM eka sAmAnya rAnI kA mahAjvAla-vijayA kI uttarazreNI kA untAlIsA nagara / mapu0 nAma / papu0 77.12 19.84, 87 hapu0 22.90 (3) paTTarAnI / hapu0 1.115 mahAjvAlA-samasta vidyAoM ko chedanevAlI eka vidyA / rathanUpura ke mahAdha ti-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 rAjA amitateja ne yaha vidyA siddha kI thii| mapu0 62.273 25.152 mahAjJAna-sIdharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (2) rAvaNa kA pakSadhara eka sAmanta / papu0 57.53 25.154 (3) eka yAdava nRpa / samudravijaya kI rakSA ke lie isakI mahAtapA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151 niyukti kI gayI thii| hapu0 50.121 mahAtamaHprabhA-naraka kI sAtavI bhUmi, aparanAma maadhvii| yaha ghanoda- mahAdhanu-baladeva kA putra / hapu048.68 dhivAtavalaya para sthita hai| isakI moTAI ATha hajAra yojana hai| mahAdhara-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.15 Jain Education Intemational Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 : jaina purANakoza mahASAmA-mahApadama mahAdhAmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.151 mahAdhRti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151 mahAdhairya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.152 mahAdhyAnapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.162 mahAdhyAnI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeba kA eka naam| mapu0 25.156 mahAdhvaradhara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.159 mahAdhairya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.152 mahAnagara-(1) pazcima dhAtakIkhaNDa dvIpa ke meru parvata se pazcima kI ora sItA nadI ke dakSiNI taTa para sthita ramyakAvatI deza kA eka nagara / mapu0 59.2-3 (2) bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ ke rAjA sundara ne vAsupUjya ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 58.40-41 mahAmandI-padma Adi sarovara se nikalanevAlI tathA pUrva-pazcima samudra kI ora bahanevAlI caudaha ndiyaaN| inake nAma hai-gaMgA, sindhu, rohita, rohitAsyA, harita, harikAntA, sItA, sItodA, nArI, narakAntA, suvarNakUlA, rUpyakUlA, raktA aura rktodaa| mapu0 63.194-196 mahAnanda-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.153 (2) vijayanagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma vasantasenA aura putra kA nAma harivAhana thaa| mapu0 8.227-228 (3) nanda yakSa kA sAthI eka yakSa deva / ina donoM devoM ne kumAra prItikara ko dharaNibhUSaNa parvata para pahu~cAyA thaa| mapu0 76.315, 329-331 (4) indra dvArA kiyA gayA eka nATaka / hapu0 39.415 mahAn-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.148 mahAnAga-jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 mahAnAda-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.34 mahAniccha-dUsarI narakabhUmi ke prathama prastAra meM taraka indraka bila kI pUrva dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.153 mahAnirodha-cauthI pRthivI (narakabhUmi) ke prathama prastAra meM Ara indraka ko uttara dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.155 mahAnIti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.153 mahAnIla-chaThI narakabhUmi ke prathama prastAra ke hima indraka kI pazcima dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.157 mahAnubhAva-vRSabhadeva ke ikyAsIveM gaNadhara / hapu0 12.69 mahAnemi-(1) rAjA samudra vijaya kA putra / yaha yAdavoM kA pakSadhara eka ardharathI rAjA thaa| vasudeva dvArA kI gayI garur3a-vyUha racanA meM ise kRSNa ke ratha kI rakSA ke lie niyukta kiyA gayA thaa| hapu0 48.43, 50.83-85, 120, 52.14 (2) ugrasena kA putra / zrIkRSNa ne ise zauryanagara kA rAjya diyA thA / hapu0 53.45 mahAn-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapa0 24.44, 25.148 mahApaka chaThI pRthivI ke prathama prastAra meM hima indraka ko uttara dizA __ kA mahAnaraka / hapu0 4.157 mahApadma-(1) avasarpiNI kAla kA nauvA~ ckrvrtii| yaha hastinApura ke rAjA padmaratha aura rAnI mayUrI kA putra thaa| isakI ATha putriyA~ thiiN| vidyAdhara isako AThoM putriyoM ko harakara le gaye the| isase virakta hokara isane apane putra padma ko rAjya dekara isake putra viSNu ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lI thI tathA kevalajJAna prApta kara anta meM siddha pada prApta kiyA thaa| bali Adi isI ke mantriyoM ne akampanAcArya Adi muniyoM para upasarga kiyA thaa| isakI Ayu tIsa hajAra varSa kI thii| isameM isake pAMca sau varSa kumAra avasthA meM, pAMca sau varSa maNDalIka avasthA meM, tIna sau varSa digvijaya meM, aThAraha hajAra sAta sau cakravartI hokara rAjya avasthA meM aura dasa hajAra varSa saMyamI avasthA meM vyatIta hue the| papu0 20.178-184, hapu0 20.1223, 60.286-287,510-511, vIvaca0 18.101, 110 (2) tIrthakara zItalanAtha ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20. 20-24 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 (4) kuNDalagiri ke suprabhakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.692 (5) mahAhimavat kulAcala kA hrd-srovr| rohita aura harikAntA ye do nadiyA~ isI hrada se nikalI haiN| hrI devI yahIM rahatI haiN| mapu0 63.103, 197, 200, hapu0 5.121, 130, (6) AgAmI nauvA~ cakravartI / mapu0 76.483, hapu0 60.564 (7) AgAmI prathama tIrthaGkara-rAjA zreNika kA jIva / mapu0 74.452, 76.477, hapu0 60.558, vIvaca0 19.154-157 (8) jambUdIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke bItazoka nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma vanamAlA tathA putra kA nAma zivakumAra thA / mapu0 76.130-131 (9) AgAmI solahavA~ kulakara / mapu0 76.466 (10) tIrthaGkara suvidhinAtha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-puSkarA Jain Education Intemational Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahApadmA mahAbala dvIpa ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA rAjA yaha jinarAja bhUtahita se dharmopadeza sunakara saMsAra se virakta ho gayA / putra dhanada ko rAjya sauMpane ke pazcAt yaha dIkSita huA / tIrthakara prakRti kA bandha kara anta meM yaha samAdhipUrvaka marA aura prANata svarga meM indra huaa| vahA~ se cayakara kAkandI nagarI ke usakI paTTarAnI jayarAmA ke puSpadanta nAmaka 55.2-28 rAjA sugrIva aura putra huA / mapu0 | mahApadmA - pUrva videhakSetra meM sItodA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita dakSiNottara phaile hue ATha dezoM meM tIsarA deza / mapu0 63.210, hapu0 5.249-250 mahAparAkrama - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.160 mahApApa jambUdvIpa ke jammU aura sAtyakI do vRkSa inameM jambUvRkSa para anAvRta nAmaka deva rahatA hai / papu0 3.38, 48 mahApITha-seTha dhanamitra kA jIva jambUdvIpa ke pUrva vizeSa meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA baccana kA putra / yaha nAbhi vijaya jayanta, aparAjita, bAhU, subAhU, pITha aura vajradanta bhAiyoM ke sAtha sarvArthasiddhi meM ahamindra huA thA / mapu0 11.8 9, 13, 160 de0 dhanamitra 1 mahApuNDarIka - (1) dvAdazAMga zruta ke dUsare bheda aMgabAhya kA terahavA~ prakIrNaka / inameM deviyoM ke upapAda kA nirUpaNa kiyA gayA hai / hapu0 2.104, 10.137 (2) mahAkuloM ke madhyabhAga meM pUrva se pazcima taka phaile chaH vizAla sarovaroM meM pA~cavA~ sarovara / yaha nArI aura rUpyakUlA nadiyoM kA udgamasthAna hai| buddhi devI yahIM rahatI hai mapu0 63.197-198, 200, hapu0 5.120-121, 130-134 mahApura - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA vAyuratha apane putra dhanaratha ko rAjya dekara suvrata jinendra se dIkSita ho gayA thA / mapu0 58.80, papu0 106.38, hapu0 24.37, 30.39 (2) vijayA kI uttarazreNI kA ikyAvanava nagara / hapu0 22.91 / mahApurANa - AcArya jinasena dvArA racita aura AcArya guNabhadra dvArA sampUrita tresaTha zalAkA puruSoM kA purANa / isake do khaNDa haiM-AdipurANa yA pUrvapurANa aura uttarapurANa AdipurANa saiMtAlIsa poM meM pUrNa huA hai| isake bayAlIsa parva pUrNa aura saiMtAlIsaveM parva ke tIna epeka bhagavajjina senAcArya dvArA likhe gaye haiN| zeSa grantha kI pUrti unake ziSya guNabhadrAcArya ne kI hai| jinasena kRta khaNDa kA nAma AdipurANa aura guNabhadra kRta khaNDa kA nAma uttarapurANa hai| donoM milakara mahApurANa kahalAtA hai / AdipurANa meM bhagavAn RSabhadeva aura bharata cakravartI ke caritra kA vistRta varNana hai| isI prakAra uttarapurANa meM ajita se mahAvIra paryanta teIsa tIrthakaroM ke jIvana caritra kA hai| isa purANa meM AcArya jinasena dvArA racita nau hajAra do sau pacAsI tathA AcArya guNabhadra dvArA racita nau hajAra do sau saiMtIsa jaina purANakoza : 285 zloka haiM / kula zloka aThAraha hajAra pA~ca sau bAIsa haiM / yaha mAtra dharmakathA hI nahIM eka sundara mahAkAvya hai / AcArya jinasena ne ise 'mahApurANa kahA hai| mahApuruSoM se sambandhita tathA mahAn abhyudayasvarga mokSa Adi kalyANoM kA kAraNa hone se maharSiyoM ne bhI ise mahApurANa mAnA hai| ise RSi praNIta hone se ArSa, satyArtha praNIta hone se "dharmazAstra" aura prAcIna kathAoM kA nirUpaka hone se "itihAsa" kahA gayA hai / mapu0 1.23-25, 2.134 mahApurI videha kI eka nagarI yaha mahApadma deza kI rAjadhAnI thii| - mapu0 63.208-215, hapu0 5.249, 261-262 mahApuruSa - kinnara jAti ke vyantara devoM kA eka indra aura pratIndra / vIvaca0 14.59, 61-62 mahAprajJapti eka vidyA yaha vidyAdharoM ko siddha hokara unheM yatheSTa phala detI hai / mapu0 19.12 mahAprabha - ( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.128 (2) ghRtavara dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.642 1 (3) kuNDalagiri kA dakSiNAvartI eka kUTa yaha vAsuki deva kI nivAsabhUmi hai / hapu0 5.692 mahAprabhu - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.155 mahAprAjJa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.153 mahAprAtihAryAdhIza - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.155 mahA (1) sIkara vRSabhadeva ke nau pUrvabhava kA jIva vijayArtha parvata para sthita alakApurI ke rAjA tila aura usakI rAnI manoharA kA putra / rAjA atibala ne rAjocita guNa dekhakara ise yuvarAja pada diyA thaa| maMtrI svayaMbuddha dvArA pratipAdita jIva ke astitva kI siddhi sunakara isane AtmA kA pRthaka aura svataMtra astitva svIkAra kiyA thA / avadhijJAnI Adityagati ne ise AgAmI dasaveM bhava meM tIrthaMkara pada kI prApti hone kI bhaviSyavANI kI thI tathA kahA thA ki jambUdvIpa ke bharatakSetra meM yaha prathama tIrthaMkara hogA / muni AdityAgati se apanI eka mAsa kI Ayu zeSa jAnakara isane apane putra atibala ko rAjya de diyA aura saMnyAsa dhAraNa kara liyA thaa| Ayu ke anta meM yaha nirantara bAIsa dina taka sallekhanA meM rata rahA aura zarIra chor3akara aizAna svarga ke zrIprabha vimAna meM lalitAMga deva huaa| pUrvabhava meM yaha jambUdvIpa ke videhakSetra meM gandhita deza ke siMhapura nagara ke rAjA zrISeNa kA jayavarmA putra thaa| rAjya diye jAne meM pitA kI upekSA se ise vairAgya huA aura vidyAdharoM ke bhoga kI prApti kI nidAna karake yaha sarpadaMza se marakara mahAbala huA thA / mapu0 4.133, 138, 151, 159, 5.86, 200, 211, 221, 226, 228-229, 248-254 hapu0 60.18-19 (2) eka yAdava kumAra / hapu0 50.125 (3) sUryavaMzI rAjA subala kA putra aura atibala kA pitA / papu0 5.5, hapu0 13.8 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 : jaina purANakoza (4) candravaMzI rAjA somayaza kA putra aura subala kA pitA / papu0 5.11-12, hapu0 13.16-17 (5) vRSabhadeva ke chiyAsaThaveM gaNadhara / hapu0 12.66 (6) tIrthakara-munisuvrata ke eka gaNadhara / mapu0 67.119 (7) utsarpiNI kAla kA chaThA nArAyaNa / mapu0 76.488 (8) nAkArdhapura ke rAjA manojava aura rAnI veginI kA putra / Adityapura ke rAjA vidyAmandara vidyAdhara kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM yaha sammilita huA thaa| papu0 6.357-358, 415-416 (9) cauthe balabhadra suprabha ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20.232 (10) rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara raajaa| isane vyAghraratha para AsIna hokara yuddha kiyA thA / papu0 58.4 (11) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dhanaMjaya aura rAnI jayasenA kA putra / nArAyaNa atibala isakA choTA bhAI thaa| atibala kI Ayu pUrNa ho jAne para isane samAdhigupta munirAja ke pAsa dIkSA lekara aneka tapa tape the / Ayu ke anta meM zarIra chor3akara yaha prANata svarga meM indra huaa| mapu0 7.80-83 (12) acyuta svarga kA eka daiva / pUrvabhava meM yaha jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM vatsakAvatI deza ke pRthvInagara kA nRpa thaa| jayasenA isakI rAnI aura ratiSeNa tathA dhRtiSeNa putra the| mapu0 48.58 mahAbalI-mahAbrahmapadezvara (17) baMga deza ke kAntapura nagara ke rAjA suvarNavarmA aura rAnI vidyullekhA kA putra / isakA lAlana-pAlana mAmA ke yahA~ campAnagarI meM huA thaa| pUrva nizcayAnusAra mAmA kI putrI kanakalatA se isakA vivAha hone hI vAlA thA ki vivAha ke pUrva hI donoM kA samAgama ho gayA / isase lajjita hokara donoM kAntapura gaye kintu isake pitA ne ise dUsare deza jAne ke lie kahA / ye donoM pratyantanagara meM rahane lge| ina donoM ne munigupta muni ko AhAra dekara puNya saMcaya kiyA / vana meM ghUmate hue kisI viSaile sarpa dvArA ise kATe jAne se yaha vana meM hI mara gayA thaa| pati ko mRta dekhakara isakI strI kanakalatA ne bhI talavAra se AtmaghAta kara liyaa| mapu0 75.82-94 (18) eka asura / pUrvabhava meM yaha azvagrIva kA ratnAyudha nAmaka putra thaa| mapu0 63.135-136 (19) rAjA dazaratha kA senApati / isane yajJa meM honevAle puNyapApa kI upekSA kara yajJa meM rAma aura lakSmaNa donoM kumAroM kA prabhAva dikhalAnA zreyaskara mAnA thA / mapu0 67.463-464 (20) palAzadvIpa sambandhI palAzapura nagara kA rAjA / isako rAnI kAMcanalatA tathA putrI padmalatA thI / ise isake bhAgIdAra ne talavAra se mAra DAlA thA / mapu0 75.97-98, 118-120 (21) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeya kA eka nAma / mapu0 25.152 (22) sagara cakravartI ke dUsare pUrvabhava kA jIva / mapu0 48.143 (23) anAgata chaThA nArAyaNa / mapu0 76.488 mahAbalI-bAhubalI kA putra / bAhubalI ise rAjya dekara dIkSita ho gaye the| mapu0 36.104 mahAbAhu-(1) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvato deza kI puNDarokiNI nagaro ke rAjA vajrasena kA putra / yaha pUrvabhava meM mahAbala rAjA kA Ananda nAmaka purohita thaa| yaha marakara savArthasiddhi meM ahamindra huA thaa| mapu0 11.9, 12, 160 (2) vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.105 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.34 (4) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA ar3atIsavA~ putra / pApu0 8.197 (5) rAkSasavaMzI eka vidyAdhara / yaha laMkA kA rAjA thaa| papu0 (13) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sItA nadI ke dakSiNI taTa para sthita maMgalAvatI deza meM ratnasaMcayanagara kA np| isane apane putra dhanapAla ko rAjya dekara vimalavAhana guru ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA thaa| pazcAt yaha gyAraha aMga kA pAThI huA / solaha kAraNa bhAvanAoM ke cintana se tIrthakara prakRti kA bandha kara Ayu ke anta meM isane samAdhimaraNa pUrvaka deha tyAgI aura vijaya nAmaka prathama anuttara meM ahamindra huaa| mapu0 50.2-3, 10-13, 21-22, 69 (14) balabhadra suprabha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM nandana nagara kA nRpa / zarIra Adi ke nazvara svarUpa kA bodha ho jAne se isane putra ko rAjya dekara arhanta prajApAla se saMyama dhAraNa karake siMha-niSkrIDita tapa kiyA / anta meM yaha saMnyAsa maraNa karake sahasrAra svarga meM deva huaa| mapu0 60.58-62 (15) kauzAmbI nagarI kA rAjA / isakI zrImatI nAma kI rAnI aura zrIkAntA nAma kI putrI thI / isane zrIkAntA kA vivAha indrasena se kiyA thaa| zrIkAntA ke sAtha isane anantamati nAma kI eka dAsI bhI bhejI thii| isa dAsI ke kAraNa indrasena aura usake bhAI upendrasena meM yuddha hone kI taiyArI sunakara yaha unheM rokane gayA kintu rokane asamartha rahane se viSa-puSpa sUMghakara mara gayA thaa| mapu0 62.351- 355, pApu0 4.207-212 (16) eka kevalI / ye tIthaMkara neminAtha ke dUsare pUrvabhava ke jIva zrIdatta ke pitA siddhArtha ke dIkSA guru the / mapu0 69.12-14 mahAbuddhi-eka rAjA / yaha bharata (dazaratha ke putra) ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| papu0 88.1-4 mahAbodhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.145 mahAbrahmapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 mahAbrahmapadezvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.131 Jain Education Intemational Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAbhavAbdhisaMtAro-mahArakSa jaina purANakoza : 287 mahAbhavAbdhisaMtArI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 __ dravya dAna meM dete hue aisI pUjA karane kI bhAvanA kI thI aura jIvandhara 25.161 ne aisI pUjA Ayojita kI thI / mapu0 38.6, 75.477 mahAbhAga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.153 / / mahAmahapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mahAbhAnu-kRSNa kA putra / hapu0 48.69 25.155 mahAbhiSeka-tIrthaMkaroM kA janmAbhiSeka / indrANI prasUtigRha meM jAkara mahAmahA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.154 mAyAmaya zizu tIrthaMkara kI mAtA ke pAsa sulA detI hai aura tIrthakara mahAmAlI-(1) rAvaNa kA vyAghraratha para AsIna eka yoddhA / papu0 ko vahA~ se bAhara lAkara indra ko sauMpatI hai| indra jina-zizu ko 57.50 airAvata hAthI para baiThAkara sumeru parvata le jAtA hai aura vahAM pANDuka (2) jarAsandha kA putr| hapu0 52.40 zilA para virAjamAna karatA hai tathA hAthoM hAtha lAye gaye kSIrasAgara mahAgukha-rAvaNa kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha rAma ke dUta aNumAn ke ke jala se jinazizu kA abhiSeka karatA hai / hapu0 38.39-48 sAtha laMkA gathA thA / mapu0 68.431 mahAmuni-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 mahAbhIma-(1) kinnara Adi vyantara devoM kA bArahavA~ indra aura 25.156 pratIndra / vIvaca0 14.61 mahAmegharatha-tIrthaGkara kunthunAtha ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.22 (2) rAkSasoM kA svAmI / isane meghavAhana se laMkA meM rahane tathA mahAmeru-sumeru parvata / yaha jambUdvIpa ke madhyabhAga meM avasthita tathA paracakra dvArA AkrAnta hone para daNDaka parvata ke nIce sthita alaMkAro eka lAkha yojana vistAravAlA hai| yaha kabhI naSTa nahIM hotA / isakA daya nagara meM Azraya lene ke lie kahA thA / papu0 43.19-28 mUlabhAga vajramaya hai / Upara kA bhAga svarNa tathA maNiyoM evaM ratnoM se (3) nau nAradoM meM dUsarA nArada / hapu0 60.548 de0 nArada nirmita hai / saudharma svarga kI bhUmi aura isa parvata ke zikhara meM kevala mahAbhuja-kuNDalagiri ke kanakaprabha kUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 bAla ke agrabhAga barAbara hI antara raha jAtA hai| samatala pRthivI se yaha ninyAnaveM hajAra nIce pRthivI ke bhItara hai| pRthivI para daza mahAbhUtapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 hajAra yojana aura zikhara para eka hajAra yojana caur3A hai| isake madhyabhAga ke nIce bhadrazAla mahAvana, kaTibhAga meM nandanavana, isake Upara mahAbhUti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.152 saumanasa. vana aura sabase Upara mukuTa ke samAna pANDukavana hai| isa mahAbhairava-siMharatha para savAra rAma kA eka sAmanta / papu0 58.10- pANDukavanameM tIrthakaroM ke abhiSeka hetu eka pANDuka zilA bhI hai / mapu0 13.68-71,78, 82, papu0 3.32-36, hapu0 5.1-3 mahAmaMDapa-tIrthakara ke janmAbhiSeka ke samaya indra dvArA racita maNDapa / mahAmaMtrI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 isake nIce samasta prANI nirAbAdha baiTha sakate hai| mapu0 13.104- mahAmohAnisUcana--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.161 mahAmaMDalika-cAra hajAra choTe-choTe rAjAoM kA adhipati / yaha daNDadhara mahAmaunI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (prajA ko daNDa denevAle) hotA thA / vRSabhadeva ne apane samaya meM hari, 25.156 akampana, kAzyapa aura saumaprabha ko unakA rAjAbhiSeka kara mahA mahAyajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.156 maNDalika napa banAyA thaa| isake Upara kevala do camara Dhore jAte haiN| mahAyati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 mapu0 16.255-257 mahAyaza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151 mahAmakha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.156 mahAyoga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mahAmati-(1) saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka mAma / mapu0 25.153 25.154 (2) vijayAdha parvata kI alakApurI ke rAjA ke janmotpava para mahAyogIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 bhatavAdI cArvAka mata kA Avalambana lekara mantrI svayaMbuddha dvArA 25.161 kathita jIva-tattva kI siddhi meM doSa lagAye the| anta meM yaha marakara mahArakSa-laMkA ke rAjA meghavAhana aura rAnI suprabhA kA putra / pitA ke nigoda meM utpanna huA thaa| mapu0 4.191, 5.28-35, 10.7 dIkSita hone para ise rAjya prApta huA thaa| rAnI vimalAbhA se utpanna mahAmantra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 amararakSa, udadhirakSa aura bhAnurakSa isake tIna putra the| pramadavana meM mahAmaMtrI-rAjya kA eka adhikArI / yaha sAmanta aura purohita ke kamalasaMpuTa ke bhItara eka mRta bhramara dekhakara yaha viSayoM se virakta samAna rAjA kA parama hitaiSI hotA hai / hapu0 2.149 huaa| isane jyeSTha putra amararakSa ko rAjya diyA aura bhAnurakSa ko - mahAmaha-eka pUjA / cakravartI bharateza ne saMsAra ko saMtuSTa karane ke lie yuvarAja banAyA thA tathA svayaM saMyamI ho gayA thaa| anta meM samAdhi 25.160 11 105 Jain Education Intemational Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 : jaina purANakoza maraNa kara yaha uttama deva huA / papu0 5.179-183, 239, 243244, 305-314, 360-362, 365 mahArakta - rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.54 mahAratnapura - vijayArdha kA eka nagara vidyAdhara dhanaMjaya yahA~ kA rAjA thA / rAjA jvalanajaTI ke maMtrI bahuzruta ne rAjakumArI svayaMprabhA ke vivAha hetu isakA nAma bhI prastAvita kiyA thaa| mapu0 62.30, 44, 63-68 mahAratha - (1) pUrvaghAtakIkhaNDa dvIpa ke susImA nagarI ke rAjA dazaratha kA putra saMyamI ho gayA thA / mapu0 61.2-8 (2) eka vAnara kumAra vidyAdhara / yaha harivaMzI rAjA kuNima kA putra thA / yaha bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa ko kupita karane laMkA gayA thaa| papu0 21.50 51, 70.14-16 (3) kuruvaMzI eka nRpa / yaha rAjA citraratha kA uttarAdhikArI thA / hapu0 45.28 (4) rAjA vasudeva aura usakI rAnI avantI kA tIsarA putra / sumukha aura durmukha isake anuja the / hapu0 48.64 pUrva videhakSetra meM vatsa deza kI rAjA dazaratha ise rAjya dekara (5) vRSabhadeva ke causaThaveM gaNadhara / hapu0 12.66 (6) atiratha, mahAratha, samaratha aura ardharatha ina cAra prakAroM ke rAjAoM meM dUsare prakAra ke rAjA / kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM aise rAjA bhI yuddha karane Aye the / ye zastra aura zAstrArtha meM nipuNa dayAlu, mahAzaktimAn aura dhairyazAlI the / hapu0 50.77-85 mahArava - laMkA ke rAkSasavaMzI rAjA candrAvarta kA putra aura meghadhvAna kA pitA / papu0 5.398-401 mahArAja - cakravartI sanatkumAra kA pUrvaja kuruvaMzI eka nRpa / hapu0 45.15-16 (2) ardha maNDalezvara ke adhInastha rAjA / isake do camara Dhore jAte jAte haiM / mapu0 23.60 mahArASTra - jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM vatsakAvatI deza ke pRthivI - nagara kA rAjA aura jayasena kA sAlA / yaha rAjA jayasena ke sAtha dIkSita ho gayA thA / anta meM yaha samAdhipUrvaka marakara acyuta svargaM maga nAmaka deva huaa| mapu0 48.58-59, 67, 69 mahArudra - nau nAradoM meM cauthA nArada / hapu0 60.548, de0 nArada mahAraurava --- sAtavIM pRthivI ke apratiSThAna indraka kI uttara dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.158 mahAlakSmI - bharatakSetra ke kAmpilyanagara ke rAjA mRgapatidhvaja kI dUsarI raanii| yaha paTarAnI vaprA ko sauta thI / vaprA jaina thI aura yaha ajaina / donoM meM vaira thaa| vaprA ne eka bAra nagara meM jinendra kA ratha nikalavAnA cAhA thA kintu isane jana-ratha nikalavAne ke pUrvaM brahmaratha nikalavAne kA Agraha kara vaprA kA virodha kiyA thA / papu0 8.281-286 mahAlatAMga- caurAsI lAkha latAMga pramANa kAla / mapu0 3.226, hapu0 7.29 mahArakta mahAvIra mahAlatA -- caurAsI lAkha mahAlatAMga pramANa kAla / mapu0 3.226, hapu0 7.29 mahAlocana - eka garuDendra rAma ke smaraNa mAtra se isane do vidyAe~ dekara unake pAsa cintAvega deva ko bhejA thaa| isake saMketAnusAra cintAvega deva ne rAma ko mivAdinI aura lakSmaNa ko garuDavAhinI vidhAeM dI thiiN| 060.132-135 61.18 mahAvakSA - rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA terAnaveva putra / pApu0 8. 204 mahAvattA jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sItA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita ATha dezoM meM tIsarA deza / aparAjitA nagarI isa deza kI rAjadhAnI thI / gapu0 10.121, 63.209, hapu0 5.247-248 mahAvapu - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.154 mahAvaprA - pazcima videhakSetra meM nIla parvata aura sotodA nadI ke madhya sthita dakSiNottara phaile hue ATha dezoM meM tIsarA deza / mapu0 63.211, hapu0 5.251 mahAvasu - (1 ) jarAsandha kA putra / hapu0 52.32 (2) rAjA vasu kA pA~cavA~ putra / hapu0 17.58 mahAvidya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.141 mahAvidyA vidyAdharoM ko prApta icchAnusAra phala denevAlI vidyAe / ye do prakAra se prApta hotI haiM- 1. pitRpakSa athavA mAtRpakSa se, 2. tapasyA se / isameM dUsare prakAra kI vidyAe~ siddhAyatana ke samIpa - vartI dvIpa, parvata, nadI taTa yA kisI bhI pavitra sthAna meM zuddha veSa aura brahmacaryapUrvaka tapazcaraNa nityapUjA, japa, havana tathA mahopavAsa karate hue siddha hotI haiM / mapu0 19.11-16 mahAvindhya - dUsarI narakabhUmi se prathama prastAra sambandhI naraka indraka kI uttara dizA meM sthita naraka / hapu0 4.153 mahAvimarvana - pA~cavIM narakabhUmi ke prathama prastAra ke tama indraka kI uttaradizA kA mahAnaraka / hapu0 4,156 mahAvIra - antima caubIsaveM tIrthaMkara / ye bharatakSetra ke videha deza meM kuNDapura nagara ke rAjA siddhArtha kI rAnI priyakAriNI ke putra the / solaha svapnapUrvaka ASAr3ha zuklA SaSThI ke dina manohara nAmaka cauthe prahara aura uttarASAr3ha nakSatra meM cauthe kAla ke pacahattara varSa sAr3he ATha mAha zeSa rahane para ye garbha meM Aye the / garbha meM Ane ke chaH mAsa pUrva se hI inake pitA siddhArtha ke prAMgaNa meM pratidina sAr3he sAta karor3a ratna barasane lage the| devoM ne inake pitA siddhArtha aura mAtA priyakAriNI ke nikaTa Akara inakA garbhakalyANaka utsava kiyA thA / garbhavAsa kA nauvA~ mAha pUrNa hone para caitra mAsa ke zuklapakSa kI trayodazI ke dina aryamA nAma ke zubhayoga meM inakA janma huA thA / ye pArzvanAtha tIrthaMkara ke r3hAI sau varSa bAda hue the| inakI avagAhanA sAta hAtha tathA Ayu bahattara varSa kI thI / ye harivaMzI aura kAzyapagotrI the / janma se hI tIna jJAna se vibhUSita the| inheM janma dekara priyakAriNI ne manuSya, deva aura tiryaJcoM ko bahuta prema prApta hone se apanA nAma sArthaka kiyA thaa| saudharmendra ne inheM apanI goda meM Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAvIra jaina purANakoza : 289 lekara aura airAvata hAthI para baiThAkara sumeru para le gayA thaa| vahA~ pANDuka zilA para virAjamAna karake usane kSIrasAgara ke jala se inakA abhiSeka kiyA thaa| inheM vIra evaM barddhamAna do nAma diye the tathA sotsAha "Ananda" nATaka bhI kiyA thA / vIra-vardhamAna carita ke anusAra ye karmarUpI zatruoM ko nAza karane se "mahAvIra" aura nirantara bar3hanevAle guNoM ke Azraya hone se "vardhamAna" kahalAye the| mahAvIra nAma ke sambandha meM yaha bhI kahA gayA hai ki saMgama nAmaka deva ne inake bala kI parIkSA lekara inheM yaha nAma diyA thaa| yaha deva sarpa ke rUpa meM AyA thaa| jisa vRkSa ke nIce ye khela rahe the usI vRkSa ke tane se vaha lipaTa gyaa| inhoMne isa sarpa ke sAtha nirbhaya hokara krIDA kii| inako isa nirbhayatA se prasanna hokara deva ne prakaTa hokara inheM "mahAvIra" kahA thaa| padmapurANa ke anusAra inhoMne apane paira ke aMgUThe se anAyAsa hI sumeru parvata ko kampita kara indra dvArA yaha nAma prApta kiyA thaa| tIvra tapazcaraNa karane se ye loka meM "mahatimahAvIra" nAma se vikhyAta hue the| saMjaya aura vijaya nAma ke cAraNa RddhidhArI muniyoM kA saMzaya inake darzana mAtra se dUra ho jAne se unake dvArA inheM "sanmati' nAma diyA gayA thaa| ye svayaM buddha the / ATha varSa kI avasthA meM inhoMne zrAvaka ke bAraha vrata dhAraNa kara liye the / inakA zarIra atisundara thA / rakta dUdha ke mamAna zubhra thaa| ye samacaturasrasaMsthAna aura vavavRSabhanArAcasaMhanana ke dhArI the| eka hajAra ATha zubha lakSaNoM se inakA zarIra alaMkRta tathA apramANa mahAvIrya se yukta thA / ye vizvahitakArI karNasukhad vANI bolate the / tosa varSa kI avasthA meM hI inheM vairAgya ho gayA thA / laukAntika devoM ke dvArA stuti kiye jAne ke pazcAt inhoMne mAtA-pitA se AjJA prApta kI aura ye candra prabhA pAlakI meM baiThakara dIkSArtha khaNDavana gaye the| inakI pAlakI sarvaprathama bhUmigocarI rAjAoM ne, pazcAt vidyAdhara rAjAoM ne aura phira indroM ne uThAI thii| khaNDavana meM pAlakI se utarakara vatu'lAkAra ratnazilA para uttara kI ora mukhakara inhoMne velA kA niyama lekara mArgazIrSa mAsa ke kRSNapakSa kI dazamI ke dina aparAhna kAla meM uttarAphAlguna aura hastanakSatra ke madhyabhAga meM saMdhyA ke samaya nigrantha muni hokara saMyama dhAraNa kiyaa| inake dvArA ukhAr3akara pheMkI gayo kezarAzi ko indra ne uThAkara use maNimaya piTAre meM rakhakara usakI pUjA kI tathA usakA kSIrasAgara meM sotsAha nikSepaNa kiyaa| saMyamo hote hI inheM manaHparyayajJAna prApta huaa| kUlagrAma nagarI meM rAjA kUla ne inheM paramAnna khIra kA AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / ujjayinI ke atimuktaka zmasAna meM mahAdeva rudra ne pratimAyoga meM virAjamAna inake Upara aneka prakAra se upasarga kiye kintu vaha inheM samAdhi se vicalita nahIM kara sakA thaa| eka dina ye vatsa deza kI kauzAmbI nagarI meM AhAra ke lie Aye the / rAjA ceTaka kI putrI candanA jaise hI inheM AhAra dene ke lie tatpara huI, usake samasta bandhana TUTa gaye tathA keza, vastra aura AbhUSaNa sundara ho gaye / yahA~ taka ki usakA miTTI kA sakorA svarNapAtra bana 37 gayA aura AhAra meM diyA gayA koMdoM kA bhAta cAvaloM meM badala gyaa| use paMcAzcarya prApta hue| chadmastha avasthA ke bAraha varSa vyatIta karake eka dina jRmbhika grAma ke samIpa RjukUlA nadI ke taTa para manohara bana meM sAlavRkSa ke nIce zilA para pratimAyoga meM virAjamAna hue / pariNAmoM kI vizuddhatA se vaizAkha mAsa ke zuklapakSa kI dazamI tithi kI aparAhna belA meM uttarA-phAlguna nakSatra meM zubha candrayoga ke samaya inheM kevalajJAna prApta huA aura ye anantacatuSTaya ke dhAraka ho gaye / saudharmendra ne inakA jJAnakalyANaka mnaayaa| samavasaraNa meM tIna prahara bIta jAne para bhI inakI divyadhvani na khirane para saudharmendra ne isakA kAraNa gaNadhara kA abhAva jaanaa| vaha isa pada ke yogya gautama indrabhUti vipra ko jJAtakara vRddha brAhmaNa ke veSa meM usake pAsa gayA tathA unase usane nimna gAthA kA artha spaSTa karane ke lie khaa| kAlyaM dravyaSaTkaM sakalagatigaNAH satpadArthA navaiva vizvaM paMcAstikAyA vratasamiticidaH saptatattvAni dharmAH / siddharmArgaH svarUpaM vidhijanitaphalaM jIvaSaTkAyalezyA etAn yaH zraddhAti jinavacanarato muktigAmI sa bhavyaH / / gautama isa gAthA kA artha jJAta na kara sakane se inake pAsa Aye / vahA~ mAnastambha para anAyAsa dRSTi par3ate hI gautama kA ajJAna dUra ho gayA / apane ajJAna kI nivRtti se prabhAvita hokara gautama apane pA~ca sau ziSyoM ke sAtha inake ziSya ho gaye / zrAvaNa kRSNA pratipadA ke dina pUrvAhna kAla meM samasta aMgoM aura pUryoM ko jAnakara gautama ne rAtri ke pUrvabhAga meM aMgoM kI aura pichale bhAga meM pUrvo kI racanA kI tathA ve inake prathama gaNadhara hue| mahApurANa aura vIravarddhamAna carita ke anusAra zeSa dasa gaNadharoM ke nAma haiM vAyugati, agnibhUti, sudharma, maurya, maundraya, putra, maitreya, andhavelA tathA prabhAsa / harivaMzapurANa ke anusAra ye nimna prakAra hai-indrabhUti, agnibhUti, vAyubhUti, zucidatta, sudharma, mANDavya, mauryaputra, akampana, acala, medArya aura prabhAsa / isa prakAra inake kula gyAraha gaNadhara the / inake saMgha meM tIna sau gyAraha aMga aura caudahapUrvadhAro saMyamI, nau hajAra nau sau zikSaka, teraha sau avadhijJAnI, sAta so kevalajJAnI, nau sau vikriyARddhidhArI, pAMca sau manaHparyayajJAnI aura cAra sau anuttaravAdI kula muni caudaha hajAra, candanA Adi chattIsa hajAra AryikAe~, eka lAkha zrAvaka, tIna lAkha zrAvikAeM tathA asaMkhyAta deva-deviyA~ aura saMkhyAta tithaMca the| inake bihAra-sthaloM ke nAma kevala harivaMzapurANa meM batAye gaye haiN| ve nAma haiM-kAzI, kauzala, kauzalya, kubandhya, asvaSTa, sAlva, trigata, paMcAla, bhadrakAra, paTaccara, mauka, matsya, kanoya, sUrasena aura vRkArthaka, samudrataTavartI kaliMga, kurujAMgala, kaikeya, Atreya, kamboja, bAhIka, yavana, sindha, gAMdhAra, sIvIra, sUra, bhIrU, dazeruka, vADavAna, bharadvAja aura kvAthatoya tathA uttara dizA ke tANa, kArNa aura pracchAla / inhoMne ina sthaloM meM vihAra karate hue ardhamAgadhI bhASA meM dravya, tattva, padArtha, saMsAra aura mokSa tathA unake kAraNa Jain Education Intemational Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAvIrya-mahAsUryaprabha (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.162 mahAvatapati-saudharmendra dvArA stuta vaSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 mahAzakti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 152 mahAzanirava-rAvaNa kA vyAghra-ratha para AsIna eka sAmanta / papu0 57.49 mahAziras-kuNDalagiri ke kanakakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 290 : jaina purANakoza evaM unake phala kA pramANa, naya aura nikSepa Adi dvArA upadeza kiyA thA / anta meM ye rAjagRha nagara ke nikaTa vipulAcala parvata para sthira hue| vIravardhamAnacarita ke anusAra inhoMne chaH dina kama tIsa varSa taka vihAra karane ke bAda campAnagarI ke udyAna meM divyadhvani aura yoganirodha kara pratimAyoga dhAraNa kiyA tathA kArtika mAsa kI amAvasyA ke dina svAti nakSatra ke rahate prabhAtavelA meM unakA nirvANa huaa| mahApurANa aura padmapurANa ke anusAra nirvANa sthalI pAvApura kA manohara vana hai| dUravartI paiMtIsaveM pUrvabhava meM ye pururavA bhIla the| cautIsaveM pUrvabhava meM saudharma svarga ke deva, pazcAt teMtIsaveM meM marIci, battIsaveM meM brahma svarga ke deva, ikatIsaveM meM jaTila brAhmaNa, tIsaveM meM saudharma svarga meM deva, untIsaveM meM puNyamitra nAmaka brAhmaNa, aTThAisaveM meM saudharma svarga ke deva, sattAisaveM meM agnisaha brAhmaNa, chabbIsaveM meM sanatkumAra svarga meM deva, paccIsaveM meM agnimitra brAhmaNa, caubIsaveM meM mAhendra svarga meM deva, teIsaveM meM bharadvAja nAmaka brAhmaNa, bAIsaveM meM mAhendra svarga meM deva, ikkIsaveM meM nigodAdi adhogatiyoM ke jIva, bIsaveM meM trasa, unnIsaveM meM sthAvara, aThArahaveM meM sthAvara brAhmaNa, satrahaveM meM mAhendra svarga meM deva, solahaveM meM vizvanandI brAhmaNa, pandrahaveM meM mahAzukra svarga meM deva, caudahaveM meM tripRSTha cakravartI, terahaveM meM sAtaveM naraka ke nArakI, bArahaveM meM siMha, gyArahaveM meM prathama naraka ke nArakI, dasaveM meM siMha, nauveM meM siMhaketu deva, AThaveM meM kanakojjvala vidyAdhara, sAtaveM meM sAtaveM svarga meM deva, chaThe meM hariSeNa rAjaputra, pAMcaveM meM mahAzukra svarga meM deva, cauthe meM priyamitra rAjakumAra, tIsare meM sahasrAra svarga meM sUryaprabha deva, dUsare meM manda rAjaputra aura prathama pUrvabhava meM acyuta svarga ke ahamindra hue the| mapu0 74.14-16, 20-22, 51-87, 118, 122, 167, 169-171, 193, 219, 221-222, 229, 232, 234, 237, 241, 243, 246, 251-262, 268, 271-276, 282-354, 366-385, 76.509, 534-543, papu0 2.76, 20.61-69, 90, 115, 122, hapu0 2.18-33, 50-64, 3.3-7, 41-50, vIvaca0 1.4, 7, 7.22, 8.59-61, 79, 9.89, 10.16-37, 12.41-47, 59-72, 87-88, 99-103, 137-138, 13.4-28,81, 91101, 131-132, 15.78-79, 99, 19.206-215, 220 221, 232-233 mahAvIrya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu 25.152 mahAvegA-arkakIti ke putra amitateja ko prApta eka vidyA / mapu0 62.397 'mahAdevana-tIsarI narakabhUmi ke prathama prastAra sambandhI tapta indraka bila kI uttaradizA kA mahAnaraka / hapu0 4.154 mahAvata-mahAvratiyoM kA eka AcAra dharma / isa vrata meM hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ina pAMca pApoM kA sUkSma aura sthUla donoM rUpa se tyAga karake ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha kA niraticAra pUrNa rUpa se pAlana kiyA jAtA hai| mapu0 39.3-4, . papu0 4.48, hapu0 2,117-121, 18.43 mahAzIla-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.156 mahAzukra-(1) dasavA~ svarga / mapu0 57.82, 59.226, papu0 105, 168, hapu0 4.25, 6.37 (2) eka vimAna / mapu0 58.13 (3) isa nAma ke vimAna meM utpanna indra / mapu0 58.13-15 (4) jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.33 mahAzubhastuti-arhantoM kI guNarAzi kA yathArtharUpa se kiyA gayA kIrtana / vIvaca0 19.9 mahAzalapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA maMtriyoM sahita rAvaNa kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thA / papu0 55.86 mahAzokadhvaja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.133 mahAzvasana-eka astra / zrIkRSNa ne jarAsandha ke tIvra varSAkArI saMvartaka ____ astra kA isI se tIvra AMdhI calAkara nivAraNa kiyA thaa| hapu0 52.50 mahAzvetA-diti aura aditi deviyoM dvArA vidyAdhara nami aura vinami ___ ko diye gaye solaha vidyAnikAyoM kI eka vidyA / hapu0 22.93 mahAsattva-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151 mahAsampat-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.152 mahAsara-dhRtavyAsa kA pUrvaja kuruvaMzI eka nRpa / ise rAjA dhAraNa se rAjya prApta huA thA / hapu0 45.29 mahAsarvatobhadra-eka vrata / isameM sAta bhAgavAlA eka caukora prastAra banAkara eka se sAta taka ke aMka isa rIti se likhe jAte hai ki saba ora se saMkhyA kA jor3a aTThAIsa A jAtA hai / isa prakAra eka bhAga ke aTThAIsa upavAsa aura sAta pAraNAoM ke krama se sAtoM bhAgoM ke kula eka sau chiyAnaveM upavAsa aura unacAsa pAraNAe~ kI jAtI haiN| isa mahAnata meM do sau paiMtAlIsa dina lagate hai| hapu0 34. 57-58 mahAsuvrata-dvitIya balabhadra vijaya ke pUrvajanma kA diikssaa-guru| papu0 20.234 mahAsUryaprabha-sahasrAra svarga kA eka dev| yaha pUrvabhava meM priyamitra cakravartI thA / vIvaca0 5.37-39, 117 de0 priyamitra Jain Education Interational Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAsena-mahIpara mahAsena-(1) bhojakavRSNi aura rAnI padmAvatI kA dUsarA putra / yaha ugrasena kA anuja aura devasena kA agraja thA / mapu0 70.100, hapu0 18.16 jaina purANakoza : 291 mahAhimavatkUTa-mahAhimavAn parvata ke ATha kUToM meM dUsarA kUTa / hapu0 5.71 mahAhRdaya-kuNDalagiri ke aMkaprabhakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.693 mahitodaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 159 mahideva-kauzAmbI ke vaizya bRhadghana kA putra aura ahideva kA bhaaii| ina donoM bhAiyoM ke pAsa eka rala thaa| vaha jisa bhAI ke pAsa rahatA vaha dUsare bhAI ko mArane kI icchA karane lagatA / ataH ye donoM bhAI ratna mAtA ko dekara virakta ho gaye the| papu0 55. (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 (3) kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA kA bhAI / hapu0 44.25 (4) ugrasena ke cAcA zAntanu kA putra / hapu0 48.40 (5) kRSNa kA putra / hapu0 48.70, 50.131 (6) raviSaNAcArya ke pUrva hue eka kavi-AcArya / ye sulocanA kathA ke lekhaka the / hapu0 1.33 (7) bharatakSetra meM sthita candrapura nagara kA rAjA / yaha ikSvAkuvaMzI aura kAzyapagotrI candraprabha tIrthakara kA pitA thaa| isakI rAnI kA nAma lakSmaNA thA / mapu0 54.163-164, 173, papu0 20.44 (8) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvavidehakSetra meM sthita vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI kA raajaa| vasundharA isakI rAnI tathA jayasena putra thaa| mapu0 7.84-86 (9) cakravartI hariSeNa kA putra / hariSeNa ise hI rAjya dekara saMyamI huA thA / mapu0 67.84-86 (10) vijayA parvata kI uttaradizA meM sthita alakA nagarI ke rAjA haribala kA bhAI aura bhUtilaka kA agraja / isake strI sundarI se ugrasena aura varasena nAma ke do putra tathA vasundharA nAma kI eka kanyA huI thii| isane vyantara devatAoM ko yuddha meM jItakara eka sundara nagara ko apanI AvAsabhUmi banAyA thaa| apane bhAI haribala ke putra bhImaka ko isane parAjita kara use pahale to bandhanoM meM rakhA phira zAnta hone para use mukta kara diyA / bhImaka apanI parAjaya bhUla nahIM sakA / usane usakA rAjya lauTA diyA aura rAkSasI vidyA siddhakara ise mAra DAlA / mapu0 76.262-280 (11) tIrthakara pArzvanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.532 mahAhimavat-(1) chaH kulAcaloM meM dUsarA kulAcala / isakA vistAra cAra hajAra do sau dasa yojana tathA dasa kalA pramANa hai / yaha pRthivI se do sau yojana Upara tathA pacAsa yojana pRthivI ke nIce haiM / isakI pratyaMcA kA vistAra tirepana hajAra nau sau ikatIsa yojana tathA kucha adhika chaH kalA hai| isa pratyaMcA ke dhanuHpRSTha kA vistAra sattAvana hajAra do sau tirAnave yojana tathA kucha adhika dasa aMza hai| isake bANa kI caur3AI sAta hajAra ATha sau caurAnave yojana tathA caudaha bhAga hai| cUlikA ATha hajAra eka sau aTThAIsa yojana tathA sAr3he cAra kalA prmaann| isakI donoM bhujAe~ nau hajAra do sau chihattara yojana tathA sAr3he nau kalA pramANa haiM / isake ATha kUTa haiM-siddhAyatana, mahAhimavat, haimavata, rohita, hrI, harikAnta, harivarSa aura vaiDUrya / ina saba kUToM kI U~cAI pacAsa yojana hai| mUla meM inakA vistAra pacAsa yojana, madhya meM sAr3he saiMtIsa yojana aura Upara paccIsa yojana hai / mapu0 63.163, papu0 105.157-158, hapu0 5.15, 63-73 marima-bharateza ke bhAyoM dvArA choDe gaye dezoM meM bharatakSetra ke pazcima __ AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.72 mahimA-cakravartI bharata ko prApta ATha asAdhAraNa guNoM meM dUsarA guNa / mapu0 38.193 de0 aNimA mahiSa-(1) madhya AryakhaNDa kA eka deza / bharateza ne yahAM ke rAjA ko daNDaratna se vaza meM kiyA thA / mapu0 29.80 (2) cakravartI bharata ke samaya kA eka jaMgalI pazu bhaiNsaa| isake khura hote haiM / mapu0 31.26, papu0 2.10 mahiSThavAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.159 mahikampa-rAjA mahIdhara vidyAdhara kA jyeSTha putra / mahIdhara ne ise rAjya bhAra sauMpakara muni jagannandana se dIkSA lI thii| mapu0 7.38-39 mahIjaya-(1) rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.44 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.30 mahIdatta-rAjA pauloma kA putra / yaha ariSTanemi aura matsya kA pitA __ thA / isane kalpapura nagara basAyA thaa| hapu0 17.28-29 mahIdhara-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke aThArahaveM gaNadhara / hapu0 12.58 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza ke vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita gandharvapura ke rAjA vAsava vidyAdhara aura usako rAnI prabhAvatI devI kA putra / isane apane putra mahIkampa ko rAjya sauMpakara muni jagannandana se dIkSA lI thii| yaha marakara vrata aura tapa ke prabhAva se prANata svarga kA indra huA thaa| mapu0 7.2829, 35-39 (3) puSkaradvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvartI deza meM ratnasaMcaya nagara kA cakravartI nRpa / isakI rAnI sundarI aura putra jayasena thaa| naraka kI vedanAoM kA smaraNa karAkara kiso zrIdhara nAmaka deva ke dvArA samajhAye jAne para isane virakta hokara yamadhara munirAja se dIkSA lI thI / yaha kaThina tapazcaraNa karake Ayu ke anta meM samAdhipUrvaka marA aura brahma svarga meM indra huaa| mapu0 10.114-118 (4) eka vidyAdhara / jayavarmA ne isa vidyAdhara kI bhogopabhoga sAmagrI ko dekhakara AgAmI bhava meM usake samAna bhogoM kI upalabdhi kA nidAna kiyA thaa| mapu0 5.209-210 Jain Education Intemational Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 : jaina purANakoza mahIpadma-mahendrapura (5) sUryodaya nagara kA rAjA eka vidyAdhara / zakradhanu kI putrI para rahane lagA thaa| isake rahane se nagara kA nAma mahendragiri ho jayacandrA isake phUphA ko lar3akI thii| bhUmigocarI cakravartI hariSeNa gayA thaa| isakI hRdayavegA rAnI se isake ariMdama Adi sau putra tathA kA vivAha jayacandrA se hone para isane hariSeNa se yuddha kiyA thA tathA aMjanA putrI huI thiiN| isane putrI kA vivAha Adityapura ke rAjA bhayagrasta hokara yaha yuddha se bhAga gayA thaa| papu0 8.362-363, prahlAda ke putra pavanaMjaya ke sAtha kiyA thaa| isane sahAyatArtha rAvaNa 373-388 kA patra Ane para aura pavanaMjaya kA vizeSa Agraha dekhakara use rAvaNa mahopadma-puSkarAdha dvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarI- kI sahAyatA ke lie bhejA thaa| pavanaMjaya kI patnI ko rAnI ketumatI kiNI nagarI kA nRpa / isane muni bhUtahita se upadeza sunakara putra dvArA doSa lagAkara ghara se nikAla diye jAne para patnI ke na milane dhanada ko rAjya sauMpA aura aneka rAjAoM ke sAtha dIkSA le lI thii| se pavanaMjaya duHkhI hokara vana-vana bhttkaa| pavanaMjaya ko Dhar3hane yaha anta meM yaha tIrthaGkara prakRti kA bandha kara prANata svarga kA indra bhI ghara se nikala gayA thA / vana meM pavanaMjaya ko dekhakara yaha bahuta huaa| mapu0 55.2-3, 13-14, 18-19, 22 prasanna huA thA aura priyA ko pAye binA pavanaMja kI bhojana na karane mahIpAla-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.31 kI pratijJA sunakara bahuta duHkhI bhI huA thaa| anta meM aMjanA aura (2) bharatakSetra ke mahIpAla nagara kA raajaa| yaha tIrthakara pArzvanAtha pavanaMjaya kA milana ho jAne se yaha aura isakI patnI donoM harSa kA nAnA thA / yaha apanI rAnI ke viyoga se sAdhu hokara paMcAgni vibhoraho gaye the| papu0 15.11-16, 89-90, 16.79-81, tapa karane lagA thA / pArzvanAtha ke namana na karane se kSubdha hokara isane 17.21, 18.72, 102-109, 127 pArzvanAtha ko avajJA kI thii| pArzvanAtha ke rokane para bhI isane (9) rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara raajaa| papu0 58.3 bujhatI huI agni meM lakar3I DAlane ke lie kulhAr3I se use kATa hI __ mahendrakA-bharatakSetra ke AryakhaNDa ko eka nadI / bharateza kA senApati DAlA thaa| isase lakar3I ke bhItara rahanevAlA nAga-yugala kSata-vikSata isa nadI ko pAra kara sasainya zuSka nadI kI ora gayA thaa| mapu0 ho gayA thA / pArzvanAtha ko apanA tiraskartA jAnakara yaha pArzvanAtha 29.84 para krodha karate hue sazalya marA aura jyotiSI deva zambara huA / mapu0 mahendraketu-rAma kA pakSadhara eka sAmanta vidyAdhara / yaha parAkramI thaa| 73.96-103, 117-118 papu0 54.38 mahIpAlapura-bharatakSetra kA eka nagara / tIrthaGkara pArzvanAtha ke nAnA / mahendragiri-(1) bharatakSetra ke anta meM mahAsAgara ke nikaTa Agneya rAjA mahIpAla yahIM rahate the| mapu0 73.76 dizAvartI dantI parvata / rAjA mahendra dvArA isa parvata para mahendrapura mahIpura-gAndhAra deza kA eka nagara / isI nagara ke rAjA satyaka ne nagara basAye jAne tathA vahA~ nivAsa karane se dantI parvata isa nAma se ceTaka se usakI jyeSThA putrI kI yAcanA kI thii| mapu0 75.13 kahA jAne lagA / papu015.11-14 mahIyas-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43 (2) rAjA vasudeva aura rAnI gandharvasenA ke tIna putroM meM tIsarA mahIyita-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44 putra / yaha vAyuvega aura amitagati kA choTA bhAI thaa|hpu0 48.55 mahejya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.158 mahendrajit-AdityavaMzI rAjA indradyumna kA putra aura prabhu kA janaka / mahendra-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 __papu0 5.7-8, napu0 13.10-11 25.148 mahendravatta-(1) vRSabhadeva tIrthaGkara ke bAsaThaveM gaNadhara / hapu0 12.66 (2) kuNDalagiri kA uttaradizAvartI eka kUTa / yahA~ pANDuka deva (2) rAjA akampana kA kaMcuko / sulocanA ko svayaMvara maNDapa meM rahatA hai / hapu0 5.694 yahI lAyA thaa| mapu0 43.277-278, pApu0 3.48 (3) vijayA parvata kA uttarazreNI kA ar3atAlIsavA~ nagara / hapu0 (3) somakheTa nagara kA raajaa| isane tIrthakara supArzvanAtha ko 22.90 par3agAhakara AhAra diyA thaa| mapu0 53.43 (4) rAjA acala kA jyeSTha putra / hapu0 48.49 (4) vijayanagara kA rAjA / yaha marakara mAhendra svarga meM deva huA (5) bharatakSetra ke candanapura nagara kA raajaa| isakI rAnI tathA svarga se cayakara hariSeNa cakravartI huA / papu0 20.185-186 anundharI tathA putrI kanakamAlA thii| mapu0 71.405-406, hapu0 mahendranagara-(1) rAjA mahendra dvArA mahendragiri para basAyA gayA nagara / 60.80-81 aMjanA kA janma yahIM huA thaa| papu0 15.13-16 de0 mahendra-8 (6) eka parvata / cakravartI bharata kA senApati isa parvata ko lAMgha- (2) eka nagara / candanapura nagara ke rAjA mahendra kI putrI kanakakara vindhyAcala kI ora gayA thaa| mapu0 29.88 mAlA ne rAjA harivAhana vidyAdhara kA isI nagara meM varaNa kiyA thaa| (7) eka muni / ye ayodhyA ke rAjA ariMjaya ke dIkSAgurU the| hapu0 60.78-82 mapu0 72.27-28 mahendrapura-vijayA parvata kI uttarazreNI kA pacapanavA~ nagara / mapu0 (8) eka vidyAdhara / yaha nagara basAkara bharatakSetra ke dantI parvata 19.86-87 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahendramahita-mANava jaina purANakoza : 293 mahendramahita-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.148 mahendrabandha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.170 mahendravikrama-(1) eka rAjA / yaha AdityavaMzI rAjA uditaparAkrama kA putra aura sUrya kA janaka thA / papu0 5.7, hapu0 13.10 (2) vijayAdha kI dakSiNazreNI ke zivamandira nagara kA rAjA / isake putra kA nAma amitagati thaa| hapu0 21.22 (3) vijayA parvata kI uttarazreNI ke kAMcanatilaka nagara kA raajaa| isakI rAnI nIlavegA aura putra ajitasena thaa| mapu0 63.105-106 (4) nityAlokanagara kA rAjA vidyaadhr| isakA vivAha gaganavallabha nagara ke rAjA vidya dvega kI putrI surUpA se huA thaa| isane sumerU parvata ke caityAlayoM kI vandanA kara vahA~ cAraNamuni se dIkSA le lI thii| isakI patnI ne bho subhadrA AyikA ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA thA / mapu0 71.419-423 mahendrasena-(1) vAnaravaMzI eka raajaa| isakA putra prasannakIrti rAvaNa kA pakSadhara thA / papu0 12.205-206 (2) eka muni / ayodhyA kA seTha samudradatta aura usake donoM putra pUrNabhadra inhIM se dharma zravaNa kara dIkSita hue the| hapu0 43.150 mahendrodraya-ayodhyA kA eka udyAna / lakSmaNa ke AThoM putra iso udyAna meM dIkSita hue the / papu0 29.85-93, 110.92 mahezitA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.162 mahezvara-bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.30 ,25.155 mahotsAha-mahendranagara ke rAjA mahendra kA sAmanta / isane aMjanA ko nirdoSa batAkara use zaraNa dene kI rAjA se yAcanA kI thI kintu isakI isa yAcanA kA rAjA para koI prabhAva nahIM par3A thaa| papu0 17.40-50 mahovaSi-kiSkunagara kA vAnaravaMzI vidyAdharoM kA svAmI eka napa / isakI rAnI vidyutprakAzA tathA usase utpanna isake eka sau ATha putra the| rAkSasavaMza ke ziromaNi vidyutkeza ke dIkSita hote hI praticandra putra ko rAjya dekara isane bhI dIkSA dhAraNa kI thI aura anta meM tapazcaraNa kara mokSa prApta kiyA thA / papu0 6.218-225, 349-251 mahodadhikumAra-eka bhavanavAsI deva / pUrvabhava meM yaha eka vAnara thaa| vAnara-yoni meM isane rAkSasavaMzI rAjA vidya tkeza kI patnI zrIcandrA ke stana vidIrNa kiye the| isa aparAdha ke phalasvarUpa vidyutkeza ke vANoM se Ahata hokara yaha eka muni ke nikaTa pahu~cA thA / muni ne dayAdra hokara ise saba padArthoM kA tyAga karAkara paMca namaskAra maMtra kA upadeza diyA thaa| maMtra ke prabhAva se vaha vAnara marakara isa nAma kA deva huA / papu0 6.236-242 mahodaya-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151, 153 (2) samavasaraNa kA eka maNDapa / yaha eka hajAra stambhoM para Azrita rahatA hai / isameM zrutadevI nivAsa karatI hai / hapu0 57.86 mahovara-(1) rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAndhArI kA ar3atAlIsavA~ putra / pApu08.198 (2) kharadUSaNa kA mitra eka vidyAdhara / yaha kumbhapura nagara kA eka nRpa thaa| isakI surUpAkSI rAnI se taDinmAlA putrI huI thI, jo bhAnukarNa se vivAhI gayI thii| papu0 8.142-143, 45.86 / / mahovarka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.151 mahopAya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 mahomaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.157 mahobArya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.159 mA-bharata evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.157 mA-kulakaroM ke samaya meM vyavahRta hA-mA aura dhik ina tIna prakAra ke daNDoM meM dUsare prakAra kA daNDa-kheda hai jo tumane aparAdha kiyA hai Age nahIM karanA / chaThe se dasaveM kulakara taka aparAdhI ko yahI daNDa diyA jAtA thaa| mapu0 3.215 mAkandI-bharatakSetra kI eka nagarI / yaha rAjA drupada kI rAjadhAnI thii| vanavAsa ke samaya pANDava yahA~ Aye the / hapu0 45.119-121 mAkoTa-rAvaNa kA pakSadhara eka nRpa / rathanapura ke rAjA indra vidyAdhara ___ ko jItane ke lie yaha rAvaNa ke sAtha gayA thaa| papu010.36-37 mAkSikalakSitA-rAjA jAmbava ko prApta eka vidyaa| zatra kA vadha ___ karane ke lie isakA prayoga hotA thA / mapu0 71.366-372 mAgava-(1) pUrva lavaNasamudra kA vAsI eka deva / bharateza ne digvijaya ke samaya ise apane AdhIna kara isase bheMTa svarUpa hAra, mukuTa, kuNDala, ratna, vastra tathA tIrthodaka prApta kiyA thaa| isI deva ko lakSmaNa ne vANa-kauzala se apane adhIna kiyA thA tathA usase bheMTa prApta kI thiiN| mapu0 27.119-122, 128, 165, 68.647-650, hapu0 11.5-11 (2) bharatakSetra kA eka deza / yahA~ ke rAjA ko cakrI bharateza ne apane AdhIna kiyA thaa| mapu0 29.39, hapu0 18.127 (3) vanajaMgha kA eka sahayogI / papu0 102.154-157 mAgadhaMzapura-bharatakSetra kA eka nagara / rAjA bRhadratha kI yaha nivAsa bhUmi thA / hapu0 18.17 mAdhavI-mahAtamaHprabhA nAmaka sAtavIM narakabhUmi kA nAma / hapu0 4.45-46 mANava-(1) cakravartI kI nau nidhiyoM meM eka nidhi / isase nItizAstra ke jJAna se atirikta aneka prakAra ke kavaca, DhAla, talavAra, bANa, zakti, dhanuSa aura cakra Adi Ayudha utpanna hote the / mapu0 37.73, 80. hapu0 11.110-111, 117 (2) kaNTha kA AbhUSaNa-bIsa lar3iyoM vAlA hAra / mapu0 16.61 (3) bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.69 International Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 : jaina purANakoza mANDavya-mAnasaceSTita mANDavya-tIrthakara mahAvIra ke chaThe gaNadhara / hapu0 3.42 de0 mahAvIra mAtaMga-(1) dharaNendra kI dUsarI devI diti dvArA vidyAdhara nami aura vinami ke lie diye gaye ATha vidyA-nikAyoM meM prathama vidyA-nikAya / hapu0 22.59 (2) vidyAdhara nami kA putra / hapu0 22.108 (3) vidyAdharoM kI jAti / ye vidyAdhara megha-samUha ke samAna zyAma varNa ke hote haiN| nIle vastra aura nIlI mAlAe~ pahinate haiM tathA mAtaMgastambha ke sahAre baiThate haiM / hapu0 26.15 (4) gaMdhila deza ke jaMgaloM meM prApta hAthI / ye unmatta aura sabala hote haiN| inake gaNDasthala se mada pravAhita hotA rahatA hai / mada se inake netra nimIlita rahate haiN| isa jAti ke hAthI bharateza kI senA meM the / apanA parizrama dUra karane ke lie ye jala meM krIr3A karate haiM / ye U~ce hote haiN| snAna ke pazcAt ye svayaM dhUla ur3Akara dhUla-dhUsarita ho jAte haiN| mapu0 4.75, 29.134, 139, 141-142, papu0 28.148 (5) cANDAla / papu0 2.45 mAtaMgapura-vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI kA ar3atAlIsavA~ nagara / hapu0 22.100 mAtaMgI-akIrti ke putra amitateja ko siddha vidyAoM meM eka vidyaa| mapu0 62.395 mAtali-indra ke dvArA preSita neminAtha ke ratha kA bAhaka saarthii| hapu0 51.11 mAtuliMga-eka phala-bijaurA / yaha nIMbU se bar3A hotA hai / bharateza ne yaha phala car3hAkara vRSabhadeva kI pUjA kI thii| mapu0 17.252, papu0 2.17 mAtRka-vyaktavAk, lokavAk aura mArga vyavahAra ye tIna mAtRkAe~ kahalAtI haiM / papu0 24.34 mAtrA-tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.151 mAtrASTaka-ATha mAtRkAe~-pA~ca samitiyA~ aura tIna gaptiyA~ / mapu0 11.65 mAtsarya-atithisaMvibhAga vrata kA cauthA atIcAra-anya dAtA ke guNoM ko sahana nahIM karanA / hapu0 58.183 mAtsyanyAya-sabala puruSoM dvArA nirbala puruSoM kA zoSaNa / rAjA ke abhAva meM prajA isI nyAya kA Azraya letI hai / mapu0 16.252 mAtrI-harivaMzI rAjA andhakavRSTi aura usakI rAnI subhadrA kI putrii| isake vasudeva Adi dasa bhAI tathA kuntI bahina thii| isakA rAjA pANDu ke sAtha pANigrahaNa pUrvaka prAjApAtya vivAha huA thaa| nakula aura sahadeva isI ke putra the| dUsare pUrvabhava meM yaha bhadrilapura nagara ke seTha dhanadatta aura seThAnI nandayazA kI jyeSThA nAma kI putrI thii| priyadarzanA isakI eka bar3I bahina tathA dhanapAla Adi nau bhAI the| yaha aura isake sabhI bhAI-bahina tathA mAtA-pitA dIkSita hue| isakI mA~ ne parajanma meM bhI isa janma kI bhA~ti putra-putriyoM se sambandha banA rahane kA nidAna kiyA thaa| anta meM yaha aura isake bhAI-bahina aura mA~ sabhI Anata svarga meM utpanna hue| ve saba yahA~ se cayakara isa paryAya meM aaye| inameM jyeSThA kA jIva isa nAma se utpanna huaa| isakA dUsarA nAma madrI thaa| mapu0 70.94.97, 114-116, 182-198, hapu0 18.12-15, 123-124, 45.38 mAdhava-vaizAkha mAsa / mapu0 61.5 (2) basanta Rtu / mapu0 27.47, pu00 55.43 (3) kRSNa / hapu0 42.68, 70, 55.43 mAdhavI-rAma ke samaya kI eka ltaa| isake phUla gucchoM meM hote haiN| mapu0 27.47, papu0 28.88, hapu0 11,100 (2) podanapura ke nivAsI hita zrAvaka kI ptnii| isake putra kA nAma prIti thA / papu0 5.345 (3) mathurA nagarI ke rAjA harivAhana kI raanii| camarendra se zUlaratna pAnevAle madhu kI yaha jananI thI / papu0 12.54, 68 (4) dvApurI ke rAjA brahmabhUti kI raanii| yaha dvitIya nArAyaNa dvipRSTha kI jananI thii| papu0 20.221-226 / (5) puSkaradvIpa meM sthita candrAditya nagara ke rAjA prakAzayajJa ko rAnI aura jagadhu ti kI jananI / papu0 85.96-97 mAdhyasthabhAva-saMvega aura vairAgyasiddhi ke caturvidha bhAvoM meM cauthA bhAva-avinayI jIvoM para rAgadveSa rahita hokara samatAvRtti dhAraNa karanA aise bhAva se yukta jana upakAriyoM se na to prema karate hai aura na dveSa / ve udAsIna rahate haiM / mapu0 20.65, papu0 17.183 mAna -(1) krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAra kaSAyoM meM dUsarI kaSAya-abhiyAna / ise (ahaMkAra kA tyAga kara) mRdutA se jItA jAtA hai / mapu0 36.129, papu0 14.110-111 (2) pramANa yA mApa / isake cAra bheda haiM-meya, deza, tulA aura kAla / inameM prastha Adi meyamAna, vitasti (hAtha) dezabhAna, grAma, kilo Adi tulAmAna aura samaya, ghar3I, ghaNTA kAlamAna hai| papu0 24.60-61 mAnava-(1) eka vidyA-nikAya / dharaNendra kI aditi devI ne yaha nikAya nami aura vinami ko diyA thA / hapu0 22.54-58 (2) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNo kA pandrahavA~ nagara / hapu0 22.95 (3) vijayaparvata kI uttarazreNI kA chabbIsavA~ nagara / hapu0 22.88 mAnavatika-bharata cakravartI ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharata kSetra ke pUrva AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.68 mAnavaputraka-vidyAdharoM kI eka jAti / ye vidyAdhara nAnA varNI hote haiM, pIta vastra pahanate haiM aura mAnavastambha ke AzrayI hote haiN| hapu0 26.8 mAnavI-rAvaNa ko rAno / papu0 77.14 mAnasaceSTita-sAtaveM nArAyaNadatta ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.210 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnasavega-mAnuSottara jaina purANakoza : 295 mAnasavega-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM svarNima nagara ke svAmI manovega vidyAdhara kA putra aura vegavatI kA bhAI / yaha yadyapi vasudeva kI somazrI rAnI ko harakara apane nagara le gayA thA parantu anta meM vaha vasudeva kA hitaiSI ho gayA thaa| hapu0 24.69-72, 26.27, mAnasa-sara-mAnasakSetra meM godAvarI nadI kA samIpavartI sarovara / bharateza kA senApati bharateza kI digvijaya ke samaya yahA~ AyA thA / mapu0 29.85 mAnasasundarI-rathanUpura nagara ke rAjA sahasrAra kI rAnI aura indra vidyAdhara kI jnnii| isakA dUsarA nAma hRdayasundarI thaa| papu0 7.1-2, 13.65-66 mAnasotsavA-bharata kI bhAbhI / papu0 83.95 / / mAnasastambha-samavasaraNa-racanA meM dhUlisAla ke bhItara galiyoM ke bIca meM cAroM dizAoM meM indra dvArA svarNa se nirmita cAra unnata stambha / inake UparI bhAga meM cAroM ora mukha kiye cAra pratimAeM virAjamAna rahatI haiN| jisa jagatI para inakI racanA hotI hai, vaha cAracAra gopura dvAroM se yukta tIna koToM se veSTita rahatI hai| usake bIca meM eka meM eka pIThikA banAyI jAtI hai| pIThikA ke Upara car3hane ke lie solaha sIr3hiyA~ rahatI haiN| ye U~cAI ke kAraNa dUra se dikhAI dete haiN| inheM dekhate hI mithyAdRSTiyoM kA mAna-bhaMga ho jAtA hai| ye ghaNTA, camara aura dhvajAoM se suzobhita hote haiN| kamaloM se AcchAdita jala se bharI bAvar3iyA~ inake samIpa hI hotI haiM / inakI indra dvArA racanA kI jAne se inheM indradhvaja bhI kahA jAtA hai| mapu0 22.92-103, 25.237, 62.282, vIvaca. 14.79-80 mAnasastambhinI-alaMkArapura nagara ke rAjA ratnazravA ko prApta eka vidyA / yaha jise siddha ho jAtI hai usakA manacAhA kAma karatI hai / papu07.163 mAnAMgaNA-indra Adi dvArA namaskRta samavasaraNa-bhUmi / hapu0 57.9 mAtAhatA-vrata se pavitra dvija ke dasa adhikAroM meM nauvA~ adhikAra mAnyatA kI yogyatA / mapu0 40.176, 204 mAninI-dhAnya grAma ke agni brAhmaNa kI strii| isakI putrI kA nAma abhimAnA thA / papu0 80.160 mAnuSa-mAnuSottara parvata ke rajatakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.605 mAnuSakSetra-manuSyoM ke gamanAgamana ke yogya bhUmi / yaha jambUdvIpa dhAtakI khaNDadvIpa aura puSkarAddha isa prakAra ar3hAI dvIpa tathA lavaNodadhi aura kAlodadhi samudra taka hai| isakA vistAra paitAlIsa lAkha yojana hai / hapu0 5.590 mAnuSottara-(1) meru parvata kA eka vana / hapu0 5.307 (2) madhyaloka meM puSkaradvIpa ke madhya sthita eka valayAkAra parvata / .... isake kAraNa hI puSkaravara dvIpa ke do khaNDa ho gaye haiM / isake bhItarI bhAga meM do sumeru parvata hai-eka pUrvameru aura dUsarA pazcima meru / manuSyoM kA gamanAgamana isI parvata taka hai Age nahIM / isa parvata kI U~cAI eka hajAra sAta sau ikkIsa yojana, gaharAI cAra sau tIsa yojana eka koza, mUla vistAra eka hajAra bAIsa yojana, madhyavistAra sAta sau teIsa yojana aura UparI bhAga kA vistAra cAra sau caubIsa yojana hai| isakI paridhi kA vistAra eka karor3a bayAlIsa lAkha chattIsa hajAra sAta sau teraha yojana hai / yaha bhItara kI ora TA~kI se kaTe hue ke samAna hai tathA isakA bAhyabhAga pichalI ora se krama se U~cA uThAyA gayA hai / isakA AkAra bhItara kI ora mukha karake baiThe hue siMha ke samAna jAna par3atA hai| isameM caudaha guhAdvAra haiM / jina guhAdvAroM se nadiyA~ nikalatI hai| ye guhAdvAra pacAsa yojana lambe, paccIsa yojana caur3e aura sAr3he saiMtIsa yojana U~ce haiN| isake UparI bhAga meM cAroM dizAoM meM ATha yojana UMce aura cAra yojana caur3e guhAdvAroM se suzobhita cAra jinAlaya hai| cAroM dizAoM meM tIna-tIna aura vidizAoM meM eka-eka kUTa hai| aizAna dizA meM vajakUTa aura Agneya dizA meM tapanIyaka kUTa aura hone se kula yahA~ ke sAre kUTa aThAraha haiN| pUrvadizA ke kUTa aura una kuToM ke nivAsI deva nimna prakAra haiM deva vaiDUrya yazasvAn azmagarbha yazaskAnta saugandhika yazodhara dakSiNa dizA ke kaTa aura vahA~ ke nivAsI deva deva rucaka nandana lohitAkSa nandottara aMjana azanighoSa pazcima dizA ke kUTa aura unake nivAsI deva deva aMjanamUla siddhadeva kanaka kramaNadeva rajata mAnuSadeva uttara dizA ke kuTa aura unake devakUTa deva sphaTika sudarzana aMka modha supravRddha Agneya dizA ke tapanIyaka kUTa para svAtideva tathA aizAna dizA ke vacaka kUTa para hanumAn deva rahatA hai / isa parvata ke pUrva dakSiNa koNa meM ralakaTa hai| yahA~ nAgakumAroM kA svAmI veNadeva, pUrvottara koNa ke pravAla Jain Education Interational Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 : jaina purANakoza sarvaratna kUTa meM garuDakumAroM kA indra vegadArI, dakSiNa-pazcima koNa velamba kUTa meM varuNakumAra devoM kA svAmI ativelamba aura pazcimottara dizA ke prabhaMjana kUTa meM vAyukumAra devoM kA indra prabhaMjana deva rahatA hai| pUrva-dakSiNa tathA dakSiNa-pazcima koNoM meM niSadhAcala aura pUrvottara tathA pazcimottara koNoM meM nIlAcala parvata haiM / samudghAta aura upapAda ke sivAya isa svarNamaya parvata ke Age vidyAvara aura RddhidhArI muni bhI nahIM jA skte| mapu0 5.291, 54.8-9, 70.292, hapu0 5.577, 591-612 mAndhAtA - ( 1 ) ikSvAkuvaMzI rAjA dinanAtharatha kA putra aura rAjA vIrasena kA pitA / papu0 22.154-155 (2) mathurA ke rAjA madhu se parAjita eka mahAzaktizAlI nRpa / papu0 89.41 mAnyA - arkakIrti ke putra amitateja ko siddha vidyAoM meM eka vidyA / mapu0 62-393 mAyA- krodha, mAna, mAyA aura lobha - ina cAra kaSAyoM meM tIsarI kaSAya / isakA nigraha sarala bhAva dvArA kiyA jAtA hai| saMsAra meM isake kAraNa jIva tiryaJca yoni meM utpanna hote haiM / mapu0 36.129, papu0 14.110 111, 85.118-163 mAyA- kriyA sAmparAyika AbakArI paccIsa kiyAoM meM bIsavIM kriyA-jJAna, darzana Adi ke sambandha meM vaMcanA pravRtti 18.80 mAyAgatA -- dRSTivAda aMga gata cUlikA bheda ke pA~ca bhedoM meM eka bheda / hapu0 10.123 mAyAnidrA -- mAyAmaya nIMda / tIrthaMkara ke janma ke samaya zacI tothaMkara kI mAtA ko isI nIMda meM sulAkara aura prasUti se unheM bAhara lAkara abhiSeka hetu indra ko detI hai| 0 13.21, 14.75 mAyUrI - diti aura aditi deviyoM dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI gayI vidyAoM meM eka vidyA / hapu0 22.63 mAra - (1) cauthI pRthivI ke tIsare prastAra kA indraka bila | isa indraka kI cAroM mahAdizAoM meM chappana, vidizAoM meM bAvana kula eka sau ATha vimAna haiN| hapu0 4.82-131 (2) AgAmI nauvA~ rudra / hapu0 60.571 mArajit - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.210 mAraNa - (1) pA~ca phaNoMvAlA bANa nAgarAja ne yaha bANa pradyumna ko diyA thA / mapu0 72.118-119 (2) laMkA kA rAkSasavaMzI eka vidyAdhara rAjA / isake pUrva laMkA meM rAjA cAmuNDa kA prazAsana thA / papu0 5.396 mAridatta-vatsa deza kA eka rAjA rAma lakSmaNa aura lavaNAMkuza ke bIca hue yuddha meM isane rAma aura lakSmaNa kA sahayoga kiyA thA / papu0 37.22, 102.147 mArIca (1) vijayAyaM parvata kI uttaragI meM surendrakAntAra nagara ke rAjA meghavAhana aura rAnI anantasenA kA putra / dUsare pUrvabhava meM yaha jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkI nagarI mAndhAtA - mArkaNDeya yaha ke samIpa madhuka vana meM bhIloM kA rAjA purUravA nAmaka bhIla thA / bhIla madya-mAMsa-madhu ke tyAga kA niyama lekara samAdhipUrvaka marane se saudharma-svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara isa paryAya meM AyA thA / mapu0 62.71, 86-89 (2) eka vidyAdhara / yaha vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM asurasaMgIta nagara ke rAjA maya kA maMtrI thaa| isane mandodarI kA vivAha dazAnana ke sAtha karane meM rAjA maya kA samarthana kiyA thA / mandodarI se utpanna rAvaNa kI putrI ko yaho mithilA nagarI ke udyAna ke pAsa eka prakaTa sthAna meM chor3ane gayA thaa| yahI rAvaNa kI AjJA se zreSTha maNiyoM se nirmita hariNazizu kA rUpa banAkara sItA ke sAmane gayA thA, jise sItA kI icchAnusAra rAma pakar3ane gaye the / isa prakAra isakI se hI rAvaNa sItAharaNa kara sakA thaa| padmapurANa ke anusahAyatA sAra rAvaNa zambUka kA vadha karanevAle ko mArane AyA thaa| sItA kA saundarya dekhakara vaha lubhA gayA / usane avalokinI - vidyA se rAma-lakSmaNa aura sItA ke nAma, kula Adi jAna liye| zambUka kA vadha ho jAne se kharadUSaNa aura lakSmaNa ko parAra yuddharata dekhakara rAvaNa ne siMhanAda kara bAra-bAra rAma ! rAma ! kahA rAma ne isa siMhanAda ko lakSmaNa dvArA kiyA gayA jAnA aura duHkhI hue| ve sItA ko phUloM se Dhakakara aura use nirbhaya hokara rahane ke lie kahakara tathA jaTAyu se sItA kI rakSA karane kA nivedana karane ke pazcAt vahA~ se lakSmaNa ko bacAne cale gaye / idhara rAvaNa ne ke jaTAyu virodha karane para usake paMkha kATakara sItA ko puSpaka vimAna meM baiThAkara apaharaNa kiyaa| isane rAvaNa se strImoha ko tyAgane tathA usake hitAhita hone kA vicAra karane kA Agraha kiyA thA / rAma aura rAvaNa ke yuddha meM yuddha ke prathama dina hI rAma ke yoddha santApa ko isane hI mAra girAyA thaa| rAvaNa kI ora se yuddha karate samaya yuddha meM bandhanoM se Abaddha hone para isane bandhanoM se mukta hote hI nirgrantha sAdhu hokara pANipAtra se AhAra grahaNa karane kI pratijJA kI thI / lakSmaNa ne isake bandhanoM se mukta hone para ise pUrva kI bhA~ti bhogopabhoga karate hue sAnanda rahane ke lie kahA thA kintu isane pratijJA bhaMga na karake bhogoM meM apanI anicchA ho prakaTa kI thii| anta meM yaha vidyAdhara atyadhika saMvega se yukta aura kaSAya tathA rAga bhAvoM se vimukta hokara muni ho gayA thA / tapa ke prabhAva se maraNoparAnta yaha kalpavAsI deva huaa| mapu0 18.19.24 197-199 2040 209, 108.16, 44. 59.90, 46.129.120, 60.10, 78.9, 14, 23-26, 30-31, 82, 80.143 mArata - saudharma aura aizAna svargoM ke ikatIsa paTaloM meM bArahavA~ paTala | hapu0 6.45 mAtavega -- dUsare balabhadra vijaya ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.232 mArkaNDeya - bharatakSetra ke harivarSa deza meM bhogapura nagara ke harivaMzI rAjA prabhaMjana aura rAnI mRkaNDu kA putra / isakA vivAha isI deza meM vasvAlaya nagara ke rAjA vajracApa kI putrA vidyunmAlA se huA thA / citrAMgada deva ne ise mAranA cAhA thA kintu sUryaprabha deva ke samajhAne Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArga-mAlyAMga para usane ise sapatnIka campApura ke vana meM chor3a diyA thA / campApura kA rAjA candrakIrti nissantAna thaa| usake mara jAne para vahA~ maMtriyoM ne ise apanA rAjA banAyA thaa| mUlataH isakA nAma siMhaketu thA kintu campApura ko prajA ise mRkaNDu kA putra jAnakara isa nAma se pukAratI thI / mapu0 70.74-90 mArga-tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.151 mArgaNasthAna-jIvoM ke anveSaNa ke sthAna / ye caudaha hote haiM 1. gati 2. indriya 3. kAya 4. yoga 5. veda 6. kaSAya 7. jJAna 8. saMyama 9. darzana 10. lezyA 11. bhavyatva 12. samyaktva 13. saMjJitva aura 14. AhAraka / mapu0 24.95-96, hapu0 2.107 58.36-37, vIvaca0 16.53-56 mAprargabhAvanA-tIrthakara nAmakarma ke bandha kI kAraNa solaha bhAvanAoM meM eka bhAvanA / isameM jJAna, tapa, jinendra kI pUjA Adi ke dvArA dharma kA prakAza phailAyA jAtA hai / mapu0 63.329, 331, hapu0 34.147 mArgavI-saMgIta ke madhyamagrAma kI pAMcavIM mUrchanA / hapu0 19.163 mAgaM samyaktva-samyaktva kA dUsarA bheda / yaha parigraha-rahita nizcala aura pANipAtratva lakSaNavAle mokSamArga ko sunakara usameM utpanna zraddhA se hotA hai| mapu0 74.439-442, vIvaca0 19.144 mArtaNDakuNDala-vidyAdharoM kA raajaa| yaha nabhastilaka nagara ke rAjA candrakuNDala aura rAnI vimalA kA putra thaa| yaha Adityapura ke rAjA vidyAdhara vidyAmandara kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM sammilita huA thA / papu0 6.357-359, 384-388 mArtaNDAbhapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA apane maMtriyoM sahita rAvaNa kI sahAyatA ke lie gayA thaa| papu0 55.87-88. mArdava-dharmadhyAna kI dasa bhAvanAoM meM dUsarI bhAvanA / isameM mAna mocana ke lie mana, vacana aura kAya kI komalatA se mArdava bhAva rakhA jAtA hai / manuSya paryAya kI prApti isakA phala hai| mapu0 36.157-158, papu0 14.39, pApu0 23.64, vIvaca0 6.6 mAlatI-eka latA / marudevI ne solaha svapnoM meM se eka svapna meM anya phUloM aura isa latA ke phUloM se nirmita do mAlAeM dekhI thiiN| papu0 3.128 mAlava-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / bharateza kA senApati sasainya yahA~ AyA thaa| tIrthakara vRSabhadeva aura mahAvIra ne yahA~ vihAra kiyA thA / mapu0 16.153, 25.287-288, 29.47, papu0 101.81, pApu0 1.133 mAlI-(1) laMkA kA rAkSasavaMzI eka nRp| yaha alaMkArapura ke rAjA sukeza aura rAnI indrANI kA jyeSTha putra tathA sumAlI aura mAlyavAn kA bar3A bhAI thaa| isake pUrvaja laMkA ke rAjA the kintu ve krUra aura balavAn nirghAta vidyAdhara ke bhaya se alaMkArapura meM rahane lage the| isane pitA ke samakSa coTI kholakara pUrvajoM kA rAjya vApisa lene kI pratijJA kI thii| isa kArya ke lie apane bhAiyoM ko sAtha lekara yaha laMkA gayA thaa| vahA~ nirghAta ko yuddha meM mArakara isane laMkA para jaina purANakoza : 297 vijaya prApta kI thii| isake mAtA-pitA aura bhAI bhI laMkA pahu~ca gaye the| isake pazcAt isane hemapura ke rAjA hema vidyAdhara tathA rAnI bhogavatI kI putrI candravatI ko vivAhA thaa| yaha laMkA kA rAjA hokara bhI sabhI vidyAdharoM para zAsana karatA thaa| isane meru parvata tathA nandana vana meM jinamandira banavAye the aura kimicchaka dAna diyA thaa| anta meM yaha sahasrAra ke putra lokarakSaka indra vidyAdhara dvArA yuddha meM cakra se mArA gayA / papu0 6.530-565, 7.33-34, 53-54, 87-88 (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 mAlya-(1) bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.71 (2) vijayA kI uttarazreNI kA cavAlIsA nagara / hapu0 22.90 mAlyagiri-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.56 / / mAlyavatI-bharatakSetra ke pUrvI AryakhaNDa kI eka ndii| isake taTavartI vana meM jaMgalI hAthI vicarate the / bharateza kI senA isa nadI ko pAra kara yamunA kI ora gayI thI / mapu0 29.59 mAlyavatkUTa-mAlyavAn parvata kA dUsarA kUTa / hapu0 5.219 mAlyavAn-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 (2) yaduvaMzI rAjA andhakavRSNi kA pautra aura himavAn kA putra / yaha tIrthakara neminAtha kA cacerA bhAI thA / hapu0 48.47 (3) mAnuSottara parvata ke bhItara vidyamAna solaha sarovaroM meM solahavA~ srovr| yaha nIla parvata se sAr3he pAMca sau yojana dUra nadI ke madhya meM hai / mapu0 63.197-199, hapu0 5.194 (4) anAdi nidhana, vaiDUryamaNimaya eka vakSAra parvata / yaha meru ko pUrvottara dizA meM sthita hai| isa parvata ke nau kUTa hai| unake nAma hai-siddhakUTa, mAlyavatkUTa, sAgarakUTa, rajatakUTa, pUrNabhadra kUTa, sItAkUTa aura harisahakUTa / mapu0 63.204, hapu0 5.211, 219-220 (5) alaMkArapura ke rAjA sukeza aura rAnI indrANI kA tIsarA putra, mAlI aura sumAlI kA anuja / isakA vivAha kanakAbhanagara ke rAjA kanaka aura rAnI kanakadhI kI putrI kanakAvalI se huA thaa| isakI eka hajAra se kucha adhika rAniyA~ thiiN| zrImAlI isakA putra thaa| yaha rAvaNa kA sAmanta thaa| rAvaNa ke vadha se dukhI hone para ise vibhISaNa ne sAntvanA dI thii| papu0 6.530-531, 567-568, 12.212, 80.32-33 (6) eka hrada / isa hada ke nivAsI eka deva kA nAma bhI mAlyavAn hI thA / mapu0 63.201 mAlyAMga-mAlyAMga jAti ke kalpavRkSa / inakA uttarakuru bhogabhUmi meM sadaiva sadbhAva rahatA hai / kurubhUmi meM ye avasapiNI ke tIsare kAla taka rahate haiN| ye vRkSa saba RtuoM ke phUloM se yukta hote haiN| yahA~ ke nivAsI inakI aneka prakAra kI mAlAe~ aura karNaphUla Adi karNA 38 Jain Education Intemational Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 purANakoza bharaNa dhAraNa karate haiM / inakA apara nAma srajAMga hai / mapu0 9.3436, 42, hapu0 7.80, 88 vIvaca0 18.91-92 mASa - vRSabhadeva ke samaya kA eka dAlAnna ur3ada / mapu0 3.187, papu0 2.156, 33,47 mASavatI - bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kI eka nadI / bharata cakravartI kI senA ise pAra kara zuSka nadI kI ora gayI thI / mapu0 29.84 mAsa-do pakSa kA vyavahAra kAla / hapu0 7.21 mAhana - vRSabhadeva dvArA diyA gayA brAhmaNoM kA eka naam| inake viSaya meM bhagavAna vRSabhadeva ke samavasaraNa meM matisamudra dvArA zruta vacana ko jJAtakara cakravartI bharateza inheM mArane ko udyata hue hI the ki ve bhayabhIta ho vRSabhadeva kI zaraNa meM gye| vRSabhadeva ne "mAna" arthAt inakA hanana mata karo kahakara inakI rakSA kI thii| taba se brAhmaNa " mAhana" kahalAne lage / papu0 4.121-122 mAhiyaka bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.70 mAhiSmatI - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nagarI / harivaMzI rAjA aileya ne yaha nagarI narmadA nadI ke taTa para basAyI thI tathA yahA~ cirakAla taka rAjya kiyA thA / yahA~ kA rAjya ve apane putra kuNaka ko dekara dIkSita ho gaye the / rAvaNa ke samaya meM yahA~ kA rAjA sahasrarazmi thA / papu0 10.65, 22.165, pu0 17.3, 17-22 mAhendra - (1) cauyA svarga pu0 7.11 61-65 0 105.166167, hapu0 6.36 7 (2) tIrthaMkara vRSabhadeva ke unnIsaveM gaNadhara / hapu0 12.58 (3) devoM se sevita eka vidyAstra / vairocana zastra aura samorAstra isakA nivAraka hotA hai / papu0 74.100-101, pu0 25.46-47 mAhebhabharateza ke choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.72 mAhezvarI - azvatthAmA ko siddha eka vidyA / isake hAtha meM zUla aura mastaka para candra hotA hai| isake prabhAva se pANDavoM kI senA naSTa ho gayI thI / pApu0 20.308 mitagrahaNI mahAvrata kI pA~ca bhAvanAoM meM prathama bhAvanA parimita AhAra lenA / mapu0 20.163 mitasAgara dhAtakIkhaNDa dvIpa sambandhI vizeSa ke eka pAraNa RddhidhArI muni / bharatakSetra ke ibhyapura nagara nivAsI seTha dhanadeva kI patnI yazasvinI ne pUrvabhava meM inhIM muni ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / hapu0 60.95-98 mitra (1) tIrthakara yamadeva ke bayAlIsa gaNadhara / 0 12.62 (2) saudharma aura aizAna yugala svarga kA tIsarA paTala / hapu0 6. 47 mitraka AcArAMga ke dhArI lohAcArya ke pazcAta hue baladeva AcArya ke bAda eka AcArya / hapu0 66.26 mitranandI - balabhadra dharma ke pUrvabhava kA jIva / yaha bharatakSetra meM pazcima videhakSetra kA rAjA thaa| ise zatru aura mitra samAna the| isane jinendra mASa- mitrasenA suvrata se dharma kA svarUpa sunakara saMyama dhAraNa kara liyA thA / anta meM yaha samAdhipUrvaka deha tyAga kara anuttara vimAna meM taiMtIsa sAgara kI Ayu kA dhArI ahamindra huA aura svarga se cayakara balabhadra dharma huA / mapu0 59.63-71 mitraphalgu -- tIrthaMkara vRSabhadeva ke santAvanaveM gaNadhara / hapu0 12.65 mitrabhAva - tIrthaMkara abhinandananAtha kA mukhya praznakartA eka nRpa ma 76.529 I mitrayazA - puSpaprakIrNa nagara ke amoghazara brAhmaNa kI patnI / yaha vidhavA thI / isane pati kI bANa-vidyA kA smaraNa karAkara apane putra zrIdhita ko vidyA sIkhane ke lie utsAhita kiyA thA tathA zrIvaddhita bhI vidyA par3hakara itanA catura ho gayA thA ki caturAI ke kAraNa use podanapura kA rAjya bhI mila gayA thaa| papu0 80.168-176 mitro - (1) campApurI ke nivAsI aura usakI strI sumiyA kI putrI / yaha isI nagarI ke rAjA bhAnudatta ke putra cArudatta kI patnI thI / hapu0 21.6, 11, 38 (2) mUrtikAvatI nagarI ke kina kI putravadhU aura bandhudata kI patnI / guptarUpa se pati ke sAtha sahavAsa karane se garbhavatI ho jAne ke kAraNa sAsa-sasura ne ise duzcaritrA samajhakara ghara se nikAla diyA thA / devArcaka upavana meM putra utpanna kara tathA use ratna kambala meM lapeTakara yaha samIpavartI eka sarovara meM vastra dhone gayI thI ki isI bIca isake putra ko eka kuttA uThA le gayA / kutte ne zizu le jAkara krauMcapura ke rAjA yakSa ko diyA / yakSa ne isake usa putra kA nAma "yakSadatta" rkhaa| yaha putra ke na milane se duHkhI hotI huI upavana ke svAmI devAcaka kI kuTI meM rahane lgii| kucha samaya bAda isakI pati aura putra donoM se bheMTa ho gayI thI / papu0 80.43-53, 59 mitravIra kauzAmbI ke seTha vRSabhasena kA sevaka isI ne bhIlarAja siMha se candanA ko chur3A karake seTha vRSabhasena ko sauMpI thI / mapu0 75.47-53 mitravIravi-grantha kI antima prazastigata AcArya mandarAyaM ke paravartI eka AcArya / hapu0 66.26 mitravIrya -- tIrthaMkara sumatinAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.529 mitrazrI bharatadakSetra ke aMga deza kI campAnagarI ke brAhmaNa agnibhUti aura usakI strI agnilatA kI dUsarI putrI / yaha dhanazrI kI choTI bahina tathA nAgadhI ko yahI bahina thii| ye tInoM bahineM apane phuphere bhAI somadatta, somila aura somabhUti se vivAho gayI thiiN| apanI choTI bahina nAgazrI dvArA dharmaci munirAja ko viSamizrita AhAra diye jAne se yaha aura isakI bar3I bahina ghanazrI tathA somadatta Adi tInoM bhAI dIkSita ho gaye the / darzana Adi ArAdhanAoM kI ArAdhanA karate hue marakara ye pA~coM jIva acyuta svarga meM sAmAnika deva hue / yaha vahA~ se cayakara pANDuputra sahadeva huI thI / mapu0 72.227 - 237, 261, pApu0 23.81-82, 24.77 mitrasenA (1) vijayArtha parvata kI dakSiNazreNI meM AdityAbhanagara ke --- Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mitrA-mizraguNasthAna rAjA sukuNDalI kI raanii| maNikuNDala isakA putra thaa| mapu0 62.361-362 (2) hastinApura ke rAjA sudarzana kI raanii| tIrthaGkara aranAtha isake putra the| isakA apara nAma mitrA thaa| mapu0 65.15, papu0 20.54 mitrA-(1) rAjA sudarzana kI rAnI aura tIrthakara aranAtha kI jananI / papu0 20.54, hapu0 45.21-22 de0 mitrasenA-2 (2) kamalasaMkula nagara ke rAjA subandhutilaka kI rAnI, kaikayo kA jananI / papu0 22.173-174 (3) ariSTapura ke rAjA rudhira kI rAnI / isake putra kA nAma hiraNya aura putrI kA nAma rohiNI thA / hapu0 31.8-11 mitrAnurAga-sallekhanAvrata kA pAMcavA~ aticAra-samAdhi ke samaya mitroM se kiye athavA unake diye gaye prema kI smRti karanA / hapu0 58.184 mithilA-bharatakSetra ke vaMga deza kI eka nagarI / tIrthakara mallinAtha kA janma tathA dIkSA ke bAda unakI prathama pAraNA yahIM huI thii| tIrthakara neminAtha aura sAtaveM nArAyaNa datta kA janma bhI isI nagarI meM huA thaa| mapu0 66.20-21, 34.50, 69.71, papu0 20.55-57, 221,hapu0 20.25 mithilAnAtha-harivaMzI rAjA devadatta kA putra aura hariSeNa kA pitA / hapu017.33-34 mithyAjJAna-avidyA-atattvoM meM tattvabuddhi / mapu0 42.32 mithyAtapa-saMsAra kA kAraNabhUta tapa / aisA tapasvI alpa RddhidhArI deva ho sakatA hai aura vahA~ se cayakara manuSya paryAya bhI prApta kara sakatA hai, para bhavabhramaNa se nahIM chUTatA / papR0 114.36 mithyAtva-jIva Adi padArthoM ke viSaya meM viparIta zraddhAna / isase jova saMsAra meM bhaTakatA hai / caudaha guNasthAnoM meM isakA sarvaprathama kathana hai / abhavya jIvoM ke yahI guNasthAna hotA hai, bhale hI ve muni hokara dIrghakAla taka dIkSita raheM aura gyAraha aMgadhArI kyoM na ho jAveM / karmAsrava ke pA~ca kAraNoM meM yaha prathama kAraNa hai| anya cAra kAraNa haiM-asaMyama (avirati), pramAda, kaSAya aura yogoM kA honaa| isake udaya se utpanna pariNAma zraddhA aura jJAna ko bhI viparIta kara detA hai| isake pA~ca bheda hai-ajJAna, saMzaya, ekAnta, viparIta aura vinaya / pApa se yukta aura dhArmika jJAna se rahita jIvoM ke isake udaya se utpanna pariNAma ajJAnamithyAtva hai| tattva ke svarUpa meM dolAyamAnatA saMzayamithyAtva hai / dravyaparyAyarUpa padArtha meM athavA ratna- traya meM kisI eka kA hI nizcaya karanA ekAnta mithyAdarzana hai| jJAna, jJAyaka aura jJeya ke yathArtha svarUpa kA viparIta nirNaya viparIta mithyAdarzana hai aura mana, vacana, kAya se sabhI devoM ko praNAma karanA, samasta padArthoM ko mokSa kA upAya mAnanA vinayamithyAtva hai| mapu0 54.151, 62.296-302, vIvaca0 4.40, 16.58-62 mithyAtvakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM dUsarI mithyAtvaddhinI kriyA / isase mithyA devI-devatAoM kI stuti pUjAbhakti Adi meM pravRtti hotI hai| hapu0 58.62, 65 jaina purANakoza : 299 mithyAtvaprakRti-atattva zraddhAna utpanna karAnevAlA karma / Asannabhavya jIva pAMca dezanA Adi labdhiyoM se yukta hotA huA tIna karaNoMadhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ke dvArA samyagdRSTi hotA hai / mapu0 9.120 mithyAdarzana-saMsAra bhramaNa kA kAraNa / isase yukta jIva tiyaMJca aura narakagati ke duHkhoM ko bhogate haiN| papu0 2.197, 6.280 de0 mithyAtva mithyAdarzanakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM caubIsavIM kriyA / isameM protsAhana Adi ke dvArA dUsare ke mithyAdarzana ke Arambha tathA usameM dRr3hatA lAne meM tatparatA hotI hai / hapu0 58.81 mithyAvarzanavAk-satyapravAda pUrva meM kathita bAraha prakAra kI bhASAoM meM bArahavIM-mithyAmArga kA upadeza karanevAlI bhASA / hapu0 10. 91,97 mithyA dRSTi-prathama guNasthAnavI jIva / yaha mithyAtva, samyak-mithyAtva, samyaktvaprakRti tathA anantAnubandhIkrodha, mAna, mAyA aura lobha ina sAta prakRtiyoM ke udaya se atattva meM zraddhAna karanevAlA hotA hai / isa guNasthAna meM jIvoM ko sva-para kA bhedajJAna nahIM hotA / Apta, Agama aura nirgrantha guru para ye vizvAsa nahIM karate / darzana mohanIya karma ke kAraNa prANI isa guNasthAna meM nirantara baddha rahate haiM / isameM bhavyatA aura abhavyatA donoM hotI haiN| isa guNasthAnavAle jIva dAna Adi puNyakAryoM se svarga ke sukha bhI pA lete haiM / svarga meM zAnta pariNAmoM ke prabhAva se kAla Adi labdhiyA~ pAkara ye svayameva athavA dUsaroM ke nimitta se samIcIna samyagdarzana rUpa dharma ko prApta kara sakate haiM / yaha bAta nikaTakAla meM mokSa prApta karanevAle bhavyamithyAdRSTiyoM kI apekSA se kahI hai| parantu jo nirantara bhogoM meM Asakta para nArI ramaNa aura Arambha parigraha ke dvArA pApa kA saMcaya karate haiM ve saMsAra meM bhaTakate haiM / mapu0 2.24, 76.223-226, papu0 91.34, hapu0 3.80,94, 99-100, 119-120 mithyAndhakAra-ajJAna-andhakAra / yaha tapa se dUra hotA hai| mapu0 5.148 mithyopadeza-satyANuvrata kA prathama aticAra-kisI ko dhokhA denA tathA svarga aura mokSa prApta karanevAlI kriyAoM meM dUsaroM kI anyathA pravRtti karAnA / hapu0 58.166 mizrakezI-(1) rucakagiri ke uttaradizAvartI ATha kUToM meM dUsare aMkakUTa kI vAsinI eka devii| yaha camara lekara jinamAtA kI sevA karatI hai / hapu0 5.715,717 (2) aMjanA kI eka skhii| isane aMjanA se kahA thA ki vidyutprabha ko chor3akara tUne pavanaMjaya ko grahaNa karake ajJAnatA kI hai| ise sunakara pavanaMjaya aMjanA se vimukha ho gayA thaa| usane aMjanA ko dukha dene kA nizcaya kiyA thaa| papu0 15.154-155, 196-197, 217 de0 pavanaMjaya aura aMjanA mizraguNasthAna-tIsarA guNasthAna / isakA apara nAma samyagmithyAdRk Jain Education Intemational Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 purAnakoza hai| isameM jIva ke pariNAma samyaktva aura mithyAtva se mizrita hote haiN| aise paraspara viruddha pariNAmadhArI jIvoM ke antaHkaraNa sukha aura duHkha donoM se mizrita rahate haiM / hapu0 3.80, 92, vIvaca0 16.58 mIna - jalacara prANI-machalI / tIrthaMkara ke garbhAvataraNa ke pUrva unakI mAtA ko dikhAyI denevAle solaha svapnoM meM AThavA~ svapna / isa svapna meM mAtA ko machaliyoM kA jor3A dikhAyI detA hai / mapu0 5.34, 28.171, papu0 3.131 mInAryA - tIrthaMkara supArzvanAtha ke samavasaraNa meM vidyamAna tIna lAkha tIsa haz2Ara AryikAoM meM mukhya ArthikA / mapu0 53.50 - mukuTa -- sira kA eka daidopyamAna AbhUSaNa / yaha mastaka para usakI zobhA hetu dhAraNa kiyA jAtA hai / bhoga-bhUmiyoM meM yaha bhUSaNAMga jAti ke kalpavRkSoM se prApta ho jAtA thaa| prAcIna kAla meM isakA bar3A mahattva thaa| rAjA mahArAjA tathA vidyAdhara ise dhAraNa karate the / mapu0 3.91, 130, 154, 5.4, 9.49, 10.126, 15.5. 16.234 mukunda-bharatakSetra ke AkhaNDa kA eka paryaMta bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 30.50 mukta - ( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 113 " ananta (2) jIvoM kA eka bheda / ye aSTakarmoM se rahita, samyaktva Adi ATha guNoM se vibhUSita, sukha ke sAgara, sarva duHkhoM se rahita lokavAsI sarva bAdhAoM se vimukta, jJAgazarIrI aura ananta guNasampanna hote haiM / inheM antarAya se rahita atula aura ananta sukha hotA hai / inameM acalatva, akSayatva, avyAbAghatva, anantajJAnatva, darzanatva anantavIryatA, anantasukhatA, nIrajastva, nisatva, acche abhedyatva, akSaratva, aprameyatva, agauravalAghava, akSobhyatva, avilInatva, paramasiddhatA ye guNa bhI hote haiN| mapu0 24.88-89, 42.97107, 67.5, 10, papu0 105.148, vIvaca0 16.33-35 muktavanta- AgAmI tIna cakravartI mapu0 76.482 muktAdAma - motiyoM se nirmita bAlAeM inheM vimAnoM meM laTakAkara unakI zobhAvRddhi kI jAtI hai| 0 11.121 muktAvalIta eka vrata isameM 2, 3, 4, 5, 4, 1, 2, 1 ke krama se paccIsa upavAsa aura upavAsoM ke pazcAt eka pAraNA kI jAtI hai / isa prakAra yaha vrata cautIsa dinoM meM pUrNa hotA hai| aisA vratI manuSyoM meM zreSTha hokara anta meM mokSa jAtA hai mapU0 7.20 31, hapu0 34.69-70, 60.83-84 muktAhAra - ( 1 ) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA chattIsavA~ nagara / mapu0 19.83, 87 (2) kaNTha kA AbhUSaNa - motiyoM se nirmita hAra / ise strI aura puruSa donoM dhAraNa karate the / isakA apara nAma muktAmAlA thA / mapu0 15.81, papu0 1.277 71.2 3 mIna-mudgara mukti lakSmI mokSalakSmI yaha saMyama aura tapa se prApta hotI hai mapu0 1.2, 5.151 mukhabhANDa ghor3oM kI lagAma se ghor3oM ke mukha meM rakhakara unheM niyantraNa meM rakhA jAtA hai / mapu0 29.112 mukhyakAla -- varttanA lakSaNa kAla kA prathama bheda / gauNa kAla kI pravRtti isI kAla ke kAraNa hotI hai / hapu0 7.1, 4 muNDAyanalapura nagara ke brAhmaNa mUtizarmA aura usakI svI kamalA kA putra / harivaMzapurANa ke anusAra isakI mA~ kA nAma kapilA thA / malaya deza ke rAjA megharatha ke mantrI dvArA zAstradAna, abhayadAna aura annadAna karane ke lie kahe jAne para isane virodha karate hue megharava ko ukta tInoM dAna muniyoM aura daridriyoM ke lie ThIka tathA rAjAoM ke lie anupayukta batAye the| isane kanyAdAna, hastidAna, svarNadAna, madanadAna, godAna, dAsIdAna, tiladAna, rakhadAna, bhUmidAna aura gRhadAna ye dasa prakAra ke dAna calAye the / isakA abhimata thA ki tapa kleza vyartha hai / jinake pAsa dhana nahIM hai aise sAhasI mUrkha manuSyoM ne hI paraloka ke lie isa rUpa ke kleza kI kalpanA kI hai / vAstava meM pRthivIdAna, svarNadAna Adi se hI sukha prApta hotA hai / samyakadAna kA virodha karane aura mithyA dAnoM kA pracAra karane se anta meM marakara taha sAtaveM naraka gayA tathA vahA~ se nikalakara tiyaMcagati meM bhaTakatA rahA / mapu0 56.66-67, 80-81, 96, 71.304-308, hapu0 60.11-14 mucilinda - rAma ke samaya kA eka vana / phpu0 42.15 muktipaminI nagara ke rAjA jayavaMta ke dUta amRtasvara aura usakI strI upayogA kA kaniSTha putra, udita kA choTA bhAI | vasubhUti ina donoM ke pitA kA mitra thaa| vaha isakI mAtA ko cAhatA thA aura isakI mAtA use cAhatI thii| vasubhUti ne isake pitA ko mAra DAlA thaa| isa ghaTanA se kupita hokara isake bhAI udita ne vasudeva ko mAra DAlA / vaha marakara mleccha huA / isake pazcAt donoM bhAI mativardhana AcArya dvArA rAjA ko diye gaye upadeza ko sunakara unase dIkSita ho ge| vihAra karate hue donoM bhAI sammedAcala jA rahe the rAha bhUla jAne se ve usa aTavI meM pahuMce jahA~ vasubhUti kA jIva mleccha huA thaa| isa aTavI meM mleccha inheM mArane ke lie tatpara dikhAI diyaa| ye donoM pratimAyoga meM sthira ho gaye gle inheM mArane AyA kintu usake senApati ne use inheM nahIM mArane diyaa| isa upasarga se vacakara donoM sammedAcala gaye / vahA~ donoM ne jinavandanA kI / anta meM donoM cirakAla taka ratnatraya kI ArAdhanA karate hue mare aura svarga gaye / papu0 39.84-145 mudga - vRSabhadeva ke samaya kA eka dAlAnna- mUMga / mapu0 3.187, papu0 2.7, 33.47 mudgara - ( 1 ) lauha nirmita eka astra / indra vidyAghara ke sAtha yuddha karate samaya rAvaNa ne isakA vyavahAra kiyA thaa| mapu0 44.143, papu0 12.258, 72.74-77 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mudrikA-munisuvrata jaina purANakoza : 301 (2) pavanaMjaya kA senApati / papu0 16.147 mudrikA-hAtha kI aMguli kA aabhuussnn-aNguutthii| yaha aMgulI meM dhAraNa __ kI jAtI thii| isakA prayoga strI-puruSa donoM karate the| mapu0 7.235, 47.219 muni-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 (2) mahAvratI nirgrantha sAdhu / inake aTrAIsa mulagaNa hote haiM- pA~ca mahAvrata, pAMca samitiyA~, pA~ca indriya-nirodha, chaH Avazyaka kezaloMca, bhUzayana, adantadhAvana, acelatva, asnAna, sthitibhojana aura eka bhukta / ye paidala calate haiN| inake uddezya se banAyA gayA AhAra ye grahaNa nahIM krte| ye apanA AhAra na svayaM banAte haiM na kisI se banavAte haiM aura na anumodanA karate haiN| tInoM guptiyoM kA pAlana karate hue ye bAraha prakAra kA tapazcaraNa karate haiM aura bAIsa prakAra ke parISahoM ko samatA bhAvoM se sahate haiN| ye navadhAbhakti pUrvaka cAndrIcaryA se zrAvakoM ke ghara pANipAtra se AhAra grahaNa karate hai| ye apanA zarIra na kRza karate haiM aura na use rasIle madhura pauSTika AhAra lekara puSTa karate haiN| ye aisA AhAra grahaNa karate hai jo indriyoM ko vaza meM rakhane meM sahAyaka hotA hai| ye zArIrika sthiti ke lie hI AhAra lete haiM / zarIra se inheM mamatva nahIM hotaa| ye prANI mAtra se maMtrI rakhate haiN| guNiyoM ko dekhakara pramudita hote haiM / duHkhI jIvoM para karuNAbhAva aura avinayI jIvoM para madhyasthabhAva rakhate haiN| cAra hAtha pramANa mArga dekhakara calate haiM / na bahuta dhIme calate haiM aura na bahuta zIghra / ye niHzalya hokara vihAra karate, uttama-kSamA Adi dasa dharma pAlate tathA bAraha bhAvanAoM kA cintana karate haiM / ye sAtoM bhayoM se rahita hote haiN| sadaiva AtmA ke artha meM pravRtta hote haiN| inameM svAbhAvika saralatA hotI hai| apane AcArya kI AjJA mAnate haiN| jo puruSa inakA vacana dvArA anAdara karate haiM ve dUsare bhava meM gUMge hote haiN| jo mana se nirAdara karate haiM unako smaraNazakti naSTa ho jAtI hai aura jo zarIra se tiraskAra karate haiM unheM zArIrika vyAdhiyA~ hotI haiN| ye apane nindakoM se dveSa nahIM karate kyoMki kSamAdhArI hote haiM / mapu0 6.153-155, 11.64-65, 75, 18.5-8, 67-72, 20.5-6, 65-66, 78-88, 169, 206, 34.169-173, 36.116, 156-161, papu0 92.47-48, vIvaca0 17.82, 37.163, 106.113, 109.89 munigupta-pratyantanagara meM virAjamAna eka muni / mahAbala aura kanaka latA donoM pati-patnI ne inhIM muni ko AhAra dekara puNyasaMcaya kiyA thaa| mapu0 75.89-92 municandra-eka muni / ye puSpapura nagara ke rAjA sUryAvarta ke dharmopadezaka evaM dIkSAguru the| mapu0 59.231-232, hapu0 27.81 munijyeSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. 25.202 munidharma-paMca mahAvrata, paMca samiti aura triguptiyoM kA dhAraNa karanA, parISahoM ko sahanA, aTThAIsa mUlaguNoM kA pAlana karanA, sapta bhayoM se rahita honA, zaMkA Adi samyagdarzana ke AMTha doSoM se dUra rahanA aura cAritra dharma tathA anuprekSA se yukta honA munidharma hai / papu0 9.219, 20.149, 151, 37.165, 106.113-114 de0 muni munibhadra-eka parAkramI mleccha rAjA / yaha nandyAvartapura ke rAjA ati___ vIrya kA pakSadhara thA / papu0 37.20 munivara-eka muni / ye bharatakSetra ke vatsadeza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA pArthiva ke dIkSAguru the| mapu0 69.2, 10 munivelAvata-muniyoM ke AhAra kA samaya nikala jAne ke pazcAt bhojana karane kA niyama / papu0 14.328 munisaMyama-muniyoM kA saMyama-sakala saMyama / yaha saMsAra ke janma-maraNa kA nAzaka aura siddhi kA kAraNa hotA hai / vIvaca0 6.29 munisAgara-sukaccha deza kA eka parvata / vidyAdhara vAyuvega kI putrI zAntimatI ne isI parvata para vidyA-siddha kI thii| mapu0 63.91-95 munisuvrata-(1) utsarpiNI kAla ke gyArahaveM tIrthaMkara / mapu0 76.479 (2) avasarpiNI kAla ke duHkhamA-sukhamA nAmaka cauthe kAla ke uttarArdha meM utpanna hue bIsaveM tIrthakara / muniyoM ko ahiMsA Adi suvratoM ke dAtA hone se ye sArthaka nAmadhArI the| inakI janmabhUmi bharatakSetra meM sthita magadha deza kA rAjagRha nagara thA / inake pitA kA nAma harivaMzI kAzyapagotrI rAjA sumitra aura mAtA kA nAma somA thaa| harivaMzapurANa ke anusAra inakI janmabhUmi kuzAgrapura nagara tathA mAtA kA nAma padmAvatI thaa| inake garbha meM Ane para inakI mAtA ne , rAtri ke antima prahara meM solaha svapna dekhe the / ve haiM-gaja, vRSabha, siMha, lakSmI, puSpamAlA, candramA, bAlasUrya, matsya, kalaza, kamalasara, samudra, siMhAsana, devavimAna, nAgendrabhavana, ratnarAzi aura nirdhama agni / ye zrAvaNa kRSNA dvitIyA tithi aura zravaNa nakSatra meM prANata svarga se, harivaMzapurANa ke anusAra sahasrAra svarga se avatarita hokara garbha meM Aye tathA nau mAsa sAr3he ATha dina garbha meM rahakara mallinAtha tIrthakara ke pazcAt cauvana lAkha varSa vyatIta ho jAne para mAgha kRSNA dvAdazI ko zravaNa nakSatra meM utpanna hue the| sumeru parvata para inakA janmAbhiSeka kara indra ne inakA munisuvrata nAma rakhA thaa| ye samasta zubha lakSaNoM se sampanna the| zArIrika U~cAI bIsa dhanuSa aura kAnti mayUrakaMTha ke samAna nIlI thii| pUrNa Ayu tIsa hajAra varSa thii| isameM sAr3he sAta hajAra varSa kA inakA kumArakAla rahA / pandraha hajAra varSa taka inhoMne rAjya kiyA aura zeSa sAr3he sAta hajAra varSa taka saMyamI hokara bihAra karate rhe| inake vairAgya kA kAraNa unake yAgahastI nAmaka hAthI kA saMyamAsaMyama grahaNa karanA thaa| laukAntika devoM ne Akara inake vicAroM kA samarthana kiyA aura dIkSA kalyANaka mnaayaa| harivaMzapurANa meM inake vairAgya kA kAraNa zubhramegha ke udaya aura unake zIghra vilIna hone kA dRzyAvalokana kahA hai| inhoMne yuvarAja vijaya ko aura harivaMzapurANa ke anusAra rAnI prabhAvatI ke putra suvrata ko rAjya diyaa| isake pazcAt ye aparAjita nAma kI pAlakI meM baiThakara Jain Education Intemational Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 : jainapurANako nIla vana gaye the / vahA~ inhoMne SaSThopavAsa pUrvaka vaizAkha kRSNA dazamI ke dina zravaNa nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA thA / prathama pAraNA rAjagRhanagara meM rAjA vRSabhasena ke yahA~ huI thI / unhoMne inheM AhAra dekara pA~ca Azcarya prApta kiye the| inhoMne khar3e hokara pANipAtra se khIra kA AhAra kiyA thA / usI khIra kA AhAra hajAroM muniyoM ko bhI diyA gayA thA, kintu khIra samApta nahIM huI thI / gyAraha mAsa / teraha mAsa chadmastha rahakara dIkSAvana (nIlavana) meM campaka vRkSa ke nIce do dina ke upavAsa kA niyama lekara dhyAna ke dvArA cAroM dhAtikarma nAzakara vaizAkha kRSNA dasavIM zravaNa nakSatra meM kevalI hue the / ahamindroM ne isa samaya apaneapane AsanoM se sAta-sAta pada Age calakara hAtha jor3a karake mastaka se lagAye aura inheM parokSa namana kiyA thaa| saudharmendra ne jJAnakalyANaka kA utsava kara samavasaraNa kI racanA kI thii| inake saMgha meM mahApurANa ke anusAra aThAraha aura harivaMzapurANa ke anusAra aTThAIsa gaNadhara the / tIsa hajAra muniyoM meM pA~ca sau dvAdazAMga ke jJAtA ikkIsa haz2Ara zikSaka, eka hajAra ATha sau avadhijJAnI, hajAra ATha sau kevalajJAnI, do haz2Ara do sau vikriyARddhidhArI, eka hajAra pA~ca sau mana:paryayajJAnI aura eka haz2Ara do sau vAdI tathA puSpadantA Adi pacAsa hajAra AryikAe~ aura asaMkhyAta deva deviyoM kA samUha thA / inhoMne Arya kSetra meM vihAra kiyA thaa| eka mAsa kI Ayu zeSa raha jAne para ye sammedAcala Aye tathA yahA~ yoga-niroSa kara eka hajAra muniyoM ke sAtha khaDgAsana se ke dina rAtri ke pichale prahara meM mokSa gaye / indra ne sotsAha inakA nirvANa kalyANaka manAyA thaa| mapu0 2.132, 16.20-21, 67.21-60, pu0 15.61-62, 16.2 76, pApu0 22.1, bIca0 1.30, 18.107 eka phAlguna kRSNA dvAdazI munIndra sauparmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.170 munIzvara saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.183 mumukSu - (1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 1 25.208 (2) mokSAbhilASI, anAsakta jIva / ye na zarIra ko kRza karate haiM aura na rasIle tathA madhura manacAhe bhojanoM se use puSTa karate haiN| mapu0 20.5 muraja --- vRSabhadeva ke samaya kA eka mAMgalika vAdya / isakI dhvani madhura aura sukhada hotI thI / rAma ke samaya meM bhI isakA prayoga hotA thA / ye mAMgalika avasaroM para bajAye jAte the / mapu0 12.207, papu0 40.30 murajamadhya-- eka vrt| isameM kramazaH pA~ca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA aura pA~ca upavAsa eka pAraNA kI jAtI hai / isa prakAra isameM aTThAIsa upavAsa aura ATha pAraNAe~ kI jAtI haiM / hapu0 34.66 munIndra-mUlA murarA - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / isake taTa para kurara pakSI rahate the / bharateza kA senApati senA ke sAtha yahA~ AyA thaa| mapu0 30.58 muSTika - mathurA ke rAjA kaMsa kA eka malla / kaMsa ne kRSNa aura cANUra malla kA muSTiyuddha hone para ise pIche se kRSNa para AkramaNa karane ke lie saMketa kiyA thA / hapu0 36.40 musala - rAvaNa ke samaya kA eka zastra vidyA bala se laMkA-sundarI ne isakA hanumAn para prayoga kiyA thA / papu0 12.257, 52.40 muhUrta -sattara lava pramANa kAla / hapu0 7.20 de0 kAla mUDhatA-tattvoM ke yathArtha jJAna meM bAdhaka kudRSTi / yaha tIna prakAra ko hotI hai- daivamRr3hatA, lokamuktA aura pAkhaNDitA ina mUktAoM se AviSTa prANI tattvoM ko dekhatA huA bho nahIM dekhatA hai / inake tyAga se vizuddha samyagdarzana kI prApti hotI hai / mapu0 9.122, 128, 140 mUrcchanA - vaiNa svara / yaha ikkIsa prakAra kA hotA hai / papu0 17.278, hapu0 19.147 mUrti - sattAIsa sUtrapadoM meM dUsarA sUtrapada - parameSThiyoM kA eka guNa / jo muni divya Adi mUrtiyoM ko prApta karanA cAhatA hai (arthAt indra cakravartI, arhanta aura siddha honA cAhatA hai) use apanA zarIra kRza kara anya jIvoM kI rakSA karate hue tapazcaraNa karanA caahie| mapu0 39.163, 168-170 mUrtimAn saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.187 mUla - (1) eka nakSatra / tIrthaGkara puSpadanta isI nakSatra meM janme the / papu0 20.45 (2) harivaMzI rAjA ayodhana kA putra aura rAjA zIla kA pitA / hapu0 17.32 mUlaka - bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.70-71 mUlakartA saudharmendra dvArA stuta nRpanadeva kA eka nAma mapu0 25. - 209 mUlakAraNa sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / 25.209 mUlaguNa - sAdhu-caryA ke Agamokta aTThAIsa niyama / mapu0 18.70-72, 36.133-135, vIvaca0 18.74-76 de0 muni mUlavIrya - vidyAdharoM kI eka jAti / ye AbhUSaNoM se alaMkRta hokara auSadhi-stambha ke sahAre baiThate haiN| inake hAthoM meM auSadhiyAM rahatI haiM / pu0 26.10 papu0 mUlavIryaka--aditi devI dvArA nami vinami ko kiye gaye ATha vidyAnikAyoM meM sAtavA~ vidyA nikAya / hapu0 22.56-58 mulA-bharatayakSetra ke AryakhaNDa ko eka nadI bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 30.56 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUSA - mRgAvatI mUSA - DhalAI ke kAma AnevAlA sA~cA / isameM tA~bA Adi dhAtuoM ko garama kara galAyA jAtA thA / mapu0 10.43 mukaNDU - bharatakSetra ke harivarSa deza meM bhogapura nagara ke harivaMzIya rAjA prabhaMjana kI rAnI aura siMhaketu kI jananI / mapu0 70.74-75 mRga - jaMgalI pazu-hariNa / ye latAgRhoM aura vana ke bhItarI pradezoM meM vicarate haiM / samavasaraNa meM ye pazu bhI rahate haiM / mapu0 2.11, 9.54, 19.154, pApu0 2.247 mRgacArI - svacchanda vihAra karanevAle sAdhu / mapu0 76.195 mRgacihna - eka vidyAdhara / yaha indra vidyAdhara kA bhAneja thA / isane indra vidyAra kI ora se rAvaNa ke pakSadhara zrImAlI se yuddha kiyA thA aura yuddha meM yaha usake dvArA mArA gayA / papu0 12.218-219 mRgacUla - rAma-lakSmaNa ke bhrAtR-sneha kA parIkSaka saudharma svargaM kA eka deva / yaha ratnacUla deva ko sAtha lekara ayodhyA AyA thA / vahA~ isane rAma ke bhavana meM divya mAyA se antaHpura kI striyoM ke rudana kI vikriyA se AvAz2a kii| isase dvArapAla, maMtrI aura purohitoM ne lakSmaNa ko rAma kI mRtyu ke samAcAra kahe / lakSmaNa rAma kA maraNa jAnakara siMhAsana para baiThe-baiThe hI niSprANa ho gayA / lakSmaNa ko nirjIva dekhakara yaha bahuta vyAkulita huA / lakSmaNa ko jIvita karane meM samartha na ho sakane para 'lakSmaNa kI isI vidhi se mRtyu honI hogI' aisA vicAra kara yaha deva apane sAthI ratnacUla ke sAtha saudharma svarga lauTa gayA thA / papu0 115.2-15 mRga-dvipamRga jAti ke hAthI se bhayabhIta hokara bhAganevAle hariNoM ke samAna bhAgane meM kuzala hote haiM / yuddha meM inakA dhIre-dhIre calanA azubha sUcaka hotA hai / mapu0 44.204, 226 mRgadhvaja - bharatakSetra kI zrAvastI nagarI ke rAjA jitazatru kA putra / isI nagarI ke seTha kAmadatta dvArA pAlita bhadraka bhaiMse kA eka paira cakra se kATane ke kAraNa isake pitA ne ise mArane kA Adeza diyA thA, kintu buddhimAn maMtrI ne ise jIvita chor3akara munidIkSA dilA dI thii| bAIsaveM dina ise kevalajJAna prakaTa ho gayA thA / hapu0 28.17-28 mupapatiSya- bharatakSetra ke kAmpiyanagara kA rAjA yaha hariSe cakravartI kA pitA thA / isakI rAnI vaprA thI / papu0 8.281-283 mRgayA- vinoda - manoraMjana kA sAdhana zikAra yaha heya aura pApa kA kAraNa hai| mRga ke zikArI pahale gIta gAkara hariNa ko lubhAte haiM aura isake pazcAt mAra DAlate haiM / viSaya bhI zikArI ke samAna haiN| ve manuSya ko pahale vizvAsa dilAte haiM aura isake pazcAt unake prANoM ko hara lete haiM / ataH viSaya bhI tyAjya haiM / mapu0 5.128, 11.202 mRgayu - zikArI / ye vanoM meM hariNoM kA gItoM meM AkRSTa kara unakA zikAra karate haiM / mapu0 11.202 mRgayoSita -- zAkAhArI eka jaMgalI caupAyA mAdA jAnavara hariNI / ye muNDa meM rahatI haiN| jaMgala meM icchAnusAra jahA~ tahA~ ghUmatI haiM aura komala tathA svAdiSTa tuma ke aMkuroM ko carakara puSTa rahatI huuN| jaina purANakoza : 303 saMgIta inheM priya hotA hai| zikArI apane gIta aura vAdyoM se AkRSTa kara inheM mAra DAlate haiM / mapu0 11.202, 19.156 mRgaga-- bhUtaramaga aTavI meM airAvata nadI ke taTavAsI samAlI tApasa aura usakI strI kanakezI kA putra / yaha vidyAdhara hone kA nidAna kara paMcAgni tapa karate hue marA thA tathA nidAna ke kAraNa vidyudaMSTra vidyAvara huA / mapu0 62.379 382, hapu0 27.119-121 mRgabhRgiNI - eka tapasvinI / yaha tApasa sita kI strI aura madhu kI jananI thI / hapu0 46.54 mRgAMka - ( 1 ) rAvaNa kA maMtrI / isane rAma-lakSmaNa ko kramazaH siMhavAhinI aura garur3avAhinI vidyAoM kI prApti kI sUcanA rAvaNa ko dete hue use sItA chor3akara dharmabuddhi dhAraNa karane ke lie samajhAyA thA / papu0 66.2-8 (2) AdityavaMzI rAjA garuDAMka kA putra / papu0 5.8, hapu0 13.11 (3) jambUdvIpa kA eka nagara / yaha siMhacandra kI janmabhUmi thI / papu0 17.150 (4) paudhe bhadra suprabha ke dIkSAguru 0 20.246 mRgAyaNa - (1) kozala deza ke vRddhagrAma kA eka brAhmaNa / isakI strI madhurA tathA putrI vAruNI thI / yaha Ayu ke anta meM marakara sAketa nagara ke rAjA divyabala aura unakI rAnI sumati ke hiraNyavatI putrI huA thA / mapu0 59.207-209, hapu0 27.61-63 (2) sindhu nadI kA taTavAsI eka taaps| isakI vizAlA patnI aura usase utpanna gautama putra thA / mapu0 70. 142 mRgArivamana - ( 1 ) rAkSasavaMzI eka vidyAdhara / yaha laMkA kA rAjA thaa| papu0 5.394 (2) meghapura nagara ke rAjA meru vidyAdhara aura rAnI madhonI kA putra / isane kiSkinpa kI putrI sUryakamalA ko vivAha kara lauTate samaya karNaparvata para karNakuNDala nagara basAyA thaa| papu0 6.525-529 mRgAvatI - ( 1 ) bharatakSetra ke suramya deza meM podanapura ke rAjA prajApati kI rAnI yaha prathama nArAyaNa tripRSTha kI jananI thii| mapu057.8485, 62.90, 74.119-122, papu0 20.225, vIvaca0 3.6163 (2) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 (3) bharata kSetra kA eka deza / dazArNapura isI deza meM thA / mapu0 71.291, pApu0 11.55 (4) bharatakSetra ke vijayA ko uttaragI meM haripura nagara ke rAjA pavanagiri vidyAdhara kI raanii| yaha sumukha ke jIva kI jananI thI / hapu0 15.21-23 (5) vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka aura rAnI subhadrA kI dUsaro putrI tathA priyakAriNI kI choTI bahina / yaha kauzAmbI ke rAjA zatAnIka se vivAhI gayI / candanA isakI choTI bahina aura udayana isakA putra thA / mapu0 75.3-9, 64 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 : jaina purANakoza mRgendra-melakA mRgendra-(1) vidyAdharoM kA svAmI eka vidyAdhara / isane rAma kI hone ke kAraNa ise mRdaMga kahate hai| isake donoM ora ke mukha camar3e sahAyatA kI thii| papu0 54.34-36 se mar3he jAte haiM / yaha bIca meM caur3A aura donoM bhAgoM meM saMkIrNa hotA (2) vRSabhadeva ke samaya kA eka jaMgalI-pazu siMha / tIrthaMkaroM ke hai| Urdhva loka kA AkAra isake hI samAna hai| mapu0 3.174, garbha meM Ane para unakI mAtA ko yaha pazu svapna meM sapheda tathA isake 4.41, 12.204-206, 13.177, 17.143, papu0 6.379, kaMdhe lAla raMga ke dikhAyI dete haiM / mapu0 12.106 36.92, 58.27 mRgendraketana-samavasaraNa kI siMhAkRtiyoM se aMkita dhvjaaeN| mapu0 mRdaMgamadhyamavata-eka vrata / isameM kramazaH do, tIna, cAra, pA~ca, cAra, 22.231 tIna aura do upavAsa kiye jAte haiM / pratyeka krama ke bAda eka pAraNA mRgendravAhana-rAma kA eka sAmanta / yaha lavaNAMkuza aura madanAMkuza kA kI jAtI hai| isa prakAra isameM teIsa upavAsa aura sAta pAraNAeM kI rAma aura lakSmaNa se honevAle yuddha ke samaya rAma-lakSmaNa kI ora se jAtI hai / isake karane se kSIrasrAvi Adi RddhiyA~, avadhijJAna aura yuddha karane bAhara nikalA thaa| papu0 102.147-148 kramazaH mokSa prApta hotA hai / hapu0 34.64-65 mRgezavamana-ikSvAkuvaMzI rAjA dviradaratha kA putra aura hiraNyakazipu kA mRdukAntA-rAjA AkAzadhvaja kI rAnI aura uparambhA kI jananI / kA pitA / papu0 22.157-158 ___papu0 12.151 mRgAvaSamA-vidyAdharavazA rAjA sihayAna kA putra Ara sihaprabhu kAmadumati-jambudvIpa ke bharatakSetra kI dakSiNa dizA meM sthita podanapura nagara pitA / papu0 5.49 ke nivAsI brAhmaNa agnimukha aura usakI strI zakunA kA putra / mRNAlakuNDa-bharatakSetra kA eka nagara / rAvaNa ke pUrvabhava kA jIva zambhu loka ke ulAhanoM se khinna hokara ise mAtA-pitA ne ghara se nikAla isI nagara ke rAjA vacakambu aura rAnI hemavatI kA putra thaa| papu0 diyA thaa| yaha yauvana avasthA meM podanapura AyA / yahA~ rudana karatI 106.133-134, 158, 169-171 huI mA~ zakunA ko dhairya baMdhAkara usake sAtha rahane lgaa| eka dina mRNAlavatI-jambUdvIpa meM pUrvavidehakSetra ke puSkalAvatI deza kI eka yaha zazAMkanagara ke rAjA nandivardhana ke rAjamahala meM corI karane gayA nagarI / yahA~ kA rAjA dharaNIpati thaa| mapu0 46.103, pApu0 vahA~ rAjA ko apane zazAMkamukha guru se dIkSA lene kA nizcaya rAnI 3.187-188 se kahate hue sunA / yaha sunakara viSayoM se virakta huA aura isane mRtasaMjIvanI-dharaNendra dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI gayI jinadIkSA dhAraNa kara lI tathA tapa karane lgaa| idhara guNanidhi muni eka vidyA / hapu0 22.71 ne durgagiri parvata para nirAhAra cAra mAha kA varSAyoga samApta kara mRttikAbhakSaNadaNDa-daNDa-vyavasthA kA prathama bheda / aparAdhI ko daNDa vidhipUrvaka jaise hI vihAra kiyA ki daivayoga se yaha mRdumati muni svarUpa miTTI kA bhakSaNa karAyA jAnA mRttikAbhakSaNadaNDa kahalAtA vahA~ AhAra ke lie aayaa| nagaravAsiyoM ne ise guNanidhi muni thaa| mapu0 46.292-293 samajhakara mahAna Adara-satkAra kiyaa| nagaravAsiyoM ke yaha pUchane para mRttikAvatI-bharatakSetra kI eka ngrii| krauMcapura nagara ke rAjA yakSa ki kyA Apa vahI munirAja haiM jo parvata ke agrabhAga para sthita the aura unakI rAnI rAjilA ke dvArA pAlA gayA yakSadatta isI nagara meM tathA devoM ne jinakI stuti kI thii| inhoMne isake uttara meM sthiti bandhudatta gRhastha ke ghara janmA thaa| papu048.43-50 spaSTa nahIM kI / isa mAyA ke kAraNa marakara prathama to yaha svarga mRtyujaya---saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.70, gayA / pazcAt jambUdvIpa meM nikuja parvata ke zallakI vana meM gajarAja huaa| rAvaNa ne isakA likokakaMTaka nAma rakhA thaa| papu0 85. mRtyu-(1) rAvaNa kA sAmanta / yaha vyAghraratha para ArUr3ha hokara rAvaNa 118-152, 163 kI ora se yuddha karane ghara se nikalA thA / papu0 57.49 mRSAnanda-raudradhyAna kA dUsarA bheda / jhUTha bolane meM Ananda manAnA (2) jIvoM ke prANoM kA visarjana / jIva ko apane maraNa kA muSAnanda kahalAtA hai / kaThora vacana Adi isake bAhya cihna haiN| pUrvabodha nahIM ho pAtA, palabhara meM vaha niSprANa ho jAtA hai| papu0 mapu0 21.50, hapu0 56.21, 23 115.55 mekhalA-(1) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| cakravartI (3) harivikrama bhIlarAja kA sevaka / mapu0 75.478-481 bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.52 mRtyu-aashNkaa-mrnnaashNsaa| yaha sallekhanAvrata kA dUsarA aticAra hai| (2) kaTibhAga kA Avartaka eka AbhUSaNa-karadhanI / ise puruSa bhI isameM pIr3A se vyAkulita hokara zIghra marane kI icchA kI jAtI hai| dhAraNa karate the| mapu0 3.27, 15.23 / hapu0 58.184 (3) laMkA kA samIpavartI vana / rAma aura rAvaNa ke yuddha meM hatAmRbaMga-eka mAMgalika vAdya / yaha svayaMvara aura sainya prasthAna kAla hata yoddhA yahA~ zotala upacAra prApta karate the| papu0 8.452-453 Adi mAMgalika avasaroM para bajAyA jAtA hai| bajAne ke lie (4) bharatakSetra kA eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza ne isa isake UparI bhAga ko pITA jAtA hai / isakA khola miTTI se nirmita para vijaya kI thI / papu0 101.83 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza :305 mekhalAgrapura-meghaninAda mekhalAmapura-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA teIsavA~ nagara / mapu0 19.48, 53 mekhalAdAma-kaTi kA aabhuussnn-krdhnii| isakI paTTI caur3I hotI hai| mapu0 4.184 meghaMkarA-nandana vana ke nandanakUTa kI eka dikkumArI devI / hapu0 5.331-332 megha-(1) meghadala nagara kA eka shresstthii| isakI seThAnI alakA tathA putrI cArulakSmI thii| bhImasena pANDava isakA dAmAda thaa| hapu0 46.14-15 (2) saudharma aura aizAna yugala svargoM kA bIsavA~ indraka vimAna evaM paTala / isa vimAna kI cAroM dizAoM meM cavAlIsa zreNIbaddha vimAna haiM / hapu0 6.45 (3) rAjA samudravijaya kA putra / isake gyAraha bar3e bhAI aura tIna choTe bhAI the / hapu0 48.44 (4) laMkA kA rAkSasavaMzI eka nRpa / yaha indraprabha ke bAda rAjA huA thaa| papu0 5.394 (5) vijayAdha parvata kA eka nagara / ise lakSmaNa ne jItA thaa| papu0 94.4 (6) yAdavoM kA pakSadhara eka raajaa| kRSNa kI surakSA ke lie dAyIM ora tathA bAyIM ora niyukta kiye gaye rAjAoM meM yaha eka rAjA thA / hapu0 50.121 meghakAnta-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara nRpa / isakI dhvajA meM hAthI aMkita thA / papu0 54.59 . meghakumAra-eka nRpa / digvijaya ke samaya jayakumAra ne ise parAjita kiyA / taba svayaM bharateza cakravartI ne jayakumAra ko vIrapaTTa vA~dhA thaa| isa vijaya se jayakumAra ko meghaghoSA bherI prApta huI thI / mapu0 43.50-51, 44.93-95 meghakUTa-(1) vijayArgha parvata kI dakSiNathaNI kA paccIsavAM nagara / yaha amRtavatI deza meM thA / mapu0 19.51, 72.54, hapu0 22.96, 43.48 (2) niSadha parvata kA eka kUTa / yaha isa parvata kI uttaradizA meM sItodA nadI ke taTa para sthita hai| isakA vistAra nAbhi parvata ke samAna hai / hapu0 5.192-193 (3) eka deva / yaha sItodA nadI ke taTa para sthita meghakUTa para krIDA karatA hai / hapu0 5.192-193 meghaghoSa-bhadrilapura ke rAjA meghanAda aura rAnI vimalazrI kA putra / hapu0 60.118 meghadhoSA-meghakumAra ko jItane se usake dvArA jayakumAra ko prApta eka bherI-vAdya / mapu0 44.93, pApu0 3.90 meghadatta-airAvata kSetra meM diti nagara ke nivAsI vihIta samyagdRSTi aura usakI strI zivamati kA putra / yaha aNuvratI thaa| jinapUjA meM sadaiva yaha udyata rahatA thaa| Ayu ke anta meM yaha samAdhimaraNa kara aizAna svarga meM utpanna huA / papu0 106.187-189 meghavala-eka nagara / bhImasena ne vanavAsa kAla meM yahAM ke rAjA siMha kI putrI kanakAvartA tathA isI nagara ke megha seTha kI putrI cArulakSmI ina donoM kanyAoM ko vivAhA thA / hapu0 46.14-16 meghadhvAna-laMkA kA rAkSasavaMzI eka vidyAdhara raajaa| ise laMkA kA rAjya mahArava rAjA ke pazcAt prApta huA thaa| papu0 5.398 / meghanAva-(1) tIrthakara zAntinAtha ke prathama gaNadhara cakrAyuddha ke chaThe pUrvabhava ko jIva / jambadIpa sambamdhI bharatakSetra ke vijayA parvata kI uttarazreNI meM gaganavallabha nagara ke rAjA meghavAhana aura usakI rAnI meghamAlinI kA putra / yaha vijayA ko donoM zreNiyoM kA svAmI thA / meru parvata ke nandana vana meM prajJapti vidyA siddha karate samaya aparAjita balabhadra ke jIva acyutendra dvArA samajhAye jAne para isane surAmaragurU muni se dIkSA lI thii| eka asura ne pratimAyoga meM virAjamAna dekhakara isake Upara aneka upasarga kiye / upasarga sahate hue yaha aDiga rhaa| isane Ayu ke anta meM saMnyAsamaraNa kiyA aura yaha acyuta svarga meM pratIndra huaa| mapu0 63.29-36, pApu0 5.5-10 (2) bhadrilapura nagara kA rAjA / jayantapura ke rAjA zrIdhara kI putrI vimalazrI isakI rAnI thI / isane dharma muni ke samIpa vrata dhAraNa kara liyA thA / Ayu ke anta meM marakara yaha sahasrAra svarga meM aThAraha sAgara kI Ayu kA dhArI indra huA / isakI patnI vimalazrI ne bhI padmAvatI nAmaka AryikA se saMyama dhAraNa kiyA tathA AcAmlavardhana upavAsa ke phalasvarUpa vaha Ayu ke anta meM sahasrAra svarga meM devI huI / mapu071.453-457, hapu0 60.118-120 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.34 (4) ariMjayapura kA rAjA / isakI putrI kA nAma padmazrI thaa| ise apanI isa kanyA ke kAraNa nabhastilaka nagara ke rAjA bajrapANi se yuddha karanA par3A thaa| ise eka kevalI ne isakI putrI kA vara subhoma cakravartI batAyA thA / ataH itane subhauma ko cakraratna prApta hote hI use apanI kanyA de dI thii| subhoma ne bhI ise vidyAdharoM kA rAjA banA diyA thA / zakti pAkara isane anta meM apane vairI vajrapANi ko mAra DAlA thA / pratinArAyaNa bali rAjA isakI santati meM chaThA rAjA thA / hapu0 25.14, 30-31, 34 meghaninAva-cakrapura ke rAjA ratnAyudha kA hAthI / ise eka munirAja ke darzana hone se jAtismaraNa ho gayA thA / phalasvarUpa isane unase jalapAna tyAga karake zrAvaka ke vrata le liye the / pUrvabhava meM yaha bharatakSetra ke citrakArapura meM rAjA pratibhadra ke maMtrI citrabuddhi kA putra thaa| vicitramati isakA nAma thaa| isa paryAya meM yaha zrutasAgara muni se dIkSita ho gayA thaa| sAketanagara meM vezyA buddhisenA para AkRSTa hokara yaha muni pada se cyuta huA / rAjA gandhimitra kA rasoiyA banA / mAMsa pakAkara rAjA ko khilAtA rahA / rAjA ko prasanna karake isane vezyA prApta kara lii| bhogoM meM lipta rahA / anta meM Jain Education Intemational Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 cainapurANakoza marakara naraka gayA aura naraka se nikalakara hAthI huA thA / hapu0 27.95-106 meghapATayadvIpa ke bharatoSa kA eka deza mahAvIra vihAra karate hue yahA~ Aye the / pApu0 1.133 meghapura - (1) jambUdvIpa ke vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / ravanapura ke rAjA jI ko usakI putrI svayaMprabhA ke lie maMtrI bahuzruta ne yahA~ ke rAjA padmaratha kA nAma prastAvita kiyA thA / mapu0 62.25-30, 63, 66, hapu0 15.25 (2) pAtakokhaNDa dvIpa ke bharatakSetra meM vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kA nagara / dhanazrI isI nagara ke rAjA dhanaMjaya kI putrI thI / mapu0 71.252-253 dakSiNa (3) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke vijayArSa parvata ko zreNI kA eka nagara / vidyAdhara atIndra yahA~ kA rAjA thA / indra ne varuNa vidyAdhara kI lokapAla ke rUpa meM niyukti kara use isI nagara kI pazcima dizA meM sthApita kiyA thaa| papu0 6.2-3, 7.111 meghaprabha - ( 1 ) vidyAbala se yukta eka vidyAdhara / arkakIrti aura jayakumAra ke bIca hue yuddha meM yaha jayakumAra kA pakSadhara thA / mapu0 44.108, pApu0 3.96 (2) vidyAdhara kharadUSaNa kA pitA / papu0 9.22 (3) ayodhyA kA rAjA / isakI rAnI sumaMgalA thI / ye donoM tIrthaMkara sumatinAtha ke mAtA-pitA the| papu0 20.41 meghamAla - (1) vijayArdhaM kI uttarazreNI kA tirepanavA~ nagara / hapu0 22.91 (2) pazcima videhakSetra meM nIla aura sItodA ke madhya sthita cauthA vakSAragiri / hapu0 5.232 meghamAlA - mathurA ke rAjA ratnavIrya kI rAnI / lAntavendra AdityAbha ke jIva meru kI yaha jananI thI / hapu0 27.135 medhAmI (1) nandana vana ke himmat kUTa kI eka dikkumArI devI / hapu0 5.333 (2) nArada deva kI devI / hapu0 60.80 (3) vijayArdha parvata kI uttarazreNI ke surendrakAntAra nagara ke rAjA meghavAhana kI rAnI / isake vidyutprabha putra tathA jyotirmAlA putrI thI / mapu0 62.71-72, pApu0 4.29-30 (4) bharatakSeSa ke vijayArtha parvata kI uttarabhaMgI meM vyomavalama nagara ke rAjA meghavAhana kI rAnI / meghanAda isakA putra thA / mapu0 62. 29-30 pA0 5.506, 30 meghanAda (5) rAjA hemAMgada kI raanii| yaha rAjA ghanaratha kI jananI thI / mapu0 63.181 meghamAlI - rathanUpura ke rAjA indra vidyAdhara kA pakSadhara eka deva / isane rAkSasa - senA ko bhaMga kara diyA thaa| papu0 12.200 - 204 meghapATa - megharatha meghamukha - AvataM mlekSa kA kuladevatA / isane bharateza ke senApati jayakumAra ke sAtha yuddha kiyA thaa| isa yuddha meM yaha parAjita huA thA / isI vijaya ke avasara para jayakumAra ko "meghasvara" nAma milA thA / mapu0 62.56-71, hapu0 11.32 37 megharatha - - ( 1 ) bhadrilapura kA nivAsI aura malaya deza kA rAjA / isakI rAnI subhadrA aura putra dRDharatha thA isane sumandara muni se dIkSA lekara tapa kiyA aura banArasa meM yaha kevalI huA / bAraha varSa taka vihAra karane ke bAda rAjagRhI se isane mokSa pAyA / mapu056.54, hapu0 18.112 119 (2) surASTra deza meM girinagara ke rAjA citraratha aura rAnI kanakamAlinI kA putra / pitA ke dIkSita hone para rAjya prApta karate hI isane mAMsa pakAne meM dakSa amRta rasAyana rasoie se pitA dvArA diye gaye bAraha gA~voM meM se gyAraha gA~va vApisa le liye the| jisa muni ke upadeza se yaha zrAvaka banA thA tathA isake pitA dIkSita hue the una munirAja ko amRtarasAyana rasoie ne kar3avI tumbI kA AhAra dekara mAra DAlA thA / mapu0 71.270-275, hapu0 33.150-154 (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra kI ayodhyA nagarI kA eka kSatriya rAjA tIrthakara sumatinAtha isakI rAnI maMgalA ke garbha se ho janme the / isakA apara nAma meghaprabha thA / mapu0 51.19-20, 23-24 de0 meprabha ( 4 ) tIrthaMkara zAntinAtha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA ghanaratha aura usakI rAnI manoharA kA putra / yaha vajrAyudha kA jIva thA / isakI do rAniyA~ thIM-- priyamitrA aura manoramA / inameM priyamitrA rAnI se isake nandivardhana putra huaa| jaba megharatha eka zilA para vanakrIr3A karate hue baiThe the usI samaya inake Upara se jAte hue eka vidyAdhara ke vimAna kI gati avaruddha ho gayI / vidyAdhara ne inheM zilA sahita uThAnA cAhA kintu inhoMne paira ke aMgUThe se jaise hI zilA dabAI ki vaha vidyAdhara Akulita ho utthaa| vidyAdhara kI patnI ke pati bhikSA mA~gane para inhoMne usa vidyAdhara ko mukta kara diyA thaa| IzAnendra ne inake samyaktva kI prazaMsA kI thii| prazaMsA sunakara parIkSA karane kI dRSTi se atirUpA aura surUpA nAma kI do deviyoM ne inake kAmonmAda ko bar3hAne kI aneka ceSTAe~ kI kintu donoM viphala rhiiN| pitA ghanaratha tIrthaMkara se upAsaka kA dharma zravaNakara putra meghasena ko rAjya sauMpakara bhAI dRr3haratha tathA anya sAta hajAra rAjAoM ke sAtha inhoMne dIkSA le lI thii| tIrthaMkara prakRti kA bandha kara ye dRr3haratha ke sAtha nabhastilaka parvata para eka mAsa kA prAyopagamana - saMnyAsa dhAraNa karate hue zAnta pariNAmoM se zarIra chor3akara ahamindra hue aura svarga se cayakara tIrthaMkara zAntinAtha hue I mapu0 63. 142 - 148, 236-240, 281-287, 306-311, 331, 336-337, papu0 7.110, 20.164-165, pApu0 5.53106 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ megharava-menakA jaina purANakoza : 307 (5) jambUdvIpa sambandhI maMgalA deza ke bhadrilapura nagara ke nRpa / inakI rAnI subhadrA tathA putra dRr3haratha thaa| inhoMne mandirasthavira munirAja se dharma sunA thaa| isase inheM saMsAra se virakti huii| inhoMne putra dRr3haratha ko rAjya sauMpakara saMyama dhAraNa kara liyaa| pazcAt vihAra kara ye banArasa ke priyaMgukhaNDa vana meM dhyAna dvArA ghAtiyA karmoM ko nAzakara kevalI hue tathA Ayu ke anta meM rAjagRha nagara ke samIpa inhoMne siddhapada pAyA / mapu0 70.182-192 (6) hastinApura kA raajaa| padmAvatI isakI rAnI tathA viSNu aura padmaratha putra the| yaha padmaratha ko rAjya sauMpakara putra viSNukumAra ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 70.274-275, pApu0 7.37-38 megharava-(1) eka parvata / yahA~ eka svaccha jala se bharI vApI thii| dazAnana aura mandodarI donoM yahA~ Aye the| unhoMne isa parvata kI vApI meM chaH hajAra kanyAoM ko krIDArata dekhA thA / papu0 8.90-95 (2) viMdhyavana kA eka tIrtha / indrajit aura meghanAda ke tapa karane se yaha isa nAma se vikhyAta huA / papu0 80.136 meghavatI-nandana vana ke mandara kUTa kI eka dikkumArI devii| hapu0 5.329, 332 meghavANa-vidyAmaya eka bANa / vidyAdhara sunami dvArA pheMke gaye isa bANa ko jayakumAra ne pavana bANa se naSTa kiyA thA / mapu0 44.242 meghavAhana-(1) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke aMga deza kI campA nagarI kA eka kuruvaMzI rAjA / mapu0 72.227, hapu0 64.4, pApu0 23.7879 (2) vijayA parvata kI uttarazreNI ke surendrakAntAra nagara kA rAjA / meghamAlinI isakI rAnI, vidyutprabha putra tathA jyotirmAlA putrI thI / mapu0 62.71-72 pApu0 4.29-30 bhArata vijayA patakI uttarazreNI ke vyomavallabha nagara kA nRpa eka vidyAdhara / rAjA meghanAda isake pitA tathA rAnI meghamAlinI isakI jananI thii| mapu0 63.29-30. pApa0 5.5-6 (4) eka vidyAdhara / yaha bharatakSetra ke vijayA parvata kI dakSiNa zreNI ke rathanapura nagara kA rAjA thaa| prItimatI isakI rAnI tathA ghanavAhana isakA putra thaa| pApu0 15.4-8 (5) vijayAI parvata kI uttarazreNI ke zivamandira nagara kA rAjA / isakI vimalA rAnI aura isase prasUtA kanakamAlA putrI thii| mapu0 63.116-117 (6) bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke cakravAlanagara kA raajaa| yaha pUrNaghana kA putra thaa| isakA aparanAma toyada- vAhana thaa| sahasranayana aura pUrNaghana ke bIca hue yuddha meM pitA pUrNaghana ke mAre jAne para sahasranayana ne ise cakravAlanagara se nirvA- sita kara diyA thaa| vidyAdharoM ke pIchA karane para yaha ajitanAtha tIrthakara kI zaraNa meM gayA vahA~ isakA zatru sahasranayana bhI pahuMcA thaa| yahA~ ajita jina kA prabhAmaNDala dekhakara donoM vairabhAva bhUla gaye the| rAkSasoM ke indra bhIma aura subhIma ne santuSTa hokara ise laMkA meM rahane kA parAmarza dete hue devAdhiSThita hAra aura alaMkArodaya nagara tathA rAkSasI-vidyA pradAna kI thii| anta meM isa vidyAdhara ne mahArAkSasa putra ko rAjya sauMpakara ajita jina ke pAsa dIkSA le lI thii| isake sAtha anya eka sau dasa vidyAdhara bhI vairAgya prApta kara saMyamI hue aura mokSa gaye / papu0 5.76-77, 85-95, 160-167,239-240 (7) dazAnana aura rAnI mandodarI kA putra / isakA janma nAnA ke yahA~ huA thaa| rAvaNa pakSa se yuddha karate hue rAmapakSa ke yoddhA dvArA bA~dha liye jAne para isane bandhanoM se mukta hone para nirgrantha sAdhu hokara pANipAtra se AhAra grahaNa karane kI pratijJA kI thii| rAvaNa kA dAha saMskAra kara padma sarovara para rAma ke dvArA mukta kiye jAne para lakSmaNa ne ise pUrvavat rahane ke lie Agraha kiyA thaa| isane apanI pratijJA ke anusAra nirabhilASA prakaTa karake dIkSA le lI thii| anta meM yaha kevalI hokara mukta huaa| papu0 8.158, 78.8-9, 14-15, 24-26, 30-31, 81-82, 80.128 (8) rAma kA sAmanta / yaha rAvaNa kI senA se yuddha karane sasainya AyA thA / papu0 58.18-19 meghavijaya-jambUdvIpa meM cakrapura nagara ke rAjA ratnAyudha kA eka haathii| vajradanta muni se lokAnuyoga kA varNana sunakara ise apane pUrvabhava kA smaraNa ho AyA thA / ataH isane yoga dhAraNa kara hiMsA Adi pAMca pApoM aura madya, mAMsa evaM madhu kA tyAga kara aSTamUlaguNoM ko dhAraNa kara liyA thaa| isakA apara nAma meghaninAda thaa| mapa0 59.246 267 de0 meghaninAda meghavega-trikUTAcala kA rAjA / yaha saMdhyAkAra nagara ke rAjA siMhaghoSa ___ kI putrI hRdayasundarI ko cAhatA thA kintu use vaha prApta nahIM kara sakA thaa| hapu0 45.115 meghadhI-rAjA vinami vidyAdhara ke vaMzaja rAjA pulastya kI raanii| rAvaNa kI yaha jananI thii| mapu0 68.11-12 meghasena-puNDarIkiNI nagaro ke rAjA megharatha kA putra / dIkSA lete samaya isake pitA ne rAjya ise hI sauMpA thA / mapu0 63.310 meghasvara-sulocanA ke svayaMvara meM sammilita eka bhUmigocarI nRpa ___ jayakumAra / pApu0 3.37 de0 meghamukha meghA-tIsarI bAlukAprabhA-naraka pRthivI kA eka rUr3ha nAma / hapu0 4.220 de0 bAlakAprabhA meghAnIka-vidyAdhara vinami ke aneka putroM meM eka putra / bhadrA aura subhadrA isakI bahineM thiiN| hapu0 22.104 meghezvara-vRSabhadeva ke ikahattaraveM gaNadhara / papu0 9.75, hapu0 12.67 de0 jayakumAra medArya-tIrthaGkara mahAvIra ke dasaveM gaNadhara / hapu0 3.43, de0 mahAvIra medhAvI-vijayA kI dakSiNazreNI meM asurasaMgIta nagara ke daityarAja maya kA maMtrI / papu0 8.43, 47 menkaa-devaaNgnaa| indra kI apsarA / yaha pUrvabhava meM eka mAlina kI Jain Education Intemational Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 : jaina purANakoza meya-merumato kanyA thii| isakA nAma puSpavatI thaa| zrAvakavrata pUrvaka marane se yaha devAMganA huI thii| mapu0 46.257-259, pApu0 7.31 meya-meya, deza, tulA aura kAla ke bheda se caturvidha mAnoM meM prathama mAna / prastha Adi ke dvArA mApane yogya vastu meya kahalAtI haiM / papu0 24.60 meraka-tIsarA pratinArAyaNa / meruka aura madhu ye isake do apara nAma the| mapu0 59.88, papu0 20.244, hapu0 60.291, vIvaca. 18.114 de0 madhu meru-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke teIsaveM gaNadhara hapu0 12.59 (2) sindhu deza ke vItabhaya nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma candravatI aura putrI kA nAma gaurI thaa| kRSNa isake dAmAda the / isane kRSNa se apanI putrI gorI vivAhI thii| papu0 44.33-36, hapu0 44.33 (3) eka parvata / deva tIrthaGkaroM ke janmAbhiSeka ke lie isI parvata para pANDukazilA kI racanA karate haiN| isakA vistAra eka lAkha yojana hotA hai| yaha eka hajAra yojana pRthivItala se nIce aura ninyAnnaveM hajAra yojana pRthivItala ke Upara hai / isa parvata kA skandha eka hajAra yojana hai| isake bhUmitala para bhadrazAla nAmaka prathama vana hai / isa vana se do hajAra koza Upara isakI prathama mekhalA para nandana vana hai / isa vana se sAr3he bAsaTha hajAra yojana Upara tIsarA saumanasavana aura isake bhI chattIsa hajAra yojana Upara pANDuka vana hai / ina cAroM vanoM se zobhita yaha meru parvata anAdinidhana, suvRtta aura svarNamaya hai| yaha eka lAkha yojana UMcA hai| isa para sarvadA prakAzamAna devAcita akRtrima caityAlaya vidyamAna hai| isakI pazcimottara dizA meM svarNamaya gandhamAdana parvata, pUrvottara dizA meM vaiDUryamaNimaya mAlyavAn, pUrvadakSiNadizA meM rajatamaya saumanasa aura dakSiNa-pazcima dizA meM svarNamaya vidyutaprabha parvata haiN| ina cAroM parvatoM para krama se sAta, nau, sAta aura nau kUTa hai| yaha madhyaloka ke madhya meM sthita lavaNasamudra se AveSTita jambUdvIpa ke madhya meM nAbhi ke samAna hai| mapu0 4.47-48, 5.162-216, hapu0 5.1, 20.53, 38.44, vIvaca0 8.108-116 (4) uttara-mathurA ke rAjA anantavIrya aura rAnI merumAlinI kA putra / Adityaprabhadeva kA jIva / isane vimalavAhana tIrthakara se apane pUrvabhava sunakara dIkSA grahaNa kI thI tathA unakA yaha gaNadhara huA / anta meM yaha sapta RddhiyoM se yukta hokara mokSa gayA / nauveM pUrvabhava meM yaha kauzala deza ke vRddhagrAma meM brAhmaNa mRgAyaNa kI putrI mathurA, AThaveM meM podanapura ke rAjA pUrNacandra ko rAnI rAmadattA, sAtaveM meM mahAzukra svarga meM bhAskaradeva, chaThe meM dharaNItilaka nagara ke rAjA azanivega kI putrI zrIdharA, pA~caveM meM kApiSTha svarga ke rucaka vimAna kA deva, cauthe meM gharaNItilaka ke rAjA ativega kI putrI ratnamAlA, tIsare meM svarga meM deva, dUsare meM pUrvadhAtakIkhaNDa ke gandhila deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA arhaddAsa kA putra vItabhaya aura prathama pUrvabhava meM lAntava svarga meM Adityaprabha deva huA thaa| isake pitA kA apara nAma ratnavIrya aura mAtA kA apara nAma amitaprabhA thaa| mapu0 59.207-309, hapu0 27.135-136 (5) kRSNa kA pakSadhara ikSvAkuvaMzI raajaa| yaha eka akSauhiNI senA kA adhipati thA / hapu0 50.70 (6) rAjA indramat kA putra aura mandara kA pitA / papu0 6.161 (7) rAma kA sAmanta / rAma-rAvaNa yuddha meM yaha rAma kI ora se rAvaNa se lar3A thaa| mapu0 58.15-17 (8) meghapura nagara kA rAjA eka vidyAdhara / isakI rAno maghonI tathA putra mRgAridamana thA / papu0 6.525 (9) mahApura nagara kA eka seTha / isakI patnI dhAriNI aura putra padmaruci thA / papu0106.38 (10) tIrthakara vimalanAtha ke eka gaNadhara / mapu0 59.108 merukavatta-eka shresstthii| isakI strI kA nAma dhAriNI thaa| isake zAstrajJa cAra maMtrI the-bhUtArtha, zakuni, bRhaspati aura dhanvantari / isane aura isakI patnI donoM ne puSkalAvatI deza ke dhAnyakamAla nagara ke sAmanta zaktivega aura usakI patnI aTavIzrI ko muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta karate hue dekhakara agale janma meM una donoM ko apane yahA~ utpanna hone kA nidAna kiyA thaa| mapu0 46.94-96, 112-113, 123-125 merukAnta-mandarakaja nagara kA rAjA / zrIrambhA isakI rAnI aura purandara putra thA / papu0 6.408-409 merucandra-bharatakSetra ke vItazoka nagara kA rAjA / isako rAnI candramatI thii| isane putrI gaurI kRSNa ko dI thii| hapu0 60.103-104 meruvatta-yAdavoM kA eka pakSadhara rAjA / kRSNa aura jarAsandha ke yuddha ke samaya isake ratha meM sapheda aura lAla raMga ke pA~ca varSa ke ghor3e jote gaye the| yaha rAjA nagnajit kA putra thA / hapu0 52.21 merunandanA-nandanavana ke eka vyantaradeva kI strii| yaha AgAmI cauthe ___ bhava meM kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI huI thii| hapu. 60.46 merupaMktivata-eka vrt| isameM jambUdvIpa, pUrvadhAtakokhaNDa, pazcima dhAtakIkhaNDa, pUrva puSkarAdha, pazcima puSkarAdha isa prakAra r3hAI dvIpoM ke pA~ca meru, pratyeka meru ke cAra-cAra vana tathA pratyeka vana ke cAracAra caityAlayoM ko lakSya karake assI upavAsa aura bIsa vana sambandhI bIsa belA kiye jAte haiM / sau sthAnoM kI sau pAraNAe~ karane kA vidhAna __ hone se isameM do sau bIsa dina lagate hai / hapu0 34.85 merumatI-gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI ke rAjA indragiri kI rAnI / yaha kRSNa kI paTarAnI gAndhArI kI jananI thii| mapu071. 425-428, hapu0 60.93 merumAlinI-uttara mathurA nagarI ke rAjA anantavIrya ko rAnI / meru isakA putra thaa| mapu0 59.302 de0 meru-4 meruSeNA-tIrthakara abhinandananAtha ke saMgha kI tIna lAkha tIna hajAra chaH sau AryikAoM meM pradhAna AryikA / mapu0 50.61-62 merumato-gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI ke rAjA indragiri kI Jain Education Intemational Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSa-mohanIya jaina purANakoza : 309 raanii| himagiri isakA putra tathA gAndhArI putrI thii| hapu0 44. 45-48 meSa-pAlatU pazu-bher3a / Agama meM apratyAkhyAnAvaraNa mAyA kI tulanA ___ isI pazu ke sIMgoM se kI gayI hai / mapu0 8.231 meSaketana-eka deva / isane sItA kI agni parIkSA ke samaya sItA ke Upara Aye upasarga ko dUra karane ke lie indra se kahA thA kintu indra ne sakalabhUSaNa muni kI vandanA kI zIghratA ke kAraNa ise hI sotA kI sahAyatA karane kI AjJA dI thii| isane bhI agnikuNDa ko jalakuNDa banAkara aura sItA ko siMhAsana para virAjamAna darzAkara sItA ke zIla kI rakSA kI thii| papu0 104.123-126, 105.29, 48-50 meSazrRMga-eka vRkSa / tIrthakara neminAtha ko isI vRkSa ke nIce vairAgya huA thaa| papu0 20.58 maitrI-(1) maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya ina cAra bhAvanAoM meM prathama bhAvanA-prANiyoM ke sukhI rahane kI samIcIna buddhi / mapu0 20.65 (2) mitratA-do prANiyoM kA ekacitta honA / mapu0 46.40 maitreya-tIrthakara mahAvIra ke AThaveM gaNadhara / mapu0 74.373, hapu0 3.41-43 de0 mahAvIra maithika-rAma ke samaya kA sabjI ko svAdiSTa banAne meM vyavahata eka ___ masAlA-maithI / papu0 42.20 maithuna-AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ina cAra saMjJAoM meM tIsarI ___saMjJA-kAmecchA / mapu0 36.131 maireya-uttarakuru-bhogabhUmi ke nivAsiyoM kA eka peya padArtha / yaha madyAMga jAti ke kalpavRkSoM se nikAlA jAtA thaa| yaha sugandhita aura amRta ke samAna svAdiSTa hotA thaa| mapu0 9.37 moka-cakravartI bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.65 mokSa-(1) agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke karma prakRti cauthe prAbhRta ke caubIsa yogadvAroM meM gyArahavA~ yogadvAra / hapu0 10.81-86 (2) cAra puruSArthoM meM cauthA puruSArtha / yaha dharma sAdhya hai aura puruSArtha isakA sAdhana hai / hapu 9.137 (3) karmoM kA kSaya ho jaanaa| yaha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra rUpa mArga se prApta hotA hai| dhyAna aura adhyayana isake sAdhana hai| yaha zukladhyAna ke binA nahIM hotA hai / ise prApta karane para jIva "siddha" saMjJA se sambodhita kiye jAte haiM / mokSa prApta jIvoM ko atulya antarAya se rahita atyanta sukha prApta hotA hai / isase anantajJAna Adi ATha guNoM kI prApti hotI hai / striyoM ke doSa svarUpa aura caMcala hone se unheM isakI prApti nahIM hotii| jIva svarUpa kI apekSA rUpa rahita hai parantu zarIra ke sambandha se rUpI ho rahA hai ataH jIva kA rUpa rahita honA hI mokSa kahalAtA hai / isake do bheda hai-bhAvamokSa aura dravyamokSa / karmakSaya se kAraNa bhUta atyanta zuddha pariNAma bhAvamokSa aura antima zukladhyAna ke yoga dvArA sarva karmoM se AtmA kA vizleSa honA dravyamokSa hai| mapu0 24.116, 43.111, 46.195, 67.9-10, papu0 6.297, hapu0 2.109, 56.83-84, 58.18, vIvaca0 16.172-173 mokSajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.208 mokSaNa-eka vidyAstra / caNDavega ne vasudeva ke lie aneka astroM meM eka astra yaha bhI diyA thaa| hapu0 25.48 mokSamArga-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoM se samanvita mukti mArga / mapu0 24.116, 120, papu0 105.210, hapu0 47.10-11 mokssshilaa-siddhshilaa| yaha loka ke agrabhAga meM vartulAkAra paiMtAlIsa lAkha yojana vistRta tathA bAraha yojana moTI hai / vIvaca0 11.109 mogha-mAnuSottara parvata ke aMkakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.606 modhavAk-satyapravAda kI bAraha bhASAoM meM corI meM pravRtti karAnevAlI ___eka bhASA / hapu. 10.96 moca-magadha deza kA eka phala-kelA / bharateza ne yaha phala car3hAkara vRSabhadeva kI pUjA kI thii| mapu0 17.252, papu0 2.19 mocanI-dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.330 modakriyA-upAsaka kI pana kriyAoM meM pAMcavIM kriyA / yaha garbha-puSTi ke lie nauveM mAsa meM kI jAtI hai| isameM garbhiNI ke zarIra para gAtrikAbandha (bIjAkSara) likhA jAtA hai| use maMgalamaya AbhUSaNa Adi pahanAye jAte haiM tathA rakSA ke lie kaMkaNasUtra bA~dhA jAtA hai| isa kriyA meM nimna mantra par3he jAte haiM-sajjAti-kalyANabhAgI bhava, sadgRhitakalyANabhAgI bhava, vaivAhakakalyANabhAgI bhava, munIndra kalyANabhAgI bhava, surendra kalyANabhAgI bhava, mandarAbhiSeka kalyANabhAgI bhava, yauvarAjyakalyANabhAgI bhava, mahArAjakalyANabhAgI bhava, paramarAjyakalyANabhAgI bhava aura ArhantyakalyANabhAgI bhava / mapu0 38.55, 83-84, 40.103-107 moha-sAMsArika vastuoM meM mamatva bhAva / ise naSTa karane ke lie parigraha kA tyAga kara saba vastuoM meM samatAbhAva rakhA jAtA hai / yaha ahita aura azubhakArI hai| isase mukti nahIM hotii| jIva isI ke kAraNa Atmahita se bhraSTa ho jAtA hai| mapu0 17.195-196, 59.35, papu0 123.34, vIvaca 0 5.8, 103 mohana-(1) eka vidyAstra / vasudeva ke sAle caNDavega ne yaha astra vasudeva ko diyA thaa| hapu0 25.48 (2) nAgarAja dvArA pradyumna ko pradatta tapana, tApana, mohana vilApana aura mAraNa ina pA~ca bANoM meM eka bANa / hapu0 72.118119 (3) rAkSasavaMzI eka vidyAdhara nRpa / yaha bhIma ke bAda rAjA banA thA / papu0 5.395 mohanIya-ATha karmoM meM cauthA karma / isakI aTThAIsa prakRtiyA~ hotI haiM / mUlataH isake do bheda hai-darzanamohanIya aura cAritramohanIya / isameM Jain Education Intemational Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 : jaina purANakoza mohArivijayo-yakSa yaha ratna-jaTita aura svarNa se veSTita hotA hai| mapu0 9.189, papu0 11.327, 71.7 mleccha-manuSya jAti kA eka bheda-Aryetara manuSya / ye sadAcArAdi guNoM se rahita aura dharma-karma se hIna hote hue bhI anya AcaraNoM se samAna hote haiM / bharateza cakravartI ne inheM apane adhIna kiyA thA aura inase upabhoga ke yogya kanyA Adi ratna prApta kiye the / ye hiMsAcAra, mAMsAhAra, para-dhanaharaNa aura dhUrtatA karane meM Ananda manAte the| ye ardhavarvara deza meM rahate the| janaka ke deza ko inhoMne ujAr3ane kA udyama kiyA thA kintu ve saphala nahIM ho sake the| janaka ke nivedana para rAma-lakSmaNa ne vahA~ pahu~cakara unheM parAsta kara diyA thaa| parAjita hokara ye sahya aura vidhya parvatoM para rahane lage the| ye lAla raMga kA zirastrANa dhAraNa karate the / inakA zarIra puSTa aura aMjana ke samAna kAlA, sUkhe pattoM ke samAna kAMtivAlA tathA lAla raMga kA hotA thaa| ye patte pahinate the / hAthoM meM ye hathiyAra liye rahate the| mAMsa inakA bhojana thA / inakI dhvajAoM meM varAha, mahiSa, vyAghra, vRka aura kaMka cihna aMkita rahate the| mapu0 31.141-142, 42.184, papu0 14.41, 26.101, 27.5-6, 10-11, 67-73 mlecchakhaNDa-Aryetara manuSyoM kI AvAsabhUmi / mapu0 76.506-507 darzanamohanIya kI tIna uttara prakRtiyA~ hai-mithyAtva, samyakmithyAtva aura samyaktva / cAritra mohanIya ke do bheda hai-nokaSAya aura kaSAya / isameM hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napusakaveda ye nau nokaSAya hai| anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se kaSAya ke mUla meM cAra bheda hai / anantAnubandhI kaSAya samyagdarzana tathA svarUpAcaraNa cAritra kA ghAta karatI hai| apratyAkhyAnAvaraNa hiMsA Adi rUpa pariNatiyoM kA eka deza tyAga nahIM hone detii| pratyAkhyAnAvaraNa se jIva sakala saMyamI nahIM ho pAtA tathA saMjvalana yathAkhyAtacAritra kA udbhava nahIM hone detI / isakI utkRSTa sthiti sattara koDAkor3I sAgara tathA jaghanya sthita antarmuhUrta pramANa hotI hai / hapu0 58.216 221, 231-241, vIvaca0 16.157, 160 mohArivijayI-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 mohAsurAri-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36 mauka-jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra kA eka deza / vihAra karate hue mahAvIra yahA~ Aye the / hapu0 3.4 mauktikahArAbali-gola aura AkAra meM bar3e motiyoM se gUthA gayA eka lar3I kA hAra / mapu0 7.231, 15.81 maukharya-anarthadaNDavata kA tIsarA aticAra-hAsyamizrita bacana bolnaa| hapu0 58.179 mauMjIbandhana-ratnatraya vizuddhi kA pratIka tIna lara kI mUMja kI patalI rassI se nirmita kaTibandhana / ise dvija kA cihna mAnA gayA hai / mapu0 38.110, 40.157 mauNDya-tIrthakara mahAvIra ke chaThe gaNadhara / inake apara nAma mANDavya aura maundra the| mapu0 74.373, hapu0 3.42, bIvaca0 19.206 mauNDakozika-caNDakauzika brAhmaNa aura somazrI brAhmaNI kA putra / isakA apara nAma mauDyakauzika thaa| mapu0 62.213-216, pApu0 4.126-128 maunAdhyayanavRttatva-garbhAdhAna se nirvANa paryanta gRhastha kI zrepana kriyAoM meM paiMtIsavIM kriyA / dIkSA lekara upavAsa ke bAda pAraNA karake sAdhu kA zAstra samApti paryanta maunapUrvaka adhyayana karanA maunAdhyayanavRttatva kahalAtA hai / isameM maunI, vinIta, mana-vacana-kAya se zuddha sAdhu ko guru ke samIpa zAstroM kA adhyayana karanA hotA hai| isase isa loka meM yogyatA kI vRddhi tathA paraloka meM sukha kI prApti hotI hai / mapu0 38.58, 63,161-163 mauna-tIrthakara mahAvIra ke chaThe gaNadhara / mapu0 74.373 de0 mahAvIra maurya-tIrthaGkara mahAvIra ke pAMcaveM gaNaghara / mapu0 74.373, vIvaca0 19.206 de0 mahAvIra mauryaputra tIrthakara mahAvIra ke sAtaveM gaNadhara / hapu0 3.42 de0 mahAvIra mauli-eka prakAra kA daidIpyamAna mukuTa / yaha sAmAnya mukuTa kI apekSA * adhika acchA mAnA jAtA hai| ise svarga ke deva dhAraNa karate haiM / yakSa-(1) eka vidyAdhara / isane rAkSasa vidyAdhara ke sAtha yuddha kiyA thaa| papu0 1.64 (2) yakSagIta nagara ke vidyAdhara / indra vidyAdhara ne yahA~ ke vidyAdharoM ko isa nagara kA nivAsI hone ke kAraNa yaha nAma diyA thaa| papu0 7.116-118 (3) vyantara devoM kA eka bheda / ye jinendra ke janmAbhiSeka ke samaya sapatnIka manohara gIta gAte haiM / papu0 3.179-180 (4) bharatakSetra ke krauMcapura nagara kA eka raajaa| rAjilA isakI rAnI thii| isake yahA~ yakSa nAmaka eka pAlatU kuttA thaa| usane eka dina ratnakambala meM lipaTA huA eka zizu lAkara ise diyA thaa| rAjA aura rAnI ne isa kutte se prApta hone ke kAraNa usakA yakSadatta nAma rakhA thaa| papu048.36-37,48-50 (5) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM palAzakUTa grAma ke yakSadatta aura yakSadattA kA jyeSTha putra / yaha yakSila kA bar3A bhAI thaa| nirdaya hone se ise loga niranukampa kahate the| isane eka andhe sarpa ke Upara se bailagAr3I nikAla kara use mAra DAlA thA / isa kRtya se duHkhI hokara choTe bhAI dvArA samajhAye jAne para yaha zAnta huA / Ayu ke anta meM marakara yaha nirnAmaka huaa| isakA dUsarA nAma yakSalika thaa| mapu0 71.278-285, hapu0 33.157-162 (6) kRSNa kI paTarAnI susImA ke pUrvabhava kA pitA / yaha jambadvIpa meM bharatakSetra ke zAligrAma kA nivAsI thA / isakI patnI devasenA tathA putrI yakSadevI thii| isakA dUsarA nAma yakSila thaa| mapu0 71. 390, hapu0 60.62-67 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yakSagIta-yazopavIta yakSagIta - vidyAdharoM kA eka nagara / indra vidyAdharoM ne yahA~ ke nivAsI vidyAvaroM ko yakSa saMjJA dI thI / papu0 7.118 de0 yakSa-2 yakSadatta- - (1) krauMcapura nagara ke rAjA yakSa aura rAnI rAjilA kA pAlita putra / mitravatI isakI mAtA aura bandhudatta pitA thA / papu0 48. 36-59 (2) bharatakSetra meM malaya deza ke palAzanagara kA gRhastha / yaha yakSa kA pitA thaa| patnI kA nAma yakSilA aura putroM ke nAma yakSalika tathA yakSasva the / mapu0 71.278-279, hapu0 33.157-162, de0 yakSa - 5 yakSavattA - rAjA yakSadatta kI rAnI aura yakSa tathA yakSila kI jananI / isakA apara nAma yakSilA thA / mapu0 71.278-279, hapu0 33. 158 de0 yakSa-5 yazavIjambUdvIpa ke bharatakSetra meM zAligrAma ke nivAsI yakSa aura usakI patnI devasenA kI putrI isane dharmasena muni se vrata grahaNa kara mAsopavAsI eka munirAja ko AhAra diyA thaa| ise anta meM eka ajagara ne nigala liyA thA jisase marakara yaha harivarSa bhogabhUmi meM utpanna huI / isake pitA kA dUsarA nAma yakSila thA / yakSa kI ArAdhanA se janma hone ke kAraNa yaha isa nAma se prasiddha huI / mapu0 71.388-392, hapu0 60.62-67, de0 yakSa-- 6 yakSapura - vidyAdharoM kA eka nagara / kautukamaMgala nagara ke vidyAdhara vyomabindu kI bar3I putrI kauzikI isI nagara ke nivAsI vizvavA dhanika se vivAhI gayI thI / papu0 7.126-127 yakSamAlI - kinnarapura nagara kA vidyAdhara rAjA / nami vidyAdhara isakA bhAnajA thaa| jAmbava dvArA nami vidyAvara ko mArane ke lie bhejI gayI mAkSita-lakSitA vidyA kA isane chedana karake nami kI rakSA ko thI / mapu0 71.366-372 yakSamitra bharatazeSa ke sujana deza meM nagarazobha nagara ke rAjA dumitra ke bhAI sumitra aura vasundharA kA putra / kinnaramitra kA yaha anuja aura zrIcandrA isakI bahina thI / mapu0 75.438-439, 478-493, 505-521 yakSalika - kRSNa ke tIsare pUrvabhava kA jIva - bharatakSetra ke malaya deza meM palAzanagara ke yakSadatta aura usakI patnI yakSilA kA choTA putra / yakSasva kA yaha choTA bhAI thaa| isakA apara nAma yakSila thA / hapu0 33.157-162, de0 yakSa--5 - yakSavara - madhyaloka ke antima solaha dvIpoM meM terahavAM dviip| yaha isI nAma ke sAgara se ghirA huA hai / hapu0 5.625 yakSasthAna - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ surapa aura karSaka do bhAI rahate the jo AgAmI bhava meM udita aura mudita nAmaka muni hue / papu0 39.137-139 yakSasva - yakSadatta kA jyeSTha putra / yaha yakSalika kA bar3A bhAI thA / isakA apara nAma yakSa thA / hapu0 33.157-162 de0 yakSa-5 (1) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM maMgala deza ke palAzakUTa grAma kA jaina purAgakoza 211 eka vaizya / yakSadatta isakA pitA aura yakSadattA mAtA thI / yakSa isakA bar3A bhAI thA / dayAvAna hose se isakA nAma sAnukampa pracalita ho gayA thA / mapu0 71.278-280 (2) mahAzukra svarga kA eka deva / yaha kRSNa ke pUrvabhava kA choTA bhAI thA isa deva ne kRSNa ko siMhavAhinI aura garuDavAhinI vidyAoM ko siddha karane kI vidhi batAI thI / mapu0 71.379 381 (2) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke zAligrAma kA eka vaizya mapu0 71.390, hapu0 60.62-67, de0 yakSa-6 yakSilA - ( 1 ) tIrthaMkara aranAtha ke saMgha kI sATha hajAra AryikAoM meM mukhya AryikA / mapu0 65.43 (2) yakSadatta kI rAnI / isakA apara nAma yakSadattA thA / mapu0 71.278-279, hapu0 33.157-162, de0 yakSadatta - 2 yakSalika --- palAzakUTa grAma ke vaizya yakSadatta kA jyeSTha putra / isakA dUsarA nAma yakSa thA / hapu0 33.157-158, de0 yakSa - 5 yakSI - tIrthaMkara neminAtha ke saMgha kI eka ArthikA / mapu0 71.186 yajamAnAtma-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 127 yajurveda- cAra vedoM meM isa nAma kA eka veda / hapu0 17.88 yajJa - ( 1 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.127 (2) dAna denA, deva aura RSiyoM kI pUjA karanA / yAga, Rtu, pUjA, saparyA, ijyA, adhvara, makha aura maha isake apara nAma haiM / ArSa aura anArSa ke bheda se isake do bheda hote haiN| inameM tIrthaMkara, gaNadhara aura kevaliyoM ke zarIra se utpanna trividha agniyoM meM paramAtmapada ko prApta apane pitA tathA prapitAmaha ko uddezya kara mantra ke uccAraNapUrvaka aSTadravya kI Ahuti denA ArSayajJa hai / yaha muni aura gRhastha ke bheda se do prakAra kA hotA hai / inameM prathama sAkSAt aura dUsarA paramparA se mokSa kA kAraNa hai| krodhAgni, kAmAgni aura udarAgni meM kSamA, vairAgya aura anazana kI AhutiyA~ denA AtmayajJa hai / mapu0 67.192-193, 200 - 207, 210 (3) tIrthaMkara vRSabhadeva ke chabbIsaveM gaNadhara / hapu0 12.59 yajJagupta tIrthadUra nRSabhadeva ke unyAsa gaNadhara / 0 12.63 yajJadatta - tIrthaGkara vRSabhadeva ke ikyAvanaveM gaNadhara / hapu0 12.64 yajJadeva - tIrthaMkara vRSabhadeva ke ar3atAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.63 yajJapati - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.127 yajJabali - vasudeva kA mitra / yaha vibhISaNa ke pUrvabhava kA jIva thA / papu0 106.10 yajJamitra - tIrthaGkara vRSabhadeva ke pacAsaveM gaNadhara / hapu0 12.64 yajJaraja - rAjA kiSkindha aura rAnI zrImAlA kA choTA putra / yaha sUryaraja kA choTA bhAI thaa| isakI sUryakamalA eka bahina bhI thI / papu0 6.523-524 yajJAMga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.127 yazopavIta - eka saMskAra / cakravartI bharata ne gyAraha pratimAoM ke vibhAga -- Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 : jaina purANakoza yajvA-yamunAvattA se vratoM ke cihna ke svarUpa eka se lekara gyAraha tAra ke sUtra vratiyoM ko diye the tathA unheM, ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa kA upadeza diyA thaa| sUtra ke tIna tAra samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra ina tInoM ke sUcaka hai / asi, maSi, kRSi aura vANijya karma se AjIvikA karanevAle dvija isake pAtra hote haiN| isake dhAraNa karanevAle ko mAMsa, parastrI-sevana, anAraMbhI hiMsA, abhakSya aura apeya padArthoM kA tyAga karanA hotA hai / yaha saMskAra bAlaka ke AThaveM varSa meM sampanna kiyA jAtA hai / mapu0 38.21-24, 104, 112, 39.94-95, 40.167-172, 41.31 yajvA-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.42 yati-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 (2) jIva mAtra ke kalyANa kI bhAvanA rakhane vAle sAdhu / samavasaraNa meM inakA pRthak sthAna hotA hai| mapu0 9.166, hapu0 3.61 (3) saMgIta ke tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.151 yatidharma-sarva Arambha tyAgI aura deha se niHspRhI sAdhuoM kA paMca mahAvrata, paMca samiti aura tIna guptiyoM kA pAlana karanA / papu0 4.47-49, pApu0 9.82 de0 munidharma yativara-bharatakSetra ke eka muni / inhoMne yAjJika hiMsA ko adharma batA kara rAjA sagara kI bhrAMti dUra kI thii| mapu0 67.365-367 yativRSabha-videhakSetra ke eka RSi / susImA nagarI kA rAjA siMharatha ulkApAta dekhane se virakta hokara inhIM se saMyamI huA thaa| mapu0 64.2-9 yatIndra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.170 yatIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.107 yathAlyAtacAritra-mohanIya karma kA upazama athavA kSaya hone para prApta AtmA kA zuddha svarUpa / ise mokSa kA sAdhana kahA hai / yaha kaSAya rahita avasthA meM utpanna hotA hai| mapu0 47.247, hapu0 56.78, zAkhAvalI se RkSaraja kI parAjaya ke samAcAra jJAtakara rAvaNa ne isase yuddha kiyA thA / isa yuddha meM yaha parAjita huaa| yaha ratha rahita hone para rathanapura gyaa| vahA~ isane indra vidyAdhara se lokapAla kA kArya nahIM karane kI icchA prakaTa kI thii| indra vidyAdhara isakA jAmAtA thaa| use isakI putrI sarvazrI vivAhI gayI thii| ataH indra ne isakA sammAna kiyaa| ise surasaMgIta nagara kA svAmitva prApta haa| dazAnana ne isase kiSkindhanagara aura kiSkUpura chInakara kramazaH sUryaraja aura RkSarAja vidyAdharoM ko de diye the / papu07.114-115, 8.439-498 (4) nandanavana kI dakSiNa dizA ke cAraNa bhavana kA eka deva / hapu0 5.315-317 yamakUTa-(1) niSadha parvata kI uttara dizA meM sItodA nadI ke taTa para sthita eka kUTa / hapu0 5.192-193 (2) niSadha parvata ke yabhakUTa kA eka deva / hapu0 5.192-193 yamadaNDa-(1) rAvaNa kA eka mNtrii| rAvaNa ke vidyA-siddhi ke samaya mandodarI ne ise sabhI nAgarikoM ko saMyama se rahane kI ghoSaNA karAne kA Adeza diyA thaa| papu0 69.11-14 (2) eka vidyAstra / apane pitA ko bandhanoM se mukta karAne ke lie caNDavega vidyAdhara ne yaha astra apane bahanoI vasudeva ko diyA thaa| hapu0 25.48 yamadhara-(1) eka rAjarSi / rAjA vajrabAhu aura unake vIrabAhu Adi aTThAnave putra tathA pA~ca sau anya rAjA inhIM se saMyamI hue the| mapu0 8.57-58 (2) siddhakUTa para virAjamAna eka guru-muni / candrapura nagara ke rAjA vidyAdhara mahendra kI putrI kanakamAlA ne inhoM se apanI bhavAvali sunakara muktAvalI vrata liyA thA / mapu0 71.405-408 yamana-eka deza / isa deza kA rAjA kRSNa kA pakSadhara thaa| hapu0 50.73 yamunaveva-zatrughna ke pUrvabhava kA jIva / yaha jambU dvIpa ke bharatakSetra kI mathurA nagarI kA nivAsI thA / yaha adhArmika tathA krUra thaa| papu0 91.5-10 yamunAvattA-(1) kundanagara ke samudra saMgama kI strii| yaha vidya daMga kI jananI thI / papu0 33.143-144 (2) mathurA nagarI kI nikaTavartinI eka nadI / isakA apara nAma kAlindI-kaliMdakanyA thA / mapu0 70.346-347, 395-396 (3) mathurA ke bAraha karor3a mudrAoM ke adhipati seTha bhAnu kI strI / ina donoM ke subhAnu, bhAnukIrti, bhAnuSeNa, zUra, sUradeva, zUradatta aura zUrasena se sAta putra the / anta meM isane aura isakI putra-vadhuoM ne jinadattA AyikA ke samIpa tathA isake pati bhAnu seTha aura isake putroM ne varadharma muni se dIkSA le lI thii| mapu0 71.201-206, 243-244, hapu0 33.96-100, 126-127 yadu-yAdava vaMza kA saMsthApaka harivaMzI eka raajaa| yaha apane putra narapati ko rAjya dekara tapazcaraNa karatA huA svarga gyaa| hapu0 18.6-7 yama-(1) nirdoSa cAritra kA pAlana karane ke lie bhoga aura upabhoga kI vastuoM kA AjIvana tyAga / mapu0 11.220 (2) tIrthakara vRSabhadeva kA janmAbhiSeka karanevAlA eka deva / papu0 3.185 (3) lokapAla / yaha kAlAgni vidyAdhara aura usakI strI zrIprabhA kA putra thaa| yaha rudrakarmA aura tejasvI thaa| indra vidyAdhara ne ise dakSiNa sAgara ke dvIpa meM kiSkunagara kI dakSiNa dizA meM lokapAla ke pada para niyukta kiyA thaa| kiSkunagara sUryaraja aura RkSaraja donoM vidyAdhara bhAiyoM kA thaa| apanA nagara lene ke lie donoM ne madhyarAtri meM isase yuddha kiyA aura donoM asaphala rahe / RkSaraja ke kiMkara Jain Education Intemational Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yamunAdeva-yazodhara yamunAdeva-mathurA ke rAjA candraprabha kA choTA sAlA / sUryadeva aura sAgaradeva isake bar3e bhAI the / papu0 91.19-20 yayAti-vinItA nagarI kA rAjA / isakI rAnI kA nAma surakAntA aura putra kA nAma vasu thaa| anta meM yaha apane putra ko rAjya dekara zramaNa gayA thaa| papu011.11-14, 17-26, 34 yava-kSetra sambandhI ATha yUkA pramita eka pramANa / hapu0 7.40 yavana-(1) bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA chor3e gaye dezoM meM bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa kA eka deza / isa para bharateza kA svAmitva ho thA / mapu0 16.155, papu0 101.81, hapu0 3.5, 11.66 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka ardharathI nRpa / hapu0 50.84 yavu-harivaMzI rAjA bhAnu kA putra aura subhAnu kA pitA / hapu0 18.3 yazaHkUTa-rucakagiri kI pazcima dizA kA eka kUTa / hapu0 5.714 yazapAla-(1) gyAraha aMga ke jJAtA eka AcArya / hapu0 1.64 (2) vijayAdha parvata ke rAjapura nagara ke rAjA dharaNIkampa kI putrI sukhAvalI kA putra / yaha jinendra guNapAla ke pAsa dIkSita ho gayA thA mapu0 47.73-74, 188 yazaHsamudra-eka nirgrantha-AcArya / mathurA ke rAjA candraprabha kA putra acala inhIM AcArya se dIkSita huA thaa| papu0 91.19-21, 23. 39-41 yazaskAntamAnuSottara parvata kI pUrva dizA ke azmagarbhakaTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.602 yazasvatI-(1) tIrthaGkara vRSabhadeva kI prathama rAnI / yaha rAjA kaccha kI bahina thii| bharata Adi isake sau putra tathA brAhmI eka putrI thii| mapu0 15.70, 16.4-5 (2) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dhanaMjaya kI dUsarI rAnI / yaha nArAyaNa atibala ko jananI thii| mapu0 7.81-82 / / (3) hastinApura ke rAjA vizvasena kI dUsarI rAnI / yaha cakrAyuddha kI jananI thI / mapu0 63.382-383, 414 (4) jambadvIpa meM sthita punnAgapura ke rAjA hemAbha kI raanii| mapu071.429-430 (5) eka AryikA / rAjA ceTaka kI putrI jyeSThA ne inhIM se dIkSA lI thii| mapu0 75.31-33 yazasvAn-(1) mAnuSottara parvata ko pUrva dizA ke vaiDUrya kUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.602 (2) cakSuSmAna ke putra / ye vartamAnakAlIna nauveM manu the| inakI Ayu kumuda pramANa varSa aura zarIra kI U~cAI cha: sau pacAsa dhanuSa thii| inake samaya meM prajA apanI santAna kA mukha dekhane ke sAtha-sAtha unheM AzIrvAda dekara tathA kSaNabhara Thahara kara mRtyu ko prApta hotI thii| AzIrvAda dene kI kriyA unake upadeza se Arambha huI thii| inhoMne prajA ko putra kA nAma rakhanA bhI sikhAyA thA / prajA ne prasanna hokara inakA yazogAna kiyA thaa| mapu0 3.125-128, papu0 3.86, hapu0 7.160, pApu0 2.106 40 jaina purANakoza : 313 yazasvinI-(1) kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke pUrvabhava kA jIva / jambUdvIpa ke puSkalAvatI deza kI vItazokA nagarI ke devila vaizya aura usakI patnI devamatI kI putrii| isakA vivAha sumitra ke sAtha huA thaa| pati ke mara jAne para duHkhapUrvaka maraNa karake yaha nandanavana meM merunandanA vyantarI huI thii| hapu0 60.42-46 / / (2) bharatakSetra meM ibhyapura nagara ke seTha dhanadeva kI strii| apane pUrvabhavoM kA smaraNa karake isane subhadra muni se proSadhavrata liyA thaa| anta meM yaha marakara prathama svarga ke indra kI indrANI huii| hapu0 60.95-100 yazogrIva-vasudeva kA zvasura / cArudatta kI putrI gandharvasenA ko vivAhane ke pazcAt upAdhyAya sugrIva aura isane apanI-apanI putriyoM kA vivAha vasudeva ke sAtha kiyA thA / hapu0 19.266-269 yazobayA-rAjA jitazatru kI rAnI / yaha kuNDapura ke rAjA siddhArtha kI choTI bahina tathA tIrthakara mahAvIra kI buA thii| yaha apanI putrI yazodA kA vivAha mahAvIra ke sAtha karanA cAhatI thI kintu unake tapovana meM cale jAne para isakI icchA pUrNa nahIM ho sakI thI - hapu0 66.6-9, de0 jitazatru-3 yazodA-(1) vRndAvana ke sunanda gopa kI patnI / baladeva aura vasudeva ne kRSNa ko zizu-avasthA meM isI gopa-dampatti ko usakA putravat lAlana-pAlana karane ke lie sauMpA thaa| devakI ke putrI huI hai yaha batAne ke lie sadyaH prasUta isakI putrI devakI ko de dI gayI thii| isane vAtsalya bhAva se kRSNa kA pAlana kiyA thaa| hapu0 35.2732, 45, pApu0 11.58 (2) rAjA jitazatru aura rAnI yazodayA kI putrI / rAjA jitazatru isa putrI kA vivAha apane sAle kuNDapura ke rAjA siddhArtha ke putra mahAvIra ke sAtha karanA cAhatA thA para mahAvIra virakta hokara sAdhu ho gaye the| hapu0 66.6-9 yazodhana-yAdavoM kA pakSadhara eka nRp| vasudeva ke dvArA kI gayI garuDa vyUha racanA meM yaha kaurava-vadha kA nizcaya kiye hue thaa| hapu0 50.126 yazodhara-(1) eka mAsopavAsI muni / nAgapura ke rAjA supratiSTha ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 70.51-52, 54, 71. 430, hapu0 34.44-45 (2) madhyama praiveyaka kA eka indraka vimAna / hapu0 6.52 (3) mAnuSottara parvata ke saugandhika kUTa kA eka deva / yaha suparNakumAra devoM kA svAmI thaa| hapu0 5.602 (4) bharatakSetra ke pRthivIpura nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma jayA thaa| yaha sagara cakravartI ke pUrvabhava ke jIva jayakIrtana kA pitA evaM dIkSAguru thaa| mapu0 48.58-59, 67, papu0 5.138139, 20.127 (5) balabhadra aparAjita kA dIkSAguru / mapu0 63.26, pApu0 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 : jaina purANakoza yazodharA-yugAdisthitidezaka (6) eka kevalI / ye rAjA vajradanta ke pitA the| kaivalya avasthA meM inheM praNAma karate hI vavadanta ko avadhijJAna prApta ho gayA thA / guNadhara muni inake ziSya the| mapu0 6.85, 103, 110, 8.84 yazodharA-(1) rUcakaparvata ke vimalakuTa kI eka dikkumArI devI / hapu05.709 (2) pUrNabhadra kA jIva / alakA nagarI ke rAjA sudarzana aura rAnI zrIdharA kI putrii| yaha vijayA kI uttarazreNI meM prabhAkarapura ke rAjA sUryAvarta ke sAtha vivAhI gayI thii| razmivega isakA putra thaa| isane apanI mA~ ke sAtha guNavatI AryikA se dIkSA le lI thI / anta meM isakA pati aura putra donoM dIkSita ho gaye the| mapu0 59.230, hapu0 27.79-83 (3) jambUdvIpa ke sukaccha deza meM sthita vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke zukraprabhanagara ke rAjA indradatta vidyAdhara kI rAnI / yaha vAyuvega vidyAdhara kI jananI thii| mapu0 63.91-92 (4) puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta ko rAnI / yaha sAgaradatta kI jananI thii| mapu0 76.139-142 yazobAhu-AcArAMga ke jJAtA cAra AcAryoM meM tIsare AcArya / subhadra aura yazobhadra inake pUrvavartI tathA lohAcArya paravartI AcArya the| harivaMzapurANa ke anusAra inake pUrvavartI AcArya subhadra aura jayabhadra the| mapu0 76.525-526 hapu0 1.65,66.24, vIvaca0 1.41-50 yazobhadra-mahAvIra ke nirvANoparAnta hue AcArAMga ke jJAtA cAra muniyoM meM dUsare muni / inake pUrva subhadra aura bAda meM kramazaH yazobAhu jayabAhu aura lohAcArya hue the| inakA apara nAma jayabhadra thaa| mapu0 2.149, 76.525, hapu0 1.65, 66.24, vIvaca0 1.41- 50 de0 yazobAhu yazovatI-(1) tIrthakara vRSabhadeva kI rAnI aura bharata kI jnnii| isakA apara nAma yazasvatI thaa| mapu0 15.70, papu0 1.24 de0 yazasvatI (2) kAmpilyanagara ke rAjA vijaya kI rAnI aura gyArahaveM cakravartI jayasena kI jananI / papu0 20.189 / / yaSTi-(1) kulakara kSemandhara dvArA krUra pazuoM se rakSA karane ke lie batAyA gayA eka zastra-lAThI / mapu0 3.105, papu0 62.7 (2) motI aura ratnoM se nirmita haar| yaha zIrSaka, upazIrSaka, avaghATaka, prakANDaka aura taralaprabandha ke bheda se pA~ca prakAra kA hotA hai / lar3iyoM ke bheda se isake pacapana bheda hote haiN| mapu0 16.46 47, 63-64 yAMcA-yAcanA / bAIsa parISahoM meM eka parISaha / isameM mauna rahakara yAcanA sambandhI bAdhAe~ saharSa sahana kI jAtI hai / mapu0 36.122 yAgahastI-tAlapura nagara ke rAjA narapati kA jIva-eka hAthI / pUrvabhava meM yaha mithyAjJAnI thaa| isa paryAya meM isane tIrthakara munisuvrata se apanA pUrvabhava sunakara saMyamAsaMyama dhAraNa kara liyA thaa| isakI yaha pravRtti tIrthakara munisuvratanAtha ke vairAgya kI nimitta huI thii| mapu0 67.31-38 yAjJavalkya-eka parivrAjaka / banArasa ke somazarmA brAhmaNa kI putrI sulasA parivAjikA ko zAstrArtha meM parAjita karane yaha banArasa AyA thaa| usameM yaha saphala huaa| sulasA isakI patnI huii| isake eka putra huA jise yaha eka pIpala ke per3a ke nIce chor3akara patnI ke sAtha anyatra calA gayA thaa| sulasA kI bar3I bahina bhadrA ne isakA pAlana kiyA aura usakA nAma 'pippalAda' rakhA thaa| apanI mausI bhadrA se apanA janma vRtta jJAtakara pippalAda ne mAtRpitR sevA nAma kA yajJa calAkara tathA use karAkara apane janmadAtA isa pitA aura mAtA sulasA donoM ko mAra DAlA thA / hapu0 21.131-146 yAdava vaMza-harivaMzI rAjA yadu ke dvArA saMsthApita vaMza / hapu0 18.6 yAna-(1) rAjA ke cha: guNoM meM cauthA guNa-apanI vRddhi aura zatru kI hAni hone para donoM kA zatru ke prati kiyA gayA udyama-zatru para car3hAI karanA / mapu0 68.66, 70 (2) devoM kA eka vAhana / mapu0 13.214 yAmya-samavasaraNa ke tIsare koTa meM dakSiNI-dvAra ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.58 yukti-padArthoM ko siddha karane ke lie prayukta hetu athavA sAdhana / hapu0 7.15, 17.66 yuktika-rAjA ugrasena kA tIsarA putra / dhara aura guNadhara isake bar3e bhAI tathA sagara aura candra isake choTe bhAI the| hapu0 48.39 yuktyanuzAsana-AcArya samantabhadra dvArA racita eka stotra / hapu0 1.29 yugajyeSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.193 yuganta-samudravijaya ke bhAI rAjA vijaya kA cauthA putra / niSkampa, akampana aura bali isake bar3e bhAI tathA kezarin aura alambuSa choTe bhAI the / hapu0 48.48 yugandhara-(1) tIrthaMkara suvidhinAtha (puSpadanta) ke pitA / papu0 20.26 (2) puSkarAdha dvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza ke ratlasaMcayanagara ke rAjA ajitaMjaya aura rAnI vasumatI kA putra / mapu. 7.90-94 (3) puSkarAI dvIpa ke manohara vana meM virAjamAna muni / ratnapura nagara ke rAjA padmottara ne inakI upAsanA kI thii| mapu0 58.2-7 yugapuNya-sAdhamandra dvArA stuta vRSabhadava kA eka nAma / mapu0 25.193 yugAvi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.147 yugAvikRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.147 yugAdipuruSa-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.105 (2) yuga ke Adi meM hone se isa nAma se vikhyAta kulakara / mapu0 3.152,212 yugamAvAsthAtavazaka sAdhamandra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.193 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yugApAra-yogavandita jaina purANakoza : 315 yugAdhAra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.147 yuddha-dvanda / prAcIna kAla meM yuddha ke tIna kAraNa hote the-1. striyoM kI prApti / 2. rAjya kA vistAra aura 3. AtmAbhimAna kI rakSA / bharateza ne digvijaya tathA bAhubalI se yuddha cakravartitva ke lie kiyA thaa| sulocanA ke dvArA jayakumAra kA varaNa kiye jAne ke pazcAt arkakIti ne balapUrvaka sulocanA ko pAne ke lie hI yuddha kI ghoSaNA kI thii| yuddha dina meM hote the| rAtri meM yuddha karanA adharma mAnA gayA thA / sainikoM ke prayANakAla meM yuddha bherI bajAI jAtI thii| yuddhasthala ke samIpa sevAdala rahatA thaa| yaha dala donoM ke Ahata sainikoM kI sevA karatA thaa| pipAsuoM ko zItala-jala, bhUkhoM ko madhura bhojana, zramAta sainikoM ko paMkhoM kI havA kA prabandha karatA thaa| sevakoM meM nija-para kA bheda nahIM thaa| yuddha ke tIna phala prApta hote haiM-1. medakoM ke karttavya kI pUrti 2. kisI eka ko yaza kI prApti aura 3. zUravIroM ko vIragati / mapu0 26.59, 35.107-110, 36.45 46, 44. 10-11, 93-95, 272, 68.587, papu0 75.1-4 yuddhavIrya-eka vidyA / rathana pura ke rAjA amitateja ne camaracaMcanagara ke rAjA azanighoSa ko mArane ke lie yaha vidyA apane bahanoI podana- pura ke rAjA zrIvijaya ko dI thii| mapu0 62.271, 399 yuddhAvarta-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.21 / yudhiSThira-hastinApura ke kuruvaMzI rAjA pANDu aura rAnI kuntI kA jyeSTha putra / yaha bhIma aura arjuna kA bar3A bhAI thaa| ye tInoM bhAI pANDu aura kunto ke vivAha ke pazcAt hue the / vivAha ke pUrva karNa huA thA / isakI dUsarI mA~ mAdrI se utpanna nakula aura sahadeva do choTe bhAI aura the / karNa ko chor3a kara ye pAMcoM bhAI pANDava nAma se vikhyAta hue / isakA apara nAma dharmaputra thaa| isake garbhAvasthA meM Ane se pUrva bandhu varga meM pravRtta thaa| isase ise yaha nAma diyA gayA thaa| isI prakAra isake garbha meM Ate hI bandhugaNa dharmAcaraNa meM pravRtta hue the ataH ise "dharmaputra" nAma se sambodhita kiyA gayA thaa| isake annaprAzana, caula, upanayana Adi saMskAra karAye gaye the / tAU bhISma tathA guru droNAcArya se isane aura isake itara bhAiyoM ne zikSA evaM dhanurvidyA prApta kI thii| pravAsa kAla meM isane anekoM kanyAoM ke sAtha vivAha kiyA thA / indraprastha nagara isI ne basAyA thaa| yaha duryodhana ke sAtha dya takrIDA meM parAjita ho gayA thaa| usameM apanA saba kucha hAra jAne para bAraha varSa taka gupta rUpa se ise bhAiyoM sahita vana meM rahanA svIkAra karanA par3A thaa| vana meM muni saMgha ke darzana kara isane AtmanindA kI thii| zalya ko satrahaveM dina mArane kI pratijJA karate hue pratijJA pUrNa hone para agni meM AtmadAha karane kA bhI isane nizcaya kiyA thaa| isa pratijJA ke anusAra yaha zalya ke pAsa gayA aura bANoM se isane zalya kA sira kATa DAlA thA / anta meM tIrthakura neminAtha se apane pUrvabhava sunakara yaha bhAiyoM ke sAtha saMyamI ho gayA thA / neminAtha ke sAtha vihAra karatA rahA / isake zatrujaya parvata para AtApana yoga meM sthira hone para duryodhana ke bhAnaje kuryadhara ne isake aura isake bhAiyoM ko lohe ke tapta mukuTa Adi AbharaNa pahanAkara vividha rUpa se upasarga kiye the| isane una upasargoM ko jIta kara aura karmo ko dhyAnAgni meM jalAkara mokSa pAyA / dUsare pUrvabhava meM yaha somadatta thA aura prathama pUrvabhava meM AraNa svarga meM deva huA thaa| mapu0 70.115, 72.266-270, hapu045.2, 37-38, 64.137, 141, pApu0 7.187-188, 8.142, 147, 208212, 13.34, 163, 16.2-4, 10, 105-125, 17.2-4, 19. 200-201, 20.239, 24.75, 25.124-133 yuyutsu-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA sattAIsavA~ putra / pApu0 8.196 yUkA-ATha lokhoM kI eka yUkA hotI hai / hapu0 7.40 yUpakesara-lavaNasamudra kI uttara dizA-sthita pAtAla-vivara / isake mUla aura agrabhAga kA vistAra daza hajAra yojana tathA gaharAI aura madhya bhAga kA vistAra eka-eka lAkha yojana hai / hapu0 5.443-444 yUpakesariNI-bharatakSetra kI eka ndii| azanighoSa hAthI ko isI nadI ___ ke eka kukkuTa sarpa ne DasA thA / mapu0 59.212-218 yoga-kAya, vacana aura mana ke nimitta se honevAlI AtmapradezoM kI parispandana kriyA / karmabandha ke pA~ca kAraNoM meM yaha bhI eka kAraNa hai / jahA~ kaSAya hotI hai vahA~ yaha avazya hotA hai / yaha eka hote hue bhI zubha aura azubha ke bheda se do prakAra kA hotA hai| mana, vacana aura kAya kI apekSA se tIna prakAra kA tathA manoyoga aura vacanayoga ke cAra-cAra aura kAyayoga ke sAta bheda hone se yaha pandraha prakAra kA hotA hai| inake dvArA jIva karmoM ke sAtha baddha hote haiM aura inakI ekAgratA se Antarika evaM bAhya vikAra roke jA sakate haiM / mapu0 18.2, 21.225, 47.311, 48.52, 54.151-152, 62. 310-311, 63.309, hapu0 58.57, papu0 22.70, 23.31, vIvaca011.67 yogatyAgakriyA-dIkSAnvaya kI eka kriyaa| isameM mani vihAra karanA chor3akara yogoM kA nirodha karatA hai / mapu0 38.62, 305-307 . yoganiHpraNidhAna-sAmAyika zikSAvrata ke tIna aticAroM kA nirodha / ye aticAra haiM-manayoga duSpraNidhAna-(mana kA anucita pravartana), vacanayoga duSpraNidhAna--(vacana kI anyathA pravRtti) aura kAyayoga duSpraNidhAna (kAya kI anyathA pravRtti) / hapu0 58.180 yoganirvANa samprApti-dIkSAnvaya kI eka kriyA / yaha yogoM (dhyAna) ke haTAne ke lie saMvegapUrvaka kI gayo parama tapa rUpa eka kriyA hai| isameM rAga Adi doSoM ko chor3ate hue zarIra kRza kiyA jAtA hai| sAdhaka sallekhanA meM sthira hokara sAMsArikatA se haTate hue mokSa kA hI cintana karatA hai / mapu0 38.59, 178-185 yoganirvANasAdhana-dIkSAnvaya kI eka kriyA / isameM sAdhu jIvana ke anta meM zarIra aura AhAra se mamatva chor3akara paMcaparameSThiyoM kA dhyAna karatA hai / mapu0 38.59, 186-189 yogavanvita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.188 Jain Education Intemational Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 purAnakoza yogavisaudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25. 125, 188 yogavidAMvara - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37 yogasammahadIsAnvaya kI eka kriyA isase niSparigrahI yogI tapoyoga ko dhAraNa kara zukladhyAnAgni se karma jalAte hue kevalajJAna prakaTa karatA hai / mapu0 38.62, 295-300 yogAtmA - bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.38, 25.164 yogI - bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.37, 25.107 yogIndra - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.170 yogIzvarAti someMdra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.107 yogezvarI - dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.331-332 yojana -- kSetra kA ATha hajAra daNDa pramita pramANa / yaha akRtrima racanA ke mApane meM do hajAra koza kA aura kRtrima racanA ke mApa meM cAra koza kA hotA hai pu0 4.36, 7.46 yoSa -mahAbuddhi aura parAkramadhArI amararakSa ke putroM dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM eka nagara isakA dUsarA nAma yodhana thA / papu0 5.371-372, 6.66 yodhana- (1) laMkA ke Asa-pAsa meM sthita eka sundara dvIpa / papu0 48.115-116 (2) eka nagara / papu0 5.371-372 de0 yodha yoni - varuNa lokapAla ko prApta eka vidyaa| rAvaNa ne isa vidyA ko chedakara varuNa ko jIvita pakar3A thA / papu0 19.61 yaudheya -- cAra prakAra kI lipiyoM meM parigaNita naimittika lipi kA eka bheda / yaha lipi yaudheya deza meM pracalita thI / isalie isakA nAma bhI yaudheya par3A / kekayA ise jAnatI thI / papu0 24.26 yoni - jIvoM kI utpatti ke sthAna / ye nau prakAra ke hote haiN| ve haiMsacitta, acitta, sacittAcitta, zIta, uSNa, zItoSNa, saMvRta, vivRta aura saMvRta - vivRta / mapu0 17.21, hapu0 2.116 yoSita -- strI / yaha cakravartI bharateza ke caudaha ratnoM meM eka ratna thA / mapu0 37.83-86, hapu0 2.8 yauvarAjya - garbhAnvaya ko tirepana kriyAoM meM bayAlIsavIM kriyA / isameM yuvarAja ko abhiSekapUrvaka rAjapaTTa bA~dhA jAtA hai| vaha isase yuvarAja - pada prApta karatA hai / mapu0 38.61, 231 ra - raMgateja -- sujana deza ke nagarazobha nagara kA naTa / madanalatA isakI strI thii| isa nagara ke rAjA dRr3hamitra ne bhAI sumitra kI putrI zrIcandrA ke vara kI khoja karane ke lie zrIcandrA ke pUrvabhava kA vRtAnta eka paTiye para aMkita karAkara ise diyA thaa| isane hemAbhanagara meM nRtya kA Ayojana kiyA / nRtya dekhane naMdADhya aura jIvandhara donoM gaye the / yogavid- rakSadvIpa naMdADhya vahA~ pUrvabhava kA smaraNa kara mUcchita huaa| jIvandhara ne usase usakI mUrcchA kA kAraNa jAnA aura anta meM zrIcandrA kA usase vivAha karA diyA / mapu0 75.438-439, 467-521 raMgasenA- bharatakSetra meM candanavana nagara ke rAjA amoghadarzana kI eka vezyA / yaha vezyA kAmapatAkA kI jananI thii| isako putrI ke nRtya para rAjakumAra cArucandra aura RSi kauzika donoM mugdha the / cArucandra ke use vivAha lene para kauzika RSi isakI putrI ko pAne ke lie rAjA se yAcanA kI thI aura rAjA ne kauzika RSi ke pAsa isakI kanyA rAjakumAra dvArA vivAhe jAne kI sUcanA bhijavAI thI / isa samAcAra se kSubdha hokara kauzika RSi ne sarpa banakara mArane kI dhamakI dI, jise sunakara rAjA tApasa ho gayA thA / hapu0 29.2423 de0 kauzika raktakambalA - sumeru parvata ke pANDuka vana kI pANDuka, pANDukambalA, raktA aura raktakambalA ina cAra zilAoM meM vAyavya-dizA meM sthita cauthI zilA / yaha lohitAkSa maNiyoM se nirmita arddhacandrAkAra hai / isakI U~cAI ATha yojana, lambAI sau yojana aura caur3AI pacAsa yojana hai| pUrva vivekSetra meM utpanna tIrthakaroM kA yahAM abhiSeka hotA hai / isa zilA para tIna sihAsana haiN| ve pA~ca sau dhanuSa U~ce aura itane hI caur3e haiN| inakA nirmANa ratnoM se kiyA gayA hai / dakSiNa siMhAsana para saudharmendra aura uttara siMhAsana para aizAnendra tathA madhya siMhAsana para jinendradeva virAjate hai 0 5,240-252 raktagAndhArI --- madhyagrAmAzrita saMgIta kI eka jAti / papu0 24. 13-15, hapu0 19.176 raktapaMcamI - madhyagrAmA zrita saMgIta kI eka jAti / haru0 19.176 raktavatIkUTa - zikharI - kulAcala ke gyAraha kUToM meM AThavA~ kUTa / yaha AkAra meM himavat kUToM ke samAna hai / hapu0 5.107 raktA - (1) caudaha mahAnadiyoM meM terahavIM nadI / yaha zikharI parvata ke puNDarIka sarovara se nikalakara airAvatakSetra meM pUrva kI ora bahatI huI pUrvasamudra meM giratI hai / mapu0 63.196, hapu0 5.125, 135, 160 (2) sumeru parvata ke pANDuka vana kI naiRtya dizA meM sthita svarNamaya eka shilaa| isa para pazcima videha ke tIrtharoM kA abhiSeka hotA hai / pu0 5.347-348 (3) zikharI kulAcala kA pA~cavA~ kUTa / hapu0 5.106 raktodA - caudaha mahAnadiyoM meM caudahavIM mahAnadI / yaha nadI zikharI parvata ke puNDarIka sarovara se nikalakara airAvatakSetra meM pazcima kI ora bahatI huI pazcima samudra meM giratI hai mapu0 63.1960 5.124, 135, 160 raktoSTha - vidyAdhara vaMzI eka rAjA / yaha vidyAdhara lambitAghara kA putra aura vidyAdhara haricandra kA janaka thA / papu0 5.52 rakSadvIpa - eka rAkSasadvIpa - isa dvIpa ke svAmI deva ne yaha dvIpa 0 1.53-54 pUrNameva ko diyA thaa| Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rakSatA-ratikari jaina purANakoza : 37 rakSitA-tIrthakara mallinAtha kI jananI / papu0 20.55 de0 mallinAtha raNadhAnta-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA pAMcavAM putra / pApu0 raghu-jambUdvIpa ke bharatakSetra kI kauzAmbI nagarI ke rAjA maghavA aura 8.193 rAnI bItazokA kA putra / yaha aNuvratoM kA pAlana karate hue marA raNomi-aMga deza kA eka rAjA / nandyAvatapura ke rAjA ativIrya dvArA aura saudharma svarga meM sUryaprabha deva huaa| mapu0 70.63-64, 79 ayodhyA ke rAjA bharata para AkramaNa karate samaya sahayoga ke lie aMga (2) ikSvAkuvaMza meM utpanna ayodhyA ke rAjA kakuttha kA putra / deza se bulAye gaye cAra rAjAoM meM yaha dUsarA rAjA thA / yaha chaH sau yaha anaraNya kA pitA aura dazaratha kA dAdA thaa| papu0 22.158- hAthiyoM aura pA~ca hajAra azva lekara usakI sahAyatArtha usake pAsa gayA thA / papu0 37.6-8, 14, 25-26 rajaka-(1) dhobii| yaha kAru zUdra hotA hai / mapu0 16.185 ratavatI-bharatakSetra kI kaumudI nagarI ke rAjA sumukha kI raanii| yaha (2) meru ke candanavana kA chaThA kUTa / isakI UMcAI pAMca sau parama sundarI thI / papu0 39.180-181 yojana, mUlabhAga kI caur3AI pA~ca sau yojana, madhyabhAga kI tIna sau __ rati-(1) bAIsa parISahoM meM eka parISaha-rAga ke nimitta upasthita hone pacahattara yojana aura UrdhvabhAga kI DhAI sau yojana hai| vicitrA para rAga nahIM karanA / mapu0 36.118 dikkumArI devI yahA~ nivAsa karatI haiM / hapu0 5.329-333 (2) kubera kI devii| pUrvabhava meM yaha nandanapura ke rAjA amita vikrama kI putrI dhanazrI kI bahina anantazrI thI / isa paryAya meM isane rajata-(1) kuNDalagiri kI dakSiNa dizA kA prathama kUTa / yahA~ padma deva suvratA ApikA se dIkSA lI, tapa kiyA aura anta meM marakara Anata rahatA hai / hapu0 5.691 (2) meru ke nandanavana kA pA~cavA~ kUTa / toyadhArA-dikkumArI devI svarga ke anudiza vimAna meM deva huI / mapu0 63.19-24 yahA~ rahatI hai / hapu0 5.329-333 de0 rajaka-2 (3) eka devI / aizAnendra se rAjA megharaya kI rAnI priyamitrA ke (3) rucakagiri kI uttaradizA kA pA~cavA~ kUTa / yahA~ AzA saundarya kI prazaMsA sunakara yaha ratiSaNA devI ke sAtha saundarya ko dekhane dikkumArI devI rahatI hai / hapu0 5.716 ke lie priyamitrA ke pAsa gayI thii| isane use dekhakara usake akRtrima (4) mAnuSottara parvata kI pazcima dizA kA kUTa / yahA~ mAnuSa deva saundarya kI to prazaMsA kI, kintu jaba rAnI ko susajjita dekhA taba ise rAnI kA saundarya utanA rucikara nahIM lagA jitanA rucikara use rahatA hai / hapu0 5.605 rAnI kA pUrva rUpa lagA thaa| saMsAra meM koI bhI vastu nitya nahIM hai rajataprabha-kuNDalagiri kI dakSiNa dizA kA dUsarA kUTa / yahA~ padmottara aisA jJAta. karake yaha ratiSaNA ke sAtha svarga lauTa gayI thii| mapu0 deva rahatA hai / hapu0 5.691 63.288-295 rajatamAlikA-bharatakSetra kI eka nadI / mandaragiri kA manohara udyAna (4) kinnaragIta nagara ke rAjA zrIdhara aura rAnI vidyA kI putrI / jahA~ se tIrthaGkara vAsupUjya ne mukti prApta kI thI, isI nadI kA yaha vidyAdhara amararakSa kI patnI thii| isake dasa putra aura chaH putriyA~ taTavartI pradeza thA / mapu0 58.50-53 thiiN| isakA pati (amararakSa) putroM ko rAjya dekara dIkSita ho gayA rajanI-saMgIta sambandhI SaDjagrAma kI dUsarI mUrcchanA / hapu0 19.161 aura tIvra tapasyA dvArA karmoM kA nAza kara siddha huA / papu0 5.366, rajasvalatva-saMsArI jIva kA eka guNa-malinatA, jIva kA kamoM se Avaddha 368, 376 honA / mapu0 42.87 (5) eka dikkumArI devii| jAmbavatI ne apane saundarya se ise rajolpA-dazAnana ko prApta eka vidyA / papu0 7.327 lajjita kiyA thA / hapu0 4.11 rajovalI-bharatakSetra kI eka ngrii| rUpAnanda kA jIva yahA~ kulaMdhara (6) vidyAdhara vAyu tathA vidyAdharI sarasvatI kI putrI aura pradyumnanAma se utpanna huA thaa| papu0 5.124 kumAra kI raanii| pradyumna ko yaha jayantagiri ke durjaya vana meM prApta rajja-loka ko nApane kA eka pramANa vizeSa / madhyaloka kA vistAra huI thI / hapu0 47.43 eka rajz2a hai / samasta loka kI U~cAI caudaha rajju hai / mapu0 5.44- (7) sahadeva pANDava kI rAnI / hapu0 47.18, pApu0 16.62 45, hapu0 4.9-10 ratikara-nandIzvara dvIpa kI cAroM dizAoM meM vidyamAna vApikAoM ke raNakhani-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha azvaratha para ArUr3ha hokara koNoM ke samIpa sthita parvata / ye eka-eka vApI ke cAra-cAra hone se __ sasainya raNAMraNa meM pahuMcA thaa| papu0 58.15 solaha vApiyoM ke causaTha hote haiN| inameM battIsa vApiyoM ke bhItara raNavakSa-RkSaraja vaMza ke bhRtya zAkhAvalI kA pitA / isakI strI kA aura bAhya koNoM para sthita haiM / ye svarNamaya Dhola ke AkAra meM hote nAma suzreNI thA / isake putra ne yuddha meM huI RkSaraja kI sthiti rAvaNa hai / ye DhAI sau yojana gahare eka hajAra yojana UMce, itane hI caur3e ko batAI thI / papu08.456-457 aura itane hI lambe tathA avinAzI haiM / ye parvata devoM ke dvArA sevita raNazoNDa-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA cauhattaravAM putra / aura eka-eka caityAlaya se vibhUSita haiM / isa taraha eka dizA kI cAra pApu08.202 vApiyoM ke ye ATha aura cAroM dizAoM ke battIsa hote haiM / nandIzvara Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 mainapurANA dvIpa kI pAroM dizAoM meM cAra aMjanagiri, solaha dadhimukha aura battIsa ratikaroM ke bAvana caityAlaya prasiddha haiM / hapu0 5.673-676 ratikarmA - jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI mRNAlavatI nagarI kA nivAsI eka seTha / kanakazrI isakI patnI tathA bhavadeva putra thA / pApu0 3.187-189 ratikAntA - rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.15 ratikotira devoM ke solaha indroM meM ATha vyantarendra bIvaca0 14.60 ratikUTa - vijayArdha kI dakSiNazreNI kA saiMtIsavAM nagara / mapu0 19.51 ratikUla eka muni sarvajJa muni bhIma ne citrA, vizvegA, panavatI aura dhanazrI vyantara kanyAoM ko ina munirAja kA caritra sunAyA thA / mapu0 46.348-364 ratinibhA - rAma kI ATha hajAra rAniyA~ thiiN| inameM cAra mahAdeviyA~ thiiN| yaha tIsarI mahAdevI hai| papu0 94.24-25 ratipi videhakSetra kA eka kotavAla ise eka seTha ke ghara se bahumUlya maNiyoM kA hAra curAkara vezyA ko dene ke aparAdha meM prANa daNDa diyA gayA thaa| mapu0 46. 275-276 ratiprabhA - rAjA hiraNyavarmA vidyAdhara aura rAnI prabhAvatI kI putrI / isake nAnA vAyuratha ke bhAI bandhuoM ne ise manoratha ke putra citraratha ke sAtha vivAhA thA / mapu0 46. 177-181 ratibhASA - satyapravAdapUrva meM varNita bAraha prakAra kI bhASAoM meM rAga ko utpanna karanevAlI eka bhASA / hapu0 10.91-94 ratimana kinnaragIta nagara kA vidyAdhara rAjA anumati isakI rAnI tathA suprabhA putrI thI / papu0 5.179 ratimAla -- vijayArdha parvata kI dakSiNazra eNI ke rathanUpura cakravAla-nagara ke rAjA suketu vidyAdhara kA bhAI / isane apanI putrI revatI mathurA le jAkara kRSNa ke bhAI balabhadra ko dI thI / hapu0 36.56, 60-61 ratimAlA --kaliMga ke rAjA ativIrya aura rAnI aravindA ko putrI tathA lakSmaNa kI ATha mahAdeviyoM meM pA~cavIM mahAdevI / zrIkezI isakA putra thA vijayasyandana] isakA bhAI aura vijaya sundarI isakI bar3I bahina thI jo bharata ko dI gayI thI / papu0 37.86, 38.1-3, 9, 94.1823, 34 rativara-- jambUdvIpa- pUrva videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke kuberamitra seTha kA eka kabUtara / isakI patnI ratiSeNA kabUtarI thii| yaha jayakumAra ke pUrvabhava kA jIva tathA kabUtarI jayakumAra ke prabaMbhava kI patnI sulocanA kA jIva thI / mapu0 46.19-30 de0 jayakumAra rativarddhana - (1) vidyAdharoM kA svAmI / yaha rAma kA pakSadhara yoddhA thA / bharata ke sAtha isane dIkSA le lI thii| mapu0 58.3-7, 88.1-9 (2) bharatakSetra kI kAkandI nagarI kA raajaa| isakI rAnI sudayAMnA thii| isake do putra the-priyaMkara aura hitakara sarvagupta isakA maMtrI thA / vaha IrSA vaza isakA vadha karanA cAhatA maMtrI kI thaa| ratikarmA-pativegA patnI vijayAvalI ise cAhatI thI ataH usane apane pati kA rahasya isase prakaTa kara diyA jisase yaha sAvadhAna rahane lagA thaa| eka dina maMtrI sarvagupta ne isake mahala meM Aga lagavA dii| yaha apanI strI aura baccoM ke sAtha pUrva nirmita suraMga se bAhara nikala gayA aura kAzI ke rAjA kazipu ke pAsa gyaa| kazipu aura isake maMtrI sarvagupta ke bIca yuddha huA / sarvagupta jIvita pakar3A gayA aura ise apane rAjya kI prApti ho gayI / anta meM yaha bhogoM se virakta huA aura isane jinadIkSA dhAraNa kara lii| maMtrI kI patnI vijayAvalI marakara rAkSasI huii| isa rAkSasI ne muni-avasthA meM isake Upara ghora upasarga kiye kintu dhyAna meM lIna rahakara isane unheM sahana kiyA / pazcAt zukladhyAna dvArA karma nAza karake yaha mukta huA / papu0 108.7-38, 45 (2) kocaka munirAja ke dIkSAguru eka muni 046.27 rativarmA -- mRNAlavatI nagarI ke seTha suketu kA pitA / bhavadatta isakA pautra thA / mapu0 46.104 rativega - rAma ke samakAlIna eka muni / indrajita ke putra vajramAlI aura sunda ke putra cAruratna ke ye dIkSAguru the / papu0 118.66-67 rativegA (1) mRNAlavatI nagarI se seTha zrIdatta aura seThAnI ma kI satI putrI isI nagarI ke seTha ketu kA putra bhavadeva dhana upArjana karake ise vivAhanA cAhatA thA, kintu vivAha ke samaya taka dhana kamAkara na lauTa sakane se isa kanyA kA vivAha isI nagarI ke azokadeva seTha ke putra sukAnta ke sAtha kara diyA gyaa| bhavadeva ne ise parAjita karanA cAhA parantu sukAnta aura yaha donoM zaktiSeNa sAmanta kI zaraNa meM jA pahu~ce / bhavadeva use parAjita nahIM kara sakA aura mapu0 46.94 - 110 / nirAza hokara lauTa AyA (2) rAjapura nagara ke gamposTa seTha kI kastarI / pati pavanavega kabUtara ke sAtha isane akSara likhanA sIkhA thaa| donoM kA upayoga zAnta thaa| eka dina kisI vilAva ne ise pakar3a liyaa| pavanavega kabUtara ne kupita hokara nakha aura paMkhoM kI tAr3anA tathA coMca ke AghAta se vilAva ko mArakara ise marane se bacA liyA thA / yaha apane pati pavanavega ko bahuta cAhatI thii| isane pavanavega ke jAla meM pha~sakara mara jAne para usake maraNa kI sUcanA coMca se likhakara apane ghara dI thI / anta meM yaha pati ke viyoga se pIr3ita hokara mara gayI thI tathA sujana deza ke nagarasoma nagara ke rAjA dRr3hamitra ke bhAI sumitra kI zrIcandrA putrI huii| isa paryAya ke pUrva yaha hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke vaizya ratnateja aura usakI strI ratnamAlA kI anupamA nAma kI putrI thii| isakA vivAha vaizya guNabhitra se huA thaa| gumabhitra bha~vara meM phasakara marA ataH premavaza yaha bhI usI sthAna para jAkara jala meM ba marI thI / maraNoparAnta guNamitra seTha gandhotkaTa ke yahA~ pavanavega nAmaka kabUtara huA aura anupamA isa nAma kI usakI strI kabUtarI huii| harivaMzapurANa ke anusAra yaha kabUtarI kI paryAya ke pUrva isI nAma se sukAnta kI patnI thii| Age isakA jIva prabhAvatI nAma kI vidyAdharI huI tathA kabUtara kA jIva hiraNyavarmA vidyAdhara huA / mapu0 75.438-439, 450-464, hapu0 12.18-20 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratizela-ratnajaTI jaina purANakoza : 319 ratizela-bharatakSetra kA nandivRkSoM se yukta eka parvata / vanavAsa ke samaya mahAbala asura hue the| isakA aparanAma ratnagrIva thaa| mapu0 rAma-lakSmaNa aura sItA yahA~ Aye the / papu0 53.158-160 63.135-136 de0 ratnagrIva ratiSaNa-(1) eka rAjA / candramatI isakI rAnI thii| vAnara kA jIva ratnakuNDala-ratna jaTita karNabhUSaNa / ise puruSa dhAraNa karate the| mapu0 manohara deva dUsare svarga ke nandyAvartavimAna se cayakara isI rAjA-rAnI 4.177, 15.189 kA citrAMgada nAmaka putra huA thA / mapu0 9.187, 191, 10.151 ratnakUTa-mAnuSottara parvata ke pUrva-dakSiNa koNa meM sthita eka kaTa / yahA~ (2) eka muni / hiraNyavarmA ke tIsare pUrvabhava kA pitA inase nAgakumAroM kA svAmI veNudeva rahatA hai / hapu0 5.607 dIkSita huA thaa| mapu0 46.173 ratnagarbha-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (3) vijayAdha parvata ke gAMdhAra nagara kA eka vidyAdhara / gAMdhAro 25.181 isakI strI thI / isane sarpa-daMza ke bahAne auSadhi lAne ise bhejakara (2) vasudeva tathA rAnI ratnavatI kA jyeSTha putra / yaha sugarbha kA svayaM kuberakAnta ke sAtha kAma kI kuceSTAe~ karanI cAhI thI kintu bar3A bhAI thA / hapu0 48.59 seTha ne 'maiM to napuMsaka hU~' kahakara gAMdhArI ke mana meM virakti utpanna ___ ratlagrIva-vijayA kI uttarazreNI meM sthita alakA nagarI ke rAjA ko / gAMdhArI ne seTha kI patnI se yathAryatA jJAta karake isake sAtha- azvagrIva aura rAnI kanakacitrA kA jyeSTha putra / yaha ratnAMgada, sAtha saMyama dhAraNa kara liyA thaa| videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ratnacUDa aura ratnaratha Adi kA bar3A bhAI thA / mapu0 62.58-61 ke rAjA lokapAla isase dIkSita hue the| mapu0 46.19-20, 48, ratnacatuSTaya-balabhadra ke cAra rala-ratnamAlA, gadA, hala aura mUsara / 228-238 mapu0 71.125 (4) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM vatsakAvatI deza ke pRthivInagara ralacitra-vidyAdhara nami kA vaMzaja / yaha ratnaratha kA putra aura candraratha ke rAjA jayasena aura rAnI jayasenA kA jyeSTha putra / yaha dhRtiSaNa kA kA pitA thaa| papu0 5.16-17 bar3A bhAI thaa| isakA alpAyu meM hI maraNa ho gayA thaa| mapu0 ratnacUDa-vidyAdhara azvagrIva kA putra / mapu0 62.60 de0 ratlagrIva 48.58-61 ratlacUla-eka deva / isane rAma-lakSmaNa ke sneha kI parIkSA lI thii| (5) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI yaha mRgacUla deva ko apane sAtha lekara svarga se ayodhyA AyA tathA puNDarIkiNI nagarI kA rAjA / yaha nItijJa, dharmajJa aura dhanADhya thaa| ayodhyA meM isane antaHpura kI striyoM kA mAyAmaya rudana batAkara muni dharma ko hI pApa rahita jAnakara isane rAjya-bhAra putra atiratha lakSmaNa ko rAma kA maraNa darzAyA thaa| isase lakSmaNa rAma kA maraNa ko sauMpa karake arhannandana muni se dIkSA le lI thI tathA anta meM yaha jAnakara prANa rahita ho gaye the| yaha deva lakSmaNa ko nirjIva dekha saMnyAsamaraNa kara vaijayanta vimAna meM ahamindra huA thaa| mapu0 'lakSmaNa kA isI prakAra maraNa honA hogA' aisA vicAra karatA huA 51.2-15 saudharma svarga lauTa gayA thA / papu0 115.2-16 ratiSeNA-(1) eka kbuutrii| yaha rativara kabUtara kI patnI thii| yaha ratnacUlA-(1) paryaMkaguhA ke nivAsI gandharva maNicala kI devI / isake pUrvabhava meM jayakumAra kI patnI sulocanA thii| mapu0 46.29-30 de0 nivedana para gandharva maNicUla ne aSTApada kA rUpa dhAraNa kara siMha ke rativara aura sulocanA dvArA kiye gaye upasarga se guhA meM aMjanA kI rakSA kI thii| papu0 (2) eka devii| yaha rati devI ke sAtha rAjA megharatha kI rAnI 17.242-248, 260 priyamitrA kA rUpa dekhane usake nikaTa gayo thI tathA usakA rUpa dekha (2) velandhara nagara ke svAmI vidyAdhara samudra kI putrii| yaha kara virakta hotI huI svarga lauTa gayI thii| mapu0 63.288-295, satyazrI, kamalA aura guNamAlA kI choTI bahina thii| ye sabhI bahineM de0 rati-3 pitA ke dvArA lakSmaNa ko dI gayI thIM / papu0 54.65, 68-69 (6) mRNAlakuNDa nagara ke rAjA vijayasena kI rAnI / yaha vacakambu 'ratna-(1) cakravartI ke yahA~ svayameva prakaTa honevAlI usake bhogopabhoga ko jananI thI / papu0106.133-134 kI sAmagrI / yaha do prakAra kI hotI hai-sajIva aura ajIva / donoM ralajaTI-vidyAdhara arkajaTI kA putra / isane sItA ko harakara AkAzameM sAta-sAta vastueM hotI haiN| kula vastue~ caudaha hotI haiN| inameM mArga se jAte hue rAvaNa ko dekhA aura sItA ko chur3Ane ke lie ajIva ratna hai-cakra, chatra, daNDa, asi, maNi, carma aura kAkiNI rAvaNa se yuddha karanA cAhA thaa| rAvaNa ne ise ajeya jAnakara isakI tathA sajIvarala hai-senApati, gRhapati, gaja, azva, strI, silAvaTa vidyA kA haraNa karake ise nirbala banAyA / yaha vidyA ke na rahane se aura purohita / mapu0 37.83-84, vIvaca0 5.45, 55-56 samudra ke bIca kambu nAmaka dvIpa meM A girA thA / sugrIva ke sAtha rAma (2) rucaka parvata kI aizAna dizA kA eka kUTa / yahA~ vijayAdevI ke nikaTa Akara isane apanI vidyA kA aura sItAharaNa kA samAcAra rahatI hai / hapu0 5.725 rAma ko diyA thaa| sItA kI jAnakArI pAkara rAma ne ise devopa'ralakaNTha-azvagrIva kA jyeSTha putra aura ratnAyudha kA bhaaii| ye donoM ___ gIta nagara kA svAmitva dete hue isakA satkAra kiyA thaa| papu0 . bhAI marakara cirakAla taka bhava-bhramaNa karane ke pazcAt atibala aura 45.58-69, 48.89-91, 96-97, 88.42 Jain Education Intemational Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 : jainapurAmako ratnateja - hemAMgada deza ke rAjapura nagara kA eka vaizya / isakI strI ratnamAlA aura putrI anupamA thI / mapu0 75.450-451 ratnatraya - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra / inameM samyagdarzana ko jJAna aura cAritra kA bIja kahA hai / mapu0 4.157, 11.59, papu0 4.56, vIvaca0 18.2-3, 6, 10-11 ratnadvIpa - ( 1 ) eka dviip| yaha bhAratIya ratna-vyavasAya kA kendra thA / mapu0 3.159, 59.148-149, papu0 14.358 (2) bharata kSetra kA eka nagara / yaha bhAnurakSa ke putroM dvArA basAyA gayA thA / papu0 5.373 ratnanagara - videhakSetra kA eka nagara / rathanapura nagara kA rAjA indra pUrvabhava meM yahA~ utpanna huA thA / gomukha aura dharaNI usake mAtApitA the / usakA nAma sahasrabhAga thA / papu0 13.60, 66-67 ratnapaTalI - ratnanirmita piTArA vRSabhadeva dvArA ukhAr3e gaye keza samudra meM kSepaNa karane ke pUrva isI meM rakhe gaye the / isakA apara nAma ratnapuTa thA / mapu0 17.204, 209, papu0 3.284 ratnapura (1) vadetra kA eka nagara yahA~ vidyAdhara puSpottara rahatA thaa| rAjA vidyAMga ke putra vidyAsamudghAta yahA~ ke nRpa the / rAma aura lakSmaNa ke samaya yahA~ rAjA ratnaratha thA / papu0 6.7, 390, 93.22 (2) bharatakSetra ke vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / sulocanA ke zIla kA parIkSA ke lie saughamaM svarga se AyI devI ne jayakumAra ko apanA paricaya dete hue svayaM ko isa nagara ke rAjA kI putrI batAyA thaa| mapu0 47.261-262, pApu0 3.263 - 264 (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ rAjA madhu janme the / tIrthaMkara dharmanAtha ne bhI yahA~ janma liyA thA / mapu0 59. 88, 61.13, 19, 62.328, papu0 20.51 (4) puSkarArddha dvIpa ke vatsakAvatI deza kA eka nagara / tIsare pUrvabhava meM tIrthaMkara vAsupUjya yahA~ ke rAjA the| isa paryAya meM unakA nAma padmottara thA / mapu0 58. 2-4 (5) jambUdvIpa ke airAvata kSetra kA eka nagara / bhadra aura dhanya donoM bhAI bala ke nimitta se paraspara lar3akara yahA~ mAre gaye the / mapu0 63.157-159 (6) vijayArdha kI uttarazra eNI kA sAThavAM nagara / mapu0 19.87 (7) malayadeza kA eka nagara / balabhadra rAma tIsare pUrvabhava meM isI nagara ke rAjA prajApati ke putra candracUla the / mapu0 67.90-91, 148-149 ratnaprabha - (1) vibhISaNa kA eka vimAna / rAma kI ora se rAvaNa kI senA se yuddha karane vibhISaNa isI vimAna meM gayA thA / papu0 58.20 (2) giri ko Agneya dizA kA eka kuutt| yahA~ vaijayantI devI rahatI hai / hapu0 5.725 ratnaprabhA -- adholoka kI prathamabhUmi, rUDha nAma dhrmaa| isake tIna bhAga hote haiM -khara bhAga, paMkabhAga aura abbahula bhaag| ina aMzoM kI kramazaH muTAI solaha hajAra, caurAsI hajAra aura assI hajAra hotI ratnatena - ratnamaya-pUja hai| sarabhAga ke citra Adi solaha bheda hai| sarabhAna meM anurakuroM ko chor3akara zeSa nau prakAra ke bhavanavAsI deva rahate haiN| inameM nAgakumAroM ke caurAgI lAla, garuDakumAroM ke bahattara lAkha dvIpakumAra udadhikumAra, meghakumAra, dikkumAra, agnikumAra aura vidyutkumAra ina chaH kumAroM ke chihattara lAkha tathA vAyukumAroM ke chiyAnave lAkha bhavana haiM / ye bhavana isa bhAga meM zreNI rUpa se sthita hai tathA pratyeka meM eka-eka caityAlaya hai / isa kharabhAga ke nIce paMkabhAga meM asurakumAroM ke cauMsaTha lAkha bhavana haiM / kharabhAga meM rAkSasoM ko chor3akara zeSa sAta prakAra ke vyantara deva rahate haiN| paMkabhAga meM rAkSasoM kA nivAsa hai| yahA~ rAkSasoM ke solaha hajAra bhavana hai bhAga meM Upara nIce eka-eka hajAra yojana sthAna chor3akara nArakiyoM ke bila haiM / isa pRthivI ke teraha prastAra aura prastAroM ke teraha indraka bila haiM / indraka biloM ke nAma ye haiM sImAntaka, naraka, raurUka, bhrAnta, 1 - udabhrAnta, asambhrAnta, vibhrAnta, trasta, trasita, vakrAnta, avakrAnta aura vikrAnta sImAnta indraka bila kI pUrva dizA meM kAla, pazcima / , dizA meM mahAkAMkSa, dakSiNadizA meM pipAsa aura uttara dizA meM atipipAsa ye cAra mahAnaraka haiN| isa pRthivI ke kula tIsa lAkha bila haiM jinameM chaH lAkha bila saMkhyAta yojana aura cobIsa lAkha bila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiN| sImantaka indraka kA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana hotA hai| isI prakAra naraka indraka kA vistAra cavAlIsa lAkha ATha hajAra tIna sau taiMtIsa aura 1 / 3 yojana pramANa, raurava, indraka kA taiMtAlIsa lAkha, solaha hajAra, chaH sau sar3asaTha aura 2 / 3 yojana pramANa, cauthe bhrAnta indraka kA bayAlIsa lAkha paccIsa hajAra, udbhrAnta iMdraka kA ikatAlIsa lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau tetIsa aura 1 / 3 yojana pramANa, sambhrAnta indraka kA cAlIsa lAkha ikatAlIsa haz2Ara chaH sau chiyAsaTha aura 2/3 yojana pramANa asambhrAnta indraka kA unatAlIsa lAkha pacAsa hajAra yojana, vibhrAnta indraka kA ar3atIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau taitIsa aura 1 / 3 yojana pramANa, nauveM trasta indraka kA saiMtIsa lAkha chiyAsaTha hajAra chaH sau chiyAsaTha aura 2 / 3 yojana pramANa trasita indraka kA chattIsa lAkha pacahattara hajAra, vakrAnta indraka kA paiMtIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau tetIsa yojana aura 1 / 3 yojana pramANa tathA bArahaveM avakrAnta indraka kA vistAra cauMtIsa lAkha ikAnaveM hajAra chaH sau chiyAsaTha aura 2 / 3 yojana pramANa tathA terahaveM vikrAnta indraka kA vistAra cautIsa lAkha yojana hotA hai| isa pRthivI ke indraka biloM kI muTAI eka koza jIva biloM kI 1 koza aura prakIrNaka biloM kI 2 koza pramANa hai / isakA AkAra trAsana rUpa hotA hai / yahA~ ke jIvoM kI adhikatama U~cAI sAta dhanuSa, tIna hAtha, cha: aMgula pramANa tathA Ayu eka sAgara pramANa hotI hai / mapu0 10.90 94, hapu0 4.6, 43-65, 71, 7677, 151-152, 161, 171-183, 218, 305 ratnabhavramukha - bharateza cakravartI kA eka sthapati ratna / hapu0 11.28 ratnamaya- pUjA - eka pUjA / isameM ratnoM ke ardha, gaMgAjala, ratnajyoti ke Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratnamAlA-ratnasaMcama jaina purANakoza : 321 dvIpa, motiyoM ke akSata, amRtapiNDa se nirmita naivedya, kalpavRkSoM se nirmita dhUpa aura phala ke rUpa meM ratnanidhiyA~ car3hAI jAtI hai / bharateza ne bAhubali ke muni hone para unakI aisI hI pUjA kI thii| mapu0 36.193-195 ratnamAlA (1) rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.13 (2) videhakSetra meM pRthivItilaka nagara ke rAjA priyaMkara aura rAnI ativegA kI putrI / ativega isake pitA aura priyakAriNI isakI mA~ thii| isakA vivAha jambUdvIpa ke cakrapura nagara ke rAjA aparAjita ke rAjakumAra vajrAyudha se huA thaa| ratnAyudha isakA putra thaa| mapu0 59.241-243, hapu0 27.91 (3) hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke vaizya ratnateja kI ptnii| yaha anupamA kI jananI thI / mapu0 75.450-451 de0 anupamA ratnamAlinI-jambUdvIpa ke bharatakSetra kI eka nadI / campApurI ke dhanika bhAnudatta kA putra cArudatta jala-vihAra ke lie yahA~ AyA thaa| hapu0 21.6-14 ratnamAlI-(1) vidyAdhara nami kA putra aura vidyAdhara ratnavajra kA pitA / papu0 5.16 (2) vijayA parvata ke zazipura nagara kA rAjA / vidyullatA isakI patnI tathA sUryajaya putra thA / papu0 31.34-35 ratnamuktAvalI-eka vrata / isameM eka-eka kA antara dete hue solaha aMka taka likhakara Age eka-eka aMka kama karate hue eka aMka taka likhane ke pazcAt una aMkoM ke anusAra isameM do sau caurAsI upavAsa aura unasaTha pAraNAeM kI jAtI hai| isameM kula tIna sau tetAlIsa dina lagate haiM / ratnatraya prApti isakA phala hai / prastAra krama nimna prakAra banAyA jAtA hai-1, 1, 2, 1, 3, 1, 4, 1, 5, 1,6, 1, 7, 1,8,1, 9, 1, 10, 1, 11, 1, 12, 1, 13, 1, 14, 1, 15,1,16, 1,15, 1,14, 1, 13, 1, 12, 1, 11, 1,10, 1, 9, 1, 8, 1, 7, 1, 6, 1, 5, 1, 4, 1, 3, 1, 2, 1, 1, 1, hapu0 34.72-73 | ratnaratha-(1) vijayArddha parvata kI dakSiNa-dizA meM sthita ratnapura nagara kA rAjA / isakI rAnI candrAnanA se dAmA aura manoramA do putriyAM tathA harivega, manovega aura vAyuvega ye tIna putra hue the| rAma aura lakSmaNa ne ise yuddha meM parAjita karake rAma ne isakI zrIdAmA putrI ko tathA lakSmaNa ne manoramA ko vivAhA thA / papu0 93. 1-57 ___ (2) vidyAdhara nima kA vaMzaja eka vidyAdhara / yaha ratnavajra kA putra aura ratnacitra kA pitA thA / papu0 5.16-17 (3) bharatakSetra meM ariSTapura nagara ke rAjA priyavrata aura rAnI padmAvatI kA putra / rAjA kI dUsarI rAnI kAMcanAbhA kA putra vicitraratha isakA bhAI thA / isane zrIprabhA ko vivAhA thA / anta meM yaha tapa karake svarga meM deva huA / papu0 39.148-157 (4) vijayA parvata kI uttara zreNI meM alakA nagarI ke rAjA azvagrIva aura rAnI kanakacitrA kA eka putra / mapu068.58-61 ratnarAzi-tIrthakara kI mAtA dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM pandrahavA~ svapna / papu0 21.12-15 ranavana-vidyAdhara nami kA pautra / yaha ratnamAlI kA putra tathA ratnaratha kA pitA thaa| papu0 5.16 ratnavatI-(1) bharata kI bhAbhI / papu0 83.94 (2) videha deza meM videhanagara ke rAjA gopendra aura rAnI pRthivIsundarI kI putrI / isakA vivAha satyaMdhara ke putra jIvandharakumAra se huA thA / mapu0 75.643-652 (3) rAjA vasudeva kI rAnI / ratnagarbha aura sugarbha isake putra the / hapu0 24.36, 48.59 ralavIrya-(1) sAketa kA eka raajaa| andhakavRSNi tIsare pUrvabhava meM isI rAjA kI nagarI ayodhyA meM rudradatta nAmaka brAhmaNa thA / hapu0 18.97-110 (2) mathurA kA raajaa| isakI do rAniyA~ thIM-meghamAlA aura amitprbhaa| meghamAlA ke putra kA nAma meru aura amitaprabhA ke putra kA nAma mandara thaa| ye donoM putra dIkSita hue| inameM meru kevalI hokara mokSa gayA aura mandara tIrthaGkara zreyAMsa kA gaNadhara huaa| hapu0 27.135-138 ratnavRSTi-tIrthaGkaroM kI garbhAvasthA ke samaya honevAle dasa atizayoM meM eka atizaya-ratnavarSA / kubera tIrthaMkaroM ke pitA ke AMgana meM unake garbhAvatAra ke cha: mAsa pahale se janma-paryanta pandraha mAsa aisI varSA karatA hai / mapu0 12.97 ratlazravA-alaMkArapura nagara ke rAjA samAlI aura rAnI prItimatI kA putra / apane vaMza paramparA se prApta vibhUti ko vidyAdhara indra dvArA chor3e jAne para use punaH pAne ke lie mAnastambhinI vidyA siddha karanI cAhI / yaha puSpavana gyaa| vahA~ isakI sahAyatA karane vyomabindu ne apanI putrI kekasI ko niyukta kiyA thA / tapa ke pazcAt isane kekasI kA paricaya jJAta kiyA / isI samaya use vidyA siddha huI / vidyA ke prabhAva se isane puSpAntaka nagara basAyA aura kekasI ko vivAha kara bhogoM meM magna ho gyaa| kekasI se isake dazAnana, bhAnukarNa aura vibhISaNa ye tIna putra aura eka candranakhA nAma kI putrI huI / rAvaNa ke maraNa se duHkhI hone para vibhISaNa ne ise sAMtvanA dI thii| papu0 7.133, 161-165, 222-225, 80.32-33 ralasaMcaya-(1) vijayAdha kI dakSiNazreNI kA terahavAM nagara / hapu0 22.94 (2) pazcima videhakSetra kA eka nagara / cakravartI sagara pUrvabhava meM yahA~ rAjA mahAghoSa kA payobala nAmaka rAjakumAra thaa| papu0 5. 137, 13.62 (3) puSkarArddhadvIpa ke pUrva meru sambandhI pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza kA eka ngr| balabhadra zrIvarmA aura nArAyaNa vibhISaNa isI nagara meM rAjA zrIdhara ke ghara janme the| mapu0 7.13-15, 10.114115 41 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratnasaMcayA-racanemi 322 : jaina purANakoza (4) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza kA eka nagara / mahAbala yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 50.2-3, pApu0 5.11 de0 mahAbala (5) pUrva ghAtakIkhaNDa dvIpa ke maMgalAvatI deza kA eka nagara / kanakaprabha yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 54.129-130, hapu0 60.57 de0 kanakaprabha ratnasaMcayA-videha kI battIsa nagariyoM meM solahavIM nagarI / yaha videha ke battIsa dezoM meM solahaveM maMgalAvatI deza kI rAjadhAnI thI / mapu0 63.210, 215 ratnasena-videhakSetra ke ralapura nagara kA rAjA / isane munirAja kanaka zAnti ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 63.127 ratnasthalapura-rAma ke bhAI bharata kA eka nagara / purANa meM ullekha hai ki sItA kA jIva isI nagara meM cakraratha cakravartI hogA tathA rAvaNa aura lakSmaNa ke jIva isI nagara meM usake kramazaH indraratha aura megharatha nAma ke putra hoNge| papu0 123.121-122 ratnasthalI-lakSmaNa kI rAnI / isane apane devara bharata ke sAtha jalakrIr3A karake use virakti se haTAnA cAhA kintu bharata kA mana raMcamAtra bhI calAyamAna nahIM huA thaa| papu0 83.96-102 ratnAMka-rAma kA virodhI eka nRp| lavaNAMkuza kI ora se rAma kI senA ke sAtha yuddha ke lie taiyAra gyAraha hajAra rAjAoM meM yaha bhI eka rAjA thaa| papu0 102.156-157, 167-168 ratnAMgava-vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita alakAnagarI ke rAjA azvagrIva aura rAnI kanakacitrA ke ratnagrIva, ratnacUr3a, ratnaratha Adi pA~ca sau putroM meM eka putra / mapu0 62.58-60 ratnA-jambadvIpa meM pazcima videhakSetra ke cakravartI acala kI rAnI / abhirAma isakA putra thaa| papu0 85.102-103 ratnAkara-vijayA, parvata kI uttarazreNI kA unasaThavA~ ngr| mapu0 19.86-87 ratnAkinI-jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM mattakokila grAma ke rAjA kAntizoka kI rAnI / yaha bAlI ke pUrvabhava ke jIva suprabha kI jananI thI / papu0 106.190-197 ratnAyudha-(1) jambUdvIpa meM cakrapura nagara ke rAjA vajrAyudha aura ratna mAlA kA putra / isake pitA ne rAjyabhAra ise sauMpakara cakrAyudha ke -samIpa dIkSA le lI thii| Ayu ke anta meM marakara yaha pUrva dhAtakIkhaNDa ke pazcima videhakSetra meM gandhila deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA ahaMdAsa aura rAnI jinadattA kA putra vibhISaNa huaa| mapu0 59. 239-243, 246, 276-279, hapu0 27.92 (2) azvagrIva kA putra / mapu0 63.135 de0 ratnakaNTha ratnAvataMsikA-balabhadra rAma kI mAlA / isakI eka hajAra deva rakSA karate the| rAma ko prApta ratnoM meM yaha eka rala thaa| mapu0 68. ratnAvarta-eka parvata / eka vidyAdhara zrIpAla cakravartI ko harakara le gayA thA aura usane unheM parNalaghu-vidyA se isI parvata kI zikhara para chor3A thA / mapu0 47.21-22 ratnAvalI-(1) eka tapa / isameM eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, pA~ca upavAsa eka pAraNA, punaH pA~ca upavAsa eka pAraNA, isake pazcAt cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA aura eka upavAsa eka pAraNA ke krama se tIsa upavAsa aura dasa pAraNAeM kI jAtI haiN| isakI sarvaprathama bRhavidhi meM eka velA aura eka pAraNA ke krama se dasa velA aura dasa pAraNAe~ kI jAtI hai| pazcAt eka-eka upavAsa bar3hAte hue solaha upavAsa aura eka pAraNA karane ke bAda eka belA aura eka pAraNA ke krama se tIsa belA aura tIsa pAraNAe~ kI jAtI hai| isake pazcAt solaha upavAsoM se eka ghaTAte hue eka upavAsa aura eka pAraNA taka Akara eka belA aura eka upavAsa ke krama se bAraha belA aura bAraha pAraNAe~ karane ke bAda anta meM cAra velA aura cAra pAraNAeM kI jAtI haiM / isameM kula tIna sau caurAsI upavAsa aura aThAsI pAraNAe~ kI jAtI hai / yaha eka varSa tIna mAsa bAIsa dina meM pUrA hotA hai / isa vrata se ratnatraya meM nirmalatA AtI hai| mapu0 7.31, 44, 71.367, hapu0 34.71, 76, 60.51 (2) motI aura ratnoM tathA svarNa aura maNiyoM se nirmita hAra / isake madhya meM maNi hotA hai / mapu0 16.46, 50 (3) nityAloka nagara ke rAjA nityAloka aura unakI rAnI zrIdevI kI putrI / yaha rAvaNa kI rAnI thI / papu0 9.102-103 ratnoccaya-rucaka parvata kA usakI vAyavya dizA meM vidyamAna eka kUTa / yahA~ aparAjitA devI rahatI hai / hapu0 5.726 ratha-prAcIna kAla kA eka prasiddha vAhana / isameM hAthI aura ghor3e jote jAte the| yuddha ke samaya rAjA isa para ArUr3ha hokara samarAMgaNa meM jAtA thA / mapu0 5.127, 10.199 rathacara-eka bhUmigocarI rAjA / rAjA akampana ko usake siddhArtha maMtrI ne usakI putrI sulocanA ke lie yogya vara ke rUpa meM bhUmigocarI rAjAoM meM isakA nAma prastAvita kiyA thaa| pApu0 3.35-37 rathanapura-bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI dakSiNa dizA kA eka nagara / rAvaNa-vijaya ke pazcAt ayodhyA lauTakara rAma ne bhAmaNDala ko yahA~ kA rAjA niyukta kiyA thaa| isa nagara kA apara nAma rathanUpuracakravAla thaa| mapu0 62.25, 96, papu0 88.41, hapu0 9.133, 22.93, pApu0 4.11, 15.6, 17.14 rathana puracakravAla-rathanUpura kA dUsarA nAma / mapu0 19.46-47, 62. 25-28, hapu0 36.56 racanemi-pANDava pakSa kA eka raajaa| isake ratha para baila se aMkita dhvajA thii| ratha ke ghor3e hare the| yuddhabhUmi meM jarAsandha ke somaka dUta ne use isake paricAyaka cihna batAye the / pApu0 20.320-321 674 Jain Education Intemational Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 323 muni vajrAyudha kA ghAta karane kI dRSTi se Aye atibala aura mahAbala asuroM ko DAMTakara bhagA diyA thaa| mapu0 63.131-137 ramya-eka sundara kssetr| yaha jambUdvIpa ke videhakSetra meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para avasthita hai / kRSNa kI cauthI paTarAnI suzIlA pUrvabhava meM isI kSetra ke zAligrAma nagara meM yakSila kI putrI yakSadevI huI thii| hapu0 60.62-63 ramyaka-(1) jambUdvIpa ke sAta kSetroM meM pA~cavA~ kSetra / yaha nola aura rukmi kulAcala ke madhya meM sthita hai| mapu0 63.191, papu0 105. 159-160, hapu0 5.13-15 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka deza / isakI racanA tIrthaGkara vRSabhadeva kI icchA hote hI svayaM indra ne kI thii| mapu0 16.152 ramyakakUTa-(1) nIla parvata ke nau kUToM meM AThavA~ kUTa / hapu0 5.99 rathapura-raviprabha rathapura-bharatakSetra ke vijayAdha parvata ko dakSiNazreNI kA gyArahavA~ nagara / hapu0 22.94 rathareNu-eka kSetra mApaka pramANa / yaha ATha trasa reNuoM ke barAbara hotA hai / hapu0 7.39 rathasenA-acyutendra kI senA kI sAta kakSAoM meM tIsarA sainya kakSa / yaha senA apane senApati ke AdhIna rahatI hai| isameM ATha hajAra hAthI hote haiM / ye senA yuddha ke samaya azvasenA ke pIche calatI hai / saMgrAma ke samaya isa senA ke ratha sambaddha rAjAoM kI dhvajAoM se yukta hote haiM / mapu0 10.198-199, 26.77 rathAvarta-(1) bharatakSetra kI haMsAvalI nadI kA taTavartI eka parvata / muni AnandamAla ne yahIM napa kiyA thA / mapu0 62.126, 74.157, papu0 13.82-86, pApu0 4.64 (2) eka pUjA / pArzvanAtha ke pUrvabhava ke jIva ayodhyA ke rAjA vajrabAhu ke putra Ananda ne yaha pUjA kI thii| mapu0 73.41 43, 58 rathAsphA-bharatakSetra ke AryakhaNDa ko eka ndii| digvijaya ke samaya bharateza kI senA ke hAthiyoM ne yahA~ vicaraNa kiyA thaa| mapu0 29.49 rathI-rAjAoM kA eka bhed| ye bheda hai-atiratha, mahAratha, samaratha, ardharatha aura rathI / ye sAmAnya yoddhA hote haiM / kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM aise aneka rAjA donoM pakSoM meM the| hapu0 50.77-86 randhrapura-bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA sItA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 28.219 ramaNa-vArANasI ke vaizya dhanadeva aura jinadattA kA putra / isane sAgarasena munirAja se dharma sunakara madhu-mAMsa Adi kA tyAga kara diyA thaa| siMha ke upadrava se yaha marakara anta meM yakSa deva huaa| mapu0 76.319-331 ramaNIkamandira-bharatakSetra ke AryakhaNDa eka nagara / tIrthakara mahAvIra pUrvabhava meM yahA~ brAhmaNa gautama ke agnimitra nAmaka putra the| vovaca0 2.121-122 ramaNIya-ratnadvIpa ke manujodaya-parvata para sthita eka nagara / ise vijayA kI dakSiNazreNI ke gaganavallabha nagara ke rAjA garuDavega ne basAyA thaa| mapu0 75.301-303 ramaNIyA-pUrva videhakSetra kA eka deza / zubhA-nagarI isa deza kI rAjadhAnI thii| yaha sItA nadI aura niSadha-parvata ke madhya dakSiNottara lambA hai / mapu0 63.210, 215, hapu0 5.247-248 rambha-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM padmaka nagara kA eka dhanika evaM gaNitajJa-puruSa / isake candra aura Avali do ziSya the| muniyoM ko AhAra dene ke phalasvarUpa yaha devakuru nAmaka uttama bhogabhUmi meM Arya huA thA / papu0 5.114-116, 135 rambhA-(1) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.12 (2) tilottamA devI ke sAtha vihAra karanevAlI eka devI / isane (2) rukmI parvata ke ATha kUToM meM tIsarA kUTa / hapu0 5.102 ramyakA pUrva videhakSetra meM vidyamAna dakSiNottara lambe ATha dezoM meM chaThA deza / padmAvatI nagarI isa deza kI rAjadhAnI thii| mapu0 63.210, 214, hapu0 5.247-248 ramyakAvatI-eka deza / yaha pazcima dhAtakIkhaNDa dvIpa meM meru parvata se pazcima kI ora sItA nadI ke dakSiNa taTa para vidyamAna hai / mapu. 59.2 ramyapura-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA ar3atIsavAM nagara / hapu0 22.98, ramyA-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.61 (2) pUrva videhakSetra kA pA~cavA~ deza / aMkavatI nagarI isa deza kI rAjadhAnI thii| mapu0 63.208-214, hapu0 5.247-248 ravi-(1) laMkA kA rAkSasavaMzI eka rAjA vidyAdhara / papu0 5.395 (2) padmapurANa ke kartA AcArya raviSeNa / inake lakSmaNasena guru aura ahaMdyati dAdA guru the| papu0 1.42, 123.168, hapu0 1.34 (3) rAjA vasu kA putra / yaha parvata aura nArada kA sahapAThI thaa| hapu0 17.59 ravikIti-(1) bharateza kA putra / isane jayakumAra ke sAtha tIrthaGkara vRSabhadeva se dIkSA le lI thii| mapu0 47.281-284 (2) rAvaNa kA eka senApati / isakI dhvajA hariNa se aMkita thii| rAvaNa ne raNabherI bajAne kA ise hI Adeza diyA thaa| aura isane bho vinayapUrvaka usakA pAlana kiyA thaa| mapu0 68.531 532 ravicala-terahaveM svarga ke nandyAvarta-vimAna kA eka deva / pUrvabhava ma yaha deva rAjA arkakIti kA putra amitateja thA / mapu0 62.408-410 raviteja-AdityavaMzI rAjA bhadra kA putra / yaha rAjA zazI kA pitA thaa| papu0 5.6 raviprabha-(1) prathama svarga kA vimAna / mapu0 47.260 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 : jaina purANakoza ravipriya-rAkSasa (2) prathama svarga ke raviprabha vimAna kA eka deva / isane sulocanA (2) kAvya kA eka aMga / ye nau hote hai-zRMgAra, hAsya, karuNa ke zIla ko parIkSA ke lie devI kAMcanA ko jayakumAra ke pAsa vIra, adbhuta, bhayAnaka, raudra, bIbhatsa aura zAnta / papu0 24.22-23 bhejA thA / devI ne jayakumAra se aneka ceSTAe~ kI kintu vaha saphala (3) ratnaprabhA pRthivI ke kharabhAga kA nauvAM paTala / hapu0 4.53 na ho sakI / anta meM kupita hokara jaba vaha jayakumAra ko hI uThAkara rasatyAga-nidrA aura indriya vijaya ke lie kiyA jAnevAlA eka bAhya le jAne lagI taba sulocanA ne use lalakArA thaa| vaha sulocanA ke tapa / isameM nitya Alasya rahita hokara dUdha, ghI, gur3a Adi rasoM kA zIla ke Age kucha na kara sakI aura svarga lauTa gyii| isa devI ne tyAga kiyA jAtA hai| isakA apara nAma rasaparityAga hai| mapu0 isa deva ko vaha saba vRttAnta sunaayaa| yaha deva jayakumAra ke nikaTa 20.177, hapu0 64.24, vIvaca0 6.35 gayA tathA kSamAyAcanA kara isane jayakumAra kI ratnoM se pUjA kI ___ rasanA-(1) pA~ca indriyoM meM dUsarI indriy-jihvaa| mapu0 14.113 thii| mapu0 47.259-273, pApu0 3.261-272 (2) eka AbhUSaNa-mekhalA / ise puruSa aura strI donoM apane kaTi (3) vAnaravaMzI rAjA samIraNagati kA putra / yaha amaraprabha kA pradeza para dhAraNa karate haiM / isase nIce choTI-choTI ghaMTiyAM laTakAI pitA thaa| papu0 6.161-162 jAtI hai / mapu0 7.236, 15.203 (4) jambadvIpa kA eka nagara / lakSmaNa ne isa para vijaya kI thii| rasaddhi-eka Rddhi / yaha ugra tapasyA se prApta hotI hai| mapu0 36.154 papu0 94.4-9 hapu0 18.107 ravipriya-sahasrAra svarga kA eka vimAna / azanighoSa hAthI marakara isI ___rasAtalapura-laMkA kA eka nagara / rAjA varuNa isI nagara meM rahatA thaa| vimAna meM zrIdhara deva huA thaa| mapu0 59.212-219 papu0 19.9 ravimanyu ikSvAkuvaMzI rAjA kamalabandhu kA putra aura vasantatilaka kA rasAdhikAmbhoda-rasAdhika jAti ke megha / ye rasa kI varSA karate haiN| pitA / papu0 22.155-159 inase chahoM rasoM kI utpatti hotI hai| ye megha utsarpiNI kAla ke raviyAna-rAma kA sAmanta / rAvaNa kI senA ko dekhakara yaha ratha para atiduHSamA kAla meM barasate haiN| mapu0 76.454, 458 ArUr3ha hokara yuddha karane bAhara nikalA thaa| papu0 58.18-19 rasAyanapAka-bharatakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA kumbha kA rasoiyA / ravivIrya-cakravartI bharateza kA putra / isane jayakumAra ke sAtha tIrthaGkara yaha rAjA ko nara-mAMsa dekara jIvita rakhatA thaa| eka dina rAjA ne vRSabhadeva se dIkSA le lI thii| mapu0 47.283-284 / isa rasoiye ko hI mArakara vidyA siddha kI thii| mapu0 62.205razmikalApa-eka haar| yaha cauvana lar3iyoM kA hotA hai| mapu0 209, pApu0 4.119-123 rahobhyAkhyAna-satyANuvrata kA eka aticAra-strI-puruSoM kI ekAnta razmivega-(1) puSpapura nagara ke rAjA sUryAvarta aura rAnI yazodharA kA ceSTA ko prakaTa karanA / hapu0 58.167 putra / yaha cAraNaRddhidhArI muni haricandra se dharma kA svarUpa sunakara rAkSasa -(1) vyantara jAti ke deva / ye pahalI pRthivI ke paMkabhAga meM unhIM se dIkSita ho gayA thA / zIghra hI isane AkAzacAraNaRddhi bhI rahate haiM / hapu0 4.50 prApta kara lI thii| kAMcanaguhA meM eka ajagara ne ise pUrva vairavaza (2) rAtri kA dUsarA prahara / mapu0 74.255 nigala liyA thaa| ataH anta meM saMnyAsapUrvaka maraNa karake yaha (3) palAzanagara kA rAjA / ise rAkSasa-vidyA siddha hone ke kAraNa kApiSTha-svarga ke akaMprabha-vimAna meM deva huaa| mapu0 59.231 isakA yaha nAma prasiddha ho gayA thA / mapu0 75.116 238, hapu0 27.80-87 (4) eka vidyA / mapu0 75.116 (2) rathanUpura ke rAjA amitateja ne apane vairI vidyAdhara azani- (5) jambUdvIpa ke bharatakSetra kI dakSiNa dizA meM sthita eka dvIpa / ghoSa ko mArane apane bahanoI vijaya ke sAtha ise aura isake anya rAkSasavaMzI-vidyAdharoM dvArA rakSA kiye jAne se yaha dvIpa isa nAma se bhAiyoM ko bhejA thA / mapu0 62.241, 272-275 prasiddha huA / isakI paridhi ikkIsa yojana hai| papu0 3.43, 5. (3) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza ke trilokottama 386, 48.106-107 nagara ke rAjA vidya dgati aura rAnI vidyunmAlA kA putra / yaha (6) vidyAdhara manovega kA putra / suprabhA isakI rAnI thI / isake apanI yuvA avasthA meM hI samAdhigupta munirAja se dIkSita ho gayA do putra the-Adityagati aura vRhatkIrti / isa rAjA ne inhIM putroM thA / himagiri kI eka guphA meM yoga meM lIna sthiti meM eka ajagara ko rAjyabhAra sauMpakara dIkSA le lI thii| yaha marakara svarga meM deva ise nigala gayA thaa| samAdhipUrvaka marane se yaha acyuta svarga ke huaa| papu0 5. 378-380 puSkara-vimAna meM deva huA / mapu0 73.25-30 (7) vidyAdharoM kA eka vaMza / isa vaMza meM eka rAkSasa nAma kA rasa-(1) rasanA-indriya kA viSaya / yaha chaH prakAra kA hotA hai- vidyAdhara huA hai, jisake nAma para yaha vaMza prasiddha huaa| papu0 kar3avA, khaTTA, caraparA, mIThA, kaSAyalA aura khaaraa| mapu0 9.46, 5.378 75.620-621 (8) rAkSasavaMzI-vidyAdhara / rAkSasa jAtIya devoM ke dvArA dvIpa ko Jain Education Intemational Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAvAsadvIpa-rAjA jaina purANakoza : 325 rakSA hone se yahAM ke nivAsI rAkSasa nAma se prasiddha hue| papu0 5.386 (9) vidyAdhara / ye na deva hote haiM na rAkSasa / ye rAkSasa nAmaka dvIpa ke rakSaka hone se rAkSasa kahalAte the / papu0 43.38 (10) eka astra-bANa / jarAsandha ne isa ko kRSNa para pheMkA thA aura kRSNa ne isa astra kA nArAyaNa astra se nivAraNa kiyA thaa| hapu0 52.54 rAkSasadvIpa-lavaNasamudra meM vidyamAna dvIpoM ke madhya sthita eka dviip| rAkSasa vidyAdharoM kI krIDAsthalI hone se yaha isa nAma se prasiddha thaa| yaha sAta sau yojana lambA aura itanA hI caur3A thaa| isa dvIpa ke madhya meM trikuTAcala parvata aura isa parvata ke nIce laMkA nagarI hai| papu0 5.152-158 rAkSasa-vivAha-vivAha kA eka bheda / isameM kanyA kA balapUrvaka apaharaNa karake usase vivAha kiyA jAtA hai / mapu0 68.600 rAkSasI-vidyA-eka vidyaa| rAkSasoM ke indra bhIma ne yaha vidyA pUrNaghana ke putra meghavAhana ko dI thii| papu0 5.166-167 rAga-(1) iSTa padArthoM ke prati sneha-bhAva / yaha saMsAra ke duHkhoM kA kAraNa hotA hai / papu0 2.182, 123.74-75 (2) rAvaNa kA sAmanta / isane rAma kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 57.53 rAjagupta-airAvata kSetra ke zaMkhapura nagara kA rAjA / zaMkhikA isakI rAnI thii| isane thatIzvara dhRtiSeNa ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / Ayu ke anta meM yaha saMnyAsapUrvaka marakara brahmamendra huaa| mapu0 63.249 rAjagRha-bharatakSetra meM magadhadeza kA eka nagara / tIrthakara munisuvratanAtha kA janma isI nagara meM huA thaa| isakA apara nAma kuzAgrapura thA / yaha nagara pAMca zailoM ke madhya meM hone se ise paMcarzalapura bhI kahate the| isake pA~ca zaila hai-isakI pUrvadizA meM caukora RSigiri, dakSiNadizA meM trikoNa vaibhAra, dakSiNa-pazcima dizA meM trikoNAkAra vipulAcala, dhanuSAkAra balAhaka tathA pUrva aura uttara dizA ke anta rAla meM sthita vatulAkAra pANDuka shail| yaha zaila kevala vAsupUjya jinendra ko chor3akara anya sabhI tIrthaMkaroM ke samavasaraNoM se pavitra hai| mapu0 57.70-72, 67.20-28, papu0 2.1, 33, 35.53-54, hapu0 3.52-57, 18.119 rAjata-rajatamaya vijayArddha parvata / isake nau zikhara haiM jo maNiyoM se nirmita haiM / isake zikhara bhAga se jharane jarate haiN| yahA~ nAga, nAgakesara aura supArI ke sundara vRkSa haiM / digvijaya ke samaya bharateza yahA~ sasainya Aye the / mapu0 31.14-19 rAjatamAlikA-campA nagarI kI nikaTavartinI eka ndii| tIrthaGkara vAsupUjya ne isI nadI ke taTa para sthita mandAgiri ke manohara udyAna meM yoga-nirodha karake nirvANa prApta kiyA thaa| mapu0 58.50-53 rAjadhAnI-ATha sau grAmoM meM pramukha nagara / mapu0 16.175 rAjapura-(1) jambUdvIpa meM vatsakAvatI deza ke vijayAdha parvata kA eka nagara / vidyAdharoM kA cakravartI rAjA dharaNIkampa isI nagara meM rahatA thaa| mapu0 47.72-73 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM hemAMgada deza kA nagara / rAjA satyandhara isa nagara kA svAmI thA / mapu0 75.188-189 rAjamASa-rosA / vRSabhadeva ke samaya meM bhI isakA bhojana-sAmagrI ke rUpa meM vyavahAra hotA thA / mapu0 3.187 rAjavidyA-rAjya saMcAlana kI vidyA / yaha dharma, artha aura kAma tonoM puruSArthoM ko siddha karanevAlI hotI hai aura rAjA ke lie paramAvazyaka hai| mapu0 4.136, 11.33 rAjavRtti-rAjA kA kArya / pakSapAta rahita hokara kula kI maryAdA, buddhi aura apanI rakSA karate hue nyAyapUrvaka prajA kA pAlana karanA rAjAoM kI rAjavRtti kahalAtI hai / mapu0 38.281 rAjasiMha-madhukIDa pratinArAyaNa kA jIva-eka raajaa| yaha mallayuddha kA jAnakAra thaa| rAjagRha nagara ke rAjA sumitra ko isane parAjita kiyA thaa| mapu0 61.59-60 rAjasUya-cakravartI sagara ke samaya meM pracalita eka anaarss-yjny| yaha mahAkAla deva ke dvArA hiMsA kI preraNA dene ke lie calAyA gayA thaa| isameM rAjA home jAte the| sagara cakravartI aura unako patlI sulasA isI yajJa meM home gaye the| hapu0 23.142-146 rAjA-(1) deza kA pradhAna puruSa / yaha prajA kA rakSaka hotA hai / prajA kA pAlana karane meM isakI na kaThoratA acchI hotI hai aura na 'komalatA / ise madhyavRtti kA AcaraNa karanA hotA hai / antaraMga zatrukAma, krodha, mada, mAtsarya, lobha aura moha ko jItakara bAhya zatruoM ko bhI apane AdhIna karanA isakA kartavya hai| yaha dharma, artha aura kAma tInoM kA sevana karatA hai, rAjya prApta hone para mada nahIM karatA, yauvana, rUpa, kula, aizvarya, jAti Adi milane para ahaMkAra nahIM karatA tathA prajA kA kSobha aura bhaya dUra karake unheM nyAya detA hai / anyAya, atyadhika viSaya-sevana aura ajJAna isake durguNa haiN| mukhyataH rAjA ke pA~ca kartavya hote haiM-kula kA pAlana, buddhi kA pAlana, sva-rakSA, prajA-rakSA aura samaMjasatva / inameM kula ke AmnAya kI rakSA karanA kulAnupAlana aura loka tathA paraloka sambandhI padArthoM ke hitAhita kA jJAna prApta karanA matyanupAlana hai / svAtmA kA vikAsa AtmarakSA tathA prajA kI rakSA prajApAlana hai / duSToM kA nigraha aura ziSTa puruSoM kA pAlana karanA samaMjasatva kahalAtA hai| rAjya saMcAlana meM ise amAtya sahayoga karate haiN| isakI maMtripariSad meM kama se kama cAra maMtrI hote haiN| kArya kI yojanA ise ye hI banAkara dete haiM / yaha bhI maMtriyoM kI svIkRti liye binA yojanA lAgU nahIM krtaa| purohita bhI rAjakAja meM isakA sahayoga karate haiM / senApati isakI senA kA saMcAlana karatA hai / yaha sAma, dAma, daNDa aura bheda ina cAra upAyoM se apanA prayojana siddha karatA hai / sandhi, vigraha, Asana, yAna, saMzraya aura dvedhIbhAva ye isake chaH guNa tathA svAmI, maMtrI, deza, khajAnA, Jain Education Interational Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 : jaina purANakoza rAjAkhyAna-rAma daNDa, gar3ha aura mitra ye sAta prakRtiyA~ hotI haiM / ye tIna prakAra ke rAniyoM ne bhI dIkSA lI thii| yaha saMgha kI mukhya AyikA bnii| hote hai-lobhavijaya, dharmavijaya aura asuravijaya / inameM prathama ve kuntI, subhadrA aura draupadI ne isI se dIkSAe~ liiN| Ayu kI samApti hai jo dAna dekara rAjAoM para vijaya karate haiM / dUsare ve haiM jo zAnti hone para yaha solahaveM svarga meM deva huI / mapu0 71.145-172, 186, kA vyavahAra karake vijaya karate haiM aura tIsare ve haiM jo bheda tathA hapu0 55.72, 134, 57.146, pApu0 22.41-45, 25.15, daNDa kA prayoga karake rAjAoM ko apane AdhIna karate hai / zatru, mitra 141-143 aura udAsIna ke bheda se bhI ye tIna prakAra ke hote haiN| maMtrazakti, rAjIvasarasI-dakSiNazreNI meM jyotaHprabha nagara ke rAjA vizuddhakamala aura prabhuzakti aura utsAhazakti se yukta rAjA zreSTha hotA hai / rAjA ke rAnI nandanamAlA kI putrI / yaha vibhISaNa kI rAnI thii| papu0 8. guptacara bhI hote haiN| ye rahasyapUrNa bAtoM kA patA lagAkara rAjya- 150-151 zAsana ko sudRr3ha banAte haiN| prabhuzakti kI hInAdhikatA ke kAraNa ye rAtribhuttityAga-(1) zrAvaka kI chaThoM pratimA / isameM rAtri meM caturvidha ATha prakAra ke hote haiM-cakravartI, adhacakravartI, maNDalezvara, ardhamaNDa AhAra kA aura dina meM maithunasevana kA tyAga kiyA jAtA hai / lezvara, mahAmANDalika, adhirAja, rAjA aura bhUpAla / mapu0 4.70, vIvaca0 18.62 195, 5.7, 16.257, 262, 23.60, 37.174-175, 42.4 (2) AcArya jinasena dvArA mAne gaye cha: mahAvratoM meM chaThA 5, 31-32, 49-199, 62.208, 68.60-72, 384-445 mahAvrata / isakA pAlana karanevAlA saba prakAra ke Arambha meM pravRtta rAjAkhyAna-jinAgama meM kahe gaye cAra AkhyAnoM meM (lokAkhyAna, rahane para bhI sukhadAyI gati pAtA hai| mapu0 34.169, papu0 dezAkhyAna, purAkhyAna aura rAjAkhyAna) cauthA AkhyAna / isameM rAjA 32.157 ke adhIna deza aura nagara Adi kA tathA usake prabhAva kSetra kA varNana rAtriSeNA-tIrthakara padmaprabha ke saMgha kI cAra lAkha bIsa hajAra kiyA jAtA hai / mapu0 4.4-7 AryikAoM meM mukhya ayikA / mapu0 52.63 rAjyAbhiSeka-rAjA ko rAjya kA svAmitva prApta hone ke samaya hone- rAdhA-campApura ke rAjA Aditya kI raanii| Aditya ko yamunA meM vAlI rAjakIya eka vidhi-snapanakriyA / isa samaya nagara dhvajA aura bahatA huA sandUkacI meM banda eka zizu prApta huA thaa| usane vaha patAkAoM se sajAyA jAtA hai / bandI jana maMgalapATha karate haiM / jaya- zizu ise diyaa| isane zizu ko kAna kA sparza karate hue dekhakara jaya kI dhvani hotI hai| sabhAmaNDapa ke madhya miTTI kI vedI kA usakA nAma "karNa' rakhA thaa| mapu0 70.111-114, pApu0 7. sRjana hotA hai / AnandamaNDapa meM sugandhita puSpa phailAye jAte haiN| 283-297 de0 karNa motiyoM ke bandanavAre laTakAye jAte haiN| maNDapa ke madhya meM aSTa ___ rAdhAveSa-draupadI ke svayaMvara hetu rAjA drupada dvArA karAI gayI do maMgaladravya rakhe jAte haiM / jisakA rAjyAbhiSeka honA hotA hai use pUrva ghoSaNAoM meM dUsarI ghoSaNA / isameM ghUmatI huI rAdhA-machalI kI nAka ko ora mukha karake siMhAsana para baiThAyA jAtA hai| sAmanta evaM ke moto kA bANa se bhedana karanA thA / arjuna ne bANa car3hAkara rAdhA adhInastha rAjanyavarga svarNa kalazoM meM rakhe gaye auSadhimizrita jala se ke motI ko bedhA thA aura draupadI ko prApta kiyA thaa| isakA apara usakA abhiSeka karate haiM / isake lie jala gaMgA, sindhu Adi nadiyoM nAma candrakavedha thA / hapu0 45.127, 134-146, pApu0 15.109tathA gaMgAkuNDa aura siMdhakuNDa se lAyA jAtA / uttarAdhikAra pradAna hai karanevAlA rAjA uttarAdhikArI kA abhiSeka hone ke pazcAt paTTa rAma-(1) balabhadra / inake samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura bA~dhakara use vastrAbhUSaNa dete hue rAjya kA svAmitva pradAna karatA tapa ke samAna lakSmI bar3hAnevAle gadA, ratnamAlA, musala aura hala ye hai / mapu0 16.196-215, 225-233 cAra ratna the| avasarpiNI kAla meM ye nau hue hai / inameM vijaya prathama rAjilA-krauMcapura nagara ke rAjA yakSa kI rAnI / yaha yakSadatta kI jananI balabhadra thA / zeSa ATha balabhadra the-acalastoka, dharma, suprabha, sudarzana, thI / papu0 48.36-37 nandiSeNa, nandimitra, padma aura rAma / mapu0 7.82, 57.86-89, rAjImati-ugravaMzI rAjA ugrasena aura rAnI jayAvatI kI putrI / kRSNa 93, 58.83, 59.63, 71, 60.63, 61.70, 65.176-177, ne isa kanyA kI nemikumAra ke lie yAcanA kI thii| svIkRti milane 66.106-107, 67.89, 70.319, hapu0 32.10, vIvaca0 18. para yaha vivAha nizcita ho gyaa| idhara rAjA ugrasena ne vivAha 111 de0 balabhadra maNDapa sjaayaa| unhoMne mAMsAhArI rAjAoM ke lie pazuoM ko eka (2) rAma kI jIvana kathA jaina-purANoM meM do prakAra kI milatI bAr3e meM ikaTThA kiyA / bArAta AI / nemikumAra vahA~ bA~dhe gaye pazuoM hai / eka kathA AcArya raviSeNa ke padmapurANa meM hai / vahA~ rAma ko ko dekhakara chubdha hue| jaba unheM yaha patA calA ki ina pazuoM kA padama kahA gayA hai ataH vaha padma ke prasaMga meM de dI gayI hai / mahAbArAta ke bhojana ke lie vadha kiyA jAyegA to ve virakta ho gaye purANa meM padma ko rAma hI kahA gayA hai / unako kathA isa prakAra aura rAjya tyAga kara tapa karane vana kI ora cale gaye / yaha jAnakara milatI hai-tIrthakara munisuvratanAtha ke tIrtha meM hue AThaveM balabhadra / rAjomati ne bhI saMyama dhAraNa kara liyaa| isake sAtha anya chaH hajAra dUsare pUrvabhava meM ye bharatakSetra ke malaya deza meM ratnapura nagara ke rAjA Jain Education Intemational Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAma-rAmagiri prajApati ke maMtrI vijaya ke putra aura prathama pUrvabhava meM deva the| svarga se cayakara bharatakSetra meM ye vArANasI nagarI ke rAjA dazaratha kI rAnI subAlA ke garbha meM Aye aura phAlguna kRSNa trayodazI ke dina maghA nakSatra meM inakA janma huA / inakI teraha hajAra varSa kI Ayu thI / inakA nAma rAma rakhA gayA thaa| rAnI kaikayI kA putra lakSmaNa inakA bhAI thaa| donoM bhAI pandraha dhanuSa U~ce, battIsa lakSaNoM se sahita, vajravRSabhanArAcasaMhanana aura samacaturasrasaMsthAna ke dhArI the / inakA zubhra 'varNa thaa| ayodhyA ke rAjA ke marane para inake pitA ayodhyA Aye aura vahIM rahane lage the / bharata aura zatrughna kA janma ayodhyA meM hI huA thaa| rAjA janaka ne yajJa kI rakSA ke lie inheM mithilA bulAyA thA / yajJavidhi pUrNa karake janaka ne inakA vivAha apanI putrI sItA se kara diyA / vahA~ se lauTane para dazaratha ne inake sira para svayaM rAjamukuTa bA~dhA tathA lakSmaNa ko yuvarAja banAyA thaa| rAma, lakSmaNa aura sItA kA hetu citrakUTa gye| isI bIca nArada ne sItA ke saundarya kI prazaMsA karake rAvaNa ko usameM AkRSTa kiyA / rAvaNa ne jisa kisI prakAra sItA ko prApta karanA caahaa| usakI AjJA se zUparNakhA rAma ke pAsa gii| inheM dekha vaha mugdha huI / vaha sItA ko rAvaNa meM AkRSTa na kara skii| pazcAt rAvaNa kI AjJA se mArIca hariNa kA zizu rUpa banAkara sItA ke sAmane AyA / sotA use dekhakara usa para AkRSTa huii| usane rAma se hariNa zizu ko pakar3a kara lAne ke lie kahA / rAma use pakar3ane gaye / idhara rAma kA rUpa dhAraNa kara rAvaNa sItA ke pAsa AyA aura chala se sItA ko pAlakI meM baiThAkara hara le gayA / AkAzagAminI vidyA naSTa ho jAne ke bhaya se rAvaNa ne zIlavatI pativratA sItA kA sparza nahIM kiyaa| rAta bhara rAma vana meM bhaTakate rahe / prAtaH lauTakara parijanoM se mile| sItA ke na milane se ye mUcchita ho gye| idhara dazaratha ko svapna meM kA haraNa dikhAI diyA / unhoMne patra likhakara rAma ko bhejii| rAma ko patra se sItA ke milA / ve cintAmagna ho gaye / isI samaya sugrIva aura aNumAn vahA~ Aye / unhoMne Agamana kA kAraNa btaayaa| inhoMne saba kucha samajhane ke pazcAt sugrIva ko bAlI dvArA apahRta kiSkindhA kA rAjA banAne kA AzvAsana diyA aura unhoMne apanI cintA se unako avagata kiyaa| aNumAn ne unheM kahA ki yadi AjJA deM to ve sItA kA patA lagAne laMkA cale jaayeNge| taba inhoMne eka piTAre meM apane paricAyaka cihna mudrikA Adi sAmagrI dekara hanumAna ko sItA kA patA lagAne bhejA / aNumAn laMkA gayA / vahA~ bhramara kA AkAra banAkara vaha sotA se milaa| usane mudrikA sItA ko dI aura dhairya bNdhaayaa| isake pazcAt hanumAn ke laMkA se lauTakara Ane para usase sItA ke samAcAra jJAta karake use inhoMne apanA senApati aura sugrIva ko yuvarAja banAyA / pazcAt rAma ne punaH hanumAna ko laMkA bhejakara vibhISaNa ko sandeza bhejA thA ki vaha rAvaNa ko samajhAye / hanumAna ne laMkA jAkara saba kucha khaa| yaha bhI batAyA ki rAma ke anurAga rAvaNa dvArA sItA apase svapna kI bAta laMkA meM hone kA vRtta jaina purANakoza : 327 " se pacAsa karor3a caurAsI lAkha bhUmigocarI aura tIna karor3a vidyAghara-senA unake pAsa A gaI hai| rAvaNa yaha sunakara kupita ho gayA aura usane aNumAn kA nirAdara kiyaa| pazcAt hanumAna laMkA se Aye aura unhoMne rAma se yathAvat sarva vRtta khaa| itanA honepara bhI rAma citrakUTa vana meM ho rhe| isI bIca inhoMne mandomasa bAlI kA lakSmaNa ke dvArA vadha kraayaa| isake pazcAt ye kiSkindha nagara meM rhe| yahAM inakI caudaha akSauhiNI senAeM ikaTThI ho gayI thiiN| inhoMne lakSmaNa sugrIva aura hanumAna ko sAtha lekara senA sahita kA kI ora prasthAna kiyA / rAvaNa ke pratikUla vyavahAra se ruSTa hokara vibhISaNa bhI inakA pakSadhara ho gayA thA / samudrataTa para pahu~cane ke pazcAt inhoMne sutrIya aura aNumAn se gavAhinI, siMhavAhinI, banpamocinI aura hananAvaraNI vidyAeM prApta kI tathA prajJapti vidyA se nirmita vimAnoM ke dvArA apanI senA laMkA bhejI / vahA~ rAvaNa se yuddha huaa| rAvaNa ne rAma ko mohita karane mAyA se sItA kA sira kATakara dikhAyA kintu vibhoSaNa ne inheM ise rAvaNa kA mAyA kRtya batAkara sAvadhAna kiyA / pazcAt inhoMne rAvaNa se yuddha kiyA / rAvaNa ne cakra calAyA kintu cakra lakSmaNa ke dAyeM hAtha meM Akara sthira ho gayA / taba lakSmaNa ne isI cakra se rAvaNa kA sira kATa diyA / laMkA vijaya ke pazcAt rAma azoka vana meM sItA se mile / eka dUsare ko apane-apane duHkha batAkara sukhI hue / inhoMne sItA ko nirdoSa jAnakara svIkAra kiyA / inakI ATha hajAra rAniyA~ thIM / solaha hajjAra deza aura rAjA inake adhIna the / ye aparAjita halAyudha, amogha bANa, kaumudI gadA aura ratnAvataMsikA mAlA ina cAra ratnoM ke dhArI the| inhoMne zivagupta muni se dharmopadeza sunA aura zrAvaka ke vrata liye| kucha dina ayodhyA rahakara vahA~ kA rAjya bharata aura zatrughna ko dekara vArANasI cale gaye / lakSmaNa inake sAtha the / vijayarAma inakA putra thA / asAdhya roga ke kAraNa lakSmaNa ke marane para unake pRthivIcandra putra ko rAjya dekara use inhoMne paTa bA~cA tathA sItA ke vijayarAma Adi ATha putroM meM sAta bar3e putroM ke rAjyalakSmI svIkAra na karane para sabase choTe putra ajitaMjaya ko yuvarAja banAyA / pazcAt mithilA deza use dekara ye virakta ho gaye the / zivagupta kevalI se nidAna zalya se lakSmaNa kA maraNa jJAta karake ye lakSmaNa se bhI nirmohI hue aura pA~ca sau rAjAoM tathA eka sau assI putroM ke sAtha saMyamI ho gaye / sItA aura pRthivI sundarI ne bhI zrutavatI AryikA ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI thii| ye aura aNumAn zrutakevalI hue / tadanusAra chadmastha avasthA ke tIna sau paMcAnaveM varSa bAda ghAtiyA karmoM kA kSaya karake ye kevalI hue / isake pazcAt chaH sau varSa bAda phAlguna zukla caturdazI ke dina prAtaH velA meM sammedazikhara para ye aghAtiyA karmoM ko nAza karake siddha hue / mapu0 67.89-91, 146-154, 164-167, 180-181, 18.24-721 padmapurANa ke anusAra rAmacarita ke lie de0 padma-21 rAmagiri - rAma-lakSmaNa dvArA sevita eka parvata / rAma ne yahA~ aneka jinamandira banavAye the / ajJAta vAsa ke samaya pANDava kauzala deza se " Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328:jaina purANakoza rAmavattA-pakmiNI calakara yahA~ Aye the aura ajJAtavAsa ke bAraha varSoM meM gyAraha varSa unhoMne isI parvata para bitAye the| yahIM se calakara ve virATa nagara gaye the / hapu0 46.17-23 rAmavattA-meru gaNadhara ke nauveM pUrvabhava kA jIva-podanapura ke rAjA pUrNacandra aura rAnI hiraNyavatI kI putrii| yaha jambUdvIpa ke bharatakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA siMhasena kI rAnI thii| isakA maMtrI zrIbhUti satyaghoSa nAma se prasiddha thA / padmakhaNDapura ke bhadramitra ke dharohara ke rUpa meM rakhe gaye ratna use dene se maMtrI ke mukara jAne para isane usake sAtha juA khelA aura jue~ meM usakA yajJopavIta tathA nAmAMkita aMgUThI jIta lI aura aMgUThI apanI nipuNamatI dhAya ko dekara apane cAturya se zrIbhUti maMtrI ke ghara se bhadramitra kA ratnoM kA piTArA usakI strI ke pAsa se apane pAsa maMgavA liyA thaa| rAjA ne bhI apane ratna usa piTAre meM milAkara bhadramitra se apane ratna le lene ke lie jaise hI kahA thA ki usane usa piTAre se apane ratna le lie the| isa prakAra bhadramitra ko nyAya dilAne aura aparAdhI maMtrI ko daNDita karAne meM isakA apUrva yogadAna rahA / bhadramitra marakara sneha ke kAraNa isakA jyeSTha putra siMhacandra huA / pUrNacandra isakA choTA putra thaa| isake pati ko maMtrI zrIbhUti ke jIva agandhana sarpa ne Dasakara mAra DAlA thaa| pati ke mara jAne para isake bar3e putra siMhacandra ko rAjapada aura choTe putra pUrNacandra ko yuvarAja pada milaa| isane pati ke marane ke pazcAt hiraNyamati AryikA se saMyama dhAraNa kiyaa| isake saMyamI ho jAne para isake bar3e putra siMhacandra ne bhI apane choTe bhAI pUrNacandra ko rAjya sauMpakara dIkSA le lii| apane putra ko muni avasthA meM dekhakara yaha harSita huI thii| isane unase dharma ke tattva ko samajhA thA / anta meM yaha putra sneha se nidAnapUrvaka marakara mahAzukra svarga ke bhAskara vimAna meM deva huI / mapu0 59.146-177, 192-256, hapu0 27.20-21, 47-58 rAmapurI-vanavAsa ke samaya meM rAma-lakSmaNa ke lie yakSarAja pUtana dvArA vindhya-vana meM nirmita eka ngrii| rAma ke lie nirmita hone se yaha nagarI isa nAma se abhihita huii| rAma ke dvArapAla, bhaTa, maMtrI, ghor3e, hAthI jaise ayodhyA meM the vaise hI isa nagarI meM bhI the| papu0 35. 43-45, 51-53 rAmabhadra-kRSNa kA bhAI balabhadra / hapu0 50.93 rAmA-tIrthaGkara suvidhinAtha kI jnnii| yaha bharatakSetra kI kAkando nagarI ke rAjA sugrIva kI rAnI thI / papu0 20.45 rAvaNa-(1) bhArgavavaMzI rAjA zarAsana kA putra / yaha droNAcArya kA dAdA aura vidrAvaNa kA pitA thA / hapu0 45.46-47 (2) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM AThavA~ pratinArAyaNa / yaha rAjA ratnazravA aura kekasI rAnI kA putra thaa| loka meM dazAnana nAma se vikhyAta huA thaa| isakI aThAraha hajAra rAniyAM thiiN| inameM mandodarI pramukha thii| vedavatI kI paryAya meM sItA ke jIva ke sAtha yaha sambandha karanA cAhatA thA / isI saMskAra se isane sItA kA haraNa kiyA thaa| vedavatI kI prApti ke lie isane vedavatI ke pitA zrIbhUti brAhmaNa kI hatyA kI thii| phalataH zrIbhUti ke jIva lakSmaNa ne use mArA / pUrvabhava meM sItA ke jova ko rAvaNa ke jIva ke dvArA bhAI ke viyoga kA duHkha uThAnA par3A thA, yahI kAraNa hai ki sItA bhI isake ghAta meM nimitta huii| papu0 7.165, 222, 46.29, 106.202-208, 123.121 130, vIvaca0 18.101, 114-115 de0 dazAnana rASTrakUTa-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadha deza ke vRddha grAma kA eka ___ vaizya / revatI isakI strI aura bhagadatta tathA bhavadeva isake putra the| mapu0 76.152-153 rASTravardhana-(1) surASTra deza kI ajAkhurI nagarI kA raajaa| vinayA isakI rAnI, namuci putra tathA susImA putro thii| kRSNa ne isake putra ko mArakara isako putrI kA haraNa kiyA thaa| anta meM isane putrI ke lie vastrAbhUSaNa tathA kRSNa ke lie ratha, hAthI Adi bheMTa meM dekara putrI ko kRSNa ke sAtha vivAha diyA thaa| hapu0 44.26-32 (2) bharatakSetra kA eka deza / yahA~ kA rAjA ardha akSauhiNI senA kA svAmI thA / hapu0 50.70 rAhu-jyotirloka ke deva / inake vimAna ATha maNiyoM se nirmita tathA zyAma hote haiM / ye candra-sUrya ke nIce rahate haiN| inake vimAna eka yojana caur3e, itane hI lambe tathA r3hAI sau dhanuSa moTe hote haiM / hapu0 6.17-18 rAhubhadra-eka muni / podanapura nagara ke rAjA pUrNacandra ne inhIM se dIkSA lI thii| hapu0 27.55-56 ripuMjayapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA apane mantriyoM ke sAtha sahayoga karane rAvaNa ke pAsa AyA thaa| rAvaNa ne bhI yahA~ ke vidyAdhara ko astra, vAhana aura kavaca dekara sammAnita kiyA thaa| papu0 55.87-89 ripudama-tIrthaGkara saMbhavanAtha ke pUrvabhava ke pitA / ye puNDarokiNI nagarI ke rAjA the / papu0 20.11, 25 ripujayapura-jayakumAra ke sAtha dIkSita honevAlA bharateza cakravartI kA eka putra / mapu0 47.281-283 rukmagiri-vijayA parvata kA apara nAma / papu0 21.3-4 rukmaNa-bhISmapitAmaha ke pitA / ye dhRtarAja ke bhAI the| rAjaputrI gaMgA inakI rAnI thii| hapu0 45.35 rukmanAbha-rAjA rudhira kA pautra / kRSNa ne ise kozala deza kA rAjA ___ banAyA thA / hapu0 53.46 rukmAbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.197 rukmikUTa-rukmI parvata kA dUsarA kUTa / hapu0 5.102 de0 rukmI rukmiNI-(1) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 (2) kuNDinapura ke rAjA bhISma aura rAnI zrImatI kI putrii| isake pitA ne ise zizupAla ko denA cAhA thA kintu nArada ke kahane para kRSNa zizupAla ko mArakara tathA rukmI ko nAgapAza se bAMdhakara Jain Education Intemational Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rukmI- rucakavara ise hara lAye the| unhoMne girinAra parvata para ise vivAhA aura apanI paTarAnI banAyA thA / pradyumna isakA putra thA / vaira vaza dhUmaketu jyotiSI deva janmate hI pradyumna ko uThA le gayA thaa| usane use khadirasAra aTavI meM takSazilA ke nIce dabAyA thaa| putra-viyoga se yaha du:khI huI / nArada se jJAtakara kRSNa ne ise isakA putra puNDarIkiNI meM batAyA thA tathA yaha bhI kahA thA ki vaha apane putra se solaha varSa bAda mila sakegI / bhaviSyavANI ke anusAra niyata samaya para isakI se bheMTa huii| kRSNa ke dvArA anumati diye jAne para anta meM yaha putra kRSNa kI sabhI paTarAniyoM aura putravadhuoM ke sAtha dIkSita ho gayI thI / mapu0 71.355-358, 72.47-53, 68-72, 149-153, 0 20,228, 0 42.13-34, 42.39-48, 89-96 61. 37-40, pApu0 12.3-15 rukmI - (1) jambUdvIpa kA pA~cavA~ kulAcala / isa parvata ke ATha kUTa haiM - siddhAyatanakUTa, rukmikUTa, ramyakakUTa, nArIkUTa, buddhikUTa, rUpyakUTa, hairaNyavatkUTa aura maNikAMcanakUTa / mapu0 63.193, papu0 105. 157-158, 05.15, 102-104 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka mahArathI rAjA / yaha kuNDinapura ke rAjA bhISma aura rAnI zrImatI kA putra thA / rukmiNI isakI bahina thI / kRSNa ke dvArA apanI bahina kA haraNa kiye jAne para isane kRSNa aura baladeva kA sAmanA kiyA thaa| isa samaya zizupAla isake sAtha thA / isakI senA meM sATha hajAra ratha, dasa hajAra hAthI, tIna lAkha ghor3e aura kaI lAkha paidala sainika the| isako bahina ne yuddha meM kRSNa se isakI rakSA karane ko kahA thaa| baladeva ne isase yuddha kiyA thA / unhoMne ise itanA Ahata kiyA thA ki isake prANa hI zeSa raha gaye the / pANDavapurANa ke anusAra kRSNa ne ise nAgapAza se bAMdhakara ratha ke nIce DAla diyA thA / hapu0 42.33-34, 78 96, 50.78, pApu0 12.9, 12 dacaka - (1) saudharma aura aizAna svargoM kA pandrahavA~ paTala / hapu0 6.45 de0 saudharma (2) kApiSTha svarga kA eka vimAna / mapu0 59.237-238 (3) rucakavara parvata ke dakSiNa dizAvartI ATha kUToM meM pA~cavA~ kUTa / yahA~ dikkumArI lakSmImatI devI rahatI hai / hapu0 5.709 de0 rucakavara (4) rucakavara parvata ke uttara dizAvartI ATha kUToM meM sAtavA~ kuutt| yahA~ zrInikumArI devI rahatI hai| pu0 5.016 30 vara (5) rucakavara parvata kI dakSiNapUrva-Agneya vidizA meM sthita eka kUTa / yahA~ dikkumArI rucakojjvalA devI rahatI hai / pu0 5.722 de0 rucakavara rucakaprabhA --- rucakavara parvata kI vAyavya dizA meM vidyamAna rucakottama kUTa para rahanevAlI dikkumArI devI / hapu0 5.723 de0 rucakavara rucakavara - (1) madhyaloka kA terahavA~ dvIpa evaM sAgara / hapu0 5.619 (2) isa nAma ke dvIpa ke madhya sthita valayAkAra eka parvata / yaha 42 jaina purANako 329 eka hajAra yojana gaharA, caurAsI hajAra yojana U~cA aura bayAlIsa haz2Ara yojana caur3A hai| isake zikhara para cAroM dizAoM meM eka haz2Ara yojana caur3e aura pA~ca sau yojana U~ce cAra kUTa haiM / inameM pUrva dizA meM nandyAvarta dakSiNa meM svastika, pazcima meM zrIvRdA aura uttara meM vardhamAnaka kUTa hai / ina kUToM para kramazaH padmottara, svahastI, nIlaka aura aMjanagiri nAma ke deva rahate haiN| ye cAroM deva diggajendra kahalAte haiM / isake pUrva meM ATha kUTa haiM jinake nAma evaM vahA~ kI deviyA~ ye haiM pUrva meM vidyamAna ATha kUTa evaM deviyA~ kUTa kA nAma 1. vaiDUrya 2. kAMcana 3. kanaka 4. ariSTa 5. divanandana 6. svastikananda 5. rucaka 6. cakottara devI kA nAma vijayA vaijayantI jayantI aparAjitA 7. aMjana 8. aMjanamUlaka dakSiNa meM vidyamAna ATha kUTa evaM deviyA~ 1. amo svasthatA supri 2. suprabuddha 3. mandarakUTa suprabuddhA 4. vimala yazodharA nandA nandottarA AnandA nAndIvardhanA lakSmImatI kIrtimatI 7. candra 8. supratiSTha pazcima meM vidyamAna ATha kUTa evaM deviyA~ 1. lohitAkhya 2. jagatkusuma 3. nalina 4. padmakUTa vasundharA citrA ilA surA pRthivI padmAvatI kAMcanA navamikA 5. kumuda 6. saumanasa 7. yazaH kUTa zItA 8. bhadrakUTa bhadrikA uttara meM vidyamAna ATha kUTa evaM deviyAM 1. sphaTika 2. aMka 3. aMjanaka lambusA mizrakezI purIkijI Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330: jaina purANakoza rucakA-gAyatta vAruNI 4. kAMcana 5. rajata AzA rucakA 7. rucaka 8. sudarzana inake atirikta cAroM dizAoM aura vidizAoM meM eka-eka kUTa aura hai / unake nAma haivizA devI jo vahA~ rahatI hai 1. pUrva vimala citrA 2. pazcima svayaMprabha triziras 3. uttara nityodyota sUtrAmaNi 4. dakSiNa nityAloka kanakacitrA 5. aizAna vaiDUrya 6. Agneya rucaka rucakojjvalA 7. naiRtya maNiprabha rucakAbhA 8. vAyavya rucakottama rucakaprabhA vidizAoM meM nimna cAra kUTa aura haidizA-nAma kUTa-nAma devI-nAma . aizAna ratnakUTa vijayAdevI Agneya ratnaprabhakUTa vaijayantI devI naiRtya sarvaratnakUTa jayantI devI vAyavya ratnoccayakUTa aparAjitA devI isa parvata ke Upara cAroM ora eka-eka jinamandira hai| ina mandiroM ke pravezadvAra pUrva kI ora haiM / hapu0 5.699-728 rucakA-rucakavara-parvata kI pUrvottara-aizAna-vidizA meM sthita vaiDarya kUTa kI dikkumArI deviyoM kI pradhAna devI / hapu0 5.722 de0 rucakavara rucakAbhA-rucakavara-parvata kI dakSiNa-pazcima naiRtya vidizA meM sthita maNiprabhakUTa kI pradhAna dikkumArI devI / hapu0 5.723 de0 rucakavara rucakAlaya-dizAoM aura vidizAoM meM rahanevAlI deviyoM ke nivAsa kUToM tathA jinamandiroM se vibhUSita rucakagiri / hapu0 5.729 de0 rucakavara-2 rucakojjvalA-rucakavara-parvata kI dakSiNapUrva-Agneya dizAvartI rucakakaTa kI pradhAna dikkumArI devI / hapu0 5.722 de0 rucakavara rucakottama-rucakavara parvata kI pazcimottara vAyavya vidizA meM sthita eka kaTa / yahA~ rucakaprabhA pradhAna dikkumArI-devI rahatI hai| hapu0 5.723 de0 rucakabara ruSakottara-rucakavara-parvata ke dakSiNa dizAvartI ATha kUToM meM chaThA kaTa / yahA~ kIrtimato-dikkumArI-devI rahatI haiN| hapu0 5.709-710 de0 rucakavara ruci-samyagdarzana kI cAra paryAyoM-zraddhA, ruci, sparza aura pratyaya meM dUsarI paryAya kA nAma / mapu0 9.123 rucira-saudharma aura aizAna svargoM kA solahavAM paTala evaM indraka / hapu0 6.46 de0 saudharma rudira-jarAsandha kA pakSadhara eka nRpa / kRSNa se yuddha karane ke lie ___ jarAsandha ise bhI apane sAtha le gayA thaa| mapu0 71.78-80 rukha-(1) jambUdvIpa ke sukauzala deza kI ayodhyA nagarI kA rAjA / isakI rAnI kA nAma vinayazrI thA / mapu0 71.416 (2) tIsarA nArada / hapu0 60.548 (3) raudra kArya karanevAle hone se isa nAma se prasiddha / ye dasa pUrva ke pAThI hote haiM / asaMyamI hone se ye naraka meM janma lete haiM / ye gyAraha hote haiN| inameM bhImAvalI vRSabhadeva ke tIrtha meM huaa| isI prakAra ajitanAtha ke tIrtha meM jitazatru, puSpadanta ke tIrtha meM rudra , zItalanAtha ke tIrtha meM vizvAnala, zreyAMsanAtha ke tIrtha meM supratiSThaka, vAsupUjya ke tIrtha meM acala, vimalanAtha ke tIrtha meM puNDarIka, anantanAtha ke tIrtha meM ajitandhara, dharmanAtha ke tIrtha meM ajitanAbhi, zAntinAtha ke tIrtha meM pITha tathA mahAvIra ke tIrtha meM satyaki putra / inakI U~cAI kramazaH pA~ca sau dhanuSa, sAr3he cAra sau dhanuSa, sau dhanuSa, nabbe dhanuSa, assI dhanuSa, sattara dhanuSa, sATha dhanuSa, pacAsa dhanuSa, aTThAIsa dhanuSa, caubIsa dhanuSa aura sAta dhanuSa hotI hai / inakI Ayu kramazaH terAsI lAkha pUrva, ikahattara lAkha pUrva, do lAkha pUrva, eka lAkha pUrva, caurAsI lAkha pUrva, sATha lAkha pUrva, pacAsa lAkha pUrva aura unahattara varSa kI hotI hai| marakara prArambha ke do rudra sAtaveM naraka meM, pA~ca chaThe naraka meM, eka pA~caveM naraka meM, do cauthe naraka meM aura antima tIsare naraka meM janma letA hai / Age utsarpiNI kAla meM bhI gyAraha rudra hoNge| ve saba bhavya hoMge aura kucha bhavoM meM mokSa prApta kreNge| unake nAma nimna prakAra hoMge-pramada, sammada, harSa, prakAma, kAmada, bhava, hara, manobhava, mAra, kAma aura aMgaja / hapu0 60.534-541, 546-547, 571572 (4) tIsarA rudra / hapu0 60.534-536 de0 rudra-3 rukhavatta-(1) vRSabhadeva ke tIrtha meM ayodhyA ke rAjA ratnavIrya ke rAjya meM hue seTha surendradatta kA mitra eka brAhmaNa / seTha ise pUjA ke lie upayukta dhana dekara bAhara calA gayA thaa| isane juA aura vezyAvRtti meM samasta dhana vyaya kara diyA aura coro karane lgaa| anta meM yaha senApati zreNika ke dvArA mArA gayA aura sAtaveM naraka meM utpanna huA / mapu0 70.147, 151.161, hapu0 18.97-101 (2) hemAMgada-deza meM rAjapura nagara ke rAjA satyandhara kA purohita / yaha maMtrI kaSThAMgArika ko rAjA ke mAra DAlane kI salAha dene ke phalasvarUpa tIna dina bAda hI bImAra hokara mara gayA thA tathA marakara naraka meM utpanna huaa| mapu0 75.207-216 (3) cArudatta kA vahu vyasanI caacaa| cArudatta ko vyasanI isI ne banAyA thaa| hapu0 21.40 Jain Education Intemational Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rudrAzva- raivataka svAzva - bharatakSetra ke vijayArdhaM parvata kI uttarazreNI kA gyArahavAM nagara / hapu0 22.86 rudhira - ariSTapura nagara kA raajaa| isakI mahArAnI mitrA thii| ina donoM kA hiraNyayama puSa aura rohiNI putrI thii| vasudeva isakA jAmAtA thA / hapu0 31.8-11, 43 ruSita--- devoM kA eka vimAna / jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra kI prabhAkarI nagarI ke rAjA prItivardhana kA Ananda purohita isI vimAna meM prabhaMjana nAmaka deva huA thaa| mapu0 8.213-214, 217 rUkSa-avasarpiNI-kAla ke anta meM sarasa, virasa aura tIkSNa meghoM ke sAta-sAta dina varSA karane ke pazcAt sAta dina taka barasanevAlemegha / mapu0 76.452-453 rUpa - cakSu indriya kA viSaya / yaha pA~ca prakAra kA hotA hai-- kAlA, pIlA, nIlA, lAla, sapheda 1 mapu0 75.623 rUpagatA - cUlikA - dRSTivAda aMga ke pA~ca bhedoM meM cUlikA bheda kA eka upabheda / hapu0 10.61, 123 rUpaparAvartanavidyA - rUpa parivartana karane meM samartha vidyA / sUrpaNakhA ne isI vidyA kI sahAyatA se apanA eka vRddhA kA rUpa banAyA thA / mapu0 68.152 rUpavatI - ( 1 ) indra vidyAdhara kI putrI / indra ke pitA sahasrAra ne isa kanyA ko dekara rAvaNa se sandhi karane ke lie kahA thaa| papu0 12. 164-169 (2) dazAMgabhoganagara ke rAjA vajrakarNa kI kanyA / yaha lakSmaNa kI dUsarI paTarAnI thii| isake putra kA nAma pRthivItilaka thaa| papu0 80.109, 95.20, 31 rUpavara - madhyaloka ke antima solaha dvIpoM meM sAtavA~ dvIpa evaM sAgara / hapu0 5.623 rupacIseTha dasa aura seThAnI dhanazrI kI putrI isakA vivAha jambUsvAmI se huA thA / mapu0 76.48-50 de0 jambU--4 rUpa satya -- satyapravAda pUrva meM kathita dasa prakAra ke satyabhASaNoM meM eka prakAra kA satyabhASaNa / isameM padArtha ke na hone para rUpa mAtra kI mukhyatA se kathana kiyA jAtA hai / hapu0 10.91, 99 rUpAnanda -- eka vyantara deva | isa yoni ke pazcAt yaha rajovalI nagarI meM kulandhara nAma se utpanna huA thA / papu0 5.123-124 rUpAnupAta - dezavrata kA pA~cavA~ aticAra - maryAdA ke bAhara kAma karane vAloM ko nijarUpa dikhAkara saceta karanA / hapu0 58. 178 rUpiNI - ( 1 ) dvitIya nArAyaNa dvipRSTha kI paTarAnI / papu0 20.227 (2) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 (3) icchAnusAra nija rUpa parivartana karane meM sakSama eka vidyA / mapu0 38.39 rUpyakUTa - rukmiparvatastha chaThA kUTa / hapu0 5.102-103 rUpyA-- jambUdvIpa ke haraNyavata kSetra meM pravAhita eka mahAnadI / mapu0 63.196, hapu0 5.124 mainapurANako 331 rUpyA pazcima puSkarA ke pazcima videhakSetra kA vijaya parvata / hapu0 34.15 recaka kevalI ke kevala samudAta meM honevAlI AtmapradezoM kI antima upasaMhAra kI avasthA / mapu0 21.191 reNukI - rAjA pArata kI kanyA / jamadagni ne ise kelA dikhAkara apane meM AkRSTa karake isase yaha svIkAra karA liyA thA ki vaha use cAhatI hai / isake pazcAt pArata se nivedana karake jamadagni ne ise vivAha liyA thaa| isameM do putra indra (parazurAma aura zvetarAma / ariMjaya muni isake bar3e bhAI the / ise ariMjaya muni ne samyaktva dhana ke sAtha-sAtha kAmadhenu nAma kI eka vidyA bhI dI thii| rAjA kRtavIra isase kAmadhenu vidyA se lenA cAhatA thaa| usane isase vidyA dene ko nivedana bhI kiyA kintu isake dvArA niSedha kiye jAne para kupita hokara kRtavIra ne isake pati ko mAra DAlA thaa| pratyuttara meM isake putroM ne jAkara kRtavIra ke pitA sahasrabAhu ko mAra diyA thaa| isake putroM ne ikkIsa bAra kSatriyavaMza kA nimUla nAza kiyA thaa| anta meM yaha indra (parazurAma ) bhI cakravartI sumoma dvArA mArA gayA thaa| mapu0 65.87-112, 127-112, 141-150 revata- ariSTapura ke rAjA hiraNyanAbha kA bar3A bhAI / yaha baladeva kA mAmA thaa| isako cAra putriyA~ thIM revatI bandhumatI, sItA aura rAjIvanetrA / ye cAroM baladeva ko dI gayI thIM / anta meM yaha pitA ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| hapu0 44.37-41 revatI (1) ariSTapura ke rAjA ke bhAI revatI kI putrI yaha maladeva ' kI strI thI / hapu0 44.40-41 de0 revata (2) eka nakSatra / papu0 20.50 (3) bharatakSetra meM hastinApura ke rAjA gaMgadeva kI rAnI naMdayazA kI dhAya / isane nandayazA ke sAtaveM putra nirnAmaka kA pAlana-poSaNa kiyA thA / mahApurANa ke anusAra naMdayazA dvArA sAtavIM putra alaga kara diye jAne para yahI use nandayazA kI bar3I bahina bandhumatI ko sauMpane gayI thI / mapu0 71.260 265, hapu0 33. 141-144 (4) suketu ke bhAI vidyAdhara ratimAla kI kanyA / yaha balabhadra ko dI gayI thI / hapu0 36.60-61 (5) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vRddha grAma ke rASTrakUTa vaizya kI strI / isake bhagadatta aura bhavadeva do putra the / mapu0 76.152-153 revA - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / isI nadI ke taTa para pauloma aura carama donoM ne milakara indrapura nagara basAyA thA / mapu0 29. 65 pu0 37.18 hapu0 17.27 raivatta - eka zreSThI / isakI strI kA nAma dhanazrI thaa| ina donoM kI eka putrI bhIrUpI jo jambUsvAmI se vivAhI gayI thii| mapu0 76.48-50 raivata - AgAmI pandrahaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.473 revataka eka parvata giranAra tIrthaMkara neminAtha kA nirvANa isI parvata se huA thA / isI parvata para rukmiNI ko kRSNa ne vidhipUrvaka vivAhA Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 : cainapurANakoza thaa| isakA apara nAma zatrunjaya thA / mapu0 71.179-181, 72. 267, 274, hapu0 42.96, 55.29, pApu0 16.22 roga - eka parISaha / isameM yaha "zarIra rogoM kA ghara hai" - aisA cintana karate hue roga janita asahya vedanA hone para muni usake pratikAra kI kAmanA nahIM karate / mapu0 36. 124 rocana -- bhadrasAla vana eka kuutt| yaha sItA nadI ke pUrvI taTa para meru parvata se uttara kI ora sthita hai| yahA~ diggajendra deva nivAsa karatA hai / hapu0 5.208-209 rodhana-zaMkA kA eka deza yaha atyadhika surakSita thaa| deva bhI yahA~ upadrava nahIM kara sakate the / pu0 6.67-68 romazasya -baladeva kA eka putra / hapu0 48.68 rorukA - kaccha deza kI ke rAjA ceTaka kI 75.11-12 eka nagarI / yahA~ ke rAjA udayana ko vaizAlI cauthI putrI prabhAvatI vivAhI gayI thI / mapu0 rohiNI - ( 1 ) eka vidyA / arkakIrti ke putra amitateja ne aneka vidyAoM ke sAtha yaha vidyA bhI siddha kI thI / mapu0 62.397, hapu0 27.131 (2) ariSTapura nagara ke rAjA rudhira aura rAnI mitrA kI putrI yaha rAjakumAra hiraNya kI bahina thii| isakI jananI kA dUsarA nAma padmAvatI tathA pitA kA dUsarA nAma hiraNyavarmA thA / mapu0 70. 307, hapu0 31.8-11, pApu0 11.31 de0 rudhira (3) candramA kI devI / mapu0 71.445, papu0 3.91 (4) eka nakSatra / tIrthaMkara ajita aura ara kA janma isI nakSatra meM huA thA / papu0 20.38, 54 (5) antima balabhadra balarAma kI jananI / papu0 20.238-239 (6) vijayAvatI nagarI ke gRhastha sunanda kI patnI / rAvaNa aura lakSmaNa ke pUrvabhava ke jIva kramaza: arhaddAsa aura RSidAsa kI yaha jananI thI / papu0 123. 114-115 rohita - (1) udaka parvata kA adhiSThAtA eka deva / hapu0 5.463 (2) caudaha mahAnadiyoM meM tIsarI nadI yaha mahApadmasarovara se nikalI hai / isakA apara nAma rohyA hai / mapu0 63.195, pu0 5.123, 133 (3) saudharma aura aizAna svargoM kA dasavA~ paTala / hapu0 6.45 rohitakUTa bharatakSetra ke himavat kulAcala kA sAtavA~ kUTa isakI UMcAI paccIsa yojana hai| vistAra mUla meM paccIsa yojana, madhya meM paune unnIsa yojana aura Upara sAr3he bAraha yojana hai / pu0 5. 54-56 rohitAkUTa -- mahAhimavAn kucha kA cauvA kuutt| isakI UMcAI pacAsa yojana, madhya meM sAr3he saiMtIsa yojana aura Upara paccIsa yojana hai / hapu0 5.71-73 rohitAsyA-caudaha mahAnadiyoM meM cauthI nadI / yaha padmasarovara ke uttarI toraNadvAra se nikalakara tathA uttara kI ora mur3akara pazcima roga- laMkA samudra meM milI hai / mapu0 63.195, 32.123, hapu0 5.123, 132 rohyA-caudaha mahAnadiyoM meM tIsarI nadI isakA apara nAma rohita hai / hapu0 5.123, de0 rohita - 2 raudra -- (1) kAvya ke nau rasoM meM eka rasa / mapu0 74.210 (2) rAtri kA pahalA prahara / mapu0 74. 255 raudrakarmA - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bayAsIvA~ putra / pApu0 8.203 raudradhyAna -- krUra aura nirdayI logoM kA AtatAyI dhyaan| isake cAra bheda haiM - hisAnanda, mRSAnanda, steyAnanda aura saMrakSaNAnanda | yaha pA~caveM guNasthAna taka hotA hai| kRSNa Adi tIna khoTI lezyAoM se utpanna hokara yaha antarmuhUrta kAla taka rahatA hai / pahale ArtavyAna ke samAna isakA kSAyopazamika bhAva hotA hai| narakagati ke duHkha prApta honA isakA phala hai / bhoheM Ter3hI ho jAnA, mukha kA vikRta ho jAnA, pasInA Ane laganA, zarIra kA~pane laganA aura netroM kA lAla ho jAnA isake bAhya cihna haiM / mapu0 21.41-44, 52-53, papu0 14.31, vIvaca0 6.49-50 raudranAva - hastinApura kA rAjA / yaha tIsare nArAyaNa svayaMbhU kA pitA thaa| isakI rAnI kA nAma pRthivI thaa| papu0 20. 221-226 raudrabhUti kauzAmbI nagarI ke rAjA vizvAla aura rAnI pratisaMdhyA kA putra / yaha kAkonada mlecchoM kA svAmI thA / yaha lakSmaNa ke Age natamastaka ho gayA thaa| rAma ne isase bAlakhilya ko bandhanamukta karAyA thA / isake pazcAt yaha bAlakhilya kA mitra bana gayA thaa| apanA samasta dhana bAlakhilya ko dekara yaha usakA AjJAkArI ho gayA thA / papu0 34.76-78, 84, 91, 98, 104-105 raudrAstra - haz2AroM astroM se yukta eka divya astra / samudravijaya ne bhAI vasudeva ke lie isakA vyavahAra kiyA thA / vasudeva ne samudravijaya ke isa astra ko brahmazira astra ke dvArA kATa DAlA thA / hapu0 31. 122-123 rauruka - dharmA prathama narakabhUmi ke tIsare prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau aTThAsI aura cAroM vidizAoM meM eka sau caurAsI kula tIna sau bahattara zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4.76, 91 raurava - sAtavIM pRthivI ke apratiSThAna indraka kI dakSiNa dizA kA mahAnaraka / hapu0 4.158 raupyAdri - cA~dI jaise varNavAlA vijayArddha parvata / isakA apara nAma raupya zaila hai| bharateza ko strI, hAthI aura azva ratna isI parvata para prApta hue the / mapu0 4.81, 36.173, 37.86, hapu0 46.13 la laMkA - jambUdvIpa meM dakSiNa dizA kA eka dvIpa evaM nagarI / nagarI lavaNasamudra meM vidyamAna dvIpoM ke madhya sthita rAkSasa dvIpa aura usake bhI madhya meM sthita trikUTAcala parvata ke nIce sthita thI / rAkSasavaMzI Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 333 laMkAzoka-lakSmaNa vidyAdhara yahA~ rahate the| rAvaNa ke pUrvaja meghavAhana ko rAkSasoM ke indra bhIma aura subhIma ne dvIpa kI rakSArtha yaha nagarI dI thii| yaha bAraha yojana lambI, nau yojana caur3I hai| isameM battIsa gopura aura eka ratnakoTa hai / yaha meru ke samAna U~cI tathA vanopavanoM se alaMkRta hai| rAvaNa yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 68.256-257, 295-298, papu0 5.149-158, 43.21 laMkAzoka-laMkA kA eka rAjA / laMkA meM isake pUrva caNDa ne aura bAda meM mayUravAn ne zAsana kiyA thA / papu0 5.397 laMkAsundarI-laMkA ke surakSAdhikArI vajramukha kI putrI / hanumAna ne yuddha meM isake pitA ko mAra DAlA thaa| pitR-vadha se kupita hokara isane prathama to hanumAna se yuddha kiyA kintu bAda meM kAmavANoM se hanumAna ke hRdaya meM praveza kara gii| isane hanumAna ko mArane ke lie uThAI zakti saMhRta kara lI thii| mugdha hokara isane svanAmAMkita vANa bhejaa| hanumAna use par3hakara isake pAsa Aye aura isake premapAza meM Abaddha ho gaye the / hanumAna ke samajhAne se yaha pitA ke maraNa kA zoka bhUla gayI thI / papu0 52.23-67 lakuca-eka prakAra kA phala / vartamAna kA yaha lIcI phala kahA jA sakatA hai| bharateza ne vRSabhadeva kI pUjA meM anya phaloM ke sAtha isa phala kA bhI vyavahAra kiyA thA / mapu0 17.252 lakuTa-eka shstr-laatthii| cauthe manu kSemandhara ne siMha, vyAghra Adi pazuoM se apanI rakSA karane ke lie prajA ko isakA upayoga batAyA thaa| mapu0 3.105 lakSaNa-(1) aSTAMga nimitta jJAna kA chaThA aMga / isase zArIrika cihna dekhakara manuSya ke aizvayaM evaM dAridraya Adi ko batAyA jAtA hai| tIrthakaroM ke zarIra para svastika Adi eka sau ATha lakSaNa hote haiM / mapu0 15.37-44, 62.181, 188, hapu0 10.117 de0 aSTAMganimittajJAna (2) parameSThiyoM ke guNa rUpa meM kahe gaye sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / isameM muni jinendra ke lakSaNoM kA cintana karate hue tapa karatA hai / mapu0 39.163-166, 171 lakSaNya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.144 lakSaparvA-solaha vidyA nikAyoM kI eka vidyA / dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami vidyAdharoM ko dI thI / hapu0 22.67 lakSmaNa (1) duryodhana kA putr| isane yuddha meM abhimanyu kA dhanuSa tor3A thaa| pApu0 19.226 (2) avasarpiNI kAla ke duHkhamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM AThaveM vAsudeva-nArAyaNa / inhoMne koTizilA ghuTanoM taka uThAI thii| ye tIrthaGkara munisuvrata ke tIrtha meM hue the| vArANasI nagarI ke rAjA dazaratha inake pitA aura rAnI kaikeyI mA~ thii| ye mAgha zukla pratipadA ke dina vizAkhA nakSatra meM janme the / inakI kula Ayu bAraha hajAra varSa thii| isameM kumArakAla kA samaya sau varSa, digvijaya kA samaya cAlIsa varSa aura rAjyakAla eka hajAra aThAraha sau bAsaTha varSa rahA / ye pandraha dhanuSa U~ce the| zarIra battIsa lakSaNoM se vibhUSita thaa| ye vajavRSabhanArAca saMhanana aura samacaturasrasaMsthAna ke dhArI the| inakI nIla kamala ke samAna zArIrika kAnti thii| rAma inake bar3e bhAI aura bharata tathA zatrughna choTe bhAI the| yajJa kI surakSA ke lie rAjA janaka ke AmantraNa para rAjA dazaratha ne purohita se parAmarza karake rAma ke sAtha sasainya inheM bhejA thaa| vahA~ se lauTakara donoM bhAI sItA sahita ayodhyA Aye / ayodhyA meM rAjA dazaratha ne pRthivIdevI Adi solaha kanyAoM ke sAtha inakA vivAha kiyA thaa| dazaratha ne inheM yuvarAja banAkara rAma ke sAtha banArasa bhejA thaa| rAvaNa dvArA sItA-haraNa kiye jAne para zokasantapta rAma ko inhoMne dhairya baMdhAkara sItA vApasa lAne kA upAya karane ko kahA thA / laMkA-vijaya ke pUrva inhoMne bAlI ko mArA thaa| jagatpAda parvata para sAta dina nirAhAra rahakara inhoMne prajJapti-vidyA siddha kI thii| rAvaNa se yuddha karane ye rAma ke sAtha laMkA gaye the / laMkA pahu~cane para sugrIva aura aNumAn inheM aura rAma ko apane dvArA siddha kI huI garuDavAhinI, siMhavAhinI, bandhamocinI aura hananAvaraNI ye cAra vidyAeM dI thiiN| rAvaNa ke yuddhasthala meM Ane para ye vijayaparvata-hAthI para savAra hokara yuddhArtha nikale the| rAvaNa ke mAyAmaya yuddha karane para inhoMne bhI indrajIta ke sAtha mAyAmaya yuddha kiyA thaa| rAvaNa dvArA nArAyaNa paMjara meM ghera liye jAne para apanI vidyA se ye usa paMjara ko tor3akara bAhara nikala Aye the| rAvaNa ne inake Upara cakra bhI calAyA thA kintu vaha inake dAhine hAtha para Akara Thahara gayA thaa| inhoMne isI cakra se rAvaNa kA sira kATa DAlA thA / vijayoparAnta inhoMne vibhISaNa ko laMkA kA rAjA banAyA aura vahA~ kI samasta vibhUti use de dii| laMkA se lauTakara rAma ke sAtha ye sundarapIThaparvata para Thahare the| yahA~ deva aura vidyAdhara rAjAoM ne rAma ke sAtha inakA abhiSeka kiyA thaa| yahIM inhoMne koTizilA uThAI thii| yahA~ ke nivAsI yakSa sunanda ne prasanna hokara inheM saunandaka nAma kI talavAra dI thii| prabhAsadeva ko vaza meM karane se usase santAnaka mAlA, sapheda-chatra aura AbhUSaNa prApta hue the| inhoMne solaha hajAra paTTabandha rAjAoM aura eka sau dasa nagariyoM ke svAmI vidyAdhara rAjAoM ko apane adhIna kiyA thaa| inakI yaha vijaya bayAlIsa varSa meM pUrNa huI thii| isa vijaya ke pazcAt ye ayodhyA lauTa Aye the| pRthivIsundarI Adi inakI solaha hajAra rAniyA~ thiiN| sudarzana cakra, kaumudI gadA, saunandaka khaDga, adhomukhI zakti, zAraMga dhanuSa, pAMcajanya zaMkha aura kaustubha mahAmaNi ye sAta inake ratna the| inake ina ratnoM kI eka-eka hajAra yakSa deva rakSA karate the| zivagupta munirAja ke samajhAne para bhI ye bhogoM meM Asakta rhe| nidAna-zalya ke kAraNa samyagdarzana Adi kucha grahaNa na kara sake / pRthivIcandra inakA putra thA / asAdhya roga se inakA mAgha kRSNa amAvasyA ke dina maraNa huaa| ye marakara paMkaprabhA pRthivI meM gaye / rAma ne rAjyalakSmI inhIM ke putra Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 : jaina purANakoza lakSamaNa-lakSmaNA ko sauMpakara apane hAtha se usakA paTTa bA~dhA thaa| inakI pRthivIsundarI Adi rAniyoM ne zrutavatI AyikA se dIkSA le lI thii| ye paMkaprabhA se nikalakara krama-krama se saMyama dhAraNa kara mokSa prApta kreNge| padmapurANa ke anusAra ye ayodhyA ke rAjA dazaratha aura unakI rAnI kaikeyI ke putra the / inake bar3e bhAI kA nAma padma thaa| bharata aura zatrughna inake choTe bhAI the / inheM sarvazAstra viSayaka jJAna inake guru hari se prApta huA thA / janaka ke yajJa kI surakSA ke lie ye padma ke sAtha mithilA gaye the| inake isa kauzala ko dekhakara vidyAdhara candravardhana ne inheM buddhimatI Adi aThAraha kanyAeM dI thiiN| padma ke sAtha ye bhI bana gaye the / vanavAsa ke samaya inhoMne ujjayinI ke rAjA siMhodara ko parAsta kiyA aura vanakarNa kI usa siMhodara nAmaka rAjA se mitratA karAI thii| isa para vajrakarNa ne inheM apanI putriyA~ vivAhI thIM / siMhodara ne bhI inheM kanyAe~ dI thiiN| inheM yahA~ kula tIna sau kanyAe~ prApta huI thiiN| inhoMne vidhyacala meM mleccharAja raudrabhUti ko parAsta kiyA thaa| vejantapura ke rAjA pRthivIdhara kI putrI vanamAlA ko inhoMne AtmaghAta se bacAyA thA aura use apanAyA thA / ativIrya ke putra vijayaratha ne apanI bahina ratimAlA inheM dI thii| vaMzasthala-parvata para inheM sUrya hAsa-khaDga milaa| isase inhoMne zambaka ko aura pitA kharadUSaNa ko mArA thaa| bana meM velandhara nagara ke rAjA samudra-vidyAdhara ne inheM apanI cAra kanyAe~ dI thiiN| mahAlocana-garuDendra ne garur3avAhinI-vidyA dI thii| sugrIva ne inakI aura inake bhAI rAma kI pUjA kI thii| inhoMne koTizilA ko apanI bhujAoM se Upara uThAyA thaa| padma-rAvaNa yuddha meM indrajit ke mahAtAmasa astra ko inhoMne sUryAstra se tathA nAgAstra ko garuDAstra se dUra kara diyA thA / indrajit ne inheM ratha rahita bhI kiyaa| usane tAmazAstra chor3akara andhakAra meM rAvaNa ko chipA liyA kintu inhoMne sUryAstra chor3akara indrajit kA manoratha pUrNa nahIM hone diyaa| inake nAgavANoM se Ahata hokara vaha pRthivI para gira gayA thaa| rAvaNa dvArA vibhISaNa para calAye gaye zUla ko inhoMne vANoM se hI naSTa kara diyA thaa| isa para kupita hokara rAvaNa ne ina para zakti-prahAra kiyaa| usase Ahata hokara ye mUcchita ho gaye / devagItapura ke nivAsI candrapratima ke yaha batAne para ki droNamegha kI putrI vizalyA ke Ate hI lakSmaNa kI mUrchA dUra ho jAyagI / padama ne bhAmaNDala ke dvArA vizalyA ko vahA~ bulAyA / vaha AI aura lakSmaNa kI mUrchA dUra huii| yuddha punaH Arambha huaa| inhoMne siddhArtha astra se rAvaNa ke sabhI astra viphala kara diye / rAvaNa ne bahurUpiNI vidyA kA prayoga kiyA / inhoMne use bhI naSTa kiyA / anta meM rAvaNa ne inheM mArane ke lie cakra kA prahAra kiyaa| cakra inakI pradIkSaNA dekara inake hAtha meM A gayA aura sthira ho gayA / isI cakra ke prahAra se inhoMne rAvaNa ko mArA / isake pazcAt vibhISaNa ke nivedana para ye bhI rAma ke sAtha laMkA meM chaH varSa rahe / laMkA se lauTate samaya aneka rAjAoM ko jItA / vidyAghara bhI inake AdhIna hue / samasta pRthivI para inakA svAmitva huaa| isI samaya ye nArAyaNa pada ko prApta hue| cakra, chatra, dhanuSa, zakti, gadA, maNi aura khaDga ye sAta ratna bhI inheM isI samaya prApta hue| inakI satraha hajAra rAniyAM thIM / inake kula ar3hAI sau putra the / rAma ke dvArA kiye gaye sItA ke parityAga ko inhoMne ucita nahIM samajhA / parantu rAma ke Age ye kucha nahIM kaha ske| paricaya ke abhAva meM ajJAta avasthA meM inheM lavaNAMkuza aura madanAMkuza se bhI yuddha karanA par3A para yaha vidita hote hI ki ve rAma ke hI putra hai, inhoMne yuddha chor3akara una donoM kA sneha se AliMgana kiyA thaa| ratnacUla aura mRgacUla devoM ke dvArA rAma ke prati inake sneha kI parIkSA ke samaya rAma kA kRtrima maraNa dikhAye jAne se inakI mutyu huii| marakara ye bAlukAprabhA bhUmi meM utpanna hue / sItA ke jIva ne svarga se isa bhUmi meM jAkara inheM sambodhA tathA samyakdarzana prApta kraayaa| ye tIrthakara hokara Age nirvANa prApta kareMge / pA~caveM pUrvabhava meM ye vasudatta aura cauthe pUrvabhava meM zrIbhUti brAhmaNa, tIsare meM deva, dUsare meM vidyAdhara punarvasu aura prathama pUrvabhava meM sanatkumAra svarga meM deva the| mapu0 67.148-155, 164-165, 68.30-38, 47-48, 77-83, 110-114, 178-182, 264-268, 464-472. 502, 521522, 545-546, 618-634, 643-690, 701-704, 712, 722, papu0 22.173-175, 25.23-58, 27.78-83, 28.247250, 31.195-201, 33.74, 185-200, 241-243, 307313, 34.71-78, 35.22-27, 36.10-49, 73, 37.139. 147, 38.1-3, 60-141, 39.71-73, 43.40-111, 44.48103, 45.1-38, 47.128, 48.214, 54.65-69, 60.128135, 140, 62.33-34, 57-65, 71-84, 63.1-3, 25, 64. 24-46, 65.1-6, 31-38, 80, 74.91-114, 75.22-60, 76.32-33, 80, 123, 83.36, 94.1-35, 40, 97.7-12, 26, 50-51, 103.16-56, 105.263, 110.1-95, 115.215, 106.5-44, 175, 205-206, 118.29-30, 106, 123, 123.1-53, 112-133, hapu0 53.38, 60.531, vIvaca0 18.101, 113 lakSmaNasena-eka AcArya / ye arhat muni ke ziSya tathA padmapurANakAra raviSeNa ke guru the / papu0 123.168 lakSmaNA-(1) siMhaladvIpa ke rAjA zlakSNaroma aura rAnI kurumatI kI putrI / kRSNa aura baladeva siMhaladvIpa jAkara aura vahA~ ke senApati drumasena ko mArakara ise hara lAye the| dvArikA Akara kRSNa ne ise vidhipUrvaka vivAhA thA tathA ise apanI pAMcavIM paTarAnI banAyA thA / mahAsena isakA bhAI thA / mahApurANa meM ise suprakAranagara ke rAjA zaMbara aura rAnI zrImatI kI putrI kahA hai tathA padma aura dhruvasena isake bar3e bhAI batAye haiM / pUrvabhavoM meM yaha ariSTapura nagara ke rAjA vAsava kI rAnI vasumatI thii| kuceSTApUrvaka marakara yaha bhIlanI huii| ila paryAya meM isakA vratAcaraNapUrvaka bharaNa hone se yaha indra kI nartakI huI / pazcAt candrapura nagara ke rAjA mahendra kI putrI kanakamAlA hii| isa paryAya meM isane muktAvalI tapa kiyA / anta meM marakara Jain Education Intemational Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA. zAna madira zrI jAvIra jana ArAdhanA kandrakoparANakoza : 335 lakSmI-latAMga tapa ke prabhAva se tIsare svarga kI indrANI huI aura isake pazcAt svarga se cayakara yaha rAjA zambara kI putrI huii| mapu0 71.117, 126127, 400-410, hapu0 44.20-25, 60.85 2. sandhyAkAra nagara ke rAjA siMhaghoSa kI rAnI aura hiDimbA kI jananI / pApu0 26.29 / (3) bharatakSetra meM candrapura ke rAjA mahAsena kI rAnI / yaha tIrthakara candraprabhA kI jananI thii| mapu0 54.163-164, 170-173, papu0 20.44 (4) magadha deza meM rAjagRhanagara ke rAjA vizvabhUti ke choTe bhAI vizAkhabhUti kI rAnI / yaha vizAkha nanda kI jananI thii| mapu0 57. 73, 74.88, vIvaca0 3.6.9 lakSmI-(1) chaH jinamAtRka deviyoM meM eka dikkumArI devii| isakI Ayu eka palya ko hotI hai / garbhAvasthA meM jinamAtA kI sevA karatI hai / mahApurANa meM yahI devI vyantarendra kI vallabhA aura puNDarIka hRdayavAsinI eka vyantara devI bhI kahI gayI hai| mapu0 12.163164, 38.226, 63.200 papu0 3.112-113, hapu0 5.130131, vIvaca0 7.105-108 (2) kuzAgrapura ke rAjA zivAkara kI raanii| yaha chaThe nArAyaNa puNDarIka kI jananI thI / papu0 20.221-226 (3) ratnapura ke rAjA vidyAMga kI rAnI / yaha vidyAsamudghAta kI jananI thI / papu0 6.390 (4) aMjanA ke jIva kanakodarI kI sauta / papu0 17.166-167 (5) rAvaNa aura lakSmaNa kI AgAmI bhava kI jananI / papu0 123.112-119 (6) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.14 (7) akSapura ke rAjA haridhvaja kI raanii| yaha rAjA aridama kI janano thI / papu0 77.57 (8) dazaratha kI putravadhU aura bharata kI bhaabhii| papu0 83.94 (9) rAjA vanajaMgha kI rAnI / zazicUlA isakI putrI thI / papu0 101.2 lakSmIkUTa-(1) vijayAdha kI dakSiNazreNI meM sthita paitIsavIM ngrii| hapu0 22.97 (2) zikharin kulAcala kA chaThA kuutt| hapu0 5.106 lakSmIgrAma-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadhadeza kA eka grAma | kRSNa kI paTarAnI rukmiNI apane eka pUrvabhava meM yahA~ soma brAhmaNa ko strI lakSmImati thii| mapu0 71.317-341, hapu0 60.26 lakSmItilaka-eka muni / ye bharatakSetra ke vijayAdha parvata para sthita aruNanagara ke rAjA siMhavAhana ke dIkSAguru the| papu0 17.154158 lakSmIdhara-vidyAdharoM kA eka nagara / lakSmaNa ne ise apane adhIna kiyA thaa| papu0 94.5 lakSmIpati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.207 lakSmImati-(1) rAjA yudhiSThira kI raanii| pApu0 16.62 de0lakSmImatI--4 (2) kRSNa kI paTarAnI rukmiNI ke pUrvabhava kA jIva / yaha brAhmaNa somadeva kI patnI thii| mapu0 71.317-319 de0 lakSmIgrAma lakSmImatI-(1) hastinApura ke rAjA somaprabha kI rAnI / yaha jayakumAra ko jananI thii| mapu0 43.78-79, hapu0 9.179 (2) hastinApura ke cakravartI mahApadma kI rAno / cakravartI ne isI rAnI ke jyeSTha putra padma ko rAjya dekara choTe putra viSNukumAra ke sAtha dIkSA lI thii| hapu0 20.12-14 (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadhadeza ke lakSmIgrAmavAsI brAhmaNa somadeva kI strii| muni kI nindA ke phalasvarUpa yaha muninindA ke sAtaveM dina ho udumbara kuSTha se pIr3ita ho gayI thI / zarIra se durgandha Ane lagI thii| aneka paryAyoM meM bhaTakane ke pazcAt yahI kRSNa kI paTarAnI rukmiNI huii| isakA apara nAma lakSmImati thaa| mapu0 71.317-341, hapu0 60.26-31 (4) pANDava-yudhiSThira kI raanii| isakA apara nAma lakSmImati thA / hapu0 47.18, pApu0 16.62 (5) rucakagiri kI dakSiNa dizA meM sthita rucakakaTa kI rahanevAlI eka devI / hapu0 5.709 de0 rucakavara (6) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM ratnasaMcayanagara ke rAjA kSemakara ke putra vAyudha kI raanii| yaha sahasrAyudha kI jananI thii| mapu0 63.37-39, 44-45 (7) bharatakSetra meM cakrapura nagara ke rAjA varasena kI rAnI / yaha nArAyaNa puNDarIka kI jananI thI / mapu0 65.174-177 (8) videhakSetra meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta kI rAnI / zrImatI isI kI putrI thii| mapu0 6.58-60 (9) vArANasI nagarI ke rAjA akampana aura rAnI suprabhAdevI kI dUsarI putrI / isakA apara nAma akSamAlA thA jo arkakIrti ko dI gayI thii| mapu0 43.124, 127, 131, 136, 45.21, 29 lakSmIvatI hastinApura ke rAjA somaprabha kI raanii| mapu0 43.78-79 de. lakSmImatI-1 lakSmovAn-sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 182 laghimA-(1) eka vidyaa| yaha dazAnana ko prApta thii| papu0 7.326332 (2) aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izatva aura vazitva ina ATha siddhiyoM meM cauthI siddhi / bharateza ko ye AThoM siddhiyA~ prApta thiiN| mapu0 38.193 laghukarI-eka vidyaa| arkakIrti ke putra amitateja ne ise siddha kiyA thaa| mapu0 62.397 latAMga-caurAsI lAkha Uha pramita kAla / mahApurANa ke anusAra yaha huhU Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ latA-lavaNAmbodhi 336 : jaina purANakoza kAla caurAsI kA guNA karane se prApta saMkhyA pramita hotA hai / mapu. 3.225-226, hapu0 7.29 latA-caurAsI lAkha latAMga pramita kAla / mahApurANa ke anusAra yaha latAMga kAla meM caurAsI lAkha kA guNA karane se prApta saMkhyA pramita hotA hai / mapu0 3.226, hapu0 7.29 latAvana-samavasaraNa kA latA samUha se yukta eka vana / mapu0 19.115, 22.118 lambAbhimAna-rAjA vasu kI vaMza-paramparA meM huA rAjA vajrabAhu kA putra / vaha rAjA bhAnu kA pitA thA / hapu0 18.1-3 labdhi-(1) bhAvendriya ke labdhi aura upayoga ina do rUpoM meM prathama rUpa / hapu0 18.85 (2) samyaktva prApti kI pUrva saamgrii| yaha pA~ca prakAra kI haikSayopazama, vizuddhi, prAyogya, dezanA tathA karaNa / inake prApta hone para jo Atmavizuddhi ke anusAra darzanamohanIya kA upazama, kSayopazama athavA kSaya karatA hai use sarvaprathama aupazamika, pazcAt kSAyopazamika aura tatpazcAt kSAyika-samyaktva prApta hotA hai / hapu0 3.141-144 lampAka-(1) eka mAMgalika vAdya / yaha rAma kI senA ke laMkA kI ora prasthAna karate samaya bajAyA gayA thaa| papu0 58.27 (2) eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza donoM bhAI lokAkSanagara ke rAjA kuberakAnta ko parAjita karane ke pazcAt naukAoM ke dvArA yahA~ Aye the aura unhoMne yahA~ ke rAjA ekakarNa ko parAjita kiyA thaa| yahA~ se ve donoM bhAI kailAza kI ora gaye the| papu0 101.70-75 lambitAdhara-yaha vidyAdhara bimboSTha kA putra aura raktoSTha kA pitA thaa| papu0 5.51-52 lambusA-rucakagiri ke uttaradizAvartI sphaTikakUTa kI eka devii| hapu0 5.715 de0 rucakavara laya-tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.151 lalATikA-lalATa para candana kI likhI gayI ardhacandra kI AkRti / yaha striyoM ke saundarya kI vRddhi karatI hai / papu0 3.190 lalitAMga-(1) rAjA mahAbala kA jIva / yaha aizAna svarga kA eka deva thA / yaha tapAye hue svarNa ke samAna kAntimAna thaa| isakI U~cAI sAta hAtha thii| yaha eka hajAra varSa bAda mAnasika AhAra aura eka pakSa meM zvAsocchvAsa letA thaa| isakI cAra mahAdeviyA~ tathA cAra hajAra deviyA~ thiiN| mahAdeviyoM ke svayaMprabhA, kanakaprabhA, kanakalatA aura vidyullatA nAma the| Ayu ke anta meM acyuta svarga kI jina pratimAoM kI pUjA karate hue tathA caityavRkSa ke nIce baiThakara namaskAra mantra ko japate hue svarga se cayakara rAjA vacabAhu kA putra vajrajaMgha huA / yahI jIva AgAmI sAtaveM bhava meM nAbheya-vRSabhadeva huaa| mapu0 5.253-254, 278-283, 6.24-29 (2) isa nAma kA eka viTa / jambUkumAra ne isakI eka kathA vidyuccora ko sunAyI thii| mapu0 76.94 lalitAMgada-tripura nagara kA eka vidyAdhara raajaa| rathanUpura ke rAjA jvalanajaTI ke bahuzru ta mantrI ne rAjA ke samakSa usakI putrI svayaMprabhA ke lie isa rAjA kA nAma prastAvita kiyA thaa| mapu0 62.25, 30, 44, 67 lallaka-chaThI pRthivI ke tIsare prastAra kA indraka bila / isakI cAroM mahAdizAoM meM ATha aura vidizAoM meM cAra, kula bAraha zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4, 84, 147 lava-sAta stoka pramita kAla / hapu. 7.20, de0 kAla lavaNasaindhava-lavaNasamudra / isake jala kA svAda namaka ke samAna khArA hotA hai| isake mahAmacchoM kA sammUrcchana janma hotA hai| ye maccha isake taTa para nau yojana aura madhya meM aThAraha yojana lambe hote haiN| tIrthakara vRSabhadeva ke rAjyAbhiSeka ke lie isa samudra kA jala lAyA gayA thaa| mapu0 16.213, hapu0 5.628, 630, de0 lavaNAmbhodhi lavaNAMkuza-rAma aura sItA kA putra / yaha madanAMkuza ke sAtha yugala rUpa meM puNDarIka nagara ke rAjA vajrajaMgha ke yahA~ zrAvaNa mAsa kI pUrNimA ke dina janmA thaa| siddhArtha kSullaka ne inheM zastra aura zAstra vidyAeM sikhAI thiiN| vivAha yogya hone para rAjA vajajaMgha ne inheM zazicUlA Adi apanI battIsa kanyAeM dI thiiN| ina donoM bhAiyoM ne vivAha ke pazcAt digvijaya karake aneka rAjAoM ko apane adhIna kiyA thA / nArada se rAma aura lakSmaNa kA paricaya jJAtakara tathA garbhAvasthA meM unake dvArA sItA kA tyAga kiyA jAnA jAnakara donoM ne rAmalakSmaNa se ghora yuddha kiyA thA / rAma aura lakSmaNa inheM parAsta nahIM kara sake the / isa yuddha meM rAma ne lavaNAMkuza kA tathA lakSmaNa ne madanAMkuza kA sAmanA kiyA thaa| ye donoM kumAra rAma aura lakSmaNa kA paricaya jJAta kara cuke the / ataH ye donoM to rAma-lakSmaNa ko coTa pahu~cAye binA yuddha karate rahe jabaki rAma aura lakSmaNa ne ina kumAroM ko zatru samajhakara yuddha kiyA thaa| lakSmaNa ne to cakra bhI calAyA thA / anta meM siddhArtha kSullaka ne ina donoM kumAroM kA rAma aura lakSmaNa ko paricaya dete hue jaise hI unheM sItA kA putra batAyA ki rAma aura lakSmaNa ne apane-apane zastra pheMka diye aura donoM saharSa ina kumAroM se jA mile the / saMsAra se virakta hone para rAma ne isI ke putra anaMgalavaNa ko rAjya sauMpA thaa| papu0 100.16-47, 69, 101.1-2, 67, 102.31-45, 169-170, 183, 103.16, 29-30, 43-48, 119.1-2, 123.82 de0 madanAMkuza lavaNAmbodhi-jambUdvIpa ko ghere hue do lAkha yojana vistAravAlA lavaNa samudra / vijayA parvata kI pUrva aura pazcima koTiyA~ isameM avagAhana karatI haiM / isameM hajAroM dvIpa sthita sthita haiM / isakI paridhi pandraha lAkha, ikyAsI hajAra, eka sau unatAlIsa aura eka yojana meM kucha kama hai / zuklapakSa meM isakA jala pA~ca hajAra yojana taka U~cA ho jAtA hai tathA kRSNa pakSa meM svAbhAvika UMcAI gyAraha hajAra yojana taka ghaTa jAtI hai / yaha saMkucita hotA huA nIce bhAga meM nAva ke Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lavaNArNava-loka jaina purANakoza : 337 samAna raha jAtA hai aura Upara pRthivI para vistIrNa ho jAtA hai / isameM bhUta hokara unakI AjJA ke lie unake mukha kI ora tAkA karate vedI se paMcAnave hajAra yojana bhItara praveza karane para pUrva meM pAtAla haiN| mapu0 30.97 dakSiNa meM bar3avAmukha, pazcima meM kadambuka aura uttara meM yUpakesara ___ lAsya-sukumAra prayogoM se yukta lalita nRtya / mapu0 14.155 pAtAlavivara hai / vidizAoM meM cAra chudra pAtAlavivara hai / ve Upara- likSA-ATha bAlAgra pramita kSetra kA eka pramANa / hapu0 7.40 nIce eka-eka hajAra tathA madhya meM daza hajAra yojana vistRta haiN| lipijJAna-vANika bodha / isake cAra mukhya bheda haiN| unameM jo lipi inakI U~cAI bhI daza hajAra yojana hai / pUrvadizA ke pAtAlavivaroM apane deza meM Amataura se pracalita hotI hai vaha anuvRtta, loga apanekI donoM ora kaustubha aura kaustubhAsa dakSiNa dizA ke pAtAlavivaroM apane saMketAnusAra jisakI kalpanA kara lete haiM vaha vikRta, pratyayaMga ke samIpa udaka aura udavAsa parvata hai| isakI pUrvadizA meM eka paira- Adi vargoM meM jisakA prayoga hotA hai vaha sAmayika tathA varNoM ke vAle, dakSiNa meM sIMgavAle, pazcima meM pUchavAle aura uttara meM gaMge badale puSpa Adi padArtha rakhakara jo jJAna kiyA jAtA hai vaha naimittika manuSya rahate haiM / vidizAoM meM kharagoza ke samAna kAnavAle manuSya lipijJAna kahalAtA hai / isake prAcya, madhyama, yaudheya aura samAna Adi haiM / eka pairavAloM kI uttara aura dakSiNa dizA meM krama se ghor3e aura dezoM kI apekSA aneka avAntara bheda hai| papu0 24.24-26 siMha ke samAna mukhavAle manuSya rahate haiM / soMgavAle manuSyoM kI donoM lipisaMkhyAnasaMgraha-garbhAnvaya-kriyAoM meM terahavIM kiyaa| isameM zizu ora zaSkulI ke samAna kAnabAle aura pUchavAloM kI donoM ora krama ko pA~caveM varSa meM akSara-jJAna kA Arambha kiyA jAtA hai / sAmAjika se kutte aura vAnara mukhavAle manuSya rahate haiN| gUMge manuSyoM kI donoM sthiti ke anusAra sAmagrI lekara jinendra-pUjA kI jAtI hai| isake ora zaSkulI ke samAna kAnavAle rahate haiN| eka pairavAle manuSya pazcAt adhyayana karAne meM kuzala vratI gRhastha kI zizu ko par3hAne ke guphAoM meM rahate aura miTTI khAte haiM / zeSa vRkSoM ke nIce rahate aura lie niyukti kI jAtI hai / isa kriyA meM zabdapArabhAgI bhava, arthaphala-phUla khAte haiN| marakara ye bhavanavAsI deva hote haiM / mapu0 4.48, pArabhAgI bhava, zabdArthasaMbaMdhapArabhAgIbhava mantroM kA uccaraNa kiyA 18.149, papu0 3.32, 5.152, hapu0 5.430-474, 482-483, jAtA hai| mapu0 38.56, 102-103, 40.152 de0 lavaNasaindhava lubdhaka-mleccha jAti ke loga / inheM vartamAna ke baheliyA se samIkRta lavaNArNava-mathurA ke rAjA madhu kA putra / zatrughna ke senApati kRtAnta- kiyA jA sakatA hai / mapu0 16.161 vaktra ke sAtha yuddha karate hue zakti lagane se yaha pRthivI para gira lezyA-(1) agrAyaNIyapUrva kI paMcamavastu ke cauthe karmaprakRti prAbhUta kA gayA thA / papu0 89.4-9, 71-80 terahavAM yogadvAra / hapu0 10.81, 83 de0 agrAyaNIyapUrva lAMgala-(1) sanatkumAra aura mAhendra svarga kA pA~cavA~ indraka vimAna / ' (2) kaSAya ke udaya se anuraMjita mana, vacana, kAya kI pravRtti / hapu0 6.48 isake mUlataH do bheda hai-dravyalezyA aura bhaavleshyaa| vizeSarUpa se (2) rAvaNa ke samaya kA eka zastra / papu0 12.258 isake chaH bheda hai-pIta, padma, zukla, kRSNa, nIla aura kApota / mapu0 (3) balabhadra rAma kA eka ratna-hala / papu0 103.13 10.96-98, pApu0 22.72 lAgalakhAtikA bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / bharateza ke leNyAkarma-agrAyaNIyapUrva ke cauthe prAbhUta kA caudahavA~ yogadvAra / hapa0 senApati ne bharateza kI digvijaya ke samaya ise sasainya pAra kiyA 10.81, 83, de0 agrAyaNIyapUrva thA / pApu0 30.62 leNyApariNAma-agrAyaNIyapUrva ke cauthe prAbhUta kA pandrahavAM yogadvAra / lAMgalAvartA-pazcima videhakSetra ke ATha dezoM meM eka deza / yaha sItA hapu0 10.81, 84 de0 agrAyaNIyapUrva nadI aura nIla kulAcala ke madhya meM pradakSiNA rUpa se sthita hai / isake lehya-bhojya padArthoM kA eka bheda / ye cAra prakAra ke hote haiM-khAdya, chaH khaNDa hai / maMjUSA nagarI isakI rAjadhAnI hai| mapu0 63.208 svAdya, lehya aura peya / inameM lehya padArtha cATakara khAye jAte haiN| 213, hapu0 5.245-246 papu0 24.55 lAMgUla--eka divyAzastra / yaha hanumAn ke pAsa thaa| papu0 54.37, loka-AkAza kA vaha bhAga jahA~ jIva Adi chahoM dravya vidyamAna hote 102.170-171 haiM / yaha anAdi, asaMkhyAtapradezI tathA lokAkAza saMzaka hotA hai| lATa-eka deza / bharateza ne yahA~ ke rAjA ko apanI AdhInatA svIkAra isakA AkAra nIce, Upara aura madhya meM kramazaH vetrAsana, mRdaMga, aura karAyI thI / tIrthaMkara neminAtha vihAra karate hue yahA~ Aye the / jhAlara sadRza hai| isa prakAra isake tIna bheda hai-adholoka, madhyamapu0 30.97, hapu0 59.110 loka aura Urdhvaloka / yaha kamara para hAtha rakhakara aura paira phailAkara lAntava-(1) sAtavAM svarga / mapu0 7.57, papu0 105.166-168, acala khar3e manuSya ke AkAra ke samAna hotA hai / vistAra kI apekSA 59.280, hapu0 6.37, 50 yaha adholoka meM sAta rajju hai / isake pazcAt kramazaH hrAsa hote-hote (2) eka indraka vimAna / hapu0 6.50 madhyaloka meM eka rajju aura Age pradeza vRddhi hone se brahmabrahmottara kAlATika-eka prakAra kA pada / isa pada ke dhArI apame svAmI ke vazI- svarga ke samIpa pA~ca rajju vistRta raha jAtA hai| tInoM lokoM kI Jain Education Interational Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338: jaina purANakoza lokacakSu-lokAkAza lambAI caudaha rajju isameM sAta rajju sumeru parvata ke nIce tanuvAtavalaya taka aura sAta rajju Upara lokAgraparyanta tanuvAtavalaya taka hai / citrA pRthivI se Arambha hokara pahalA rAjU zarkarAprabhA pRthivI ke adhobhAga meM samApta hotA hai| isake Age dasarA Arambha hokara vAlukAprabhA ke adhobhAga meM samApta hotA hai| isI prakAra tIsarA rAjU paMkaprabhA ke adhobhAga meM, cauthA dhUmaprabhA ke adhobhAga meM, pA~cavA~ tamaHprabhA ke adhobhAga meM. chaThA mahAtamaHprabhA ke antabhAga meM tathA sAtavAM rAja loka ke talabhAga meM samApta hotA hai / ratnaprabhA prathama pRthivI ke tIna bhAga haiM-khara, paMka aura abbahula / inameM khara bhAga solaha hajAra yojana, paMkabhAga caurAsI hajAra yojana aura abbahula bhAga assI hajAra yojana moTA hai| Urdhva loka meM aizAna svarga taka Der3ha rajju, mAhendra svarga taka punaH Der3ha rajju, pazcAt kApiSTha svarga taka eka, sahasrAra svarga taka phira eka, isake Age AraNa acyuta svarga taka eka aura isake Upara Uvaloka ke anta taka eka rajju / isa prakAra sAta rajju pramANa U~cAI hai| ise saba ora se ghanodadhi, ghanavAta aura tanuvAta ye tInoM vAtavalaya gherakara sthita hai / ghanodadhi-vAtavalaya gomUtravarNa ke samAna, dhanavAtavalaya mUMga varNa kA aura tanuvAtavalaya aneka varNavAlA hai| ye valaya daNDAkAra lambe aura ghanIbhUta hokara Upara-nIce cAroM ora loka ke anta taka hai / adholoka meM pratyeka kA vistAra bIsa-bIsa hajAra yojana aura loka ke Upara kucha kama eka yojana hai| jaba ye daNDAkAra nahIM rahate taba kramazaH sAta pA~ca aura cAra yojana vistRta hote haiN| madhyaloka meM inakA vistAra kramazaH pA~ca cAra aura tIna yojana raha jAtA hai / brahma-brahmottara svarga ke anta meM ye kramazaH sAta, pA~ca aura cAra yojana vistRta ho jAte hai / punaH pradezoM meM hAni hone se mokSasthAna ke pAsa kramazaH pA~ca aura tIna yojana vistRta raha jAte haiN| isake pazcAt ghanodadhivAtavalaya AdhA yojana, ghanavAtavalaya usase AdhA aura tanuvAtavalaya usase kucha kama vistRta hai| tanuvAtavalaya ke anta taka tiyaMgloka hai / isa loka kI UparI aura nIce kI avadhi sumeru parvata dvArA nizcita hotI hai aura yaha sumeru parvata pRthivItala meM eka hajAra yojana nIce hai tathA citrA pRthivI ke samatala se lekara ninyAnave hajAra yojana UMcAI taka hai| asaMkhyAta dvIpa aura samudroM se veSTita gola jambUdvIpa isI madhyaloka meM hai / isa jambUdvIpa meM sAta kSetra, eka meru, do kuru, jambU aura zAlmalI do vRkSa, chaH kulAcala, cha: mahAsarovara caudaha mahAnadiyA~, bAraha vibhaMgA nadiyA~, bIsa vakSAragiri, cauMtIsa rAjadhAnI, cauMtIsa rUpyAcala, cauMtIsa vRSabhAcala, ar3asaTha guhAe~, cAra nAbhigiri aura tIna hajAra sAta sau cAlIsa vidyAgharoM ke nagara haiN| jambUdvIpa se dUne kSetroMvAlA dhAtakIkhaNDadvIpa tathA dUne parvatoM aura kSetra Adi se yukta puSkarArgha isa prakAra dAI dvIpa taka manuSya loka hai| mapu0 4.13-15, 40-46, papu0 3.30, 24.70, 31.15, 105, 109-110, hapu0 4.4-16, 33-41, 48-49, 5.1-12, 577, pApu0 22.68, bIvaca0 11. 88, 18.126 lokacakSu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.212 lokaza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 lokaghAtA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 291 lokanADI-loka ke madhya meM sthita eka caudaha rAjU U~cI aura eka rAjU caur3I naaddii| basa jIvoM ke rahane se ise trasanADI bhI kahate haiM / mapu0 5.177, 48.16 / lokapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.212 lokapAla-(1) indra dvArA niyukta loka-rakSaka / ye cAra hai-soma, yama, varuNa aura kubera / pratyeka dizA meM eka hone se ye cAroM dizAoM meM cAra hote haiN| pratyeka lokapAla kI battIsa deviyA~ hotI haiM / mapu0 10.192, 22.28, papu0 7.28, hapu0 5.323-327, vIvaca0 6.132-133 (2) jambUdvIpa kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA prajApAla kA putra / isakI do bahineM thIM-guNavatI aura yshsvtii| isake pitA ise rAjya dekara saMyamI ho gaye the| mapu0 46.19-20, 45-48, 51 (3) candrAbhanagara ke rAjA dhanapati tathA rAnI tilottamA kA putra / isakI padmottama bahina tathA ikatIsa bhAI the / bahina jIvandhara ko dI gayI thii| mapu0 75.390-391, 399-401 lokapUraNa-kevali-samudghAta kA cauthA caraNa / kevaliyoM ke Ayukarma kI sthiti jaba antarmuhurta raha jAtI hai tathA tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti adhika hotI hai taba ve daNDa, kapATa, pratara aura isake dvArA una tIna aghAti karmoM kI sthiti barAbara karate hai| hapu0 56. 72-75 lokamUr3hatA-vRkSa Adi meM devatAoM kA nivAsa mAnakara unako pUjA krnaa| mapu074.496-499 lokavatsala-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 lokavindusAra-pUrvagata zruta kA eka bheda-caudahavA~ pUrva / isameM bAraha karor3a pacAsa lAkha pada haiM / ina padoM meM zrutasampadA ke dvArA aMkarAzi, ATha prakAra ke vyavahAra kI vidhi tathA parikarma batAye gaye haiN| mapu0 2.100, hapu0 10.121-122 de0 pUrva lokasundarI-rAjA janaka ke choTe bhAI kanaka aura usakI rAnI suprabhA kI putrI / yaha ayodhyA ke rAjA dazaratha ke rAjakumAra bharata se vivAhI gayI thii| papu0 28.258-263 lokasena-zAstroM ke jAnakAra akhaNDa cAritradhArI eka muni / ye AcArya guNabhadra ke pramukha ziSya the| inhoMne uttarapurANa kI racanA meM sahAyatA dekara apanI utkRSTa guru-bhakti prakaTa kI thii| mapu0 prazasti padya 28 lokastUpa-samavasaraNa meM vijayAMgaNa ke cAroM konoM meM rahanevAle cAra stUpa / ye eka yojana U~ce hote haiN| inakA AkAra nIce vetrAsana ke samAna, madhya meM jhAlara ke samAna hotA hai| inameM loka kI racanA darpaNatala ke samAna dikhAI detI hai / hapu0 57.5, 94-96 lokAkAza-AkAza kA vaha bhAga jisameM dharmAstikAya, adharmAstikAya Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lokAma-lohitAzakUTa jaina purANakoza : 339 kAla, pudgala aura jIva ye pA~ca dravya pAye jAte haiN| hapu0 7.7, vIvaca0 16.132 lokAkSa-rAvaNa ke pA~ca mantriyoM meM cauthA mantrI / anya mantrI the-maya, ugra, zuka aura sAraNa / papu0 73.12 lokAkSanagara-bharatakSetra kA eka nagara / lavaNAMkuza aura madanAMkuza donoM bhAI digvijaya ke samaya yahA~ Aye the| unhoMne yahA~ ke rAjA kuberakAna ko parAjita kiyA thaa| ve donoM kumAra yahA~ se lampAka deza gaye the / papu0 101.70-73 / lokAkhyAna-cAra prakAra ke AkhyAnoM meM prathama AkhyAna / isameM loka vyutpatti, usako pratyeka dizA tathA usake antarAloM kI lambAI- caur3AI Adi kA vistArapUrvaka varNana hotA hai| mapu0 4.4-7 lokAgravAsa-loka ke zikhara para sthita aSTama prAgbhAra bhUmi / yahA~ mukta jIva rahate haiM / yaha "lokAgravAsine namo namaH" isa pIThikA maMtra se prakaTa hotA hai / mapu0 40.19, 42.107 lokAdhyakSa-sIdharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.178 lokAnuprekSA-bAraha bhAvanAoM meM dasavIM bhaavnaa| isameM loka kI sthiti, vistAra, vahA~ ke nivAsiyoM ke sukha-duHkha, tathA isake anAdi anidhana akRtrima Adi svarUpa kA bAra-bAra cintana kiyA jAtA hai| pApu0 25.108-110 vIvaca0 11.88-112 lokAlokaprakAzaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.206 lokeza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.291 lokottara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.212 lokotsAvana-eka vidyAstra / vidyAdhara caNDavega ne aneka vidyAstroM ke sAtha yaha vidyAstra bhI vasudeva ko diyA thaa| hapu0 25.47-50 loca-muniyoM kA eka mUlaguNa-sira aura dAr3hI ke kezoM ko ukhAr3anA / hapu0 2.128 lobha-cAra kaSAyoM meM cautho kaSAya / isase dhana-sampatti pAne kI tIvra icchA banI rahatI hai| isase jova saMsAra meM bhramatA hai / papu0 14.110 lobhatyAga-satyavrata kI pAMca bhAvanAoM meM dUsarI bhaavnaa| isameM lobha bhaavnaa| manoma kA tyAga karanA hotA hai| jo aisA nahIM karate ve naraka jAte haiN| isake lie saMtoSavRtti apekSita hotI hai| mapu0 20.162, 36.129, 70.129 lomAMsa-vINA ko tAMta kA eka doSa / vasudeva ise jAnate the| mapu0 70.271 lola-(1) vidyAdharoM kA rAjA / rAma ke pakSa kA yaha eka yoddhA thaa| papu0 58.6-7 (2) dUsarI narakabhUmi vaMzA ke naveM prastAra kA nauvA~ indraka bil| isakI cAroM dizAoM meM eka sau bAraha aura vidizAoM meM eka sau ATha zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4.79, 113 lolapa-rAma kA pakSadhara eka yoddhaa| yaha sasainya raNAMgaNa meM pahu~cA thaa| papu0 58.13, 17 lolupa-vaMzA narakabhUmi ke dasaveM prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau ATha aura vidizAoM meM eka sau cAra zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4.79, 114 lolubha-jayasena ke pUrvabhava kA jIva-supratiSTha nagara kA eka hlvaaii| isane lobhAkRSTa hokara apane paira kATa DAle the / putra ko mAra DAlA thA aura svayaM bhI rAjA ke dvArA mArA gayA tathA marakara yaha nevalA huaa| mapu08.234-241, 47.376 lohajaMgha-(1) eka yAdava-kumAra / kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM jarAsandha ko zAnta karane kI dRSTi se samudravijaya ne sAma upAya kA Avalambana lekara dUta bhejane kA maMtriyoM se parAmarza kiyA thA aura isa kumAra ko dUta banAkara jarAsandha ke pAsa bhejA thaa| yaha catura, krUra aura nItijJa thA / jarAsandha ke sAtha sandhi karane yaha sasainya gayA thaa| pUrva mAlava deza ke eka vana meM isane tilakAnanda aura nandana mAsopavAsI do munirAjoM ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| isake samajhAne se jarAsandha ne chaH mAha taka ke lie sandhi kara lI thI / isake isa prayatna se yAdava eka varSa taka zAnti se rhe| hapa. 50.55-64 (2) vanarAja bhIla kA mitra / yaha aura isakA sAthI zrISeNa donoM sasainya hemAbhanagara pahu~ce / yahA~ suraMgamArga se rAjakumArI zrIcandrA ke mahala meM gaye aura use lekara vanarAja kI ora bar3he / inhoMne zrIcandrA ke bhAiyoM se yuddha kiyA aura unheM parAjita kara zrIcandrA banarAja ko sauMpa dI thii| mapu0 75.481-493 lohavAsinI-bharateza cakravartI kI churii| yaha daidIpyamAna thii| isakI __ mUTha ratnajaTita aura camakadAra thii| mapu0 37.165 lohAcArya-tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt pA~ca sau paisaTha varSa bAda hue AcArAMgadhArI cAra AcAryoM meM cauthe AcArya / subhadra, yazobhadra aura jayabAhu inake pahale hue the| inake apara nAma loha aura lohArya the / mapu0 2.149, 76.526 hapu0 1.65, vIvacaH 1.41-50 lAhAgalalohArgala-vijayA kI dakSiNazreNI kA gyArahavA~ nagara / mapu0 19. 41, 12 lohita-pANDukavana kA eka bhavana / isakI caur3AI pandraha yojana, U~cAI paccIsa yojana aura paridhi paiMtAlIsa yojana hai| yahA~ soma lokapAla kA nivAsa hai / hapu0 5.316, 322 lohitAMka-ratnaprabhA pRthivI ke kharabhAga kA cauthA pttl| hapu0 4.52 lohitAkSa-saudharma aura aizAna yugala svargoM kA caubIsavA~ paTala / hapu0 6.47 de0 saudharma / lohitAkSakUTa-(1) mAnuSottara parvata kI dakSiNadizA ke cAra kUToM meM __ dUsarA kUTa / yahA~ nandottara deva rahatA hai / hapu0 5.603 (2) gandhamAdana parvata ke sAta kUToM meM pAMcavA~ kUTa / hapu0 5.218 Jain Education Intemational Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 : jaina purANakoza : lohitAkSamaya-meru parvata kI chaH paridhiyoM meM prathama pridhi| ise pRthivIkAya rUpa kahA hai| isakA vistAra solaha hajAra pA~ca sau yojana hai / hapu0 5.305-306 lohatAsya-rucakavara parvata ke pazcima meM vidyamAna ATha kaToM meM prathamakUTa / yahA~ ilA dikkumArI devI rahatI hai| hapu0 5.712 de0 rucakavara lohikAntika-pA~caveM svarga ke anta meM rahanevAle dev| ye tIrthaMkaroM kI vairAgyabuddhi meM dRr3hatA lAne, unhe prabuddha karane tathA unakI tapakalyANakapUjA ke lie brahmaloka se Ate haiN| ye brahmacArI hote hai / devoM meM zreSTha hote haiM / inake zubha lezyAeM hotI haiN| ye bar3I-bar3I RddhiyoM se bhI yukta hote haiM / pUrvabhava meM sampUrNa zrutajJAna kA abhyAsa karane ke kAraNa inakI zubha bhAvanAeM hotI haiN| ye ATha prakAra ke hote haiMsArasvata, Aditya, vahni, aruNa, gardatoya, tuSita, avyAdha aura arisTa / mapu0 17.47-50, papu0 3.268-269, hapu0 2.49 / lohityasamudra-bharatakSetra kA eka sarovara / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu 29.51 va baMkApura-bharatakSetra kI dakSiNa dizA meM sthita eka prAcIna nagara / rAjA lokAditya ne isakA apane pitA cellaketa baMkeya ke nAma para nirmANa karAyA thaa| uttarapurANa kI samApti isI nagara ke zAntinAtha jinAlaya meM zaka saMvat 820 meM huI thii| yaha vartamAna meM dhAravAr3a jile meM hai / hapu0 prazasti 32-36 vaMga-jambUdvIpa meM bharatakSetra kI pUrva dizA meM sthita indra dvArA nirmita eka deza / digvijaya ke samaya yahA~ ke rAjA ne hAthI bheMTa meM dekara bharateza ko namaskAra kiyA thaa| tIrthakara vRSabhadeva, neminAtha aura mahAvIra vihAra karate hue yahA~ Aye the / tIrthakara mallinAtha yahA~ ke rAjA kumbha ke ghara janme the aura isI deza kI mithilA nagarI meM vijaya mahArAja ke ghara tIrthakara naminAtha kA janma huA thaa| mapu0 16.152, 25.287-288, 29.38, 66.20, 34, 69.18-19, 31, papu0 37.21, hapu0 59.111, pApu0 1.132 baMgA-madhya AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya yahA~ bharateza kI senA AyI thii| mapu0 29.83 vaMzadhara-daNDakavana kA eka parvata / yaha vaMzasthaladyuti nagara ke nikaTa thaa| isameM bA~sa ke vRkSa the| vanavAsa ke samaya rAma, lakSmaNa aura sItA yahA~ Aye the| unhoMne yahA~ sarpa aura bicchuoM se ghire hue dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa do munirAjoM kI sevA kI thii| sarpa aura bicchuoM ko haTAkara unake unhoMne paira dhoye the aura una para lepa lagAyA thaa| vandanA karake unakI pUjA kI thii| isI parvata para una muniyoM ko kevalajJAna prakaTA thA aura isI parvata para krauMcaravA nadI ke taTa para eka vaMza kI jhAr3I meM baiThakara zambUka ne sUryahAsa khaDga pAne ke lie sAdhanA kI thii| papu0 1.84, 39.9-11, 39-46, 43.4448, 61, 82.12-13, 85.1-3 lohitAkSamaya-bacogupti vaMzasthaladhuti-jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / vaMzadhara parvata isI nagara ke pAsa hai| isakA apara nAma vaMzasthalapura hai / papu0 39.9 11.40.2 baMzA-zarkarAprabhA dUsarI narakabhUmi kA rUr3ha nAma / hapu0 4.43, 46 baMzAla-(1) vijayArdha-uttarazreNI kA AThavAM nagara / harivaMzapurANa ke anusAra yaha unasaThavAM nagara hai tathA isakA apara nAma vaMzAlaya hai| mapu0 19.79, hapu0 22.92 / (2) dharaNendra ko diti devI ke dvArA nami, vinami vidyAdharoM ko pradatta ATha vidyA-nikAyoM meM chaThA vidyA-nikAya / hapu0 22.60 vaMzAlaya-vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke ATha nagaroM meM unasaThavA~ nagara / hapu0 22.92 de0 vaMzAla vaka-bharatakSetra kA eka ardharatha nRpa / yaha kRSNa aura jarAsandha ke bIca hue yuddha meM kRSNa kA pakSadhara thA / hapu0 50.84 vakula-(1) rAjA satyandhara aura rAnI anaMgapatAkA kA putra / isakA lAlana-pAlana seTha gandhotkaTa ne kiyA thA / jIvandhara isakA bhAI thaa| mapu0 75.254-256 (2) tIrthakara nami kA caityavRkSa / papu0 20.57 vaktA-zAstroM kA vyAkhyAtA / yaha sthira buddhi, indriyajayI, sundara, hitamitabhASI, gambhIra, pratibhAvAn sahiSNu, dayAlu, premI, nipuNa, dhIra-vIra, vastu-svarUpa ke kathana meM kuzala aura bhASAvida hotA hai| cAroM prakAra kI kathAoM kA zrotAoM kI yogyatAnusAra kathana karatA hai / mapu0 1.126-127, pApu0 1.45-51, vIvaca0 1.63-71 vakrAnta-ratnaprabhA pRthivI ke gyArahaveM prastAra kA indraka bila / hapu0 4.77 de0 ratnaprabhA vakSAragiri-videhakSetra ke anAdinidhana solaha parvata / inameM citrakUTa, padmakUTa, nalina aura ekazaila ye cAra pUrvavideha meM nIla parvata aura sItA nadI ke madhya lambe sthita haiN| trikUTa, vaizravaNa, aMjana aura AtmAMjana ye cAra parvata pUrvavideha meM sItA nadI aura niSadha kulAcala kA sparza karate haiN| zraddhAvAn, vijayAvAn, AzIviSa aura sukhAvaha ye cAra pazcima videhakSetra meM sItodA nadI tathA niSadha parvata kA sparza karate haiM aura candramAla, sUryamAla, nAgamAla tathA meghavAla ye cAra pazcima videhakSetra meM nIla aura sItodA ke madhya sthita haiM / ina samasta parvatoM kI U~cAI nadI taTa para pAMca sau yojana aura anyatra cAra sau yojana hai| pratyeka ke zikhara para cAra-cAra kUTa hai / kulAcaloM ke samIpavartI kaToM para dikkumArI deviyAM rahatI hai| nadI ke samIpavartI kUToM para jinendra ke caityAlaya hai aura bIca ke kUToM para vyantara devoM ke krIDAgRha bane hue haiN| mapu0 63.201-205, hapu0 5.228 235 vacanayoga-duSpraNidhAna-sAmAyika zikSAvrata kA dUsarA atIcAra-vacana kI ___ anyathA pravRtti karanA / hapu0 58.180 vacasAmoza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu 25.210 bacogupti-ahiMsA vrata kI pA~ca bhAvanAoM meM dUsarI bhaavnaa| isameM Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyoyoga-bakhayodha baina purANakoza : 341 strIkathA Adi cAroM vikathAoM se virakta rahanA hotA hai| mapu0 vakhakambu-mRNAlakuNDa nagara ke rAjA vijayasena aura rAnI ralacalA 20.161, pApu0 9.89 kA putra / isakI rAnI hemavatI aura putra zambhu thaa| papu0 106. vacoyoga-yoga ke tona bhedoM meM dUsarA bheda / vacana ke nimitta se Atma- 133-134 pradezoM meM honevAlA saMcAra vacoyoga kahalAtA hai / yaha satyavacanayoga, vanakarNa-(1) dazAMgapura kA rAjA / isane ujjayinI ke rAjA siMhodara asatyavacanayoga, ubhayavacanayoga, anubhayavacanayoga ke bheda se cAra kI adhInatA svIkAra kara lI thii| yaha samyagdRSTi hone se jinendra prakAra kA hotA hai / mapu0 62.309-310 aura nirgrantha muniyoM ko chor3akara kisI anya ko namaskAra nahIM karatA vaja-(1) eka samaratha nRpa / kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM yaha yAdavoM thaa| apanI isa pratijJA ke kAraNa rAjA siMhodara ko namana karane se kA pakSadhara thaa| hapu0 50.81-82 bacane ke lie isane eka munisuvrata tIrthaMkara kI pratimA se aMkita (2) nau anudiza vimAnoM meM tIsarA vimAna / hapu0 6.63 mudrikA apane aMgUThe meM pahina rakhI thii| jaba siMhodara ko namaskAra (3) vidyAdhara nami kA vaMzaja / yaha rAjA vajAyudha kA putra aura karanA hotA taba yaha aMgUThe ko sAmane rakhakara aMgUThe meM dhAraNa kI huI rAjA suvajra kA pitA thA / papu0 5.16-21, hapu0 13.22 aMgUThI kI pratimA ko namaskAra kara letA thA / kisI ne rAjA siMhodara (4) saudharma aura aizAna svargoM kA paccIsauM paTala / hapu0 6.47 se isakA yaha rahasya prakaTa kara kiyaa| phalasvarUpa siMhodara ne ise de0 saudharma mArane kA vicAra kiyaa| usane ise apane yahAM bulaayaa| sarala (5) kuNDalagiri kI pUrva dizA kA prathama kUTa / yahA~ triziras deva pariNAmI yaha siMhodara ke pAsa jA hI rahA thA ki vidyudaMga nAmaka rahatA hai / hapu0 5.690 eka puruSa ne vadha kI AzaMkA prakaTa karate hue vahA~ jAne ke lie ise (6) saumanasa vana ke cAra bhavanoM meM prathama bhavana / yaha pandraha roka diyaa| isase kupita hokara siMhodara ne isake nagara ko Ama yojana caur3A aura paccIsa yojana U~cA hai| paridhi paiMtAlIsa yojana lagAkara ujAr3a diyA / vanavAsa ke samaya yahA~ Aye rAma-lakSmaNa hai| hapu05.319 ne isakA pakSa lekara isake zatru siMhodara ko yuddha meM parAjita kiyA (7) tIrthakara abhinandananAtha ke prathama gaNadhara / hapu0 60.347 thaa| lakSmaNa ne siMhodara se isakI mitratA bhI karA dI thii| isake (8) vRSabhadeva ke ar3asaThaveM gaNadhara / hapu0 12.67 nivedana para hI siMhodara bandhanamukta huA aura usane ise AdhA rAjya (9) indra kA prasiddha eka astra / yaha itanA majabUta hotA hai ki dete hue vaha saba ise lauTAyA jo isake yahA~ se le gayA thA / lakSmaNa parvata bhI isakI mAra se cUra-cUra ho jAte haiM / mapu0 1.43, 3.158- ke sahayoga se prasanna hokara isane unheM apanI ATha putriyA~ vivAhI 160, papu0 2.243-244, 7.29, hapu0 2.10 thiiN| papu0 33.74-77, 117-118, 128-139, 177, 195(10) rAjA amara dvArA basAyA gayA eka nagara / hapu0 17.33 198, 262-263, 303-313 (11) puNDarIkiNI nagarI kA eka vaizya / isakI strI suprabhA aura ___vacakANDa-bharatateza kA eka dhanuSa / cakravartI ne isI dhanuSa se sva nAma putrI sumati thI / mapu0 71.366 se aMkita amoghabANa calAyA thaa| arkakIrti ke sAtha yuddha karate hue (12) dazAnana kA anuyAyI eka vidyAdhara raajaa| yaha maya kA jayakumAra ne bhI isakA upayoga kiyA thaa| mapu0 32.87, 37. maMtrI thA / papu0 8.269-271 161, 44.135, hapu0 11.5, pApu0 3.118 vacakakUTa-mAnuSottara parvata kI aizAna dizA kA eka kUTa / hapu0 5. vanakhaMDika-bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharateza kA madhya AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.75 vacakSaNTha-(1) vijayA kI uttarazreNI meM alakA nagarI ke rAjA vajraghoSa-(1) bharatakSetra meM sthita harivarSa deza ke zIlanagara kA rAjA / mayUragrIva aura rAnI nIlAMjanA kA pAMcavAM putra / isake cAra bar3e isako rAnI suprabhA tathA putrI vidyunmAlA thii| pApu0 7.123bhAI the-azvagrIva, nIlaratha, nIlakaNTha aura sukaNTha / mapu0 62. 124 (2) tIrthakara pArzvanAtha kA jIva-malaya deza ke kubjaka vana kA eka (2) kiSkupura kA rAjA / yaha vAnaravaMzI rAjA zrIkaNTha kA putra hAthI / pUrvabhava meM isakA nAma marubhUti aura isake bar3e bhAI kA nAma thaa| cAruNI isakI rAnI thii| isane vRddhajanoM se apane pitA ke kamaTha thaa| donoM podanapura ke vizvabhUti brAhmaNa ke putra the / marubhUti pUrvabhava sunakara putra vacaprabha ke lie rAjya sauMpakara jina dIkSA dhAraNa kI strI vasundharI ke nimitta se kamaTha ne marubhUti ko mAra DAlA thaa| kara lI thI aura isake pazcAt vacaprabha bho putra indramat ko rAjya marakara vaha malayadeza ke sallakI vana meM isa nAma kA hAthI huaa| sauMpakara muni ho gayA thaa| papu0 6.150-160 / kamaTha kI patnI varuNA marakara hathinI huii| pUrvabhava ke apane nagara vaJakapATa-himavat parvata para nirmita bhavana kA eka dvAra / yaha vajamaya ke rAjA aravinda ko muni avasthA meM dekhakara prathama to yaha unheM thaa| isakI UMcAI tathA caur3AI cAlIsa yojana hai / mapu0 4.96, mArane ke lie udyata huA kintu muni aravinda ke vakSasthala para hapu0 5.140-147 zrIvatsa cihna ko dekhakara ise pUrvabhava ke sambandha dikhAI dene lge| Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 : jaina purANakoza bacacamara-vajavanta isase yaha zAnta ho gayA / munirAja ne ise zrAvaka ke vrata grahaNa karAye / yaha dUsare hAthiyoM ke dvArA tor3I gayI DAliyoM aura pattoM ko khAne lgaa| pattharoM para girakara prAsuka hue jala ko pIne lgaa| yaha proSadhopavAsa ke bAda pAraNA karatA thaa| eka dina yaha vegavatI nadI meM pAnI pIne gayA / vahA~ kIcar3a meM aisA phaMsA ki nikalane kA bahuta udyama karane para bhI nahIM nikala skaa| kamaTha kA jIva isI nadI meM kukkuTa sarpa huA thaa| usane pUrva vairavaza ise kATA, jisase yaha samAdhipUrvaka maraNakara sahasrAra svarga meM deva huA thaa| mapu0 73. 6-24 vajacamara-tIrthakara padmaprabha ke prathama gaNadhara / inakA apara nAma vaja- cAmara thA / mapu0 52.58, hapu0 60.347 vanacApa-bharatakSetra meM harivarSa deza ke vasvAlaya nagara kA rAjA / subhA isakI rAnI thii| dantapura nagara ke vIradatta vaizya kI strI vanamAlA vajrapAta se marakara isakI vidyunmAlA putrI huI thii| mapu0 70. 64-77 baccacAmara-tIrthakara padmaprabha ke prathama gaNadhara / mapu0 52.58 de0 vajacamara bacacUDa-vidyAdhara-vaMza ke rAjA tricUDa kA putra / yaha bhUricaDa kA pitA thA / papu0 5.53 vanajaMgha-(1) tIrthaGkara vRSabhadeva ke sAtaveM pUrvabhava kA jIva / yaha jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke utpalakheTaka nagara ke rAjA vajrabAhu aura rAnI vasundharA kA putra thaa| vaz2a ke samAna jA~dha hone se isakA yaha nAma rakhA gayA thaa| videhakSetra meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta aura rAnI lakSmImatI kI zrImatI kanyA ko isane vivAhA thaa| isake pitA ise rAjya dekara yamadhara muni ke samIpa pA~ca sau rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gaye the| isake pitA ke sAtha isake aTThAnaveM putra bhI dokSita hue tathA tapa kara ye sabhI mokSa gye| isane aura isakI patnI zrImatI ne vana meM damadhara aura sAgarasena muniyoM ko AhAra karAkara paMcAzcarya prApta kiye the| eka dina zayanAgAra meM sugandhita dhUpa ke dhueM se yaha aura isakI patnI donoM kI zvAsa ruMdha gayI aura madhyarAtri meM donoM bhara gaye / pAtradAna ke prabhAva se yaha uttarakuru bhogabhUmi meM utpanna huaa| mapu0 6.2629, 58-60, 7.57-59, 249, 8. 167-173, 9.26-27, 33, hapu0 9.58-59 (2) vidyAdhara nami kA vaMzaja / yaha candraratha kA putra aura vanasena kA pitA thA / papu0 5.17, hapu0 13.21 (3) puNDarIkapura nagara ke rAjA dviradavAha aura rAnI subandhu kA putra / yaha indravaMza meM utpanna huA thaa| parityaktA sItA ko isane dharma kI bar3I bahina mAnA thA / yaha sItA ko eka alaMkRta pAlakI meM baiThAkara aura sainika cAroM ora rakhakara apane nagara le gayA thaa| sItA ke anaMgalavaNa aura madanAMkuza donoM putroM kA janma tathA unakI zikSA isI ke ghara huI thii| lakSmI isakI rAnI thii| isa rAnI se isakI zazicUlA Adi battIsa kanyAeM huI thiiN| ina saba putriyoM ko isane anaMgalavaNa ko dene kA nizcaya kiyA thaa| yaha madanAMkuza ke lie pRthivIpura ke rAjA pRthu kI putrI cAhatA thA kintu rAjA pRthu kula doSa ke kAraNa apanI kanyA madanAMkuza ko nahIM denA cAhatA thaa| isa virodha ke pariNAma svarUpa rAjA pRthu ko yuddha karanA pdd'aa| yuddha meM pRthu parAjita huA aura usane sAdara apanI putrI kanakamAlA madanAMkuza ko dI / rAma ne sammAna karate hue ise bhAmaNDala ke samAna mAnA thA / papu0 98.96-97, 99. 1-4, 100. 17-21, 47-48 101.1-90.123.69 vajrajAtu-vidyAdhara vaMza ke rAjA vajrapANi kA putra aura bajavAn kA pitaa| isakA apara nAma vajrabhAnu thaa| papu0 5.19, hapu0 13.23 vacatuNDA-cakravartI bharateza kI eka zakti / yaha zakti tIrthakara evaM cakravartI aranAtha ke pAsa bhI thI / mapu0 37.163, pApu0 7.21 vajJavaMDa-eka astra / yaha ulkA ke AkAra kA hotA hai / dazAnana ne isakA prayoga vaizravaNa para kiyA thaa| usakA kavaca isase cUra-cUra kara DAlA thaa| mapu0 8.238 banavaMSTa-(1) vidyAdhara vaMza ke rAjA vajrasena kA putra / yaha vajadhvaja kA pitA thaa| isane rAma kI sahAyatA kI thii| papu0 5.17-18, 54.34-36, hapu0 13.22, 27.121 (2) rAjA basudeva aura rAnI bAlacandrA kA putra amitaprabha kA bar3A bhAI thA / hapu0 48.65 (3) eka vidyAdhara / vidyutprabhA isakI strI thii| mRgazRMga tApasa vidyAdhara ke rUpa meM janma lene kA nidAna karane ke kAraNa marakara isa vidyAdhara kA vidya daMSTra putra huA thaa| hapu0 27.120-121 vajravatta-eka muni / rAjA ratnAyudha ne apane meghaninAda hAthI ke pAnI na pIne kA kAraNa inhIM muni se pUchA thA aura inhoMne batAte hue kahA thA ki pUrvabhava meM yaha hAthI bharatakSetra ke citrakArapura nagara ke maMtrI kA putra vicitramatI thaa| muni avasthA meM usane eka vezyA ko dekhA aura lubhAkara use pAne kA nizcaya kiyaa| muni pada se cyuta hokara usane rAjA ke yahA~ khAnA banAyA aura rAjA ko prasanna karake vezyA prApta kara lii| marakara vaha naraka gayA aura aba isa paryAya meM utpanna huA hai| muni ko dekhakara ise jAtismaraNa hA hai / yaha AtmanindA karatA huA zAnta hai / rAjA ratnAyudha aura hAthI meghaninAda ne yaha sunakara inase zrAvaka ke vrata dhAraNa kiye the / inakA apara nAma vajradanta thA / mapu0 59.248-271, hapu0 27. 95-106 - vanadanta-videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA yazodhara aura rAnI vasundharA kA putra / isakI rAnI lakSmIvatI tathA putrI zrImatI thii| pitA ko kevalajJAna tathA inakI AyudhazAlA meM cakra kA prakaTa honA ye do kArya eka sAtha hue the| yaha cakravartI thaa| isake caudaha ratna aura nau nidhiyA~ prakaTa huI thIM / apanI putrI zrImatI kA vivAha Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baccadharma-babAha jaina purANakoza : 343 isane vanajaMgha se kiyA thA / viSaya bhogoM se virakta hokara isane (4) tIrthakara pArzvanAtha ke cauthe pUrvabhava kA jIva-videhakSetra ke apanA sAmrAjya putra amitateja ko denA cAhA thA, kintu usakA padma deza meM sthita azvapura nagara ke rAjA vajravIrya aura rAnI rAjya nahIM lene kA 'dRr3ha nizcaya jAnakara amitateja ke putra puNDarIka vijayA kA putra / isane cakravartI kI akhaNDa lakSmI kA upabhoga kara ko rAjyabhAra sauMpA thA / isake pazcAt yaha apane putra, striyoM tathA mokSalakSmI ke upabhoga hetu udyama kiyA thaa| kSemaMkara bhaTTAraka se dharma aneka rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| isake sAtha isakI sATha zravaNa karane ke pazcAt rAjya putra ko saupakara isane saMyama dhAraNa hajAra rAniyoM, bIsa hajAra rAjAoM aura eka hajAra putroM ne dIkSA kiyA aura isa avasthA meM apane pUrvabhava ke bairI kamaTha ke jIva kuraMga lI thii| yaha avadhijJAnI thaa| isane apanI putrI ko batAyA thA ki bhIla dvArA kiye gaye aneka upasarga she| Ayu ke anta meM ArAdhatIsare dina usakA bhAnajA vajrajaMgha AyegA aura vaha hI usakA pati nAoM kI ArAdhanA karate hue samAdhipUrvaka maraNakara subhadra nAmaka hogaa| mapu0 6.58-60, 103, 110, 203, 7.102-105, madhyama aveyaka ke madhyama vimAna meM yaha samyaktvI ahamindra huaa| 249, 8.79-85 mapu073.29-40 (2) eka mahAmuni / yaha vajradatta muni kA hI apara nAma hai| bananArAca-eka saMhanana / isa saMhanana dhArI kI asthiyA~ vajopama hotI mapu0 59.248-271 de0 vajadatta haiM / tIrthaMkaroM kA zarIra isa saMhanana se yukta hotA hai / mapu0 15.29 (3) puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA rAjA / yazodharA vakSanetra-vijayAdha kI dakSiNazreNI ke asurasaMgIta nagara ke rAjA daityaisakI rAnI thii| zrutakevalI sAgaradatta isI ke putra the| mapu0 rAja maya kA maMtrI / papu0 8.42-48 76.134-142 vajrapaMjara-eka nagara / vajrAyudha iso nagara kA rAjA thA / vajazIlA (4) bArahaveM tIrthakara vAsupUjya ke pUrvabhava ke pitA / papu0 usakI rAnI aura khecarabhAnu putra thaa| yaha iso nagara se Adityapura 20.27-30 ke rAjA vidyAmandira kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM gayA thaa| vanadharma-rAjA satyaka kA putra / yaha rAjA zAntana ke putra zivi kA papu0 6.357-359, 396 pautra thaa| isakA putra asaMga thaa| hapu0 48.40-42 vajrapANi-(1) vidyAdhara nami ke vaMzaja vajrAsya kA putra / yaha vajabhAnu vanadhvaja-vidyAdharavaMzI rAjA vajadaMSTra kA putr| yaha vajrAyudha kA pitA kA pitA thA / papu0 5.19, hapu0 13.23 (2) nabhastilaka nagara kA raajaa| yaha arijayapura ke rAjA thaa| papu0 5.18, hapu0 13.22 meghanAda kI putrI padmazrI ko cAhatA thA jabaki nimittajJAniyoM ne vacana-rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhaa| isane rAma ke pakSadhara yoddhA padmazrI ko cakravartI subhauma kI rAnI honA batAyA thaa| meghanAda ke virAdhita se yuddha kiyA thaa| papu060.52,86-87 sAtha isane yuddha bhI kiyA kintu yaha saphala na ho sakA thA / anta meM vacanAva-rAvaNa kA eka sAmanta / isane siMharatha para ArUr3ha hokara yaha usI ke dvArA mArA gayA / hapu0 24.2-31 rAma kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 57.46-48 vajanAbha-rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.34 baccapura-(1) rAjA sUrya ke putra amara dvArA basAyA gayA bharatakSetra kA eka nagara / hapu0 17.33 vacanAbhi-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke tIsare pUrvabhava kA jIva (2) vijayA parvata kI uttaratraNI kA aThAvanavA~ nagara / mapu0 jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI 19.86-87 ke rAjA vacasena aura unakI rAnI zrIkAntA kA putra / vijaya, bacaprabha-(1) kuNDalagiri parvata kI pUrva dizA kA dUsarA kUTa / yahA~ vaijayanta, jayanta, aparAjita tathA subAhu, mahAbAhu, pITha aura mahApITha paMcaziras deva rahatA hai| hapu0 5.690 ye isake ATha bhAI the| vajradanta isakA putra thA / mahArAja vanasena ne (2) saumanasa vana kA eka bhavana / isakI caur3AI pandraha yojana, rAjyAbhiSeka pUrvaka inheM rAjya diyA thaa| ye cakravartI hue / inhoMne U~cAI paccIsa yojana aura paridhi paiMtAlIsa yojana hai| hapu0 5. nyAyocita rIti se prajA kA pAlana kiyaa| inheM apane pitA se 319-320 ratnatraya kA bodha huA thaa| putra vajradanta ko rAjya dekara ye solaha (3) vAnaravaMzI rAjA vajrakaNTha kA putra / vacakaNTha ise rAjya hajAra mukuTabaddha rAjAoM, eka hajAra putroM, ATha bhAiyoM aura dhanadeva sauMpakara muni ho gayA thA aura isane bhI apane putra indramata ke lie ke sAtha mokSa prApti ke uddezya se pitA vajrasena muni se dIkSita rAjya dekara muni-dIkSA le lI thii| papu0 6.160-161 . hue / muni ke vratoM kA pAlana karane se inheM tIrthaMkara-prakRti kA bandha vajrabAhu-(1) vidyAdhara nami ke vaMza meM hue rAjA vajAbha kA putra aura huA / anta meM zararI tyAgakara sarvArthasiddhi meM ahamindra hae aura vajrAMka kA pitA / papu0 5.19, hapu0 13.23 vahA~ se cayakara tIrthakara vRSabhadeva hue| mapu0 11.8-14, 39-111, (2) vidyAdhara vinami kA putra / isakI bahina subhadrA cakravartI 13.1, papu0 20.17-18, hapu0 9.59 bharateza ke caudaha ratnoM meM eka strI-rala thii| hapu0 22.105-106 (2) tIrthakara vimalanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.28-30 (3) rAjA vasu kI vaMza paramparA meM hue rAjA dIrghabAhu kA putra / (3) tIrthakara abhinandananAtha ke eka gaNadhara / mapu0 50.57 yaha labdhAbhimAna kA pitA thaa| hapu0 18.2-3 Jain Education Intemational Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 : jaina purANakoza (4) vinItA nagarI ke rAjA surendramanyu aura usakI rAnI kIrtisabhA kA putra / yaha purandara kA sahodara thaa| isane nAgapura ( hastinApura) ke rAjA ibhavAhana aura usakI rAnI cUr3AmaNi kI putrI manodayA ko vivAhA thaa| haMsI meM udayasundara sAle ke yaha kahane para ki yadi "Apa dIkSita hoM to maiM bhI dIkSA lU~gA" yaha sunakara mArga meM muni guNasAgara ke darzana karake yaha unase dIkSita ho gayA thaa| isake sAle udayasundara ne bhI dIkSA le lI thI / papu0 21.75-126 (5) tIrthakara vRSabhadeva ke sAtaveM pUrvabhava kA jIva jambUdvIpa ke pUrva videhakSeva meM sthita puSkalAvatI deza ke utpalakheTaka nagara kA raajaa| isakI rAnI vasundharA aura putra vajjajaMgha thA / yaha zaradkAlIna meghoM ke udaya aura vinAza ko dekha karake saMsAra ke bhogoM se virakta ho gayA thA / isane putra vajrajaMgha ko rAjya sauMpakara zrI yamadhara muni ke samIpa pAMca sau rAjAoM ke sAtha dIkSA le lii| pazcAt tapazcaryA dvArA karmoM kA nAza kara kebalajJAna prApta karake yaha mukta huA / mapu0 6.26-29, 8.50-59 (6) jambUdvIpa ke kausala deza meM sthita ayodhyA nagara kA rAjA / isakA ikSvAMku vaMza aura kAzyapa gotra thaa| prabhaMkarI isakI rAnI aura Ananda isakA putra thaa| mapu0 73.41-43 vaprabhAnu ---- vidyAdhara- vaMza kA eka rAjA / yaha vajrajANi kA putra aura vajravAn kA pitA thaa| isakA apara nAma vajrajAtu thaa| papu0 5.19, hapu0 13.23 T vAbhUta - vidyAdhara vaMza kA eka rAjA / yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA suvana kA putra aura vajrAbha kA pitA thA / papu0 5.18-19, hapu0 0 13.22-23 madhya - ( 1 ) eka vidyAdhara rAjA / yaha apane putra pramoda ko rAkSasavaMza kI sampadA sauMpakara tapasvI ho gayA thA / papu0 5.395 (2) daityarAja maya kA maMtrI / papu0 8.43 (3) eka vrt| isameM Arambha meM pA~ca aura pazcAt eka-eka kama karate hue anta meM eka upavAsa karane ke pazcAt eka-eka upavAsa ko bar3hAte hue anta meM pA~ca upavAsa kiye jAte haiM / isa prakAra kula unatIsa upavAsa aura nau pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.62-63 mame parvata kI pRthivIkAya rUpa chaH pariciyoM meM tIsarI paridhi / isakA vistAra solaha hajAra pA~ca sau yojana hai / hapu0 5.305 - vanamAlinI - tripura nagara ke svAmI vajrAMgada vidyAdhara kI strI / vAMgada bharatakSetra ke nandanapura ke rAjA amitavikrama kI dhanazrI aura anantazrI kanyAoM ko dekhakara una para Asakta ho gayA thaa| usane unheM pakar3akara le jAnA cAhA thA kintu isase bhayabhIta hokara use nirAza hote hue donoM kanyAoM ko vaMza vana meM chor3akara lauTa jAnA par3A thA / mapu0 63.12-17 vaccamAlI - indrajit kA putra / isane rAma para usa samaya AkramaNa kiyA thA jaba rAma lakSmaNa kI niSprANa deha goda meM lie hue the 1 jaTAyu wanny-Fady ke jIva ne ise bhramita kara bhagA diyA thA / devoM ke isa prabhAva ko dekhakara ise apane aizvarya se vairAgya utpanna ho gayA / phalasvarUpa sunda ke putra cAruratna ke sAtha muni rativega ke pAsa isane dIkSA le lI thI / papu0 108.33-36, 62-67 vajramukha - (1) padma-sarovara kA pUrva dvAra-gaMgA nadI kA udgama sthAna / yaha chaH yojana aura eka koza vistRta tathA AdhA koza gaharA hai / isa dvAra para citra vicitra maNiyoM se daidIpyamAna eka toraNa bhI vidyamAna hai jo no yojana tathA eka yojana ke ATha bhAgoM meM tIna bhAga pramANa U~cA hai / hapu0 5.132, 136 - 137 (2) laMkA ke koTa kA eka adhikArI / yaha hanumAna dvArA mArA gayA thA / papu0 12.196, 52.23-24, 30.30 vAmukhakuNDa - eka kuNDa / gaMgA isI kuNDa meM giratI hai| yaha bhUmi para sATha yojana caur3A tathA dasa yojana gaharA hai / hapu0 5.141142 baSTa (1) ujjayinI ke rAjA vRSabhadhvaja ke yoddhA dRDhamuSTi kA putra / isakI mAtA vaprazrI thii| isakA vivAha seTha vimalacandra kI putrI maMgI se huA thaa| thor3e samaya bAda maMgI anyAsakta huI / isase yaha duHkhI huA aura virakta hokara isane muni varacarma se dIkSA se kii| mapu0 71.209-248, hapu0 33.103-129 (2) bharatakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA siMhasena kA malla / dharohara har3apane ke aparAdha meM zrIbhUti maMtrI ko isa malla ke tIsa ghUsoM kA daNDa diyA gayA thA / mapu0 59.146-175 (2) jambUdvIpa kI puNDarIkiyo nagarI kA eka puruSa isakI patnI subhadrA tathA putrI sumati thI / AgAmI dUsare bhava meM sumati kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI huI / hapu0 60.50-52 - vAratha - rAvaNa kA pakSadhara eka rAjA / isane rAma ke yoddhAoM ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 74. 63-64 vajravara-- madhyaloka ke antima solaha dvIpoM meM nauvA~ dvIpa aura sAgara / hapu0 5.624 bavAn -- eka vidyAdhara rAjA / yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA vajrabhAnu apara nAma vajrajAtu kA putra aura vidyunmukha kA pitA thA / papu0 5.19, hapu0 13.23-24 vajravorya - tIrthaMkara pArzvanAtha ke pUrvabhava kA pitA / yaha jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM padma deza ke azvapura nagara kA rAjA thA / vijayA isakI rAnI tathA vajranAbhi putra thaa| yahI vajranAbhi Age tIrthaMkara pArzvanAtha huA / mapu0 73.31-32, 91-92 vajravRSabhanArAca -- eka saMhanana / isase zarIra vajramaya haDDiyoM se racita, vajramaya veSTanoM se veSTita aura vajramaya kIloM se kIlita hotA hai / tIrthakara isa saMhanana ke dhArI hote haiN| isakA apara nAma vajranArAca saMhanana hai| 0 8.175, 09.62 vajravega - rAvaNa kA pakSadhara eka rAkSasa / indra vidyAdhara aura rAvaNa ke Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bacazAla-baccAyuSa jaina purANakoza : 345 yuddha meM yaha rAvaNa kI senA kA vinAza dekhakara yuddha ke lie AyA thaa| papu0 12.196 vajrazAla-durlaGadhyapura nagara kA eka kott| yaha sau yojana U~cA tathA tigunI paridhi se yukta hai| lokapAla nalakUvara ne isakA nirmANa karAyA thaa| papu0 12.86-87 vanazIlA-vajrapaMjara-nagara ke rAjA vidyAdhara vajrAyudha kI rAnI / yaha khecarabhAnu kI jananI thii| isakA putra Adityapura ke rAjA vidyAmandira kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM gayA thaa| papu0 6.357 358, 396 vajrasaMjJa-eka vidyAdhara raajaa| yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA vajrAMka kA putra aura vajAsya kA pitA thaa| isakA apara nAma vaja sundara thA / papu0 5.19, hapu0 13.23 vajrasundara-eka vidyAdhara raajaa| yaha nami kA vaMzaja thaa| hapu0 12.23, de0 vajrasaMjJa vajrasUri-eka prAcIna AcArya / ye apanI sUktiyoM ke lie prasiddha the / hapu0 1.32 vajrasena-(1) eka vidyAdhara raajaa| yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja vajra jaMgha kA putra aura vajradaMSTra kA pitA thaa| papu0 5.17-18, hapu0 13.21-22 (2) jambUdvIpa ke kosaladeza kI ayodhyA nagarI kA raajaa| isakI rAnI kA nAma zIlavatI thaa| kanakojjvala kA jIva svarga se cayakara inhIM rAjA-rAnI kA hariSeNa nAmaka putra huA thaa| mapu0 74.231-232, vIvaca0 4.121-123 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA rAjA / zrIkAntA isakI rAnI aura vajanAbhi putra thaa| mapu0 11.8-9 vajAMka-(1) eka vidyAdhara rAjA / yaha nami vidyAdhara ke vaMzaja vaja bAhu kA putra aura vajrasundara kA pitA thaa| papu0 5.19, hapu0 13.23, de0 vajrasaMjJa (2) ayodhyA kA eka dhanika / isakI priyA kA nAma makarI thA / isake do putra the-azoka aura tilaka / isane muni dyu ti se dIkSA dhAraNa kara lI thI tathA isake donoM putra bhI pitA ke dIkSAguru se dIkSita ho gaye the / muni dyuti ke samAdhistha ho jAne ke pazcAt apane donoM putroM ke sAtha isane tAmracUDapura kI ora vihAra kiyA thaa| pitA aura donoM putra ye tInoM muni nizcita sthAna taka nahIM pahu~ca pAye the ki cAturmAsa kA samaya Arambha ho jAne se inheM eka vRkSa ke nIce hI Thahara jAnA par3A thaa| bhAmaNDala ne ina tInoM muniyoM kI vana meM AhAra vyavasthA ko thii| bhAmaNDala marakara isa vyavasthA ke phalasvarUpa meru parvata ke dakSiNa meM devakurU nAmaka uttara bhogabhUmi meM utpanna huA thA / papu0 123.86-145 vaJcAMgada-tripura nagara kA eka vidyAdhara raajaa| vajamAlinI isakI rAnI thii| mapu0 63.14-15, de0 vajUmAlinI vatA-prathama naraka ke kharabhAga kA dUsarA paTala / hapu0 4.52, de0 kharabhAga vajrAkSa-dazAnana kA anuyAyI eka vidyAdhara raajaa| rAma kI vAnara senA ko isane pIche haTA diyA thA / papu0 8.269-271, 74.61 vajJAkhya-rAvaNa kA eka yoddhaa| hasta aura prahasta vIroM ko marA sunakara isane yuddhabhUmi meM vAnarasenA ke sAtha bhayaMkara yuddha kiyA thaa| papu0 60.1-7 banADhya-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA caudahavAM ngr| mapu0 19.42, 53 vajAbha-eka vidyAdhara raajaa| yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA vajrabhRt kA putra aura vajrabAhu kA pitA thA / papu0 5.18-19, hapu0 13.22-23 vajrAyuSa-(1) eka vidyAdhara raajaa| yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA vajradhvaja kA putra aura vajra kA pitA thA / papu0 5.18, hapu0 13.22 (2) vajrapaMjara nagara kA eka vidyAdhara / isakI rAnI vajrazIlA tathA putra khecarabhAnu thA / papu0 6.396, de0 bajrapaMjara (3) muni saMjayanta ke dUsare pUrvabhava kA jIva-cakrapura nagara ke rAjA aparAjita ke pautra aura rAjA cakrAyudha ke putra / inakI rAnI ratnamAlA tathA putra ratnAyudha thaa| ye putra ko rAjya dekara muni ho gaye the| mahApurANa ke anusAra kisI samaya ye muni-avasthA meM pratimAyoga dhAraNa kara priyaMgukhaNDa vana meM virAjamAna the| inheM vyAdha dAruNa ke putra atidAruNa ne mAra DAlA thaa| isa upasarga ko sahakara aura dharmadhyAna se marakara ye sarvArthasiddhi meM deva hue the| mapu0 59.273-275, hapu0 27.89-94 (4) bhUmigocarI rAjAoM meM eka zreSTha rAjA / yaha sulocanA ke svayaMvara meM sammilita huA thaa| pApu0 3.36-37 (5) tIrthakara zAntinAtha ke cauthe pUrvabhava kA jIva-jambUdvIpa meM sthita pUrvavidehakSetra ke maMgalAvatI deza meM ratnasaMcayanagara ke rAjA kSemaMkara aura rAnI kanakacitrA kA putra / isakI rAnI lakSmImatI tathA putra sahasrAyudha thaa| indra ne apanI sabhA meM isake samyaktva kI prazaMsA kI thI, jise sunakara vicitracala deva parIkSA lene isake nikaTa AyA thaa| vicitracUla ne paNDita kA eka rUpa dharakara isase jIva sambandhI vividha prazna kiye the| isane uttara dekara deva ko niruttara kara diyA thaa| eka samaya sudarzana sarovara meM kisI vidyAdhara ne ise nAgapAsa se bAMdhakara zilA se Dhaka diyA thA kintu isane zilA ke Tukar3e-Tukar3e kara diye the aura nAgapAza ko nikAlakara pheMka diyA thaa| ise cakraratna kI prApti huI thii| anta meM yaha apane pote kA kaivalya dekhakara saMsAra se virakta huA aura apane putra sahasrAyudha ko rAjya dekara pitA kSemaMkara ke pAsa dIkSita ho gayA thaa| siddhagiri para isane eka varSa kA pratimAyoga dhAraNa kiyA tathA sahasrAyudha ke sAtha vaibhAra parvata para dehotsarga kara UdhvaMveyaka ke saumanasa aghovimAna meM Jain Education Intemational Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 : jaina purANakoza vajrArgala-banagiri unatIsa sAgara kI Ayu kA dhArI ahamindra huA thA / mapu0 63.3739, 44-45, 50-70, 85, 138-141, pApu0 5.11-12, 17 36,45-52 vajrArgala-vijayA ko dakSiNazreNI kA terahavAM nagara / mapu0 19. / 42, 53 vajrAvarta-eka dhanuSa / rAma ne isI dhanuSa ko car3hAkara svayaMvara meM sItA ko prApta kiyA thA / papu0 28.240-243 vAsya-eka vidyAdhara raajaa| yaha vidyAdhara nami ke vaMzaja rAjA vajasaMjJa apara nAma vacasundara kA putra aura vajrapANi kA pitA thaa| papu0 5.19, hapu0 13.23 de0 vanasaMjJa vajrovara-dazAnana kA pakSadhara eka vidyAdhara nRpa / yaha hanumAna dvArA do bAra ratha se cyuta kiye jAne ke pazcAt anta meM mArA gayA thA / papu0 8.269-273, 60.28-31 vajrovarI-eka vidyA / yaha dazAnana ko prApta thI / papu0 7.328 vaTa-tIrthakara vRSabhadeva kA caityavRkSa / mapu0 20.220, papu0 20. 36-37 vaTapura-eka nagara / madhu aura kaiTabha yahA~ Aye the| isa samaya yahA~ kA rAjA vIrasena thaa| hapu0 43.163 vaTavRkSa-vanagiri nagara ke rAjA harivikrama ke sAta sevakoM meM prathama sevaka / mapu0 75.480 vaNikpathapura-bharatakSetra kA eka nagara / kaurava aura pANDavoM dvArA rAjya vibhAjana kiye jAne ke pazcAt pANDava sahadeva ne isa nagara ko apanI nivAsabhUmi banAyA thaa| pApu 16.7 vaNij-tIrthakara vRSabhadeva dvArA nirmita tIna varSoM meM dUsarA varNa / isakA apara nAma vaizya thA / ye kRSi, vyApAra aura pazupAlana Adi ke dvArA nyAyapUrvaka jIvikA karate the| isa varNa ko vRSabhadeva ne svayaM yAtrA karake yAtrA karanA sikhAyA thaa| jala aura sthala Adi pradezoM meM yAtrA karake vyApAra karanA isa varNa kI jIvikA kA mukhya sAdhana thaa| mapu0 16.183-184, 244, 38.46 / vataMsakUTa-meru se uttara kI ora sItA nadI ke pazcima taTa para bhadrazAla bana meM sthita eka kUTa / yahA~ deva diggajendra rahatA hai| hapu0 5. dizA ke videhakSetra meM sItA nadI ke dakSiNI-taTa para sthita deza / susImA nagarI isa deza kI rAjadhAnI hai / mapu0 56.2 vatsakAvatI-pUrva-videhakSetra meM sItA nadI aura niSadha-parvata ke madhya sthita ATha dezoM meM cauthA desh| yaha dakSiNottara lambA hai| mapu0 7.33, 8.191, 48.58, hapu0 5.247-248 basanagarI jambadIpa ke bharatakSetra kI kauzAmbI nagarI / padamaprabha tIrthakara isI nagarI meM janme the| mapu0 52.18, papu0 20.42 vatsamitrA-eka dikkumArI devii| yaha meru sambandhI saumanasa-parvata ke eka kUTa para krIr3A karatI hai / hapu0 5.227 vatsarAja-zaka samvat sAta sau pA~ca meM haA avanti deza kA eka rAjA / harivaMzapurANa kI racanA isI rAjA ke samaya meM Arambha huI thii| hapu0 66.52 vatsA-jambadvIpa ke pUrva videhakSetra meM sItA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita ATha dezoM meM prathama deza / yaha dakSiNottara lambA hai / mapu0 63.209, hapu0 5.247-248 vadatAMvara-bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39, 25.146 vaSa-(1) asAtAvedanIya karma ke duHkha zoka Adi AsravoM meM eka Asrava / hapu0 58.93 (2) ahiMsANuvrata kA dUsarA atIcAra-daNDa Adi se mAranApITanA / hapu0 58.164-165 vadhakAriNI-eka vidyaa| rAvaNa ko yaha vidyA prApta thii| papu0 7. 326 vaSaparoSaha-bAIsa parISahoM meM eka parISaha / isameM zarIra meM niHspRha bhAva rakhate hue pIr3A, mAraNa Adi janita vedanA sahana karanI hotI hai / muni ise niSkaleSa-bhAva se sahate haiM / mapu0 36.121 vaSamocana-eka vidyA / rathanUpura ke svAmI amitateja ne camaracaMca-nagara ke rAjA azanighoSa ko mArane ke lie podanapura ke rAjA zrIvijaya ko yaha vidyA bheMTa meM dI thii| mapu0 62.242-246, 268-271 vanaka-dUsarI narakabhUmi ke cauthe prastAraka kA cauthA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau battIsa, vidizAoM meM eka sau aTThAIsa zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4.78, 108 .. vanakrIDA-krIDA-vinoda kA eka bheda / yaha zizira ke pazcAt kI jAtI hai| dampati yahA~ Akara vRkSoM kI TahaniyA~ hilAkara aura patra-puSpa tor3akara krIDA karate haiN| aisI krIDA karanevAle yadi pati-patnI nahIM hote to ve samavayaska avazya hote haiM / mapu0 14.207-208 banagiri-(1) bharatakSetra kA eka parvata / bharatakSetra meM ratnapura nagara ke rAjA prajApati ne apane putra candracUla ko kisI vaizya kanyA ko balapUrvaka apane adhIna karane ke aparAdha meM prANadaNDa diyA thaa| maMtrI svayaM daNDa dene kI rAjA se anumati lekara rAjakumAra ke sAtha isI parvata para AyA thA aura yahA~ maMtrI ne mahAbala muni se rAjakumAra kA 208 vatsa-(1) jambadvIpa meM bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / kauzAmbI isa deza ko mukhya nagarI thii| isa deza kI racanA tIrthaGkara vRSabhadeva ke samaya meM kI gayI thii| mapu0 16.153,70.63, papu0 37.22, hapu0 11.75, 14.2 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sotA nadI ke dakSiNa taTa para sthita eka deza / susImA isa deza kI prasiddha nagarI hai| mapu0 48.3-4 .. (3) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva videhakSetra meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para sthita deza / mapu0 52.2-3 ...... (4) puSkaravara dvIpa ke pUrvArdha bhAga meM sthita meru-parvata kI pUrva Jain Education Intemational Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vanadevatA-vanaspatikAyika jaina purANakoza : 347 AgAmI tIsare bhava meM nArAyaNa honA jAnakara use saMyama dhAraNa karA jaise hI kaMTha ke pAsa le gayA thA ki chipakara isa kRtya ko dekhanevAle diyA thaa| mapu0 67.90-121 sumitra ne apane mitra prabhava kA hAtha pakar3a liyA thaa| sumitra ne (2) bhIlarAja harivikrama dvArA kapittha bana ke dizAgiri parvata use AtmaghAta ke duHkha samajhAye aura usakI glAni dUra kI / papu0 para basAyA gayA eka nagara / mapu0 75.478-479 12.26-49 vanadevatA-vana ke rakSaka deva / inhIM devoM ne vRSabhadeva ke sAtha dIkSita ___ vanarAja-vanagiri-nagara ke bhillarAja harivikrama tathA bhIlanI sundarI hue sAdhuoM ko tapa se bhraSTa hone para apane hAtha se vanya phala khAte kA putra / lohajaMgha aura zrISeNa isake do mitra the| ye donoM mitra aura jala pIte dekhakara unheM rokA thaa| mapu0 18.51-54 isake lie hemAbhanagara ke rAjA kI putrI zrIcandrA ko harakara suraMga se vanamAla-sAnatkumAra aura mAhendra yugala svargoM kA dUsarA indraka le Aye the| zrIcandrA ke bhAI kinnaramitra aura yakSamitra ne isake vimAna / hapu0 6.48 donoM mitroM ke sAtha yuddha bhI kiyA thA kintu donoM parAjita ho gaye banamAlA-(1) kaliMga deza meM dantapura nagara ke vaNika vIradatta apara- the / zrIcandrA isa ghaTanA se isase virakta ho gayI thI / samajhAne para nAma vIraka vaizya kI patnI / jambUdvIpa ke vatsa deza kI kauzAmbo bhI saphalatA prApta na hone para donoM ora se yuddha honA nizcita ho nagarI kA rAjA sumukha ise dekhakara AkRSTa ho gayA thaa| yaha bhI gayA / hemAbhanagara ke jIvandharakumAra ne yuddha ko jIva-ghAtaka jAnakara sumukha ko pAne ke lie lAlAyita ho gayI thii| anta meM yaha sumukha use TAlanA caahaa| unhoMne sudarzana yakSa kA smaraNa kiyaa| yakSa ne dvArA hara lI gyii| isane aura rAjA sumukha ne varadharma munirAja ko turanta Akara zrIcandrA jIvandharakumAra ko sauMpa dii| ise chor3a zeSa AhAra dekara uttama puNyabandha kiyaa| ina donoM kA vidyu tpAta se sabhI nagara lauTa gaye / yaha yuddha kI icchA se khar3A rahA / phalataH yaha maraNa huaa| donoM sAtha-sAtha mare aura marakara ukta AhAra-dAna ke yakSa dvArA pakar3A gayA tathA jIvandharakumAra dvArA kaida kiyA gayA / prabhAva se vijayArgha parvata para vidyAdhara-vidyAdharI hue| mahApurANa ke harivikrama ne isake pakar3e jAne se kSubdha hokara yuddha karanA cAhA kintu anusAra yaha harivarSa deza meM vasvAlaya nagara ke rAjA vajracApa aura yakSa ne use bhI pakar3akara jIvandharakumAra ko sauMpa diyA / ise anta meM rAnI suprabhA ko vidyunmAlA putrI aura siMhaketu kI strI thii| isI apane pUrvabhava kA smaraNa ho AyA thaa| isakA zrIcandrA ke sAtha ke putra hari ke nAma para harivaMza kI sthApanA huI / mapu0 70.65- pUrvabhava kA sneha jAnakara sabhI zAnta ho gaye aura pitA-putra donoM ko 77, hapu0 14.9-13, 41-42, 61, 95, 15.17-18, 58, pApu0 mukta kara diyA gayA tathA zrIcandrA naMdADhya ke sAtha vivAha dI gayI 7.121-122 thii| mapu0 75.478-521 (2) pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara banavatI-eNIputra ke pUrvabhava kI mAM-eka devI / vasudeva ke zauryapura jAne ke rAjA mahApadma kI raanii| yaha zivakumAra kI jananI thI / mapu0 kI icchA prakaTa karane para isane ratnoM se daidIpyamAna eka vimAna kI 76.130-131 racanA kara vasudeva ko diyA thA aura vasudeva ke zauryapura-Agamana kI (3) bharatakSetra meM acalagrAma ke eka seTha kI putrI / ise vasudeva ne sUcanA isI ne samudravijaya ko dI thii| hapu0 32.19, 38, 53. vivAhA thaa| hapu0 24.25 10, 24 (4) bharatakSetra ke vaijayantapura ke rAjA pRthivIdhara aura rAnI vanavAsa-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / yaha vRSabhadeva ke samaya meM indrANI ko putrI / yaha lakSmaNa meM Asakta thI / lakSmaNa ke cale jAne ___indra dvArA nirmita kiyA gayA thA / mapu0 16.154 para isake pitA ise indranagara ke rAjA bAlamitra ko denA cAhate the / vanavAsya-bharatakSetra kA eka nagara / yaha rAjA carama ke dvArA basAyA pitA ke isa nirNaya se duHkhI hokara yaha AtmaghAta karane ke lie vana gayA thaa| hapu0 17.27 meM gyii| vahA~ isane jyoM hI AtmaghAta kA prayatna kiyA tyoM hI vanavIthI-samavasaraNa ke mArga / dhUpaghaToM ke kucha hI Age mukhya galiyoM lakSmaNa ne vahA~ pahu~cakara ise bacA liyA thaa| isa prakAra isakI ke samIpa ye cAra-cAra hotI haiM / inameM azoka, saptaparNa, campaka aura lakSmaNa se akasmAt bheMTa ho gayI thI aura donoM kA sambandha ho gayA AmravRkSoM ke vana hote haiM / ina vanoM ke vRkSa itane adhika prakAzamAna thaa| yaha lakSmaNa kI tIsaro paTarAnI thii| isake putra kA nAma hote haiM ki vahA~ rAta aura dina meM koI bheda dikhAI nahIM detaa| arjunavRkSa thA / papu0 36.16-62, 94.18-23, 33 inameM bAvar3I, sarovara, citrazAlAe~ bhI hotI hai| mapu0 22.162(5) mleccharAja dviradaMSTra kI putrI / dhAtakIkhaNDa dvIpa ke airAvata- 163, 173-185 kSetra meM zatadvAra ke nivAsI sumitra ne ise vivAhA thaa| sumitra kA vanavedikA-samavasaraNa ke cAroM vanoM ke anta meM cAroM aura UMce-UMce mitra prabhava ise dekhakara kAmAsakta ho gayA thaa| sumitra ne mitra prabhava gopuroM se yukta, ratnajar3ita, svarNamaya vanavedI / isake cAMdI se nirmita ke duHkha kA kAraNa apanI strI ko samajhakara ise mitra ke pAsa bheja cAroM gopura aSTa maMgaladravyoM se alaMkRta rahate hai| mapu0 22.205, diyA thA parantu prabhava isakA paricaya jJAtakara nirveda ko prApta huaa| 210 isa kalaMka ko dhone ke artha prabhava apanA sira kATane ke lie talavAra vanaspatikAyika-vanaspati-zarIradhArI ekendriya jova / ye chedana-bhedana Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banisiMha-baravata 348 : purANakoza janita mahAduHkha sahate hai| ina jIvoM kI kuyoniyA~ dasa lAkha aura kulakoTiyA~ aTThAIsa lAkha tathA utkRSTa Ayu dasa hajAra varSa hotI hai| ye jIva aneka AkAroM ke hote haiN| mapu0 17.22-23, hapu0 3.221, 18.54, 58, 60, 66, 71 vanisiMha-eka parvata / nArAyaNa tripRSTha kA jIva narakagati se nikalakara isI parvata para siMha huA thA / vIvaca0 4.2 vandanA-(1) aMgabAhyazrata kA tIsarA prakIrNaka / isameM vandanA karane yogya parameSThI Adi kI vandanA-vidhi batalAyI gayI hai| hapu0 2.102, 10.130 (2) chaH AvazyakoM meM tIsarA aavshyk| isameM bAraha Avarta aura cAra zironatiyAM kI jAtI haiM / hapu0 34.144 vandha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.167 'vandhatA-pArivAjyakriyA ke sattAIsa sUtrapadoM meM eka sUtrapada / arhantadeva kI vandanA karate hue tapazcaraNa karane se muniyoM ko yaha guNa prApta ho jAtA hai / vandya puruSa bhI aise muniyoM kI vandanA karate haiM / mapu0 39.165, 192 vappilA-jambUdvIpa ke baMga deza kI mithilA nagarI ke rAjA vijaya kI raanii| yaha tIrthakara nami kI jananI thii| isakA apara nAma vaprA thaa| mapu0 69.18-19, 25, 31 papu0 20.57 vaprakAvatI-pazcima videhakSetra ke nIlaparvata aura sItodA nadI ke madhya sthita deza / yaha dakSiNottara lambe ATha dezoM meM cauthA deza hai| aparAjita nagarI isa deza kI rAjadhAnI hai / mapu0 63.208-216, hapu0 5.251-252 vaprathu-harivaMzI rAjA sumitra kA putra aura vindusAra kA pitaa| hapu0 18.19-20 * vaprathI-(1) ujjayinI ke rAjA vRSabhadhvaja ke yoddhA dRr3hamuSTi kI strii| vajamuSTi isakA putra thaa| mapu0 71.209-210 hapu0 33.101- 104 (2) jambudvIpa ke kauzala deza meM sthita ayodhyA nagarI ke ahaMddAsa seTha kI palI / pUrNabhadra aura maNibhadra isake putra the| mapu0 72.25 gyatA, avasthA, zIla, zruta, zarIra, lakSmI, pakSa aura parivAra / mapu0 62.64 varakA-vRSabhadeva ke samaya kA eka khAdyAnna-maTara / mapu0 3.186 varakIrtISTa-vijayapura kA rAjA / isakI rAnI kIrtimatI thii| isakI putrI kA vivAha nimittajJAniyoM ne zrIpAla ke sAtha honA batAyA thaa| mapu0 47.141 varakumAra-kuruvaMza kA eka nRpa / yaha rAjA sukumAra kA putra aura vizva kA pitA thA / hapu0 45.17 varacandra-(1) tIrthakara candraprabha kA putra / tIthaMkara candraprabha ise hI rAjya saupa karake dIkSita hue the| mapu0 54.214-216 (2) AgAmI chaThA balabhadra / mapu0 76.486 varacarma-eka muni / jambadvIpa ke airAvata kSetra meM sthita zrIpura nagara kA rAjA vasundhara apanI rAnI padmAvatI ke viyoga se virakta hokara manohara vana meM inhIM se saMyamI hokara aura samAdhimaraNa karake mahA zukra svarga meM deva huA thaa| mapu0 69.74-77 varatanu-(1) eka vyantara deva / yaha vyantara devoM kA svAmI thA / cakravartI bharateza ne ise parAjita karake isase bheMTa meM kavaca, hAra, cUr3Arala, kar3e, yajJopavIta, kaNThahAra aura karadhanI AbhUSaNa prApta kiye the| mapu0 29.166-167, hapu0 11.13-14 (2) samudra ke vaijayanta gopura kA eka deva / lakSmaNa ne ise parAjita kiyA thA / mapu0 68.651 varatrA-majabUta rassI / yaha carma kI hotI thii| mapu0 35.149 varava-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 26 'vaprA-(1) jambadvIpa ke pazcima videhakSetra kA eka deza / vijayA nagarI isa deza kI rAjadhAnI hai / mapu0 63.208-216, hapu0 5.251252 (2) tIrthakara naminAtha kI jananI / papu0 20.57 de0 vappilA (3) kAmpilya nagara ke rAjA mRgapatidhvaja kI raanii| dasaveM cakravartI hariSeNa kI yaha mAtA thI / papu0 8.281-283, 20.185 (2) samavasaraNa meM sthita tIsare koTa ke pazcima dvAra ke ATha nAmoM meM AThavA~ nAma / hapu0 57.56, 59 varavatta-(1) tIrthaGkara neminAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 71.182, hapu0 58.2, 60.349, 65.15, pApu0 22.59 (2) rAjA vibhISaNa aura rAnI priyadattA kA putra / mapu0 10.149 (3) rAjA bhagIratha kA putra / bhagIratha ne ise hI rAjya sauMpakara kailAza parvata para yoga dhAraNa kiyA thaa| mapu0 48.138-139 (4) eka kevalI / ye jayasena cakravartI ke dIkSAguru the| mapu. 69.88-89 (5) dvArAvatI nagarI kA raajaa| isane tIrthaGkara nemi ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 71.175-176 (6) rAjA satyandhara ke nagara-zreSThI dhanapAla kA putra / yaha jIvandhara kA mitra thaa| mapu0 75.256-260 (7) eka muni / hastinApura ke rAjA hariSeNa ne apanI rAnI vinayazrI ke sAtha inheM AhAra karAyA thA, jisake phalasvarUpa isakI rAnI marakara haimavata kSetra meM AryA huI thii| hapu0 60.105107 bara-(1) samavasaraNa ke tIsare koTa kI pUrva dizA meM sthita gopura ke ATha nAmoM meM AThavA~ nAma / hapu0 57.56-57 (2) pracalita vivAhavidhi se kanyA grahaNa karanevAlA puruSa / kanyA dene ke pUrva isameM nimna guNa dekhe jAte haiM-kulInatA, Aro Jain Education Intemational Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caravA - ruvaNa varabA - vidarbha deza kI eka nadI / rAjA kuNima ne isI nadI ke kinAre kuNDina nagara basAyA thaa| hapu0 17.23 vara - ( 1 ) eka muni / rAjA sumukha aura vanamAlA ne inheM AhAra dekara puNyArjana kiyA thA / inhIM munirAja ke caraNasparza se vajramuSTi kI priyA maMgI viSa rahita huI thI / bharatakSetra ke magadha deza meM sthita zAlmaliN grAma ke nivAsI jayadeva aura devilsa kI putrI padmadevI ne inhIM se ajJAtaphala na khAne kA niyama liyA thA / kuberamitra bhI inhIM se tapa dhAraNa kara brahmaloka ke anta meM laukAntika deva huA thA / mapu0 47.73-75, 71.446-448, hapu0 15.6-12, 33. 110-113, 60.108-110 (2) eka cAraNa RddhidhArI muni / subhAnu ne apane anya bhAiyoM ke sAtha inhIM se dIkSA lI thI aura jIvandhara bhI inase hI vrata dhAraNa kara vratI hue the / mapu0 62.73, 71.243, 75.674-675 varadharmA - eka gaNinI / kaliMga ke rAjA ativIrya dvArA bharata para AkramaNa kiye jAne ke samaya rAma aura lakSmaNa sItA ko inhIM ke pAsa chor3akara naTa ke veSa meM bharata kI sahAyatA karane gaye the / papu0 37.86-30 varaprada - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.213 varavaMza - - rAjA dhRtarASTra aura gAMdhArI kA satrahavA~ putra / pApu0 8. 195 barasena - (1) rAjA nandiSeNa aura rAnI anantamatI kA putra / yaha maNikuNDala deva kA jIva thA / mapu0 10.150 (2) videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vimalasena kA putra pitA kI AjJA se yaha zrIpAlakumAra ko usake bandhu varga ke samIpa le jA rahA thA / vimalapura nagara ke pAsa zrIpAla ko akelA chor3akara yaha jala lene gayA / idhara sukhAvatI vidyAdharI ne zrIpAla ko kanyA kA rUpa de diyA thA / ataH yaha zrIpAla ko iSTa sthAna nahIM le jA sakA / mapu0 47. 114-117 (3) bharatakSetra ke cakrapura nagara kA rAjA / isakI do rAniyA~ thIM- lakSmImatI aura vaijyntii| rAnI lakSmImatI se nArAyaNa puNDarIka tathA vaijayantI rAnI se balabhadra nandiSeNa hue the / mapu0 65.174177 (4) vijayArdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA mahAsena aura rAnI sundarI kA kaniSTha putra / yaha ugrasena kA choTA bhAI thA / vasundharA isako bahina thI / mapu0 76, 262-263, 265 (5) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dRDharatha aura rAnI sumati kA putra / mapu0 63. 142-148, pApu0 5.53-58 1 (6) videhakSetra meM sthita pATalI grAma ke vaizya nAgadatta aura usakI patnI sumati kA putra / isake nanda, nandimitra aura nandiSeNa tIna bar3e bhAI aura jayasena nAma kA eka choTA bhAI thA / madanakAntA aura zrIkAntA isakI ye do bahaneM bhI thiiN| mapu0 6.126-130 varavIra - vRSabhadeva ke putra aura bharateza ke choTe bhAI / ye carama zarIrI jaina purANakoza : 349 the| inakA apara nAma jayasena thA / bharateza dvArA rAjya para atrikAra kiye jAne se inhoMne rAjya tyAga kara apane pitA se dIkSA le lI thI / ye bharateza ke mukti prApta karane ke pazcAt mukta hue| ye sAtaveM pUrvabhava meM lolupa halavAI the| chaThe pUrvabhava meM nakula hue| pA~caveM pUrvabhava meM uttarakuru meM bhadrapariNAmI Arya hue| cauthe pUrvabhava meM aizAna svarga meM RddhidhArI deva, tIsare pUrvabhava meM rAjA prabhaMjana ke prazAntamadana nAmaka putra, dUsare pUrvabhava meM acyuta svarga meM deva aura prathama pUrvabhava meM ahamindra hue the| mapu0 8.234, 241, 9.90, 187, 10.152, 172, 11.160, 16.304, 34.126, 47. 376, 399 varAMgacarita - AcArya jaTAsiMhanandI dvArA racita eka kAvya / hapu0 1.35 varATa - eka ardharatha rAjA / yaha kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM kRSNa kA pakSadhara thA / hapu0 50.83 varAha - ( 1 ) eka parvata / pradyumna ko mArane ke lie kAlasaMvara ke putra use isa parvata kI guphA meM lAye the / pradyumna ne yahA~ ke isa nAma ke deva yuddha kiyA thaa| yuddha meMuse parAjita karane para usase vijayaghoSa zaMkha tathA mahAjAla ye do vastue~ yahIM prApta huI thIM / mapu0 72. 108-110 (2) isa nAma ke parvata kA nivAsI eka dev| yaha pradya umna se parAjita huA thA / mapu0 72.108 109 (2) yA parvata kI uttaragI kA samaya nagara pu0 22.87 ( 4 ) cArudatta kA mitra / hapu0 21.13 varAhaka - vasudeva kA ananya bhakta / yaha vasudeva ke sAtha kRSNa ke kArya se samudravijaya se milA thA 0 51.1-4 variSTha samavasaraNa ke tIsare koTa meM sphaTika maNiyoM se bane cAra khaNDavAle dakSiNa gopura ke ATha nAmoM meM cauthA nAma / hapu0 57.58 variSThadhI -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 122 varuNa - ( 1 ) jarAsandha kA putra / hapu0 52.39 (2) vRSabhadeva ke sAtaveM gaNadhara / hapu0 12.65 (3) vAruNIvara - dvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.640 (4) eka nimittajJa / isane kaMsa ko usakA hantA utpanna ho cukane kI bAta batAyI thI / mapu0 70.412, hapu0 35.37 (5) eka muni / campAnagarI ke somadatta, somila aura somabhUti tInoM bhAI somabhUti kI strI nAgazrI ke muni ko viSa mizrita AhAra dene se virakta hokara inhIM se dIkSita hue the| pu0 72.235. hapu0 64.4-12, pApu0 23.108-109 (6) samavasaraNa ke tIsare koTa ke cAra gaupuroM meM pazcimI gopura ke ATha nAmoM meM sAtavA~ nAma / hapu0 57.59 (7) bharatakSetra meM vijayArdha ke dakSiNa bhAga ke samIpa sthita eka Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 : jena purANakoza varuNaprabha-varuNalAbhakriyA parvata / vidyu daMSTra pUrva varavaza saMjayanta muni ko bhadrazAla vana se uThAkara yahA~ chor3a gayA thaa| hapu0 27,11-14 (8) eka lokapAla / yaha nandana vana ke gAndharva bhavana meM sAr3he tIna karor3a devAMganAoM ke sAtha krIDArata rahatA hai / hapu0 5.317318 (9) jinendra kA abhiSeka karanevAlA eka deva / papu0 3.185 (10) megharatha-vidyAdhara aura usakI strI varuNA kA putra / indra ne ise meghapura nagara kI pazcima dizA kA lokapAla banAyA thaa| pAza isakA zastra thaa| rAvaNa se virodha ho jAne para yuddha meM kharadUSaNa ko isI ke sau putroM ne pakar3A thA / anta meM yaha yuddha meM rAvaNa ke dvArA pakar3e jAne para apanI putrI satyavatI rAvaNa ko dekara lauTa AyA thA / papu0 7.110-111, 16.34-54, pApu0 19.61, 98 (11) eka astra / isase Agneya astra kA nivAraNa kiyA jAtA hai| rAvaNa ne indra lokapAla ke sAtha hae yuddha meM isakA upayoga kiyA thaa| papu0 12.325, 74.103 varuNaprabha-vAruNIvara dvIpa kA rakSaka eka deva / hapu0 5.640 varuNA-(1) vidyAdhara megharatha kI strii| lokapAla varuNa isakA putra thA / papu0 7.110 (2) podanapura ke nivAsI vizvabhUti ke putra kamaTha kI strii| yaha marakara malaya deza ke sallakI vana meM vajraghoSa hAthI kI priyA huI thii| mapu0 73.6-13 varuNAbhikhya-rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 vareNya-bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.37, 25.136 varcaka-prathama naraka ke kharabhAga kA pandra havA~ paTala / hapu0 4.54 de0 kharabhAga parcaska-cauthI pRthivI ke cauthe prastAra kA cauthA indraka ka bila / isa __kA vistAra bAraha lAkha yojana hai / hapu0 4.82, 206 varNa-(1) zArIra-svara kA eka bheda / hapu0 19.148 (2) padagata-gAndharva kI eka vidhi / hapu0 19.149 (3) vINA kA eka svara / hapu0 19.147 (4) kauzika nagarI kA rAjA / isakI rAnI prabhAvatI aura putrI kusumakomalA thI / pANDavapurANa meM isa rAjA kI rAnI prabhAkarI tathA putrI kamalA batAyI gayI hai| hapu0 45.61-62, pApu0 13. 4-7 (5) eka jAti bheda / Arambha meM mAtra eka manuSya jAti hI thii| kAlAntara meM AjIvikA bheda se vaha cAra bhAra bhAgoM meM vibhAjita huI-brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra / inameM vratoM se susaMskRta manuSya brAhmaNa, zastra se AjIvikA karanevAle kSatriya, nyAyapUrvaka dhanArjana karanevAle vaizya aura nimnavRtti se AjIvikA karanevAle zUdra kahe gaye / cAroM vargoM meM kSatriya, vaizya aura zadra ina tIna varNoM ko Adi tIrthakara vRSabhadeva ne sRjA thaa| unhoMne zUdra varNa ko do bhAgoM meM vibhAjita kiyA thA / jo varNa spRzya mAnA gayA thA use inhoMne "kArU" saMjJA dI aura jisa varNa ke loga aspRzya mAne gaye unhoMne "akArU" kahA hai tathA inakA prajA se dUra gAMva ke bAhara rahanA batAyA hai / brAhmaNa varNa inake bAda sRjita huaa| cakravartI bharateza ne rAjAoM ko sAkSIpUrvaka acche vrata dhAraNa karanevAle uttama manuSyoM ko acchI zikSA dekara brAhmaNa banAyA thaa| bharateza ne digvijaya ke pazcAt paropakAra meM apanA dhana kharca karane kI buddhi se mahAmaha pUjotsava kiyA thA / sabatiyoM kI parIkSA ke lie unhoMne isa utsava meM sabhI ko nimantrita kiyaa| idhara apane prAMgaNa meM aMkura, phala aura puSpa bichavA diye / jo binA soce-samajhe aMkuroM ko kuca. late hue rAjamandira meM Aye, bharateza ne unheM pRthaka kara diyA aura jo aMkuroM para paira rakhane ke bhaya se lauTane lage the unheM dUsare mArga se lAkara unhoMne unakA sammAna kiyaa| unhoMne unheM pratimAoM ke anusAra yajJopavIta se cihnita kiyA tathA pUjA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa ina chaH prakAra kI vizuddhi-vRtti ke kAraNa unheM dvija saMjJA dI / bharateza kA sammAna pAkara isa varNa meM abhimAna jaagaa| ve apane ko mahAn samajhakara pRthivItale para yAcanA karate hue vicaraNa karane lge| apane maMtrI se inake bhaviSya meM bhraSTAcArI hone kI saMbhAvanA sunakara cakravartI bharateza inheM mArane ke lie udyata hue, kintu ye saba vRSabhadeva kI zaraNa meM jAkara prArthanA karane lage, jisase vRSabhadeva dvArA roke jAne para bharateza inakA vadha nahIM kara ske| Upara jina cAra varNoM kA ullekha kiyA gayA hai unameM jinakI jAti aura gotra Adi karma zukladhyAna ke kAraNa haiM ve tIna varNa hai-brAhmaNa, kSatriya aura vaizya / videhakSetra meM mokSa jAne ke yogya jAti kA viccheda nahIM hotA parantu bharatakSetra tathA airAvatakSetra meM caturthaM kAla meM hI ina vargoM kI paramparA calatI hai anya kAloM meM nahIM / bhogabhUmi meM aisA koI varNa bheda nahIM hotaa| vahA~ puruSa strI ko AryA tathA strI puruSa ko Arya kahatI hai / asi-masi Adi chaH karma bhI vahA~ nahIM hote aura na vahA~ sevya sevaka kA sambandha hotA hai| apane varNa athavA nIce ke varNoM kI kanyA kA grahaNa karanA varNa vyavasthA meM ucita mAnA gayA hai| mapu0 16.183-186, 247, 38.5-50, 40.221, 42.3-4, 12-13, 74.491-495, papu0 4.111-112, hapu0 7.102-103, 9.39 varNalAbhakriyA-(1) garbhAnvaya kI vepana kriyAoM meM aThArahavIM kriyA / isameM vivAha ke pazcAt pitA ko AjJA se dhana-dhAnya Adi sampadAe~ prApta karake pRthak makAna meM rahane kI vyavasthA karanI hotI hai| pitA upAsakoM ke samakSa apane putra ko dhana dekara kahatA hai ki "yaha dhana lekara pRthak makAna meM raho aura jaise maiMne dhana aura yajJa kA arjana kiyA hai vaise hI dhana aura yaza kA arjana karo / isa prakAra kahakara pitA putra ko isa kriyA meM niyukta karatA hai / isa kriyA se putra samartha aura sadAcArI banA rahatA hai / mapu0 38.57, 138-141 (2) eka dIkSAnvaya-kriyA / bhavya puruSa isameM apane samyaktvI hone kA zrAvakoM ko vizvAsa karAtA hai tathA bhavya zrAvaka samyaktvo Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varNAzrama-baziSTha jAnakara use apane samAna mAnakara sammAna dete haiN| mapu0 30.61 71 varNAzrama-varNoM aura AzramoM kI sNsthaa| varNa cAra hai-brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra / Azrama bhI cAra hai-brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha aura saMnyAsa / varNa kA sambandha mAnavoM kI jAti se aura AzramoM kA sambandha vyaktiyoM ke jIvana se hai / hapu0 54.3 varNottamatva-dvijoM ke dasa adhikAroM meM tIsarA adhikAra-samasta varNoM meM zreSTha hone kI mAnyatA / mapu0 40.175, 182 vartanA-nizcaya kAla kA lakSaNa / yaha dravyoM ko paryAyoM ke badalate ___ rahane meM sahAyaka hotI hai / mapu0 3.2, 11, hapu0 7.1-2 bardala-chaThI pRthivI ke dvitIya prastAra kA indraka bila / isako cAroM mahAdizAoM meM bAraha aura vidizAoM meM ATha zreNIbaddha bila haiN| hapu0 4.146 vaki-bharatakSetra ke dakSiNa deza kA eka grAma / yahA~ kA brAhmaNa magAyaNa marakara sAketa kA rAjA atibala aura magAyaNa kI patnI mathurA marakara rAmadattA huI thii| hapu0 27.61-64 vamAna-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.145 (2) rucakavara parvata kI uttara dizA kA eka kUTa / yahA~ aMjana giri kA diggajendra deva rahatA hai / hapu0 5.703, de0 rucakavara (3) nRtya kA eka bheda / mapu0 14.133 (4) kIrti tathA guNoM se varddhamAna hone ke kAraNa indra dvArA pradatta tIrthakara mahAvIra kA eka nAma / vIvaca0 1.4, de0 mahAvIra varddhamAnaka-cakravartI bharateza kI nRtyshaalaa| mapu0 37.149, papu0 83.7 varddhamAnapura-bharateza kA eka nagara / yahA~ padmaprabha tIrthaGkara kI prathama pAraNA huI thii| iso nagara ke pArzvanAtha mandira meM harivaMzapurANa kI racanA Arambha kI gayI thI / mapu0 52.53-54, hapu0 66.53 barddhamAnapurANa-tIrthakara mahAvIra ke jIvanacarita se sambandhita eka purANa / hapu0 1.41 varmAdevI-vArANasI ke rAjA azvasena apara nAma vizvasena kI raanii| ye tIrthakara pArzvanAtha kI jananI thii| apara nAma brAhmI thaa| mapu0 73.75, papu0 20.36, 59, de0 brAhmo varya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.142 varSara-rAma ke samaya kA bharatakSetra eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thA / papu0 101.82-86 varvaraka-eka vidyAdhara raajaa| yaha rAma kA pakSadhara thA / rAma-rAvaNa yuddha meM vyAghraratha para savAra hokara isane rAma kI ora se yuddha kiyA thA / papu0 58.6 sarvaro-eka nrtkii| cilAtikA aura isa nartakI ko pAne ke lie rAjA damitAri ne vatsakAvatI deza ke rAjA aparAjita ke pAsa dUta bhejA thA tathA nartakiyoM ke na dene para yuddha karate hue nArAyaNa jaina purANakoza : 351 anantavIrya dvArA mArA gayA thaa| mapu0 62.429-484 de0 aparAjita-12 varSa-do ayana pramita kAla / isakA apara nAma abda hai| mapu0 3. 116, hapu0 7.22 / varSavRddhidinotsava-janmadina kA utsava / isa avasara para maMgala-gIta, nRtya aura vAditroM ke Ayojana hote haiN| jisakA janmadina manAyA jAtA hai use naye vastra aura AbhUSaNoM se alaMkRta karake uccAsana para baiThAte haiN| usa para camara Dhore jAte hai / use parijana aura priyajana bheMTa aura gurujana AzIrvAda dete the| mapu0 5.1-11 varSIyAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.143 balAhaka-(1) eka parvata / yaha rAjagRhI ke pA~ca parvatoM meM cauthA parvata hai| isakA AkAra DorI sahita dhanuSa ke samAna hai / papu0 8.24, hapu0 4.55 de0 rAjagRha (2) kRSNa ke senApati anAvRSTi ke zaMkha kA nAma / hapu0 51. 20-21 (3) vijayArgha parvata kI uttarazreNI kA aTThAvanavA~ nagara / hapu0 22.91 valivinyAsa-raMgAvali-vinyAsa-ratnacUrNa se raMga-biraMge cauka pUranA / mapu0 12.178 valkala-vRkSoM kI chAla / tApasa aura jaTAdhArI sAdhu vastra ke rUpa meM isakA upayoga karate the| tIrthaGkara vRSabhadeva ke sAtha dIkSita kaccha aura mahAkaccha rAjAoM ne vRSabhadeva ke samAna nirdoSa vRtti dhAraNa karane meM asamartha ho jAne para valkala pahinanA Arambha kara diyA thaa| mapu0 1.7 valgu-saudharma aura aizAna svargoM kA cauthA pttl| hapu0 6.44 de0 saudharma valguprabha-eka vimAna / kubera isa vimAna kA svAmI hai| hapu0 5. 327 valmIka-sarpa-vAmI / tapasyArata bAhubalI ke caraNoM ke pAsa soM ne vAmiyA~ banA lI thIM / papu0 4.76 vallarI-gandhamAdana-parvata ke pavartaka bhIla kI strii| yaha kRSNa ko paTarAnI satyabhAmA ke pUrvabhava kA jIva thii| hapu0 60.16 vazakAriNI-eka vidyaa| yaha rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.331 332 vazitva-cakravartI bharateza ko prApta ATha RddhiyoM meM eka Rddhi / mapu0 38.193 de0 aNimA vaziSTha-kaMsa ke pUrvabhava kA jIva-gaMgA aura gaMdhAvatI nadiyoM ke saMgama para sthita jaTharakauzika tApasa-bastI kA pramukha tApasa / paMcAgni tapatapate dekhakara guNabhadra aura vIrabhadra cAraNa RddhidhArI muniyoM ne ise usakA tapa ajJAna tapa batAyA thaa| muniyoM se aisA sunakara yaha pahale to kupita huA kintu muniyoM dvArA jaTAoM meM utpanna lIkha, juA, mRta machaliyA~ tathA jalatI huI agni meM chaTapaTAnevAle kIr3e dikhAye Jain Education Intemational Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 : jaina purANakoza vazI-basu jAne para yaha zAnta ho gayA thA aura isane unase dIkSA le lI thii| vyantara deva isake tapa ke prabhAva se prasanna ho gaye the / yahA~ se vihAra karake yaha mathurA AyA thaa| yahA~ isane eka mAsa ke upavAsa kA niyama lekara AtApanayoga dhAraNa kiyA thaa| mathurA ke rAjA ugrasena ne isake darzana kiye the / inase prabhAvita hokara usane nagara meM ghoSaNA karAI thI ki ye munirAja mahala meM hI AhAra kareMge anyatra nhiiN| pAraNA ke dina ye magara meM Aye kintu nagara meM Aga laga jAne se inheM nirAhAra hI lauTa jAnA par3A thaa| eka mAsa bAda punaH pAraNA ke lie Ane para inheM hAthI ke kSubdha ho jAne se punaH nirAhAra lauTa jAnA par3A / tIsarI bAra AhAra ke lie Ane para rAjA ugrasena vyAkulita citta hone se dhyAna na de sake / yaha isa ghaTanA se kupita huaa| isane ugrasena kA putra hokara rAjya chInane kA nidAna kiyA / Ayu ke anta meM marakara yaha nidAna ke kAraNa rAjA ugrasena kA rAnI padmAvatI ke garbha se kaMsa nAma kA putra huaa| kaMsa ko paryAya meM isane ugrasena ko bandI banAkara use bahuta duHkha diye the / mapu0 70.322-341, 367 368, hapu0 33.46-84 vazI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.160 vazIkaraNI-eka vidyA / vidyAdhara amitateja ne aneka anya vidyAoM ke sAtha yaha vidyA bhI siddha kI thii| mapu0 62.392 / vazyendriya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam,| mapu0 25. 186 basanta-(1) eka parvata / ayodhyA kA rAjA vajabAha apanI rAnI manodayA aura sAle udayasundara ke sAtha yahA~ AyA thaa| yahA~ usa samaya guNasAgara muni the| dharmopadeza sunakara vahIM dIkSita ho gayA papu0 21.73-127 de0 vajrabAhu-4 (2) rAma kA eka yoddhA / isane rAvaNa ko senA se yuddha kiyA thaa| papu0 58.21-23 (3) eka vidyAdhara / pradyumnakumAra ne isakI isake vairI manovega vidyAdhara se mitratA karAkara eka kanyA aura narendra-jAla prApta kiyA thA / hapu0 47.40 vasantaDamarA-podanapura nagara ke brAhmaNa mRdumati kI strii| mRdumati ne corI karate samaya zazAMka-nagara ke rAjA nandivardhana ko apanI rAnI se yaha kahate hue sunA thA ki vaha viSayoM kA tyAga karake prAtaH dIkSA dhAraNa kara legaa| yaha sunakara mRdumati ko bodhi prApta huI / usane ise tyAga kara dIkSA le lI thI / papu0 85.118-137 vasantatilaka-ikSvAkuvaMza ke rAjA ravimanyu kA putra / yaha kuberadatta kA pitA thA / papu0 22.156-159 vasantatilakA-(1) aMjanA kI sakhI / isakA apara nAma vasantamAlA thaa| isane aMjanA ke samakSa pavanaMjaya kI prazaMsA kI thii| yaha AkAza meM maNDalAkAra bhramaNa karane meM samartha thii| papu0 15.147, 160 (2) padminI nagarI kA nikaTavartI eka udyAna / vidhyazrI ko sarpa ke kATane para sulocanA ne use paMca-namaskAra maMtra isI udyAna meM sunAyA thA / mapu0 45.155, papu0 39.95-97 basantabhadra-eka vrata / isameM pAMca upavAsa eka pAraNA, chaH upavAsa eka pAraNA, sAta upavAsa eka pAraNA, ATha upavAsa eka pAraNA aura nau upavAsa eka pAraNA ke krama se paiMtIsa upavAsa aura pA~ca pAraNAeM kI jAtI haiM / hapu0 34.56 vasantamAlA-aMjanA kI skhii| isakA apara nAma vasantatilakA thaa| papu0 15.147, 160, 17.250 de0 vasantatilakA vasantasundarI-vasundharapura ke rAjA vidhyasena aura rAnI narmadA ko putrii| ise gurujanoM ne yudhiSThira ko denA nizcita kiyA thA kintu yudhiSThira ke lAkSAgRha kI Aga meM jalakara mara jAne ke samAcAra se isakA yudhiSThira ke sAtha vivAha nahIM ho skaa| taba yaha saMsAra se virakta huI aura isane dIkSA le lI thii| pANDavapurANa meM isake pitAkauzAmbI ke rAjA, mAtA kA nAma vidhyasenA tathA isakA nAma vasantasenA batAyA hai / hapu0 45.70-72, pApu0 13.73-99 vasantasenA-(1) vastvokasAra nagara ke rAjA vidyAdhara samudrasena aura rAnI jayasenA kI putrI / yaha kanakazAnti kI dUsarI rAnI thii| mapu0 63.117-119, pApu0 5.40-41 (2) kauzAmbI ke rAjA vidhyasena kI putrI / papu0 13.73-99 de0 vasantasundarI (3) vijayanagara ke rAjA mahAnada kI raanii| yaha harivAhana ko jananI thii| mapu0 8.227-228 (4) campApurI kI vezyA kaliMgasenA kI putrI / cArudatta isa para Asakta hokara isake ghara bAraha varSa taka rhaa| mapu0 72.258, hapu0 21.41, 59, 64.134 vasu-(1) vinItA nagarI ke ikSvAkuvaMzI rAjA yayAti aura rAnI surakAntA kA putra / yaha kSIrakadambaka guru kA ziSya aura parvata tathA nArada kA gurubhAI thA / satyavAdI hote hue bhI isane guru kI patnI ke kahane se usake putra parvata kA pakSa puSTa karane ko "ajairyaSTavyam" zabda kA artha "bakare se yajJa karanA batAyA thaa| isake pariNAmasvarUpa yaha marakara sAtaveM naraka meM utpanna huaa| mahApurANa meM ise bharatakSetra meM dhavala deza kI svAstikAvatI nagarI ke rAjA vizvAvasu aura rAnI zrImatI kA putra batAyA hai / harivaMzapurANa ke anusAra isake pitA cedi rASTra ke saMsthApaka tathA zuktimatI nagarI ke rAjA abhicandra tathA mA~ unakI rAnI vasumatI thii| rAjA abhicandra ne ise rAjya sauMpakara dIkSA le lI thii| yaha sabhA meM AkAza-sphaTika stambha ke Upara sthita siMhAsana para baiThatA thaa| isako do rAniyA~ thIM-eka ikSvAkuvaMza kI aura dUsarI kuruvaMza kI / ina donoM rAniyoM se isake dasa putra hue the| ve haiM-vRhadvasu, citravasu, vAsava, arka, mahAvasu, vizvAvasu, ravi, sUrya, suvasu aura bRhaddhvaja / ina donoM purANoM meM bhI "ajayaMSTavyaM" kI kathA thor3e antara ke sAtha Ayo hai / donoM hI jagaha isa kathA ke pariNAmasvarUpa vasu kA patana huA hai| mapu0 67.256-257, 413-439, papu0 11.13-14, 68-72, hapu0 17.37, 53-59, 149-152 Jain Education Intemational Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basukoti-vasundhara jaina purANakoza : 353 zIlAyudha (2) eka raajaa| yaha mahAvIra-nirvANa ke do sau pacAsI varSa pazcAt huA thaa| hapu060.489 (3) kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA vAsava kA putra aura suvasu isakA putra thaa| hapu0 45.26 vasukoti-kuruvaMzI rAjA kIrti ke pazcAt huA eka nRpa / hapu0 45.25 vasugiri-(1) rAjA himagiri kA putra / yaha rAjA vasu ke pUrva ahiMsA dharma kI rakSA karane meM tatpara harivaMzI cAra rAjAoM meM cauthA rAjA thaa| yaha indragiri kA pitA thaa| mapu0 67.419-420, papu0 21.7-8, hapu0 15.59 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 vasubatta-bharatakSetra meM sthita ekakSetra nAmaka nagara ke vaNik nayadatta aura usakI gRhiNI sunandA kA dUsarA putra / yaha dhanadatta kA choTA bhAI thaa| isI nagara ke seTha sAgaradatta kI putrI guNavatI ke lie isane isI nagara ke dhanI seTha ke putra zrIkAnta se yuddha kiyA thaa| isI yuddha meM isakA prANAnta ho gayA thaa| yaha kaI paryAyoM ke uparAnta nArAyaNa lakSmaNa huA / papu0 106.10-11, 13-20, 175 / / vasudarzana-svayaMbhU nArAyaNa ke pUrvabhava ke dIkSA-guru / papu0 20.216 vasudeva-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke bIsaveM gaNadhara / hapu0 12.58 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka mahAratha nRp| yaha devakI kA pati aura naveM nArAyaNa kRSNa kA pitA thaa| zauryapura ke rAjA andhakavRSNi isake pitA tathA rAnI subhadrA mA~ thii| isake nau bar3e bhAI the / ve hai-samudravijaya, akSomya, stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala, dhAraNa, pUraNa aura abhicandra / kuntI aura madrI isakI do bahineM thiiN| isakI mA~ kA apara nAma bhadrA thaa| yaha itanA adhika sundara thA ki striyA~ ise dekhakara vyAkula ho jAtI thiiN| rAjA samudravijaya ne prajA ke kahane para ise rAjabhavana meM kaida rakhane kA yatna kiyA thA kintu dAsI zivAdevI ke dvArA rahasyodghATita hote hI yaha mantrasiddhi ke vyAja se ghara se nikala kara bAhara calA gayA thaa| pravAsa meM isane vidyAdharoM kI aneka kanyAoM ko vivAhA thaa| vijayA, parvata para vidyAdharoM kI sAta sau kanyAe~ vivAhI thiiN| isakI pramukha rAniyoM aura unase hue putroM ke nAma nimna prakAra hairAnI kA nAma utpanna putra vijayasenA akrUra aura kara zyAmA jvalanavega, agnivega gandharvasenA vAyuvega, amitagati padmAvatI dAru, vRddhArtha, dAruka nIlayazA siMha, pataMgaja somazrI nArada, marudeva mitratrI sumitra kapilA kapila padmAvatI padama, padmaka azvasenA azvasena pauNDrA pauNDa ratnavatI ratnagarbha, sugarbha somadattasutA candrakAnta, zaziprabha vegavatI vegavAn, vAyuvega madanavegA dRr3hamuSTi, anAvRSTi himamuSTi bandhumatI bandhuSeNa, siMhasena priyaMgasundarI prabhAvatI gandhAra, piMgala jarA jaratkumAra, vAlhIka avantI sumukha, durmukha, mahAratha rohiNI baladeva, sAraNa, vidUratha bAlacandrA vajradaMSTra, amitaprabha devakI kRSNa jarAsandha dvArA samudravijaya ke sAtha isakA yuddha karAye jAne para isane eka patra se yukta bANa samudravijaya kI ora chor3A thaa| use grahaNa kara sau varSa bAda samudravijaya isase milakara harSita hue the| dvArakAdahana ke bAda yaha saMnyAsamaraNa kara svarga meM utpanna huaa| dUsare pUrvabhava meM yaha kurudeva meM palAzakUTa grAma ke somazarmA brAhmaNa kA eka daridra putra thA aura prathama pUrvabhava meM mahAzukra svarga meM deva huA thA / mapu0 70.93-97, 200-309, papu0 20.224-226, hapu0 1.79, 18.9-15, 19.34-35, 31.125-128, 48.54-65, 50.78, 61.91, pApu0 7.132, 11.10-30 (3) zAmalI-nagara ke dAmadeva brAhmaNa kA jyeSTha putra aura sudeva kA bar3A bhAI / isakI strI kA nAma vizvA thA / munirAja zrItilaka ko uttama bhAvoM se AhAra dekara yaha strI sahita uttarakuru kI uttama bhogabhUmi meM utpanna huA thA / papu0 108.39-42 (4) giritaTa nagara kA eka brAhmaNa / yaha somazrI kA pitA thaa| hapu0 23.26, 29 vasudharmA-kRSNa ke aneka putroM meM eka putra / yaha kRSNa ke kula kA rakSaka thA / hapu0 48.70, 50.131 vasudhA-(1) puSkalAvatI nagarI ke rAjA nandighoSa kI raanii| yaha nandivardhana kI jananI thii| papu0 31.30 (2) mithilA nagarI ke rAjA janaka kI raanii| yaha sItA kI jananI thii| mapu0 67.166-167 basudhvaja-(1) rAjA jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.34 (2) jaratkumAra kA putra / hapu0 66.2 vasumanvaka-droNAcArya kA eka khaDga / pApu0 19.220 vasundhara-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke ikkIsaveM gaNadhara / hapu0 12.58 Jain Education Intemational Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 : jaina purANakoza vasundharapura-vasumitra (2) kuruvaMzI eka nRpa / yaha zrIvasu kA putra aura vasuratha kA pitA thA / hapu0 45.26-27 / (3) cakravartI jayasena ke tIsare pUrvabhava kA jIva-airAvata kSetra ke zrIpura nagara kA rAjA / yaha apane vinayandhara putra ko rAjya sauMpakara saMyamI ho gayA thA tathA ArAdhanApUrvaka maraNa karake mahAzukra svarga meM deva huA / mapu0 69.74-77 (5) rAjA jIvandhara aura rAnI gandharvadattA kA putra / jIvandhara ne ise rAjya dekara saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 75.680-681 (5) dazAnana kA pakSadhara eka nRpa / indra vidyAdhara ke sAtha hue rAvaNa ke yuddha meM yaha rAvaNa ke sAtha thA / papu0 10.28, 37 (6) balabhadra nandiSeNa ke pUrva janma kA nAma / papu0 20.233 vasundharapura-eka nagara / isa nagara ke rAjA vidhyasena kI putrI vasanta sundarI thI / hapu0 45.70 de0 vasantasundarI vasundharA-(1) eka devii| yaha rucakavara parvata ke dakSiNa meM vidyamAna ATha kUToM meM sAtaveM candrakUTa para rahatI hai / hapu0 5.710 (2) zvetAmbikA nagarI ke rAjA vAsava kI raanii| yaha nandayazA kI jananI thii| isakA apara nAma vasundharI thaa| mapu0 71.283, hapu0 33.161 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM vatsakAvatI deza ko prabhAvatI apara nAma prabhAkarI nagarI ke rAjA stimitasAgara kI rAnI / yaha aparAjita kI jananI thii| mapu0 62.412-413, pApu0 4.246247 (4) jambadIpa ke puSkalAvatI deza meM utpalakheTaka nagara ke rAjA vajrabAhu ko rAnI / yaha vajrasaMgha kI jananI thii| mapu0 6.26-29 (5) jambUdvIpa ke puSkalAvatI deza meM utpalakheTaka nagara ke rAjA vajrabAhu kI rAnI / yaha vajrasaMgha kI jananI thii| mapu0 6.26-29 (6) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvavidehakSetra meM vatsakAvatI deza ko prabhAkarI nagarI ke rAjA mahAsena kI raanii| yaha jayasena kI jananI thii| mapu0 7.84-86 (7) rAjA yazodhara kI rAnI / vajadanta isakA putra thaa| mapu0 7.102 (8) sujana-deza ke nagarazobhanagara ke rAjA dRDhamitra ke bhAI sumitra kI patnI / zrIcandrA isI kI putrI thA / mapu0 75.438-439 (9) vijayA parvata kI alakA nagarI ke rAjA mahAsena kI putrii| ugrasena aura varasena isake bhAI the| isakA vivAha prItikara ke sAtha kiyA gayA thaa| isake pitA ne isake putra priyaMkara ko rAjya sauMpa karake tIrthaMkara mahAvIra se saMyama le liyA thaa| mapu0 76.265, 346-347, 385-386 (10) rAvaNa kI aneka rAniyoM meM eka rAnI / papu0 77.14 basundharI-(1) zvetikA nagarI ke rAjA vAsava kI raanii| mapu0 71. 283 de0 vasundharA-2 (2) podanapura nagara ke nivAsI vizvabhUti kI putra-vadhU aura ___ marubhUti kI strI / mapu0 73.6-10 vasudhAraka-bharateza kA eka koSThAgAra / mapu0 37.152 vasupAla-puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA raajaa| guNapAla isake pitA aura kuberazrI mAtA thii| isake pitA ne ise rAjya sauMpakara tathA zrIpAla ko yuvarAja banAkara tapa dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 46.289, 298, 340-341, 47.5 de0 guNapAla vasupUjya-tIrthakara vAsupUjya kA pitA / yaha jambUdvIpa meM sthita bharatakSetra kI campA nagarI kA rAjA thaa| jayAvatI isakI rAnI thii| mapu0 58.17-22, papu0 20.48 vasubhUti-(1) puNDarIka nArAyaNa ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20.216 (2) padminI nagarI ke rAjadUta amRtasvara kA eka mitra / amRtasvara ke pravAsa meM jAne para yaha bhI usake sAtha gayA thaa| yaha mitra amRtasvara kI strI upayogA meM Asakta thaa| phalasvarUpa isane asiprahAra se amRtasvara ko mAra DAlA thaa| apane pitA ke maraNa ko kAraNa jAnakara amRtasvara ke putra udita aura mudita krodhita hue| udita ne ise mArakara apane pitA ke mAre jAne kA badalA liyaa| yaha marakara mleccha huA / papu0 39.84-94 vasumatI-(1) cedirASTra ke saMsthApaka abhicandra kI raanii| rAjA vasu kI yaha jananI thii| hapu0 17.36-37 (2) videhakSetra ke maMgalAvatI deza meM ratnasaMcayapura ke rAjA ajitaMjaya kI rAnI / yaha yugandhara ko jananI thI / mapu0 7.90-91 (3) vijayAdha parvata para sthita uttarazreNI kI satra havIM nagarI / mapu0 19.80 (4) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.63 (5) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke ariSTapura nagara ke rAjA vAsava kI rAnI / suSeNa kI yaha jananI thii| Ayu ke anta meM marakara yaha bhIlinI huI / mapu0 71.400-403 (6) kuberamitra rAjaseTha kI putrI / yaha rAjA lokapAla kI rAnI thii| mapu0 46.62 / vasamatka-vijayA kI uttarazreNI kA solahavA~ nagara / mapu0 19.80 vasumAn-andhakavRSNi aura subhadrA kA pautra / yaha rAjA stimitasAgara aura rAnI svayaMprabhA kA putra thA / UrmimAn isakA bar3A bhAI tathA vIra aura pAtAla-sthira choTe bhAI the| hapu0 18.12-13, 19.3, 48.46 de0 mimAn vasumitra-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke chattIsaveM gnndhr| hapu0 12.61 (2) kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke pUrva bhava kA pati / vItazokanagara ke damana vaizya aura usakI strI devamati kI putrI devilA kI paryAya meM jAmbavatI kA isase vivAha huA thaa| yaha vivAha ke pazcAt Jain Education Intemational Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vasuratha-vAk samiti yaha vijaya Adi aneka dhanika rAvaNa dvArA apahRtA sItA sUcanA dene gayA thA kintu maMtavya prakaTa nahIM kucha hI varSa jIvita rhaa| isake mara jAne se devilA ne vrata grahaNa kara liye the / mapu0 71.360-361 de0 devilA - 2 vasuratha - kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA vasundhara kA putra aura indravIrya kA pitA thaa| hapu0 45.26-27 vasula - ayodhyA kA eka dhanI puruss| puruSoM ke sAtha rAjA rAma ko ko vApisa le Ane ke avarNavAda ko rAma ke pUchane para bhI unase yaha saMkocavaza apanA kara sakA thA / papu0 96.30-50 vasuSeNa - podanapura kA raajaa| isakI pA~ca sau rAniyA~ thiiN| inameM nandA isakI sarvapriya rAnI thii| malayadeza kA rAjA caNDazAsana isakA mitra thA / isakI rAnI nandA ko dekhakara caNDazAsana mohita ho gayA thA / ataH vaha use harakara apane deza le gayA thaa| isa duHkha se duHkhI hokara isane muni zreya se dIkSA le lI thii| Ayu ke anta meM yaha mahApratApI rAjA hone kA nidAna kara saMnyAsapUrvaka marA aura sahasrAra svarga meM deva huA / mapu0 60.50-57 basusena (1) tIrthaMkara vRSabhadeva ke tIsa gaNacara0 12.61 (2) jambUdvIpa ke kacchakAvatI deza meM ariSTapura ke rAjA vAsava aura rAnI sumitrA kA putra rAjA vAsava sAgarasena munirAja se dharmazravaNa karake virakta ho gayA thaa| usane ise rAjya dekara dIkSA le lI thii| isakI mA~ kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA ke pUrvabhava kA jIva thI / pu0 60.75-85 vastu - zrutajJAna ke bIsa bhedoM meM satrahavA~ bheda / hapu0 10.13 vastu samAsa - zrutajJAna ke bIsa bhedoM meM aThArahavA~ bheda / hapu0 10.13 vastvokAsAra - vijayArdha parvata kA eka nagara / yahA~ ke rAjA samudrasena kI putrI rAjA kanakazAnti kI choTI rAnI thI / mapu0 63.118 de0 kanakazAnti vastra - sile hue kpdd'e| ye raMga-biraMge hote the| kulakara sImaMkara ke samaya meM inakA zarIra para dhAraNa karanA Arambha ho gayA thaa| mapu0 3.108, 5.278 vastrAMga - icchita vastra denevAle kalpavRkSa / mapu0 9.35-36, 48, hapu0 7.80, 87, vIvaca0 18.91-92 vastrAMkita dhvajA - samavasaraNa kI dasa prakAra kI dhvajAoM meM eka prakAra kI dhvajA / ye pratyeka dizA meM eka sau ATha hoto thiiN| inakA nirmANa mahona aura sapheda vastroM se hotA thA / mapu0 22.219220, 223 vasvAlaya - ( 1 ) bharata kSetra ke harivarSa deza kA eka nagara / isI nagara meM seTha sumukha kI patnI vanamAlA kA jIva rAjA vajracApa kI vidyunmAlA nAma kI putrI huI thI / mapu0 70.74-76 0 vajracApa (2) eka ngr| yaha vijayArdha parvata ke dakSiNa meM sthita hai / mapu0 63.251 purANako 355 vasvoka jambUdvIpa meM bharatakSetra ke vijayArtha parvata kI uttarakhegI kA terahavA~ nagara / hapu0 22.87 (1) nivAsI devottama zubhalezvAvAle saumya evaM mahASTaddhidhArI lokAntika devama0 17.47-50 vIca0 12. - , 2-8 (2) vRSabhadeva kA anukaraNa karake unake patha se cyuta hue sAdhuoM meM eka sAdhu / yaha ajJAnavaza valkaladhArI tApasa ho gayA thA / papu0 4.126 vahnikumAra vijadArtha kA parvata kA eka vidyAdhara azvinI isakI strI thI / isake do putra the - hasta aura prahasta / rAvaNa ne isake ina putroM ko apanA mantrI banAyA thaa| papu0 59.16-17 vahnijaTI - eka vidyAdhara rAjA / yaha vidyAdhara vaMza meM hue rAjAoM meM rAjA arkacUr3a kA putra aura vahniteja kA pitA thaa| papu0 5.54 teja - eka vidyAdhara yaha vidyAdharaniTI kA putra thaa| pa0 5.540 vahniprabha - vidyAdharoM kA eka ngr| ise lakSmaNa ne apane adhIna kiyA thA / papu0 94.4 (2) eka jyotiSka deva | isane vaMzadhara parvata para virAjamAna dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa muniyoM para aneka upasarga kiye the vahA~ rAma aura lakSmaNa ke Ane para unheM kramazaH balabhadra aura nArAyaNa jAnakara yaha unake bhaya se tirohita ho gayA thA / papu0 39.59-74 vahnimUrti saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.126 vazikha kumudAvatI nagarI ke rAjA copana kA purohita yaha yadyapi satyavAdI nAma se prasiddha thA, parantu chipakara khoTe karma karatA thA / isane eka bAra niyamadatta vaNik ke ratna chipA lie the / rAjA kI anumati se rAnI ne isake sAtha jumA khelakara jue meM isakI aMgUThI jIta lI aura aMgUThI dAsI ke dvArA isake ghara bhejakara niyamadatta ke ratna ma~gavA lie the / niyamadatta ko usake ratna dekara rAjA ne isakA sarva dhana chInakara use nagara se nikAla diyA thA / yaha saba hone para ise subuddhi utpanna huii| isane tapa kiyA aura tapa ke prabhAva se yaha marakara mAhendra svarga meM deva huA / papu0 5.38-43 de0 rAmadattA bahnive eka vidyAdhara yaha arijayapura kA rAjA thaa| vegavatI isakI rAno aura AhalyA putrI thI / papu0 13.73-76 de0 AhalyA bahurava - vidyAdharoM kA eka nagara / ise lakSmaNa ne apane adhIna kiyA thA / papu0 94.6 vAsamiti pAMca samitiyoM meM dUsarI samiti ninya sAdhu ko isakA pAlana karanA hotA hai| isameM sadA karkaza aura kaThora vacanoM kA tyAga aura yatnapUrvaka dhArmika kAryoM meM hita, mita aura priya bhASA Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 : jaina purANako vAkyAlaMkAra-vAnaravaMza kA vyavahAra kiyA jAtA hai / isakA apara nAma bhASA-samiti hai| papu0 14.108, hapu0 2.123 de0 bhASA-samiti vAkyAlaMkAra-kautukamaMgala nagara ke rAjA vaizravaNa kA eka dUta / kuMbhakarNa dvArA isake rAjya se rala, vastra aura kanyAe~ Adi apane nagara le jAne para isane kumbhakarNa kI isa pravRtti para pratibandha lagAne ke lie sumAlI ke pAsa isI dUta ke dvArA samAcAra bhijavAyA thaa| papu0 8.161-177 vAgali-AgAmI unnIsaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.474 vAgIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 209 vAgdevI-sarasvatI devI / mapu0 2.86, 88 vAgmI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.179 vAgvali-mAtA-pitA-sevAyajJa kA saMcAlaka / yaha pippalAda kA ziSya thaa| bakare kI paryAya meM marate samaya ise cArudatta ne paMca namaskAra maMtra diyA thA jisake prabhAva se marakara yaha saudharma svarga meM uttama deva huaa| hapu0 21.146-151 vAgviAD-eka Rddhi / isake prabhAva se vANI ke sAtha bAhara nikala vAyu bhI sarvarogaharA ho jAtI hai / mapu0 2.71 vAcaspati-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.39, 25.179 vijiSNu-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 vATavAna-bharateza ke bhAiyoM dvArA tyakta bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa meM sthita dezoM meM eka deza / tIrthakara mahAvIra vihAra karate hue yahA~ Aye the / isakA apara nAma vADavAna thaa| hapu0 3.6, 11. paraspara mile hue aneka varNovAlA hai / ye tInoM daNDAkAra laMbe, ghanIbhUta, Upara nIce tathA cAroM ora loka meM sthita hai| adholoka meM ye bIsa-bIsa hajAra yojana aura Urvaloka meM kucha kama eka yojana vistAravAle hai| Uvaloka meM jaba ye daNDAkAra nahIM raha jAte taba kramazaH sAta, pAMca aura cAra yojana vistAravAle raha jAte haiN| madhyaloka ke pAsa inakA vistAra pA~ca, cAra aura tIna yojana raha jAtA hai aura pAMcaveM svarga ke anta meM ye kramazaH sAta, pA~ca aura cAra yojana vistRta ho jAte haiN| mokSasthala ke samIpa to ye kramazaH pAMca, cAra aura tIna yojana vistRta raha jAte haiM / loka ke Upara ghanodadhi vAtavalaya isase AdhA (eka kosa) aura tanuvAtavalaya isase kucha kama pandraha se pacahattara dhanuSa pramANa vistRta hai| hapu0 4.33 41 vAtavalkala-digambara muni / mapu0 2.18, 21.212 vAtavega-rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAndhArI kA sar3asaThavAM putra / pApu08.201 vAtAyana-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha rAvaNa kI bahurUpiNo vidyA-siddhi ko bhaMga karane ke lie laMkA gayA thaa| mapu0 70.16 vAtasalya-sAdharmI janoM ke prati prema-bhAva / yaha samyagdarzana kA eka aMga tathA solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA hai / mapu0 63.320, 330, vIvaca0 6.69 vAvitrAMga-vAdya-yantroM ko pradAna karanevAle kalpavRkSa / ye bhogabhUmi meM hote haiM / mapu0 9.36, 40 vAdisiMha-eka AcArya / AcArya jinasena ne inakA nAmasmaraNa AcArya pAtrakesarI ke bAda kiyA hai| ye kavi aura TIkAkAra the| mapu0 1.54 vAdI-(1) siddhAntoM ke pratiSThApaka muni / vRSabhadeva kI sabhA meM aise muniyoM kA eka saMgha thA / hapu0 12.71, 77, 59.130 (2) svara-prayoga ke cAra bhedoM meM prathama bheda / vasudeva ise jAnate the| hapu0 19.154 vAdhagoSThI-manoraMjana ke vividha sAdhanoM meM eka sAdhana-vAdakoM ko sabhA / isameM vAdaka vAdya-saMgIta ke dvArA zrotAoM kA manoraMjana karate hai / vRSabhadeva ke samaya se hI aisI goSThiyA~ hotI rahI hai| mapu0 12.188, 14.192 vAnara-vidyAdhara / ye vAnara kI AkRti se citrita chatra dhAraNa karane se vAnara kahalAte the / papu0 6.214 vAnaravaMza-vAnara-cihnAMkita dhvajAoM ko dhAraNa karanevAle vidyAdhara rAjAoM kA vaMza / isakA Arambha kiSkupura ke vidyAdhara rAjA amaraprabha se huA / isa vaMza meM ninnalikhita vidyAdhara rAjA prasiddha huerAjA atIndra, zrokaMTha, vajrakaMTha, vajraprabha, indramata, meru, mandara, samIraNagati, raviprabha, amaraprabha, kapiketu, pratibala, gaganAnanda, khecarAnanda aura girinandana / tIrthaGkara munisuvrata ke tIrtha meM isa vaMza meM mahodadhi rAjA huaa| isake pazcAt praticandra, vANa-bharatakSetra kA eka deza / yahA~ ke ghor3e prasiddha the / digvijaya ke samaya bharateza ko yahA~ ke ghor3e bheMTa meM diye gaye the| mapu0 30.107 vANijya-tIrthakara vRSabhadeva dvArA batAye gaye AjIvikA ke SaTakarmoM meM pA~cavA~ karma / vyApAra dvArA AjIvikA karanA vANijya karma kahalAtA hai / mapu0 16.179-181, hapu0 9.35 vANIkoDA-krIDA kA ekabheda / isameM nAnA prakAra ke subhASita Adi kahakara manovinoda kiyA jAtA hai / papu0 24.67-68 vAtakumAra-vAyukumAra jAti ke deva / ye tIrthaGkaroM ke dIkSA-kalyANaka meM zItala aura sugandhita vAyu kA prasAra karate haiM / vIvaca0 12.49 vAtapRSTha-bharatakSetra kA eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza yahA~ sasainya Aye the / mapu0 29.69 vAtarazana-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.204 (2) digambara muni / mapu0 2.64 vAtavalaya-loka ko saba ora se gherakara / sthata vAyu ke valaya / ye tIna hote hai-ghanodadhi, ghanavAta aura tanuvAta / inameM ghanodadhi gomUtra ke varNa samAna, dhanavAta mUgavarNa ke samAna aura tanuvAta Jain Education Intemational Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAlalIpa-bAyabAvarta kiSkindha, andhra karUr3hi, sUryaraja, RkSaraja, bAlo, sugrIva, nala, nola, aMga aura aMgada rAjA hue| papu0 6.3-10, 19-55, 83-84, 117-122, 152-162, 189-191, 198-206, 218, 349, 352, 523, 9.1, 10, 13, 10.12 vAnaradvIpa-laMkA kA ati ramaNIya evaM surakSita dvIpa / laMkA ke rAjA kIrtighavala ne yaha dvIpa apane sAle zrIkaMTha vidyAdhara ko diyA thA aura zrIkaMTha ne isI dvIpa ke kiSku parvata para kiSkupura nagara basAyA thA / papu0 6.82-84, 122 vAnaravidyA-eka vidyA / aNumAna ne rAma-rAvaNa yuddha meM isI vidyA se vAnarasenA kI racanA kI tho / mapu0 68,508-509 vAnAyuja-bharatakSetra kA eka deza / yahA~ ke ghor3e prasiddha the| digvijaya ke samaya bharateza ko yahA~ ke ghor3e bheMTa meM prApta hue the| mapu0 30.107 vApi-bharatakSetra kA eka deza / yahA~ ke ghor3e prasiddha the| digvijaya ke samaya cakravartI bharateza ko isa deza ke ghor3e bheMTa meM prApta hue the / mapu0 30.107 vAmadeva-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25 78 (2) bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue rAjA sita kA putra aura kA piSThala kA pitaa| hapu0 45.45-46 (3) samudravijaya ke bhAI akSobhya kA putra / hapu0 48.45 vAyu-jayantagiri ke durjaya vana kA eka vidyAdhara / sarasvatI isakI strI aura rati putrI thI / hapu0 47.43 (2) vAyavya dizA kA eka rakSaka deva / mapu0 54.107 (3) loka kA Avartaka vAtavalaya / hapu0 4.33, 42, de0 vAtavalaya vAyukAyika-sthAvara jIvoMkA eka bheda / isa jAti ke jIvoM kI sAta lAkha kuyoniyA~ tathA itanI hI kulakauTiyA~ hotI haiN| inakI utkRSTa Ayu tIna hajAra varSa kI hotI hai| ye jIva aneka ghAta-pratidhAta sahate hue saMsAra meM bhramate haiN| mapu0 17.22-23, hapu0 18.57. 59.65 vAyukumAra-dasa prakAra ke bhavanavAsI devoM meM eka prakAra ke deva / ye pAtAla loka meM rahate haiM / hapu0 3.22, 4.64-55 vAyugati-Adityapura nagara ke rAjA prahlAda tathA rAnI ketumato kA putra / isakA apara nAma pavanaMjaya thaa| papu0 15.7-8, 47-49, de0 pavanaMjaya-3 vAyubhUti-(1) zamba ke chaThe pUrvabhava kA jIva-magadhadeza meM zAligrAma ke somadeva brAhmaNa aura usakI patnI agnilA kA putr| yaha mithyAtvI aura muninindaka thA / muni satyaka se parAjita hokara isane muni ko mAranA cAhA thA, kintu muni kA ghAta karane meM udyata dekhakara suvarNayakSa ne ise kIla diyA thaa| jainadharma svIkara karane para hI yakSa dvArA yaha akIlita huA thaa| isa ghaTanA ke pazcAt isane jaina purANakoza : 357 vrata sahita jIvana pUrNa kiyaa| Ayu ke anta meM marakara yaha saudharma svarga kA deva huaa| mapu0 72.15-24, papu0 109.92-130, hapu0 43.99-148 (2) tIrthakara mahAvIra ke dUsare gaNadhara / harivaMzapurANa ke anusAra ye tIsare gaNadhara the| mapu0 74.373, hapu0 3.41, vIvaca. 19206-207 vAyumUrti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.126 vAyuratha-(1) vidyAdharoM kA svAmI / yaha vijayArdha parvata kI uttarazreNI meM gaurI deza ke bhogapura nagara kA rAjA thaa| svayaMprabhA isakI rAnI thii| ratiSaNA kabUtarI marakara inhIM donoM ko prabhAvatI nAma kI putrI huI thii| mapu0 46.147-148, pApu0 3.212-213 (2) balabhadra acalastoka ke dUsare pUrvabhava kA jIva-bharatakSetra ke mahApura nagara kA rAjA / yaha arhat suvrata se dharma kA upadeza sunakara virakta ho gayA thA / phalasvarUpa putra ghanaratha ko rAjya dekara yaha tapasvI ho gayA tathA sumaraNa karake prANata svarga ke anuttara vimAna meM indra huaa| mapu0 58.80-83 vAyuvega-(1) rAjA vasudeva aura rAnI gandharvasenA kA jyeSTha putra / amitagati aura mahendragiri kA yaha agraja thA / hapu0 48.55 (2) rAjA vasudeva tathA rAnI vegavatI kA kaniSTha putra / vegavAn kA yaha anuja thA / hapu0 48.60 (3) eka vidyAdhara / isane acimAlI vidyAdhara ke sAtha hastikrIDA meM lIna vasudeva kA apaharaNa kiyA thA aura le jAkara use vijayA parvata para kuMjarAvarta nagara ke sarvakAmika udyAna meM chor3A thaa| hapu0 19.67-71 (4) vijayA parvata kI uttarazreNI para sthita zukraprabha nagara ke rAjA indradatta aura rAnI yazodharA kA putra / kinnaragIta nagara ke rAjA citracala ko putrI sukAntA isakI patnI tathA zAntimatI putrI thI / mapu0 63.91-94 (5) vijayAdha parvata kI dakSiNa dizA meM sthita ratnapura nagara ke vidyAdharoM ke svAmI ratnaratha aura rAnI candrAnanA kA tIsarA putra / harivega aura manovega kA yaha choTA bhAI aura manoramA bahina thii| yuddha meM parAjita hone para apanI bahina manoramA ise lakSmaNa ke sAtha vivAhanI par3I thI / papu0 93.1-56 vAyuvegA-vijayAdha parvata para dyu tilaka nagara ke rAjA vidyAdhara candrAbha aura rAnI subhadrA kI putrii| isakA vivAha rathanapura ke rAjA vidyAghara jvalanajaTI se huA thA / arkakIrti isakA putra aura svayaMprabhA putrI thii| mapu0 62.36-37, 41, pApu0 4.11-13, vIvaca. 3.71-75 vAyuzarmA-vRSabhadeva ke dasaveM gaNadhara / hapu0 12.57 vAyavAvarta-vAyukumAra jAti kA eka bhavanavAsI deva / pUrvabhava meM yaha ayodhyA meM viMdhya dhanavAna kA bhaisA thaa| yaha tIvra roga ho jAne se nagara ke bIca mraa| akAma-nirjarA pUrvaka maraNa hone se vaha deva huaa| isa paryAya meM vaha azva cihna se cihnita thaa| vAyukumAra Jain Education Intemational Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAravadhU-vAsavanta 358 : : jaina purANakoza devoM kA rAjA aura zreyaskarapura kA svAmI thaa| yaha rasAtala meM rahatA thaa| svacchandatA se apanI kriyAe~ karatA thA / isane avadhijJAna se apane pUrvabhava ko jAna liyA thaa| ayodhyA ke logoM ne usakI tanika bhI cintA na kI thI yaha bhI use yAda ho AyA thaa| ataH vaira-vaza ayodhyA meM isane aneka roga utpanna karanevAlI vAyu calAI thii| isakA vizalyA ke snAna-jala se kSaNabhara meM nAza hA gayA thA / papu0 64.101-111 mAravadha vivAha ke samaya maMgalagIta gAnevAlI vaaraaNgnaae| mapu0 7.243-244 vArANasI-kAzI-deza kI prasiddha ngrii| tIrthakara supArzvanAtha, pArzva nAtha aura balabhadra padma kI yaha janmabhUmi hai / mapu0 43.121-124, 53.24, 66.76-77, 73.74-92, papu0 20.59, 98.50, hapu0 18.118, 21.131, 33.58 vArAhagrova-vidyAdhara amitagati kI dUsarI rAnI manoramA kA choTA putra / yaha siMhayaza kA anuja thaa| isakA pitA ise yuvarAja pada dekara dIkSita ho gayA thA / hapu0 21.118-122 vArAhI-eka vidyA / yaha dazAnana ko prApta thI / papu0 7.330, 332 vAriSeNa-zreNika kA eka putra / papu0 2.145-146, hapu0 2.139, pApu0 2.11 vAriSeNA-(1) eka dikkumArI devI / hapu0 5.227 (2) seTha kuberapriya kI putrI / rAjA guNapAla ne apane putra vasupAla kA isase vivAha kiyA thaa| mapu0 46.331-332 vAruNa-eka astr| rAma aura lakSmaNa ko yaha eka deva se prApta huA thA / papu0 60.138, hapu0 25.47, 52.52 vAruNI-(1) vijayAdha parvata sambandhI uttarazreNI kI dUsarI nagarI / mapu0 19.78,87 (2) bharatakSetra ke kauzala deza meM varSaki apara nAma vRddha grAma ke mRgAyaNa brAhmaNa aura usakI strI madhurA kI putrii| isakA pitA marakara sAketa nagara kA divyabala apara nAma ati bala rAjA huA thaa| sumati usakI rAnI thii| yaha marakara usakI hiraNyavatI putrI huI jisakA vivAha podanapura ke rAjA pUrNacandra se huaa| pUrvabhava kI isakI mAM mathurA isa paryAya meM isakI rAmadattA nAma kI putrI huii| mapu0 59.207-211, hapu0 27.61-64 (3) eka vidyA / yaha rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.329-332 (4) kAmpilya nagara ke dhanada vaizya kI strii| bhUSaNa kI yaha jananI thI / papu0 85.85-86 vAruNIvara-(1) madhyaloka ke Arambhika solaha dvIpoM meM cauthA dvIpa / ise isI nAma kA samudra ghere hue hai / hapu0 5.614 (2) isa nAma ke dvIpa ko ghere hue valayAkAra eka samudra / hapu0 5.614 bAsamUlika-vidyAdharoM kI eka jAti / isa jAti ke vidyAdharoM ke AbhUSaNa soM ke cihnoM se yukta hote haiN| ye vRkSamUla nAmaka mahA stambhoM kA Azraya lekara baiThate haiM / hapu0 26.22 vArtA-bharateza dvArA bratiyoM ke lie batAye gaye chaH karmoM meM dUsarA karma / vizaddha AcaraNapUrvaka khetI Adi karake AjIvikA calAnA vArtA kahalAtI hai / mapu0 38.24-40 vArSNeya-jarAsandha kA senApati hiraNyanAbha / yaha kRSNa ke senApati ___ anAvRSTi ke dvArA mArA gayA thaa| hapu0 51.41 bAlalIka-(1) yAdavoM kA pakSadhara eka ardharatha napa / hapu0 50.84 (2) rAjA vasudeva aura rAnI jarA kA putra / hapu0 48.63 (3) vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita eka deza / yahA~ ke rAjA ne digvijaya ke samaya cakravartI bharateza ko ghor3e bheMTa meM dete hue unakI adhInatA svIkAra kI thii| mapu0 16.156, 30.107 vAsava-(1) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 (2) rAjA vasu kA tIsarA putra / hapu0 17.58 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke ariSTapura nagara kA rAjA / yaha suSeNa kA janaka thA / mapu0 71.400-401 (4) jambUdvIpa kA sItA nadI ke uttarataTa para sthita kacchakAvatI deza meM ariSTapura nagara kA nRp| isako rAnI sumitrA aura usase utpanna vasusena putra thA / hapu0 60.75-77 (5) kuruvaMzI eka nRpa / yaha vAsuki kA putra aura vasu kA pitA thA / hapu0 45.26 (6) vidyAdhara nami kA putra / hapu0 22.108 (7) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM sthita maMgalAvatI deza ke vijayArdha parvata kA uttarathaNI meM gandharvapura kA eka vidyAdhara raajaa| isakI rAnI prabhAvatI tathA putra mahIdhara thaa| jIvana ke anta meM yaha ariMjaya muni ke nikaTa muktAvalI-tapa karake mokSa gyaa| mapu0 7.28-31 (8) jhUTha-bolane meM catura eka vyakti / isane zrImatI dvArA citrapaTa para aMkita rAjaputrI ko dekhakara use svayaM kI strI honA batAyA thA kintu pUche gaye praznoM ke uttara na de sakane se ise lajjita honA par3A thaa| mapu0 7.112-115 (9) zvetavikA nagarI kA raajaa| vasundharA isakI rAnI tathA nandayazA putrI thI / mapu0 71.283, hapu0 33.161 (10) vidarbha deza ke kuNDalapura nagara kA rAjA / zrImatI isakI rAnI aura rukmiNI putrI thii| mapu0 71.341 (11) strI veSadhArI eka naTa / kumAra zrIpAla ne dekhate hI ise puruSa samajha liyA thaa| naTa aura naTI ke isa bheda jJAna se nimittajJAniyoM ke kathanAnusAra zrIpAla ko cakravartI ke rUpa meM pahicAnA gayA thA / mapu0 47.9-18 bAsabaketu-mithilA nagarI kA harivaMzI raajaa| vipulA isakI rAnI ___ aura janaka inhIM donoM ke putra the / papu0 21.52-54 vAsavanta-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / digvijaya ke samaya Jain Education Intemational Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAsavIrya vikaletriya bharateza ke sainika ise pAra karake asuraghUpana parvata para Thahare the / mapu0 29.70 vAsavIrya - samavasaraNa ke tIsare koTa meM sthita pUrva dvAra ke ATha nAmoM meM sAtavA~ nAma / pu0 57.57 bAsuki (1) samyakA puSa 1 052.37 (2) kuNDalagiri kA dakSiNa dizA meM vidyamAna mahAprabhakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5.692 (3) kuruvaMzI eka nRpa / hapu0 45.26 (4) samudra vijaya ke choTe bhAI rAjA dharaNa kA jyeSTha putra | hapu0 48.50 vAsudeva - ( 1 ) naveM nArAyaNa kRSNa / mapu0 71.163 hapu0 43.94 de0 nArAyaNa (2) anAgata solahaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.473 vAsupUjya - avasarpiNI kAla ke duHSamA- suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna kAya evaM bArahaveM tIrthakara ye jambUdvIpa ke bharatakSetra meM campAnagara ke rAjA vasupUjya ke putra the| inakA ikSvAkuvaMza aura kAzyapagotra thaa| inakI mA~ jayAvatI thI / ye ASAr3ha kRSNa SaSThI ke dina yAtabhi nakSatra meM solaha svapnapUrvaka garbha meM Aye the| phAlguna mAsa ke kRSNa pakSa kI cadurdazI inakA janma dina thA / saudharmendra ne sumeru parvata para kSIrasAra ke jala se abhiSeka karake inakA "vAsupUjya" nAma rakhA thA / ye sattara dhanuSa U~ce the| bahattara lAkha varSa kI inakI Ayu thI / zarIra kukuma ke samAna kAntimAna thA / kumArakAla ke aThAraha lAkha varSa bIta jAne para saMsAra se virakta hokara jaise hI inhoMne tapa karane ke bhAva kiye the ki laukAntika devoM ne Akara inakI stuti kI thii| inhoMne inakA dIkSAkalyAka manAyA thA / pazcAt pAlakI para baiThakara ye manohara nAma ke udyAna meM gaye the / vahA~ eka dina ke upavAsa kA niyama lekara phAlguna kRSNa caturdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya vizAkhA nakSatra meM ye dIkSita hue| inake sAtha chaH sau chihattara rAjAoM ne bhI bar3e harSa se dIkSA lI thI / rAjA sundara ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / chadmastha avasthA kA eka varSa vyatIta ho jAne para ye manohara udyAna meM punaH Aye / vahA~ kadamba vRkSa ke nIce mAghazukla dvitIyA ke dina sAyaMkAla ke samaya inheM kevalajJAna huA / inake saMgha meM dharma ko Adi lekara chiyAsaTha gaNadhara, bAraha sau pUrvAdhArI, unatAlIsa hajAra do sau zikSaka, pA~ca hajAra cAra sau avadhijJAnI, chaH hajAra kevalajJAnI, dasa hajAra vikriyARddhidhArI, chaH hajAra mana:paryayajJAnI aura cAra hajAra do sau vAdI muni the / eka lAkha cha hajAra AryikAe~, do lAkha zrAvaka, cAra lAkha zrAvikAe~ aura asaMkhyAta deva deviyA~ tathA tiryaJca the| ye AryakSetra meM vihAra karate hue campA nagarI Aye the / yahA~ eka varSa rahe / eka mAsa kI Ayu zeSa raha jAne para yoga nirodha kara rajatamAlikA nadI ke kinAre manohara - udyAna meM ye paryaMkAsana se sthira hue / bhAdra mAsa ke zukla pakSa kI caturdazI ke dina sAyaMkAla ke purANako 359 samaya vizAkhA nakSatra meM caurAnaveM muniyoM ke sAtha inhoMne mukti prApta kI thii| dUsare pUrvabhava meM ye puSkarArSa dvIpa ke pUrva me saMbaMdhI vatsakAvatI deza ke ratnapura nagara ke rAjA padmottara tathA prathama pUrvabhava meM mahAzuka svarga meM deva hue the mapu0 2.120-134, 58.2053, papu0 5.214, hapu0 1.14, 60.394-398, vIvaca0 18.101106 vAsuvega -- jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.39 vAstukSetra- prAmANAtikramaparigrahaparimANavrata kA dUsarA atIvAra / yaha gRha tathA kSetra (kheta) ke kiye hue pramANa kA ullaMghana karane se utpanna hotA hai / hapu0 58. 176 vAstuvidyA deva mandiroM aura manuSyoM ke AvAsa gRhoM ke banAne kI kalA / mapu0 16.122 vAhana -- (1) grAmoM kA eka bheda / tIrthaMkara vRSabhadeva ke samaya meM parvatoM para base hue grAma " vAhana" nAma se jAne jAte the / pApu0 2.161 (2) pArivrAjya kriyAoM se sambandhita caubIsavA~ sUtrapada / isake anusAra vAhanoM kA tyAga karake tapazcaraNa karanevAlA kamaloM ke madhya meM caraNa rakhane ke yogya ho jAtA hai / mapu0 39.1965, 193 vAhinI (1) senA kA eka bheda tIna gulma senA kA eka dala isameM ikyAsI ratha, itane hI hAthI, cAra so pA~ca payAde tathA itane hI ghor3e hI rahate haiM / papu0 56.2-5, 8 (2) nadI ke artha meM vyahRta zabda / hapu0 2.16 vikacA - cUlikA nagarI ke rAjA cUlika kI raanii| isake sau putra the| kIcaka isI kA putra thA / hapu0 46.26-27, pApu0 17.245 246 vikacotpalA - samavasaraNa ke campaka vana kI chaH vApiyoM meM pA~cavIM vApI / hapu0 57.34 vikaTa - (1) pA~caveM nArAyaNa puruSasiMha ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20. 206, 210 (2) dazAnana ke pakSadhara rAjAoM meM eka rAjA / indra-vidyAdhara ko jItane ke lie rAvaNa ke sAtha yaha bhI gayA thA / mapu0 10.36 37 (3) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA aTThAIsavA~ putra / pApu08.196 vikAse rahita artha aura kAma sambandhI kathAeM (strIcA rAjakathA, corakathA, bhaktakathA) / ye pApa ke Asrava kA kAraNa hotI haiM / mapu0 1.119 vikarNa - karNa kA choTA bhAI / yaha kauravoM kA pakSadhara thaa| kauravoM aura pANDavoM ke yuddha meM arjuna ne ise yuddha meM mAra DAlA thaa| pApu0 18.105-108 vikalaMka -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.194 vikalendriya- do indriya, tIna indriya aura cAra indriya jiiv| ye mAnuSottara parvata taka hI rahate haiM / hRpu0 5.633 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 : bena purANako viva-vicitraka vikalmaSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. vighaTovara-rAvaNa kA eka sAmanta / aneka rAjAoM ke sAtha isane rAma 194 kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 57.49 vikasita-jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita vatsakAvatI deza kI vighna-(1) rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhA / rAma ke pakSadhara rAjA susImA nagarI kA eka vidvAn / yaha rAjakumAra prahasita kA mitra virAdhita ne isakA sAmanA kiyA thA / papu0 62.36 thA / ina donoM vidvAnoM ne RddhidhArI matisAgara munirAja se jIva (2) jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmoM kA eka Asrava / isase tattva kI carcA sunakara tapa grahaNa kara liyA thaa| isane nArAyaNa pada jJAna aura darzana meM antarAya AtA hai / papu0 58.92 kI prApti kA nidAna kiyaa| Ayu ke anta meM zarIra chor3akara donoM vighnavinAyaka-rAvaNa ke samaya kA eka astra / rAvaNa ke dvArA isa mahAzukra svarga meM indra aura pratIndra hue| vahA~ se cayakara yaha puNDarI astra kA yuddha meM vyavahAra kiye jAne para lakSmaNa ne isakA siddhArtha kiNI nagarI meM vahA~ ke rAjA dhanaMjaya aura rAnI yazasvatI kA ati- mahA astra se nivAraNa kiyA thA / papu0 74.111, 75.19 bala nAmaka nArAyaNa aura prahasita isI rAjA kI jayasenA rAnI se vighnavinAzaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mahAbala nAmaka balabhadra huaa| mapu0 7.70-82, de0 atibala-7 25.206 vikAla-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha aneka rAjAoM ke sAtha vighnasabana-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara yoddhA / isane rAvaNa kI sasainya samarabhUmi meM pahuMcA thA / papu0 58.13 senA se yuddha kiyA thA / papu0 58.5 vikAlAzana-asamaya meM AhAra lenA / tIrthaGkara vRSabhadeva ne aise AhAra / vicala-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / mahAsainikoM ke madhya sthita ratha kA tyAga kara diyA thaa| mapu0 20.160 / para savAra hokara isane rAvaNa kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 vikRta-lipi ke cAra bhedoM meM eka bheda / loga apane-apane saMketa ke 58.12, 17 anusAra isakI racanA kara lete haiM / papu0 24.24 vicikitsA-mAdhuoM ko malina dekhakara unase ghRNA krnaa| isakA vikrama-rAvaNa kA pakSadhara eka rAjA / vAnaravaMzI rAjAoM dvArA rAkSasoM phala duHkhadAyI hotA hai / damitAri kI putrI kanakadhI ko AryikA kI senA naSTa kiye jAne para anya aneka rAjAoM ke sAtha yaha unakI se ghRNA karane ke kAraNa bahuta duHkha uThAnA par3A thaa| mapu0 62. sahAyatA ke lie gayA thA / papu0 74.63-64 499-501 de0 nivicikitsA vikramI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapR0 25.172 / / vicitra-(1) kuruvaMzI eka nRpa / yaha rAjA citra kA uttarAdhikArI vikrAnta-(1) yAdavoM kA pakSadhara eka ardharatha nRpa / hapu0 50.85, thA / hapu045.27 (2) kuruvaMzI rAjA / yaha rAjA vIrya kA uttarAdhikArI thaa| (2) ratnaprabhA pRthivI ke teraha indraka biloM meM terahavA~ indraka hapu0 45.27 bila / isakI cAroM dizAoM meM eka sau ar3atAlIsa aura vidizAoM (3) rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA bAIsavA~ putra / pApu0 meM eka sau cavAlIsa zreNIbaddha bila haiN| hapu0 4.76-77, 101 8.195 102 (4) nIla parvata kI dakSiNa-dizA meM sItA nadI ke pUrva taTa para vikriddhi-vaikriyaka RddhiyA~ / ye ATha hotI hai-aNimA, mahimA, sthita eka kUTa / isakA yojana eka hajAra yojana hai| hapu0 5.191 garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izitva aura vazitva / mapu0 vicitrakaTa-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA bayAlIsauM nagara / 2.71 mapu0 19.51, 53 vikSepa-tAlagata gAndharva ke bAIsa bhedoM meM tIsarA bheda / hapu0 19.150 vicitragupta-dhAnyapura nagara ke rAjA kanakAbha kA gurU / yaha subhUma vikSa piNI-eka prakAra kI dharma-kathA / aisI kathAoM se mithyAmatoM kA cakravartI ke pUrvabhava kA jIva thaa| papu0 20.170 khaNDana kiyA jAtA hai| mapu0 1.135 vicitracUla-vajAyudha ke samyaktva kA parIkSaka eka deva / aizAna svarga ke vigraha-(1) rAjA ke cha:-sandhi, vigraha, Asana, yAna, saMzaya aura indra ne apanI sabhA meM vAyudha ko sarvAdhika samyaktvI hone se vizeSa dvaidhIbhAva guNoM meM dUsarA guNa / zatru tathA usake vijetA donoM kA puNyavAn btaayaa| yaha deva indra ke isa kathana se sahamata nahIM huaa| paraspara meM eka dUsare kA upakAra karanA vigraha kahalAtA hai| mapu0 ataH parIkSA karane vajrAyudha ke pAsa gayA / isane apanA rUpa badalakara 68.66, 68 vajrAyudha se pUchA thA ki paryAya aura paryAyI bhinna haiM yA abhinna / (2) bhogoM kA Ayatana-zarora / papu0 17.174 vAyugha ne mana meM vicAra kiyA ki yadi donoM ko bhinna mAnate haiM vighaTa-(1) eka nagara / yaha bhAnurakSaka ke putroM dvArA basAye gaye dasa to zUnyatA kI prApti hotI hai aura abhinna mAnane para ekapanA / donoM nagaroM meM eka nagara thaa| yahA~ rAkSasa rahate the| papu0 5.373-374 ke milane se saMkara doSa AtA hai| donoM nitya mAnane se karmabandha (2) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha anya aneka rAjAoM ke vyavasthA nahIM banatI aura donoM ko kSaNika mAnane se ApakA mata sAtha sasainya samarAMgaNa meM pahuMcA thaa| papu0 58.15 kAlpanika jJAta hotA hai ataH samAdhAna svarUpa vaccAyudha ne ise batAyA 132 Jain Education Intemational Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicitrabhAnu - vijaya thA ki saMjJA, buddhi Adi cihnoM ke bheda se donoM meM bhinnatA hai / donoM meM kArya kAraNa bhAva hai| skandhoM meM kSaNikatA hai parantu santAna kI apekSA kiye hue karma kA sadbhAva rahatA hai aura sadbhAva rahane se usakA phala bhI bhoganA siddha hotA hai / syAdvAda pUrvaka kahe gaye vajrAyudha ke tarkoM ke Age isakA mAna bhaMga ho gayA / ise samyaktva kI upalabdhi huI / isane saMtuSTa hokara apane manogata vicAra rAjA me prakaTa kiye tathA yaha svarga lauTa gayA / mapu0 63.48-70, pApu0 5.17-29 vicitrabhAnu- aMjanA ke mAmA pratisUrya kA pitA papu0 17.345346 vicitramati - bharatakSetra meM bhiSakArapura nagara ke rAjA prIti ke maMtrI citrabuddhi kA putra / kamalA isakI mA~ thI / zrutasAgara muni se tapa kA phala sunakara yaha tapa karane lagA thA / sAketanagara meM yaha buddhisenA ko dekhakara pathabhraSTa ho gayA thaa| yaha use pAne ke lie gandhamitra rAjA kA rasoiyA bnaa| apanI pAka kalA se rAjA ko prasanna karake isane isa vezyA ko prApta kara liyA thaa| anta meM bhoga bhogate hue sAtaveM naraka gyaa| mahApurANa meM nagara kA nAma chatrapura, maMtrI kA nAma citramati aura muni kA nAma gharmaMruci tathA marakara isakA hAthI kI paryAya meM janma lenA batAyA gayA hai / mapu0 59.254-257, 265267, hapu0 27.97-103 vicitramAlA - (1) nalakUbara kI patnI uparambhA kI sakhI / uparambhA ke dvArA nalakUbara meM anAsakti aura rAvaNa meM Asakti prakaTa kiye jAne para isane rAvaNa ke pAsa jAkara uparambhA ke bhAva prakaTa kiye the aura yaha rAvaNa ke kahane para uparambhA ko usake nikaTa le gayI thI / papu0 12.97-133 (2) rAjA sukauvAla kI rAnI papu0 22.42-47, ne isake garbhastha zizu ko rAjya dekara tapa dhAraNa kara liyA thaa| garbha kA samaya pUrNa hone para isake hiraNyagarbha nAma kA putra huaa| 101-102 vicitraratha - bharatakSetra ke ariSTapura nagara ke rAjA priyavrata tathA rAnI padmAvatI kA kaniSTha putra / yaha ratnaratha kA anuja thA / ye donoM bhAI cirakAla taka rAjya bhogakara dIkSita ho gaye the tathA tapa karate hue zarIra tyAga karake svarga meM deva hue the / papu0 39.148-150, 157, de0 ratnaratha-3 vicitravAhana AgAmI dasaveM cakravartI mapu0 76.484 vicitravIrya - kuruvaMza meM huA eka nRp| zAsana kiyA thaa| hapu0 45.28 vicitrAMgada - saudharma svarga kA eka dev| isane svarga se Akara uttara kI ora pUrvadizAbhimukha eka sarvatobhadra nAmaka prAsAda kI racanA karake isa bhavana ke cAroM ora sulocanA kA svayaMvara maNDapa racA thaa| mapu0 43.204 -207, pApu0 3.42-45 vicitrA - nandanavana meM sthita rajaka kUTa kI svAminI eka dikkumArI devI / hapu0 5.329, 333 46 isane rAjA citraratha ke pahale mainapurANakoza: 361 vicetas - saMsArI jIvoM kA eka bheda / ye asainI hote haiN| inake mana nahIM hotA / papu0 105.148 vicchedinI eka vidyA isase baitAlI vidyA kA viccheda kiyA jAtA thA / pApu0 4.149 - 150 vijaya- (1) vijayArtha parvata kI uttaraveNI kA pA~cavA~ ngr| pu0 - 22.86 (2) rAjA anyakavRSNi aura rAnI subhadrA ke dasa putroM meM pA~cava putra / mapu0 70.96, hapu0 18.12-13 (3) vidyAdhara nami kA putra / hapu0 22.108 (4) aneka dvIpoM ke jambadvIpa kA rakSaka deva / hapu0 5.397 (5) samavasaraNa ke tIsare phoTa meM nirmita pUrva dizA ke gopura ke ATha nAmoM meM eka nAma / hapu0 57.57 (6) vasudeva ke aneka putroM meM eka putra pu0 50.115 / (7) prathama anuttara vimAna / mapu0 48.13, 50.13, papu0 105.171, hapu0 6. 65 (8) kuruvaMzI eka rAjA / ise rAjya zAsana rAjA ibhavAhana se prApta huA thA / hapu0 45.15 anantara sthita jambUdvIpa ke samAna eka anya (9) daza pUrva aura gyAraha aMgoM ke dhArI gyAraha muniyoM meM AThaveM muni| ma 2.141-145, 76.521-524, pu0 1.62, vIvaca0 1.45-47 (10) jambUdvIpa ko jagatI (koTa) kA pUrva dvAra pu0 5. '390 (11) ghAtakIkhaNDa ke vijayadvAra kA nivAsI eka vyantara deva / isakI devI jvalana vegA thI / hapu0 60.60 (12) jayakumAra kA choTA bhAI / mapu0 47. 256, hapu0 12.32 (13) avasarpiNI kAla ke prathama balabhadra / ye jambUdvIpa meM suramya deza ke podanapura nagara ke rAjA prajApati aura rAnI jayAvatI apara nAma bhadrA ke putra the / nArAyaNa tripRSTha inakA choTA bhAI thA / inake deha kI kAnti candra varNa kI thii| gadA, ratnamAlA, mUsala aura hala inake ye cAra ratna the / inakI ATha hajAra rAniyA~ thIM / tripRSTha ke marane para bhAI ke viyoga se duHkhI hokara inhoMne apane putra vijaya ko rAjya aura vijayabhadra ko yuvarAja pada dekara suvarNakumbha muni se dIkSA lI thI tathA tapa karake karmoM kI nirjarA kI ora nirvANa pAyA thA / mapu0 57.93-94, 62.92, 165-167, hapu0 60.290, bovaca0 2.61000 146-148 (14) tIrthaMkara vRSabhadeva ke tIsaveM gaNadhara / hapu0 12.60 (15) hastavapra - nagara kA samIpavartI eka vana / baladeva aura kRSNa donoM bhAI yahA~ Aye the aura yahA~ se ve kauzAmbI vana gaye the / hapu0 62.13-15 (16) rAvaNa dvArA apahRtA sItA ko usake pAsa rahane ke kAraNa Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 : jaina purANakoza vijayakheTa-vijayapura jana-jana meM carcita apavAda ko rAma se vinayapUrvaka kahanevAlA prajA kA eka mukhiyA / papu0 96.30, 39, 47, 48 (17) bharatakSetra kI ujjayinI nagarI kA raajaa| isakI rAnI aparAjitA thI / mapu0 71,443 (18) AgAmI ikkIsaveM tIrthaGkara / mapu0 76.480 (19) tIrthakara naminAtha kA mukhya prshnkrtaa| mapu0 76.532- 533 (20) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajrasena aura rAnI zrIkAntA kA putra / yaha vajanAbha, vaijayanta Adi kA bhAI thA / mapu0 11.8-10 (21) eka nagara / mahAnanda yahA~ kA rAjA thA / mapu0 8.227 (22) eka muni / amitateja aura zrIvijaya ke bhaya se azanighoSa inhIM ke samavasaraNa meM pahuMcA thaa| yahA~ mAnastambha dekhakara ye saba vaira bhUla gaye the / mapu0 62.281-282 (23) dhAtakIkhaNDa dvIpa meM airAvata kSetra ke tilakanagara ke rAjA abhayaghoSa aura rAnI suvarNatilakA kA putra / jayanta isakA bhAI thaa| mapu0 63.168-169 (24) bharatakSetra meM malaya deza ke ratnapura ke maMtrI kA putra / yaha rAjakumAra candracUla kA mitra thA / rAjA dvArA prANadaNDa dene para maMtrI ne ise saMyama dilA diyA thaa| mapu0 67.90-92, 121 (25) vatsa deza kI kauzAmbI nagarI kA rAjA / yaha cakravartI jayasena kA pitA thaa| mapu0 69.78-80, papu0 20.188-189 (26) cAraNaRddhidhArI eka muni / mahAvIra ke darzana mAtra se inakA sandeha dUra ho jAne ke kAraNa inhoMne mahAvIra ko 'sanmati' kahA thA / mapu0 74.282-283 (27) jambUdvIpa meM pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza kA nagara / jAmbavatI pUrvabhava meM yahA~ vaizya madhuSeNa ko bandhuyazA nAma kI putrI thii| mapu0 71.363-369 de0 bandhuyazA (28) rAjagRha nagara kA eka yuvarAja / tIrthakara munisuvratanAtha isI yuvarAja ko rAjya sauMpakara dIkSita hue the| mapu0 67.39 (29) sanatkumAra svarga ke kanakaprabha vimAna kA nivAsI eka deva / yaha pUrvabhava meM candracUla rAjakumAra thaa| mapu0 67.146 de0 candracUla (30) eka vidyAdhara / rAma ne aNumAn ko ise sahAyaka ke rUpa meM dekara laMkA meM vibhISaNa ke pAsa sItA ko mukta karane kA sandeza bhejA thaa| mapu0 68.390-396 (31) tIrthakara naminAtha kA pitaa| yaha jambUdvIpa ke vaMga deza meM mithilA nagarI kA rAjA thA / mapu0 69.18-31, papu0 20.57 (32) pRthivIpura nagara kA raajaa| yaha cakravartI sagara kA jIva thA / papu0 20.127-130 (33) ayodhyA kA raajaa| yaha cakravartI sagara kA pitA thA / 'papu0 20.127-130 (34) sanatkumAra cakravartI kA pitA / papu0 20.153 (35) vinItA nagarI kA rAjA / isakI paTarAnI hemacUlA tathA putra surendramanyu thA / papu0 21.73-75 (36) rAjA ativIrya kA putra / yaha rAma kA yoddhA thA / yaha yuddha meM rAvaNa ke yoddhA svayaMbhU ke dvArA yaSTi prahAra se mArA gayA thaa| papu0 38.1, 58.16-17, 60.19 (37) samavasaraNa ke cA~dI se nirmita cAra gopuroM meM eka gopura / hapu057.24 vijayakheTa-eka nagara / kSatriya gandharvAcArya sugrIva yahA~ rahatA thaa| vasudeva ne isa AcArya kI somA aura vijayasenA kanyAoM ko gandharva kalA meM parAjita karake vivAhA thaa| mapu0 19.53-58 vijayagiri-eka haathii| yakSa sudarzana jIvandhara ko isI hAthI para baiThAkara apane ghara le gayA thaa| mapu0 75.382 vijayagupta-tIrthakara vRSabhadeva ke ikatIsaveM gaNadhara / hapu0 12.60 vijayaghoSa-(1) cakravartI bharateza aura tIrthakara aranAtha ke bAraha nagAr3epaTahavAdya / mapu0 37.183, pApu0 7.24 . (2) rAjA arkakIrti kA hAthI / arkakIrti iso hAthI para baiThakara rAjA akampana para AkramaNa karane nikalA thaa| mapu0 44.84-85, pApu0 3.85 (3) eka zaMkha / yaha varAhavAsino eka devI ke dvArA pradyumna ko diyA gayA thA / mapu0 72.108-110 vijayacchanva-pAMca sau cAra lar3iyoMvAlA hAra / ise ardha cakravartI aura - balabhadra dhAraNa karate haiM / mapu0 16.57 vijayadeva-kRSNa ko paTarAnI padmAvatI ke pUrvabhava ke jIva padma devI kA pitA / isakI devilA strI thii| yaha magadha deza ke zAlmali grAma kA nivAsI thaa| mapu0 71.443-459 vijayanagara-eka nagara / yahA~ kA rAjA pRthivIdhara thA / papu0 37.9 vijayanandana-vijayapura nagara kA raajaa| isane vItazokanagara ke rAjA merucandra kI putrI gaurI kA vivAha kRSNa ke sAtha kiyA thA / mapu0 71.440 vijayaparvata-(1) cakravartI bharateza kA hAthI / bharateza ne isI hAthI para baiThakara vijayA parvata kI tamisra guphA meM praveza kiyA thA / mapu0 28.4-6, hapu0 11.25 (2) lakSmaNa kA hAtho / lakSmaNa isI para baiThakara rAvaNa se yuddha karane gayA thaa| mapu0 68.542-546 (3) padminI nagarI kA rAjA / dhAriNI isakI rAnI thii| AcArya mativardhana kA upadeza sunakara yaha muni ho gayA thA / papu0 39.84, 127 (4) kauravavaMzI tIrthakara aranAtha kA hAthI / pApu0 7.23 vijayapura-(1) antima solaha dvIpoM meM dUsare jambUdvIpa kI pUrvadizA meM vidyamAna nagara / vijayadeva yahIM rahatA hai / yaha nagara bAraha yojana caur3A aura cAroM dizAoM meM cAra toraNoM se vibhUSita hai| hapu. 5.397-398 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 vijayapurI-vijayA jaina purANakoza : 363 (2) jambUdvIpa ke airAvatakSetra mahApurANa ke anusAra videhakSetra kA ise asi prahAra se mAra DAlA thaa| papu0 6.355-359, 427, eka nagara / kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI pUrvabhava meM isa nagara ke rAjA bandhuSeNa apara nAma madhuSeNa aura rAnI bandhumatI kI bandhuyazA vijayasundarI-rAjA ativIrya aura rAnI aravindA kI bar3I putrI / nAma kI kanyA thii| mapu0 71.363-364, hapu0 60.48 ratimAlA isakI bahina aura vijayasyandana isakA bhAI thaa| isake (3) vijayArgha parvata kI uttarazreNI kA chappanA nagara / mapu0 bhAI ne ise bharata ko aura isakI bahina ratimAlA lakSmaNa ko 1986-87 vivAhI thI / papu0 38.1-3, 8-10 (4) magadha deza kA eka nagara / ghara se nikalakara sarvaprathama vasudeva vijayasena-mRNAlakuNDa nagara kA raajaa| ratnacalA isakI rAnI tathA ne yahA~ Akara vizrAma kiyA thaa| yahAM ke rAjA ne apanI kanyA vajrakambu putra thA / papu0 106.133-134 de0-vanakambu zyAmalA vasudeva ko dI thii| mapu0 70.249-252, pApu0 11.17 / / vijayasenA-(1) sAketa nagara ke rAjA jitazatru kI rAnI / yaha tIrtha (5) eka nagara / yahA~ ke rAjA vijayanandana ne vItazIkapura Gkara ajitanAtha kI jananI thii| mapu0 48.19 nagara ke rAjA merucandra kI putrI gaurI kRSNa ko dI thii| mapu. (2) vijayakheTa nagara ke kSatriya gandharvAcArya sugrIva kI choTI 71.439-441 putrii| isakI bar3I bahina somA thii| vasudeva ne ina donoM bahinoM vijayapuro-videhakSetra ke padmAvatI apara nAma padmakAvatI deza ko ko gandharva vidyA meM parAjita kiyA thaa| ataH santuSTa hokara inake mukhya nagarI / mapu0 63.215, hapu0 5.249-250, 261-262 pitA ne donoM kanyAe~ vasudeva ko de dI thiiN| aba ra isI kA putra vijayabhana-(1) rAjA tripRSTha aura rAnI svayaMprabhA kA dUsarA putr| thA / hapu0 19.52-59 tripRSTha ke bhAI vijaya balabhadra ne ise yuvarAja banAyA thaa| mapu0 (3) amitagati vidyAdhara kI prathama strI / gandharvasenA isakI putrI 62.153, 166, pApu0 4.46 de0 tripRSTha thI / hapu0 21.118-120 de0 amitagati vijayasyanvana-(1) rAjA ativIrya aura rAnI aravindA kA putra / (2) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM vatsakAvatI deza kI prabhAkarI papu0 38.1 de0 vijayasundarI nagarI ke rAjA nandana aura rAnI jayasenA kA putra / isane pihitAsrava (2) vajrabAhu kA bAbA / apane nAtI ke dIkSita ho jAne para yaha guru se cAra hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA aura tapa bhogoM se udAsIna ho gayA thaa| ataH isane choTe pote purandara ko karate hue zarIra kA tyAga karake yaha svarga ke cakraka nAmaka vimAna meM rAjya sauMpakara putra surendramanyu ke sAtha nirvANaghoSa muni se dIkSA le sAta sAgara kI Ayu kA dhArI deva huA / mapu0 62.75-78 . lI thI / papu0 21.128-129, 138-139 vijayamati-hemAMgada deza ke rAjapura nagara kA eka zrAvaka / yaha isI vinayA-(1) samavasaraNa ke saptaparNa vana ko eka vApI / hapu0 57.33 nagara ke rAjA satyandhara kA senApati thaa| jayAvatI isakI strI (2) rucakagiri kI aizAna dizA meM sthita ratnakUTa kI eka devI / thI / jIvandhara ke mitra devasena ke ye mAtA-pitA the / mapu0 75.256- hapu05.725 259 (3) aparavidehastha vaprakSetra kI pradhAna ngrii| mapu0 63.208vijayamitra-tIrthaGkara vRSabhadeva ke battIsaveM gaNadhara / hapu0 12.60 216, hapu0 5.263 vijayarAma-balabhadra rAjA rAma aura rAnI sItA kA putra / isane apane (4) bharatakSetra kI ujjayinI nagarI ke rAjA kI raanii| isako vinayazrI putrI thI jo hastinApura ke rAjA se vivAhI gayI thii| pitA ke sAtha saMyama le liyA thaa| mapu0 68.690, 705-706 hapu0 60.105-106 vijayazArdUla-naMdyAvartapura ke rAjA ativIrya kA mitra eka raajaa| (5) rucakavaragiri kI pUrva dizA meM vidyamAna ATha kUToM meM prathama isane vijayanagara ke rAjA pRthivIdhara ke sAtha ativIrya kA yuddha vaDUyaMkaTa kI dikkumArI devI / hapu0 5.705 hone para ativIrya kI sahAyatA kI thii| papu0 37.5-6, 13 (6) nandIzvara dvIpa kI dakSiNadizA meM sthita aMjanagiri kI pUrva vijayazrI-tIrthaGkara dhRSabhadeva ke saiMtIsaveM gaNadhara / hapu0 12.61 dizA meM sthita eka vApI / hapu0 5.660 vijayazruti-tIrthaGkara vRSabhadeva ke paisaThaveM gaNaghara / hapu0 12.66 (7) eka yAdava-kanyA / ise pANDava-nakula ne vivAhA thaa| hapu0 vijayasAgara-rAjA jitazatru kA anuja aura cakravartI sAgara kA pitA / 47.18, pApu0 16.62 sumaMgalA isakI rAnI tho / papu0 5.74-75 (8) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kI battIsavIM ngrii| mapu0 vijayasiMha-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vijayAdha parvata para rathanapura nagara / 19.50, 53 ke rAjA azanivega vidyAdhara kA putra / yaha Adityapura ke rAjA (9) jambUdvIpa ke khagapura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA siMhasena kI vidyAdhara vidyAmandara kI putrI zrImAlA ke svayaMvara meM gayA thaa| rAnI / yaha sudarzana balabhadra ko jananI thii| mapu0 61.70 zrImAlA ke kiSkindhakumAra ke gale meM mAlA DAlane se yaha kupita (10) eka zivikA / tIrthaGkara kunthunAtha isI meM baiThakara dIkSArtha huA aura jaise hI andhakarUr3hi ke sAmane AyA ki andhakarUr3hi ne vana gaye the| mapu0 64.38 Jain Education Interational Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364. jaina purANakoza (11) jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM padma deza meM sthita azvapura nagara ke rAjA vajravIrya kI rAnI / yaha vajranAbhi kI jananI thI / mapu0 73.31-32 (12) jambUdvIpa ke hemAMgada deza meM rAjapura nagara ke rAjA satyandhara kI rAnI / rAjA satyandhara ke maMtrI kASThAMgArika dvArA mAre jAne ke pUrva hI yaha garbhAvasthA meM garuDayantra para baiThAkara ur3A dI gayI thI / yaMtra zmazAna meM nIce aayaa| yaha zmazAna meM rahI aura zmazAna meM hI isake eka putra huA / isane lAlana-pAlana ke lie apanA putra gandhotkaTa seTha ko de diyA thaa| gandhotkaTa ne putra kA nAma jIvandhara rakhA thaa| isake pazcAt yaha daNDakAraNya ke eka Azrama meM rahane lagI thI / putra ko rAjya prApta hone ke pazcAt isane candanA AryA ke samIpa utkRSTa saMyama dhAraNa kara liyA thA / mapu0 75.188-189, 221-228, 242-245, 250 251, 683-684 de0 jIvandhara (13) aparAjita balabhadra kI rAnI / sumati isakI putrI thI / mapu0 63.2-4 (14) podanapura ke rAjA vyAnanda aura rAnI ambhojamAlA kI putrI / yaha rAjA jitazatru kI rAnI tathA tIrthaGkara ajitanAtha kI jananI thii| isakA apara nAma vijayasena thA / mapu0 48.19, papu0 5.60-63 (15) eka vidyA / yaha rAvaNa ko prApta thI / papu0 7.330 332 (16) chaTheM balabhadra nandimitra kI jananI / papu0 20.238-239 vijayArdha - (1) rAjA arkakIrti kA hAthI / arkakIrti ne isI para savAra hokara jayakumAra ko yuddha se rokA thA / pApu0 3.108-109 (2) isa nAma ke parvata kA nivAsI isa nAma kA eka deva / cakravartI bharateza se parAjita hokara isane bharateza kA tIrthajala se abhiSeka kiyA thA / mapu0 31.41-45, hapu0 5.25 (3) bharatakSetra ke madhya meM sthita eka ramaNIya parvata / isake donoM antabhAga pUrva aura pazcima ke donoM samudroM ko chUte haiM / isa para vAroM kA nivAsa hai| yaha pRthivI se paccIsa yojana U~cA 'pacAsa yojana caur3A aura savA chaH yojana pRthivI ke nIce gaharA hai / isakA varNa cA~dI ke samAna hai / pRthivI se dasa yojana Upara isa parvata kI do zra eNiyA~ haiN| ve parvata ke hI samAna lambI tathA vidyAdharoM ke AvAsa se yukta haiM / isakI dakSiNazreNI meM pacAsa aura uttarazreNI meM sATha nagara haiN| isake dasa yojana Upara Abhiyogya jAti ke devoM ke nagara haiM / inake pA~ca yojana Upara pUrNabhadrazra eNI meM isa nAma ke deva kA nivAsa hai| isa parvata para nau-1. siddhApana 2. dakSiNArdhaka 3 khaNDaruprapAta 4. pUrNabhadra 5. vijayArthakumAra 6. maNibhadra 7. tAmisraguhaka 8. uttarArdha aura 9. vaizravaNakUTa / isa parvata kI uttarazreNI meM nimna sATha nagariyA~ haiM - 1. Adityanagara 2. gaganavallabha 3. camaracampA 4. gaganamaNDala 5. vijaya 6. vaijayanta 7. zatru jaya 8. arijaya 9. padmAla 10. ketumAla 11. rudrAzva 12. vijayArtha dhanaMjaya 13 vasvoka 14. sAranivaha 15. jayanta 16. aparAjita 17. varAha 18. hastina 19 siMha 20. saukara 21, hastinAyaka 22. pANDuka 23. kauzika 24. vIra 25 gaurika 26. mAnava 27. manu 28. campA 29. kAMcana 30. aizAna 31. maNiva 32. jayAvaha 33. naimiSa 34 hAstivijaya 35 khaNDikA 36. maNikAMcana 37. azoka 38. veNu 39. Ananda 40 nandana 41. zrIniketana 42. agnijvAla 43. mahAjvAla 44. mAlya 45 puru 46. nandinI 47. vidyutprabha 48. mahendra 49. vimala 50. gandhamAdana 51. mahApura 52. puSpamAla 53. meghamAla 54. zaziprabha 55 cUDAmaNi 56. puSpacUDa 57. haMsagarbha 58. valAhaka 59. vaMzAlaya aura 60. saumanasa / dakSiNazreNI ke pacAsa nagara isa prakAra haiM- 1. rathanUpura 2. Ananda 3. cakravAla 4. arijaya 5. maNDita 6. bahuketu 7. zakaTAmukha 8. gandhasamRddha 9. zivamandira 10. vaijayanta 11. rathapura 12. zrIpura 13. ratnasaMca 14. ASAr3ha 15. mAnava 16. sUryapura 17. svarNanAbha 18. zatahRda 19. aMgAvarta 20 jalAvarta 21. Avartapura 22. bRhadgRha 23. zaMkhavajra 24. nAbhAnta 15. meghakUTa 26. maNiprabha 27. kuMjarAvarta 28.29. sindhu 30. mahAka 31. kakSa 32. candraparvata 33. zrIkUTa 34. gaurikUTa 35. lakSmIkUTa 36. gharAghara 37. kAlazapura 28. ramyapura 39 himapura 40. kinnarodgotanagara 41. nabhastilaka 42. magadhAsAranalakA 43. pAMzumUla 44. divyauSadha 45. arkamUla 46. udayaparvata 47 amRtaghAra 48. mAtaMgapura 49. bhUmikuNDalakUTa aura 50 jambU shNkupur| jambUdvIpa meM battIsa videhoM ke battIsa tathA eka bharata aura eka airAvata ko milAkara aise cauMtIsa parvata haiM / pratyeka meM eka sau dasa vidyAdharoM kI nagariyA~ haiM / yahA~ kA pRthivItala sadA bhogabhUmi ke samAna suzobhita rahatA hai| cakravartI ke vijayakSetra kI AdhI sImA kA nirdhAraNa isa parvata ke hone ke kAraNa ise isa nAma se sambodhita kiyA gayA hai| isa parvata kA vidyAdharoM se saMsarga rahane tathA gaMgA-sindhu nadiyoM ke nIce hokara bahane se kulAcaloM kA vijetA honA bhI isake nAmakaraNa meM eka kAraNa hai / yaha parvata, acala, uttuMga, nirmala, avinAzI, abhedya, alaMghya tathA mahonnat hai / pRthivItala se dasa yojana Upara tIsa yojana caur3A hai / isake dasa yojana Upara agrabhAga meM yaha mAtra dasa yojana caur3A raha gayA hai| yahA~ kisI bhI prakAra kA rAjabhaya nahIM hai / yahA~ ativRSTi, anAvRSTi Adi ItiyA~ bhI nahIM hotii| yahA~ ke vana pradezoM meM koyale kRkatI haiN| bharatakSetra ke cauthe kAla ke Arambha meM manuSyoM kI jo sthita hotI hai vahI yahAM ke manuSyoM kI utkRSTa sthiti hotI hai aura caturtha kAla kI anta kI sthiti yahA~ kI jaghanya sthita hai / utkRSTa Ayu eka karor3a varSa pUrva tathA jaghanya Ayu sau varSa, utkRSTa U~cAI pA~ca sau dhanuSa tathA jaghanya U~cAI sAta hAtha hotI hai / karmabhUmi ke samAna parivartana tathA AjIvikA ke SaTakarma yahA~ bhI hote hai| antara yahI hai ki yahA~ mahAvidyAeM icchAnusAra phala diyA karatI haiM / vidyAeM yahA~ tIna prakAra kI hotI haiM--kula, jAti aura tapa se utpanna / prathama vidyAe~ kula paramparA se prApta hotI hai, jAti Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijapAkumAra-vidAraNakriyA jaina purANakoza : 365 (mAtRpakSAzrita) vidyAe~ ArAdhanA karane se aura tIsarI tapazcaraNa se prApta hotI haiM / dhAnya binA boye utpanna hote haiM aura nadiyA~ bAlU rahita hotI hai| mapu0 18.170-176, 208, 19.8-20, 32- 52, 78-87, 107, 31.43 papu0 3.38-41, 318-338, hapu0 5.20-28, 85-101, pApu0 15.4-6 (4) airAvata kSetra ke madhya meM sthita eka parvata / isake nau kUTa hai-siddhAyatanakUTa, uttarArddhakUTa, tAmisraguhakUTa, maNibhadrakUTa, vijayArdhakumArakuTa, pUrNabhadrakUTa, khaNDakaprapAtakUTa, dakSiNArdhakaTa aura vaizravaNakaTa / ye saba kUTa bharatakSetra ke vijayAdha para sthita kaToM ke tulya hai / anya racanA bhI bharatakSetra ke samAna ho hotI hai| hapu0 / 5.109-112 vijayAIkumAra-(1) jambUdvIpa bharatakSetra ke vijayArdha parvata kA pA~cavA~ kUTa / hapu0 5.27 (2) airAvatakSetra ke vijayArgha parvata kA pA~cavA~ kUTa / hapu0 / (3) vijayAdha parvata kA adhiSThAtA deva / isane jhArI, kalazajala, siMhAsana, chatra aura camara bheMTa karate hue cakravartI bharateza kI adhInatA svIkAra kI thii| mapu0 37.155, hapu0 11.18-20 vijayApurI-pUrva videhakSetra ke padmakAvatI deza kI rAjadhAnI / hapu0 5.249-250, 261-262 vijayAvatI-(1) videhakSetra kA eka vakSAra parvata / isakA apara nAma vijayAvAn hai / mapu0 63.203 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra kI nagarI / papu0 106.190 vijayAvalo-kAkandI namarI ke rAjA rativardhana ke maMtrI sarvagupta kI strI / isane rAjA ko mArane kA maMtrI kA kUTa rahasya rAjA se prakaTa prakaTa kara diyA thaa| yaha maMtrI kI apekSA rAjA ko adhika cAhatI thii| isake kahane se rAjA sAvadhAna rahane lgaa| isake rAjA se bheda prakaTa kara dene se isakA pati isase dveSa karane lgaa| phalasvarUpa "yaha na to rAjA kI ho sakI aura na pati kI hI" yaha jJAna ise hote hI isane zokayukta hokara akAma tapa kiyaa| Ayu ke anta meM yaha marakara rAkSasI huii| tIvra vaira-vaza isane rativardhana para usako muni avasthA meM ghora upasarga kiye the| papu0 108.7-11, 35-38 vijayAvaha-rAjA zreNika eka putra / papu0 2.145 / / vijayAvAn-(1) haimavat kSetra ke madhya meM sthita vatulAkAra vijayA parvata / hapu0 5.161 (2) pazcima videhakSetra kA eka vkssaargiri| isakA apara nAma vijayAvatI thaa| mapu0 63.203, hapu0 5.230 vijayAzritA-cakravartiyoM kI divyA, vijayAzritA, paramA aura svA ina cAra jAtiyoM meM dUsarI jAti / mapu0 39.167, 168 vijara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 vijitAntaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.123 vijiSNu-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 vijJAna-dAna dAtAra ke sAta guNoM meM cauthA guNa / isameM dAna ke pAtra aura deya Adi ke krama kA jJAna apekSita hotA hai| mapu0 20.82, 84 de0 AhAravidhi vijJAnavAdI-jIva aura vijJAnavAda ke vivecaka / ye apane anubhava ke atirikta anya kisI bAhya jJeya kI sattA nahIM mAnate / pRthak rUpa se upalabdha na hone ke kAraNa ye jIva nAmaka koI padArtha nahIM mAnate / use apane karma-phala kA bhoktA nahIM mAnate / inheM paraloka kA bhaya nahIM hotA / ye jagat ko svapna ke samAna mithyA mAnate haiN| mapu0 5.38-43 viTapa-rAvaNa kA sAmanta / gajaratha para baiThakara isane rAma kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 57.57-58 vitata-camar3e se mar3he hue tabalA, mRdaMga Adi vAdya / hapu0 8.159 vitatA-bharatakSetra kI eka nadI / isI nadI ke pazcima meM bharateza aura ___ bAhubalI kI senAoM meM yuddha huA thA / hapu0 11.79 vitarka-zrata (zAstra) / mapu0 21.172 vitasti-bAraha aMgula lambAI kA pramANa / kAyotsarga ke samaya donoM pairoM ke agrabhAga meM eka vitasti pramANa kA antara rakhA jAtA hai| mapu0 18.3, hapu0 7.45 vitApi-rAvaNa kA sAmanta / yaha yuddha meM rAma ke sAmanta vidhi ke dvArA gadA prahAra se mArA gayA thA / papu060.20 viva-(1) valkaladhArI eka tApasa / yaha vRSabhadeva ke sAtha dIkSita huA thA kintu ajJAnavaza lie hue vrata se cyuta hokara tApasa bana gayA ___thaa| papu0 4.126 (2) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA sAtavAM putra / pApu0 8.193 vibagdhanagara-eka nagara / rAjA prakAzasiMha aura rAnI pravarAvalI kA putra rAjA kuNDalamaNDita yahA~ kA zAsaka thaa| papu0 26.13-15 vidagdhA-rAjA vibhISaNa kI pradhAna rAnI / vibhISaNa ke kahane para isane rAma ke pAsa jAkara unase apane ghara calane kA savinaya nivedana kiyA thA / papu0 80.46-48 vidarbha-(1) vRSabhadeva ke samaya kA indra dvArA nirmita eka deza / vRSabha deva yahA~ vihAra karate hue Aye the| kuNDalapura isI deza kA nagara thaa| isI deza meM varadA nadI ke taTa para rAjA kuNima ne kuNDinapura nagara basAyA thaa| mapu0 16.153, 25.287, 71.341, hapu0 17.23 (2) tIrthakara puSpadanta ke mukhya gaNaghara / mapu0 55.52 vivarbhA-bhagali deza ke rAjA siMhavikrama kI putrii| yaha bhagIratha kI jananI thii| mapu0 48.127 vidAMvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 vivAraNakriyA-sAmparAyika Asrava ko aThArahavIM kriyA / isameM dUsaroM ke dvArA Acarita pApapUrNa kriyAoM ko prakaTa kiyA jAtA hai / hapu0 58.76 Jain Education Intemational Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 : jaina purANakoza vidura-videha padmA vidura-kauravavaMzI pArAzara ke matsyakula meM utpanna buddhimAn vyAsa aura rAnI subhadrA ke tIsare putra / ye dhRtarASTra aura pANDu ke choTe bhAI the| inakA vivAha rAjA devaka kI kanyA kumudatI ke sAtha huA thA / nyAyamArga meM sthita pANDavoM ke ye parama hitaiSI the| inhoMne kauravoM para vizvAsa na karane kA pANDavoM ko upadeza diyA thA / pANDavoM ko lAkSAgRha ke saMkaTa se bacane ke lie gupta rUpa se lAkSAgRha meM inhoMne hI suraMga kA nirmANa karAyA thaa| inhoMne pANDavoM aura kauravoM ke madhya calate hue virodha ko dekhakara donoM ko AdhA-AdhA rAjya dekara saMtuSTa karane kA dhRtarASTra ko parAmarza diyA thA / duryodhana ke na mAnane para virakta inhoMne muni vizvakIti se munidIkSA le lI thI / harivaMzapurANa ke anusAra inakI mAM kA nAma ambA thA / rAjA duryodhana, droNa tathA duHzAsana Adi ne inhIM se dIkSA lI thii| mapu0 70.101-103, hapu0 45.33-34, 52.88, pApu0 7.116 117, 8.111, 12.89-109, 18.187-191, 19.6-7 vidUratha-yAdava vaMza kA eka raajaa| yaha rAjA vasudeva aura rAnI rohiNI kA putra thA / hapu0 48. 64,50.81, 52.22 viveha-jambadvIpa kA cauthA kSetra / yahA~ vidyAvaroM kA gamanAgamana hotA hai / bhavya jina-mandiroM ke AdhArabhUta sumeru, gajayanta, vijayA Adi parvatoM se yaha yukta hai / isakA vistAra taiMtIsa hajAra. cha: sau caurAsI yojana tathA eka yojana ke unnIsa bhAgoM meM cAra bhAga pramANa hai / yahA~ vakSAragiri aura vibhaMgAnadiyoM ke madhya meM sItA-sItodA nadiyoM ke taToM para meru kI pUrva aura pazcima dizAoM meM battIsa videha haiM / pazcima videhakSetra ke deza aura unakI rAjyadhAniyA~ nimna prakAra hai pUrva videhakSetra ke deza evaM rAjaghAniyA~ nAma deza nAma rAjadhAnI vatsA susImA subatsA kuNDalA mahAvatsA aparAjitA vatsakAvatI prabhaMkarA ramyA aMkAvatI ramyakA padamAvatI ramaNIyA zubhA maMgalAvatI ratnasaMcaya azvapurI supamA siMhapurI mahApadmA mahApurI padamakAvatI vijayApurI zaMkhA arajA nalinI virajA kumudA azokA saritA vItazokA inameM pazcima videhakSetra ke kacchA Adi ATha deza sItA nadI aura nIla kulAcala ke madhya meM pradakSiNA rUpa se tathA vaprA Adi ATha deza nIla kulAcala aura sItodA nadI ke madhya meM dakSiNottara lamve sthita haiM / pUrva videhakSetra ke dezoM meM vatsA Adi ATha deza sotA nadI aura niSiva parvata ke madhya meM tathA padmA ATha deza sotodA nadI aura niSadha parvata ke madhya meM dakSiNottara lambe sthita hai| yahA~ cakravatiyoM kA nivAsa rahatA hai| rAjadhAniyA~ dakSiNottara-dizA meM bAraha yojana lambI aura pUrva-pazcima meM nau yojana cor3I, svarNamaya koTa aura toraNoM se yukta haiN| ar3hAI dvIpa meM jambUdvIpa ke do, dhAtakIkhaNDa ke do aura puSkarAdha kA eka isa prakAra pA~ca videhakSetra hote haiN| inameM pratyeka ke battIsa-battIsa bheda batAye haiN| ataH r3hAI dvIpa meM kula eka sau ATha videhakSetra haiN| sabhI videhakSetroM meM manuSyoM kI U~cAI pA~ca sau dhanuSa pramANa tathA Ayu eka koTi pUrva varSa pramANa rahatI hai| pratyeka videhakSetra meM tIrthaMkara cakravartI, balabhadra aura nArAyaNa adhika se adhika eka sau ATha aura kama se kama bIsa hote haiM / caudahoM kulakara pUrvabhava meM inhIM kSetroM meM uccakulIna mahApuruSa the| ina kSetroM se muni apane karmoM ko naSTa karake videha-deha rahita hokara nirvANa prApta karate haiN| pariNAmasvarUpa kSetra kA "videha" nAma sArthaka hai| mapu0 3.207, 4.53, 63.191, 76. 494-496, papu0 5,25-26, 91, 171, 244-265, 23.7, 105, 159-160, hapu0 5.13 (2) madhyadeza kA eka deza / vRSabhadeva ke samaya meM svayaM indra ne isakA nirmANa kiyA thaa| yaha jambUdvIpa meM sthita bharatakSetra ke AyakhaMDa meM hai| rAjA siddhArtha kA kuNDa nagara isI deza meM thaa| mapu0 nAma deza kacchA sukacchA mahAkacchA kacchakAvatI AvartA lAMgalAvartA puSkalA puSkalAvatI vaprA suvaprA mahAvaprA vaprakAvatI gandhA sugandhA gandhikA gandhamAlinI nAma rAjadhAnI kSemA kSemapurI riSTA riSTapurI khaDgA maMjUSA auSadhI puNDarI kiNI vijayA vaijayantI jayantI aparAjitA cakrA khaDgA ayodhyA avadhyA Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ videha vidyAra 16.155, 74.251-252, pu. 11.75 pa 1.71-77, vIvaca0 7.2-3, 8-10 (3) videha deza kA eka nagara / gopendra yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 75.643 videhakUTa nivAla ke nau kUToM meM ATha kuutt| isakI UMcAI aura mUla kI caur3AI sau yojana madhya kI caudAI pacahatara yojana aura Urdhva bhAga kI caur3AI pacAsa yojana hai / hapu0 videhA - rAjA janaka kI raanii| yaha sItA aura thI / papu0 26.2, 121, de0 janaka 5.89-90 bhAmaNDala kI jananI vidyAMga -- ratnapura nagara kA rAjA / lakSmI isakI rAnI aura vidyAsamuddhAta isakA putra thaa| papu0 6.390 vidyA - (1) kinnaragItanagara ke vidyAdhara zrIdhara kI strI aura rati kI jananI / papu0 5.366 3 (2) vidyAparoM ko vidhAaiM ye vidyAe~ zakti rUpa hotI hai| ina vidyAoM ke nAma hai-prajJapti, kAmarUpiNI, agnistambhitI, udakastambhinI, AkAzagAmino, utpAdinI vazIkaraNI, dazamI, AbezinI, mAnanIya, prasthApinI pramohinI, praharaNI, saMkramaNI AvartanI saMpa maMjanI, vipATinI prAvartanI pramodinI, prahApaNI, prabhAvatI prApino nikSepiyo, zarvarI, baNDalI, mAtaMgI, gaurI, SaDaMmikA, zrImatkanyA, zatasaMkulA, kubhANDI, viralavegikA, rohiNI, manovegA, mahAvegA, caNDavegA, capalavegA, madhukarI, parNalaghu, vegAvatI, pInA ugavA, betAlI, mahatmyAlA sarvavidyAchedinI, puddhavIryA yanmocinI, praharAvaraNI, bhrAmarI aura abhoginI padmapurANa meM inake atirikta bhI kucha vidyAoM ke nAma Aye haiM / ve haiM -kAmadAyinI, kAmagAminI, durnivArA, jagatkampA, bhAnumAlinI, aNimA, lacimA, kSoNyA manaH stambhanakAriNI saMvAhinI, surabhyaMsI, kaumArI, vadhakAriNI, suvidhAnA, taporUpA, dahanI, vipulodarI, zubhahRdA, rajorUpA, dinarAtri - vidhAyinI, vajrAdarI, samAkRSTi, adarzanI, ajarA, amarA, giridAraNI, avalokinI, aridhvaMsI, dhIrA, ghorA, bhujaMginI, vAruNI, bhuvanA, avacyA dAruNA, madanAzinI, bhAskarI, bhayasaMbhUti, aizAnI, vijayA jayA, bandhanI, bArAhI kuTilAkRti, cittodbhavakarI, zAnti, kauberI, vazakAriNI, yogezvarI, balotsAdI, caNDA, bhIti aura pravarSiNI / ye vidyAe~ dazAnana ko prApta thIM / sarvAhA, itisaMvRddhi, jRmbhiNI, vyomagAminI aura nidrANI vidyAe~ bhAnukarNa ko tathA siddhArthA, zatrudamanI, nirvyAghAtA aura AkAzavAminI meM cAra vidhAeM vibhISaNa ko prApta thiiN| toyaM vRSabhadeva se nami aura vinami dvArA rAjya kI yAcanA kiye jAne para dharaNendra ne una donoM ko apano deviyoM se kucha vidyAeN dilavAkara santuSTa kiyA thA / aditi devoM ne vidyAoM ke unheM jo ATha nikAya diye the ve isa prakAra haiM- manu, mAnava, kauzika, gaurika, gAndhAra, bhUmituNDa, mUlavIryaMka aura zaMkuka / dUsarI devI diti ne bhI unheM ATha nikAya nimna prakAra die the-mAtaMga, pANDuka, kAla, svapAka, , , 1 1 1 jaina purANakoza: 367 7 " parvata, vaMzAlaya, pAMzumUla aura vRkSamUla / ina solaha nikAyoM kI nimna vidyAe~ hai prajJapti, rohiNI, aMgAriNI, mahAgaurI, gaurI, sarvavidyAprakarSiNI, mahAzvetA, mApUrI, hArI, nizazAlA, tira skAriNI chAyAsaMkrAmiNI, kUSmANDagaNamAtA sarvavidyA virAjitA, AryakuSmANDadevI acyutA, AryavatI gAndhArI, niti vAyagaNa, daNDabhUtasahasraka, bhadrakAlI, mahAkAlI, kAlI aura kAsamukhI / inake atirikta ekaparNA, dviparvA, triparvA, dazaparvA zatapatha sahasra parvA lakSaparvA utpAtinI tripAtinI dhAriNI, antavicAriNI, jagati aura agnigati ye auSadhiyoM se sambandha rakhanevAlI vidyAe~ thIM sarvAsiddhA, siddhAryA jayantI maMgalA, jayA, prahArasaMkrAmiNI, apasmArAdhinI vizalyakAriNI, vraNarohiNI, savarNakAriNI aura mRtasaMjIvanI ye sabhI tathA Upara kathita samasta vidyAe~ aura divya auSadhiyA~ dharaNendra ne nami-vinami donoM ko dI thiiN| pANDavapurANa meM mahApurANa kI apekSA kucha navIna vidyAoM ke ullekha haiM / ve vidhAe~ hai-- pravartinI mahApato, pramAdinI, palAyinI, khavAgikA, zrImadguNyA mANDI banegA tAlikA aura ussnntaalikaa| mapu0 47.74, 62.391-400, papu0 7.325-334, hapu0 22.57-73, pApu0 4.229-236 (3) zikSA | rUpa lAvaNya aura zIla se samanvita hone para bhI janma kI saphalatA zikSita hone meM hI mAnI gayI hai / loka meM vidvAn sarvatra sammAnita hotA hai| isase yaza milatA hai aura AtmakalyANa hotA hai / acchI taraha abhyAsa kI gayI vidyA samasta manorathoM ko pUrNa karatI hai| marane para bhI isakA viyoga nahIM hotaa| yaha dhu mitra aura dhana hai| kanyA yA putra yaha samAna rUpa se donoM ko arjanIya hai / isake Arambha meM zrutadevatA kI pUjA kI jAtI hai / isake pazcAt lipi aura aMkoM kA jJAna karAyA jAtA hai| vRSabhadeva ne apane putra aura putriyoM ko vidyAbhyAsa karAyA thaa| mapu0 16.97-104, 125 vidyAkarma- prajA kI AjIvikA ke lie vRSabhadeva dvArA upadezita chaH karmoM meM cauthA karma zAstra likhakara racakara athavA adhyayanaadhyApana ke dvArA AjIvikA prApta karanA vidyA karma hai / mapu0 16.179-181, hapu0 9.35 vidyAkoza -vidyAoM kA bhaNDAra / aditi devI ne aneka vidyA-koza nami aura vinami vidyAdhara ko diye the| hapu0 22.55-56, de0 vidyA vidyAkauzika - rAvaNa kA sAmanta / isane rAma-rAvaNa yuddha meM rAma ke viruddha yuddha kiyA thA / papu0 57.53 vidyAdhara - nami aura vinami ke vaMza meM utpanna vidyAoM ko dhAraNa karanevAle puruSa / ye garbhavAsa ke duHkha bhogakara vijayArdha parvata para unake yogya kuloM meM utpanna hote haiN| AkAza meM calane se inheM khecara kahA jAtA hai / inake rahane ke lie vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM pacAsa aura uttarazreNI meM sATha kula eka sau dasa 1 , , , Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118: mainapurANakoza nagara haiM / papu0 6.210, 43.33-34, hapu0 22.85-101, de0 vijayArtha-3 vidyAdharavaMza - paurANika cAra mahAvaMzoM meM tIsarA mahAvaMza vidyAdhara nami isa vaMza kA prathama rAjA thaa| nami ke pazcAt usakA putra ratnamAlI rAjA huaa| isake pazcAt ratnavajra, ratnaratha, ratnacitra, candraratha, gaMdha, vacasena, bAvaMSTra, vacadhvaja, baccAyuma, vajra, suvajra, vajrabhRta, vajrAbha, vajrabAhu, vajrasaMjJa, vajrAsya, vajrapANi, vajrajA, vAvAn, vidyunmukha, suvaktra, vidya dveSTra vidyutvAn, vidyadAma, vidvega, rAjA hue ina rAjAoM ke pA vidyudRr3ha rAjA huA / yaha donoM zra eNiyoM kA svAmI thA / yaha dRr3haratha putra ko rAjya sauMpa kara tapa karate hue marakara svarga gayA / isake pazcAt azvadharmA, azvAyu, azvadhvaja, padmanibha, padmamAlI, padmaratha, siMhayAna, mRgoddharmA, siMhasaprabhu, siMhaketu, zazAMkamukha, candra, candravAra indra candraratha, cakravarmA, cakrAyudha, cakrambala, maNidrIya, mayaMka, maNibhAsura maNisyandana, madhyAsya vimboSTha, lambitAvara, raktoSTha, haricandra, pUzcandra, pUrNacandra, bAlendu, candracUDa, vyomendu, uDupAlana, ekajuDa, dvicUDa, tricUDa, vajracUDa, bhUricUDa, arkacUDa, vahnijaTI, vahniteja, isI prakAra isa vaMza meM aura bhI rAjA hue| inameM aneka nRpa putroM ko rAjya sauMpate hue karmoM kA kSaya karake siddha hue haiN| 05.3, 16-25, 40-55 vidyAnidhi - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.141 - vidyAnuvAdoM meM dasa pUrva isakA apara nAma vidyAnuvAda hai| isameM eka karor3a dasa lAkha pada hai| ina padoM meM aMguSTha, pravega Adi sAta sau laghu vidhAe~ aura rohiNI Adi pA~ca so mahAvidhAnoM kA varNana hai / pu0 2.99, 10.113-114 vidyAmandira - Adityapura kA rAjA eka vidyAdhara / vegavatI isakI rAnI tathA zrImAlA putrI thI / papu0 6.357-358, 363 vidyAvicchedinI - eka vidyaa| isase vaitAlika kriyA kA viccheda kiyA jAtA thA / yaha vidyA vidyAdharoM ke pAsa hotI thI / mapu0 62.234 239 vidyAsaMvAvagoSThI-vidyA-sambandhI viSayoM para carcA karane ke lie Ayojita eka sabhA / mapu0 7.65 vidyAsamukhAta ratyapura nagara ke rAjA vidyAMga aura rAnI lakSmI kA putra / yaha vidyAvaroM kA svAmI thA / papu0 6.390 / vora suramya deza ke prasiddha podanapura ke rAjA vidyAja aura rAnI vimalamatI kA putra isakA mUla nAma yadyapi vidyutprabha thA parantu yaha isa nAma se prasiddha huA / yaha tantra-mantra Adi ke dvArA kivAr3a kholanA, adRzya hokara rahanA Adi jAnatA thA / jambUsvAmI ke pitA seTha dAsa ke ghara yaha dhana curAne AyA thA vahA~ ise udAsI kA kAraNa pUchane dIkSA lenA batAyA thA jambUsvAmI kI mA~ udAsa dikhAI dI thii| para jinadAsI ne ise prAtaH jambUsvAmI kA vidyAra unheM dIkSA se rokanevAle ko manacAhA ghana diye jAne kI usane ghoSaNA kI thI / yaha sunakara ise bodha jAgA / isane apane ko bahuta dhikkArA isane socA thA ki ye jambUsvAmI hai jo bhoga sAmagrI rahate hue bhI virakta honA cAhate haiM aura maiM yahA~ dhana curAne ke lie AyA hU~ / ina vicAroM ke sAtha yaha jambUsvAmI ke pAsa gayA / vahA~ isane aneka kahAniyA~ sunAkara jambUsvAmI ko saMsAra kI virakti se rokane kA yatna kiyA kintu jambUsvAmI kahAniyoM ke mAdhyama se hI ise niruttara karate rahe / yaha jambUsvAmI ko virakti se na roka sakA, kintu yaha svayaM hI virakta ho gayA / mapu0 46.289, 294342, 76.53-108 vidyujjihna - rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 57.50 vidyutkarNa - rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.12 vidyutkAnta - vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / prabhaMjana yahA~ kA rAjA aura vidyAdhara amitateja usakA putra thaa| mapu0 68. 275 vidya kumAra pAtAlaloka meM rahanevAle devoM meM eka prakAra ke bhavanavAsI deva / hapu0 4.64-65 vidyutketu - rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 - vidya skeza - laMkA kA raajaa| yaha rAkSasavaMzI thA / zrIcandrA Adi isakI aneka rAniyA~ thIM / zrIcandrA ko eka vAnara ne noMca liyA thA jisase kupita hokara isane usa vAnara ko mAra kara ghAyala kara diyA thA / yaha vAnara ghAyala avasthA meM muni saMgha ke nikaTa pRthivI para bhAgate hue gira gayA thA / muniyoM ke paMca-namaskAra maMtra kA upadeza dene se vAnara marakara mahodadhikumAra nAmaka bhavanavAsI deva huA / isa deva ne ise karttavya-bodha kraayaa| yaha ise apane guru ke pAsa le gyaa| vahIM donoM ne guru se dharma kA upadeza sunA aura apanA pUrvabhava jJAta kiyA / isase ise prabodha huA / apane putra sukeza ko apanA pada sauMpa kara isane dIkSA le lI tathA samAdhimaraNa ke prabhAva se uttama deva huA / isakI dIkSA ke samAcAra pAkara mahodadhikumAra ne bhI virakta hokara dIkSA le lI / papu0 6.223-350 vidyAkAzAkinagara ke rAjA vidyAdhara mahodadhi kI raanii| isake eka sau ATha putra the / papu0 6.218-220 vidyut (1) mera ke dakSiNa-pazcima koNa meM sthita svarNamaya eka parvata / isake nau kUTa haiM - 1. siddhakUTa 2 vidyutprabhakUTa 3. devakurukUTa 4. padmakakUTa 5. tapanakUTa 6. svastikakUTa 7. zatajvalakUTa 8. sItodAkUTa aura hara 1.212, 222-223 ( 2 ) isa nAma ke parvata kA dUsarA kUTa / hapu0 5.222 (1) yaduvaMzI rAjA andhakavRSNi ke putra rAjA himavAn kA prathama putra / mAlyavAn aura gandhamAdana isake bhAI the / hapu0 48.47 (4) vijayArdha parvata ko uttarazreNI meM sthita cauthA nagara / mapu0 19.78, 87, hapu0 22.90 (5) hemapura nagara ke rAjA kanakadya tikA putra / rAjA mahendra ne Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyutmA vidyaduSTra alpAyu jAnakara ise apanI putrI aMjanA ko dene yogya nahIM samajhA thA / papu0 15.85 (6) cakravartI bharateza ke kuNDala / mapu0 37.157 (7) jambUdvIpa ke prasiddha solaha sarovaroM meM gyArahavA~ sarovara / mapu0 63.199 (8) cAra gajadanta parvatoM meM tIsarA parvata / yaha anAdinidhana hai / mapu0 63.205 (9) podanapura nagara ke rAjA vidyadrAja kA putra / isakA apara nAma vizvora thaa| ma0 76.52055 20 vara (10) vijayA parvata kI uttarazreNI meM surendrakAntAra nagara ke rAjA meghavAhana aura rAnI meghamAlinI kA putra / yaha jyotirmAlA kA bhAI thaa| dUsare pUrvabhava meM yaha vattakAvatI deza meM prabhAkarI nagarI ke rAjA nandana kA putra vijayabhadra aura prathama pUrvabhava meM mAhendra svarga ke cakraka vimAna meM deva thA / mapu0 62.71-72, 75 78, pApu0 4. 29-35 (11) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM rathanUpura nagara kA nRpa eka vidyAdhara / isake do theputra - indra aura vidyunmAlI / ina putroM meM indra ko rAjya sauMpakara tathA vidyunmAlI ko yuvarAja banAkara yaha dIkSita ho gayA thA / pApu0 17.43-45 vidyutprabhA - (1) vidyAdhara vajradaMSTra kI rAnI aura vidyudaMSTra kI jananI / hapu0 27.121 (2) jayakumAra ke zIla kI parIkSA karanevAlI devI / mapu0 47. 259-270 de0 jayakumAra (3) saudharma svarga ke zrInilaya vimAnaM kI devI / mapu0 62. 375 (4) rAjA kanaka aura rAnI saMkhyA kI putrI / rAvaNa ne ise gandharvavidhi se vivAhA thA / papu0 8.105, 108 (5) dadhimukha nagara ke rAjA gandhavaM tathA rAnI amarA kI dUsarI putrI / yaha candralekhA kI choTI aura taraMgamAlA kI bar3I bahina thI / ye tInoM bahineM rAma ke sAtha vivAhI gayI thIM / papu0 51.2526, 28 vidyatvAn -- vidyAdharavaMzI rAjA vidya dRdaMSTra kA putra aura vidyuddAbha kA pitA / papu0 5 16-21, hapu0 13.24 1 viraMga - kundanagara ke pradhAna vaizya samudrasaMgama kA putra yamunA isakI jananI thI / isakA janma bijalI kI camaka se prakAzita hue samaya meM hone se isake bhAI bandhuoM ne ise yaha nAma diyA thaa| dhana kamAne ke lie yaha ujjayinI gayA thA / vahA~ kAmalatA vezyA para yaha Asakta ho gayA thA / isane isa vyasana meM par3akara apane pitA kA saMcita dhana chaH mAsa meM hI samApta kara diyaa| eka dina kAmalatA se rAnI ke kumloM ko prazaMsA sunakara yaha rAnI ke kuNDala curAne rAjA sihodara ke rAjamahala meM gayA / vahA~ isane rAjA ko apanI rAnI se yaha kahate hue sunA ki dazAMgapura kA rAjA vastrakarNa usakA vairI hai| vaha use 47 mainapurANako 369 namaskAra nahIM karatA / ataH jaba taka vaha use mAra nahIM DAlatA use caina nahIM / rAjA se aisA sunakara apanA paricaya dete hue isane kuNDala nahIM curAye / cupacApa bAhara nikala kara isane rAjA vajrakarNa ko sampUrNa ghaTanA nivedita kii| vajrakarNa nahIM maanaa| usane siMhodara ko namaskAra nahIM kiyA / phalasvarUpa sihodara ne Aga lagAkara isa nagara ko ujAr3a diyA / rAma ne isase dazAMganagara ke nirjana ho jAne kI kathA jJAta karane ke pazcAt ise duHkhI dekhakara apane ratnajaTita svarNasUtra diye the| papu0 33.73-181 30 bakhakarNa vidyudgati -- jambUdvIpa meM pUrva videhakSetra ke vijayArdha parvata para sthita trilokottama nagara kA raajaa| isakI rAnI vidyunmAlA tathA putra razmivega thA / mapu0 73.25-27 vidyudhana vibhISaNa kA eka zUravIra sAmanta vibhISaNa ke sAtha yaha bhI rAma ke pAsa gayA thA / papu0 55.40 vidyududaMSTra - ( 1 ) eka vidyAdhara / yaha vijayArdhaM parvata ke gaganavallabha nagara ke rAjA vajradaMSTra aura rAnI vidyutprabhA kA putra thaa| isake pitA muni saMjayanta isake pUrvabhava ke vairI the / ve kisI samaya vItazokA nagarI ke bhImadarzana - zmazAna meM pratimAyoga se virAjamAna the| yaha isI mArga se kahIM jA rahA thaa| inheM tapa meM lIna dekhakara pUrva vaira ke kAraNa yaha bharatakSetra sambandhI vijayArdha parvata ke dakSiNabhAga ke samIpa varuNa parvata para uThA le gayA thA / yahA~ se isane unheM ilA parvata ke dakSiNa meM haridvatI, caNDavegA, gajavatI, kusumavatI aura svarNavatI nadiyoM ke saMgama para agAdha jala meM chor3A thaa| isane vidyAdharoM ko rAkSasa batAkara inheM mAra DAlane ke lie prerita kiyA thaa| phalasvarUpa vidyAdharoM ne unheM zastra mAra-mAra kara satAyA / saMjayanta muni to kevalajJAna prAptakara nirvANa ko prApta hue kintu muni ke bhAI jayanta ke jIva dharaNendra ko jaise hI upasarga vRtAnta jJAta huA ki usane Akara usakI samasta vidyAe~ hara lI thiiN| vaha ise mArane ko taiyAra huA hI thA ki AdityAbha lAntavendra ne Akara dharaNendra ko aisA karane se rokakara ise maraNa se bacA liyA thaa| isakA apara nAma vidyudRr3ha thaa| vidyAoM se rahita hone para punaH vidyA prApti ke lie dharaNendra ne ise saMjayanta muni ke caraNoM meM tapazcaraNa karanA eka upAya batAyA thA / jinapratimA mandira tathA muniyoM ke Upara gamana karane se vidyAe~ naSTa ho jAtI haiM aisA jJAtakara isane saMjayanta muni ke pAdamUla meM tapazcaraNa kiyA aura punaH vidyAe~ prApta kara thIM / anta meM dRr3haratha putra ko rAjya sauMpakara tapazcaraNa karate hue marakara yaha svarga gyaa| mapu0 59.116-112, 190-191, pu0 1. 25- 33, 47, hapu0 27.5-18, 121 (2) vidyAdharoM ke rAjA nami kA vaMzaja / yaha rAjA suvaktra kA putra aura vidya tvAn kA pitA thaa| papu0 5.20 hapu0 13.24 (3) yAdavoM kA pakSadhara eka vidyAdhara / hapu0 51.3 (4) cakravartI vajrAyudha kA pUrvabhava kA vairI / isane vajrAyudha ko nAgapAza meM bA~dhakara Upara se zilA rakha dI thI kintu vajrAyudha ne - Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 : jena purANakoza vica bar3ha-vidhu dvilasita zilA ke sau Tukar3e kara diye tathA nAgapAza ko nikAla kara pheMka diyA thA / pApu0 5.32-36 (5) vijayAdha parvata kI alakA nagarI kA raajaa| isakI rAnI anilavegA tathA putra siMharatha thaa| mapu0 63.241, pApu0 5.65 66 (6) eka vidyAdhara / yaha vijayAdha ko dakSiNazreNI meM medhakUTa nagara ke svAmI vidyAdhara kAlasaMvara aura rAnI kAMcanamAlA kA putra thaa| yaha pA~ca sau bhAiyoM meM jyeSTha thaa| mapu0 72.54-55,85 de0 pradyumna vidya dRr3ha-vidya daMSTra kA apara nAma / papu0 5.25 de0 vidya daMSTa--1 vidhu dambuka-rAvaNa kA sAmanta / isane gajaratha para baiThakara rAma kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 57.57 vidya vaktrA-(1) eka gadA / cintAgati deva ne yaha gadA lakSmaNa ko dI thI / papu0 60.140 (2) mahendrodaya udyAna kI eka rAkSasI / isane sarvabhUSaNa munirAja para aneka upasarga kiye the| yaha pUrvabhava meM inhIM munirAja kI ATha sau striyoM meM kiraNamaNDalA nAma kI pradhAna strI thii| isane apane mAmA ke putra hemazikha kA sote samaya bAra-bAra nAma uccAraNa kiyA thaa| isakI isa ghaTanA se isakA pati aura yaha sAdhvI ho gayI thii| Ayu ke anta meM kisI kaluSita bhAvanA se marakara yaha rAkSasI huI / papu0 104.99-117 vidyu dAbha-eka vidyAdhara / yaha nami vidyAdhara ke vaMza meM hue vidyAdhara vidyu tvAn kA putra aura vidya dvega kA pitA thaa| papu0 5.20, hapu0 13.24 vidya dvAha-rAma kA sAmanta / papu0 58.18 vidyu vegakRSNa kI paTarAnI gAndhArI ke pUrvabhava kA pitA eka vidyAdhara / yaha jambUdvIpa ke vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI para gaganavallabha nagara kA rAjA thaa| vidhu dvegA isakI rAnI aura surUpA isakI putrI thI / harivaMzapurANa meM isakI rAnI kA nAma vidyunmatI tathA putrI kA nAma vinayazrI batAyA hai| vidyAdhara nami kI vaMza paramparA meM yaha vidhu dAbha vidyAdhara kA putra aura vidyAdhara vaidyuta kA pitA thA / mapu0 71.416-428, papu0 5.20, hapu0 13.24, 60.89-93 (2) bali ke sahasragrIva Adi aneka rAjAoM ke pazcAt huA eka vidyAdhara / yaha vasudeva kA sasura tathA dadhimukha aura caNDavega vidyAdharoM kA pitA thA / madanavegA isakI putrI thii| ise kisI nimittajJAnI muni ne gaMgA meM vidyA siddha karanevAle caNDavega ke kandhe para AkAza se girane vAle puruSa ko isakI putrI kA honevAlA pati batAyA thA / nabhastilaka nagara kA rAjA trizikhara apane putra sUryaka ko isakI putrI madanavegA nahIM dilA sakA / isa kAraNa vaha vidyu vega se ruSTa huA aura usane use bandI banA liyaa| daivayoga se vasudeva caNDavega ke kaMdhe para gire| caNDavega ne ise mukta karAne ke lie vasudeva ko aneka vidyAstra diye / vasudeva ne vidyAstra lekara mAhendrAstra se trikhara kA zira kATa DAlA aura ise bandhanoM se mukta karA diyA / isane bhI madanavegA vasudeva ko vivAha dI thii| hapu0 25.36-70, 48.61 de0 caNDavega (3) puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI kA eka cora / corI meM pakar3e jAne para daNDa denevAloM ne ise tIna prakAra ke daNDa nizcita kiye the| inameM prathama daNDa thA miTTI ko tIna thAlI zakRtabhakSaNa / dUsarA daNDa thA-malloM ke tIsa mukkoM kI mAra aura tIsarA daNDa thA-apane sarva dhana kA samarpaNa / isane jIvita rahane kI icchA se tInoM daNDa sahe the / anta meM yaha marakara naraka gayA / mapu0 46.289-294 vidhu vegA-(1) vidyAdhara vidyudvega kI raanii| mapu0 71.419-420 de0 vidya davega--1 (2) eka vidyAdharI / vidyAdhara azanivega ne ise kumAra zrIpAla ko mArane bhejA thA / yaha zrIpAla ko dekhakara kAmAsakta ho gayI thii| zrIpAla ko apane ghara le jAne kA bhI isane prayatna kiyA kintu saphala nahIM huI / isakI sakhI anaMgapatAkA ne isakA abhiprAya kumAra ke samakSa prakaTa kiyA / kumAra ne mAtA-pitA dvArA dI gayI kanyA ke grahaNa karane ko apanI pratijJA batAkara apanI asamarthatA prakaTa kii| kumAra ke isa uttara se yaha kumAra ko apane makAna kI chata para chor3akara aura banda karake mAtA-pitA ko lene gayI thI, idhara lAla kambala or3ha kara soye hue zrIpAla ko mAMsa kA piNDa samajhakara bheruNDa pakSI uThA le gayA aura yaha vivaza hokara nirAza ho gyii| mapu0 47.27-44, de0 azanivega (3) brahma svarga ke indra vidyunmAlI kI cAra deviyoM meM tIsarI devii| mapu0 75.32-33 vidyu bAja-suramya deza ke podanapura nagara kA raajaa| vimalavatI isakI rAnI aura vidyutprabha isakA putra thaa| yahI putra vidya ccora ke nAma se prasiddha huaa| mapu0 76.53-55 de0 vidyu ccora vidhavAhana-eka vidyAdhara / yaha vidyAdhara azanivega kA putra thA / isana rAjA kiSkindha ke sAtha yuddha kiyA thaa| kiSkindha ne isake vakSasthala para eka zilA pheMkI thI jisase yaha mucchita ho gayA thaa| kucha hI samaya meM saceta hokara isane vahI zilA kiSkindha ke vakSasthala para pheMkI thI jisase kiSkindha bhI mUcchita ho gayA thA / papu0 6.462 vidhadvilasita-eka vidyAdhara / isane vibhISaNa ke Adeza se rAjA dazaratha aura janaka ke sira kATakara vibhISaNa ko dikhAye the| vibhISaNa unheM samudra meM phikavA kara laMkA calA gayA thaa| ye donoM sira kRtrima pratimAoM ke the| yaha rahasya sira kATate samaya na ise vidita thA aura na vibhISaNa ko hii| isane aura vibhISaNa ne dazaratha aura janaka ko marA huA jAnakara saMtoSa prApta kiyA thaa| papu0 23.54-58 Jain Education Intemational Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidya nmato-vinayavatta vidyunmatI-(1) puSkaravara dvIpa meM pazcima meru ke pazcima kI ora sarid deza meM bItazoka nagara ke rAjA cakradhvaja kI dUsarI rAnI / isakI putrI padmAvatI vezyA hone ke nidAnapUrvaka marakara svarga meM apsarA huI thii| mapu0 62.364-368 (2) kRSNa kI paTarAnI gAMdhArI kI pUrvabhava kI jnnii| yaha gaganavallabha nagara ke rAjA vidyAdhara vidyudvega kI rAnI thii| gAMdhArI kA jIva vinayazrI isakI putrI thI jo nityAloka nagara ke rAjA mahendra vikrama ko vivAhI gayI thii| hapu0 60.89-91 / vidya nmAlA-(1) bharatakSetra ke harivarSa deza meM sthita vasvAlaya nagara ke rAjA vajracApa aura rAnI subhA ko putrii| yaha sihaketu ko palI thii| mapu0 70.76-77 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza ke vijayA para sthita trilokottama nagara ke rAjA vidyAdhara vidyudgati kI raanii| pAzrvanAtha ke pUrvabhava ke jIva razmivega kI yaha jananI thii| mapu0 73.25-27 vidyunmAlI-(1) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 (2) brahmahRdaya vimAna meM utpanna brahma svarga kA indra / isakI cAra rAniyA~ thIM-priyadarzanA, sudarzanA, vidyu davegA aura prbhaavegaa| yaha kevalI jambUsvAmI kA jIva thaa| mapu0 76.32-38 vicanmukha-vidyAdhara nami kA vaMzaja / yaha rAjA vaz2avAn kA putra aura suvaktra kA pitA thA / papu0 5.19-20, hapu0 13.23-24 vidya llatA-(1) para nagara seTha kumAradatta kI putrI guNamAlA kI dAsI / mapu. 75. 5 (2) videhakSetra ke vijayA parvata para sthita zazipura nagara ke rAjA ratnamAlI kI raanii| sUryajaya ka yaha jananI thii| papu0 31.34-35 vidyullekhA-vaMga deza ke kAntapura nagara ke rAjA suvarNavarmA kI rAnI / yaha mahAbala kI jananI thii| mapu0 75.81 vidrAvaNa-bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue rAvaNa kA putra / droNAcArya kA yaha pitA thA / hapu0 45.47 vidruma-(1) yaha balabhadra ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20.235 (2) balabhadra baladeva kA putra / hapu0 48.67 vidvAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.125 vidhAtA-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / ___mapu0 24.31, 25.125, hapu0 8.208 vidhi-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.102 (2) rAma kA sAmanta / isane vitApi yoddhA ko gadA ke prahAra se mArA thA / papu0 58.9-11, 60.20 vidhidAna-garbhAnvaya kI trepana kriyAoM meM paitIsavIM kriyA / isameM indra namrIbhUta uttama devoM ko apane-apane pada para niyukta karatA hai aura svayaM cirakAla taka unake sukhoM kA anubhava karatA hai / mapu0 38.60, 199-201 jaina purANakoza : 371 vinami-tIrthakara vRSabhadeva ke sAle mahAkaccha ke putra aura vRSabhadeva ke aThahattaraveM gaNadhara / ye aura inake tAU kaccha kA putra nami donoM vRSabhadeva ke usa samaya nikaTa gaye jaba vRSabhadeva chaH mAha ke pratimAyoga meM virAjamAna the| ye donoM vRSabhadeva ke sAtha dIkSita ho gaye the kintu pada se cyuta hokara vRSabhadeva se bAra-bAra bhoga-sAmagrI kI yAcanA karate the| inheM ucita-anucita kA kucha bhI jJAna na thaa| donoM jala, puSpa tathA argha se vRSabhadeva kI upAsanA karate the| isase dharaNendra kA Asana kampAyamAna huaa| vaha avadhijJAna se nami aura vinami ke vRttAnta ko jAna gayA / ataH vaha vRSabhadeva ke pAsa aayaa| dharaNendra ne ise vijayA parvata kI uttarazreNI kA rAjya dekara saMtuSTa kiyaa| yaha bhI vahA~ nabhastilaka nagara meM rahane lagA thA / dharaNendra ne ise gAndharapadA aura pannagapadA do vidyAe~ bhI dI thiiN| dharaNendra kI devI aditi ne manu, mAnava, kauzika, gaurika, gAndhAra, bhUmituNDa, mUlavIyaMka aura zaMkuka ye ATha tathA dUsarI diti devI ne-mAtaMga, pANDuka, kAla, svapAka, parvata, vaMzAlaya, pAMzumUla aura vRkSamUla ye ATha vidyA-nikAya diye the / isane aura isake bhAI nami ne aneka auSadhiyA~ ' tathA vidyAe~ vidyAdharoM ko dI thIM jinheM prApta kara vidyAdhara vidyAnikAyoM ke nAma se prasiddha ho gaye the| ve gaurI vidyA se gaurika, manu se manu, gAndhArI se gAndhAra, mAnavI se mAnava, kauzikI se kauzika, bhUmituNDaka se bhUmituNDaka, mUlavIrya se mUlavIryaka, zaMku se zaMkuka, pANDukI se pANDu keya, kAlaka se kAla, zvapAka se zvapAkaja, mAtaMgI se mAtaMga, parvata se pArvateya, vaMzAlaya se vaMzAlayagaNa, pAMzamUla se pAMzumUlika aura vRkSamUla se vArtamUla kahe jAne lage the| isake saMjaya, ariMjaya, zatrunjaya, dhanaMjaya, maNicUla, harizmazru, meghAnIka, prabhaMjana, car3AmaNi, zatAnIka, sahasrAnIka, sarvajaya, vajabAhu, mahAbAhu, ariMdama Adi aneka putra aura bhadrA aura subhadrA nAma kI do kanyAe~ thiiN| inameM subhadrA cakravartI bharateza ke caudaha ratnoM meM eka strIratna thii| anta meM yaha putra ko rAjya sauMpakara saMsAra se virakta huA aura isane dIkSA le lI thii| isake mAtaMga putra se hue aneka putra-pautra the| ve bhI apanI-apanI sAdhanA ke anusAra svarga aura mokSa gaye / mapu0 18.91-97, 19.182-185, 43.65, papu0 3.306-309, hapu0 9.132-133, 12.68, 22.57-60, 76-83, 103-110 vinayatapa-Abhyantara tapa ke cha: bhedoM meM eka bheda / mana, vacana aura kAya kI zuddhipUrvaka darzana, jJAna, cAritra, tapa aura vIrya tathA inake dhArI yogiyoM ke prati vinaya karanA vinaya tapa kahalAtA hai / harivaMzapurANa meM isake cAra bheda kahe hai-1. jJAnavinaya 2. darzanavinaya 3. cAritravinaya 4. upacAravinaya / mapu0 18.69, 20.193, 54. 135 hapu0 64.29, 38-41, vIvaca0 6.43 vinayacarI-vijayA parvata para sthita dakSiNazreNI kI aTThAIsavI ngro| mapu0 19.49, 53 vinayavatta-(1) eka muni / kIcaka ne pUrvabhava meM inhoM muni ko diye gaye AhAradAna kA mAhAtmya dekhakara dIkSA lI tho tathA marakara svarga * gayA thaa| hapu0 46.55 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinayadhara-viSya 372 : mena purANakoza (2) eka zrAvaka / rAjA zrIvadhita ko rAjA siMhendra ke nagara meM Ane kI sUcanA isI ne dI thI / papu0 80.184-185 vinayadhara-lohAcArya ke bAda hue aMga aura pUrvI ke eka deza jJAtA cAra muniyoM meM prathama muni / zrIdatta, zivadatta aura ahaMdatta inake pazcAt hue the| vIvaca0 1.50-52 vinayandhara-(1) inakA apara nAma vinayadhara thaa| hapu0 66.25, vIvaca0 1.50-52, de0 vinayadhara (2) jambUdvIpa ke airAvata kSetra meM zrIpura nagara ke rAjA vasundhara kA putra / rAjA vasundhara ise rAjya sauMpakara saMyamI hue the| mapu0 69.74-77 (3) eka munIndra / 75.412 (4) prabhAkarI nagarI ke eka yogii| mapu0 7.34 vinayamithyAtva-mithyAtva ke ajJAna, saMzaya, ekAnta, viparIta aura vinaya ina pA~ca bhedoM meM pA~cavA~ bheda / mana, vacana aura kAya se sabhI devoM ko namana karanA, sabhI padArthoM ko mokSa kA upAya mAnanA vinaya mithyAtva kahalAtA hai / mapu0 62.297, 302 / / vinayavatI-(1) seTha vaizravaNadatta kI strii| vinayadhI ko yaha jananI tho / mapu0 76.47-48 (2) govardhana nagara ke zrAvaka jinadatta kI strii| yaha AyikA hokara tathA tapa karate hue marakara svarga meM deva huI thii| papu0 20.137-143 vinayavilAsa-eka nigrantha muni / ye prabhApura nagara ke rAjA zrInandana aura rAnI dharaNI ke chaThe putra the| suramanyu, zrImanyu, zrInicaya, sarvasundara, jayavAn inake bar3e bhAI aura jayamitra choTA bhAI thaa| ye sAtoM bhAI prItikara munirAja ke kevalajJAna ke samaya devoM kA Agamana dekhakara bodha ko prApta hue| ye pitA ke sAtha dharmArAdhana karane lage the| rAjA zrInandana ne DamaramaMgala nAmaka eka mAsa ke bAlaka ko rAjya dekara apane ina sAtoM putroM ke sAtha prItikara munirAja se dIkSA lI thii| inhoMne kevalajJAna prakaTa kiyA aura mokSa gaye / ye sAtoM muni saptarSi kahalAye / zatrughna ne ina saptarSiyoM kI pratimAe~ mathurA meM sthApita karAI thIM / papu0 92.1-42, 81-82 vinayazrI-(1) kRSNa kI paTarAno-gAndhArI ke pAMcaveM pUrvabhava kA jIva / yaha isa bhava meM kauzala deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA rudra kI rAnI thii| isane siddhArthavana meM apane pati ke sAtha buddhArtha apara nAma zrIdhara muni ko AhAra diyA thaa| isa dAna ke prabhAva se yaha uttara- kuru meM tIna palya kI Ayu dhAriNI AryA huI thii| mapu071.416- 418, hapu0 60.86-88 (2) kRSNa kI AThavIM paTarAnI padmAvatI ke AThaveM pUrvabhava kA jiiv| yaha bharatakSetra ke ujjayinI nagarI ke rAjA aparAjita aura rAnI vijayA kI putrI thii| isakA vivAha hastinApura ke rAjA hariSeNa se huA thA / isane pati ke sAtha varadatta munirAja ko AhAra diyA thA / ataH marakara isa bAhAradAna ke phalasvarUpa yaha haimavata kSetra meM eka palya kI Ayu lekara AryA huI thii| mapu071.443-445 hapu0 60.104-107 (3) campAnagarI ke seTha vaizravaNadatta tathA usakI strI vinayavatI kI putrii| kevalI jambasvAmI ko yaha gRhasthAvasthA kI strI thii| mapu0 76.47-50 vinayasampannatA-tIrthakara-prakRti ke bandha kI kAraNabhUta solaha bhAvanAoM meM dUsarI bhAvanA / jJAna Adi guNoM aura unake dhArakoM meM kaSAyarahita pariNAmoM meM AdarabhAva rakhanA vinayasampannatA-bhAvanA kahalAtI hai| mapu0 63.321, hapu0 34.133 / vinayA-surASTra deza meM ajAkhurI nagarI ke rAjA rASTravardhana kI rAnI / namuci isakA putra tathA susImA putrI thI / hapu0 44.26-27 vinihAtra-jambUdvIpastha bharatakSetra ke AryakhaNDa meM vidhyAcala ke Upara sthita eka deza / bharateza ke choTe bhAI ne isakA parityAga karake vRSabhadeva se dIkSA lI thI / hapu0 11.74-76 vinIta-tIrthaGkara vRSabhadeva ke cavAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.68 vinItA-jambUdvIpastha bharatakSetra ke AryakhaNDa meM kauzala deza kI nagarI ayodhyA / prajA ke vinayaguNa ke kAraNa yaha isa nAma se vikhyAta thii| isakA apara nAma sAketa thaa| tIrthaGkara bRSabhadeva, anantanAtha, cakravartI bharateza aura sagara, AThaveM balabhadra aura nArAyaNa kI yaha janmabhUmi hai| yaha nagarI nau yojana caur3I tathA bAraha yojana lambI hai| mapu012.76-78, 34.1 papu0 20.36-37, 50, 128-129, 218-222, hapu0 9.42, 11.56, pApu0 2.246, vIvaca0 2.59 vinetA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 vinayacarI-vijayA parvata para dakSiNazreNI kI aTThAIsavIM ngrii| mapu0 19.49, 53 vinayajanatAbandhu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.125 vinoda-rAjagRha nagara ke bahvAza aura usakI strI ulkA kA putra / isakI strI samidhA ke durAcaraNa se yaha marA aura marakara zAlavana meM bhaiMsA huA / papu0 85.69-78 vindu-saMgIta sambandhI saMcArI pada ke chaH alaMkAroM meM tIsarA alaM kAra / papu0 24.17 vinusAra-harivaMzI rAjA vaprathu kA putra / yaha devagarbha kA pitA thA / hapu018.19-20 bindhya-(1) dUsarI pRthivI ke prathama prastAra meM taraka indra bila kI dakSiNadizA meM sthita mahAbhayAnaka naraka / hapu0 4.153 (2) viMdhyAcala parvata / abhicandra rAjA ne isI parvata para cedirASTra kI sthApanA kI thii| isa parvata ke vana hAthI, siMha aura vyAghroM se yukta the / isakI coTiyA~ U~cI thii| vidyAdhara yahA~ vidyAoM ko siddha karate the| maharSi vidura kA Azrama isI vana meM thaa| digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne isa pradeza ko jItA thaa| mapu0 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dinthyaketu-vipulavAhana 29.88, 30.65-83, hapu0 17.36, 40.25-26, 45.116117, 47.8 (3) viMdhya parvata ke aMcala meM basA huA deza / yahA~ ke rAjA ko lavaNAMkuza ne parAjita kiyA thA / papu0 101.83-86 vindhyaketu-viMdhyAcala ke samIpa sthita vidhyapurI kA raajaa| isakI rAnI priyaMguzrI aura putrI viMdhyazrI thii| vidhyadhvaja isakA apara nAma thaa| mapu0 45.153-154, pApu0 3.171 vidhyadhvaja-vidhyapurI kA rAjA / pApu0 3.171 de0 vidhyaketu jambadvIpa ke bharatakSetra meM sthita gAndhAra deza kA eka nagara / mapu0 63.99 (2) jambadrIpa meM bharatakSetra ke malaya deza kA eka nagara / isa nagara kA rAjA vidhyazakti thA / mapu0 58.61-85 vidhyapurI-vidhyAdri ke nikaTa vidyamAna rAjA vidhyaketu kI eka nagarI / mapu0 45.153, pApu0 3.171 de0 vindhyaketu vindhyazakti-pratinArAyaNa tAraka ke dUsare pUrvabhava kA jIva-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita malayadeza ke vindhyapura nagara kA rAjA / isane kanakapura nagara ke rAjA suSeNa ko nartakI guNamaMjarI ko pAne ko rAjA suSeNa se yAcanA kI thI kintu yAcanA viphala hone para ise usase yuddha karanA par3A thaa| yuddha meM isane suSeNa ko parAjita karake guNamaMjarI prApta kI thii| mapu0 58.63-78, 90-91 vindhyadhI-vindhyapurI ke rAjA vindhyaketu aura rAnI priyaMguzrI kI putrii| vasantatilakA udyAna meM ise sarpa ne kATa diyA thaa| sulocanA ne ise paMca namaskAra maMtra sunAyA thaa| maMtra ke prabhAva se yaha maraNoparAnta gaMgA devI huI / mapu0 45.153-156 vinthyasena-(1) vasundharapura kA raajaa| isako rAnI narmadA tayA putrI vasantasundarI thI / hapu0 45.70 (2) jambUdvIpa ke airAvatakSetra meM gAndhAra deza ke vindhyapura nagara kA raajaa| isakI rAnI sulakSaNA aura putra nalinaketu thaa| mapu0 63.99-100 (3) bharatakSetra kI kauzAmbI nagarI kA raajaa| isakI rAnI vindhyasenA aura putrI vasantasenA thii| pApu0 13.73-75 vindhyasenA-kauzAmbI nagarI ke rAjA vindhyasena kI rAnI / pApu0 13. 73-75 de0 vindhyasena-3 viparItamithyAtva-mithyAtva ke pAMca bhedoM meM cauthA bheda / isase jJAtA, jJeya aura jJAna kA yathArtha svarUpa jJAta nahIM hokara viparIta svarUpa prApta hotA hai / mapu0 62.297, 301 vipalovarI-dazAnana ko prApta aneka vidyAoM meM eka vidyA / papu0 7.327 vipAkavicaya-dharmadhyAna ke cAra bhedoM meM cauthA bheda / isameM karmoM ke vipAka se utpanna sAMsArika vicitratA kA cintana kiyA jAtA hai / zubha aura azubha kucha karma aise hote haiM jo sthiti pUrNa hone para svayaM phala dete haiM aura kucha karma aise bhI hote haiM jo tapazcaraNa Adi kA jaina purANakoza : 373 nimitta pAkara sthiti pUrNa hone ke pUrva phala dene lagate haiM / karmoM ke isa vipAka ko jAnanevAle muni ke dvArA karmoM ko naSTa karane ke lie kiyA gayA cintana vipAkavicaya dharmadhyAna kahalAtA hai / mapu0 21.134, 143-147 vipAkasUtra-dvAdazAMgazruta kA gyArahavAM aNg| isameM jJAnAvaraNa Adi ATha karmoM ke vipAka kA eka karor3a caurAsI lAkha padoM meM varNana kiyA gayA hai / mapu0 34.145, hapu0 2.94, 10.44 vipATinI-eka vidyaa| akaMkIti ke putra amitateja ne anya aneka vidyAoM ke sAtha ise bhI siddha kiyA thaa| mapu0 62.394 vipApAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 138 vipApmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 vipula-(1) AgAmI pandrahaveM tIrthakara / mapu0 76.479, hapu0 60. 560 (2) naveM kulkr| inakA apara nAma yazasvAn thaa| mapu0 3. 125, papu0 3.86 de0 yazasvAn (3) eka udyAna / tIrthakara munisuvrata ne yahA~ dIkSA lI thI / papu0 21.36-37 de0 munisuvrata / vipulalyAti-tIrthakara saMbhavanAtha ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.18 vipulagiri-tIrthakara mahAvIra kI samavasaraNabhUmi / hapu0 2.62 vipulajyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.140 vipulamati-(1) manaHparyayajJAna ke do bhedoM meM dUsarA bheda / mapu0 2.68, hapu0 10.153 (2) RddhidhArI muni vimalamati ke sahayAtrI muni / inhIM muniyoM meM rAjA amitateja aura rAjA zrIvijaya ne apanI Ayu eka mAsa kI zeSa raha jAnA jJAta kara muni nandana se prAyopagamana saMnyAsa dhAraNa kiyA thaa| mapu0 62.407-410, pApu0 4.242-244 (3) cAraNaRddhidhArI eka muni / priyadattA ne inheM AhAra diyA thA / mapu0 46.76 (4) cAraNaRddhidhArI muni Rjumati ke sahayAtrI muni / rAjA prItikara ne inhIM se dharma kA svarUpa aura apanA pUrvabhava jAnA thaa| mapu0 76.351 vipulavAhana-(1) tIrthakara abhinandananAtha ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.18 (2) tIrthakara kunthunAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.28 (3) meru parvata kI pUrva dizA meM sthita kSemapurI nagarI kA raajaa| isakI rAnI padmAvatI tathA putra zrIcandra thaa| papu0 106. 75-76 (4) sAtava kulakara / bar3e-bar3e hAthiyoM ko vAhana banAkara una para atyadhika krIDA karane se inheM isa nAma se saMbodhita kiyA gayA thaa| inake pitA kulakara sImanvara the| kulakara cakSuSmAn inakA putra thaa| Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 : jaina purANakoza vipulA-vibhoSaNa vItabhaya lAntavendra huaa| naraka meM jAkara lAntavendra ne ise samajhA yA thaa| naraka se nikalakara yaha jambadvIpa ke videhakSetra meM vijayA parvata para zrIdharma rAjA aura zrIdattA rAnI kA zrIdAma putra, mahApurANa ke anusAra jambadvIpa ke airAvata kSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA zrIvarmA aura rAnI susImA ke zrIdharmA nAmaka putra hogaa| mapu0 59. 277-283, hapu0 27.111-116 (2) puSkaradvIpa ke videhakSetra meM sthita maMgalAvatI deza meM ratnasaMcaya nagara ke rAjA zrISeNa kA putra / yaha zrIvarmA kA bhAI thaa| yaha nArAyaNa thA aura isakA bar3A bhAI zrIvarmA balabhadra thaa| mapu0 7. ye palya ke karor3aveM bhAga jIvita rahakara svarga gaye the| mahApurANa meM inheM vimalavAhana nAma diyA hai| ye padma pramANa Ayu ke dhAraka the / zarIra kI UMcAI sAta sau dhanuSa thii| inhoMne hAthI, ghor3A Adi savArI ke yogya pazuoM para kuthAra, aMkuza, palAna, tobarA Adi kA upayoga kara savArI karane kA upadeza diyA thaa| papu0 3.116-119, hapu0 7.155-157, pApu0 2.106 vipulA-mithilA ke rAjA vAsavaketu kI raanii| yaha janaka kI jananI ___thI / papu0 21.52-54 vipulAcala-rAjagRha nagara kI pA~ca pahAr3iyoM meM tIsarI pahAr3I / yaha rAjagRha nagara ke dakSiNa-pazcima dizA ke madhya meM trikoNa AkRti se sthita hai / indra ne tIrthakara mahAvIra ke prathama dharmopadeza ke lie yahA~ samavasaraNa racA thaa| tIrthakara mahAvIra vihAra karate hue saMgha sahita yahA~ Aye the| gautama gaNadhara kA tapovana isI parvata ke cAroM ora thA / jIvandhara-svAmI isI parvata se karmoM kA nAza karake mokSa gaye / isakA apara nAma vipulAdri hai / mapu0 1.196, 2.17, 74.385, 75.687, papu0 2.102-109, hapu0 3.54-59, vIvaca0 19.84 de0 rAjagRha vipRthu pANDavoM kA pakSadhara eka kumAra / yaha aneka rathoM se yukta thaa| kauravoM kA vadha karanA isakA lakSya thA / hapu0 50.126 , viprayodi-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bahattaravAM putra / papu0 8.201 vibhaMga-vibodha-mithyA avadhijJAna / nArakiyoM ko paryAptaka hote hI yaha jJAna prApta ho jAtA hai / yahI kAraNa hai ki ve pUrvabhava ke vaira virodha kA smaraNa kara lete haiM / unheM naraka ke duHkha bhogane ke kAraNa bhI isase yAda A jAte haiN| kamaTha ke jIva zambara asura ne isI jJAna se apane pUrvabhava kA vaira jAnA thA aura usane tIrthaGkara pArzvanAtha para aneka upasarga kiye the| mapu0 10.103, 46.249, 73.137-138, vIvaca0 3.120-128 vibhaMgA-pUrva aura apara videha kI isa nAma se vikhyAta bAraha nadiyA~ / unake nAma hai-hRdA, hRdavatI, paMkavatI, taptajalA, mattajalA, unmattajalA, kSIrodA, sItodA, sroto'ntarvAhinI, gandhamAlinI, phenamAlinI aura UrmimAlinI / mapu0 63.205-207 vibhaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 vibhava--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.118, 124 vibhAvasu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 110 vibhISaNa-(1) pUrva dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva meru sambandhI pazcima videha meM sthita gandhilA deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA arhaddAsa * aura rAnI jinadattA kA putra / yaha nArAyaNa thaa| balabhadra vItabhaya isake bar3e bhAI the| Ayu kA anta hone para yaha ratnaprabhA pahalI / pRthivI meM, mahApurANa ke anusAra dUsarI pRthivI meM utpanna huA aura (3) eka rAjA / isako rAnI priyadattA tathA putra varadatta thA / mapu0 10.149 (4) alaMkArapura ke rAjA ratlazravA aura rAnI kekasI kA putra / isake dazAnana aura bhAnukarNa ye do bar3e bhAI tathA candranakhA bar3I bahina thI / isane aura isake donoM bhAiyoM ne eka lAkha japakara sarvakAmAnnadA nAma kI ATha akSaroMvAlI vidyA Adhe hI dinoM meM siddha kara lI thii| ise siddhArthI, zatrudamanI, niyAghAtA aura AkAzagAminI cAra vidyAeM sahaja hI prApta huI thiiN| isakA vivAha dakSiNazreNI meM jyotiHprabha nagara ke rAjA vizuddhakamala aura rAnI nandanamAlA kI putrI rAjIvasarasI ke sAtha huA thaa| indra vidyAdhara ko jItane meM isane rAvaNa kA sahayoga kiyA thaa| kevalI anantabala se hanumAna ke sAtha isane bhI gRhasthoM ke vrata grahaNa kiye the / sAgarabuddhi nimittajJAnI se rAjA dazaratha ko rAvaNa kI mRtyu kA karaNa jAnakara isane rAjA dazaratha aura janaka ko mArane kA nizcaya kiyA thaa| yaha rahasya nArada se vidita hote hI dazaratha aura janaka kI ___ kRtrima AkRtiyA~ nirmita karAI gayIM thI / unase sira kATakara prathama to ise harSa huA kintu ve kRtrima AkRtiyA~ thIM yaha vidita hone para Azcarya karate hue zAnti ke lie isane bar3e utsava ke sAtha dAnapUjAdi karma kiye the / sItA-haraNa karane para isane rAvaNa kI parastrI abhilASA ko anucita tathA naraka kA kAraNa batAyA thaa| isane sItA ko lauTAne kA usase nivedana bhI kiyA thaa| isase kupita hokara rAvaNa ne ise asi-prahAra se mAranA cAhA aura isane bhI apane bacAva ke lie vajamaya khambhA ukhAr3a kiyA thaa| anta meM yaha laMkA se nikalakara rAma se jA milA / isane rAvaNa se yuddha bhI kiyaa| rAvaNa ke marane para zoka-vaza isane AtmaghAta bhI karanA cAhA kintu rAma ne samajhAkara aisA nahIM karane diyaa| rAma ne ise laMkA kA rAjya diyA / yaha zAsaka banA aura laMkA meM rahA / anta meM yaha rAma ke sAtha dIkSita ho gayA / mahApurANa meM ise jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke meghakUTa nagara ke rAjA pulastya aura rAnI meghadhI kA putra batAyA hai| aNumAna ko rAvaNa ke pAsa rAma kA sandeza kahane ke lie yahI le gayA thaa| vidyAdharoM ke durvacana kahane para isane unheM rokA thaa| rAvaNa ke rAma ko tRNa tulya samajhane Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'vibhu - vimalanAtha para isane usakI yaha ajJAnatA batAI thii| isane rAvaNa ko usake lie hue vrata kA smaraNa bhI karAyA thA tathA sItA kisakI putrI hai isa ora bhI dhyAna dilAyA thaa| isane rAma ko sItA lauTA dene kA bAra-bAra nivedana kiyA thaa| isa para rAvaNa ne ise apane deza se nikAla diyA / apanA hita rAma se jA milane meM samajhakara yaha rAma ke samIpa jA pahu~cA / rAvaNa kI vidyA siddhi kA rahasya isI ne rAma ko batAyA thA / sotA kA sira kaTA huA dikhAye jAne para isane rAma ko samajhAkara ise rAvaNa kI mAyA batAI thii| rAvaNa ke mAre jAne ke pazcAt rAma aura lakSmaNa ne ise hI laMkA kA rAjA banAyA thA aura isase rAma ko sItA se milAyA thA / anta meM sAtha dIkSita huA aura deha tyAga karake anudiza vimAna meM deva mapu0 68.11-12, 406-407 433-434, 473-501, 516520, 613616 12-638 711 721. 107.133, 1640 165, 225, 264, 334, 8.150-151, 10.49, 15.1, 23, 25-27, 52058, 46.111-126, 55.11-12, 21-28, 7172, 62.30-32, 77.1-3, 80.32.31, 60, 88.28, 117. 45, 119.39 yaha rAma ke huA 1 vibhu - (1) bharateza aura somendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.32, 25.102 ( 2 ) AdityavaMzI rAjA prabhu kA putra / yaha rAjA avidhvaMsa kA janaka thA / papu0 5.6 hapu0 13.11 vibhUSAMga - kalpavRkSa / ye tIsare kAla meM palya kA AThavAM bhAga samaya zeSa raha jAne taka sAmathryavAn rahate haiM / taba taka inase vibhinna prakAra ke AbhUSaNa aura prasAdhana sAmagrI prApta hotI rahatI hai / mapu0 3. 39, vIvaca0 18-91-92 vibhrama- rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.47-48 - vibhrAnta -- dharmA pRthivI ke aSTama prastAra kA aSTama indraka vila | hapu0 4.77 vimadana - pA~cavIM pRthivI ke prathama prastAra ke tama indraka kI dakSiNa dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.156 vimala - (1) rucakagiri kI dakSiNadizA kA eka kuutt| yazodharAdikumArI devI yahA~ rahatI hai| 0 5.009 (2) samavasaraNa ke tIsare kUTa ke pUrvI dvAra kA eka nAma / hapu0 57.57 (3) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA unacAsavAM nagara / hapu0 22-90 (4) rAjA samudra vijaya kA maMtrI / hapu0 50.49 (5) rucakagiri kI pUrva dizA kA eka kUTa, citrAdevI kI nivAsabhUmi / pu0 5.719 (6) saudharma yugala kA dUsarA paTala / hapu0 6.44 de0 saudharma (7) AgAmI bAIsaveM tIrthaMkara / mapu0 76. 480, hapu060.561 mainapurANako 375 (8) vartamAna kAla ke terahaveM tIrthakara / mapu0 2.131, hapu0 1. 15 de0 vimalanAtha (9) jambUdvIpa ke videhakSetra meM ramya kSetra kA eka parvata ha 60.66 (10) kSIravara samudra kA eka rakSaka deva / hapu0 5.642 (11) maghavA cakravartI ke pUrvabhava ke jIva rAjA zaziprabha ke dIkSAgurU / papu0 20.131-133 (12) saumanasa parvata kA eka kUTa / hapu0 5.221 vimalakAntAra -- asanA-vana kA eka parvata / isI parvata para virAjamAna muni varadharma se seTha bhadramitra ne dharma kA svarUpa sunakara bahuta sA dhana dAna meM diyA thA / mapu0 59. 188 - 189 vimalakIrti - tIrthaMkara saMbhavanAtha ke pUrvabhava ke jIva - jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM kaccha deza ke kSemapura nagara ke rAjA vimalavAhana kA putra / isakA pitA ise rAjya dekara dIkSita ho gayA thA / mapu0 49.2, 7 vimalacandra - ( 1 ) ujjayinI nagarI kA eka seTha / isakI seThAnI vimalA aura putrI maMgI thI / mapu0 71.211, hapu0 33. 101-104 (2) rAvaNa kA eka dhanurdhArI yoddhA / papu0 73.171-172 vimalanAtha - avasarpiNI kAla ke cauthe duHkhamA- suSamA kAla meM utpanna zalAkA puruSa evaM vartamAna ke terahaveM tIrthaMkara / dUsare pUrvabhava meM ye pazcima dhAtakIkhaNDa dvIpa meM ramyakAvato deza ke pamasena nRpatIrtha kara- prakRti kA bandha kara sahasrAra svarga meM inhoMne indra pada prApta kiyA thA |ye sahasrAra svarga se cayakara bharatakSetra ke kAmpilya nagara meM vRSabhadeva "ke vaMzaja kRtavarmA kI rAnI jayazyAmA ke jyeSTha kRSNa dazamI kI rAtri ke pichale prahara meM uttarA-bhAdrapada nakSatra ke rahate hue solaha svapna pUrvaka garbha meM Aye / mAgha zukla caturthI ke dina ahirbudha yoga meM inakA janma huA / devoM ne inakA nAma vimalavAhana rakhA / tIrthaMkara vAsu jya ke tIrtha ke pazcAt tIsa sAgara varSa kA samaya bIta jAne para inakA janma huA / inakI Ayu sATha lAkha varSa thI / zarIra sATha dhanuSa U~cA thA / deha svarNa ke samAna kAntimAn thI / pandraha lAkha varSa pramANa kumAra kAla bIta jAne ke bAda ye rAjA bane / hemanta Rtu meM barpha kI zobhA ko tatkSaNa vilIna hote dekhakara inheM vairAgya huA / laukAntika devoM ne Akara unake vairAgya ko stuti kI / anya devoM ne unakA dIkSA kalyANaka mnaayaa| pazcAt devadattA nAmaka pAlakI meM baiThakara ye sahetuka vana gaye / vahA~ do dina ke upavAsa kA niyama lekara mAgha zukla caturthI ke sAyaMkAla meM se eka hajAra rAjAoMoM ke sAtha dIkSita hue| dIkSA lete samaya uttarA bhAdrapada nakSatra thA / dIkSA lete ho inheM mana:paryayajJAna ho gayA / ye pAraNA ke lie nandanapura Aye vahA~ rAjA kanakaprabha ne AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / dIkSita hue tIna varSa bIta jAne ke bAda dIkSAvana meM do dina ke upavAsa kA niyama lekara jAmuna vRkSa ke nIce jaise hI ye dhyAnArUr3ha hue ki dhyAna ke phala svarUpa mAgha zukla SaSThI kI sAyaMvelA meM dIkSAgrahaNa ke nakSaNa meM inheM kevalajJAna prakaTa huA / inake saMgha meM pacapana gaNadhara, gyAraha sau pUrva Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 : jaina purANakoza vimalapura-vimalA kA bandha kara samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga karake anuttara vimAna meM deva huaa| mapu0 48.3-4, 11-13, 25-27, papu0 20.18-24 (3) tIrthaGkara sumatinAtha ke pUrvabhava kA pitA / papu0 20.25-30 (4) AgAmI gyArahaveM cakravartI / mapu0 76.484, hapu0 60.. dhArI muni, chattIsa hajAra pA~ca sau tIsa zikSaka muni, cAra hajAra ATha sau avadhijJAnI muni, pA~ca hajAra pA~ca sau kevalajJAnI muni, nau hajAra vikriyARddhidhArI muni, pA~ca hajAra pA~ca sau manaHparyayajJAnI muni aura tIna hajAra chaH sau vAdI muni kula ar3asaTha hajAra muni tathA eka lAkha tIna hajAra AyikAe~, do lAkha zrAvaka, cAra lAkha zrAvikAeM, asaMkhyAta devI-devatA aura saMkhyAta tithaMca the / anta meM ye sammedazikhara Aye / yahA~ inhoMne eka mAha kA yoga nirodha kiyA / ATha hajAra cha: sau muniyoM ke sAtha yoga dhAraNa karake ASADha kRSNa aSTamI ko uttarAbhAdra pada nakSatra meM prAtaH mokSa prApta kiyaa| mapu0 59.2-56, papu0 20.61, vIvaca0 18.106 vimalapura-eka nagara / varasena zrIpAla ko isI nagara ke bAhara baiThAkara use pAnI lene gayA thA aura yahIM sukhAvatI ne zrIpAla ko kanyA banAyA thaa| mapu0 47.108-110 de0 zrIpAla vimalaprabha-(1) aninditA rAnI kA jIva isa nAma ke vimAna kA eka deva / mapu0 62.376 (2) eka vimAna / satyabhAmA kA jIva isI vimAna meM zuklaprabhA nAma kI devI huA thaa| mapu0 62.376 (3) nirgrantha muni / ye rAjA kanakazAnti ke dIkSAgurU the| mapu0 63.120-123. 72.40 de0 kanakazAnti (4) kSIravarasamudra kA rakSaka eka deva / hapu0 5.642 (5) lakSmaNa aura unakI mahAdevI jitapadmA kA putra / papu0 94.22,33 vimalaprabhA-(1) tIrthakara zreyAMsa kI dIkSA-zivikA / mapu0 57.47-48 (2) trizRMgapura nagara ke nRpa pracaNDavAhana kI rAnI / isakI guNaprabhA Adi dasa putriyA~ thiiN| hapu0 45.95-98, pApu0 13.103 de0 guNaprabhA vimalamati-RddhidhArI eka muni / muni vipulamati inhIM ke sAtha vihAra karate the / mapu0 62.407 de0 vipulamati-2 vimalamato-eka gaNanI / rAjA kanakazAnti kI donoM rAniyA~ inhI se dokSita huI thiiN| mapu0 63.124 vimalamegha-rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 73.171 vimalavati-suramya deza meM podanapura nagara ke rAjA vidyu drAja kI rAnI / prasiddha vidya ccora apara nAma vidya prabha kI yaha jananI thii| mapu0 76.53-55 de0 vidya dAja vimalavAha-videhakSetra ke eka muni / cakravartI abhayaghoSa ke ye dIkSAguru / the| mapu0 10.154-155 vimalavAhana--(1) sAtaveM manu-kulakara / mapu0 3.116-119 de0 vipulavAhana-4 (2) tIrthakara ajitanAtha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-pUrvavideha kI susImA nagarI kA rAjA / yaha dIkSA dhAraNa kara aura tIrthakara-prakRti (5) videha ke eka tIrthaGkara (muni)| ye jambUdvIpa ke videhakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA ahaMdAsa ke dIkSAguru the| ye donoM guruziSya gandhamAdana parvata se nirvANa ko prApta hue| mapu. 70.12, 18, hapu0 34.3-10, de0 arhaddAsa-3 (6) eka munirAja / rAjA madhu apane choTe bhAI kaiTabha ke sAtha inhIM se dIkSita huA thaa| mapu0 72.43, hapu0 43.200-202, de0 madhu-6 (7) videhakSetra ke eka muni / inhoMne tIrthaGkara abhinandananAtha ke dUsare pUrvabhava ke jIva ratnasaMcaya nagara ke rAjA mahAbala ko dIkSA dI thii| mapu0 50.2-3, 11 (8) terahaveM tIrthaGkara vimalanAtha kA apara nAma / mapu0 59.22 (9) aMga deza kI campA nagarI ke rAjA zvetavAhana kA putra / yaha unakA uttarAdhikArI rAjA huA / mapu076.7-9 (10) tIrthaGkara sambhavanAtha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-videhakSetra meM kaccha deza ke kSemapura nagara kA raajaa| yaha vimalakIrti ko rAjya dekara svayaMprabha muni se dIkSita huaa| pazcAt isane tIrthaGkaraprakRti kA bandha kiyA / anta meM deha tyAga kara aveyaka ke sudarzana vimAna meM ahamindra huA / mapu0 49.2, 6-9 vimaladhI-(1) bharatakSetra meM jayanta nagara ke rAjA zrIdhara aura rAnI zrImatI kI putrI / bhadrilapura ke rAjA meghanAda kI yaha rAnI thii| meghaghoSa isakA putra thaa| pati ke mara jAne para isane padmAvatI AryikA ke samIpa dIkSA lekara AcAmlavardhana-tapa kiyA thA / anta meM isa tapa ke prabhAva se yaha sahasrAra svarga ke indra kI pradhAna devI huI / mapu0 71.452-457, hapu0 60.117-120 de0 padmAvatI-2 (2) mRNAlavatI nagarI ke seTha zrIdatta kI vallabhA / satI rativegA kI yaha jananI thii| mapu0 46.101-105 vimalasundarI-chaThe nArAyaNa puNDarIka kI paTarAnI / papu0 20.227 vimalasena-eka raajaa| isakI kamalAvatI putrI tathA varasena putra thaa| mapu0 47.114-117 60 varasena-2 vimalasenA-dhAnyapura nagara ke rAjA vizAla kI putrii| nimittajJAniyoM ke anusAra isakA vivAha zrIpAla se huA thaa| mapu0 47.139, 146-147 vimalA-(1) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM kinnarodgIta nagara ke rAjA acimAlI kI putravadhU aura jvalanavega vidyAdhara kI raanii| isake putra kA nAma aMgAraka thaa| hapu0 19.80-83 (2) ujjayinI ke seTha vimalacandra kI strii| isakI putrI maMgI rAjA vRSabhadhvaja ke yoddhA dRr3hamuSTi ke putra vacamuSTi se vivAhI gayI thI / mapu0 71.209-211, hapu0 33.103-104 Jain Education Intemational Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vimalAbhA-virATa jaina purANakoza : 377 vimAnapaMktiverAjya-eka vrata / isa vrata kA pArI mArgazIrSa sudI caturthI ke dina velA karatA hai| vratI ko isa vrata ke phalasvarUpa vimAnoM kI paMkti kA rAjya prApta hotA hai / hapu0 34.129 vimuktAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 186 vimukhI-bharatakSetra ke vijayA parvata kI dakSiNazreNI kI saiMtAlIsavIM nagarI / mapu0 19.52-53 vimuci-dArU grAma kA eka braahmnn| isakI anukozA bhAryA tathA atibhUti putra thaa| muni hokara isane dharmadhyAna pUrvaka maraNa kiyA aura yaha brahma svarga meM deva huA thA / papu0 30.116, 122-125 vimoca-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA pandrahavAM nagara / mapu0 19.43, 53 viyoga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.125 viyonika-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.32 virajaskA-vijayA parvata kI dakSiNaNI kI ikkIsavIM nagarI / mapu0 (3) tIrthakara candraprabha ko dIkSA-zivikA / mapu0 54.215- 216 (4) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM zivamandira nagara ke rAjA meghavAhana kI rAnI / isakI putrI kanakamAlA thii| mapu0 63.116- 117 (5) saudharma svarga ke indra kI indraannii| yaha svarga se cayakara sAketa nagara ke rAjA zrISeNa kI putrI hariSeNA huI thii| mapu0 72.251 (6) tIrthakara pArzvanAtha kI dIkSA-zivikA / pArzvanAtha isI meM baiThakara azvavana gaye the / mapu073.127-128 / (7) rAjapura nagara ke seTha sAgaradatta aura seThAnI kamalA kI putrii| nimittajJAnI ke kahe anusAra isakA vivAha jIvandhara-kumAra ke sAtha haA thaa| jIvandhara ke dIkSA le lene para isane bhI candanA-AyikA se saMyama dhAraNa kara liyA thA / mapu075.584-587, 679-684 (8) rAjapura nagara ke hI seTha kumAradatta kI strii| yaha guNamAlA kI jananI thI / mapu0 75.351 de0 guNamAlA / (9) nabhastilaka nagara ke rAjA candrakuNDala kI rAnI / yaha mArtaNDa- kuNDala kI jananI thI / papu0 6.384-385 (10) siddhArthanagara ke rAjA kSemaMkara kI mahArAnI / dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa isake putra the / papu0 39.158-159 vimalAbhA-laMkA ke rAjA mahArakSa vidyAdhara kI rAnI / amararakSa, udadhirakSa aura bhAnurakSa ye tInoM isake putra the| papu0 5.243- 244 vimAna-(1) tIrthakara ke garbhAvataraNa ke samaya unakI mAtA dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM terahavAM svapna / papu0 21.12-15 / / (2) devoM ke prAsAda / inake tIna bheda hote haiN| ve haiM-indraka vimAna, zreNIbaddha vimAna aura prakIrNaka vimAna / hapu0 6.42-43, 66-67, 77, 101 (3) AkAzagAmI vAhana / isakA upayoga deva aura vidyAdhara karate haiM / mapu0 13.214 vimAnapaMkti-eka vrata / isameM vesaTha indraka vimAnoM kI cAroM dizAoM meM vidyamAna zreNIbaddha vimAnoM kI apekSA cAra upavAsa aura cAra pAraNAeM tathA pratyeka indraka kI apekSA eka belA aura eka pAraNA karane ke pazcAt eka telA kiyA jAtA hai / isa prakAra pratyeka indraka virajA-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 (2) videha ke nalina deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.208-216, hapu0 5.261-262 virata-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 virati-citta ko kaluSita karanevAle rAga Adi ke naSTa hone se utpanna nispRhatA / mapu0 24.63 viralavegikA-eka vidyA / arkakIrti ke putra amitateja ne aneka vidyAoM __ meM yaha vidyA bhI siddha kI thii| mapu0 62.396 virasa-(1) avasarpiNI kAla ke anta meM sarasa meSoM ke barasane ke bAda sAta dina taka varSA karanevAle megha / mapu0 76.452-453 / / (2) eka nRpa / yaha bharateza ke sAtha dIkSita hokara anta meM parama pada ko prApta huA thaa| papu088.1-4 virAga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 virAgavicaya-dharmadhyAna kA chaThA bheda / zarIra apavitra hai aura bhoga kiMpAka phala ke samAna manohara hai ata: inase virakta rahanA hI bayaskara hai aisA cintana karanA virAgavicaya dharmadhyAna hai| hapu. indraka kA eka belA karane se presaTha velA aura anta meM eka telA kiyA jAne kA vidhAna hone se kula tIna sau solaha upavAsa aura itanI ho pAraNAeM kI jAtI haiN| yaha vrata pUrva, dakSiNa, pazcima aura uttara dizA ke krama se hotA hai / cAroM dizAoM ke cAra upavAsa ke pazcAt velA kiyA jAtA hai aura vesaTha velA karane ke bAda eka telA karane kA vidhAna hai| aisA vratI vimAnoM kA svAmI hotA hai| pu0 34.86-87 virAjI-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA chiyAsIvAM putra / pApu0 8.203 virATa-(1) eka deza / mahAvIra yahA~ vihAra karate hue Aye the |paapu0 1.134, 17.246 (2) eka nagara / rAjA virATa yahA~ ke rAjA the| mapu0 72. 216, hapu0 46.23, pApu0 17.230 (3) virATa nagara kA rAjA / pANDava chadmaveza meM isI rANA ke pAsa unake sevaka banakara bAraha mAsa paryanta rahe the| isakA gokula 48 Jain Education Intemational Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 : jaina purANakAza vikhyAta thA / rAjA jAlandhara ne isako gAyoM kA haraNa kiyA thaa| phalasvarUpa isane jAlandhara se yuddha kiyA aura yuddha meM yaha pakar3A gayA thA / yudhiSThira ke kahane para bhIma ne to ise mukta karAyA aura arjuna ne isako gAyeM mukta karAI thii| isa sahayoga se kRtArtha hokara isane apanI putrI uttarA arjuna ke putra abhimanyu ke sAtha vivAhI thii| mapu0 72.216, hapu0 46.23, pApu0 17.241-244, 18.28 31, 40-41, 163-164 virASita-eka vidyAdhara / yaha rAjA candrodara aura rAnI anurAdhA kA putra thaa| isake pitA alaMkArapura nagara ke nRpa the / kharadUSaNa ne unheM nagara se nikAla diyA thA / garbhAvasthA meM hI isakI mA~ anurAdhA vana-vana bhaTakatI rho| usane maNikAnta parvata kI eka samazilA para ise janma diyA thaa| garbha meM hI zatru dvArA virAdhita kiye jAne se isakA "virAthita" nAma prasiddha huA / yaha rAma kA yoddhA thaa| isane rAvaNa ke pakSa ke vighna nAmaka yoddhA ke sAtha yuddha kiyA thaa| laMkA vijaya ke bAda rAma ne ise zrIpura nagara kA rAjA banAyA thA / rAma ke dIkSita hone para vibhISaNa, sugrIva, nala, nIla, candranakha aura kravya ke sAtha isane bhI dIkSA dhAraNa kara lI thii| papu0 9.37-44, 58.15-17, 62.36, 88.39, 119.39 virAma-uktikauzala kalA kI-sthAna, svara, saMskAra, vinyAsa, kAku, samudAya, virAma, sAmAnyAbhihita, samAnArthatva aura bhASA ina dasa jAtiyoM meM cauthI jAti / kisI viSaya kA saMkSepa meM ullekha karanA virAma kahalAtA hai / papu0 24.27-28, 32 viruddharAjyAtikrama-acauryANuvrata kA tIsarA atIcAra / apane rAjya kI AjJA ko na mAnakara rAjya viruddha kraya-vikraya krnaa| hapu0 / 58.171 vilambita-gAte samaya vyavahRta druta, madhya aura vilamvita ina tIna vRttiyoM meM se eka vRtti / papu0 17.278, 24.9 vilApana-pAMca phaNavAlA bANa / yaha bANa nAgarAja ne pradya mna ko diyA thA / mapu0 72.118-119 vilInatva-saMsArI jIva kA eka guNa / eka zarIra se dUsare zarIra meM saMkramaNa karanA vilInatA kahalAtI hai / mapu0 42.91 vilInAzeSakalmaSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.125 vivardhana-cakravartI bharateza ke caramazarIrI tathA AjJAkArI pAMca sau putroM meM dUsarA putra / arkakIrti isakA bar3A bhAI thA / kisI samaya cakravartI ke sAtha isa sahita nau sau teIsa rAjakumAra vRSabhadeva ke samavasaraNa meM gaye / inhoMne tIrthakara ke kabhI darzana nahIM kiye the| ye anAdi se mithyAdRSTi the| tIrthaGkara vRSabhadeva kI vibhUti dekhakara antarmuhUrta meM hI ye samyagdRSTi hokara saMyamI ho gaye the| hapu0 11.130, 12. 3-5 vivAbI-svara prayoga ke vAdI, saMvAdI, vivAdI aura anuvAdI cAra bhedoM meM tIsarA bheda / hapu0 19.154 virASita-vizalyakAriNI vivAha-eka sNskaard| yaha gRhasthoM kA eka sAmAjika kArya hai / vivAha na karane se santati kA uccheda ho jAtA hai tathA santati ke uccheda se sAmAjika vizRMkhalatA aura usake phalasvarUpa vaMza-viccheda ho jAtA hai| vara yA vadhU meM Avazyaka guNa mAne gaye the-kula, zIla aura saundarya / yaha utsava sahita sampanna kiyA jAtA hai / isa samaya dAna-sammAna Adi kriyAeM kI jAtI hai| daheja bhI yathAzakti diyA jAtA hai / zubha dina aura zubha lagna meM eka susajjita maNDapa meM baiThAkara vara-vadhU kA pavitra jala se abhiSeka karAyA jAtA aura unheM vastra tathA AbhUSaNa pahanAye jAte haiM / lalATa para candana lagAyA jAtA hai / vedIdIpaka aura maMgala dravyoM se yukta hotI hai| vara aura kanyA ko vahA~ baiThAkara vara ke hAtha para kanyA kA hAtha rakhA jAtA hai aura jaladhArA chor3I jAtI hai| isake pazcAt agni kI sAta pradakSiNAeM dene ke anantara yaha gurujanoM kI sAkSI meM hotA hai| yaha garbhAnvaya kI vepana kriyAoM meM satrahavIM kriyA hai| mapu0 7.221-256, 8.35-36, 10.143, 15.62-64, 68-69, 75, 16.247, 38.57, 127 134, 39.59-60, 72.227-230, hapu0 33.29 / vivAhakalyANaka-vivAha kA utsava / isa samaya vivAha-maNDapa banAyA jAtA hai aura use sajAyA jAtA hai / vara aura vadhU alaMkRta kiye jAte hai| dAna, mAna aura sambhASaNa se AgantukoM kA sammAna kiyA jAtA hai / isa utsava ko sUcita karane ke lie maMgala bherI bajAI jAtI hai| pariNaya gurujanoM, bandhuoM aura mitroM kI sAkSI meM hotA hai| mapu0 . 7.210, 222-223, 238-290, 15.68-75 vivikta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 vivikta-zayyAsana-chaH bAhya tapoM meM pA~cauM tapa / vrata kI zuddhi ke lie pazu tathA strI Adi se rahita ekAnta prAsuka sthAna meM dhyAna tathA svAdhyAya Adi karanA viviktazayyAsana-tapa kahalAtA hai / mapu0 18.68, papu0 14.114, hapu0 64.25, vIvaca0 6.36 vividhayoga-vividha yoniyoM meM jIva kA paribhramaNa karanA / mapu0 / 42.92 viveka-prAyazcitta ke nau bhedoM meM cauthA bheda / isameM anna-pAna kA vibhAga kiyA jAtA hai / isake lie doSI muni ko nirdoSa muniyoM ke sAtha caryA ke lie jAne kI anumati nahIM dI jaatii| use pIchIkamaNDalu pRthak rakhane ke lie kahA jAtA hai / anya muniyoM ke AhAra ke pazcAt hI AhAra kI anumati dI jAtI hai| hapu0 64.35 de0 prAyazcitta vivekI-deva, zAstra, guru aura dharma kA nirdoSa vicAra karanevAlA puruSa / vIvaca08.36 viveva-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 vizalya-duryodhana kI senA kA eka yoddhA / pApu0 17.90 vizalyakaraNa-eka vidyAstra / caNDavega ne yaha astra vasudeva ko diyA thA / hapu0 25.49 vizalyakAriNI-dharaNendra dvArA vidyAdhara nami aura vinami ko dI gayI vidyAoM meM eka vidyA / hapu0 22.71 Jain Education Intemational Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza vizalyA - rAjA droNamegha kI putrii| isake garbha meM Ate hI isakI mA~ ke roga dUra ho gaye the / lakSmaNa ke pAsa isake pahu~cate hI usakI lagI huI zakti vakSaHsthala se zIghra bAhara nikala gayI thI / isase prabhAvita hokara lakSmaNa ne yuddha kSetra meM hI isase vivAha kara liyA thA / laMkAvijaya ke pazcAt ayodhyA Ane para lakSmaNa ne ise paTarAnI banAyA thaa| zrIdhara isI kA putra thaa| pUrvabhava meM yaha videhakSetra ke puNDarIka deza meM cakradhara nagara ke rAjA tribhuvanAnanda cakravartI kI putrI anaMgazarA thii| isane maraNakAla meM sallekhanA dhAraNa kI thii| ajagara dvArA khAye jAne para bhI dayA bhAva se ajagara ko thor3I bhI pIr3A nahIM hone dI tho / phalasvarUpa yaha marakara IzAna svarga meM utpanna huI / vahA~ se cayakara isane vizalyA ke rUpa meM janma liyA / anaMgazarA kI paryAya meM kiye gaye mahA tapa ke prabhAva se isakA snAnajala mahAguNoM se yukta ho gayA thA / papu0 64.43 44, 50 51, 91-92, 96-98, 65. 37-38, 80, 94.18-23, 30 vizAkha -- (1) gyAraha aMga aura dazapUrva ke jJAtA gyAraha muniyoM meM prathama muni pu0 2.143-145 150 1.62, pApu0 1.12, bIvaca0 1.45-47 (2) tIrthaGkara mallinAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 66.50 (3) sAketa kA nRpa / isane anantanAtha tIrthaMkara ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 60.33-34 I vizAlapaNI tIrtha munisuvratanAtha ke prathama gaNadhara 0 16.68 vizAkhananda -- bharatakSetra ke magadhadeza meM rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUti ke anuja vizAkhabhUti kA putra / isakI mA~ lakSmaNA thI / vIvaca0 3. 6 9 de0 vizAkhanando vizAkhanambI -- pratinArAyaNa azvagrIva ke tIsare pUrvabhava kA jIva rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUti ke anuja aura usakI patnI lakSmaNA kA putra / isane nandanavana kI prApti ke lie apane tAU vizvabhUti ke putra vizvanandI se yuddha kiyA thaa| yuddha meM ise yuddhakSetra se bhAgate hue dekhakara vizvanandI ko vairAgya utpanna huA aura vaha vizAkhabhUti ke sAtha saMbhUta- guru ke pAsa dIkSita ho gyaa| daivayoga se vihAra karate hue muni vizvanandI mathurA aaye| kisI gAya ke dhakke se gira jAne para isane krodhapUrvaka unakA upahAsa kiyaa| isa para vizvanandI ne nidAnapUrvaka maraNa kiyA aura ve mahAzukra svarga meM deva hue| vahA~ se cayakara prathama nArAyaNa tripRSTha hue| yaha muni ke upahAsa karane se aneka yoniyoM meM bhramaNa karane ke bAda alakA nagarI ke rAjA mayUragrIva kA azvagrIva nAmaka pratinArAyaNa huA / isakA dUsarA nAma vizAkhananda thA / mapu0 57.70-88, vIvaca0 3.6-70 de0 azvagrIva vizAla bhUti-magadha deza meM rAjagRha nagara ke rAjA vibhUti kA choTA bhAI / isakI patnI lakSmaNA aura putra vizAkhanandI thA / vizvanandI isake bhAI kA putra thaa| isane chalapUrvaka vizvanandI kA udyAna apane putra vizAkhanandI ko diyA thaa| anta meM apane kukRtya para pazcAttApa vizalyA vizuddhayaMga : 379 karate hue isane dIkSA le lI aura ghora tapa karake saMnyAsapUrvaka maraNa kiyaa| marakara yaha mahAzukra strarga meM maharddhika deva huA / svarga se cayakara yaha podanapura nagara meM rAjA prajApati aura rAnI jayAvatI kA vijaya nAmaka putra ( prathama balabhadra ) huA / mapu0 57.73, 78, 82, 86, vIvaca0 3.6 9, 19-26, 42-45, 61-62 vizAkhA - eka nakSatra tIrthaMkara supArzvanAtha aura tIrthakara pArzvanAtha isI nakSatra meM janme the / papu0 20.43, 59 - vizArava kuNDalapura ke rAjA siMharaNa ke purohita suraguru kA ziSya / yaha amoghajihva kA guru thA / pApu0 4.103-112 vizAla - ( 1 ) dhAnyapura nagara kA raajaa| vimalasenA isakI putrI thI / mapu0 47.146-147 de0 vimalasenA (2) eka rAjakumAra / yaha sItA svayaMvara meM sammilita huA thA / papu0 28.206-215 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 140 vizAladyuti - rAma ke pakSa kA vAnaravaMzI eka nRp| rAma-rAvaNa yuddha meM ise rAvaNa pakSa ke yoddhA zambhu ne mAra girAyA thaa| papu0 60. 14, 19 vizAlapura - vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA apane maMtriyoM ke sAtha rAvaNa kI sahAyatArtha usake samIpa AyA thA / mapu0 55. 87-88 vizAlA - ( 1 ) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.61 (2) avanti deza kI nagarI ujjayinI / mapu0 71.208 (3) sindhu nadI ke taTavAsI tapasvI mRgAyaNa kI strI / yaha gautama kI jananI thI / mapu0 70.142 - vizAlAkSa - ( 1 ) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA tiresaThavA~ putra / pApu0 8.200 (2) kuNDalagiri ke uttaradizAvartI sphaTikaprabhakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.694 vizikhAcArya - eka dhanurvidyA ke AcArya / inhoMne kauzAmbI nagarI ke rAjA kauzAvatsa ke putra indradatta ko dhanurvidyA kA abhyAsa karAyA thA / inheM acala ne parAjita kiyA thA / papu0 91.29-32 viziSTa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 172 vizuddhakamala- vijayA kI dakSiNazreNI meM sthita jyotiHprabha nagara kA rAjA / isakI rAnI nandanamAlA tathA putrI rAjIvasarasI thI / vibhISaNa isakA jAmAtA thaa| yaha daityarAja maya kA mahAmitra thA / papu0 8.150-152 vizuddhayaMga AjIvikA ke padakamoM meM huI hiMsA kI vizuddhi ke tIna aMga-pakSa, caryA aura sAdhana / inameM maMtrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasvabhAva se samasta hiMsA kA tyAga karanA pakSa hai| kisI devI-devatA ke lie maMtra kI siddhi ke lie auSadhi aura AhAra ke lie hiMsA - Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 : jena purANakoza nahIM karanA caryA tathA Ayu ke anta meM zarIra kA AhAra aura samasta ceSTAoM kA parityAga karake dhyAna kI zuddhi se AtmA ko zuddha karanA sAdhana kahalAtA hai / mapu0 39.143 - 149 vizoka - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.124 vizokA - vijayArdha parvata kI uttarazra eNI kI caubIsavIM nagarI / mapu0 19.81, 87 vizravasa -- yakSapura kA eka dhanika / kautukamaMgala nagara ke vidyAdhara rAjA vyomabindu aura rAnI nandavatI kI bar3I putrI kauzikI kA pati / vaizravaNa isakA putra thA / papu0 7.126-128 vizruta -- (1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.120 (2) samavasaraNa ke tIsare koTa ke pUrva dvAra kA eka nAma / hapu0 57.57 vizva - kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA varakumAra kA uttarAdhikArI / thA / isake pazcAt rAjA vaizvAnara huA thA / hapu0 45.17 vizvakarmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 103 / vizva kIrti eka mUni pRtarASTra ke choTe bhAI bidura ne inhIM muni se muni dharma zravaNakara munidIkSA grahaNa kI thI / pApu0 19.6-7 vizva ketu -- kuruvaMzI eka rAjA / ise rAjya zAsana rAjA vaizvAnara se prApta huA thA / hapu0 45.17 vizvaksena vijayArtha parvata kI dakSiNazreNI meM jambupura nagara ke rAjA jAmbava-vidyAdhara aura rAnI - zivacandrA kA putra / jAmbavatI isakI bahina thI jisakA kRSNa ke dvArA haraNa kiye jAne para isake pitA ne anAvRSTiyoddhA kA sAmanA kiyaa| yuddha meM pakar3e jAne para utpanna vairAgyavaza vaha isako kRSNa ke AdhIna kara tapa ke lie vana calA gayA thA / kRSNa sammAna pUrvaka ise dvArikA lAye the / hapu0 44.4-16 vizva saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.123 vizvajyoti -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.103 vizvata. pAvasIdharmendra dvArA stuta yuSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.210 vizva sauparmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.101 vizvato'si - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.32 vizvatomukha bharateza evaM somendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.31, 25.102 vizvasaudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| 0 25.81 vizvabharateya evaM soyarmendra dvArA stuta bhadeva kA eka naam| mapu0 24.32, 25.103 vizoka-vizvabhUti vizva [at] - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.102 vizvadeva bAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrvavidehakSetra meM maMgAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara kA rAjA / isakI rAnI anundarI thii| yaha ayodhyA ke rAjA padmasena dvArA mArA gayA thaa| isakA apara nAma vizvasena thA / mapu0 71.386-397, hapu0 60.58-59 vizvadhuk -- samavasaraNa ke tIsare koTa ke pUrvI dvAra kA eka nAma / hapu0 57.57 vizvanambI- prathama nArAyaNa tripRSTha pUrvabhava kA jiiv| yaha jambUdvIpa meM bharatakSetra ke magadha deza meM sthita rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUti aura rAnI jainI kA putra thaa| isake cacere bhAI vizAkhanandI ne chalapUrvaka isakA nandana udyAna le liyA thaa| ataH isane vizAkhananda se yuddha kiyaa| yuddha se vizAkhanandI ke bhAga jAne para ise vairAgya utpanna ho gayA / yaha vizAkhabhUti ke sAtha sambhUta guru ke samIpa dIkSita hokara vihAra karate hue mathurA aayaa| vahA~ kisI gAya ke mArane se gira gyaa| isa para cacere bhAI vizAkhanandI ne upahAsa kiyA / yaha nidAnapUrvaka marakara mahAzukra svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara prathama nArAyaNa tripRSTha huA / yahI Age tIrthaGkara mahAvIra huaa| mapu0 57.70-85, 76.538, 0 20.206209, vIvaca0 3.61-63, de0 mahAvIra vizvanAyaka - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.123 vizvapravezinI - kula aura jAti meM utpanna vidyA / yaha vidyAdharoM ke pAsa hotI hai / arkakIrti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha kI thI / mapu0 62.387-391 vizvabhAvavitsIcandra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| ma 25.210 - vizvabhuk-- bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.32, 25.123 vizva - (1) somendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma 25.100 (2) rAjA sagara cakravartI kA maMtrI / isane SaDyantra racakara apane svAmI sagara kA sulasA se vivAha karAyA thaa| isakA apara nAma vizvamUrti thaa| mapu0 67.2140455, 60 23,56, de0 madhupiMgala vizvabhUti - ( 1 ) sagara cakravartI kA purohita / sagara ke kahane para isane manuSyoM ke lakSaNoM ko batAnevAlA eka sAmudrika zAstra banAyA thaa| isI zAstra kI racanA se sagara sulasA ko svayaMvara meM prApta kara sakA thA / isakA apara nAma vizvabhU thA / hapu0 23.56, 108-110, 125 (2) magaghadeza ke aura putra vizvanandi rAjagRha nagara kA rAjA / isakI rAnI jainI thaa| yaha zarad Rtu ke meghoM kA vinAza Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizvabhUteza-viSaya jaina purANakoza : 381 104 dekhakara bhogoM se virakta ho gayA / phalasvarUpa isane apane choTe (3) ghAtakIkhaNDa dvIpa ke videhakSetra meM maMgalAvatI deza ke ratlabhAI vizAkhabhUti ko rAjA tathA putra vizvanandI ko yuvarAja bnaayaa| saMcaya nagara kA rAjA / isakI rAnI anundarI thii| yaha yuddha meM anta meM isane tIna rAjAoM ke sAtha zrIdhara muni ke pAsa munidIkSA ayodhyA ke rAjA padamasena dvArA mAra DAlA gayA thaa| isakA apara le lii| mapu0 74.86-91, 57.70-74, vIvaca0 3.10-17 nAma vizvadeva thaa| hapu. 60.58-59 de0 vizvadeva (3) jambadvIpa ke bharatakSetra meM sthita podanapura nagara kA eka (4) kuntI putra karNa kA putra / yaha mahAbhArata yuddha meM pANDavoM dvArA brAhmaNa / anundharI isakI patnI tathA kamala aura marubhUti putra the| mArA gayA thaa| pApu0 20.254 mapu0 73.6-9 (5) eka kauravavaMzI rAjA / hapu0 45.17-18 vizvabhUteza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 vizvAMka-nAganagara kA eka brAhmaNa / isakI agnikuNDA strI tathA 25.103 zrutirata putra thA / papu085.49-51 vizvamuTa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.123 vizvA-zAmilI-nagarI ke brAhmaNa vasudeva kI strii| isa dampatti ne vizvamUrti-saudharmandra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. muni zrItilaka ko AhAra diyA thaa| donoM marakara isa AhAra-dAna ke prabhAva se bhogabhUmi meM utpanna hue / papu0 108.39-42 vizvayoni-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / vizvAtmA--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.101 mapu0 24.32, 25.101 vizvAnala-(1) kauzAmbI nagarI kA rAjA / yaha brAhmaNa thA / isakI vizvarAD-bharateza dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / dhapu0 24.32 strI pratisaMdhyA aura putra raudrabhUti thaa| papu0 34.77-78 pratisaMdhyA vizvarIza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. (2) cauthA rudra / hapu0 60.534-536 de0 rudra vizvAvasu-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM dhavala-deza kI svastikAvatIvizvarUpa-samudra vijaya ke bhAI rAjA dharaNa kA pAMcavAM putra / hapu. nagarI kA rAjA / zrImatI isakI rAnI aura vasu isakA putra thaa| yaha 48.50 putra vasu ko rAjya dekara dIkSita huA aura tapa karane lagA thaa| mapu0 vizvarUpAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 67.256-257, 275 25.123 (2) rAjA vasu kA putra / hapu0 17.59 vizvalokeza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 (3) devoM kA eka bheda / isa jAti ke deva jinAbhiSeka ke samaya 25.102 stuti karate haiM / papu0 3.179-180 hapu0 8.158 vizvalocana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 vizvAsI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.123 25.102 vizvavid-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.101 vizveda-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.31, 25.123 vizvavidyAmahezvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 vizveza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.102 25.121 vizvavidyaza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 viSa-eka prakAra ke megha / avasarpiNI kAla ke anta meM sarasa, virasa, 25.101 tIkSNa, rUkSa, uSNa aura viSa nAma ke megha kramazaH sAta-sAta dina taka vizvavyApI-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / khAre pAnI kI barasA karate haiM / mapu0 76.452-453 mapu0 24.32, 25.102 viSada-ugrasena ke cAcA rAjA zAntana kA putra / hapu0 48.40 vizvazIrSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mpu0| vivamocikA-cakravartI bharateza kI pAdukAe~ / mapu0 37.158, papu0 25.120 83.12, pApu0 7.19 vizvasu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.123 viSaya-(1) deza / mapu0 62.363, hapu0 2.149 vizvasena-(1) hastinApura ke rAjA ajitasena tathA rAnI priyadarzanA (2) indriya-bhogopabhoga / ye sparza, rasa, gandha, varNa aura svara ke kA putra / gAndhAra-nagara ke rAjA ajitaMjaya aura rAnI ajitA kI bheda se pAMca prakAra ke hote haiN| inameM sparza ke ATha, rasa ke cha:, putrI airA isakI rAnI thii| tIrthaGkara zAntinAtha isake putra the / gandha ke do, varNa ke pAMca aura svara ke sAta bheda kahe haiM / isa prakAra isakI dUsarI rAnI kA nAma yazasvatI thaa| cakrAyudha isI rAnI kA sparza, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra ina pAMcoM indriyoM ke kula putra thaa| mapu0 63.382-385, 406, 414, papu0 20.52, hapu0 aTThAIsa viSaya hote haiN| inake iSTa aura aniSTa kI apekSA se 45.17-18, pApu0 5.102-203, 110, 114-115, 20.5 pratyeka ke do-do bheda hote haiN| ataH bheda-prabhedoM ko milAkara ye (2) vArANasI nagarI kA rAjA / brAhmI isakI rAnI aura tIrtha- chappana hote hai| ye viSaya Arambha meM sukhad aura pariNAma meM dukhada Gkara pArzvanAtha putra the / mapu0 73.74-92 hote haiN| inakA sevana saMsAra-bhramaNa kA kAraNa hai / mapu0 4.149, Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 : jaina purANakoza 5.125-130, 8.75, 11.171-174, 75. 620-624, papu0 5.230, 29.76-77 viSTarakSavA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 viSNa-(1) mahAvIra-nirvANa ke bAsaTha varSa pazcAt hue pAMca AcAryoM meM prathama AcArya / ye atakebalI the| mapu0 2.140-141, hapu0 (2) kRSNa kA eka nAma / mapu0 72.181, hapu0 47.17, pApu0 2.95 (3) kRSNa ke kula kA rakSaka eka nRpa / hapu0 50.130 (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita siMhapura nagara kA rAjA / yaha ikSvAkuvaMza meM utpanna huA thaa| nandA isakI rAnI aura tIrtha- Gkara zreyAMsanAtha isake putra the| mapu0 57.17-18, 33, papu0 20.47 (5) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35 (6) hastinApura ke rAjA mahApadma (naveM cakravartI) kA dUsarA putra / yaha apane pitA ke sAtha dIkSita huaa| tapa ke prabhAva se ise vikriyARddhi prApta huI / (loka meM yahI muni viSNukumAra ke nAma se prasiddha huaa)| isake bhAI padma ke maMtrI bali ke dvArA akampanAcArya Adi sAta sau muniyoM para upasarga kiye jAne para isane do pada meM bikriyARddhi se samasta pRthivI nApa kara upasarga dUra kiyA thA / tapa dvArA vaha ghAtiyAkarmoM kA kSaya karake kevalI huA aura deha tyAga karake mukti prApta kii| mapu0 70.282-300, papu0 20.179183, hapu0 20.15-63, 45. 24, pApu0 7.57-72 de0 akampanA cArya, puSpadanta aura bali viSNudhI-siMhapurI ke rAjA viSNu kI rAnI / yaha tIrthaGkara zreyAMsanAtha kI jananI thI / papu0 20.47 viSNusaMjaya-kRSNa kA eka putra / hapu0 48.69 viSNusvAmI-rAjA jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.39 viSvANasamiti-ahiMsAvata kI pAMca bhAvanAoM meM pAMcavIM bhaavnaa| isameM jala-pAna aura bhojana bhalI prakAra dekhakara hI karanA hotA hai| mapu0 20.161 vistArasamyaktva-samyaktva ke dasa bhedoM meM sAtavA bheda / jIva Adi padArthoM kA vistRta kathana sunakara pramANa aura nayoM ke dvArA dharma meM utpana huA zraddhAna vistAra-samyaktva kahalAtA hai| mapu0 74.439 440, 445-46, vIvaca0 19.141, 149 vihatAntaka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.141 vihAyastilaka-eka nagara / yahA~ kA rAjA sulocana thaa| isane apanI utpalamatI kanyA kA vivAha cakravartI sagara ke sAtha kiyA thaa| papu0 5.76-83, de0 pUrNaghana bihArakriyA-garbhAnvayI zrepana kriyAoM meM ikyAvanavI kriyA / dharmacakra viSTaraSadhA-dhItazokapura ko Age karake tIrthaGkaroM kA eka sthAna se dUsare sthAna para jAnA vihArakriyA kahalAtI hai / tIrthaGkara vihAra karate samaya AkAzamArga se calate haiM / unake caraNoM ke Age aura pIche sAta-sAta tathA caraNoM ke nIce eka isa prakAra pandraha kamaloM kI racanA kI jAtI hai| manda-sugandhita vAyu bahatI hai aura bhUmi niSkaNTaka ho jAtI hai| mapu0 38.62-63, 304, hapu0 3.20-24 vihIta-bAlI ke pUrvabhava ke jIva meghadatta kA pitA / yaha airAvata kSetra ke ditinagara kA nivAsI thaa| isakI strI kA nAma zivamati thaa| papu0 106.187-188 bIcAra-artha, vyaMjana tathA yogoM kA saMkramaNa (privrtn)| mapu0 21.172 bINAgoSThI-vINA-vAdakoM kI gosstthii| isameM vINA-vAdaka ekatrita hokara vINA-vAdana dvArA logoM kA manoraMjana karate haiN| tIrthakara vRSabhadeva aisI goSThiyoM meM sammilita hote the| mapu0 14.192 vItakalmaSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.138 vItabhaya-(1) meru gaNadhara ke dUsare pUrvabhava kA jIva / pUrva dhAtakIkhaNDa ke pazcima videha kSetra gandhila deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA ahaMdAsa aura rAnI suvratA kA putra / yaha balabhadra thaa| nArAyaNa vibhISaNa isakA choTA bhAI thA / Ayu ke anta meM nArAyaNa ratnaprabhA pRthivI meM utpanna huA tathA yaha anivRtti muni se saMyama lekara tapa karake AdityAbha nAma kA lAntavendra huaa| mapu0 59.276-280, hapu0 27.111-114 (2) sindhu deza kA eka nagara / kRSNa kI paTarAnI gaurI isI nagara ke rAjA meru kI putrI thI / hapu0 44.33-36 / vItabhI-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 (2) sUryavaMzI rAjA avidhvaMsa kA putra / vRSabhadeva isakA putra thaa| papu0 5.8, hapu0 13.11 bItamatsara-saudharmendra dvArA stUta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 votarAga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 ___ 25.185 vItazoka-puSkaravara dvIpa meM pazcima meru ke sarida deza kA eka nagara / cakradhvaja yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 62.364-365 vItazokapura-(1) jambadvIpa ke pazcima videhakSetra meM gandhamAlinI deza kA eka nagara / vaijanta yahA~ kA rAjA thA / isakA apara nAma bItazokA thA / mapu0 59.109-110, hapu0 27.5 (2) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza kA eka ngr| jAmbavatI sAtaveM pUrvabhava meM yahA~ ke vaizya damaka kI putrI devilA thii| vItazokA isakA apara nAma thA / mapu0 71.360-361, 76.130, hapu0 60.43, 68-69 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bItazokA-vIrabhadra vItazokA-(1) eka nagara / isakA apara nAma vItazokapura thA / mapu0 59.109, hapu0 27.5 de0 vItazokapura--1 (2) eka nagara / isakA bhI apara nAma votazokapura thA / hapu0 60.43, 68-69 de0 vItazokapura--2 (3) vijayAdha kI uttara NI meM sthita paccIsavIM nagarI / hapu0 19.81, 87 (4) videhakSetra ke saritA deza kI rAjadhAnI / mapu0 63.211, 216 (5) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita vatsa-deza ko kauzAmbI nagarI ke rAjA maghavA kI mahAdevI / raghu isakA putra thaa| mapu0 70.63-64 de0 maghavA--1 vItazokApurI-jambUdvIpa meM meru parvata ke pUrva kI ora vidyamAna eka ___ nagarI / yahA~ kA rAjA naravRSabha thA / mapu0 61.66 vIthI-samavasaraNabhUmi ke mArga / isa bhUmi ke cAroM mahAdizAoM meM do-do koza vistRta aisI cAra mahAvIthiyA~ hotI haiM / ye apane madhya meM sthita cAra mahAstambhoM ke pITha dhAraNa karatI haiM / hapu0 57.10 vIbhatsa-rAvaNa kA eka siMharathI sAmanta / papu0 57.46, 48 vIraMjaya-cakravartI bharateza kA putra / yaha jayakumAra ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 47.282-283 vIra-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.124 (2) vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA caubIsavAM ngr| hapu0 22.88 (3) baladeva aura kRSNa ke ratha kI rakSA karane ke lie unake pRSTharakSaka banAye gaye vasudeva ke putroM meM eka putra / hapu0 50.115117 (4) rAjA stimitasAgara kA putra / UrmimAn aura vasumAn isake bar3e bhAI aura pAtAlasthira isakA choTA bhAI thaa| hapu0 48.46 (5) saudharma yugala kA pA~cavA~ paTala / hapu0 6.44 (6) eka nRpa / yaha sItA ke svayaMvara meM samilita huA thaa| 'papu0 28.215 (7) janmAbhiSeka ke pazcAta rAjA siddhArtha aura rAnI priya- kAriNI ke putra ke lie indra dvArA abhihita do nAmoM-vIra aura varddhamAna meM eka nAma / varddhamAna inakA apara nAma thaa| yaha nAma inheM karmoM ko jotane se prApta huA thaa| pANDavapurANa ke anusAra inheM yaha nAma saMgama nAmaka deva se prApta huA thaa| yaha deva sarpa ke rUpa meM krIDA ke samaya mahAvIra ke pAsa AyA thaa| mahAvIra ne ise parAjita kara apane dhairya aura parAkrama kA paricaya diyA thaa| usa samaya usa -saMgama deva ne inheM "vIra" kahakara inakI stuti kI thii| mapu0 74. 252, 268, 276, hapu0 2.44-47, pApu0 1.115, vovaca0 1.34 de0 mahAvIra jaina purANakoza : 383 (8) rAjA vRSabhadeva aura rAnI yazasvatI kA putra / Age yahI vRSabhadeva kA guNasena nAmaka gaNadhara huaa| mapu0 16.3,47.375 de0 guNasena boraka-jambUdvIpa ke vatsa deza kI kauzAmbI nagarI kA eka vaizya / vanamAlA isakI strI thii| rAjA sumukha ne isakI strI kA apaharaNa karake use apanI patnI banAyA thaa| yaha marakara-tapa ke prabhAva se deva huaa| isa paryAya meM isane avadhijJAna se pUrvabhava meM bairI sumukha ko vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke haripura nagara meM utpanna huA jAnA / isane sumukha ke jIva-harikSetra ke vidyAdhara ko vahAM se lAkara bharatakSetra meM chor3A thaa| isakA apara nAma vIradatta thaa| papu0 21, 2-6, hapu0 14.1-2, 61 de0 vIradatta-1 vIravatta-(1) kaliMga deza ke dantapura nagara kA eka vaizya / yaha bhAloM ke bhaya se apane sAthiyoM aura patnI vanamAlA ke sAtha jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vatsa deza kI kauzAmbI nagarI meM Akara sumukha seTha ke pAsa rahane lagA thA / sumukha seTha isakI patnI vanamAlA ko dekhakara usa para Asakta ho gayA thaa| usane ise bAraha varSa ke lie vyApAra karane bAhara bhejakara isakI patnI ko apanI strI banA liyA thA / bAraha varSa bAda lauTane para strI ko pratikUla sthiti dekhakara yaha virakta ho gayA thA tathA isane proSThila muni ke pAsa jinadIkSA le lI thI / Ayu ke anta meM sanyAsamaraNa karake yaha saudharma svarga meM citrAMgada deva huA / isakA apara nAma vIraka thA / mapu0 70.6372, pApu0 7.121-126 ' (2) eka muni / inhoMne yati zivagupta dvArA sauMpe gaye muni vaziSTha ko cha: mAsa paryanta apane pAsa rakhA thaa| hapu0 33.72-73 vIradIkSA-nirbhaya aura vIra puruSoM dvArA grahaNa kI gayI nirgrantha dIkSA / aisA dIkSita puruSa deva, zAstra aura guru ko chor3akara kisI anya ko praNAma nahIM karatA / mapu0 34.109 vIranandI-eka muni / jIvandharakumAra ke guru siMhapura ke rAjA AryavarmA ne dhRtiSeNa putra ko rAjya dekara inase saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 75.281-282 vIrapaTTa-vIratA kA pratIka-mukuTa / medhakumAra ko jIta lene para jayakumAra ko cakravartI bharateza ne yahI paTTa bA~dhA thaa| mapu0 43.50-51 aurnagara / tIrthakara naminAtha ko isI nagara ke rAja datta na ___ AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 69.30-31, 56 vIrabAhu-rAjA vanajaMgha aura rAnI zrImatI kA putra / yaha rAjarSi vabAhu ke sAtha muni yamadhara se apane anya sattAnave bhAiyoM ke sAtha saMyamI ho gayA thaa| mapu08.58-59 vIrabhA-eka cAraNaRddhidhArI muni / ye cAraNa muni guNabhadra ke sAtha jaTharakauzika kI eka tApasoM kI bastI meM Aye the| donoM ne bastI ke nAyaka tapasvI vaziSTha ke paMcAgni-tapa ko ajJAna tapa kahA thaa| isa para kupita hokara vaziSTha ne inase ajJAna kyA hai ? yaha jAnane kI icchA prakaTa kI thii| inake sAthI guNabhadra ne vaziSTha ko yukti Jain Education Intemational Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 : : jaina purANakoza pUrvaka samajhAyA / phalasvarUpa vaziSTha ne unase dIkSA lekara upavAsa sahita tapa karanA Arambha kara diyA thaa| mapu0 70.322-328 de0 vaziSTha vIramatI- jambUdvIpa ke bharatakSetra meM chatrapura nagara ke rAjA nandivarddhana kI rAnI / mahAvIra ke pUrvabhava ke jIva nanda kI yaha jananI thI / mapu0 74.243, vIvaca0 5.134- 136, de0 nanda - 9 vIravita lohAcArya ke pazcAt hue aneka AcAyoM meM eka AcArya / siMha ke ziSya tathA padmasena ke gurU the| 0 66.26-27 vIrasena - mahAvIra kA apara nAma / mapu0 74.3 (2) mahApurAga ke kartA jinasenAcArya ke guru dhAnya meM senasaMgha ke eka AcAryaM / ye kavivRndAvana, lokavid, kAvya ke jJAtA aura bhaTTAraka the| inhoMne SaTkhaNDAgama tathA kasAyapAhuDa ina siddhAnta granthoM kI ghavalA, jayadhava lA TIkAe~ likhI thIM / siddhapaddhati grantha kI TIkA kA kartA bhI inheM kahA gayA hai / mapu0 1.55-58, 76.527-528, prazasti 2-8 hapu0 1.39 (3) rAjA mAndhAtA kA putra aura pratimanyu kA pitA / papu0 22.155 ( 4 ) vaTapura nagara kA raajaa| apane yahAM ayodhyA ke rAjA madhu ke Ane para isane usakA yatheSTa sammAna kiyA thaa| rAjA madhu isakI patnI candrAbhA para Asakta ho gayA thA / phalasvarUpa usane chala-bala se candrAbhA ko apanI strI banA lI thii| madhu dvArA apanI strI kA apaharaNa kiye jAne se yaha vichipta hokara AtaMdhyAna se marA aura cirakAla taka saMsAra meM bhramaNa karatA rahA / anta meM manuSya paryAya prApta kara isane tapa kiyaa| isa tapa ke prabhAva se Ayu ke anta meM marakara yaha dhUmaketu deva huA / papu0 109.135-148, pu0 43.159-165, 171-177, 220-221 vIrAMgaja -- paMcama kAla ke antima muni / ye candrAcArya ke ziSya hoMge / mapu0 76.432 vIrAMgada - bharateza cakravartI ke karAbhUSaNa kA nAma / mapu0 37.185 vIrAkhya- rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 vIrya - ( 1 ) kuruvaMza kA eka rAjA / ise rAjA vicitra se rAjya milA thA / pu0 45.27 (2) zakti / isase bhayabhIta prANiyoM kI rakSA kI jAtI hai| papu0 97.37 vIrya vaMSTra- eka mahApuruSa / rAvaNa ne bAra-bAra stuti kI thI / papu0 13.103 bopura yAdavoM kA eka nagara pu0 41.44 vIryapravapUrvaaMga praviSTajJAna ke caudaha pUrvo meM tIsarA pUrva isameM sattara lAkha padoM meM atizaya parAkramI satpuruSoM ke parAkrama kA varNana hai / pu0 2.98, 10.88 vIryavAn rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA ikAnave puSa pApu 8.204 vIramatI - vRddhArtha vIryAcAra-muniyoM ke jJAna, darzana, cAritra, rUpa aura vIrya ina pAMca AcAroM meM pA~cavA~ AcAra / sAmarthya ke anusAra AcAra kA pAlana karanA vIryAcAra kahalAtA hai / hapu0 20.173, pApu0 23.59 vRttiparisaMkhyA bAhya tapa kA tIsarA bheda bhojana viSayaka suSNA dUra karane ke lie muniyoM kA AhAra-vRtti meM gharoM kI sImA kA niyama lekara carcA ke lie jAnA vRttiparisaMsthAna tara kahalAtA hai mapu0 20. 176, papu0 14.114-115, hapu0 64.23, vIvaca0 13.42 vRtravatI -- jambUdvIpa ke bharatakSetra kI eka nadI / bharateza kI senA unakI digvijaya ke samaya isa nadI ko pAra karake citravatI nadI para pahu~cI thI / mapu0 29.58 vRtrasUdana - rAjA sahasrAra kA putra indra / AtmarakSA ke lie vidyAdharoM dvArA sahasrAra se nivedana kiye jAne para usane unheM isI ke pAsa bhejA thA / papu0 7.61-63, de0 indra - 6 buTikama - citrakalA ke tIna bhedoM meM prathama bheda / suI athavA danta Adi ke dvArA citra banAnA vuSkima citrakalA kahalAtI hai / papu0 24.41 kAryaka-- bharatakSetra ke madhya AryalaNDa kA eka deza tIrthadUra mahAvIra vihAra karate hue yahA~ Aye the| hapu0 3.4, 11.64 vRkovara - pANDava bhIma kA apara nAma / hapu0 54.66 vRkSamUla - eka vidyA nikAya / dharaNendra kI devI diti ne yaha vidyA-nikAya nami aura vinami ko diyA thA / hapu0 22.60 vRkSamUlayoga - varSA kAla meM vRkSa ke nIce dhyAna karanA vRkSamUlayoga kahalAtA hai / mapu0 34.155-156 vRtaratha - kuruvaMza kA eka rAjA / ise rAjya zAsana rAjA mahAratha se milA thaa| hapu0 45.28 vRtta - (1) pApArambha ke kAryoM se virakta hone meM sahAyaka karma / ye deva- pUjA Adi chaH hote haiN| inakA AcaraNa karanA vRtta kahalAtA hai| mapu0 39.24, 55 (2) padagata gAndharva kI eka vidhi / hapu0 19.149 vRttalAbha-dIkSAnvaya kriyAoM meM dUsarI kiyaa| guru ke caraNoM meM namaskAra karate hue vidhipUrvaka vratoM ko grahaNa karanA vRttalAbha-kriyA kahalAtI hai / mapu0 39.36 vRttAyAmigiri parvata pu0 5.588 vRtti - (1) vaiNa svara kA eka bheda / hapu0 19.147 (2) vAyudeva ne prajA ko upadeza dete hue usakI AjIvikA ke chaH sAdhana batAye the / ve haiM--asi, maSi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa / mapu0 16.180-181, 242 - 245 vRddha - (1) kozala deza kA eka grAma brAhmaNa mRgAyaNa isI grAma kA nivAsI thaa| mapu0 59.207 (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM magadha deza kA eka grAma / saMyamI bhagadatta aura bhavadeva isI grAma ke the / mapu0 76.152 vRddhArtha - rAjA vasudeva aura rAnI padmAvatI kA putra / hapu0 48.56 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRda-vRSasena vRnda-kauravoM kA pakSadhara eka raajaa| yaha rAjA zatAyudha ke sAtha yuddha meM mArA gayA thaa| pApu0 20.152 vRndAraka-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bAvanavA~ putra / pApu0 8.199 vRndAvana-mathurA kA samIpavartI eka ngr| kRSNa ke pAlaka nanda aura yazodA isI nagara ke nivAsI the / mathurA se yahA~ jAne ke lie yamunA nadI ko pAra karanA hotA hai / hapu0 35.27-29 vRSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 vRSaketu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 vRSadhvaja-(1) vaidizapura kA raajaa| isakI rAnI dizAvalI aura putrI dizAnandA thii| hapu0 45.107-108, pApu0 14.174-175 (2) kuruvaMza kA eka raajaa| ise vRSAnanda se rAjya milA thaa| hapu0 45.28 vRSapati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. vRSabha-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 70, 25.75, 100, 143, hapu0 1.3, de0 RSabha (2) rAkSasa mahAkAla se pradyumna ko prApta eka ratha / mapu0 72. 111 (3) cauthe balabhadra suprabha ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20.234 vRSabhavatta-(1) kuzAgrapura kA eka zrAvaka / isane tIrthakara munisuvratanAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / papu0 21.38-39, hapu0 16.59 (2) rAjapura nagara kA eka setth| isakI strI padmAvatI aura putra jinadatta thaa| yaha anta meM munirAja gaNapAla ke nikaTa dIkSita ho gayA thaa| isakI patnI ne bhI AryikA suvratA se saMyama dhAraNa kara liyA thaa| mapu0 75.314-320 (3) eka setth| isakI strI subhadrA thii| kisI vanecara se ise ceTakI kI putrI candanA prApta huI thii| isakA apara nAma vRSabhasena thaa| mapu074.338-342, 75.52-54 de0 vRSabhasena-3 vRSabhadhvaja-(1) sUryavaMzI eka raajaa| yaha rAjA vItabhI kA putra aura garuDAMka kA pitA thaa| papu0 5.8, hapu0 13.11 (2) ujjayinI kA raajaa| isakI rAnI kamalA thii| mapu0 71.208-209, hapu0 33.103 (3) mahApura nagara ke rAjA chatracchAya aura rAnI zrIdattA kA putra / pUrvabhava meM ise marate samaya padmaruci jainI ne namaskAra maMtra sunAyA thA jisake prabhAva se yaha tiryaMca yoni se manuSya huA thaa| isane apane pUrvabhava ke maraNasthAna para jaina-mandira banavAkara mandira ke dvAra para apane pUrvabhava kA eka citrapaTa lagavAyA thaa| mandira meM darzanArtha Aye apane pUrvabhava ke upakArI padmaruci ko pAkara usake caraNoM meM namaskAra kara usakI isane pUjA kI thii| anurAgapUrvaka padmaruci ke sAtha isane cirakAla taka rAjya kiyA thaa| donoM ne jaina purANakoza : 385 aneka jinamandira aura jina pratimAeM banavAI thIM / anta meM samAdhipUrvaka marakara donoM aizAna svarga meM deva hue / papu0 106.38-70 (4) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 25.116 vRSabhaparvata-jambadvIpa ke bharata aura airAvata kSetra sambandhI eka-eka tathA videhakSetra ke battIsa kula cauMtIsa parvata / bharateza ne isI parvata para kAkaNI-ratna se apanI prazasti likhI thii| yaha parvata sau yojana UMcA hai| mUla meM bhI yaha sau yojana aura zikhara para pacAsa yojana vistRta hai| yaha AkalpAnta avinazvara, AkAza ke samAna nirmala, nAnA cakravatiyoM ke nAmoM se utkIrNa tathA deva aura vidyAdharoM dvArA sevita hai| mapu0 32.130-160, hapu0 5.280, 11.47-48 vRSabhasena-(1) tIrthaMkara vRSabhadeva ke putra evaM pahale gaNadhara / vRSabhadeva ne inheM gandharvazAstra par3hAyA thaa| ye cAra jJAna ke dhArI the| sapta RddhiyoM se vibhUSita the| sAtaveM pUrvabhava meM ye rAjA protivardhana ke mantrI, chaThe pUrvabhava meM bhAgabhUmi meM Arya, pAMcaveM meM kanakaprabha deva, cauthe meM Ananda, tIsare meM ahamindra, dUsare meM rAjA vanasena ke putra pITha aura prathama pUrvabhava meM sarvArthasiddhi meM ahamindra the| isa bhava meM ye cakravartI bharateza ke choTe bhAI hue| inheM purimatAla nagara kA rAjA banAyA gayA thaa| ye caramazarIrI the| inhoMne vRSabhadeva ko kevalajJAna prakaTa hone para anya rAjAoM ke sAtha unakI vandanA kI thii| unase saMyama dhAraNa karake unake hI ye prathama gaNadhara bhI hue| Ayu ke anta meM karma nAza kara mukta hue| mapu0 8.211216, 9.90-92, 11.13, 160, 16.2-4, 120,24.171-173, 47.367-369, 399, papu0 4.32, hapu0 9.23, 205, 12.55, vIvaca0 1.40 (2) rAjagRhI kA raajaa| isane tIrthakara munisuvrata ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 67.45 (3) vatsa deza ke kauzAmbI nagara kA eka setth| isake mitravIra karmacArI ne apane mitra bholarAja se candanA (ceTaka kI putrI) prApta karake ise hI sauMpI thii| bhadrA isakI patnI thii| usane candanA ke sAtha apane pati ke anucita sambandha samajha kara pati ke pravAsa kAla meM candanA ko sAMkaloM se bAMdha rakhA yaa| yaha candanA ko putrI ke samAna samajhatA thaa| pravAsa se lauTakara isane candanA ko apanA pUrNa sahayoga diyA thaa| isakA apara nAma vRSabhadatta thaa| mapu0 75.52 57, vIvaca0 13.84-88 vRSabhAMka-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 vRSabhAMkita dhvajA-samavasaraNa kI dasa prakAra kI dhvajAoM meM eka dhvajA / pratyeka dizA meM ye eka sau ATha hotI haiM / ina dhvajAoM para vRSabha kA aMkana kiyA jAtA hai / mapu0 22.219-220, 233 vRSasena-rAjA jarAsandha kA pakSadhara eka rAjA / kRSNa-jarAsandha yuddha meM yaha jarAsandha kA pakSadhara yoddhA thA / mapu0 71.78 pratyaka Jain Education Interational Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 : jaina purANakoza vRSasenA- vedanIya vRSasenA-indra kI sAta prakAra kI senA kA eka bheda / isameM sainika bailoM para savAra hote haiN| mapu0 10.198-199 vRSAdhIza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.116 vRSAnanta-eka kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.28 vRSAyuSa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 vRSodbhava-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.116 vRSyarasatyAga-brahmacarya vrata kI pAMca bhAvanAoM meM pAMcavIM bhAvanA / isameM zaktivarddhaka dUdha Adi gariSTha-rasoM kA tyAga kiyA jAtA hai / mapu0 20.164, de0 brahmacarya vahadgRha-vijayA parvata kI dakSiNa zreNI kA bAbIsavA~ ngr| hapu0 22.95 vegavatI-(1) bharatakSetra ko eka ndii| pArzvanAtha ke pUrvabhava kA jIva 'vajraghoSa hAthI isI nadI kI kIcar3a meM phaMsA thA tathA kamaTha ke jIva kukkuTa-sarpa ke dvArA Dasa lie jAne se yahIM marA thaa| mapu0 73.22-24, hapu0 46.49 (2) Adityapura ke rAjA vidyAdhara vidyAmandara kI rAnI / yaha zrImAlA kI jananI thii| papu0 6.357-358 (3) eka vidyaadhrii| isane cakravartI hariSeNa kA apaharaNa kiyA thaa| mapu0 8.353 (4) arijayapura nagara ke rAjA vidyAdhara vahnivega kI raanii| yaha AhalyA kI jananI thii| papu0 13.73 (5) vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI ke svarNAbha nagara ke rAjA 'vidyAdhara manovega aura rAnI aMgAravatI kI putrii| yaha mAnasavega ko bahina tathA vasudeva kI rAnI thii| jarAsandha ke adhikAriyoM ne vasudeva ko jaba camar3e kI bhAthar3I meM banda kara pahAr3a kI coTI se nIce girAyA thA usa samaya isI ne vasudeva ko saMbhAlA thA tathA parvata ke taTa para le jAkara bhAthar3I se use bAhara nikAlA yA / hapu0 24.69-74, 26.32-40 vegavAn-rAjA vasudeva tathA rAnI vegavatI kA putra / vAyuvega isakA bhAI thA / hapu0 48.60 begAvatI-eka vidyA / isa vidyA ko vidyAdhara arkakIrti ke putra amitateja ne siddha kiyA thaa| mapu0 62.398 veginI-nAkArddhapura ke svAmI vidyAdhara manojava kI rAnI / mahAbala __ ko yaha jananI thii| papu0 6.415-416 gheNA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne yahA~ Akara dakSiNa ke rAjAoM ko unakI AjJA pracArita ko tho / mapu0 29.87 veNa-(1) mAnuSottara parvata ke pUrva-dakSiNa koNa meM sthita ratnakUTa kA eka deva / yaha nAgakumAroM kA svAmI thaa| hapu0 5.607 (2) meru parvata kI dakSiNa-pazcima dizA meM sthita zAlmalI vRkSa kI zAkhAoM para bane bhavanoM kA nivAsI eka deva / hapu0 5.190 (3) vijayAdha parvata kI uttarathaNI kA ar3atIsavA~ nagara / hapu0 22.89 (4) asurakumAra Adi dasa jAti ke bhavanavAsI devoM ke bIsa indra aura bIsa pratondroM meM pA~cavA~ indra evaM pratIndra / yaha tIrthaMkara mahAvIra ke kevalajJAna kI pUjA ke lie mahItala para AyA thaa| vIvaca. 14.54,57-58 veNuvArI-(1) yAdavoM kA pakSadhara eka ardharatha nRpa / hapu0 50.85 (2) zAlmanI vRkSa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.188-190 (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.39 (4) mAnuSottara parvata ke pUrvottara koNa meM sthita sarvaratnakUTa kA svAmI suvarNakumAra jAti kA bhavanavAsI deva / hapu0 5.608 veNudeva-bhavanavAsI devoM kA pA~cavA~ indra evaM pratondra / vIvaca0 14.54 veNudhArI-asurakumAra Adi dasa jAti ke bhavanavAsI devoM ke bIsa indra aura bIsa pratIndroM meM chaThA indra aura pratIndra / yaha bhagavAna mahAvIra ke kevalajJAna kI pUjA ke lie mahItala para AyA thaa| vIvaca0 14.54, 57-58 beNumatI-bharatakSetra ke pUrva AryakhaNDa kI eka nadI / dvigvijaya ke samaya bharateza kI senA ne isI nadI ke kinAre-kinAre jAkara vatsa deza para AkramaNa kiyA thaa| mapu0 29.60 betAlI-eka vidyA / vidyAdhara amitateja ne yaha vidyA siddha kI thii| isI vidyA se sAhasagati ne sugrIva kA rUpa dhAraNa kara usakI priyA kA apaharaNa kiyA thaa| mapu0 62.398, papu0 49.24-28 vetravana-eka vana / rudradatta kaura cArudatta isI vana ko pAra kara TakaNa deza gaye the| hapu0 21.102-103 vetrAsana-mUr3he ke samAna AkAra kA Asana / adholoka kA AkAra iso prakAra kA hai| hapu04.6 veda-(1) Rgveda, yajurveda, sAmaveda aura atharvaveda / hapu0 1.83 (2) vedanIya karma-pariNAma / ye tIna prakAra ke hote haiM-strIveda, puruSaveda aura npuskved| mapu0 20.245 (3) nirdoSa zru ta / isake do bheda haiM-ASaveda aura anArSaveda / inameM bhagavAna RSabhadeva dvArA darzAyA gayA dvAdazAMga-zruta ArSaveda aura hiMsA Adi kI preraNA denevAle zAstrAbhAsa anArSaveda mAne gaye hai| hapu0 23.33-34, 42-43, 140 devanA-(1) tIsarI-narakabhUmi ke prathama prastAra meM tapta-indrakabila kI dakSiNa dizA meM sthita mahAnaraka / hapu0 4.154 . (2) agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke bIsa prAbhRtoM meM karmaprakRti cauthe prAbhRta ke caubIsa yogadvAroM meM dUsarA yogadvAra / hapu0 10.81 82, de0 agrAyaNIyapUrva vedanIya-sUkha aura duHkha denevAlA eka karma / isakI utkRSTa sthiti tosa kor3Akor3I sAgara, jaghanya sthiti bAraha muharta tathA madhyama sthiti vividha pramANa kI hotI hai| hapu0 3.96, 58.216, vIvaca0 16.145, 156, 159-160 Jain Education Intemational Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedanopagamodbhavadhyAna - vaijayantI baMdanoparAmodbhavadhyAna AtaMdhyAna yaha vedanA ke utpanna hone para hotA hai / isa dhyAna meM vedanA naSTa karane ke vicAra bAra-bAra utpanna hote haiM / mapu0 21.33, 35 vedavatI mRgAlakuNDa nagara ke zrImRti purohita aura usakI strI sarasvatI kI putrI / isI nagara ke rAjakumAra zambhu ne isake pitA ko mArakara balapUrvaka isake sAtha kAmasevana kiyA thaa| zambhu ko isa kuceSTA ke kAraNa isane AgAmI paryAya meM zambhu ke vadha ke lie utpanna hone kA nidAna kiyA thaa| ghara Aye muni kI ha~sI karane para pitA ke samajhAne se yaha zrAvikA ho gayI thii| Ayu ke anta meM ArthikA harikAntA se dIkSA lekara isane kaThina tapa kiyA tathA marakara yaha brahma svarga gii| zambhu naraka gayA aura vahA~ se nikala kara tiryaMcagati meM bhramaNa karane ke pazcAt prabhAsakunda huA aura tapa kara svarga gyaa| vahA~ se cayakara vaha laMkA meM rAjA ratnazravA aura kekasI kA putra rAvaNa huaa| vedavatI svarga se cayakara rAjA janaka kI putrI sItA huI / yahI sItA apane pUrvabhava meM kiye nidAna ke anusAra rAvaNa ke kSaya kA kAraNa bnii| isane isa paryAya meM muni sudarzana aura AryikA sudarzanA donoM bhAI-bahina ko ekAnta meM bAtacIta karate hue dekhakara avarNavAda kiyA thA isI ke phalasvarUpa sotA kI paryAya meM isakA bhI avarNavAda huaa| papu0 106.135178, 208, 225-231 vedavidbharateza aura someMdra dvArA stuta nRpamadeva kA eka nAma / 024.39, 25.146 mapu0 vedavedya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 vebasAmapura eka nagara vAsudeva ne yahA~ ke rAjA kapilako yuddha meM jItakara usakI putrI kapilA ko vivAhA thA / hapu0 24.25-26 vedAMga -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 vedya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.146 vedhA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.102 velaghara - eka parvata / isI parvata para isI nAma kA eka nagara bhI thaa| yahA~ kA rAjA vidyAdhara samudra thaa| isane apanI satyazrI, kamalA, 'guNamAlA aura ratnacUlA ina cAra putriyoM kA vivAha lakSmaNa ke sAtha kiyA thA / papu0 54.64-65, 68-69 lambakUTa mAnuSottara parvata ke dakSiNa-pazcima koNa meM niSadhAcala kA eka kuutt| yahA~ varuNakumAroM kA adhipati deva ativemba rahatA hai| hapu0 5.609 velAMjana - bhavanavAsI devoM ke bIsa indroM aura bIsa pratIndroM meM unnIsavA~ indra aura pratIndra / vIvaca0 14.56 baikuNTha -- kRSNa kA apara nAma / hapu0 50.92 kRtAntakRtsIyamendra dvArA s vRSabhadeva kA eka nAma 50 25. 168 vaikriyika- audArika Adi pA~ca zarIroM meM dUsarA zarIra / yaha audArika jaina purANakoza 280 kI apekSA adhika sUkSma hotA hai| devoM aura nArakiyoM kA aisA hI zarIra hotA hai / mapu0 5.255, 9.184, papu0 105.152 vaigAri - eka vidyAdhara rAjA / caNDavega ne ise parAjita kiyA thA / hapu0 25.63 jayanta - ( 1 ) jambUdvIpa kA eka dvAra / yaha ATha yojana U~cA, cAra yojana caur3A, nAnA ratnoM kI kiraNoM se anuraMjita aura vajramaya daidIpyamAna kivAr3oM se yukta haiN| hapu0 5.390-391 (2) vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA chaThA nagara / hapu0 22.86 (3) vijayArgha parvata ko dakSiNazreNI kA dasavA~ nagara / mapu 19.50, 53 hapu0 22.94 (4) dakSiNa samudra kA taTavartI eka mahAdvAra / bharateza ne isa dvAra ke nikaTa apanI senA ThaharAI thii| isa kSetra kA svAmI varatanu deva thA / mapu0 29.103 hapu0 11.13 (5) cakravartI bharateza ke eka mahala kA nAma / mapu0 37.147 (6) pA~ca anutara vimAnoM meM eka vimAna / mapu0 51.15, papu0 105.170 - 171, hapu0 6.65 (7) samudra kA eka gopura / lakSmaNa ne yahA~ varatanu deva ko parAjita karake usase kaTaka, keyara, DAmaNihAra aura kaTisUtra bheMTa meM prApta kiye the / mapu0 68.651-652 (8) bharatakSetra kA eka nagara rAmapurI se calakara rAma isI nagara ke samIpa Thahare the / papu0 36.9-11 (9) jambUdvIpa ke pazcima videha kSetra meM gandhamAlinI deza ke vItazoka nagara kA rAjA / isakI rAnI sarvazrI tathA saMjayanta aura jayanta putra the / bhogoM se virakta hone para isane saMjayanta ke putra vaijayanta ko rAjya dekara pitA ke sAtha svayaMbhU muni se saMyama dhAraNa kara liyA thA / yaha kaSAyoM kA kSaya karake anta meM kevalI huA / mapu0 59.109-113, hapu0 27.5-8 (10) jambUdvIpa-vikSetra ke gandhamAlinI deza meM vItazokapura ke svAmI kA prapautra aura saMjayanta kA putra / mapu0 59.109-112 (11) jambUdvIpa ke pUrva videza meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI ke rAjA vajrasena aura rAnI zrokAntA kA putra / mapu0 11.8-10 (12) samavasaraNa - bhUmi ke tIsare koTa ke dakSiNa dvAra kA prathama nAma / hapu0 57.58 vaijayantI - ( 1 ) vijayArdhaM parvata kI dakSiNa zreNI kI taiMtIsavoM nagarI / yahA~ kA rAjA balasiMha thA / mapu0 19.50 hapu0 30.33 (2) samavasaraNa ke saptaparNa vana kI chaH vApiyoM meM eka vApI / hapu0 57.33 (3) pazcimavidehakSetra meM suvaprA deza kI rAjadhAnI / hapu0 5. 251, 263 (4) eka zivikA - pAlakI vana (sahetukabana gaye the| mapu0 65.33, pApu0 7.26 tIrthaMkara bharanAtha isI meM baiThakara Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388:jaina purANakoza baMDUrya-yAvRtva (5) rAma kA eka sabhA-bhavana / papu0 83.5 (6) bharatakSetra meM cakrapura-nagara ke rAjA varasena kI rAnI / yaha sAtaveM balabhadra-nandiSeNa kI jananI thii| mapu0 65.173-177, papu0 20.238-239 (7) nandIzvara-dvIpa kI dakSiNa-dizA ke anjanagiri kI dakSiNa- dizA meM sthita vApI / hapu0 5.660 (8) rUcakagiri ke kAMcanakUTa para rahanevAlI dikkumArI devI / hapu0 5.705 (9) rUcakagiri ke ratnaprabhakUTa para rahanevAlI eka devI / hapu0 5.725 baMDya-(1) bharatakSetra kA eka parvata / cakravartI bharateza ke sainika digvijaya ke samaya yahA~ Aye the / mapu0 29.67 (2) mahAzukra svarga kA eka vimAna / mapu0 29.226 (3) mahAzukra svarga kA deva / mapu0 59.226 (4) nola-maNi / hapu0 2.10 (5) ratnaprabhA-prathama naraka ke kharabhAga kA tIsarA pttl| hapu0 4.52 de0 kharabhAga (6) mahAhimavat kulAcala kA AThavA~ kUTa / hapu0 5.72 (7) rUcakagiri kI pUrvadizA kA eka kUTa / yahA~ vijayAdikkumArI devI nivAsa karatI hai / hapu0 5.705 (8) rUcakagiri kI aizAna dizA kA eka kUTa / yahA~ rUcakA mahattarikA devI rahatI hai / hapu0 5.722 (9) saudharma yugala kA caudahavAM indraka / hapu0 6.45 de0 saudharma (10) mAnuSottara parvata kA pUrva dizA kA eka kUTa / yahA~ yazasvAn deva rahatA hai / hapu0 5.602 vaiDUryaprabha-sahasrAra svarga kA eka vimAna / rAmadattA kA putra pUrNacandra isI vimAna meM deva huA thA / hapu0 27.74 vaiDUryamaya-meru parvata kI pRthivIkAya rUpa eka paridhi / isakA vistAra solaha hajAra pA~ca sau yojana hai| hapu0 5.305-306 baMDUryavara-madhyaloka ke antima solaha dvIpoM meM dasavA dvIpa aura sAgara / hapu0 5.624 . veNasvara-cINA sambandhI svara / zruti, vRtti, svara, prAma, varNa, alaMkAra, mUcchaMnA, dhAtu aura sAdhAraNa ye svara vaiNa svara kahalAte haiM / hapu0 19.146-147 baitaraNI-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne yaha nadI sasainya pAra kI thI aura yahIM se vaha zuSka nadI kI ora gayA thaa| mapu0 29.84 (2) naraka kI ndii| nArakI agni ke bhaya se isa nadI ke jala meM pahuMcate hI khArI taraMgoM ke dvArA aura adhika jalane lagate hai / isameM vikriyAkRta makara Adi jala-jantu rahate haiN| mapu0 74.182183, papu0 26.85, 105, 121-122, 123.14, vIvaca0 3.134-136 baitADya-eka parvata / zauryapura ke tApasa sumitra ke putra nArada ko jRmbhaka deva pUrvabhava ke snehavaza isI parvata para lAyA thaa| nArada kA yahA~ divya-AhAra se pAlana-poSaNa huA thaa| devoM ne yahIM use AkAza gAminI vidyA dI thii| hapu0 42.14-19 vaidarbha-(1) bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke bAryakhaNDa kI dakSiNa dizA meM sthita eka deza / hapu0 11.69 (2) tIrthakara puSpadanta ke prathama gaNaghara / hapu0 60.347 baMbI-rukmiNI ke bhAI rukmI kI putrii| rukmiNI dvArA pradyumna ke lie yaha kanyA mAMge jAne para bhI pUrva virodha-vaza rukmI ne use yaha kanyA nahIM dI thii| phalasvarUpa zamba aura pradyumna ne bhIla ke veSa meM rukmI ko parAjita karake balapUrvaka isa kanyA kA haraNa kiyA tathA pradyumna ne ise vivAhA thA / hapu0 48.11-13 vaiviza-bharatakSetra ke AryakhaNDa meM vindhyAcala ke Upara sthita eka deza vidizA / hapu0 11.74 vaivizapura-bharatakSetra AryakhaNDa kA eka nagara / yahA~ kA rAjA vRSadhvaja thaa| isakA apara nAma vaidezikapura thaa| hapu0 45.107, pApu0 14.173 vaica-bharatakSetra kA eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza dvArA yahA~ kA rAjA parAjita kiyA gayA thaa| papu0101.82 vaidyuta-vidyAdharoM ke svAmI nami kA vaMzaja eka vidyAdhara rAjA / yaha vidyudvega vidyAdhara kA putra thA / papu0 5.20, hapu0 13.24 / / banayika-(1) aMgabAhyazruta kA pAMcavAM bheda / isameM darzana-vinaya, jJAnavinaya, cAritra-vinaya, tapo-vinaya aura upacAra vinaya ke bheda se pA~ca prakAra ke vinayoM kA kathana kiyA gayA hai| hapu0 2.103, 10.132 (2) ekAnta, viparIta, vinaya, ajJAna aura saMzaya ke bheda se pA~ca prakAra ke mithyAtvoM meM isa nAma kA eka mithyAtva / mAtA, pitA, deva, rAjA, jJAnI, bAlaka, vRddha aura tapasvI ina AThoM ko mana, vacana, kAya aura dAna dvArA vinaya kI jAne se isake battIsa bheda hote haiN| hapu0 10.59-60, 58.194-195 vaizya-dhrauvya guru kA ziSya / zANDilya, kSIrakadambaka, udaMca aura prAvRta isake guru-bhAI the| hapu0 23.134 / / bhAra-bharatakSetra ke AryakhaNDa eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza kI senA ne ise pAra kiyA thaa| yaha rAjagRha nagara ke pAMca parvatoM meM dUsarA parvata hai| isakA AkAra rAjagRha-nagara ke dakSiNa meM trikoNa hai| tIrthaMkara mahAvIra kA yahA~ samavasaraNa AyA thaa| mapu0 29.45, 63.140, hapu0 3.54, 181.32, pApu0 1.98 yAvRtya-(1) Amyantara tapa kA tIsarA bheda / 1. AcArya 2. upAdhyAya 3. tapasvI 4. zikSA grahaNa karanevAle zaikSya, 5. roga Adi se grasta glAna 6. vRddha muniyoM kA samudAya 7. dIkSA dene vAle AcArya ke ziSyoM kA samUha rUpa kula 8. gRhastha, kSullaka, ailaka tathA muniyoM kA samudAya rUpa saMgha 9. cirakAla ke dIkSita guNI muni, Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para-vyaMjana sAdhu 10. aura manojJa lokApriya muni inakI bImArI ke samaya moha ke tIvra udaya se mithyAtva kI ora unakI pravRtti hone para, mithyAdRSTi jIvoM ke dvArA koI upadrava-upasarga kiyA jAne para aura paroSahoM ke samaya meM sadbhAva pUrvaka yathAyogya sevA karanA vaiyAvRtya tapa hai| mapu0 20.194, papu0 14.116-117, hapu. 64.29, 45-55, 18.137, vIvaca0 6.41-44 (2) SoDazakAraNa bhAvanAoM meM nauvIM bhAvanA / guNavAn sAdhujanoM ke kSudhA, tRSA, vyAdhi Adi se utpanna duHkha ko prAsuka dravyoM ke dvArA dUra karane kI bhAvanA karanA vaiyAvRtya-bhAvanA kahalAtI hai| mapu0 63.326, hapu0 34.140 vara-vRSabhadeva ke unahattaraveM gaNadhara / hapu0 12.67 vairAgyabhAvanA-vairAgya kI kAraNabhUta bhaavnaaeN| inase puruSa moha ko prApta nahIM hotA / vaha dhyAna meM sthira banA rahatA hai| jagata aura zarIra ke svarUpa kA bAra-bAra cintana karane tathA viSayoM meM anAsakta rahane se vairAgya meM sthiratA AtI hai / mapu0 21.95, 99 vairocana-(1) nau anudiza vimAnoM meM eka vimAna / hapu0 6.63 (2) eka astra / jarAsandha dvArA chor3e isa astra kA kRSNa ne mAhendra-astra se viccheda kiyA thaa| hapu0 52.53 (3) bhavanavAsI devoM ke bIsa indra aura pratIndroM meM dUsarA indra aura pratIndra / yaha jinAbhiSeka ke samaya camara DhoratA hai / mapu0 71. 42, vIvaca0 14.54 vaizAkhasthAna-bANa calAte samaya prayujya eka Asana / isameM dAyeM para kA ghuTanA-pRthivI meM Tekakara bAyeM paira ko ghuTane se mor3akara rakhA jAtA hai / mapu0 32.87, hapu0 4.8 baizAlI-bharatakSetra ko nagarI / yahA~ ke rAjA gaNataMtra-nAyaka ceTaka the| mapu075.3 vaizya-cAra varSoM meM eka varNa / ye nyAyapUrvaka arthopArjana karate haiN| vRSabhadeva ne yAtrA karanA sikhAkara isa varNa kI racanA kI thii| jala, sthala Adi pradezoM meM vyApAra aura pazupAlana karanA isa varNa ko AjIvikA ke sAdhana hai| mapu0 16.104, 244, 38.46, hapu0 9.39, 17.84, pApu 2.161 | becavaNa-(1) pUrvavideha kA sItA nadI aura niSadha-kulAcala kA eka vakSAragiri / mapu0 63.202, hapu0 5.229 / (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vijayA parvata ke nau kUToM meM nauvA~ kUTa / hapu0 5.28 (3) himavat-kulAcala ke gyAraha kUToM meM gyArahavA~ kUTa / hapu0 baina purANakoza : 389 (7) tIrthakara mallinAtha ke dUsare pUrvabhava kA jIva-kacchakAvatI deza ke votazoka nagara kA nRp| yaha vacapAta se vaTavRkSa ke samUla vinAza ko dekhakara saMsAra se bhayabhIta huA / phalasvarUpa putra ko rAjya dekara muni nAga ke pAsa yaha dIkSita ho gyaa| tapa karake tIrthakaraprakRti kA bandha karane ke pazcAt marakara yaha aparAjita vimAna meM ahamindra huaa| mapu0 66.2-3, 11-16 (8) bharatakSetra ke malaya deza meM ratnapura nagara kA seTha / isakI palI gotamA aura putra zrIdatta thaa| mapu0 67.90-94 (9) jambadIpa ke bharatakSetra meM kurujAMgala deza ke hastinApura nagara kA eka seTha / isane munirAja samudrasena ko AhAra dene ke bAda munirAja ke pIche-pIche Aye hue gautama brAhmaNa ko bhojana karAyA thaa| phalasvarUpa gautama ne isase prabhAvita hokara muni sAgarasena se dIkSA le lI thii| mapu0 70.160-176 / (10) yakSapura ke dhanika vizravasa aura kautuka maMgala nagara ke rAjA vyomabindu vidyAdhara kI bar3I putrI kauzikI kA putra / indra vidyAdhara ne ise pA~cavA~ lokapAla tathA laMkA kA rAjA banAyA thaa| dazAnana kA yaha mauserA bhAI thA / yuddha meM yaha rAvaNa se parAjita huA / anta meM digambara dIkSA lekara isane tapa kiyA aura tapazcaraNa karate hue marakara paramagati pAyI / papu0 7.127-132, 236, 8.239-240, 250-251 vaizravaNakUTa-vijayArgha parvata kI dakSiNa zreNo kA tiyAlosA nagara / mapu0 19.51 vaizravaNadatta-(1) videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke nivAsI seTha 'sAgarasena kI choTI bahina sAgarasenA kA putra / isakI eka bahina thI jisakA nAma vaizravaNadatA thaa| ise iso nagara ke seTha sAgarasena aura devazrI kI putrI sAgaradattA vivAhI gayI thii| mapu0 47.189199 (2) rAjapura nagara kA eka setth| isakI patnI AmramaMjarI aura putrI suramaMjarI thii| mapu0 75.314, 348 (3) bharatakSetra ke aMga deza kI campA nagarI kA seTha / isakI strI kA nAma vinayavatI tathA putrI kA nAma vinayazrI thii| jambUsvAmI isake jAmAtA the / mapu 76.8, 47-48 vaibhavaNavattA-videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke seTha sAgarasena kI bhAnajI / mapu0 47.189-198 de0 vaizravaNadatta vaizvAnara-(1) kuruvaMzI eka raajaa| ise rAjya rAjA vizva se milA thaa| isake pazcAt vizvaketu rAjA huA / hapu0 45.17 (2) vidyAdharoM kI eka jAti / isa jAti ke vidyAdhara vidyAbala vAle hote haiM tathA devoM ke samAna krIr3AeM karate haiM / papu0 7.119 vyaMjana-(1) svapna, antarikSa, bhauma, aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa aura chinna ina aSTAMga nimittoM meM chaThA nimitta / zira, mukha Adi meM rahane vAle tila Adi vyaMjana kahalAte haiN| inase sthAna, mAna, aizvarya, lAbha-alAbha Adi ke saMketa milate haiN| mapu0 62.181, 187, hapu0 10.117 (4) airAvata kSetra meM vijayAdha parvata ke nau kUToM meM nauvAM kuutt| hapu0 5.112 (5) kubera kA eka nAma / hapu0 61.18 (6) jambUdvIpa ke vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI kA taiMtAlIsA -nagara / mapu0 19.51, 53 Jain Education Intemational Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 390 jaina purANako (2) masAloM ke sAtha pakAye gaye svAdiSTa khAdya padArthaM / mapu0 3.202 vyaMtara - devoM kA eka bheda / ye ATha prakAra ke hote haiN| unake nAma haiMkinnara, kiMpuruSa, mahoraga, gandharva, yakSa, rAkSasa, bhUta aura pizAca / bAla tapa karanevAne sAdhu marakara aise hI deva hote haiM / ina devoM kI utkRSTa sthiti eka palya pramANa tathA jaghanya sthiti dasa hajAra varSa hotI hai / ye madhyaloka meM rahate haiN| tIrthaMkaroM ke janma kI dene sUcanA ke lie ina devoM ke bhavanoM meM svayameva bhariyoM kI dhvani hone lagatI para choTe-choTe gaDDhoM meM pahAr3a ke zikharoM para vRkSoM ke koTaroM, pattoM kI jhopar3iyoM meM rahate hai| inakA 1 deva 1 sarvatra gamanAgamana rahatA hai / dvIpa aura samudroM kI Abhyantarika sthiti kA inheM jJAna hotA hai| ina devoM ke solaha indra aura solaha pratIndra hote haiM / unake nAma ye haiM - 1. kinnara 2. kiMpuruSa 3. satpuruSa 4. mahApuruSa 5. atikAya 6. mahAkAya 7. gItarati 8. ratikIrti 9. maNibhadra 10. pUrNabhadra 11. bhIma 12. mahAbhIma 12. surUpa 14. pratirUpa 15. kAla aura 16. mahAkAla / mapu0 31.109-113, papu0 3.159-162, 5.153, 105.165, hapu0 2.83, 3.134135, 139, 5.397 - 420, vIvaca0 14.59-62, 17.90-91 vyantarI - zrI hI, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI vyantara deviyA~ / chahoM kramazaH padma, mahApadma, tigaccha, kesarI, mahApuNDarIka aura puNDarIka hRdoM meM nivAsa karatI haiM / mapu0 63.197-198, 200 vyakta - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.147 vyaktavAsaudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 , - 25. 147 vyavatazAsana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 147 vyatItazoka- tebIsaveM tIrthaMkara pArzvanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20. 29-30 vyaya-nayI paryAya kI prApti / mapu0 24.110, hapu0 1.1 vyavahAra kAla -- samaya, Avali, ucchvAsa, prANa, stoka aura lava Adi kAla / hapu0 7.16 vyavahAranaya - saMgraha naya ke viSayabhUta sattA Adi padArthoM kA vizeSa rUpa se bheda karanevAlA eka naya / hapu0 58.45 vyavahArapalya-vyavahArapalyopama kAla kA pariNAma batAne ke lie banAyA gayA eka yojana pramANa lambA aura itanA hI caur3A tathA gaharA cAroM ora dIvAla se yukta grt| isameM eka se sAta dina taka ke ke aise bAla jinakA dUsarA Tukar3A na ho sake, kUTa-kUTa kara bhara diye jAte haiN| hapu0 7.47-48 vyavahArapasyopagama-vyavahArakAya garta meM bhare gaye avibhAjya ke bAloM meM se sau-sau varSa meM eka-eka bAla ko nikAlate hue una samasta bAloM ko nikAlane meM jitanA samaya lage vaha vyavahAra palyopagama kAla kahalAtA hai / hapu0 7.47-49, de0 vyavahArapalya vyaMtara-vyAsa upavahAracAritra - hiMsA Adi pA~coM pApoM kA kRta kArita aura anu modanA se tInoM yogoM kI zuddhipUrvaka tIna gupti aura paMca samiti ke paripAlana ke sAtha sadA ke lie tyAga karanA vyavahAra cAritra kahalAtA hai / vovaca0 18.18-19 vyavahAravAnAyaM kA zaMkA Adi doSoM se rahita tathA niyakAdi guNoM se sahita ajJAna vyavahAra-samyagdarzana kahalAtA hai| bIca 18.3 O vyavahArasamyagjJAna-tattvArthaM kA yathArtha rUpa se jJAna honA / vIvaca0 - 18.14 vyavahArezitA - upAsakAdhyayana sUtra meM dvija ke kahe gaye dasa adhikAroM meM chaThA adhikAra / paramAgama kA Azraya lene vAle dvija ko prAya-citta Adi kAryoM meM svatantratA kI prApti usakA vyavahArezitAadhikAra kahalAtA hai / mapu0 40.174-177, 192 upasana -asatpravRttiyoM meM rati / ye sAta hote haiM unake nAma haiMjuA, mAMsa, madya, vezyAgamana, zikAra corI aura parasvIramaNa / inameM madya, mAMsa aura zikAra krodhaja tathA juA, corI, vezyAgamana aura parastrIramaNa kAmaja vyasana haiN| mapu0 59.75, 62.441 vyastra - mahAstambhaka dvivyAstra / digvijaya ke samaya bharateza ke sainika isase yukta the / mapu0 31.72 vyAkhyAprajJapti - (1) dvAdazAMga zruta kA pA~cavA~ aMga / isameM do lAkha aTThAIsa hajAra padoM meM muniyoM ke dvArA vinayapUrvaka pUche gaye prazna aura kevalI dvArA diye gae unake uttaroM kA vistRta varNana hai / mapu0 34.139, hapu0 10.34-35 (2) dRSTivAda aMga ke parikarma bheda ke pA~ca bhedoM meM yaha pA~cava bheda hai| isameM caurAsI lAkha untIsa hajAra pada haiM jinameM rUpIarUpI dravya tathA bhavya abhavya jovoM kA varNana kiyA gayA hai| hapu* 10.61-62, 67-68 vyAghrapura - eka nagara / yahA~ kA rAjA sukAnta thA / papu0 80.173 vyAghravilambI - rAjA bAlI kA eka yoddhA / dazAnana ke dUta se bAlI kI nindA sunakara isane dUta ko mAranA cAhA thA kintu bAlI ne dUta kA vadha nahIM karane diyA thA / papu0 9.64-69 vyAmahasta lohAcArya ke pazcAt hue AcAyoM meM eka AcArya be AcArya padamasena ke ziSya aura nAgasti ke guru the 0 66.27 vyAghrI - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharaneza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.64 vyAnanda ---- podanapura nagara kA raajaa| ambhojamAlA isakI rAnI aura vijayA putrI thii| vijayA kA vivAha ayodhyA nagarI ke rAjA tridazaMjaya aura rAnI indurekhA ke putra jitazatru ke sAtha huA thA / papu0 5.60-62 - vyAyAmika - nRtya ke tIna bhedoM meM taM sarA bhaida / kekayA isa nRtya ko jAnato tho| papu0 24.6, de0 aMgahArAzraya vyAsa - bhISma kA sautelA bhaaii| yaha hastinApura ke kauravavaMzI rAjA Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza vyutsarga-vratacaryAkriyA : 391 pArAzara aura rAnI satyavatI kA putra thaa| isakI subhadrA strI thii| ina donoM ke tIna putra hue the-dhRtarASTra, pANDu aura vidura / inakI mA~ kA nAma yojanagandhA apara nAma guNavatI thaa| vyAsa kA dUsarA nAma dhRtmartya thaa| mapu0 70.101-103, pApu0 2.39-41, 7.114-117, 8.17 vyutsarga-(1) Abhyantara tapa kA pA~cavA~ bheda / AtmA ko deha se bhinna jAnakara zarIra se nispRha hokara tapa karanA vyutsarga-tapa kahalAtA hai| isameM bAhya aura Abhyantara parigrahoM kA tyAga kiyA jAtA hai / yaha do prakAra kA hotA hai-AbhyantaropAdhityAga-tapa aura bAhyopAdhityAga-tapa / inameM krodha Adi antaraMga upAdhi kA tyAga karanA tathA zarIra ke viSaya meM "yaha merA nahIM hai" isa prakAra kA vicAra karanA AbhyantaropAdhityAga-tapa aura AbhUSaNa Adi bAhya upAdhi kA tyAga karanA bAhyopAdhityAga-tapa hai| ina donoM upAdhiyoM kA tyAga niSparigrahatA, nirbhayatA aura jijoviSA ko dUra karane ke lie kiyA jAtA hai| mapu0 20.189, 200-201, papu0 14.116117, hapu0 64.30, 49-50, vIvaca0 6.41-46 / (2) prAyazcitta ke nau bhedoM meM pAMcavAM bheda / kAyotsarga Adi karanA vyutsarga prAyazcitta-tapa kahalAtA hai| yaha aticAra lagane para usakI zuddhi ke lie kiyA jAtA hai / hapu0 64.35 vyuSTikriyA-garbhAnvaya kriyAoM meM gyArahavIM kriyaa| yaha janma se eka varSa bAda kI jAtI hai / isakA dUsarA nAma varSavardhana hai / isameM arhanta kI pUjA, agniyoM meM mantrapUrvaka Ahuti kA kSepaNa, dAna, iSTa bandhuoM ko Amantrita karake bhojana Adi karAyA jAtA hai| isa kriyA meM Ahuti-kSepaNa karate samaya nimna mantroM kA uccAraNa kiyA jAtA hai-upanayanajanmavarSavardhana bhAgI bhava, vaivAhaniSTha varSavarddhanabhAgIbhava, munIndrajanma varSavarddhanabhAgIbhava, surendrajanmavarSavarddhanabhAgIbhava, mandarAbhiSekavarSavarddhanabhAgIbhava, yauvanarAjyavarSavarddhanabhAgIbhava aura Arhantya rAjyavarSavaddhanabhAgIbhava / mapu0 38.56, 96-97, 40.143-146 vyuuh-sainy-rcnaa| yaha vividha prakAra se hotI thii| bharateza ne digvijaya ke samaya daNDavyUha, maNDalavyUha, bhogavyUha aura asaMhRta-vyUha se apanI sainya racanA kI thii| jayakumAra aura arkakIrti ne bhI yuddha ke samaya makara vyUha, cakravyUha, garuDavyUha se sainya-gaThana kiyA thaa| mapu0 31.76-77, 44.109-112 vyomagAminI-eka vidyA / yaha dazAnana ko prApta thii| mapu0 5.100, ' papu0 7.333 vyomadhimdu-kautukamaMgala nagara kA eka vidyAdhara / nandavato isakI strI thii| isakI do putriyAM thIM-kauzikA aura keksii| inameM kauzikI bar3I aura kekasI choTA putrI thI / papu0 7.126-127 vyomamUrti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.128 vyomavallabha-bharatakSetra ke vijayAddha parvata ko uttarazreNI kA dUsarA nagara / isakA apara nAma gaganavallabha thaa| hapu0 22.85, pApu0 vyomendu-eka vidyAdhara raajaa| yaha candra cUDa vidyAdhara kA putra tathA uDupAlana vidyAdhara kA pitA thA / papu0 5.52 praja-mathurA ke pAsa kA eka nagara / kRSNa yahA~ rahate the| mapu0 70.455, 461 vaNa saMrohiNI-eka vidyaa| dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thii| hapu0 22.71 vrata-hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla tathA parigraha ina pA~coM pApoM se virati / isake do bheda hai-aNuvrata aura mahAvrata / inameM ukta pAMcoM pApoM se eka deza virata honA aNuvrata aura sarvadeza virata honA mahAvrata hai| pratyeka vrata kI pAMca-pA~ca bhAvanAeM hotI hai| inameM samyak vacanagupti, samyagmanogupti, dekhakara bhojana karanA, IryA aura AdAnanikSepaNa samiti ye pA~ca ahiMsAvrata kI bhAvanAeM hai| krodha, lobha, bhaya aura hAsya kA tyAga karanA tathA prazastavacana bolanA satyavrata kI pA~ca bhAvanAeM haiN| zanya aura vimocita makAnoM meM rahanA, paroparodhAkaraNa, bhaikSyazuddhi aura sadharmAvisaMvAda ye pA~ca acauryavrata kI bhAvanAeM hai / strIrAgakathAzravaNa, striyoM ke aMgAvayavoM kA darzana, zArIrika prasAdhana, gariSTha-rasa aura pUrva rati-smaraNa inakA tyAga ye pA~ca brahmacaryavrata kI aura paMca indriyoM ke iSTa-aniSTa viSayoM meM rAga-dveSa kA tyAga karanA ye pAMca aparigraha kI bhAvanAeM haiM / paMcANuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvratoM ko milAkara vrata bAraha prakAra ke hote hai / ye svarga aura mukti-dAyaka hote haiM / mapu0 10.162, .39.3,76.363-370, 378-380, papu0 11.38, hapu0 34.52 149,58.116-122 takIrtana-candrapura nagara ke rAjA hari aura rAnI dharAdevI kA putra / yaha munidharma ko pAlate hue marakara svarga gayA aura vahA~ se cyuta hokara pazcima videhakSetra ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA mahAghoSa aura rAnI candriNI kA payobala nAma kA putra huA / papu0 5 135-137 batacaryAkriyA-(1) garbhAnvaya-trepana kriyAoM meM pandrahavIM kriyA / isameM brahmacaryavrata ke yogya kamara, jAMgha, vakSa-sthala aura sira ke cihna dhAraNa kiye jAte haiM / kamara meM ratnatraya kA pratIka tona lara kA maunjobandhana, jA~gha para ahaMnta kula ko pavitratA aura vizAlatA kI pratIka dhotI, vakSaHsthala para sapta paramasthAnoM kA sUcaka sAta lara kA yajJopavIta aura sira kA muNDana karAyA jAtA hai / isa caryA meM lakar3I kI dAtauna nahIM kI jAtI, pAna nahIM khAyA jAtA, aMjana nahIM lagAyA jAtA haldI Adi kA lepa lagAkara snAna nahIM kiyA jAtA, akele pRthvI para zayana karanA hotA hai / yaha saba dvija taba taka karatA hai jaba taka usakA vidyAdhyayana samApta nahIM hotaa| isake pazcAt use gRhasthoM ke mUlaguNa dhAraNa karanA aura zrAvakAcAra evaM adhyAtmazAstra Adi kA adhyayana karanA hotA hai / mapu0 38.56, 109-120 / / (2) dIkSAnvaya kriyAoM meM dasavI kriyA / isameM yajJopavIta se yukta hokara zabda evaM artha donoM prakAra se upAsakAdhyayana ke sUtroM kA bhalo prakAra abhyAsa kiyA jAtA hai / mapu0 39.57 Jain Education Interational Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vratadhara-zava 392 : jaina purANakoza vratadhara-eka muni / kRSNa ko choTI bahina tathA yazodA kI putrI ne inhIM muni se apane kurUpa hone kA kAraNa jJAtakara AryikA ke vrata liye the / hapu0 49.1, 13-17, 21 vratadharmA-kuruvaMza kA eka rAjA / yaha zrIvrata kA putra aura dhRta kA pitA thA / hapu0 45.29 vratapratimA-zrAvakadharma aura gyAraha pratimAoM meM dUsarI prtimaa| isa pratimA kA dhArI vratI zalya rahita hokara pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata dhAraNa karatA hai / vIvaca0 18.37 vratasaMrohaNa-eka vidyAstra / vidyAdhara caNDavega ne yaha vasudeva ko diyA thA / hapu0 25.49-50 vratAvataraNakriyA--(1) garbhAnvaya-trepana kriyAoM meM solahavIM kriyaa| yaha guru kI sAkSIpUrvaka bAraha athavA solahaveM varSa meM sampanna kI jAtI hai| isameM madya-mAMsa aura pAMca udumbara phaloM kA tathA paMca sthUla pApoM kA sArvakAlika tyAga kiyA jAtA hai| brAhmaNa, kSatriya aura vaizya guru kI AjJA se vastra, AbhUSaNa aura mAlA Adi grahaNa kara sakate haiM / kSatriya AjIvikA kI rakSA athavA zobhA ke lie zastra bhI dhAraNa kara sakate hai| jaba taka Age kI kriyA nahIM hotI taba taka brahmacarya vrata kA pAlana tInoM vargoM ke lie Avazyaka hai| mapu0 38.56, 121-126 (2) dIkSAnvaya kriyAoM meM gyArahavIM kiyaa| isameM vidyAbhyAsa ke pazcAt ziSya guru ke samIpa vidhipUrvaka punaH AbhUSaNa Adi grahaNa karatA hai / mapu0 39.58 vratI--mAyA, nidAna aura mithyAtva ina tIna zalyoM se rahita vrtdhaarii| ye hiMsA Adi pAMcoM pApoM se eka deza virata rahate hai| inake do bheda hai-sAgAra aura anagAra / inameM vratoM kA eka deza pAlana karanevAle sAgAra aNuvratI aura pUrNa rUpa se vratoM kA pAlana karanevAle anagAra mahAvratI kahalAte haiM / mapu0 56.74-75, 76.373-376, hapu0 58.134-137 vAta--kuruvaMzI kA eka rAjA / yaha suvrata kA putra aura mandara kA pitA thaa| hapu0 45.11 bohi-varSA ke Arambha meM boyA jAnevAlA anAja-dhAnya / vRSabhadeva ke samaya meM yaha utpanna hone lagA thaa| mapu0 3.186 pUrvabhava sunakara muni drumaSeNa se dIkSA le lI thii| mapu0 71.260. 261, 287, hapu0 33.141, 164 (3) cakravartI bharateza kI nau nidhiyoM meM eka nidhi / mapu0 37.81, hapu0 11.110, 120 (4) harivaMzI rAjA nabhasena kA putra / yaha rAjA bhadra kA pitA thA / hapu0 17.35 (5) lavaNasamudra kI pazcima dizA ke vaDavAmukha pAtAla-vivara kA samIpavartI eka parvata / hapu0 5.462 (6) eka vAdya / ise phUMka kara bajAyA jAtA hai / mapu0 13.13, 17.113 (7) jambadvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / vaizya devila isI nagara kA nivAsI thA / mapu0 62.494 (8) dhAtukIkhaNDa dvIpa ke airAvatakSetra meM vijayA parvata ko dakSiNa zreNI ke mandAranagara kA rAjA / jayAdevI isakI rAnI tathA pRthivItilakA putrI thii| mapu0 63.168-170 (9) AgAmI AThaveM tIrthaMkara kA jIva / mayu0 76.471-472 (10) rAvaNa kA eka yoddhA / papu0 57.53, 66.25 zaMkhapura-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke airAvatakSetra kA eka nagara / rAjagupta yahA~ kAnapa thaa| mapu0 63.246 de0 rAjagupta zaMkhavana-vijayAdha ko dakSiNazreNI kA teIsavA~ nagara / hapu0 22.96 zaMkhavara-madhyaloka ke prathama solaha dvIpoM aura sAgaroM meM bArahavA~ dvIpa aura sAgara / yaha dvIpa isI nAma ke sAgara se ghirA huA hai| hapu0 5.618 zaMkhazala-ghAtakokhaNDa dvIpa kA eka parvata / zaMkhapura ke rAjA rAjagupta aura rAnI zaMkhikA ne isI parvata para sarvagupta muni se jinaguNakhyAtivrata grahaNa kiyA thA / mapu0 63.246-248 zaMkhA-pUrva videha kA eka deza / mapu0 63.211, hapu0 5.249 zaMkhikA-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke airAvatakSetra meM sthiti zaMkhapura nagara ke rAjA rAjagupta kI raanii| isane aura isake pati donoM ne zaMkhazaila para munirAja dhRtiSeNa ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 63.246-250 zaba-kRSNa aura unakI paTarAnI jAmbavatI kA putra / kRSNa ko paTarAnI rukmiNI ne apane bhAI rukmI se apane putra pradyumna ke lie usakI putrI vaidarbhI kI yAcanA kI thii| rukmI ne pUrva virodha ke kAraNa yaha nivedana svIkAra nahIM kiyA thaa| isase kupita hokara isane aura pradya mna donoM ne bhIla ke veSa meM rukmI ko parAjita kara balapUrvaka vaidarbhI kA haraNa kiyA thaa| isake pazcAt vaidarbhI kA vivAha pradyumna se huaa| isane kadamba vana meM madirA-pAna kara tapa meM lIna muni dvaipAyana para aneka upasarga kiye the| upasarga ke kAraNa utpanna muni ke kopa ko dvArikA ke bhasma hone kA kAraNa jAnakara yaha dIkSita ho gayA thA / anta meM giranAra parvata se isakA nirvANa huaa| yaha sAtaveM pUrvabhava me zRgAla thA, chaThe pUrvabhava meM vAyubhUti-brAhmaNa, pA~caveM pUrvabhava me saudharma svarga meM deva, cauthe pUrvabhava meM maNibhadra seTha kA putra, tIsare zaMkara-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36, 25.74, 189 zaMkuka-vidyAoM kA eka nikAya / aditi devI ne yaha nikAya nami ___ aura vinami vidyAdharoM ko diyA thA / hapu0 22.56, 58 de0 vidyA zaMkha-(1) kRSNa kA putra / hapu0 48.71 (2) bharatakSetra meM hastinApura nagara ke nivAsI seTha zvetavAhana aura seThAnI bandhumatI kA putra / isane apane mitra nirnAmaka kA Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zaMbara-zaka jaina purANakoza : 393 pUrvabhava meM saudharma svarga meM deva, dUsare pUrvabhava meM rAjaputra kaiTabha aura prathama pUrvabhava meM acyutendra huA thA / isakA apara nAma zaMbhava thA / mapu0 72.174-175, 189-191, hapu0 43.100, 115, 148149, 158-160, 216-218, 48.4-20, 61.49-55, 68, 65.16-17 zaMbara-(1) suprakAranagara kA eka vidyAdhara rAjA / zrImatI isakI rAnI tathA lakSmaNA putrI thii| kRSNa isake dAmAda the| mapu0 71. 409-414 (2) tIrthakara pArzvanAtha ke pUrvabhava kA bhAI eka jyotiSa deva / isane pArzvanAtha para aneka upasarga kiye the / pArzvanAtha ko kevalajJAna ho jAne para unase kSamA yAcanA kara yaha samyakttvI ho gayA thaa| mapu0 73.117-118, 136-138, 145-146, 168 (3) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 66.25 zaMbukumAra yAdavoM kA pakSadhara eka rAjA / isane kSemavidva vidyAdhara se yuddha karake use ratha-vihIna karate hue yuddhabhUmi se bhagA diyA thaa| zaMba ke sAtha yuddha kara rahe vidyAdhara ko bhI isane yuddhakSetra se palAyana karane ko bAdhya kiyA thaa| pApu0 19.111-113 zaMbUka-alaMkArapura nagara ke rAjA kharadUSaNa tathA rAvaNa kI bahina durnakhA kA jyeSTha putra / yaha sunda kA bar3A bhAI thaa| isane sUryahAsakhaDga kI prApti hetu daNDaka vana meM krauMcaravA nadI aura samudra ke uttara taTa para eka vaMza kI jhAr3I meM ekAsana karate hue brahmacarya pUrvaka bAraha varSa paryanta sAdhanA kI thii| phalasvarUpa eka khaDga prakaTa huA thaa| vaha sAta dina bAda grAhya hone se yaha vahIM sthira rhaa| isI bIca lakSmaNa isa vana meM Aye aura khaDga se utpanna sugaMdha kA anusaraNa karate hue vaMza kI jhAr3I ke nikaTa pahu~ce / lakSmaNa ko khaDga dikhAI diyaa| sahaja bhAva se khaDga lekara lakSmaNa ne khaDga kI parIkSA ke lie usa vaMza jhAr3o ko kATa ddaalaa| jhAr3I ke kaTate hI yaha bhI niSprANa ho gayA aura marakara asurakumAra deva huaa| papu0 43.41-61, 73, 123.4 zaMbhava-(1) bharateza evaM saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36, 25.74, 100 (2) kRSNa aura unakI paTarAnI jAmbavatI kA putra / mapu0 72.174 de0 zaMba (3) avasarpiNI kAla ke caubIsa tIrthaMkaroM meM tIsare tIrthaMkara / jambUdvIpa ke bharatakSetra ko zrAvastI nagarI ka rAjA dRr3harAja inake pitA aura rAno suSeNA mA~ thii| ye solaha svapnapUrvaka phAlguna zukla aSTamI ke dina prAtaH velA aura mRgazira nakSatra meM garbha meM Aye the| kArtika mAsa ke zukla pakSa kI paurNamAso ke dina mRgazira nakSatra aura saumyayoga meM inhoMne janma liyA thaa| janmotsava ke samaya indra ne inakA nAma zambhava rakhA thaa| ye dUsare tIrthakara ajitanAtha ke bAda tIsa lAkha karor3a sAgara samaya vyatIta ho jAne para utpanna hue the| inakI Ayu sATha lAkha pUrva kAla kI thii| zarIra cAra sau dhanuSa 50 U~cA thaa| Ayu kA cauthAI kAla bIta jAne para inheM rAjya milA thaa| cavAlIsa lAkha pUrva aura cAra pUrvAGga kAla taka rAjyazAsana karane ke uparAnta eka dina ye meghoM kA vilaya dekhakara saMsAra se virakta hue aura inhoMne putra ko apanA rAjya sauMpa diyaa| isake pazcAt siddhArtha nAma ko pAlakI meM baiThakara ye sahetuka bana gaye / vahA~ inhoMne eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyaa| dIkSA lete hI inheM manaHparyayajJAna ho gyaa| zrAvastI ke rAjA surendradatta ne inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / ye caudaha varSa taka chadmastha avasthA meM mauna rahe / zAlmali vRkSa ke nIce kArtika kRSNa caturthI ke dina mRgazira nakSatra meM zAma ke samaya inheM kevalajJAna huA / isI dina inhoMne ananta catuSTayoM ko prApta kiyaa| inake sAtha cAruSeNa Adi eka sau pA~ca gaNadhara, do hajAra eka sau pacAsa mana paryayajJAnI aura bAraha hajAra vAdI muni the| saMgha meM dharmA AryikA sahita tIna lAkha bIsa hajAra AryikAe~, tIna lAkha zrAvaka aura zrAvikAe~ bhI thiiN| ye cauMtosa atizaya aura aSTa prAtihAryoM ke svAmI the / anta meM eka mAha kI Ayu zeSa raha jAne para vihAra karate hue ye sammedAcala aaye| yahA~ inhoMne eka hajAra muniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kiyA / caitra zukla SaSThI ke dina sUryAsta velA meM ye mukta hue| dUsare pUrvabhava meM ye rAjA vimalavAhana aura prathama pUrvabhava meM ahamindra the / mapu0 49.2-56, papu0 1.4, hapu0 1.5, 60.138, 156.184, 341-349, vIvaca0 1.13, 18.105 zaMbhu-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36, 25.100 / ' (2) rAvaNa kA eka sAmanta raajaa| isane rAma ke pakSa ke vizAladyu ti yoddhA ko mArA thaa| papu0 57.45-48, 60.19 (3) mRNAlakuNDa nagara ke rAjA vajrakambu aura usakI strI hemavatI kA putra / yaha apane purohita zrIbhUti kI putrI vedavatI meM Asakta thaa| vedavatI ko pAne ke lie isane rAtri meM zrIbhUti ko mAra DAlA thA tathA balAt vedavato kA zIla bhaMga kiyA thaa| isake isa kukRtya se ruSTa hokara vedavatI ne AgAmI paryAya meM isake vadha ke lie utpanna hone kA nidAna kiyA / usane AryikA hokara tapa kiyA aura anta meM deha tyAga kara brahma svarga meM utpanna huI / vedavatI ke abhAva meM yaha unmatta ho gyaa| muniyoM kI nindA karane lgaa| pApa ke phalasvarUpa naraka aura tiryaMcagati meM bhaTakatA rhaa| aneka paryAyoM meM bhramaNa karane ke pazcAt rAvaNa huaa| papu0106.133-157, 175-178 zaMyu-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36 zaMvada-bharateza tathA saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. 24.36, 25.189 zaMvAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.206 zaka-bharatakSetra kA eka deza / karmabhUmi ke Arambha meM indra ne isakA nirmANa kiyA thaa| lavaNAMkuza ne isa deza ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 16.156, papu0 101.79-86 Jain Education Interational Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 jaina purANako zakaTa -- ( 1 ) bharatakSetra kA eka deza / siMhapura isa deza kA eka nagara thA / hapu0 27.20 (2) eka grAma yaha saMjayaMta muni kI pUrvabhava ko janmabhUmi thaa| papu0 5.35-36 (3) rimAla nagara kA nikaTavartI eka udyAna vRSabhadeva yahA~ vaTavRkSa ke nIce eka zilA para paryakAsana se dhyAnastha hue the / kevalajJAna unheM yahIM huA thA / yahA~ cakravartI bharateza ke choTe bhAI vRSabhasena rahate the / mapu0 20.218-220, hapu0 9.205-210 mukhI -- vijayA parvata kI dakSiNa zreNI kI satarahavI nagarI / harivaMzapurANa ke anusAra yaha sAtavIM nagarI tathA isakA zakaTAmukha nAma hai / mapu0 19.44, 53, hapu0 22.93 zakaTAmukha - (1) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI kA sAtavA~ nagara / pu0 22.93 0 mulI (2) hrImaMta pavIta para sthita eka nagara / yahA~ kA rAjA vidyAgharoM kA svAmI nIlavAn thA / hapu0 22.143, 23, 3 zakarAja -- eka rAjA / yaha bhagavAn mahAvIra ke mokSa jAne ke pazcAt chaH sau pA~ca varSa pA~ca mAsa kAla bIta jAne para rAjA banA thA / hapu0 60.551 7 zakuna - zubha athavA azubha sUcaka lakSaNa / agnijvAlA kA dakSiNAvarta se pracalita honA, mayUra kA bolanA, alaMkRtA nArI ke darzana, sugaMdhita vAyu pravAha muni darzana ghor3oM kA hinahinAnA, ghaNTanAda dadhipUritA vAyoM ora gaye govara ko bikherate tathA paMkha phailAe kaue kA dikhAI denA aura merI-zaMkha-ninAda Adi zubha sUcaka zakuna hai / pu0 54.49-53 zatrumA podanapura nagara ke nivAsI brAhmaNa agnimukha kI strI yaha muni mRdumati kI jananI thI / papu0 85.118-119 zakRmi (1) duryodhana kA mAmA isane rAjya ke vibhAjana, lAkSAgRha nirmANa aura dyatakrIr3A Adi pANDava-virodhI kAryoM meM duryodhana ko maMtraNA dI thI aura aneka prakAra se sahAyatA kI thii| isakA cArudatta bhAI thA / vaha kRSNa kA parama hitaiSI thaa| hapu0 45.40-41, 46.3-5, 50.72 (2) merukadatta seTha ke cAra maMtriyoM meM dUsarA maMtrI / kisI aMgahoma puruSa ko dekhakara seTha ne isase usakI aMgahInatA kA kAraNa pUchA thA aura isane bhI janma ke samaya bure zakuna honA usakI aMga-hInatA kA kAraNa batAyA thaa| mapu0 46.112-115 zakta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.113 zakti - (1) dAna-dAtAra ke sAta guNoM meM dUsarA guNa / dAna dene meM pramAda nahIM karanA dAtA kA zakti guNa kahalAtA hai| ma 20.82-83 (2) eka zastra / lakSmaNa isI se Ahata hue the / mapu0 44. 227, pu0 62.75-82 zakaTa- zataprova (3) bala / yaha tIna prakAra kA hotA hai-- maMtrazakti, utsAhazakti aura prabhuzakti mapu0 68.60 (4) hastinApura nagara kA eka kauravavaMzI rAjA / zatakI isakI rAnI aura parAzara isakA putra thA / mapu0 70.101-102 zaktistapa-tIrthaMkara prakRtibaMdha kI solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA / yathAzakti mokSamArga ke anurUpa tapa karanA zaktitastapa kahalAtA hai / hR0 34.138 zaktitaratyAga tIrthaMkara prakRtibaMdha kI solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA | zakti ke anusAra pAtroM ko AhAradAna, auSadhidAna, abhayadAna aura jJAnadAna denA zaktitastyAga-bhAvanA hai / hapu0 34.137 zaktivarasena - ayodhyA nagarI kA eka rAjakumAra / zabdavarasena isakA bhAI thA / mapu0 63.162 zaktiSeNa - (1) puSkalAvatI deza meM zobhAnagara ke rAjA prajApAla kA sAmanta / aTavIzrI isakI strI tathA satyadeva isakA putra thA / isane madya-mAMsa kA tyAga kara parva ke dinoM meM upavAsa karane kA niyama liyA thA / aNuvrata dhAraNa kiye the aura muni kI AhAra-velA ke pazcAt bhojana karane kA niyama liyA thaa| isane do cAraNa muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya bhI prApta kiye the / isakA putra hInAMga thaa| apanI mausI ke kupita hone para vaha ghara se bhAga gayA thaa| putra ke milane para isane use apane sAtha lAnA cAhA kintu putra ke na Ane para isane duHkhI hokara agale bhava meM apane putra kA snehabhAvana hone kA nidAna kiyA aura dravya-saMyamI ho gyaa| anta meM yaha putraprema se mohita hokara marA aura lokavAla huaa| 046.94-98, 111, 117-122, pApu0 3.196-200 zakradhanu - sUryodaya nagara kA raajaa| isakI rAnI kA nAma dhI thA / ye donoM jayacandrA ke mAtA-pitA the| cakravartI hariSeNa isakA jAmAtA thA / papu0 8.362-363, 370 371 zakrandamana- baladeva kA eka putra / hapu0 48.66-68 zakramaha-- indradhvaja vidhaan| isakA apara nAma indramaha hai / hapu0 16. 12, 24.37, 41 zakrAbha - rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.49 zakrAzani - rAvaNa kA eka yoddhA / isane rAma ke duSTa nAmaka yAddhA ke sAtha yuddha kiyA thA / papu0 62.36 zacI- indra ko paTarAnI / yaha tIrthaMkara ke janmotsava ke samaya garbhagRha meM jAkara aura tIrthaMkara ko garbhagRha se bAhara lAkara janmAbhiSeka hetu indra ko detI hai / mapu0 13.39, 46.257, papu0 7.28 zatakI - hastinApura ke kauravavaMzI rAjA zakti kI rAnI / yaha parAzara kI janano thI / mapu0 70.101-102 zataprIva - vidyAdhara sahasragrIva kA putra / isane pitA se laMkA kA rAjya prApta karake vahA~ paccIsa hajAra varSaM rAjya kiyA thaa| mapu0 68. 8-10 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaya zataghnI - sau vyaktiyoM para eka sAtha prahAra karane vAlI topa / isakA rAvaNa kI senA ne varuNa kI senA ke sAtha yuddha karate samaya prayoga kiyA / papu0 19.42-43 zataghoSa-azanapoSa vidyAdhara ke pAMca sau putroM meM eka putra isane zrI vijaya ke sAtha pandraha dina yuddha kiyA aura anta meM yaha parAjita ho gayA thA / mapu0 62.275-276 de0 azanighoSa zatajvalakUTa - meru parvata ke dakSiNa-pazcima koNa meM sthita svarNamaya vidyutprabha parvata kA sAtavA~ kUTa / hapu0 5.212, 222 zatadvAra - dhAtakIkhaNDa dvIpa ke airAvata kSetra kA eka nagara / sumitra aura prabhava donoM vidvAn isI nagara ke the| papu0 12.22-23 zatadruta -- jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.35 zatadhanu - (1) harivaMzI rAjA devagarbha kA eka putra / yaha dhanurdhara thA / hapu0 18.20 (2) baladeva kA eka putra / hapu0 48.68, 50.126 zatapati - harivaMzI rAjA nihatazatru kA putra / yaha bRhadratha kA pitA thA / hapu0 18.21-22 zataparvA - eka vidyA / gharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami vidyAgharoM ko dI thI / hapu0 22.67 zatabala - mahAbala vidyAdhara kA dAdA / yaha sahasrabala kA putra thA / isane samyaktva hokara zrAvaka ke vrata grahaNa kiye the / yaha Ayu ke anta meM yathAvidhi samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga kara mAhendra svarga meM deva huA aura isake pitA mokSa gaye / isakA apara nAma zatabali, pitA kA apara nAma sahasrAyudha aura bAbA kA apara nAma vajrAyudha thA / mapu0 5.129-149 62.128-139 zata (1) vijayAparyaMta para sthita mandarapura ke rAjA vidyAra bIndra ( pratinArAyaNa ) kA putra / yaha yuddha meM datta nArAyaNa dvArA mArA gayA thaa| mapu0 66.109-110, 118 (2) vijayArdha parvata kI alakA nagarI ke nivAsI vidyAdhara mahAbala aura vidyAgharI jyotirmAlA kA putra harivAhana kA bhAI / isane harivAhana ko rAjya se nikAla diyA thaa| hapu0 60.18-20 zatabAhu - mAhiSmatI nagarI ke rAjA sahasrarazmi kA pitA / yaha putra ko rAjya sauMpa karake muni ho gayA thaa| ise jaMghAcAraNa Rddhi prApta thaa| rAvaNa dvArA putra ke pakar3e jAne para yaha rAvaNa ke pAsa use nirbandha karAne gayA thaa| papu 10.65, 139-147, 168 dAta (1) eka nimittaza pratinArAyaNa avadhI ne apane yahA~ vinAza sUcaka hue utpAtoM kA phala isI se pUchA thA / mapu0 62.113 115, pApu0 4.55-56 (2) rAjA sahasrabAhu kA cAcA zrImatI isakI rAnI aura jamadagni putra thA / mapu0 65.57-60 zatabhiSA - eka nakSatra / tIrthaMkara vAsupUjya kA janma isI nakSatra meM huA thA / papu0 20.48 zatabhogA - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya mainapurANako 395 cakravartI bharateza ko senA ne isa nadI ko pAra kiyA thaa| mapu0 29.65 zatamakha ---- indra kA apara nAma / hapu0 16.18 zatamati - vijayArdhaM parvata kI alakApurI ke rAjA mahAbala kA eka mithyAdRSTi mantrI yaha maimyavAdI (zUnyavAdI) yA midhyAtva ke kAraNa marakara yaha naraka gayA / mapu0 4.190-191, 5.44, 10.8 zatamanyu -- eka RSi / isakA eka Azrama thA / campA nagarI ke rAjA janamejaya kI mAtA nAgavatI kAlakalpa rAjA ke AkramaNa karane para putrI ko lekara suraMga mArga se isI ke Azrama meM AyI thI / yaha nAgavatI kA pati tathA janamejaya kA pitA thA / papu0 8.30-303, 392 zatamukha - rAjA dharaNa kA cauthA putra / hapu0 48.50 zataratha - ayodhyA meM hue ikSvAkuvaMzI rAjAoM meM eka rAjA / yaha rAjA hemaratha kA putra aura rAjA pRthu kA pitA thaa| papu0 22.153 - 154, 159 zatasaMkulA - eka vidyA / arkakIrti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha kI thI / mapu0 62.396 zatahRda vijayArtha parvata kI dakSiNazreNI kA aThArahavAM ngr| hapu0 22.95 zatahRvA -- kAMcanasthAna nagara ke rAjA kAMcanaratha kI rAnI / isakI do putriyA~ thIM-- mandAkinI aura candrabhAgyA / papu0 110.1-19 'zatAnIka - (1) vatsa deza kI kauzAmbI nagarI kA eka candravaMzI rAjA / ceTaka kI dUsarI putrI mRgAvato isI kI rAnI thii| mapu0 75.3-5, 9 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.38 (3) vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.105 zatAyudha - kauravoM kA pakSadhara eka rAjA / isane kRSNa aura arjuna ko duHsAdhya samajhakara devI gadA kA smaraNa kiyA thaa| jaise hI gadA isake hAtha AyI ki isane kRSNa ke gale para usase prahAra kiyA thaa| yaha gadA kRSNa ke pAsa puSpahAra kI bhA~ti laTaka gayI thI aura usase phailane lagI thI / kRSNa ne isI gadA se ise mArA thA / pApu sugandha 20.131-139 zatAra -- Urdhvaloka meM sthita gyArahavA~ kalpa / papu0 105.166-169, hapu0 6.37 zatAraka - sahasrAra svarga kA indraka vimAna / hapu0 6.50 zatArendra - zatAra svarga ke devoM kA svAmI indra / vIvaca0 14.46 zatru jaya - ( 1 ) bharatakSetra kA eka parvata / yahA~ pA~coM pANDavoM ne Akara pratimAyoga se dhyAna lagAyA thA / duryodhana ke bhAnaje kuryadhara apara nAma kSuyavarodhana ne pANDavoM ko lohe ke tapta vastra aura AbhUSaNa iso parvata para pahanAye the| upasarga jItakara yudhiSThira, bhIma aura arjuna isI parvata se mukta hue aura nakula tathA sahadeva sarvArthasiddhi vimAna Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 : jaina purANakoza zatru-zabbanaya meM utpanna hue| yaha parvata eka tIrtha ke rUpa meM mAnya huaa| mapu0 72.267-270, hapu065.18-20 (2) rAjA vinami vidyAdhara kA putra / hapu0 22.104 (3) vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA sAtavA~ ngr| mapu0 19.80,87, hapu0 22.86 (4) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA tirepanA putra / pApu08.199 (5) eka rAjA / yaha rohiNI ke svayaMvara meM AyA thaa| rohiNI ke lie isane vasudeva ke sAtha yuddha kiyA thaa| vasudeva ne isakA ratha aura kavaca tor3a DAlA thA aura ise mUcchita avasthA meM chor3a diyA thaa| hapu0 31.27, 94-95, 50.131-132 zatru-AtmahitakArI tapa, dIkSA aura vrata Adi grahaNa karane meM bAdhaka kubuddhi / vIvaca0 8.44 zatrughna-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 201 (2) vasudeva aura devakI kA pA~cavA~ putra / yaha apane bhAI jitazatru ke sAtha yugala rUpa se utpanna huA thaa| kaMsa kA yaha ghAtaka thaa| kaMsa-janmate hI isakA vadha karanA cAhatA thaa| sunaigama deva ne bhadilasA nagara ke sudRSTi seTha kI alakA seThAnI ke yahA~ hue mRtayugala putra lAkara devakI ke pAsa rakhe aura devakI ke ye yugala putra usake pAsa rakhakara inakI rakSA kI thii| kaMsa mRta putra devakI ke hI samajhA thaa| yaha apane anya pA~coM bhAiyoM ke sAtha ariSTanemi ke samavasaraNa meM AyA thaa| yahA~ dharma ko sunakara ye sabhI bhAI ariSTanemi se dIkSita ho gaye the / anta meM chahoM bhAI tapakara giranAra parvata se mokSa gye| cauthe pUrvabhava meM yaha mathurA nagaro ke bhAnu seTha kA zUradatta nAmaka putra thaa| tIsare pUrvabhava meM yaha saudharma svarga meM trAyastriMza jAti kA deva huA / isa svarga se cayakara dUsare pUrvabhava meM dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra sambandhI vijayA kI dakSiNazreNI meM nityAloka nagara ke rAjA citracUla kA putra maNicUla vidyAdhara aura prathama pUrvabhava meM yaha bharatakSetra ke hastinApura nagara ke rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA putra sunanda thaa| mapu0 71.201- 204, 245-251, 260-263, 293-296, hapu0 33.3-8, 97, 130-143, 59.115-120, 65.16-17 (3) jambUdvIpa bharatakSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA dazaratha aura rAnI suprabhA kA putra / padma (rAma) lakSmaNa aura bharata isake bar3e bhAI the| padma kA dUsarA nAma rAma thaa| rAma aura lakSmaNa ke janma ke samaya dazaratha vArANasI ke rAjA the aura bharata tathA isake janma ke samaya ve ayodhyA meM rahane lage the| laMkA vijaya karane ke pazcAt ayodhyA Akara rAma ke dvArA ayodhyA kA AdhA rAjya yA podanapura, rAjagRha, pauDranagara Adi nagaroM meM kisI bhI nagara kA rAjya lene ke lie isase Agraha kiye jAne para isane rAma se mathurA kA rAjya cAhA thaa| mathurA meM rAjA madhu kA zAsana thaa| isane kRtAntavaktra ke senApatitva meM senA saMgaThita kara ardharAtri ke samaya madhu para AkramaNa kiyaa| yuddha karate-karate ho madhu ko vairAgya utpanna huA / dvividha parigraha tyAga karake madhu ne hAthI para baiThe-baiThe hI kezaloMca kiye / madhu kI yaha sthiti dekhakara isane namaskAra karate hue usase kSamA yAcanA kI thii| isa prakAra ise mathurA kA rAjya prApta ho gayA thaa| madhu ko diyA gayA zUlaratna lauTakara Ane se madhu kA maraNa jAnakara camarendra kupita huA aura usane mathurA meM mahAroga phailAye the / camarendra ke upasargoM se trasta hokara aura kula devatA kI preraNA se yaha adhyoyA lauTa AyA thaa| saptarSiyoM ke Ane para upasarga dUra hone ke samAcAra jJAtakara yaha mathurA AyA tathA isane saptarSiyoM ke upadezAnusAra nagara ke bhItara aura bAhara saptarSi pratimAeM cAroM dizAoM meM sthApita karAI thiiN| anta meM rAma ise rAjya dekara tapa karanA cAhate the kintu isane rAjya na lekara samAdhi rUpI rAjya prApti kI kAmanA kI thI / anta meM yaha nirgrantha hokara zramaNa ho gayA thaa| mapu0 67.148-153, 163-165, papu0 25.19, 22-26, 3536, 89.1-10, 36, 56, 96-116, 90.1-4, 22-24, 92.1 4,7-11, 44-52, 73-82, 118.124-126, 119.38 zatruvamana-(1) kRSNa kA pakSadhara eka rAjA / hapu0 50.124 (2) vRSabhadeva ke cauthe gaNadhara / hapu0 12.55 zatruvamanI-eka vidyA / yaha vibhISaNa ko prApta thI / papu0 7.334 zatruncama-kSemAMjali nagara kA rAjA / isakI guNavatI rAnI aura jitapadmA putrI thI / lakSmaNa ne ise parAjita kara jitapadmA ko apanI ardhAMginI banAyA thaa| papu0 38.57, 72-73,106-139 zatrumardana-kapittha vana ke dizAgira parvata para vanagiri nagara ke bhIloM ke rAjA harivikrama kA eka sevaka / mapu0 75, 478-481 zatrusaha-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA cauvanavA~ putra / pApu0 8.199 zatrusena-jaratkumAra ko santati meM hue rAjA ajAtazatru kA putra aura jitAri kA pitA / hapu0 66.1-5 zani-jyotirloka ke deva / ye AdhA palya jIte haiN| inake vimAna tapta svarNa varNa ke hote haiM / hapu0 6.9, 21 zantanu-(1) baladeva kA caudahavA~ putra / hapu0 48.67,50.125 (2) kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA zAntiSeNa kA putra thaa| yojanagandhA isakI rAnI aura dhRtavyAsa putra thaa| pANDavapurANa meM yojanagandhA pArAzara RSi kI patnI tathA vyAsa kI jananI bhI kahI gayI hai / hapu0 45.30-31, pApu0 2.30-41 zavara mleccha jAti ke puruSa / ye dUsaroM kI rakSA karate the| mapu0 16.161 zamdanaya-sAta nayoM meM pAMcavA~ naya / yaha naya liMga, sAdhana (kAraka), saMkhyA (vacana), kAla aura upagraha pada ke doSoM ko dUra karatA hai| yaha vyAkaraNa ke niyamoM ke AdhIna hotA hai / hapu058.41, Jain Education Intemational Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdavarasena- zarkarA prabhA zabdavarasena prayodhyA nagarI kA eka rAjaputra 0 63.162, 0 zaktivara sena zabdAnupAta - dezavrata ke pA~ca aticAroM meM cauthA atIcAra / nizcita maryAdA ke bAhara apanA zabda bhejanA yA bAtacIta karanA zabdAnupAta kahalAtA hai / hapu0 58. 178 zamAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 163 zamI - saudharmendra dvArA stuta bRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.161 zamyAtAla -- tAlagata gandharva ke bAIsa bhedoM meM pA~cavA~ bheda / hapu0 19.150 * zayyA- parISaha-- bAIsa parISahoM meM eka parISaha / dhyAna aura adhyayana meM hue zrama ke kAraNa rAtri meM bhUmi meM eka karavaTa se binA kucha or3he hue anya nidrA lenA sayyA paroSa hai| muni ise saharSa sahate haiN| unake mana meM isa paraha ko jItane meM koI vikAra paidA nahIM hotA pu0 36.120, hapu0 63.102 zara - (1) kuruvaMza kA eka rAjA / yaha pratizara kA putra aura pArazara kA pitA thA / hapu0 45.29 (2) rAma ke samaya kA eka zastra (bANa) / papu0 12.257 zaraNya - bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma | mapu0 24.37, 25.136 zaradvIpa - kuruvaMzI eka rAjA / yaha pArazara kA putra aura dvIpa rAjA kA pitA thA / pu0 45.29-30 zarabha - ( 1 ) eka jaMgalI jAnavara aSTApada / isakI pITha para bhI cAra paira hote haiN| AkAza meM uchalakara pITha ke bala nIce girane para bhI pRSThavartI pairoM ke kAraNa ise koI coTa nahIM lagatI / yaha siMha ko bhI parAsta kara detA hai / mapu0 27.70, 31.25, papu0 17.260 (2) lakSmaNa kA eka putra / papu0 94.28, 102.146 - zarabharatha - ikSvAkuvaMzI eka rAjA / yaha kunyubhakti rAjA kA putra tathA dviradaratha kA pitA thA / papu0 22.157 zarAsana - (1) bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM huA eka rAjA / yaha rAjA saravara kA putra thaa| hapu0 45.46 (2) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA caubIsavA~ putra / pApu0 8. 195 zarIra -- saptadhAtu se nirmita deha / yaha jar3a hai| caitanya isameM usI prakAra rahatA hai jaise myAna meM talavAra vrata, dhyAna, tapa, samAdhi Adi kI sAdhanA kA yaha sAdhana hai| saba kucha hote hue bhI yaha samAdhimaraNapUrvaka tyAjya hai / yaha pA~ca prakAra kA hotA hai / unake nAma 8-dArika, vaikivika AhAraka, taMjasa aura kArmANa me vArIra uttarottara sUkSma haiN| Adi ke tIna zarIra asaMkhyAta guNita tathA antima do ananta guNita pradezoMvAle haiM / anta ke donoM zarIra jIva ke sAtha anAdi se lage hue haiN| ina pA~coM meM eka samaya meM eka sAtha eka jIva ke adhika se adhika cAra zarIra ho sakate haiM / mapu0 | jaina purANako 397 5.51-52, 226, 250, 17.201-202, 18.100, papu0 105. 152-153, vIvaca0 5.81-82 zarIrajanma-jIvoM ke janma ke do bheda haiM- 1. zarIrajanma aura 20 saMskArajanma / inameM jIva kI vartamAna paryAya meM prApta zarIra kA kSaya hokara AgAmI paryAya meM zarIra kI prApti ko zarIrajanma kahate haiM / mapu0 39.119-120 zarIramaraNa - jIvoM kA maraNa do prakAra kA mAnA gayA hai--zarIramaraNa aura saMskAramaraNa / inameM apanI Ayu ke anta meM deha kA visarjana zarIra maraNa hai / mapu0 39.119-122 zarkarAprabhA -- ( 1 ) zarkarA ke samAna prabhAdhArI naraka yaha sAta narakoM meM dUsarA naraka hai / isakA apara nAma vaMzA hai / isake gyAraha prastAroM meM gyAraha indraka bila haiM-staraka, stanaka, manaka, vanaka, ghATa, saMghATa, jillA, jihnika, lola lolupa aura stanako zreNIbaddha bilI kI saMkhyA nimna prakAra hotI hai- inake nAma indraka cAroM dizAoM meM staraka stanaka manaka vanaka ghATa saMbhATa jilla jihnika lola lolupa stanalolupa yoga nAmaka indraka bila 1. staraka 2. stanaka 3. manaka 4. vanaka 5. ghATa 144 140 136 132 128 124 120 116 112 108 104 1364 vidizAoM meM 140 136 132 128 124 120 116 112 108 104 100 1320 yahA~ prakIrNaka bila 24, 97, 305 hote haiN| isa prakAra kula bila yahA~ paccIsa lAkha haiN| taraka indra bila ke pUrva meM aniccha, pazcima meM mahA aniccha, dakSiNa meM viSya aura uttara meM mahAviSya nAma ke mahAnaraka haiM / paccIsa lAkha biloM meM pA~ca lAkha bila asaMkhyAta yojana vistAravAle hote haiM / indraka biloM kA vistAra krama nimna prakAra hai 2684 kula 284 276 268 260 252 244 236 228 220 212 204 vistAra pramANaM 32. 60.3333 yojana 32.166663 yojana 31.25.000 37 30.33.3333 29.41.6663 31 " Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 : jaina purANakoza zarkarAnabhA-zallako 6. saMghATa 28.50.000 yojana 7. jihva 27.58.3333 , 8. jibika 26.66.6663 , 9. lola 25.75.000 , 10. lolupa 24.83.3333 , 11. stanalolupa 23.91.6663 , indraka biloM kI muTAI Der3ha koza, zreNIbaddha biloM kI do koza aura prakIrNaka biloM kI sAr3he tIna koza hotI hai / indraka biloM kA antara 1999 yojana aura 4700 dhanuSa hai| zreNIbaddha biloM kA antara 2999 yojana aura 3600 dhanuSa tathA prakIrNaka biloM kA antara 2999 yojana aura 300 dhanuSa hai| yahA~ ke prastAroM meM nArakiyoM kI Ayu kA krama isa prakAra hotA hai 14 hh hh hh mh m`wyh hy mh hm nAma prastAra jadhanya Ayu utkRSTa Ayu 1. staraka eka sAgara, eka samaya 131 sAgara 2. stanaka 113 sAgara 3. manaka 4. vanaka 5. ghATa 6. saMghATa 7. jihva 8. jihvika 9. lola 10. lolupa 11. stanalolupa 213, ' isa naraka ke nArakiyoM kI UMcAI nimna prakAra hotI hainAma prasAra 1. staraka 23 2. stanaka 221 3. manaka 4. vanaka 1413 5. ghATa 6. saMghATa 7. jihva 8. jihvika 235 9. lola 19. 10. lolupa 11. stanalolupa 15 2 nArakiyoM ke utpatti sthAnoM kA AkAra U~Ta, kumbhI, kusthalI, mudgara, mRdaMga aura nAr3I ke samAna hotA hai| indraka-bila tIna dvAravAle tathA tikone hote haiN| zreNIbaddha aura prakIrNaka bila tikone, pacakone aura satakone bhI hote haiN| nArakiyoM ke ye sabhI utpatti sthAna hai / isa pRthivI ke utpattisthAnoM meM janmanevAle jIva pandraha yojana ar3hAI koza AkAza meM uchalakara nIce girate haiN| asurakumAra deva yahA~ nArakiyoM ko paraspara meM pUrva vairabhAva kA smaraNa karAkara lar3Ate haiM / saraka kara calanevAle jIva isa bhUmi ke Age kI bhUmiyoM meM utpanna nahIM hote haiN| isa bhUmi se nikalA jIva manuSya yA tiryaca hokara punaH isa bhUmi meM cha: bAra utpanna ho sakatA hai| yahA~ se nikalA jIva samyagdarzana kI zuddhi se tIrthaMkara pada prApta kara sakatA hai / mapu0 10.31-32, 41, hapu0 4.78-79, 105-117, 153, 162, 184-194, 219, 229-232, 259-269 306-316, 341-347, 351-352, 356, 362, 373, 377, 381 zarkarAvatI-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| yaha samudra meM jAkara milatI hai / digvijaya ke samaya cakravartI bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.63 zarmA-rAjA kRtavarmA kI rAnI / tIrthaMkara vimalanAtha kI ye jananI thiiN| papu0 20.49 zarvara-bharatakSetra kA eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza ne isa deza ke svAmI ko parAjita kiyA thA / papu0 101.81 zarvarI-(1) eka vidyA / arkakIrti ke putra amitateja ne ise siddha kiyA thaa| mapu0 62.395 (2) pariyAtrA aTavI kI eka nadI / vanavAsa ke samaya rAma aura lakSmaNa yahA~ Aye the| papu0 32.28-29 zalabha-bharatakSetra kA eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza kumAroM ne isa deza ke svAmI ko parAjita kiyA thA / papu0 101.77 zalAkApuruSa-pratyeka kalpakAla ke tiresaTha mahApuruSa / ve haiM-caubIsa tIrthakara, bAraha cakravartI, nau nArAyaNa, nau pratinArAyaNa aura nau balabhadra / mapu 1.19-20, papu0 20.214, 242, hapu054.59-60 60.286-293, vIvaca0 18.105-116 zalya-(1) yAdavoM kA pakSadhara eka mahArathI rAjA / hapu0 50.79 (2) jarAsandha kA pakSadhara eka vidyAdhara rAjA / isane pradyumna ke sAtha yuddha kiyA thaa| isake ratha ke ghor3e lAla aura dhvajA para halko lakIreM thIM / anta meM yaha yudhiSThira dvArA yuddha meM mAra DAlA gayA thaa| mapu0 71.78, hapu0 51.30, pApu0 19.119, 175, 20.239 (3) rAma kA pakSadhara eka raajaa| yaha vizuddha kula meM utpanna huA thaa| isane jorNataNa ke samAna rAjya tyAga karake mahAvrata dhAraNa kara liye the| Ayu ke anta meM isane paramAtma pada pAyA / papu0 54.56, 88.1-3, 7-9 zallako-jambadvIpa ke nija parvata kI eka aTavI-vana / muni mRdu dhanuSa aMgula 1816 12 yahA~ avadhijJAna kA viSaya sAr3he tIna koza pramANa hai| nArakI kApota lezyAvAle hote haiN| unheM uSNa-vedanA adhika hotI hai| Jain Education Intemational Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zazaroma - zAtakumbhavidhi mati kA jIva svarga se cayakara mAyA- zalya ke kAraNa isI aTavI meM trilokakaMTaka nAma kA hAthI huA thA / papu0 85.147-163 zazaroma - duryodhana kA mitra / isane madhyastha banakara kaurava aura pANDavoM kA baTavArA karAyA thaa| hapu0 45-40-41 zazAMka- (1) AgAmI gyArahaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.473 (2) bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA nandivardhana thA / papu0 85.133 (3) rAjA abhicandra kA putra / hapu0 48.52 zazAMkapAda - bharatakSetra kA eka rAjA / zarIra se nispRha rahate hue isane bharata ke sAtha mahAvrata dhAraNa kara lie the| Ayu ke anta meM yaha paramapada ko prApta huA / papu0 88.1-9 zazAMka mukha - eka muni| mRdumati cora inhIM muni ke pAsa dIkSita huA huA thA / papu0 85.133-137 zazAMkAMka - kuruvaMzI eka rAjA / yaha zAnticandra kA putra aura rAjA kuru kA pitA thaa| hapu0 45.19 zazAMkA - vaizravaNa kA eka ardhacandra bANa / vaizravaNa ne isa bANa se dazAnana kA dhanuSa tor3A thA aura use ratha se cyuta kara diyA thA / papu0 8.236 zazAMkAsya - vidyAdhara vaMza kA rAjA / yaha vidyAdhara siMhaketu kA putra tathA candra kA pitA thaa| papu0 5.50 zazikAntA - eka AryikA / mandodarI aura candranakhA inhIM se dIkSA lekara AryikAeM huI / 15078.94-95 zazicUlA - pauNDarIkapura ke rAjA vajrajaMgha aura unakI rAnI lakSmI kI putrI / rAjA vajrajaMgha ne ise anya battIsa kanyAoM ke sAtha kumAra lavaNAMkuza ko dene kA nizcaya kiyA thaa| papu0 101.2, 24 zazicchAya - eka nagara / lakSmaNa ne isa nagara ko apane adhIna kiyA thA / papu0 94.7 zazipura - videhakSetra ke vijayArdha parvata para sthita eka nagara / ratnamAlI yahA~ kA rAjA thA / papu0 31.34-35 zaziprabha (1) bharatakSetra ke vijayArtha parvata kI uttarabhaMgI kA sAtavA~ nagara / harivaMzapurANa ke anusAra yaha cauvanavA~ nagara hai / mapu0 19. 78, hapu0 22.91 (2) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.39 (3) rAjA vasudeva aura somadatta kI putrI kA kaniSTha putra / yaha candrakAnta kA choTA bhAI thA / hpu0 48.60 (4) puNDarIkiNI nagarI kA rAjA / yaha maghavA cakravartI ke pUrva - bhava kA jIva thA / mapu0 20.131-933 zaziprabhA - vijayArdha parvata kI uttarazreNI kA sAtavA~ nagara / mapu0 19.78 zazimaNDala- rAma ke pakSa kA eka yoddhA / isake duHsaha yuddha karane para bhAnukarNa ne ise nidrA-vidyA ke dvArA sulA diyA thA / papu0 60.5760 zazisthAnapura - vidyAdharoM kA eka nagara yahA~ kA rAjA apane mantra 399 sahita rAvaNa kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thA / papu0 95.87-88 zazI (1) sUryavaMzI raajaa| yaha raviteja kA putra aura prabhUtateja kA pitA thaa| papu0 5.4- 10, hapu0 13.9 (2) rAjA abhicandra kA putra / hapu0 48.52 zaSpa - bharatakSetra kA eka sarovara / rAjA vajrajaMgha kI senA ne yahA~ vizrAma kiyA thaa| mapu0 8.150-154 zAMDilya - (1) guru provya kA ziSya sarakadambaka, sainya, urdana aura prAvRta isake guru bhAI the| mahAkAla deva ne isakA rUpa dhAraNa karake parvata ke netRtva meM roga phailAkara unakI usane parvata ke dvArA zAnti karAyI thii| rAjA sagara bhI parvata ke pAsa niroga ho gayA thA / isane azyameva ajamedha, gomeva aura rAjasUya yajJoM ko cAlU kiyA thaa| apane cAturya se isane sagara aura sulasA ko bhI yajJa meM homa diyA thA / pu0 23.134-146 (2) eka tApasa / ayodhyA ke rAjA sahasrabAhu isake bahanoI tathA citramatI isakI bahina thI / parazurAma ko sahasrabAhu kI samasta santAna naSTa karane meM udyata dekhakara isane garbhavatI citramatI ko ajJAta rUpa se le jAkara subandhu muni ke pAsa rakhA thaa| subhauma cakravartI yahIM janmA thA / apane bhAneja kA subhauma nAma isI ne rakhA thA / mapu0 65.56-57. 115-125 (3) magadha deza ke rAjagRha nagara kA eka vedoM kA jAnane vAlA brAhmaNa / pArazarI isakI strI thii| isake putra kA nAma sthAvara thaa| ma074.82-83, bIvaca0 3.203 zAka - nemikumAra kA zaMkha / jarAsandha se yuddha karane ke pUrva unhoMne isI zaMkha ko phUMkakara senA kA utsAha bar3hAyA thaa| hapu0 51.20-21 zAkhAmRga - eka vAnaradvIpa / yaha lavaNasamudra ke madhya pazcimottara bhAga meM tIna sau yojana vistRta hai / papu0 6.70-71 zAkhAvalI -- RkSaraja aura sUryaraja vidyAdharoM kA vaMza-paramparAgata sevaka / yaha raNadakSa aura usakI strI suzroNI kA putra thA / papu0 8.456457 zAtaMkara - Anata svarga kA vimAna / nandayazA nidAnapUrvaka marakara isI vimAna meM utpanna huI thI / mapu0 70.194-196 zAtakumbhanibhaprabha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.199 zAtakumbhavidhi - eka vrt| isa vrata ke tIna bheda haiM-uttama, madhyama aura jaghanya / jisameM pA~ca se eka taka saMkhyA likhane ke pazcAt pA~ca ko chor3akara cAra se eka taka tIna bAra saMkhyA likhakara saMkhyAoM ke yoga ke anusAra upavAsa aura jitanI bAra upavAsa sUcaka aMkoM meM parivartana ho utanI pAraNAeM karanA vavanya ghAtakumbhatavidhi hai| isameM paiMtAlIsa upavAsa aura satraha pAraNAe~ kI jAtI haiN| madhyama zAtakumbhavidhi meM nau se eka taka tathA ATha se eka taka tIna bAra aMka likhe jAte haiM / isI prakAra uttama zAtakumbhavidhi meM solaha aMkoM ko solaha se ghaTate krama meM eka taka aura pazcAt tIna bAra pandraha se eka aMka taka kA prastAra banAyA jAtA hai| madhyamavrata meM eka sau Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 : jaina purANakoza zAtkara-zAntibhA tirepana upavAsa aura taitIsa pAraNAe~ tathA uttama vrata meM cAra sau hone se inakA 'zAnti' nAma rakhA thA / dharmanAtha tIrthakara ke bAda chiyAnave upavAsa aura ikasaTha pAraNAeM kI jAtI hai| hapu0 34. pauna palya kama tIna sAgara pramANa kAla bIta jAne para inakA janma 87-89 huA thaa| inakI Ayu eka lAkha varSa, U~cAI cAlIsa dhanuSa aura zAtkara-tIrthaMkaroM kI mAtA ke dvArA unakI garbhAvasthA ke samaya dekhe zarIra kI kAnti svarNa ke samAna thI / zarIra meM dhvajA, toraNa; sUrya, gaye solaha svapnoM meM dUsare svapna meM dekhA gayA vRSabha / mapu0 21. candra, zaMkha, cakra Adi cihna the| cakrAyudha nAma kA inakI dUsarI 13-14 mA~ yazasvatI se utpanna bhAI thaa| inake pitA ne kula, rUpa, avasthA, zAnta-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / zIla, kalA, kAnti Adi se sampanna kanyAoM ke sAtha inakA vivAha mapu0 24.44, 25.138 kiyA thaa| kumArakAla ke paccIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para (2) zAntiSeNa nAmaka eka AcArya / ye jaTAsiMhanandi ke uttara- . inakA rAjya tilaka huaa| paccIsa hajAra varSa taka rAjya zAsana vartI the / hapu0 1.36 karane ke bAda caudaha ratna aura nau nidhiyA~ prakaTa huI thiiN| caudaha zAntana-rAjA ugrasena kA cAcA / isake pA~ca putra the mahAsena, zivi, ratnoM meM cakra, chatra, talavAra aura daNDa-Ayudha zAlA meM tathA kAkiNI, svastha, viSada aura anantamitra / hapu0 48.40 carma, cUDAmaNi-zrIgRha meM prakaTa hue the| purohita, sthapati, senApati, zAntanu-eka kaurava rAjA / isakI rAnI kA nAma sabakI tathA putra kA hastinApura meM tathA kanyA, gaja aura azva vijayAdha para prApta hae nAma parAzara thaa| isane yojanagandhA se bhI vivAha kiyA thA tathA the / nidhiyAM indroM ne dI thIM / darpaNa meM apane do pratibimba dikhAI isake citra aura vicitra nAma ke donoM putra yojanagandhA se hI hue dene se inheM vairAgya huaa| laukAntika devoM dvArA dharma tIrtha pravartana the| isakA dUsarA nAma zantanu thA / hapu0 45.30-31, pApu0 kI preraNA prApta karake inhoMne putra nArAyaNa ko rAjya sauMpA aura ye 2.42-43, 7.75-76, de0 zantanu siddhi nAma ko zivikA meM baiThakara sahasAmra vana gye| vahA~ uttara zAntamadana-jayasena ke cauthe pUrvabhava kA jIva / mapu0 47.376-377 kI ora mukha karake paryakAsana se eka zilA para jyeSTha kRSNa caturdazI, zAntava-vArANasI ke seTha dhanadeva aura usakI seThAnI jinadattA kA bharaNI nakSatra kI sAyaM belA meM kezaloMca karake digambara dIkSA dhAraNa putra / yaha ramaNa kA bar3A bhAI thA / mapu0 76.319 / kii| cakrAyudha sahita eka hajAra anya rAjAoM ne bhI inake sAtha zAntAkAra-solahaveM svarga kA eka vimAna / dhAtakIkhaNDa dvIpa kI saMyama liyaa| mandirapura nagara ke rAjA sumitra ne inheM AhAra dekara ayodhyA nagarI kA rAjA ajitaMjaya marakara isI vimAna meM acyutendra paMcAzcayaM prApta kiye the / sahasrAma vana meM pauSazukla dasamI kI sAyaM huA thA / mapu0 54. 86-87. 125-126 velA meM inheM kevalajJAna huA / cakrAyudha sahita inake chattIsa gaNadhara zAntAri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 the| saMgha meM ATha sau pUrvadhArI muni, ikatAlIsa hajAra ATha sau zikSaka, tIna hajAra vikriyAdhArI, cAra hajAra manaH paryayajJAno, do zAnti-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. hajAra cAra sau vAdI muni, sATha hajAra tIna sau hariSeNa Adi 202 (2) eka vidyaa| yaha dazAnana ko siddha thii| mapu0 7.331 AryikAe~, surakIti Adi do lAkha zrAvaka, ahaMddAsI Adi cAra lAkha zrAvikAe~, asaMkhyAta deva-deviyA~ aura tithaMca the| eka mAsa 332 (3) bharata ke sAtha dIkSita evaM paramAtmapada prApta eka rAjA / papu0 kI Ayu zeSa raha jAne para ye sammeda-zikhara aaye| yahA~ kamoM kA 88.1-6 nAza kara jyeSTha kRSNa caturdazI ke dina rAtri ke pUrvabhAga meM inhoMne zAntikRt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.202 deha tyAga kI aura ye mokSa gye| dasaveM pUrvabhava meM Aya, naveM pUrvazAnticandra-kauravavaMza kA eka rAjA / yaha zAntivardhana kA putra thaa| bhava meM deva, AThaveM meM vidyAdhara, sAtaveM meM deva, chaThe pUrvabhava meM balabhadra, hapu0 45.19, pApu0 6.2 pA~caveM meM deva, cauthe meM bajrAyudha cakravartI, tIsare meM ahamindra dUsare zAntiva-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.202 meM megharatha aura prathama pUrvabhava meM savArthasiddhi vimAna meM ahamindra the| zAntinAtha-avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA kAla meM utpanna zalAkA mapu0 62.383.63.382-414,455-504. papu0 5.215,223, puruss| ye solahaveM tIrthakara aura pAMcaveM cakravartI the| hastinApura ke 20.52, hapu0 1.18, pApu0 4.10.5.102-105.116-129, vIvaca0 1.26.18.101-110 kuruvaMzI rAjA vizvasena inake pitA aura gAndhAranagara ke rAjA zAntiniSTha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.202 ajitaMjaya kI putrI airA inakI mAtA thii| ye bhAdra mAsa ke kRSNa zAntipUjA-sarva pApoM ko zAnti ke lie kI jAnevAlI puujaa| yaha pakSa kI saptamI tithi ke dina bharaNI nakSatra meM rAtri ke antima prahara pUjA ATha dina taka vaibhava sampanna vidhi-vidhAnoM ke sAtha abhiSeka meM garbha meM Aye the / jyeSTha kRSNa caturdazI kI prAtaH velA meM sAmyayoga pUrvaka kI jAtI hai| mapu0 45.27 meM inakA janma huA thaa| janma se hI ye mati, zruta aura avadhi tIna zAntibhadra-kuruvaMzI eka rAjA / yaha suzAnti kA putra aura zAntirSaNa jJAna ke dhArI the| janmAbhiSeka karake indra ne sabake zAntipradAtA kA pitA thA / hapu0 45.30 Jain Education Intemational Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAntibhAk-zikSaka jaina purANakoza : 401 zAntibhAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.126 aura zAlmalikhaNDa isake apara nAma the| mapu0 71.416, papu0 zAntimati-jambadvIpa ke vijayArgha parvata kI uttarazreNI ke zukraprabha nagara 109.35-37, hapu018.127. 43.99, 60.109 ke rAjA vAyuvega tathA rAnI sukAntA kI putrii| isane munisAgara (2) jambUdvIpa ke videhakSetra meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para ramya parvata para vidyA siddha kI thii| rAjA vajrAyudha se apanA pUrvabhava suna- nAmaka kSetra kA eka grAma / mahApurANa meM ise bharatakSetra batAyA gayA kara yaha saMsAra se virakta ho gayI aura isane sulakSaNA AryikA se hai| mapu0 71.390, hapu0 60.62-63 saMyama dhAraNa kara liyA thaa| anta meM yaha saMnyAsamaraNa kara aizAna zAlmali-jambadvIpa ke bharatakSetra meM sthita magadha deza kA eka grAma / svarga meM deva huI / mapu0 63.91-95, 111-113 isakA apara nAma zAligrAma thA / mapu0 71.446 de0 zAligrAma / zAntivardhana-kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA nArAyaNa kA putra aura rAjA zAlmalibattA-vijayAdha parvata ke kinnaragIta nagara ke rAjA vidyAdhara zAnticandra kA pitA thA / hapu0 45.19, pApu0 6.2 azanivega aura rAnI pavanavegA kI putrii| isakA vivAha kumAra zAntiSeNa-(1) kuruvaMzI eka rAjA / yaha zAntibhadra kA putra aura zantanu vasudeva ke sAtha huA thA / mapu0 70.254-255, pApu0 11.20-21 kA pitA thA / hapu0 45.30-31 zAlmalokhaNDa-bharatakSetra ke magadha deza kA eka grAma / isake apara nAma (2) AcArya jinasena ke pazcAt hue eka AcArya / hapu0 66.29 zAlmali aura zAligrAma the| mapu0 71.466, hapu0 18.127, zAmalI-bharatakSetra kA eka nagara / rAjA rativardhana ke putra priyaMkara aura 60.109 de0 zAligrAma hitaMkara apane cauthe pUrvabhava meM isI nagara meM dAmadeva brAhmaNa ke vasudeva ___ zAlmalIvRkSa-(1) jambUdvIpa meM sthita vRkSa / yaha meru parvata kI dakSiNaaura sudeva nAmaka guNI putra hue the| papu0 108.39-40 pazcima dizA meM vidyamAna zAlmalI sthala meM pRthivIkAya rUpa se sthita zAmbha-kRSNa kA kaniSTha putra / yaha pradyumna kA choTA bhAI thA / papu0 haiM / isakI cAroM dizAoM meM cAra zAkhAeM hai| dakSiNa-zAkhA para akRtrima jinamandira bane haiN| zeSa tIna zAkhAoM para bhavana bane hue 109.27 haiM, jinameM veNu aura veNudArI deva rahate haiN| yaha mUla meM eka koza zAraMga-eka dhanuSa / kubera ne yaha dhanuSa nArAyaNa kRSNa ko diyA thaa| caur3A hai / isakI zAkhAeM ATha yojana taka phailI hai / mapu0 5.184, yaha kRSNa ke sAta ratnoM meM dUsarA rala thaa| yaha ratna nArAyaNa lakSmaNa hapu0 5.177, 187-190 ke pAsa bhI thaa| mapu0 18.675-677, 71.135, hapu0 41.34 (2) vikriyA Rddhi se nirmita kRtrima, lauha-nirmita, kaNTakAkIrNa 35, 53.49-50 naraka ke vRkSa / ina vRkSoM ko dhauMkanI se pradIpta kara nArakiyoM ko zAraMgapANi-kRSNa kA apara nAma / hapu0 42.97 balapUrvaka una para car3hane ke lie bAdhya kiyA jAtA hai| vRkSoM para zArdUla-(1) rAjA samudravijaya kA tIsarA maMtrI / isane samudravijaya car3hate samaya unheM koI nArakI nIce kI ora ghasITatA hai, koI Upara ko jarAsandha ke sAtha sAmanIti kA prayoga karane kI salAha dI thii| kI ora / isa prakAra ina vRkSoM ke dvArA nArakiyoM ko duHkha sahana hapu0 50.49 karane par3ate haiN| mapu0 10.52-53, 79, papu0 26.79-80, (2) rAma ke pakSa kA eka yoddhA / isane rAvaNa ke vajodara yoddhA 32.92 ko mArA thA / papu0 60.18 zAvarI-eka vidyaa| yaha rUpa badalane meM sahAyaka hotI hai| hapa0 zArdUlavikrIDita-rAvaNa kA eka sAmanta / isane gajaratha para baiThakara rAma kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 57.57 zAzvata-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.102 zAlakAyana-bharatakSetra ke mandira-grAma kA eka brAhmaNa / madirA strI zAsitA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA nAma / mapu0 25.201 aura bhAradvAja RSi isake putra the / mapu0 74. 78-79 zAstA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.115 zAla-(1) nagara kA koTa / hapu0 2.11 zAstra-Agama grantha / ye sarvajJa bhASita, pUrvApara virodha se rahita, hiMsA (2) harivaMzI rAjA mUla kA putra aura sUrya kA pitA / hapu0 Adi pApoM ke nivAraka, pratyakSa aura parokSa pramANoM se abAdhita heya 17.32 aura upAdeya tattvoM ke prakAzaka hote haiN| inakA zravaNa, manana aura (3) tIrthaGkara zaMbhavanAtha kA bodhivRkSa / papu0 20.39 cintana zuddhabuddhi kA kAraNa kahA hai / mapu0 56.68,73-74 zAlagahA-bharatakSetra kI eka ngro| vasudeva ne yahA~ padmAvatI ko zAstravAna-dAna kA eka bheda / satpuruSoM kA upakAra karane kI icchA vivAhA thA / hapu0 24.29-30 se zAstra kA vyAkhyAna karanA yA paThana-sAmagrI denA zAstradAna hai| zAlavana-tIrthakara dharmanAtha kI dIkSAbhUmi-eka udyAna / mapu0 61.38-39 isake dene aura lenevAle donoM ke karmoM kA saMvara-nirjarA aura puNya zAli-AdinAtha ke samaya kA eka dhAnya-cAvala / mapu0 4.60-61 hotA hai| yaha nijAnanda rUpa mokSa-prApti kA kAraNa hai| mapu0 zAligrAma-(1) jambadvIpa meM bharatakSetra ke magadha deza kA eka grAma / 56.66-67, 69, 72-73, 76 vasadeva parvabhava meM isI nagara ke eka daridra brAhmaNa ke putra the / zAlmali zikSaka-zrutAbhyAsa karAnevAle muni / hapu0 12.73, 59.128 Jain Education Intemational Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 : jaina purANakoza zikSA-hitAhita kA viveka / yaha vinaya-sampatti se prApta hotA hai| mapu0 31.2-3 zikSAvrata-munidharma ke abhyAsa meM hetu rUpa gRhasthoM ke cAra vrata (1) tInoM saMdhyAoM meM sAmAyika karanA (2) prauSadhopavAsa karanA (3) atithi pUjana karanA aura (4) Ayu ke anta meM sallekhanA dhAraNa krnaa| mahApurANa meM inheM kramazaH samatA, prauSadhavidhi, atithisaMgraha tathA maraNa samaya meM liyA jAne vAlA saMnyAsa nAma diye gaye haiN| mapu0 10.166, hapu0 2.134, 18.45-47 zikhaNDI-yAdavoM kA pakSadhara eka ardharatha raajaa| yaha drupada rAjA kA putra thaa| isane kaurava-pANDava yuddha meM nauveM dina bhISmapitAmaha ko parAjita kiyA thaa| hapu0 50.84, pApu0 19.202-203, 242 249 zikharanala-vijayArgha parvata kA eka udyAna / jyotiHprabha nagara kA rAjA sambhinnarathanUpura ke rAjA amitateja ke sAtha yahA~ vihAra karane AyA thaa| mapu0 62.241-243 zikharikUTa-zikharI kulAcala kA dUsarA kUTa / hapu0 5.105 de0 zikharI zikharI-jambUdvIpa meM pUrva-pazcima lambA chaThA kulaacl| yaha parvata hemamaya hai / isake kramazaH gyAraha kUTa haiM--(1) siddhAyatanakUTa (2) zikharikUTa (3) hairaNyavatakUTa (4) suradevIkUTa (4), raktAkUTa (6) lakSmIkUTa (7) suvarNakUTa (8) raktavatIkUTa (9) gandhadevIkUTa (10) airAvatakUTa aura (11) maNikAMcanakUTa / hapu0 5.105-108, de0 kulaparvata 'zikhApada-(1) eka nagara / indra vidyAdhara apane eka pUrvabhava meM yahA~ kulavAntA nAma se prasiddha huA thaa| papu0 13.55 (2) eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza kumAroM ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.83, 86 zikhAvIra-rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.48 zikhi-vizvAvasu aura jyotiSmatI kA putra / zramaNa hokara isane mahA tapa kiyA thaa| Ayu ke anta meM nidAnapUrvaka marakara yaha asuroM kA adhipati camarendra huA / papu0 12.55-56 zikhikaNTha-AgAmI chaThA-pratinArAyaNa / hapu0 60.570 zikhibhUdhara-dhAnyapura nagara kA samIpavartI ika parvata / mapu0 76.322 324 zikhI-(1) kAmpilya nagara kA eka brAhmaNa / iSu isakI strI tathA era putra thA / papu0 25.42-43 (2) sItA-svayaMvara meM sammilita huA eka rAjakumAra / papu0 28.215 'ziraH prakampita-caurAsI lAkha mahAlatA pramita kAla / mapu0 3.226, hapu0 7.30 de0 kAla-10 zirastra-sira kI rakSA karanevAlI sainikoM kI TopI / sainika isakA vyavahAra karate the| mapu 31.72, 36.14 zikSA-zivagupta zirISa-tIrthakara supArzvanAtha kA bodhivRkSa / papu0 20.43 zilAkapATa-aMjanA ke pitA rAjA mahendra kA dvArapAla / aMjanA ke Ane para rAjA mahendra ko aMjanA ke Ane kI sUcanA dete hue isI ne unheM aMjanA ke sasurAla se niSkAsita kiye jAne kA vRtta sunAyA thaa| papu0 17.33-37 zilApaTTa-eka zilAkhaNDa / yaha zilA purimatAla nagara ke nikaTa zakaTa udyAna meM eka vaTavRkSa ke nIce vidyamAna thii| vRSabhadeva isI zilA para dhyAnastha hue the| mapu0 17.190, 20.218-221 zilImukha-(1) rAvaNa kA gajarathArohI yoddhA / papu0 57.55 (2) rAma ke samaya kA eka astra-bANa / papu058.34 zilpakarma-tIrthakara vRSabhadeva dvArA batAye gaye AjIvikA ke chaH karmoM meM chaThA karma / hasta-kauzala se jIvikopArjana karanA zilpakarma kahalAtA hai / citrakalA, patracchedana Adi zilpakArya ke bheda hai| hapu0 16.179-182, hapu0 9.35 zilpapura-eka nagara / narapati yahA~ kA rAjA thaa| cakravartI zrIpAla ne yahA~ ke rAjA kI rativimalA putrI ko vivAhA thaa| hapu0 47. 144--145 zivaMkara-(1) videhakSetra kA eka vana / puNDarokiNI nagarI ke rAjA prajApAla ne apane putra lokapAla ko rAjya dekara isI vana meM zIlagupta muni ke pAsa saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 46.19-20, 48 (2) vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke sATha nagaroM meM bArahavA~ nagara / mapu0 19.79 ziva-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.74, 105 (2) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.14, 17 (3) samavasaraNa ke tIsare koTa ke dakSiNa dvAra kA eka nAma / hapu0 57.58 (4) lavaNasamudra kI dakSiNa dizA meM pAtAla vivara ke samIpa sthita udaka parvata kA adhiSThAtA deva / hapu0 5.461 zivakumAra-(1) eka rAjakumAra / zropAla ke pAsa Ate ho isake mukha kI vakratA ThIka ho gayI thI / mapu0 47.100 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara ke rAjA mahApadma aura rAnI vanamAlA kA putra / yaha sAgaradatta muni se apanA pUrvabhava sunakara virakta ho gayA thaa| jala meM kamala ke samAna ghara meM rahakara bAraha varSa taka kaThina tapa karate hue Ayu ke anta meM saMnyAsa-maraNa se deha tyAga kara yaha brahmasvarga meM vidyunmAlo deva huaa| mapu0 76.130-131, 200-209 zivakoTi-prabhAcandra AcArya ke uttaravartI AcArya / ye AcArya bhagavatI ArAdhanA ke kartA the| mapu0 1.47-49 zivagupta-(1) eka mahAmuni / rAjA bhagIratha ne kailAza parvata para inhIM muni se dIkSA lI thii| mapu0 48.138-139 (2) cakravartI sanatkumAra ke dIkSAguru / mapu0 61.118 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zivaghoSa-zItalanAtha jaina purANakoza : 403 (3) eka muni / lakSmaNa ke bar3e bhAI rAma ne inhIM se dharma kA prathama ise manuSya uThAte haiN| unake pazcAt vidyAdhara aura anta meM svarUpa sunakara zrAvaka ke vrata liye the| mapu0 68.679-686 deva / mapu0 17.81,48.37-38 (4) eka yati / Agama-jJAna prApta karane ke lie vaziSTha ko inhIM zizapAla-(1) kauzala nagarI ke rAjA bheSaja aura rAnI madrI kA putra / yati ke pAsa bhejA gayA thaa| hapu0 33.71-72 isake tIna netra the| kisI nimittajJAnI ne batAyA thA ki jisake (5) arhadbali ke pUrvavartI eka AcArya / hapu0 66.25 dekhane se isakA tIsarA netra naSTa ho jAvegA vahI isakA hantA hogaa| zivaghoSa-(1) eka muni / inheM vatsa deza meM susImA nagarI ke samIpa eka bAra isake mAtA-pitA ise lekara kRSNa ke pAsa gye| vahA~ kRSNa kevalajJAna prakaTa huA thaa| mapu0 46.256 ke prabhAva se isakA tosarA netra adRzya ho gayA / yaha ghaTanA ghaTate hI (2) balabhadra nandiSeNa ke dIkSAguru / ye jagatpAdagiri se mukta isakI mAtA ko kRSNa ke dvArA putra-maraNa kI AzaMkA huii| usane hue / mapu0 65.190, 68.468 kRSNa se putrabhikSA mAMgI / kRSNa ne bhI sau aparAdha hone para hI ise zivacandrA-vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM jambupura nagara ke rAjA mArane kA vacana diyaa| isane ahaMkArI hokara kRSNa ke viruddha sau vidyAdhara jAmbava kI rAnI / vizvasena isakA putra aura jAmbavatI aparAdha kara liye the| isake pazcAt jAmbavatI ko pAne ke lie isakI putrI thI / hapu0 44.4-5 kRSNa aura isake bIca yuddha huaa| isa yuddha meM yaha kRSNa dvArA mArA zivatAti-maudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / hapu0 25.202 gyaa| mapu071.342-357, hapu0 42.56,94,50.24, pApu0 zivadatta-mahAvIra kI AcArya paramparA meM lohAcArya ke pazcAt hue 12.9-13 cAra AcAryoM meM tIsare AcArya / ye aMga aura pUrvazrutoM ke eka deza (2) pATaliputra nagara kA rAjA / yaha prathama kalkI kA pitA thaa| jJAtA the / vIvaca0 1.51 mapu076.398-399 zivadeva-lavaNasamudra ke udavAsa parvata kA adhiSThAtA deva / hapu0 ziSTa-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 5.461 172 zivadevI-harivaMzI evaM kAzyapa gotrI andhakavRSTi ke putra samudravijaya (2) kSamA, zauca Adi guNoM se yukta puruSa / mapu0 42.203 kI patnI / yaha tIrthaGkara neminAtha kI jananI thI / mapu0 71.30-32, ziSTapAlana-rAjadharma / nyAyapUrvaka AjIvikA karanevAle puruSoM kA 38,46 pAlana karanA ziSTapAlana kahalAtA hai / mapu0 42.202 zivananda-rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.44 ziSTabhuk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. zivaprada-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.202 172 zivabhUti-magadha deza kI vatsA nagarI ke agnimitra brAhmaNa kA putra / / ziSTeSTa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 somilA brAhmaNI isakI patnI aura citrasenA isakI bahina thI / yaha zItagRha-bharatakSetra kA eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza kA marakara vaMga deza ke kAntapura nagara meM mahAbala nAma kA rAjaputra huA senApati sasainya kavATaka parvata ko lAMghakara isa parvata para AyA thaa| thaa| mapu075.71-81 mapu0 29.89 zivamati-airAvata kSetra meM ditinagara ke vihIta samyagdRSTi kI ptnii| zItavA-zItalatA pradAyinI eka vidyaa| vidyAdhara amitateja ne yaha yaha meghadatta kI jananI thI / papu0 106.187-188 vidyA siddha kI thii| mapu0 62.398 zivamandira-(1) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA nauvAM nagara / mapu0 zItaparISaha-muniyoM ke bAIsa parISahoM meM eka parISaha / zIta-vedanA ko 63.116, hapu0 22.94 jItanA zItaparoSaha hai / hapu0 63.91,94 (2) vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA pandrahavAM ngr| mapu0 / zItalanAtha-avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA cauthe kAla meM utpanna 19.79,87 zalAkApuruSa evaM dasaveM tIrthaMkara / jambUdvIpa-bharatakSetra ke malaya deza zivasena-zreyapura nagara kA svAmI / vItazokA isakI putrI thii| mapu0 meM bhadrapura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA dRr3haratha inake pitA tathA rAnI 47.142-143 sunandA mAtA thiiN| mAM ke garbha meM inake Ane ke chaH mAsa pahale se zivA-zauryapura ke rAjA samudravijaya kI paTarAnI / yaha tIrthaMkara neminAtha hI rAjA dRr3ha ratha ke ghara ratnavRSTi hone lagI thii| ye solaha svapna kI jananI thii| isakA apara nAma zivadevI thaa| papu0 20.58, pUrvaka caitra kRSNa aSTamI ko rAtri ke antima pahara meM mA~ ke garbha hapu0 18.180, pApu0 11.195,198, de0 zivadevI meM Aye the| usa samaya pUrvASAr3ha nakSatra thaa| garbhavAsa ke nau mAsa zivAkara-kuzAgrapura kA rAjA / yaha chaThe nArAyaNa puNDarIka kA pitA statIta hone para mAgha kRSNa dvAdazI ke dina vizvayoga meM inakA janma - thA / lakSmI isakI rAnI thii| papu0 20.221-226 huA thaa| devoM ne inheM sumeru parvata para le jAkara inakA abhiSeka zivi-rAjA ugrasena ke cAcA zAntanu kA putra / hapu0 48.40 kiyA aura inakA yaha nAma rakhA / inakA janma tIrthakara puSpadanta ke zivikA-dIkSAbana jAne ke lie tIrthaMkaroM dvArA prayukta pAlakI / sarva- mukta hone ke bAda nau karor3a sAgara kA samaya vyatIta ho jAne para Jain Education Intemational Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 : jena purANakoza zItayoga-zIlA huA thaa| janma ke pUrva palya ke cauthAI bhAga taka dharma-karma kA viccheda rahA / inake zarIra kI kAnti svarNa ke samAna thii| Ayu eka lAkha pUrva aura zarIra nabbe dhanuSa U~cA thii| Ayu kA caturtha bhAga pramANa kumArakAla vyatIta hone para inheM pitA kA pada prApta huA thaa| bhogabhogate hue Ayu kA caturtha bhAga zeSa raha jAne para AcchAdita himapaTala ko kSaNa meM vilIna hote dekhakara ye virakta hue| rAjya putra ko dekara inake dIkSita hone ke bhAva hue| laukAntika devoM ne unake dIkSA lene ke bhAvoM kI saMstuti kii| isake pazcAt ye zukraprabhAzivikA meM baiThakara sahetuka vana gaye / vahA~ mAgha kRSNa dvAdazI ke dina sAyaM velA aura pUrvASAr3ha nakSatra meM do upavAsa kA niyama lekara ye eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| ariSTapura ke punarvasu rAjA ne navadhAbhakti pUrvaka inheM AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye / tIna varSa taka ye chadmastha avasthA meM rhe| inheM pauSa kRSNa caturdazI ke dina pUrvASAr3ha nakSatra meM kevalajJAna huaa| inakI samavasaraNa sabhA meM ikyAsI gaNadhara, caudaha sau pUrvadhArI, unasaTha hajAra do sau zikSaka, sAta hajAra do sau avadhijJAnI, sAta hajAra kevalajJAnI, bAraha hajAra vikriyA dhArI, sAta hajAra pA~ca sau manaH paryayajJAnI kula eka lAkha muni, dhAraNa Adi tIna lAkha assI hajAra AyikAeM, do lAkha zrAvaka aura tIna lAkha zrAvikAe~, asaMkhyAta deva-deviyAM aura saMkhyAta tiryaJca the / bihAra karate hue sammeda-zikhara Akara inhoMne eka mAsa kA yoga nirodha karake pratimAyoga dhAraNa kiyaa| inhoMne eka hajAra muniyoM ke sAtha Azvina zukla aSTamI ke dina sAyaM velA aura pUrvASAr3ha nakSatra meM mukti prApta kI / dUsara pUrvabhava meM ye videhakSetra meM vatsa deza kI susImA nagarI ke padmagulma nAma ke putra aura pahale pUrvabhava meM AraNendra the| mapu0 2.130-134, 56.2-3, 18.23-59, papu0 5.214, 20.31-35, 46, 61-68, 84, 113, 119, hapu0 1.12, 13.32, 60.156-191, 341-349, vIvaca0 18. 101-106 zItayoga-eka prakAra kA peya (zarbata ) / papu0 24.54 zItavaitAlI-rUpa parivartana karanevAlI vidyaa| eka vidyAdhara ne isI vidyA se zrIpAla ko vRddha banAkara use vijayArgha parvata kI uttarazreNI ke manohara nagara ke zmasAna meM chor3A thA / mapu0 47.52-54 zItA-(1) rucakagiri ke pazcima dizAvartI sAtaveM yazaH kUTa kI rahanevAlI devI / hapu0 5.714 (2) rAjA andhakavRSTi aura rAnI subhadrA ke pAMcaveM putra acala kI rAnI / mapu0 70.95-98 zoravatI-vijayA, parvata kI dakSiNazreNI ke gAMdhAra deza kI eka nagarI / rativara kabUtara isI nagarI ke rAjA Adityagati vidyAdhara kA hiraNyavarma nAmaka putra huA thA / pApu0 3.210-211 zIrAyudha-balabhadra kA apara nAma / hapu0 35.39 zIrI-baladeva kA apara nAma / hapu042.97 zIrSakayaSTi-eka prakAra kA hAra / isa hAra ke bIca meM eka sthUla motI hotA hai| mapu0 16.52 zIla-(1) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.12 (2) gRhastha dharma / gRhasthoM meM cAra dharma batAye gaye haiM-dAna, pUjA, zIla aura parva ke dinoM meM upavAsa karanA / pANDavapurANakAra ne inameM zIla aura dAna ke sAtha do naye nAma batAye haiM-tapa aura zubha bhaavnaa| inameM dayA, vratoM kI rakSA, brahmacarya kA pAlana aura sadguNoM kA pAlana karanA zIla kahalAtA hai| isake pAlane se svarga ke sukha prApta hote haiN| mapu0 5.22, 41.104, 68.485-486, pApu0 1.123-124 zIlakalyANaka-eka vrata / manuSyaNI, devAMganA, acittA (citrasthA) aura tiryaJcaNI ina cAra prakAra kI striyoM kA pA~coM indriyoM aura mana, vacana, kAya tathA kRta, kArita-anumodanA rUpa nau koTiyoM se kiyA gayA eka sau assI (445-2049-180 ) prakAra kA tyAga brahmacarya-mahAvrata hai| isa vrata meM isa prakAra eka sau assI upavAsa aura itanI hI pAraNAeM kI jAtI hai| isameM kramazaH eka upavAsa aura eka pAraNA karanI cAhie / hapu0 34.103, 112 zIlagupta-(1) jambUdvIpastha bharatakSetra ke eka muni / rAjA jayakumAra tathA eka nAgayugala ne inhIM muni se dharmazravaNa kiyA thA / mapu0 43. 88-90, pApu0 3.5-6 (2) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA prajApAla ke dIkSAguru / mapu0 46.19-20, 48 (3) rAjapura nagara ke manohara udyAna meM sthita avadhijJAnI muni / inhoMne hI rAjapura nagara ke gandhotkaTa seTha ko usake eka puNyAtmA putra honA batAyA thaa| mapu0 75.198-204 zIlavatta-eka muni / bharatakSetra ke avanti deza meM ujjayinI nagarI ke dhanadeva seTha ne inase zrAvaka ke brata grahaNa kiye the| mapu0 75.100, 138 zolanagara-bharatakSetra ke harivarSa deza kA eka nagara / rAjA vajraghoSa isa nagara kA svAmI aura vidyunmAlA rAjakumArI thii| pApu0 7.118, 123-124 zIlavatI-kauzala deza meM sthita sAketanagara ke rAjA vajrasena kI rAno / yaha hariSeNa kI jananI thii| mapu0 74.231-232, vIvaca0 4.121-123 zolavata-tIna guNa vrata aura cAra zikSAvrata / hapu0 45.86, 58.163 zIlavateSvanaticAra-tIrthaGkara prakRti meM kAraNabhUta solaha kAraNa-bhAvanAoM meM tIsarI bhAvanA / zIlavratoM ko niraticAra dhAraNa karanA zolavateSvanaticAra-bhAvanA kahalAtI hai| mapu0 63.322, hapu. 34.134 zIlasAgara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.205 zolA-(1) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 (2) vyAghrapura nagara ke rAjA sukAnta kI putrI aura siMhendu kI bahina / zrIvadhita brAhmaNa ne isakA apaharaNa kiyA thaa| pUrvabhava meM ise kor3ha ho gayA thaa| isane bhadrAcArya ke samIpa aNuvrata dhAraNa kiye Jain Education Interational Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zolAyudha-zUra the, jisake phalasvarUpa marakara yaha svarga gayA aura vahA~ se cyuta hokara isa nAma kI strI huii| papu0 80.173, 190-193 zIlAyadha-(1) rAjA vasudeva tathA rAnI priyaMgusundarI kA putra / hapu0 / 48.62 (2) zrAvastI kA rAjA / tApasI cArumatI kI kanyA RSidattA isakI rAnI thii| usakA prasUti ke bAda svargavAsa ho gayA thaa| RSidattA se utpanna isake putra kA nAma eNIputra thaa| isa putra ko rAjya dekara yaha muni dharma kA pAlana karate hue marA aura marakara svarga meM utpanna huA / hapu0 29.53, 25-57 zuktimato-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya bharateza cakravartI kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.54, hapu0 17.36 (2) eka nagarI / yaha rAjA abhicandra dvArA isI nadI ke taTa para basAI gayI thI / hapu0 17.36 zakraprabha-jambadvIpa ke sukaccha deza meM vijayArgha parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / vidyAdhara indradatta yahA~ kA rAjA thA / mapu0 63.91 zakra-(1) Urdhvaloka meM sthita nauvAM kalpa-svarga / isameM bIsa hajAra bIsa vimAna haiM / papu0 105.166-168, hapu0 6.37,59 (2) mahAzukra svarga kA indraka vimAna / hapu0 6.50 (3) rAvaNa kA sAmanta / papu0 57.45-48, 73.10-12 zukrapura-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA unatIsarvAM nagara / mapu0 19.49, 53 zukraprabhA-tIrthaGkara zItalanAtha kI zivikA-pAlakI / ve isI meM baiTha kara saMyama dhAraNa karane ke lie sahetuka vana gaye the| mapu0 56.44-45 zukladhyAna-svaccha evaM nirdoSa mana se kiyA gayA dhyAna / isake do bhedahai-zukladhyAna aura paramazukladhyAna / ina donoM ke bhI do-do bheda haiM / isameM zukladhyAna ke pRthaktvAvitarkavicAra aura ekatvavitarkavicAra ye do tathA dUsare paramazukladhyAna ke sUkSmakriyApratipAti aura samucchinnakriyAnivRtti ye do bheda haiM / isa prakAra isake cAra bheda haiN| mapu0 21.31-43, 165-177, 194-195, 319, hapu0 56.53 54, 65-82, vIvaca0 6.53-54 paribhASAe~ yathAsthAna dekheM zuklaprabhA-vimalaprabha deva kI devI / mapu0 62.376 zuklalezyA-cha: lezyAoM meM eka lezyA / yaha ahamindroM ke hotI hai / isake hone se ahabhindroM kA para kSetra meM bihAra nahIM hotA / ve apane hI prApta bhogoM se saMtuSTa rahate haiM / mapu0 11.141 zuci-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 zucidatta-tIrthakara mahAvIra ke cauthe gaNadhara / hapu0 3.42 de0 mahAvIra zucitravA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.120 zuddha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.108, 212 zuddhamadhyamA-saMgIta ke madhyagrAma kI cauthI mUrchanA / hapu0 19.163 zuddhaSaDjA-saMgIta ke SaDja grAma kI cauthI muurcchnaa| hapu0 19.161 jaina purANakoza : 405 zubahAra-eka lar3I kA hAra / isake madhya meM eka zIrSaka hotA hai / ___mapu0 16.63 zubhaMkara-kuruvaMzI rAjA kuru kA pautra tathA kurucandra kA putra / yaha rAjA dhRtikara kA pitA thA / hapu0 45.9 zubhasAdhamandra dvArA stuta vRSamadava kA eka nAma / mapu0 25.217 zubhapradA-eka vidyA / yaha dazAnana ko prApta thii| mapu0 7.327 zubhamati- kautukamaMgala nagara kA eka rAjA / isakI rAnI pRthuzrI thii| droNamegha ina donoM kA putra aura kekayA putrI thii| papu0 24.2-4 zubhalakSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.144 zubhA-(1) rAvaNa ko eka rAnI / papu0 77.15 (2) videha kSetra kI eka ngrii| yaha ramaNIya deza kI rAjadhAnI thI / mapu0 63.210, 215, hapu0 5.260 zubhrapura--bharatakSetra kA eka nagara / ise rAjA sUrya ne basAyA thaa| hapu0 17.32 zudhira vAdya ke tata, avanaddha, zuSira aura dhana ina cAra bhedoM meM tIsare prakAra ke vAdya-cA~surI Adi / papu0 24.20-21 zuSka-mAlA-nirmANakI cAra kalAoM meM eka klaa| isake dvArA sakhe patra Adi se mAlAe~ nirmita kI jAtI haiM / papu0 24.44-45 zuSkanadI--bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / cakravartI bharateza kA ___ senApati sainikoM ke sAtha yahA~ AyA thA / mapu0 29.84 zUdra-vRSabhadeva ne karmabhUmi kA Arambha karate hue tIna varSoM kI sthApanA kI thI-kSatriya, vaizya aura zUdra / isameM sevA-zuzruSA karanevAloM ko zadra kahA gayA hai / inake do bheda batAye hai-kArU aura akArU / mapu0 16.183-186, 245, papu0 3.258, 11. 202, hapa 0 9.39, pApu0 2.161-162 zUra-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.160 (2) parISahoM, kaSAyoM aura kAma, moha Adi ke vijetA zUra kahalAte haiM / mapu0 44.228-229, vIvaca0 8.50 (3) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA uttaradizAvartI eka deza / hapu0 11.66-67 (4) harivaMzI rAjA yadu kA pautra aura rAjA narapati kA putra / suvIra isakA choTA bhAI thaa| isane mathurA kA rAjya choTe bhAI ko dekara kuzadya deza meM zauryapura nagara basAyA thA tathA yaha vahIM rahane lagA thaa| andhakavRSNi isakA putra thaa| anta meM yaha putra ko rAjya dekara supratiSTha munirAja ke pAsa dIkSita hokara siddha huA / hapu0 18.6-11 (5) mathurA nagarI ke seTha bhAnu kA putra / seThAnI yamunA isakI mAtA thI / anta meM yaha apane anya bhAiyoM-subhAnu, bhAnukIti, bhAnuSeNa, zUradeva, zUradatta aura zUrasena ke sAtha varadharma muni ke pAsa dIkSita ho gayA thA tathA ghora tapazcaraNa karake yaha tathA isake sabhI bhAI samAdhimaraNapUrvaka saudharma svarga meM prAyastriMza jAti ke uttama deva hue / mapu0 71.202-204, hapu0 33.97, 124-130 Jain Education Interational Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 jaina purANakoza zUradatta - mathurA nagarI ke seTha bhAnu kA chaThA putra / mapu0 71.202204, hapu0 33.97 de0 zUra- 5 - zUradeva seTha bhAnudatta kA pA~cavA~ putra / 71.202-204 de0 zUra- 5 zUrabAhu -- rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA unyAsIvA~ putra / pApu0 8.202 zUravIra - (1) zauryapura ke rAjA sUrasena kA putra / dhAriNI isakI rAnI thI / isake do putra the - andhakavRSTi aura naravRSTi / isane supratiSTha muni se dharmopadeza sunakara andhakadRSTi ko rAjya tathA naravRSTi ko yuvarAja pada dekara saMyama le liyA thA / mapu0 10.93-94, 119122 (2) kAka-mAMsa ke tyAgI khadirasAra bhIla kA sAlA / yaha sArasaukhya nagara kA nivAsI thaa| isane khadirasAra se vrata bhaMga kara svastha hone ke lie kAkamAMsa khAne ko kahA thA kintu khadirasAra ne vrata bhaMga nahIM kiyA apitu pA~coM vrata dhAraNa kara lie the| apane bahanoI kI isa ghaTanA se prabhAvita hokara isane bhI samAdhigupta muni se zrAvaka ke vrata dhAraNa kara liye the / mapu0 74.401-415 zUrasena -- ( 1 ) mathurA nagarI kA rAjA / mapu0 71.201 202, hapu0 33. 96 patnI yamunA seThAnI (2) mathurA nagarI ke seTha bhAnu aura usakI kA sAtavA~ putra | candrakAntA isakI strI thI / isI nagara kI vajramuSTi kI patnI maMgI kI pati ko mArane kI ceSTA dekhakara ise vairAgya utpanna huA aura yaha saMyamI ho gayA thA / anta meM yaha anya bhAiyoM sahita saMnyAsamaraNa kara prathama svarga meM trAstriza deva huA 1 mapu0 71.204-228, 243, 248, hapu0 33.97-130 de0 zUra (3) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza | vRSabhadeva ke samaya meM svayaM indra ne isakI racanA kI thii| mapu0 16.155 papu0 101. 83 zUrasenA- rAjA vasudeva kI rAnI pu0 31.7 zUla - eka amogha astra / yaha zatruoM kA saMhAra karake lauTa AtA hai / asurendra ne yaha astra mathurA ke rAjA madhu ko diyA thA / papu0 12. 12-13, 89. 5-6 zemuSI - eka vidyA / isase vidyAdhara rUpa badalate the / papu0 10. 17 yo godharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.179 zeSavatI - eka yAdava kanyA / yaha bhIma pANDava kI strI thI / hapu0 47.18-19, pApu0 16.62 zeSA-pUjana ke anta meM grahaNa kI jAnevAlI AzikA ise aMjalI meM grahaNa karake mastaka para sthApita kiyA jAtA hai / pApu0 3.29 zaila - rAjA acala kA pA~cavA~ putra mahendra, malaya, sahya aura giri ye cAra isake bar3e bhAI tathA naga aura acala choTe bhAI the / hapu0 48.49 - sUrata-dayAlA zailanagara - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ chaThe nArAyaNa puNDarIka ne pUrvabhava meM nivAsa kiyA thA / papu0 20 207 - 208 zailapura - jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara / tIrthaMkara puSpadanta ne yahA~ pAraNA kI thI / mapu0 55.48 zailandhrI parvatavAsiyoM kA veSa dhAraNa karanevAlI draupadI / ise kocaka ne prApta karanA cAhA thA kintu isake kahate hI bhIma ne isake veza meM kIcaka ko mukkoM se mArakara girA diyA thA / hapu0 46. 32-36 zoNanada - jambUdvIpa ke bharatakSetra kI eka nadI / digvijaya ke samaya cakravartI bharateza kI senA yahA~ AyI thii| mapu0 29.52 zobhapura - eka nagara / yahA~ kA rAjA amala zrAvaka dharma kA pAlana karate hue marakara svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara rAjA zrIvaddhita huA / papu0 80.190-195 de0 amala zobhAnagara - eka nagara / yaha puSkalAvato deza meM vijayArdhaM parvata ke nikaTa 'dhAnyakamAla' vana meM sthita thaa| prajApAla yahA~ kA rAjA thaa| mapu0 46.95 de0 prajApAla zobhApura - vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA apane maMtra rAvaNa kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thaa| papu0 55.85 zauca -- (1) sAtAvedanIya karma kA eka Asrava / jIvana, indriya, Arogya aura upayoga ina cAra prakAra ke lobha ke tyAga se utpanna nirlobhavRtti zauca hai / hapu0 58.94 pApu0 23.67 (2) uttama kSamA Adi dasa dharmoM meM pA~cavA~ dharmaM / isameM indriya viSayoM kI lolupatA kA tyAga kiyA jAtA hai| inhIM dasa dharmoM ko dharma dhyAna kI dasa bhAvanAeM bhI kahA hai mapu0 36.157-158, vIvaca0 6.9 zauripura - bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka nagara / tIrthaMkara neminAtha yahIM janme the| isake apara nAma sUripurI, zaurya aura zauryapura the| papu0 20.58, pApu0 8.29 zIrya - ( 1 ) eka deza / 2020 sauripura zUrasena yahA~ kA nRpa thA / mapu0 71.201 (2) vIroM kA eka guNa / hapu0 19.59 zIyaMpura - kuzadya deza kA eka ngr| ise rAjA zUra ne basAyA thA / mapu0 70.92-93, hapu0 18.9 10, 19.7 de0 zauripura imasAnanilaya - vidyAdharoM kI eka jAti / zmasAna kI asthiyoM se nirmita AbhUSaNacArI, bhasmapUrti se pUsarita smamAnastambha ke Ava vidyAlaya lAte hai 0 26.16 zyAmakra - madhyaloka ke antima solaha dvIpoM meM cauthA evaM usakA Avataka samudra / pu0 5.623 zyAmalatA - seTha vaizravaNadatta aura AmramaMjarI kI putrI suramaMjarI kI dAmI / kumAra jIvandhara ke pAsa parIkSA ke lie suramaMjarI kA cUrNa yahI lekara gayI thI / mapu0 75.348-349 zyAmalA - (1) magadha deza ke rAjA kI putrA | isakA vivAha vasudeva: ke sAtha huA thA / mapu0 70.250 - 251 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zyAmA-zrIkaMTha jaina purANakoza : 407 (2) vijayAdha parvata ke nivAsI vidyAdhara pavanavega kI strI / yaha vidyAdhara nami kI jananI thii| mapu0 71.368-369 . zyAmA-(1) vijayA parvata ke kuMjarAvarta nagara ke rAjA vidyAdhara azanivega kI putrI / yaha vasudeva se vivAhI gayI thii| isakI mA~ suprabhA thI / aMgAraka ke dvArA vasudeva kA haraNa kiye jAne para isane aMgAraka se yuddha kiyA thaa| isameM aMgAraka kI parAjaya huI / phalasvarUpa aMgAraka ne vasudeva ko mukta kara diyA thaa| hapu0 19.68, 75, 83, 101-111 (2) eka latA / yaha tapasyA kAla meM bAhabalI ke zarIra se lipaTa gayI thI / papu0 4.76 zyAmAka-eka prakAra kA dhAnya-samA / yaha vRSabhadeva ke samaya meM utpanna hone lagA thaa| mapu0 3.186 zyenaka-ayodhyA nagarI ke rAjA anantavIrya kA kotavAla / isane rudra- datta brAhmaNa kI corI karate hue pakar3A thA / mapu0 70.154 bhakhA-AhAradAtA ke sAta guNoM meM eka guNa-pAtra ke prati Adara-bhAva / mapu0 20.82-83 de0 AhAravidhi 'zraddhAvAn-(1) haimavata kSetra ke madhya meM sthita vatulAkAra vijayA parvata / yaha mUla meM eka hajAra yojana, madhya meM sAta sau pacAsa aura mastaka para pAMca sau yojana caur3A hai tathA eka hajAra yojana U~cA hai| isakA dUsarA nAma nAbhigiri hai| hapu0 5.161-162 (2) pazcima videhakSetra kA eka vakSAragiri / mapu0 63.203, hapu0 5.230-231 amaNa-nirgrantha-muni / ye prANiyoM ke satata hitaiSI hote haiM / saMsAra ke kAraNoM kI saMgati se dUra rahate haiN| ye svabhAva se samudra ke samAna gambhIra aura nirdoSa-zrama athavA samatA meM pravarttamAna hote hai / papu0 6.272-274, 109.90 amaNadharma-ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya aura aparigraha ina pA~ca mahAvratoM, IryA, bhASA, eSaNA, AdAna-nikSepaNa aura vyutsarga ina pA~ca samitiyoM, tIna guptiyoM, citta aura pA~ca indriyoM kA nirodha, SaDAvazyakoM-samatA, vandanA, stuti, pratikramaNa, svAdhyAya aura kAyotsarga, tathA kezaloMca, asnAna, ekabhakta, sthiti bhukti (khar3e hokara AhAra karanA) acelatA, bhUzayana, dantamalamArjana-varjana, tapa, saMyama, cAritra, parISahajaya, anuprekSA, dharma aura paMcAcAra kA pAlana karanA zramaNadharma hai| isakA dUsarA nAma muni-dharma yA anagAra-dharma kahA hai| papu0 6.272, 293, hapu0 2.118-131 amaNasaMgha-muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikA ina cAra kA saMdha / mapu0 25.6 bhavaNa-nakSatra / tIrthaGkara zreyAMsanAtha tathA munisuvratanAtha isI nakSatra meM __ janme the / papu0 20.47, 56 prAyasokti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 201 zrAvaka-pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata tathA cAra zikSAvratoM kA dhArI gRhastha / uttama, madhyama aura jaghanya ke bheda se bhI zrAvaka tIna prakAra ke kahe haiM / inameM pahalI se chaThI pratimA ke dhArI jaghanya zrAvaka, sAtavIM se nauvIM pratimA ke dhArI madhyama aura dasavIM evaM gyArahavIM pratimAdhArI uttama zrAvaka kahe gaye haiN| samavasaraNa meM zrAvakoM kA nizcita sthAna hotA hai| zrAvaka ke vratoM ko mokSamahala kI dUsarI sIr3hI kahA hai| dAna, pUjA, tapa aura zIla zrAvakoM kA bAhya dharma hai / mapu0 39.143-150, 67.69, hapu0 3.63, 10.7-8, 12.78 vIvaca0 17.82, 18.36-37, 60-70 zrAvakAdhyayanAMga-dvAdazAMga zruta kA sAtavA~ aMga / isakA apara nAma upAsakAdhyayanAMga hai / isameM zrAvaka ke AcAra kA varNana hai / isakI pada-saMkhyA gyAraha lAkha sattara hajAra hai / hapu0 2.93, 10.37 zrAvastI-jambadvIpa sambandhI bharatakSetra ke kAzI deza meM sthita ngrii| tIrthaGkara saMbhavanAtha kA janma isI nagarI meM huA thaa| mapu0 49. 14, 19-20, papu0 6.317, 20.39, hapu0 28.5 zrIabhiSeka--tIrthaGkaroM ke garbhAvataraNa ke samaya tIrthaGkara mAtA ke dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM cauthA svapna-lakSmI kA abhiSeka / papu0 21.12-14 zrI-(1) rucakagiri ke rucakakUTa kI rahanevAlI dikkumArI devI / yaha hAtha meM caeNmara lekara jinamAtA kI sevA karatI hai| mapu0 3. 112-113, 12.163-164, 38.222, hapu0 5.716-717, 44. 11, vIvaca07.105-108 (2) vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM sthita gujAnagara ke rAjA siMhavikrama kI rAnI / yaha kevalI sakalabhUSaNa kI jananI thii| papu0 104.103-117 (3) padmasarovara ke kamala para bane bhavana meM rahanevAlI vyantarendra ko devI / mapu0 32.121, 63.200, hapu0 5.128-130 (4) chaH jinamAtRkAoM meM eka mAtRkA devI / yaha prathama kulAcala para sthita padma sarovara ke kamala para rahatI hai / mapu0 38.226 (5) trizRMga nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura rAnI vimalaprabhA kI dasa putriyoM meM cauthI putrii| ye sabhI bahineM pahale yudhiSThira ke lie pradAna kI gaI thI, kintu bAda meM yudhiSThira ke anyathA (maraNa) samAcAra sunane para ye aNuvrata dhAriNI zrAvikAe~ bana gayI thIM / hapu0 45.95-99 (6) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / digvijaya ke samaya bharateza ke senApati ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| mapu0 29.90 zrIkaMTha-(1) vijayAdha parvata ko dakSiNazreNI ke meghapura nagara ke vAnara vaMzI rAjA vidyAdhara atIndra tathA rAnI zrImatI kA putra / isakI eka choTI bahina thI, jisakA nAma devI thaa| bahanoI kIrtidhavala ne ise rahane ke lie vAnaradvIpa diyA thaa| isane kiSku parvata para caudaha yojana lambAI-caur3AI kA kiSkupura nAma kA nagara basAyA thaa| nandIzvara dvIpa kI yAtrA ke lie jAte hue mAnuSottara parvata para vimAna kI gati Jain Education Intemational Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 : jaina purANakoza zrIkAnta-zrIcandra avaruddha ho jAne se duHkhI hokara isane isa parvata ke Age jAne kA nizcaya kiyA thA / phalasvarUpa yaha vajrakaMTha putra ko rAjya sauMpa karake nirgrantha muni ho gayA thaa| vAnaradvIpa meM rahane se isakI santati vAnaravaMza ke nAma se vikhyAta huI / papu0 6.3-151, 206 (2) anAgata prathama pratinArAyaNa / hapu0 60.569-570 zrIkAnta-(1) AgAmI sAtaveM cakravartI / mapu0 76.483, hapu0 60.. (2) videhakSetra meM sItodA nadI ke uttarI taTa para sthita sugandhi deza ke zrIpura nagara ke rAjA zrIvarmA kA putra / zrIvarmA ise rAjya dekara saMyamI hue / mapu0 54.9-10, 25, 80 (3) rAvaNa ke pUrvabhava kA jIva / yaha jambUdvIpa ke bharatakSetra meM ekakSetra nAmaka nagara kA nivAsI vaNika thaa| yaha isI nagara ke sAgaradatta vaNik kI putrI guNavatI para Asakta thA kintu guNavato ke bhAI ne guNavatI ko ise na dekara dhanadatta ko dene kA nizcaya kiyA thaa| dhanadatta kA choTA bhAI vasudatta ise apane bhAI kA virodhI jAnakara mArane ko udyata huaa| pariNAmasvarUpa isane vasudatta ko aura vasudatta ne ise mAra DAlA thaa| isa prakAra donoM marakara mRga hue / papu0 106.10-20 zrIkAntA-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI puSkalAvatI deza kI vItazokA nagarI ke rAjA azoka aura rAnI zrImatI ko putrI / yaha jinadattA AryikA ke pAsa dIkSA lekara aura ratnAvalI-tapa karate hue deha tyAga karake mAhendra svarga ke indra kI devI huI / mapu0 71.393396, hapu0 60.68-70 (2) meru kI pazcimottara (vAyavya) dizA kI prathama vApI / hapu0 5.344 (3) mathurA nagarI ke seTha bhAnu ko putravadhU aura zUra kI patnI / yaha anta meM dIkSita ho gayI thii| hapu0 33.96-99, 127 (4) ariSTapura nagara ke rAjA hiraNyanAbha kI raanii| kRSNa kI paTarAnI padmAvatI isI kI putrI thI / hapu0 44.37-43 (5) hastinApura ke kauravavaMzI rAjA zUrasena kI rAnI / yaha tIrthakara kunthunAtha kI jananI thii| mapu0 64.12-13, 22, pApu0 6.5-7, 28-30 (6) videhakSetra ke gandhila deza meM sthita pATalI grAma ke nAgadatta vaizya kI putrI / isake nanda, nandimitra, nandiSeNa, varasena aura jayasena ye pA~ca bhAI tathA madanakAntA nAma kI eka bahina thii| mapR0 6. 126-130 (7) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM sthita puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI ke rAjA vajrasena kI raanii| vajanAbhi kI yaha jananI thii| mapu0 11.8-9 (8) pUrva meru ke pazcima videhakSetra meM sugandhi deza ke zrIpura nagara ke rAjA zrISeNa kI raanii| zrIvarmA kI yaha jananI thii| mapu0 54. 9-10, 36, 39, 67-68 (9) kauzAmbI nagarI ke rAjA mahAbala aura rAnI zrImatI kI putrii| isakA vivAha indrasena se huA thaa| anantamati isakI dAsI aura upendrasena devara thaa| mapu0 62351 de0 indrasena (10) ghAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra sambandhI vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita nandapura nagara ke rAjA hariSeNa kI rAnI / harivAhana kI yaha jananI thI / mapu071.252-254 (11) sAketa nagara ke rAjA zrISeNa kI raanii| hariSeNA aura zrISeNA isakI putriyA~ thiiN| mapu0 72.253-254 (12) sugrIva kI pAMcavIM putrii| rAma ke bhAI bharata kI yaha bhAbhI thii| papu0 47.138, 83.96 (13) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 zrIkUTa-(1) himavat kulAcala kA chaThA kUTa / hapu0 5.54 (2) vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA taitIsavA~ nagara / hapu0 22.97 zrIkezo-lakSmaNa aura usakI patnI ratimAlA kA putra / papu0 94.34 de0 ativIrya zrIgarbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.118 zrIkaTana-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / digvijaya ke samaya cakravartI bharateza ke senApati ne yahA~ ke zAsaka ko parAjita kiyA ___thA / mapu0 29.89 zrIguhApura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA apane maMtrI sahita rAvaNa kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thaa| papu0 55.86 zrogaha-(1) eka nagara / lakSmaNa ne isa nagara ke rAjA ko apane adhIna kiyA thA / papu0 94.7 (2) ayodhyA nagarI ke rAjA nAbhirAya kA eka mahala / yahA~ vRSabhadeva kA janma huA thA / bharateza ke maNi, carma aura kAkiNIratna isI mahala meM prakaTa hue the / mapu0 14.72-74, 37.85 zrIgova-rAkSasavaMzI rAjA harigrIva kA patra / yaha samakha kA pitA thaa| isane sumukha ko rAjya sauMpakara munivrata dhAraNa kara liyA thaa| papu0 5.391-392 zrIcandra-AgAmI chaThA balabhadra / inheM mahApurANa meM nauvA balabhadra kahA hai / mapu0 76.486, hapu0 60.568 (2) AThaveM balabhadra padma ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.233 (3) kuruvaMzI eka rAjA / yaha mandara kA putra aura supratiSTha rAjA kA pitA thaa| yaha jambUdvIpa ke bharatakSetra saMbaMdhI kurUjAMgala deza meM hastinApura nagara kA rAjA thaa| isakI rAnI zrImato tho| yaha supratiSTha putra ko rAjya sauMpakara sumandara yati se dIkSita huA aura anta meM mukta huaa| mapu0 70.51-53, hapu0 34.43-44, 45.11-12 (4) kiSkindha nagara ke rAjA sugrIva kA mNtrii| isane kRtrima sugrIva ke sAtha yuddha karane ko tatpara dekhakara sugrIva ko rIka diyA thaa| papu0 47.57 Jain Education Intemational Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baina purANakoza zrIcandrA-zrodhara : 409 (5) meru parvata kI pazcima dizA meM sthita kSemapurI nagarI ke (3) mahApura nagara ke rAjA chatracchAya kI raanii| yaha vRSabhadhvaja rAjA vipulavAhana aura rAnI padmAvatI kA rAjaputra / isane samAdhi- kI jananI thii| papu0 106.39,48 de0 vRSabhadhvaja gupta munirAja se dharmopadeza sunakara ghRtikAnta putra ko rAjya saupakara (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra saMbaMdhI zaMkha nagara ke nivAsI devila muni dIkSA le lI thii| anta meM samAdhimaraNa karake yaha brahma svarga vaizya aura usakI bandhuzrI strI kI putrii| isane muni sarvayaza se kA indra huaa| isa svarga se cayakara yaha dazaratha kA padma (rAma) ahiMsAvata lete hue dharmacakra-vrata kiyA thaa| AryikA suvratA ke vamana nAmaka jyeSTha putra huA / papu0 106.75-76, 109-119, ko dekhakara ghRNA karane ke phalasvarUpa kanakadhI ko paryAya meM isakA 172-173 pitA mArA gayA aura isakA apaharaNa huA / mapu0 62.494-495 zrIcandrA--(1) meru kI vAyavya dizA meM vidyamAna dUsarI vApI / (5) jambUdvIpa ke airAvatakSetra saMbaMdhI gAndhAra deza meM vindhyapura ke hapu0 5.344 dhanamitra vaNik kI strii| yaha sudatta kI jananI yii| mapu0 (2) vAnaravaMzI rAjA vidyutkeza kI rAnI / papu0 6.236-238 63.100-101 (3) sujana deza meM nagarazobhanagara ke rAjA dRr3hamitra ke bhAI (6) jambUdvIpa meM rAjapura nagara ke zreSTho dhanapAla kI ptnii| sumitra aura usakI vasundharA rAnI ko putrI / vanagiri nagara ke varadatta kI yaha jananI thii| mapu0 75.256-259 rAjakamAra vanarAja ne isakA apaharaNa karAyA thaa| isake kinnamitra zrIdAma--rAjA zrIdharma aura rAnI zrIdattA kA putra / hapu0 27. 116 aura yakSamitra ne vanarAja se yuddha bhI kiyA thA kintu ve parAjita hAzrInA-2 gaye the| anta meM jIvandhara ne use harAyA aura isakA vivAha zrIvAmA-(1) rAma kI cauthI mahAdevI / papu0 94.20-25 naMdADhyakumAra ke sAtha karAyA thaa| mapu0 75.438-439, 521 (2) nAganagara ke rAjA kulakara kI rAnI / papu0 85.60-62 zrotilaka-bharatakSetra kI kAkandI nagarI ke eka sAdhu / zAmalI nagara de0 kulaMkara ke vasudeva aura sudeva na inha uttama bhAvA sa AhAra diyA thA jisaka zrIdeva-eka prabhAvazAlI rAjA / yaha rohiNI ke svayaMvara meM AyA thaa| phalasvarUpa ve apanI-apanI strI sahita bhogabhUmi meM utpanna hue the| hapu 31.31 papu0 108.39-42 zrIdevI-(1) ayodhyA ke rAjA dharaNIdhara kI rAnI / yaha tridazaMjaya zrIvatta-(1) bhagavAn mahAvIra kI mUla paramparA meM lohAcArya ke kI jananI thI / papu0 5.59-60 pazcAt hue cAra AcAryoM meM dUsare AcArya / vinayadatta inake pUrva (2) nityAloka nagara ke rAjA nityAloka kI rAnI / ratnAvalI tathA zivadatta aura arhadatta bAda meM hue the| ye cAra aMga-pUrvo ke kI yaha jananI aura dazagrIva kI sAsa thI / papu0 9.102-103 eka deza jJAtA the| vIvaca0 1.50-52 (3) rAjA sUrya kI rAnI / tIrthakara kunthunAtha kI ye jananI thiiN| (2) samantabhadra ke eka uttaravartI AcArya / mapu0 1.44-45 papu0 20.53 (3) mRNAlavatI nagarI kA eka seTha / isakI seThAnI vimalazrI zrISara-(1)vijayAI parvata ko dakSiNazreNI kA dasavA~ nagara / mapu0 aura putrI rativegA thii| mapu0 46.105, pApu0 3.189-190 19.40, 53 (4) vidyAdhara zrIvijaya kA putra / zrIvijaya ise rAjya sauMpakara (2) bharatakSetra saMbaMdhI jayanta nagara kA rAjA / zrImatI isakI dIkSita ho gayA thaa| mapu0 62.408, pApu0 4.243-245 rAnI tathA vimalazrI putrI thI / mapu0 71.452-453, hapu0 (5) bharatakSetra ke malaya deza meM ratnapura nagara ke vaizravaNa seTha kA putra / isakI mAM kA nAma gautamI thA / mapu0 67.90-99 (3) eka muni / ye magadha deza meM rAjagRha nagara ke rAjA vizva(6) jambUdvIpa-bharatakSetra kI kauzAmbI nagarI ke rAjA siddhArtha bhUti ke dIkSAguru the| mapu0 74.86, 91, vovaca0 3.15-17 kA putra / siddhArtha ne ise rAjya dekara saMyama dhAraNa kiyA thaa| (4) rAjA somaprabha ke putra jayakumAra kA pakSadhara eka rAjA / mapu0 69.2-4, 11-14 mapu0 44.106-107, pApu0 3.56, 94-95 bhovattA-(1) bharatakSetra meM siMhapura nagara ke purohita satyavAdI zrIbhUti (5) tIrthaMkara RSabhadeva ke pUrva bhava kA jIva-aizAna svarga ke zrIprabha kI pllii| zrobhUti dharohara ke rUpa meM rakhe gaye sumitradatta ke ratnoM ko vimAna kA RddhidhArI deva / mapu0 9.182, 185, hapu0 9.59, nahIM denA cAhatA thaa| rAmadattA rAnI ne jue meM zrIbhUti kI aMgUThI 27.68 jIta kara a~gUThI isake pAsa bhejate hue sumitradatta ke ratna isase (6) zrIdhara aura dharma do cAraNa muniyoM meM prathama muni / inhoMne ma~gavA liye the| isase rAnI ke dvArA zrIbhUti ko bahuta kaSTa uThAnA gandhamAdana parvata para parvataka bhIla ko vrata dhAraNa karAyA thaa| hapu0 par3A / hapu0 27.20-43 de0 rAmadattA 60.10, 16-18 (2) jambUdvIpa ke videhakSetra saMbaMdhI vijayA ke rAjA zrIdharma kI (7) kRSNa kI paTarAnI satyabhAmA ke pUrvabhava ke jIva harivAhana raanii| vibhISaNa ke jIva zrIrAma kI yaha jananI thii| hapu0 27.115 vidyAdhara ke pitA, alakA nagarI ke rAjA mahAbala ke dIkSA guru eka cAraNa muni / hapu0 60.17-19 52 Jain Education Intemational Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdharasena-zrIpama 410 : jaina purANakoza (8) eka muni / gAndhArI nagarI ke rAjA rudradatta kI rAnI vinayazrI inheM AhAra dekara uttara kurukSetra meM AryA huI thii| hapu0 60.86-88 (9) puSkaradvIpa meM maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara kA rAjA / isakI do rAniyA~ thIM--manoharA aura manoramA / ina rAniyoM se kramazaH isake do putra hue the-balabhadra zrIvarmA aura nArAyaNa vibhISaNa / inhoMne zrIvarmA ko rAjya dekara sudharmAcArya se dIkSA le lI thI tathA siddha pada pAyA thaa| mapu0 7.14-16 (10) suramya deza ke zrIpura nagara kA rAjA / zrImatI isakI rAnI aura jayavatI putrI thii| mapu0 47.14 / / (11) prathama svarga ke zrIprabha vimAna kA deva / yaha puSkaradvIpa ke sugandhi deza meM zrIpura nagara ke rAjA zrISeNa ke putra zrIvarmA kA jIva thA / mapu0 54.8-10, 25, 36, 68, 82 (12) eka muni / inase dharmazravaNa kara pUrvadhAtakIkhaNDa ke maMgalAvatI deza meM ratnasaMcaya nagara ke rAjA kanakaprabha ne saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 54.129-130, 143 (13) bharatakSetra ke bhogavardhana nagara kA rAjA / yaha tAraka kA pitA thA / mapu0 58.91 (14) sahasrAra svarga ke ravipriya vimAna kA eka deva / mapu0 59.219 (15) kinnaragIta nagara kA rAjA / vidyA isakI rAnI tathA rati putrI thI / papu0 5.366 (16) sItA svayaMvara meM sammilita eka nRpa / papu0 28.215 (17) lakSmaNa aura usakI rAnI vizalyA kA putra / papu0 94.2728, 30 zroSarasena-mahAvIra-nirvANa ke pazcAt hue muniyoM meM svAmI dIpasena muni ke bAda hue eka muni / hapu0 66.28 zrIdharA--vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM dharaNItilaka nagara ke rAjA atibala aura rAnI sulakSaNA kI putrI / yaha alakA nagarI ke rAjA sudarzana ke sAtha vivAhI gayI thii| isane guNavatI AyikA se dIkSA lekara tapa kiyA / tapazcaraNa avasthA meM pUrvabhava ke vairI satyaghoSa ke jIva ajagara ne ise nigala liyaa| ataH marakara yaha kApiSTha svarga ke rucaka vimAna meM utpanna huii| mapu0 59.228-238, hapu0 27. 77-79 zrIdharma-(1) jambadvIpa ke videhakSetra sambandhI vijayAgiri kA eka mbUdvApa ka vidahakSatra sambandhI vijayAgiri kA eka vidyAdhara / isakI zrIdattA rAnI thii| vibhISaNa nArAyaNa kA jIva naraka se nikalakara isakA zrIdAsa nAma kA putra huA thaa| hapu0 27.115-116 (2) eka cAraNa muni / kRSNa kI paTarAnI satyabhAmA ke pUrvabhava ke jIva harivAhana ne inhIM se dIkSA lI thI tathA anta meM sallekhanA sallakhanA pUrvaka marakara aizAna svarga meM utpanna huA thaa| hapu0 60.10, 20-21 (3) tIrthakara suvrata (munisuvrata) ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20. 22-24 zrIdharmA-(1) ujjayinI nagarI kA rAjA / zrImatI isakI rAnI thii| bali, bRhaspati, namuci aura prahlAda ye cAra isa rAjA ke mantrI the| ina mantriyoM ne zrutasAgara muni se vAda-vivAda meM parAjita hokara unheM mArane kA udyama kiyA thA jisase kupita hokara isane unheM deza se nikAla diyA thaa| hapu0 20.3-11 (2) airAvata kSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA zrovarmA aura rAnI susImA kA putra / yaha munike pAsa saMyamI ho gayA thA / anta meM saMyama pUrvaka marakara yaha brahmasvarga meM deva huaa| mapu0 59.282-284 zrISvaja-baladeva ke unmuNDa, niSadha Adi aneka putroM meM eka putra / isane kRSNa aura jarAsandha ke bIca hue yuddha meM kRSNa kI ora se yuddha kiyA thA / hapu0 48.66-68,50.124 zrInandana-prabhApura nagara kA raajaa| saptarSi nAma se prasiddha suramanyu, zrImanyu, zrInicaya, sarvasundara, jayavAna, vinayalAlasa aura jayamitra isake putra the| ye sabhI dharaNI nAma kI rAnI se utpanna hue the / DamaramaMgala nAmaka eka mAsa ke pautra ko rAjya dekara isane aura isake sabhI putroM ne prItikara muni se dIkSA le lI thii| isake putra muni hokara saptarSi hue tathA isane kevalajJAna prApta kara mokSa prApta kiyaa| papu0 92.1-7 zrInAga-(1) jambudvIpa ke kacchakAvatI deza kA eka parvata / vItazoka nagara ke rAjA vaizravaNa ne isI parvata para zrInAgapati muni se dharmazravaNa kara tapa dhAraNa kiyA thA / mapu0 66.2, 13-14 (2) sImanta parvata para virAjamAna muni / ye hariSeNa cakravartI ke dIkSAguru the| mapu0 67.61, 85-86 zrInAgapati-eka muni / ye vItazoka nagara ke rAjA vaizravaNa ke dIkSAguru __ the| mapu0 66.2, 13-14 de0 zrInAga zrIniketa-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA cAlIsavA~ nagara / isakA dUsarA nAma zrIniketana thA / mapu0 19.84, 87, hapu0 22.89 zrInicaya-prabhApura nagara ke rAjA zrInandana aura rAnI dharaNI kA putra / isake chaH bhAI aura the| sAtoM bhAI prItikara muni se dIkSita hokara saptarSi nAma se vikhyAta hue / ina muniyoM ke tapa ke prabhAva se camarendra dvArA mathurA meM phailAI gaI mahAmArI bImArI naSTa ho gayI thI / papu0 92.1-9 de0 zrInandana zrInilaya-saudharma svarga kA eka vimAna / rAnA siMhananditA kA jIva isI vimAna meM vidyutprabhA nAma kI devI huI thii| mapu0 62.375 zrInilayA-eka vaapii| yaha meru parvata ko pazcimotara (vAyavya) dizA meM vidyamAna cAra vApiyoM meM cautho vApI hai / hapu0 5.344 zrInivAsa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 174 zrIpati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 zrIpadma-(1) eka muni / puSkaradvIpa sambandhI sugandhi deza meM zrIpura Jain Education Intemational Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 411 oparvata-zrIbhUti nagara ke rAjA zroSeNa ne inase dharmopadeza sunakara dIkSA lI thii| mapu0 54.8-10, 36, 73-76 (2) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke suprakArapura ke rAjA zambara aura rAnI zrImatI kA putra / yaha kRSNa kI paTarAnI lakSmaNA kA bhAI thA / dhruvasena isakA choTA bhAI thaa| mapu0 54.409-414 zrIparvata-bharatakSetra kA eka parvata / cakravartI bharateza ne digvijaya ke samaya isa para vijaya kI thii| rAma aura rAvaNa ke bIca hue yuddha ke samaya yahA~ kA rAjA rAma se jA milA thaa| laMkA ko jItakara ayodhyA meM rAma ne yahAM kA sAmrAjya hanumAna ko diyA thA / mapu0 29.90, papu0 55.28, 88.39 zrIpAla-pUrvavidehakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA guNapAla kA choTA putra / vasupAla kA yaha choTA bhAI thA / rAjA ne zizukAla meM hI vasupAla ko rAjA aura ise yuvarAja banAkara dIkSA le lI tho / apane pitA guNapAla ke jJAna-kalyANaka meM jAte samaya ise azanivega vidyAdhara ne ghor3e kA rUpa dhAraNakara aura apanI pITha para baiThAkara ratnAvarta parvata para chor3A thA / isane mAtA-pitA dvArA svIkRta kI gayo kanyA ko chor3akara anya kanyA ko svIkAra nahIM karane kA vrata le rakhA thaa| phalasvarUpa vivAha ke prasaMga Ane para yaha sabhI ke prastAva asvIkAra karatA rhaa| lAla kambala or3ha kara soye hue ise vidyudvegA ke makAna se bheruNDa pakSo mAMsa kA piNDa samajhakara siddhakUTa caityAlaya uThA le gayA thaa| vahA~ ise hilate hue dekhakara pakSI ise chor3akara ur3a gayA thaa| yahAM se koI vidyAdhara inheM zivaMkarapura le gayA thaa| yahAM Ane se ise sarvavyAdhivinAzinI vidyA prApta huI thii| isake darzana se zivakumAra rAjakumAra kA Ter3hA muha ThIka ho gayA thA / agni nisteja ho gayI thii| isake yahA~ cakra, chatra, daNDa, cUr3AmaNi, carma, kAkiNI ratna prakaTa hue / isane ratna pAkara cakravartI ke bhogoM ko bhogaa| nagara meM pahu~cate hI inakA jayAvatI Adi caurAsI kanyAoM se vivAha huA thaa| jayAvatI rAnI se utpanna isake putra kA nAma guNapAla thaa| putra ke utpanna hote hI AyudhazAlA meM cakraratna prakaTa huA thaa| anta meM isane rAnI sukhAvatI ke putra narapAla ko rAjya dekara jayAvatI Adi rAniyoM aura vasupAla Adi rAjAoM ke sAtha dIkSA le lI thI aura tapa kara mokSa pAyA / mapu0 46.268, 289, 298, 47.3-172, 244-249, hapu0 12.24 zrIpura-(1) jambUdvIpa ke vijayArgha parvata kI dakSiNazreNI kA bArahavA~ nagara / laMkA kI vijaya karane ke pazcAt rAma ne virAdhita vidyAdhara ko isa nagara kA rAjA banAyA thA / vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kI uzIravatI nagaro ke rAjA hiraNyavarmA ne isI nagara meM zrIpAla muni ke pAsa jainezvarI dIkSA lI thii| mapu0 46.145-146, 216217, papu0 88.39, hapu0 22.94, pApu0 3.226 (2) puSkara dvIpa meM pUrva meru ke sugandhi deza kA eka nagara / yahA~ ke rAjA kA nAma zrISaNa thaa| mapu0 54.8-10, 25, 36 (3) jambUdvIpa ke airAvatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA vasundhara thA / mapu0 69.74 zrIprabha-(1) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI __ kA nauvAM nagara / mapu0 19.40, 53 (2) aizAna svarga kA eka vimAna / vanajaMgha kA jIva isI vimAna meM deva huA thaa| mapu0 9.109 (3) eka parvata / zrIdhara deva ne svarga se isa parvata para Akara pUrvabhava ke guru prItikara kI pUjA kI thii| vajranAbhi ne yahA~ saMnyAsa dhAraNa kiyA thA / mapu0 10.1-3, 11.94 (4) eka muni / rAjA zrIvarmA ne inhIM se dIkSA lI thii| mapu. 54.81 (5) saudharma svarga kA eka vimAna / rAjA zrIvarmA kA jIva isI vimAna meM zrIdhara nAma kA deva huA thaa| mapu0 54.79-82 (6) rAjA zrISaNa kA jIva-saudharma svarga kA eka deva / mapu0 62.365 (7) puSkaravara samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.640 (8) sahasrAra svarga kA eka vimAna / hapu0 27.67-68 zrIprabhA-(1) vijayArdha parvata ke taDidaMgada vidyAdhara kI strii| udita vidyAdhara kI yaha jananI thI / papu0 5.353 (2) vAnaravaMzI rAjA amaraprabha ke putra kapiketu ko rAno / pratibala isakA putra thaa| papu0 6.198-200 (3) kAlAgni vidyAdhara kI strii| yaha yama lokapAla kI jananI thI / papu0 7.114 (4) kiSkindha nagara ke rAjA sUryaraja aura rAnI indumAlinI kI putrI / yaha bAlI aura sugrIva kI choTI bahina tathA rAvaNa kI rAnI thii| papu0 9.1, 10-12, 100 zrIbhUti-(1) AgAmI chaThA cakravartI / mapu0 76.483, hapu0 60. 564 (2) bharatakSetra ke zakaTa deza meM siMhapura nagara ke rAjA siMhasena kA purohita / isakA dUsarA nAma satyaghoSa thA / padmakhaNDa nagara kA sumitradatta vaNik isake yahA~ pA~ca ratna rakhakara pravAsa meM calA gayA thA, lauTakara ratna mAMgane para isane ratna nahIM diye| sumitradatta kA rudana sunakara rAmadattA ne jue meM ise parAjita kiyA tathA buddhi kauzalapUrvaka isake ghara se sumitradatta ke ratna ma~gavAkara use dilA diye| rAjA ne isakA samasta dhana chInakara ise malloM ke mukkoM se pittvaayaa| anta meM ArtadhyAna se marakara yaha rAjA ke bhaNDAra meM agandhana nAma kA sarpa huaa| mapu0 27.20-42, 59.146-177 de0 zrIdattA-1 (2) mahodadhi vidyAdhara kA dUta / mahodadhi ne hanumAna ke pAsa isI se samAcAra bhijavAye the / papu0 48.249 (4) bharatakSetra ke mRNAlakuNDa nagara ke rAjA zambhu kA purohita / sarasvatI isakI strI tathA vedavatI putrI thii| rAjA zambhu ne vedavatI Jain Education Intemational Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 : jaina purANakoza zrImatI-zrIvardhana ko pAne ke lie ise mAra DAlA thaa| dharma ke prabhAva se yaha deva (17) rAjA satyaMdhara ke purohita sAgara kI rAnI / yaha buddhiSaNa huaa| papu0 106.133-135, 141-145 kI jananI thii| mapu0 75.254-259 zrImatI-(1) rAjA sarvArtha kI rAnI / yaha siddhArtha kI jananI (bhagavAn (18) vijayAdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA haribala kI mahAvIra kI dAdI) thii| hapu0 2.13 dUsarI rAnI / hiraNyavarmA kI yaha jananI thii| mapu076.262-264 (2) rAjA zreyAMsa ke pUrvabhava kA jIva / pUrvabhava meM yaha rAjA (19) rAjA pArata kI bahina / yaha rAjA zatabindu kI rAnI aura vajrajaMgha kI rAnI thii| hapu0 9.183 jamadagni kI jananI thii| mapu0 65.59-60 (3) bharatakSetra meM jayantanagara ke rAjA zrIdhara kI raanii| yaha (20) rAjA jayakumAra kI rAnI / pApu0 3.14 vimalazrI kI jananI thii| mapu0 71.453, hapu 60.117 (21) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM meghapura nagara ke rAjA (4) ariSTapura nagara ke rAjA svarNanAbha kI rAnI / kRSNa kii| atIndra kI raanii| zrIkaNTha isakA putra tathA mahAmanohara devI putrI paTarAnI padmAvatI kI yaha jananI thii| mapu0 71.457, hapu0 60. thI / papu0 6.2-6 121 (22) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.13 (5) sAketa nagara ke rAjA atibala kI raanii| yaha hiraNyavatI (23) eka AryikA / inase sattAIsa hajAra striyoM ne AyikA kI mAtA thI / hapu0 27.63 dIkSA lI thI / papu0 119.42 (6) vidarbha deza meM kuNDinapura ke rAjA bhISma kI rAnI / yaha zrImatkanyA-eka vidyaa| arkakIrti ke putra amitateja ne yaha vidyA kRSNa kI paTarAnI rukmiNI kI jananI thii| mapu0 71.341, hapu0 siddha kI thii| mapu0 62.396 60.39 zrImanoharapura-vidyAdharoM kA nagara / yahA~ kA rAjA rAvaNa ke pAsa (7) jambadvIpa meM bharatakSetra ke puSkalAvatI deza kI vItazokA usakI sahAyatArtha AyA thA / papu0 55.86 / / nagarI ke rAjA azoka kI raanii| kRSNa kI paTarAnI susImA ke zrImantapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA rAvaNa ke pAsa 'pUrvabhava kA jIva zrIkAntA ko yaha jananI thii| hapu0 60.56, usakI sahAyatArtha AyA thA / papu0 55.86 68-69 zrImanyu-saptarSiyoM meM eka muni / papu0 92.1-14, de0 saptarSi (8) kauzAmbI nagarI ke rAjA mahAbala kI raanii| zrIkAntA / zrImahitA-sumeru parvata kI vAyavya dizA meM sthita vApI / hapu0 5.344 isako putrI thI / mapu0 62.351, pApu0 4.207 zrImAn-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. (9) ujjayinI nagarI ke rAjA zrIdharmA kI rAnI / hapu0 20.3 25.100 (10) gajapura (hastinApura) ke rAjA zrIcandra kI rAnI / supratiSTha (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 kI yaha jananI thii| mapu0 70.52, hapu0 34.43 zrImAlA-(1) Adityapura ke rAjA vidyAdhara vidyAmandara aura rAnI (11) kuruvaMzI rAjA sUrya kI rAnI / tIrthakara kunthunAtha kI yaha vegavatI kI putrii| isane svayaMvara meM kiSkandhakumAra kA varaNa kiyA jananI thii| hapu0 45.20 thA / sUryaraja aura yakSaraja isake do putra tathA sUryakamalA putrI thii| (12) eka AryikA / bandhuyazA kI paryAya meM kRSNa kI paTarAnI papu0 6.357-358, 426, 523-524 jAmbavatI ne inhIM se proSadhavrata dhAraNa kiyA thaa| hapu. 60. (2) rAvaNa kI rAnI / papu0 77.14 48-49 zrImAlI-rAkSasavaMza meM hue rAjA mAlyavAn kA putra / isakA indra ke (13) videhakSetra meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta tathA putra jayanta ke sAtha yuddha huA thA, jisameM yaha mArA gayA thaa| papu0 rAnI lakSmIvatI kI putrii| yaha bahuta sundara thii| isakA vivAha 12.212, 221, 240-242 rAjA vajradanta ne apane bhAnaje vajrajaMgha ke sAtha kiyA thaa| isake bIrambhA-rAjA merukAnta kI rAnI aura mandarakuMjanagara ke rAjA purandara aTThAnaveM putra the| Ayu ke anta meM keza-saMskAra ke lie jalAI gayI kI yaha jananI thI / papu0 6.409 dhUpa ke dhue~ se pati ke sAtha hI isakA bhI maraNa huA / mapu0 6.58- zrIvatsa-puNyAtmAoM kA eka zArIrika lakSaNa / yaha vakSaHsthala para 60, 91, 105, 7.192-195, 249, 8.49, 9.26-27, 33 hotA hai / mapuH 73.17, papu0 3. 191 hapu0 9.9 (14) suramya deza meM zrIpura nagara ke rAjA zrIdhara kI raanii| zrIvara-puSkaravara samudra kA dUsarA rakSaka deva / hapu0 5.640 yaha jayAvatI kI jananI thii| mapu0 47.14 zrIvardhana-(1) saMjayanta kevalI ke pUrvabhava kA jova / yaha kumudAvato (15) suprakArapura ke rAjA zambara kI rAnI / kRSNa kI paTarAnI nagarI kA rAjA thaa| vahnizikha isakA purohita thaa| papu0 lakSmaNA kI yaha jananI thii| mapu0 71.409-410 5.37-39 (16) rAjA kuNika kI rAno / anya kuNika ke pitA zreNika (2) rAjA ilAvarddhana kA putra / yaha zrIvRkSa kA pitA thaa| kI yaha jananI thii| mapu0 74.418, vIvaca0 19.135 papu0 21.49 Jain Education Intemational Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIddhita-zrIzaila jaina purANakoza : 413 zrIddhita-amoghazara brAhmaNa aura mitrayazA brAhmaNI kA putra / vyAghrapura / putra amitateja ko varA thA tathA amitateja kI bahina sutArA ne nagara meM isane zikSA prApta kI thii| isane rAjA sukAnta kI putrI isakA varaNa kiyA thA / apane Upara kisI nimittajJAnI se vajrapAta zIlA kA haraNa karake zIlA ke bhAI siMhendu ko yuddha meM parAjita hone kI bhaviSyavANI sunakara yaha siMhAsana para eka yakSa kI pratimA kiyA / rAjA kararuha ko harAkara podanapura kA rAjya bhI isane prApta virAjamAna kara jinacaityAlaya meM zAntikarma karane lagA thaa| sAtaveM kara liyA thA / papu0 80.168-176 dina yakSa ko mUrti para vajrapAta huA aura isakA saMkaTa Tala gayA / zrIvarmA-(1) jambUdvIpa ke meru parvata se pazcima kI ora videhakSetra camaracaMcapura ke rAjA indrAzani ke putra azanighoSa vidyAdhara ne meM vidyamAna gandhila deza ke siMhapura nagara ke rAjA zrISeNa kA choTA kRtrima hariNa ke chala se ise sutArA ke pAsa se haTAkara tathA apanA putra / yaha jayavarmA kA choTA bhAI thaa| pitA ne prema vaza rAjya ise zrIvijaya kA rUpa banAkara sutArA kA haraNa kiyA thaa| azanighoSa hI diyA thaa| pitA ke aisA karane se jayavarmA virakta hokara dIkSita ne vaitAlI vidyA ko sutArA kA rUpa dhAraNa karAkara sutArA ke sthAna ho gayA thaa| mapu0 5.203-208 meM baiThA diyA thaa| kRtrima sutArA se chalapUrvaka sarpa ke dvArA Dase jAne ke samAcAra jJAta kara isane bhI sutArA ke sAtha jala jAne kA (2) puSkaradvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya udyama kiyA thA, kintu vicchedinI vidyA se kisI vidyAdhara ne nagara ke rAjA zrIdhara aura rAnI manoharA kA putra / yaha balabhadra vaitAlI vidyA ko parAjita kara kRtrima sutArA kA rahasya prakaTa kara aura isakA choTA bhAI vibhISaNa nArAyaNa thaa| pitA ne rAjya ise diyA thaa| azanidhoSa vidyAdhara ke isa prapaMca ko amitateja ke hI diyA thaa| isakI mAtA marakara lalitAMga deva huI thii| vibhISaNa Azrita rAjA sambhinna se jJAtakara isane usase yuddha kiyA / anta meM ke marane se zoka saMtapta hone para lalitAMga deva ne ise samajhAyA thA, azanighoSa yuddha se bhAgakara vijaya muni ke samavasaraNa meM jA chipA / jisase isane yugandhara muni se dIkSA le lI thI tathA tapa kiyA thaa| pIchA karate hue samavasaraNa meM pahu~cane para yaha bhI sabhI vaira bhUla Ayu ke anta meM marakara yaha acyuta svarga meM deva huaa| mapu0 gayA / ise yahA~ sutArA mila gayI thii| isane nArAyaNa pada pAne kA 7.13-24 nidAna kiyA thaa| anta meM zrIdatta putra ko rAjya dekara aura (3) tIrthakara candraprabha ke pAMcaveM pUrvabhava kA jIva-puSkaradvIpa ke samAdhimaraNa pUrvaka deha tyAga kara yaha terahaveM svarga ke svastika pUrvameru se pazcima kI ora vidyamAna videhakSetra ke sugandhi deza meM vimAna meM maNicUla deva huaa| mapu0 62.153-285, 407, 411, zrIpura nagara ke rAjA zrISeNa aura rAnI zrIkAntA kA putra / yaha pApu0 4.86-191, 241-245 ulkApAta dekhakara bhogoM se virakta ho gayA thA tathA isane zrIkAnta zrIvijayapura-eka nagara / ise lakSmaNa ne jItA thaa| papu0 94.8-9 jyeSTha putra ko rAjya dekara zrIprabha muni se dIkSA le lI thii| anta dhIvRkSa-(1) tIrthaMkaroM ke vakSaHsthala para rahanevAlA zrIvatsa-cihna / meM yaha zrIprabha parvata para vidhipUrvaka saMnyAsamaraNa karake prathama svarga mapu0 23.59 ke zrIprabha vimAna meM zrIdhara deva huA / mapu0 54-8-10, 25, 36, (2) rAjA zrIvardhana kA putra / yaha saMjayanta kA pitA thA / papu0 39, 68, 80-82 21.49-50 (4) jambUdvIpa ke airAvatakSetra meM ayodhyA nagarI kA eka rAjA / (3) eka vidyAdhara rAjA / yaha rAma kA bhakta thA / papu061.13 susomA isakI rAnI thii| mapu0 59.282-283 (4) kuNDalagiri ke pazcima dizAvartI maNikaTa kA nivAsI (5) avanti deza kI ujjayinI nagarI kA rAjA / isI ke bali, eka deva / hapu0 5.693 Adi maMtriyoM ne hastinApura ke rAjA padma ko prasanna kara unase (5) kuNDalagiri kI pazcima dizA kA eka kUTa / yaha eka hajAra chalapUrvaka sAta dina ke lie rAjya lekara akaMpana AcArya ke saMgha para yojana caur3A aura pAMca sau yojana U~cA hai / isa kUTa para nIlaka upasarga kiye the| pApu0 7.39-56 deva rahatA hai| hapu0 5.701-702 zrIvallabha-rAjA kRSNarAja kA putra / yaha zaka samvat sAta sau pA~ca zrIvRkSalakSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. meM rAjya karatA thaa| hapu0 66.52 25.144 bhovasu-kuruvaMzI eka raajaa| yaha rAjA suvasu kA putra tathA vasundhara zrIvata-kuruvaMzI eka rAjA / yaha vRSadhvaja kA putra aura rAjA vratadharmA kA pitA thA / hapu0 45.26 kA pitA thaa| hapu0 45.29 zrIvAsa-jambUdvIpa ke vijayAcaM parvata kI uttarazreNI kA bayAlIsA zrIza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 nagara / mapu0 19.84, 87 zrozela-(1) hanumAna kA apara nAma / yaha nAma hanumAna ke zaila parvata bIvijaya-tIrthakara zAntinAtha ke prathama gaNadhara cakrAyudha ke dasaveM ___meM janma lene tathA vimAna se girakara zilA ko khaNDa-khaNDa karane se pUrvabhava kA jIva-prathama nArAyaNa tripRSTha aura rAnI svayaMprabhA kA aMjanA aura aMjanA ke mAmA dvArA rakhA gayA thaa| papu0 17.402jyeSTha putra / vijayabhadra isakA bhAI aura jyotiH prabhA bahina thii| svayaMvara meM isakI bahina jyotiHprabhA ne isake sAle arkakIrti ke (2) eka parvata / yahA~ zrIzaila nAmadhArI hanumAna Akara Thahare the| 403 Jain Education Intemational Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 : jena purANakoza zrIzritapAdAbja-zrutavAn ataH yaha parvata taba se isa nAma se vikhyAta huaa| papu0 19.106 mIbhitapAvAbja-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.211 zrISeNa-(1) AgAmI pAMcaveM ckrvrtii| mapu0 76.482, hapu0 60.563 (2) jambUdvIpa ke videhakSetra sambandhI gandhila deza ke siMhapura nagara kA raajaa| isakI rAnI sundarI thii| ina donoM ke jayavarmA aura zrIvarmA do putra the| isane apanA rAjya choTe putra zrIvarmA ko dekara jyeSTha putra jayavarmA kI upekSA kI thI jisase virakta hokara vaha dIkSita ho gayA thA / mapu0 5.203-208 (3) puSkaradvIpa ke videhakSatra sambandhI sugandhi deza meM zrIpura nagara kA rAjA / isakI rAnI zrIkAntA thii| isa rAjA ne zrIvarmA nAmaka putra ko rAjya dekara zrIpadma muni se dIkSA le lI thii| mapu0 54.8-10, 36-39, 73-76 de0 zrovarmA-3 (4) sAketa nagara kA raajaa| zrIkAntA isakI rAnI thii| ina donoM kI do putriyA~ thIM hariSeNa aura zrISeNa / mapu0 72.253254 (5) bharatakSetra ke aMga deza kI rAjadhAnI campA nagarI kA raajaa| isakI rAnI dhanazrI aura kanakalatA putrI thii| mapu0 75.81-93 (6) harivikrama bhIlarAja ke putra vanarAja kA mitra / isane aura isake sAthI lohajaMgha ne hemAbhanagara kI kanyA zrIcandrA kA haraNa karake aura use suraMga se lAkara vanarAja ko samarpita kI thii| mapu0 75.478-493 (7) ratnapura nagara kA raajaa| isakI do rAniyA~ thI-siMhananditA aura aninditaa| ina donoM rAniyoM ke indrasena aura upendrasena nAma ke do putra the| yaha rAjA apane putroM ke bIca utpanna hue virodha ko zAnta na kara sakane se viSa-puSpa sUcakara marA thaa| isakI donoM rAniyA~ bhI viSa-puSpa sUdhakara niSprANa ho gayI thiiN| mapu0 62.340-378, pApu0 4.203-212 (8) zrIpura nagara kA raajaa| isane megharatha muni ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 63.332-335 zrISeNA-(1) sAketa nagara ke rAjA zroSeNa tathA rAnI zrIkAntA kI putrI / hariSeNA isakI bar3I bahina thii| pUrvabhava meM kI huI pratijJA kA smaraNa ho jAne se ina donoM bahinoM ne dIkSA le lI thii| mapu0 72.253-256, hapu0 64.129-131 (2) jambUdvIpa sambandhI pUrva videhakSetra meM ratnasaMcayanagara ke rAjA sahasrAyudha kI raanii| kanakazAnta isakA putra thaa| mapu0 63.37, 45-46, pApu0 5. 14-15 bIsaMjaya-eka rAjakumAra / yaha sItA ke svayaMvara meM AyA thaa| papu0 28.215 mohamya-vijayA parvata kI uttarazreNI kA terahavA~ ngr| mapu0 / 19.79, 87 zrutakevalI-bAraha aMga aura caudaha pUrvarUpa zruta meM pAraMgata muni / ye pratyakSa aura parokSa donoM jJAnoM ke dhArI hote haiM / mapu0 2.60-61 zrutajJAna-arhanta-bhASita aMga aura pUrvagata zruta kA jJAna / isase svarga aura mokSa ke mUlabhata samIcIna dharma kA lakSaNa jAnA jAtA hai| isake nimna bIsa bheda haiM1. paryAya 2. paryAya samAsa 3. akSara 4. akSara samAsa 5. pada 6. pada-samAsa 7. saMghAta 8. saMghAta-samAsa 9. pratipatti 10. pratipatti-samAsa 11. anuyoga 12. anuyoga samAsa 13. prAbhRta-prAbhRta 14. prAbhuta-prAbhRta samAsa 15. prAbhRta 16. prAbhRta mamAsa 17. vAstu 18. vAstu-samAsa 19. pUrva 20. pUrva-samAsa hapu0 10.11-12 zrutajJAnavrata-karmanAzaka eka tapa / isameM eka sau aTThAvana upavAsa aura itanI hI pAraNAeM kI jAtI hai| isa prakAra sampUrNa vrata meM tIna sau solaha dina lagate haiN| isakA mukhyaphala kevalajJAna aura gauNa phala svarga Adi kI prApti hai| mapu0 6.142, 145-150, hapu0 34.97 zrutajJAnAvaraNa-jJAnAvaraNakarma kA eka bheda / jJAna-mada ke kAraNa jo puruSa adhyayana-adhyApana nahIM karate haiM, yathArthatA ko jAnakara bhI dUsaroM ke durAcAroM kA udbhAvana karate haiM, hitaiSI jinAgama kA adhyayana na kara kuzAstra par3hate haiM, Agamanindita aura parapIDAkArI asatya bolate hai| ve isa karma ke udaya se aisA karate haiM / jinAgama ke par3hane-par3hAne, vyAkhyAna karane, hitamita priya vacana bolane se isa karma kA kSayopazama hotA hai| jIva isa karma ke kSayopazama se hI vidvAn aura jagat pUjya hote haiM / vIvaca0 17.133-138 zrutadevatA-tInoM lokoM se vaMdya zrutadevI-jinavANI / vidyA par3hane-par3hAne kA zubhArambha karane ke pUrva isa devatA kA smaraNa kiyA jAtA hai / mapu0 16.103, papu0 3.95 atadhara-(1) eka muni / inhoMne apane tIna nigrantha ziSyoM ko aSTAMga nimittajJAna kA adhyayana karAyA thaa| inake inhIM ziSyoM ne vasu rAjA aura parvata ko narakagAmI tathA nArada ko svarga meM deva honA batAyA thA / mapu067.262-271 (2) eka raajaa| isane bharata ke sAtha dIkSA le lI thii| papu0 88.1-2,5 zratapura-bharatakSetra kA eka nagara / vanavAsa ke samaya pANDava isa nagara meM Aye the tathA unhoMne jinamandira meM pUjA kI thii| pApu0 14.79 bhatavAna-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA unatAlIsavA putra / pApu08.197 Jain Education Intemational Jain Education Intermational Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhutazoNita-zreNIbaddhavimAna jaina purANakoza : 415 atazoNita-vijayA parvata kI uttarazreNI kA eka nagara / vidyAdhara bANa yahA~ rahatA thA / hapu0 55.16 zrutabuddhi--nandyAvartapura ke rAjA ativIrya kA dUta / rAjA kI dAsatA svIkAra karane yA ayodhyA chor3akara samudra ke usa pAra cale jAne kA sandeza bharata ke pAsa yahI le gayA thA / papu0 37.31-36 zrutasAgara-(1) akampanAcArya ke saMghastha eka muni / inhoMne ujjayinI nagarI ke rAjA zrIdharmA ke bali, bRhaspati Adi maMtriyoM se zAstrArtha kara unheM parAjita kiyA thaa| maMtrI bali rAtri meM inheM mArane ke lie udyata huA thA kintu kisI deva ke dvArA kIla diye jAne se vaha inakA kucha bhI nahIM bigAr3a sakA thaa| hapu0 20.3-11, pApu0 7.39-48 (2) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM rathanUpura-cakravAla ke rAjA jvalanajaTI vidyAdhara kA tosarA mNtro| yaha rAjaputrI svayaMprabhA vidyAdhara vidyutprabha ko aura vidyutprabha kI bahina jyotirmAlA rAjakumAra arkakIrti ko dene kA prastAva lekara rAjA jvalanajaTI ke pAsa gayA thaa| mapu0 62.25, 30, 69, 80, pApu0 4.28 (3) eka muni| inhoMne bharatakSatra meM citrakArapura ke rAjA prItibhadra ke putra prItikara tathA maMtrI ke putra vicitramati donoM ko muni dIkSA dI thii| hapu0 27.97-99 (4) eka muni / jambUdvIpa ke kauzala deza sambandhI sAketa nagara ke rAjA vajrasena ke putra hariSeNa ne inhIM muni se dIkSA lI thii| mapu0 74.231-233, vIvaca0 5.13-14 (5) eka munirAja / inhoMne bhagIratha ko usake bAbA sagara ke putroM ke eka sAtha marane kA kAraNa batAyA thA / papu0 5.284-293 (6) laMkA ke rAjA mahArakSa vidyAdhara ke pramadodyAna meM Aye eka muni / inhIM muni se dharmopadeza evaM apane bhavAntara sunakara mahArakSa ne tapasyA kI thIM / papu0 5.296, 300, 315, 360-365 zrutaskandha-jinabhASita aura gaNadhara dvArA racita dvAdazAMga zruta / yaha anAdinidhana abhyudaya evaM mokSa rUpa ucca phala dene vAlA hai| isake cAra mahAdhikAra kahe haiN| unameM prathama mahAdhikAra prathamAnuyoga meM tIrthakara Adi satpuruSoM ke carita kA varNana hai / dUsare karaNAnuyoga meM tInoM lokoM kA varNana hai| tIsare caraNAnuyoga meM muni aura zrAvakoM ke cAritra kI zuddhi kA nirUpaNa hai aura cauthe mahAdhikAra dravyAnuyoga meM pramANa, naya, nikSepa Adi se dravya kA nirNaya batAyA gayA hai / mapu0 1.18, 2.98-101, 34.133, hapu0 2.111 bhutAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 zrutAyuSa-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAMdhArI kA paitAlIsavA~ putra / pApu0 8.198 zrutArtha-bharatakSetra ke kAzI deza ko vArANasI nagarI ke rAjA akampana ke cAra maMtriyoM meM prathama mNtrii| isane rAjakumArI sulocanA kA vivAha cakravartI bharateza ke putra arkakIrti ke sAtha kara dene kA rAjA akampana ko parAmarza diyA thaa| mapu0 43.121-127, 181-187 zruti-eka veNa svara / hapu0 19.147 atikoti-(1) buddhimAn puruSa / isane vRSabhadeva se zrAvaka ke vrata lie the / mapu0 24.178 (2) pA~caveM balabhadra sudarzana ke guru / papu0 20.246-247 zrutirata-nAga nagara ke nivAsI vizvAMka brAhmaNa aura agnikuNDA brAhmaNI kA vidvAna putra / isa nagara ke rAjA kulakara ne ise apanA purohita banAyA thA / rAjA muni pada dhAraNa kara rahA thaa| usa samaya isane vaidika dharma kA AcaraNa karane ke lie prerita kiyA aura rAjA ne isakI prArthanA svIkAra bhI kara lI thii| rAjA ko rAnI zrIdAmA ne sazaMkita hokara rAjA sahita ise mAra DAlA thaa| donoM marakara kharagoza hue / papu0 85.49-63 zreNika-(1) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra ke magadha deza meM rAjagRhanagara kA raajaa| isake pitA kA nAma kuNika tathA mAtA kA nAma zrImatI thaa| isake uttarAdhikAra ke viSaya se bhAgIdAroM se honevAle saMkaTa kI AzaMkA se nagara se niSkAsana ke bahAne ise isake pitA ne kRtrima krodha prakaTa karake nandigrAma bheja diyA thA / isa grAma meM isakA eka brAhmaNa kI kanyA se vivAha huA thaa| abhayakUmAra isI brAhmaNI kA putra thaa| rAjA kuNika ne kucha samaya ke pazcAt ise rAjya de diyA thaa| rAjya prApti ke pazcAt isakA rAjA ceTaka kI putrI celinI ke sAtha vivAha huA thaa| isake putra kA nAma bhI kuNika hI thA / bahuta Arambha aura parigraha ke kAraNa isane sAtaveM naraka kI utkRSTa Ayu kA bandha kiyA thA / yaha rAjagRhI ke vipulAcala parvata para Aye mahAvIra ke samavasaraNa meM saparivAra gayA thaa| vahA~ isane aura isake akrUra, vAriSeNa, abhayakumAra Adi putroM tathA unakI rAniyoM ne samyaktva prApta kiyaa| isake prabhAva se isakA sAtaveM naraka kA Ayubandha prathama naraka saMbaMdhI caurAsI hajAra varSa kI sthiti meM badala gayA thaa| ise tIrthakara prakRti kA bandha bhI huA thaa| vIra ke samavasaraNa meM gautama gaNadhara se ise cAroM anuyogoM kA jJAna huaa| pahale kiye hue bandha ke anusAra yaha marakara prathama naraka gayA aura vahAM se nikalakara yaha utsapiNI kAla meM bharatakSetra kA mahApadma nAmaka prathama tIrthaGkara hogaa| dUsare pUrvabhava meM yaha khadirasAra nAmaka bhIla thaa| isa paryAya se mukta hokara yaha saudharma svarga meM deva huA thaa| mapu074.386-453, 75.20-25, 34, 76.41, papu0 2.71, hapu0 2.71, 136140, 148, pApu0 1.101-103, 2.11, 87, 96, vIvaca0 19.154-157 (2) ayodhyA nagarI ke rAjA ratnavIyaM kA senApati / ayodhyA kA cora rudradatta corI ke aparAdha meM pakar3e jAne para isI senApati ke dvArA mArA gayA thaa| hapu018,96-101 (3) anAgata prathama tIrthaGkara kA jIva / mapu0 76.471 zreNIcAraNa-eka Rddhi / isa Rddhi ke prabhAva se vidyAdhara AkAza meM zreNIbaddha hokara nirAbAgha gamana kiyA karate haiM / mapu0 2.73 zreNIbaddhavimAna-acyuta svarga ke vimAna / inakA upayoga indra karate hai / acyuta svarga meM aise paiMtAlIsa vimAna hote haiM / mapu0 10.187 Jain Education Intemational Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 : jaina purANakoza zreyaskara-zvapAko zreyaskara-tIrthaGkara zreyAMsanAtha kA putra / mapu0 57.46 manaHparyayajJAna huA / inheM siddhArtha nagara meM rAjA nanda ne AhAra zreyaspura-bharatakSetra kA eka nagara / vahA~ kA rAjA zivasena thaa| dekara paMcAzcarya prApta kiye the| chadamastha avasthA ke do varSa bAda hI mapu0 47.142 manohara udyAna meM tumbura vRkSa ke nIce mAgha kRSNa amAvasyA ke dina zreyAn-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 zravaNa nakSatra meM inheM kevalajJAna huaa| inake saMgha meM kunthu Adi 25.209 satahattara gaNadhara, teraha sau pUrvadhArI, ar3atAlIsa hajAra do sau zikSaka, (2) puruSottama nArAyaNa ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20. chaha hajAra avadhijJAnI, chaH hajAra pA~ca sau kevalajJAnI, gyAraha hajAra vikriyARddhidhArI, chaH hajAra manaHparyayajJAnI aura pAMca (3) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM hajAra vAdI muni tathA eka lAkha bIsa hajAra dhAraNA Adi AryikAe~ utpanna zalAkApuruSa evaM gyArahaveM tIrthaGkara / inakA apara nAma zreyas thiiN| sammedazikhara para inhoMne eka hajAra muniyoM ke sAtha pratimAthA / papu0 5.214, hapu0 1.13, vIvaca0 18.101-106 de0 yoga dhAraNa kiyA thA / zrAvaNa zukla paurNamAsI ke dina sAyaMkAla zreyAMsanAtha ke samaya ghaniSThA nakSatra meM zeSa karmoM kA kSaya karake ye--"a i u (4) kurujAMgala deza meM hastinApura nagara ke kuruvaMzI rAjA soma- R lu ina pA~ca laghu akSaroM ke uccAraNa meM jitanA samaya lagatA hai prabha ke bhAI / vaSabhadeva ko dekhakara inheM pUrvabhava meM apane dvArA diye utane samaya meM mukta hue| ye dUsare pUrvabhava meM puSkarAdha dvIpa meM gaye AhAra dAna kA smaraNa ho AyA thaa| isase ye vidhipUrvaka sukaccha deza ke kSemapura nAmaka nagara ke nalinaprabha nAmaka rAjA the / vRSabhadeva ke lie ikSu rasa kA AhAra de sake the| AhAradAna dene isa paryAya meM tIrthaGkara-prakRti kA bandha karake Ayu ke anta meM kI pravRtti kA zubhArambha inhIM ne kiyA thaa| anta meM ye dIkSA lekara samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga karake acyuta svarga meM indra hue aura vahA~ vRSabhadeva ke gaNadhara hue / dasaveM pUrvabhava meM ye dhanazrI, nauveM meM nirmA- se cayakara isa paryAya meM janme the| mapu0 57.2-62, papu0 20. mikA, AThaveM meM svayaMprabhA devI, sAtaveM meM zrImatI, chaThe meM bhogabhUmi 47-68 114, 120, hapu0 60.156-192, 341-349 kI AryA, pA~caveM meM svayaMprabha deva, cauthe meM kezava, tIsare meM acyuta zreyoniSi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 svarga ke indra, dUsare meM dhanadatta, prathama pUrvabhava meM ahamindra hae the / 25.203 mapu0 6.60, 8.33, 185-188, 9.186, 10.171-172, __ zreSTha--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 186, 11.14, 20.30-31, 78-81, 88, 128, 24.174, zreSTho-AgAmI utsapiNI kAla ke sAtaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.472 43.52, 47. 360-362, hapu0 9.158, 45.6-7 zrotA-dharma ko sunanevAle puruSa / ye caudaha prakAra ke hote haiM / inake zreyAMsanAtha-avasarpiNI kAla ke gyArahaveM tIrthaGkara / ye jambUdvIpa ke ye bheda jina padArthoM ke guNa-doSoM se tulanA karake batAye gaye haiM unake bharatakSetra meM siMhapura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA viSNu aura rAnI nAma hai-miTTI, calanI, bakarA, bilAva, totA, bagulA, pASANa, sarpa, nandA ke putra the| ye jyeSTha kRSNa SaSThI zravaNa nakSatra meM prAtaHkAla ke gAya, haMsa, bhaiMsA, phUTA ghar3A, DA~sa aura joMka / inameM jo gAya aura samaya rAnI nandA ke garbha meM Aye tathA phAlguna kRSNa ekAdazI ke haMsa ke samAna hote haiM unheM uttama zrotA kahA gayA hai| miTTI aura dina viSNuyoga meM inakA janma huaa| janma ke samaya rogI niroga tote ke samAnavRtti ke madhyama zrotA aura zeSa adhama zreNI ke mAne ho gaye the| cAroM nikAya ke devoM ne Akara inakA janmAbhiSeka kiyA gaye haiM / guNa aura doSoM ke batalAnevAle zrotA satkathA ke parIkSaka thaa| saudharmendra ne janmAbhiSeka ke pazcAt AbhUSaNa Adi pahanAkara hote haiM / zAstrazravaNa se sAMsArika sukha kI kAmanA nahIM kI jAtI / inakA zreyAMsa nAma rakhA thA / inakA janma zItalanAtha ke mokSa jAne zrotA ke ATha guNa hote haiN| ve haiM-zuzrUSA, zravaNa, grahaNa, dhAraNa ke bAda sau sAgara, chiyAsaTha lAkha aura chabbIsa hajAra varSa kama eka smRti, Uha, apoha aura nirnniitii| zAstra sunane ke badale kisI karor3a sAgara pramANa antarAla bIta jAne para huA thaa| inakI kula sAMsArika phala kI cAha nahIM karanA zrotA kA parama kartavya hai / mapu0 Ayu caurAsI lAkha varSa kI thii| zarIra sone kI kAnti ke samAna 1.38-147 thA / U~cAI assI dhanuSa thii| kumArAvasthA ke ikkIsa lAkha varSa palakSNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.144 bIta jAne para inheM rAjya milA thaa| inhoMne bayAlIsa varSa taka zlakSNaroma-siMhaladvIpa kA rAjA / isakI rAnI kurumatI tathA lakSmaNA rAjya kiyaa| isake pazcAt vasanta ke parivartana ko dekhakara inheM putrI thii| hamu044.20024, 60.85 vairAgya jAgA / laukAntika devoM ne Akara inakI stuti kii| inhoMne zleSmAntaka-eka vana / yahA~ tApasa veSa meM pANDava Aye the| hapu0 rAjya zreyaskara putra ko diyA tathA vimalaprabhA pAlakI meM baiThakara ye manohara nAmaka vana meM gye| vahAM inhoMne do dina ke AhAra kA tyAga zvapAko-mAtaMga jAti ke vidyAdharoM kA eka nikAya / ye vidyAdhara pIta karake phAlguna kRSNa ekAdazI ke dina prAtaHbelA aura zravaNa nakSatra kezadhArI, taptasvarNAbhUSaNoM se yukta hokara zvapAkI vidyA-stambhoM meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA / isI samaya inheM kA Azraya lekara baiThate haiM / hapu0 26.19 Jain Education Intemational Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvabhra-bhU-saMkhya jaina purANakoza : 417 yika, vandanA, stuti, pratikramaNa, svAdhyAya aura kAyotsarga / mapu0 61.119, hapu0 2.128, 34.142-146 SaDja-saMgIta ke sapta svaroM meM eka svara / papu0 17.277, hapu0 19. 153 de0 svara SaDjakaikazI-saMgIta kI ATha jAtiyoM meM sAtavIM jAti / isakA apara nAma SaDjakaizikI hai / papu0 24.12, hapu0 19.174 SaDjamadhyamA-saMgIta kI SaDjagrAma se sambandha rakhanevAlI ATha jAtiyoM meM AThavIM jAti / isakA apara nAma SaDjamadhyA hai / papu0 24.15, hapu0 19.175 Sar3ajaSaDjA-saMgIta ke svara kI eka jAti / papu0 24.12 SaSThopavAsa-velAvrata / do dina kA upavAsa SaSThopavAsa kahalAtA hai| mapu0 48.39, papu0 5.70, hapu0 2.58, 16.56 pAMDguNya - rAjA ke chaH guNoM kA samUha / ye guNa haiM-sandhi, vigraha, yAna, Asana, dvaidhIbhAva aura Azraya / mapu0 28.28, 41.138 zvabhra-bhU-naraka-bhUmiyA~ / ye sAta haiN| mapu0 10.31-32 de0 naraka zvasanA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| cakravartI bharateza kI digvijaya ke samaya unakA senApati yahA~ sasainya AyA thA / mapu0 29.83 zvApada-videhakSetra kI eka aTavI / puNDarIka deza ke cakravartI tribhuvanAnanda ke sAmanta punarvasu ke dvArA apahRtA tribhuvanAnanda kI putrI anaMgasarA parNaladhvI vidyA ke sahAre isI aTavI meM AyI thii| papu0 64.50-55 zvetakarNa-eka jaMgalI haathii| pUrvabhava ke vairavaza yaha tAmrakarNa hAthI se lar3akara marA aura bhaiMsA huA thA / mapu0 63.158-160 zvetaketu-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA sAtavA~ nagara / mapu0 19.38,53 zvetakumAra-rAjA virATa kA putra / yuddha meM yaha bhISma-pitAmaha dvArA mArA gayA / pApu0 19.185-186, 195 zvetarAma-jamadagni aura reNukI kA choTA putra / yaha indra rAma kA choTA bhAI thA / pitA ke mAre jAne para ina donoM bhAiyoM ne kRtavIra se yuddha karake sahasrabAhu ko mAra DAlA thaa| isane ikkIsa bAra kSatriyoM kA vadha kiyA thaa| mapu0 65.90-92, 111-113, 127 zvetavana-tIrthakara mallinAtha kI dIkSAbhUmi / mapu0 66.47 zvetavAhana--(1) bharatakSetra meM kurujAMgala deza ke hastinApura kA eka seTha / isakI patnI bandhumatI aura putra zaMkha thaa| mapu0 71.2600 261 (2) bharatakSetra ke aMga deza kI campA nagarI kA raajaa| isane bhagavAn mahAvIra se dharma kA svarUpa sunakara aura putra vimalavAhana ko rAjya dekara saMyama dhAraNa kara liyA thaa| isako dazalakSaNa-dharma meM ruci hone se yaha dharmaruci nAma se prasiddha huaa| mapu0 76.8-29 zvetikA-bharatakSetra kI ngrii| yahA~ kA rAjA vAsava thaa| isakA apara nAma zvetAmbikA thA / mapu0 71.283, hapu0 33.161, vIvaca02.117-118 pADava-caudaha mUrcchanAoM kA eka svara / isakI utpatti chaH svaroM se ___ hotI hai / hapu0 19.169 SADjI-SaDjagrAma se sambandha rakhanevAlI svara kI ATha jAtiyoM meM prathama ___ jAti / hapu0 19.174 SASThika-sAThI nAma kA anAja / yaha tIrthakara vRSabhadeva ke samaya meM ___ utpanna hone lagA thA / mapu0 3.186 SoDazakAraNa-tIrthaMkara prakRti kI bandha-hetu solaha bhAvanAe~ / mapu 7. 88, 11.68-78, papu0 2.192, hapu0 39.1 de0 bhAvanA SaTakarma-vRSabhadeva dvArA prajA ko AjIvikA ke lie batAye gaye chaH kArya / ve haiM-asi, masi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa krm| mapu0 16.179-180, 191, hapu0 9.35, pApu0 2.154 SaTakAya-trasa tathA pRthivI, jala, vAyu, agni aura vanaspatikAya ke jIva / mapu0 34.194, papu0 105.141 / SaDaMgavala-chaH aMgoMvAlI eka vidyA / ye aMga hai hastisenA, azvasenA, rathasenA, padAtisenA, devasenA aura vidyaadhrsenaa| yaha bala cakravartI rAjAoM kA hotA hai / mapu0 29.6 SaDaMgikA-eka vidyA / arkakorti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha kI thii| mapu0 62.386, 396 SaDAri-kAma, krodha, lobha, moha, mada aura mAtsarya / ye mAnava ke vikAsa meM bAdhaka hote haiN| mapu0 10.141 SaDAvazyaka-muniyoM ke chaH Avazyaka karttavya / unake nAma hai-sAmA saMkaTa-rAma kA sahAyaka vAnaravaMzI eka kumAra / yaha vidyA sAdhanA meM rata rAvaNa ko kupita karane laMkA gayA thaa| papu070.15, 18 saMkaTa-prAhara-rAma kA sAmanta / isane siMhavAhI ratha para savAra hokara rAvaNa kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 58.11 saMkrama-agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke cauthe prAbhRta karmaprakRti kA bArahavA~ yogadvAra / hapu0 10.77, 81-83, de0 AgrAyaNIyapUrva saMkrAntakarma-pustakarma ke kSaya, upacaya aura saMkrama (saMkrAnta) ina tIna bhedoM meM tIsarA bheda / sA~ce Adi kI sahAyatA se khilaune Adi banAnA saMkrAntakarma kahalAtA hai / papu0 24.38-39 saMkrodha-rAma kA pakSadhara eka vAnara yoddhA / isane yuddha meM rAkSasa pakSa ke yoddhA kSapitAri ko mArA thA / papu0 60.13, 16, 18 saMkSepajasamyaktva-samyagdarzana ke dasa bheda / padArthoM ke saMkSipta kathana ke tattvoM meM zraddhA utpanna ho jAnA saMkSepajasamyagdarzana hai| mapu 74. 439-440, 445, vIvaca0 19.148 saMkhya-eka muni / vasudeva ke sudUra pUrvabhava ke jIva zAligrAma ke eka daridra brAhmaNa ne apane mAmA kI putriyoM dvArA ghara se nikAla diye jAne para inhIM muni se dharma aura adharma kA phala sunakara dIkSA lI thii| mapu0 18.127-133 Jain Education Intemational Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 : jaina purANakoza saMkhyA-jIvAdi padArthoM ke bhedoM kI gaNanA / yaha ATha anuyoga dvAroM meM dUsarA anuyoga dvAra hai / hapu0 2.108 saMgamaka-(1) eka deva / yaha varddhamAna ke parAkrama kI parIkSA karane ke lie svarga se unake pAsa AyA thA / varddhamAna aura unake sAthiyoM ko DarAne ke lie yaha sapaM kA rUpa dhAraNa karake vRkSa ke tane se lipaTa gayA thaa| varddhamAna ke sAthI Darakara DAliyoM se kUda-kUdakara bhAga gaye, kintu varddhamAna ne sarpa para car3hakara nirbhayatA pUrvaka krIr3A kI thii| varddhamAna kI isa niDaratA se prasanna hokara isa deva ne unako mahAvIra isa nAma se sambodhita karake unakI stuti kii| mapu0 74.289295, vIvaca0 10.23-37 (2) pAtAlaloka kA nivAsI eka deva / pUrvadhAtakIkhaNDa ke bharatakSetra kI amarakaMkApurI ke rAjA padmanAbha ne draupadI ko pAne kI icchA se isa deva kI ArAdhanA kI thii| ArAdhanA ke phalasvarUpa yaha deva draupadI ko padmanAtha kI nagarI meM uThA lAyA thaa| hapu0 54.8-13, pApu0 21.52-58 saMgrahagrAma-(1) dasa grAmoM kA madhyavartI grAma / yahA~ surakSArtha vastuoM kA saMgraha kiyA jAtA hai / mapu0 16.176 (2) eka naya / aneka bhedoM aura paryAyoM se yukta padArtha ko ekarUpatA dekara grahaNa karanA saMgrahanaya kahalAtA hai| hapu0 58. 41, 44 saMgrahaNI-eka vidyaa| arkakIrti ke putra amitateja ne yaha vidyA siddha ___ kI thii| mapu0 62.394, 400 saMgrAma-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.16 saMgrAmacapala-eka vidyAdhara raajaa| yaha rAma kA sahayoga karane ke lie vyAghraratha meM baiThakara rAvaNa kI senA se yuddha karane nikalA thaa| papu0 58.6 saMgrAmaNI-eka vidyA / yaha arkakIrti ke putra amitateja dvArA siddha kI gayI thii| mapu0 62.393 saMgha-ralatraya se yukta zramaNoM kA samudAya / yaha muni-AryikA, zrAvaka zrAvikA ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai| papu0 5.286, hapu0 60.357 saMghATa-vaMzA-dUsarI narakabhUmi ke chaThe prastAra kA indraka bila / isako cAroM dizAoM meM eka sau caubIsa aura vidizAoM meM eka sau bIsa kula do sau cavAlIsa zreNibaddha bila hai / hapu0 4.78, 110 / saMghAta-zrutajJAna ke bIsa bhedoM meM sAtavA~ bheda / eka-eka pada ke Upara eka-eka akSara kI vRddhi ke krama se saMkhyAta hajAra padoM ke bar3ha jAne para yaha saMghAta zrutajJAna hotA hai| hapu0 10.12 de0 zrutajJAna saMghAta samAsa-zrutajJAna ke bIsa bhedoM meM AThavA~ bheda / hapu0 10.12 / de0 tajJAna saMcArI-saMgota meM prayukta sthAyI, saMcArI ArohI aura avarohI ina cAra prakAra ke varSoM meM dUsare prakAra ke varNa / papu0 24.10 saMjaya-(1) vidyAdhara vinami kA putra / isakI do bahineM thIM-bhadrA aura subhadrA / hapu0 22.103-106 saMkhyA-saMjJAsaMkSA (2) eka cAraNa muni / inake sAtha vihAra karanevAle cAraNamuni kA nAma vijaya thaa| ina muniyoM kA sandeha varddhamAna ke darzana mAtra se dUra ho gayA thaa| ataH isa ghaTanA se prabhAvita hokara inhoMne varddhamAna ko "sanmati" nAma se sambodhita kiyA thaa| mapu0 74. 282-283 (3) rAjA carama kA putra / yaha nIti kA jAnakAra thaa| hapu0 17.28 (4) eka rAjA, jo rohiNI ke svayaMvara meM gayA thaa| hapu0 31.29 saMjayanta-(1) jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM gandhamAlinI deza ke vItazokanagara ke rAjA vaijayanta aura rAnI sarvazrI kA jyeSTha putra / isake choTe bhAI kA nAma jayanta aura putra kA nAma vaijayanta thA / ye donoM bhAI svayaMbhU muni se apane pitA ke sAtha vaijayanta ko rAjya sauMpakara dIkSita ho gaye the / vidyAdhara vidyu daMSTra ne pUrvabhava ke vaira ke kAraNa inheM bhIma vana se uThAkara bharatakSetra ke ilA parvata meM pAMca nadiyoM ke saMgama para chor3A thA aura isI ke kahane se vidyAdharoM ne inheM aneka kaSTa diye the| inhoMne upasargoM ko sahana kiyA aura ghora tapasyA karake mukti prApta kii| mapu0 59.109-126, papu0 1.5152, 5.25-29, 146-273, hapu0 27.5-16 (2) kaurava pakSa kA eka yoddhA raajaa| yaha parAjita hokara yuddha se bhAga gayA thA / pApu0 20.149 (3) eka muni / inakI pratimA hrImanta parvata para sthApita kI gayI thI / podanapura ke rAjA zrIvijaya ne yahIM para mahAjvAlA-vidyA kI siddhi kI thii| kumAra pradyumna ne bhI yahIM vidyA siddha kI thii| mapu0 62.272-274, 72.80 (4) harivaMzI rAjA zrIvRkSa kA putra aura kuNima kA pitA / papu0 21.49-50 (5) caramazarIrI jayakumAra kA choTA bhaaii| yaha apane bhAI jayakumAra ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| mapu0 47.280-283 saMjayantI-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kI tIsarI nagarI / mapu0 19.50, 53 saMjvalana-eka kaSAya / yaha cAra prakAra kI hotI hai-saMjvalana-krodha, saMjvalanamAna, saMjvalana-mAyA aura saMjvalana-lobha / apratyAkhyAnAvaraNakrodha, mAna, mAyA aura lobha tathA pratyAkhyAna-krodha, mAna, mAyA aura lobha ina ATha kaSAyoM kA kSaya hone ke pazcAt isa kaSAya kA nAza hotA hai / mapu0 20.245-247 saMjvalita-tIsarI meghA nAma kI narakabhUmi ke nau prastAroM meM AThaveM prastAra kA indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM bahattara aura vidizAoM meM ar3asaTha kula eka sau cAlIsa zreNibaddha bila hai / hapu0 4.81, 125 saMjJAsaMjJA-kSetra kA eka pramANa vizeSa / ATha avasaMjJAoM kI eka saMjJAsaMjJA hotI hai / hapu. 7.38 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMtAna-saMmAna jaina purANakoza : 419 saMtAna-devaloka kA eka puSpa vRkSa / isake phUloM se deva mAlA kA nirmANa karate haiM / hapu0 8.189 saMtAnaka-saMtAnavRkSa ke phUloM se banI mAlA / yaha mAlA prabhAsa deva ne lakSmaNa ko pahanAyI thii| mapu0 68.654 saMtAnavAda-tInoM kAla meM rahanevAle skandhoM meM kArya-kAraNa bhAva kA rahanA saMtAnavAda kahalAtA hai / mapu0 63.62-68 saMtrAsa-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara rAjA / papu0 58.5, 7 saMSi-rAjA ke chaH guNoM meM prathama guNa / yuddha karanevAle do rAjAoM meM maitrI bhAva ho jAnA sadhi kahalAtI hai| isake do bheda haisAvadhi (avadhi sahita) aura niravadhi (avadhi rhit)| mapu0 68. saMdhyA-(1) eka nagara / yahA~ kA eka vidyAdhara rAma kA pakSadhara thaa| papu0 55.29-30 (2) rAjA kanaka kI raanii| vidyutprabhA isakI putrI thI / papu0 8.105 saMdhyAkAra-(1) laMkA dvIpa kA eka mahAratnoM se pUrNa upadrava rahita nagara / papu0 6.65-66 - (2) eka raajaa| rAvaNa kI digvijaya ke samaya yaha bheMTa lekara rAvaNa ke pAsa gayA thaa| rAvaNa ne bhI mIThI vANI se ise saMtuSTa kiyA thA / papu0 10.24 (3) eka nagara / yahA~ rAjA siMhaghoSa kI putrI hiDimbA kA janma huA thaa| pApu0 14.26-29, hapu0 45.114 / / (4) laMkA ke pAsa sthita eka dvIpa / yaha samasta bhogasAmagrI se sampanna aura vana, upavana se vibhUSita thA / papu0 48.115-116 (5) amararakSa ke putroM ke dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM eka nagara / papu0 5.371-372 saMdhyAbhra-(1) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / papu0 3.313 (2) eka rAkSasa / indra vidyAdhara aura rAvaNa ke bIca hue yuddha meM isane aura isake sAthiyoM ne devoM kI senA ko parAsta karake unheM bhayabhIta kara diyA thaa| papu0 12.197-198 saMnipAta-tAlagata gandharva kA AThavAM prakAra / hapu0 19.150 saMparikoti-rAkSasa vaMza kA eka pradhAna puruSa / yaha rAkSasa jitabhAskara kA putra thaa| jitabhAskara ise rAjya dekara muni ho gayA thaa| anta meM isane bhI apane putra sugrIva ko rAjya sauMpakara dIkSA le lI thii| papu0 5.389 saMprajvalita-tIsarI meghA pRthivI ke nau prastAroM meM nauveM prastAra kA indraka bila / hapu0 4.81,126 saMbhava-(1) avasarpiNI kAla ke tIsare tIrthakara / mapu0 2.128, hapu0 / 13.31 de0 zambhava-3 (2) jarAsandha kA putra / hapu0 52.37 . saMbhinna-vijayAI parvata kI dakSiNazreNI meM sthita jyotiprabhA nagarI kA rAjA vidyAdhara / sarvakalyANI isakI rAnI aura dIpazikha putra thaa| podanapura ke rAjA zrIvijaya kI rAnI sutArA ke hare jAne kA samAcAra rAjA vijaya ko isI ne diyA thA / mapu0 62.241-264, papu0 4.152-162 saMbhinnamati-(1) rAvaNa kA eka mNtrii| vibhISaNa ne isase vicAravimarza kiyA thA / papu0 46.196-197 (2) tIrthakara vRSabhadeva ke nauveM pUrvabhava kA jIva-vijayArddha parvata kI alakApurI ke rAjA mahAbala kA maMtrI / yaha mithyAtvI hokara bhI svAmI kA hitaiSI thaa| isane rAjasabhA meM nAstika mata kI siddhi kI thI / anta meM yaha marakara nigoda meM utpanna huaa| mapu0 4.191 192, 5,37-38, 10.7 saMbhinnazrotR-eka nimittjnyaanii| vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM surendrakAntAra nagara ke rAjA vidyAdhara meghavAhana ne putrI jyotirmAlA ke vivAha ke saMbaMdha meM inhIM se parAmarza kiyA thA / mapu0 62.71-72, 83-84, pApu0 4.40, vIvaca0 3.77-95 saMbhinnazrotRbuddhi-eka Rddhi / isase nau yojana caur3e aura bAraha yojana lambe kSetra meM phaile manuSya aura tiryaMcoM ke akSarAtmaka aura anakSarAtmaka mile zabda bhI eka sAtha sune jA sakate haiM / mapu0 2.67, 11.80 saMbhUta--(1) kAzI nagarI kA rAjA / yaha muni svatantraliMga kA ziSya thA / isane anta meM dokSA le lI thI tathA marakara yaha kamalagulma vimAna meM deva huA / svarga se cayakara isakA jIva kAmpilya nagara meM __bArahavA~ cakravartI brahmadatta huaa| papu0 20.191-192 (2) prathama nArAyaNa-tripRSTha kA pUrvabhava kA guru / papu0 20.216 (3) harivaMzI rAjA ratnamAlA kA putra aura bhUtadeva kA pitA / papu0 21.9 (4) rAma ke dIkSAguru / mapu0 66.123 (5) vizAkhanandI aura vizvanandI ke dIkSAguru eka muni / mapu0 57.77-78 saMbhUtaramaNa-eka vana / yahA~ airAvatI nadI bahatI thii| isa nadI ke taTa para isa vana meM eka tapasviyoM kA Azrama thaa| tapasvI kauzika ke ___ putra mRgazRMga ne yahIM janma liyA thaa| mapu0 62.379-380 saMbhramadeva-kAzI nagarI kA zrAvaka / isane apanI dAsI ke kUTa aura kArpaTika donoM putroM ko jinamandira meM niyukta kara diyA thaa| puNya ke prabhAva se donoM marakara rUpAnanda aura surUpa nAmaka vyantara deva hue / papu0 5.122-123 saMbhrAnta-pahalI dharmA pRthivI ke teraha prastAroM meM chaThe prastAra kA chaThA indraka bila / isa bila kI cAroM dizAoM meM eka sau chihattara tathA vidizAoM meM eka sau bahattara zreNIbaddha bila haiM / hapu0 4.76,94 saMmati-rAvaNa kA sArathi / indra vidyAdhara ke svayaM yuddha meM Ane kI sUcanA isI ne rAvaNa ko dI thI / papu0 12.248 saMmada-AgAmI dUsarA rudra / hapu0 60.571 saMmAna-rAma kA hitaiSo vidyAdhara eka yoddhA / yaha rAvaNa kI senA Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 : jena purANakoza saMyata-saMvejinI 77 dekhakara vyAghroM se jute hue ratha para baiThakara sasainya yuddha karane nikalA upArjana karane Adi kA cintana karanA saMrakSaNAnanda raudradhyAna hai / thA / papu0 58.3 mapu0 21.42-43, 51 saMyata-(1) eka mahAmuni / bAlI ke pUrvabhava ke jIva suprabha ne inhIM saMrambha-jIvAdhikaraNa Asrava ke tIna bhedoM meM eka bheda / kArya karane muni se saMyama liyA thA / papu0 106.185, 192-197 kA saMkalpa karanA saMrambha kahalAtA hai / hapu0 58.84-85 (2) vratI jIva / saMsArI jIva asaMyata, saMyatAsaMyata aura saMyata saMvara-(1) vRSabhadeva ke paiMtAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.63 tIna prakAra ke hote hai| inameM saMyata jIva chaThe guNasthAna se caudahaveM (2) bIsaveM tIrthakara munisuvratanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 guNasthAna taka nau guNasthAnoM meM pAye jAte haiM / hapu0 3.78 20.29-30 saMyatAsaMyata-eka deza vratoM ke dhAraka jIva / ye kucha saMyata aura kucha (3) tIrthaMkara abhinandananAtha ke pitA / papu0 20.40 asaMyata pariNAmavAle hote haiM / ye jIva pAMcaveM guNasthAna meM hote haiM / (4) Asrava kA nirodha-(kamoM kA AnA rokanA ) saMvara hai / yaha aise jIva hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ina pA~ca pApoM daza dharma, tIna gupti, bAraha anuprekSA, bAraha tapa, paMca samiti tathA se yathAzakti eka deza virata hote haiM / mahAtRSNA para ye vijaya prApta dharma aura zukladhyAna se hotA hai| isase prANI saMsAra-bhramaNa se baca kara lete hai / parigraha kA parimANa rakhate haiM / ye jova marakara saudharma jAtA hai / kamoM ko rokane ke lie teraha prakAra kA cAritra aura svarga se acyuta svarga taka ke deva hote haiM / hapu0 3.78, 81, parISahoM para vijaya tathA jJAnAbhyAsa bhI Avazyaka hai / mapu0 90, 148 20.206, papu0 32.97, pApu0 25.102-103 vIvaca011.74saMyama-bharateza dvArA vratiyoM ke lie batAye gaye chaH karmoM meM eka karmapAMcoM indriyoM aura mana kA vazIkaraNa tathA chaH kAya ke jIvoM kI / saMvarta-rAjapura nagara kA eka brAhmaNa / yaha hiMsA ko dharma mAnane meM pravINa rakSA / isameM pAMca mahAvratoM kA dhAraNa, pAMca samitiyoM kA pAlana, thaa| papu0 11.106-107 kaSAyoM kA nigraha aura mana-vacana-kAya rUpa pravRtti kA tyAga kiyA saMvartaka-eka raudra astra / yaha bhayaMkara vANa varSA karanevAlA hotA jAtA hai| saMyamI zarIra ko saMyama kA sAdhana jAnakara usakI sthiti thaa| jarAsandha ne yaha astra kRSNa para chor3A thA, jise kRSNa ne ke lie hI AhAra karate haiM / ve rasoM meM Asakta nahIM hote / jJAnA mahAzvasana astra se AMdhI calAkara rokA thA / hapu0 52.50 cAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura vIryAcAra isake rakSaka saMvarmita-eka prakAra kI sainya-sAmagrI-kavaca / yuddha karate samaya sainika haiN| mapu0 20.9, 173, 38.24-34, hapu0 2.129, 47.11, ise dhAraNa karate the| mapu0 36.138 pApu0 22.71, 23.65, vIvaca0 6.10 saMvAdI-saMgIta svaroM ke prayoga karane ke cAra bhedoM meM eka bheda / hapu0 saMyamazrI-eka AyikA / isane aMjanA ke jIva kanakodarI ko upadeza 19.154 dekara samyagdarzana dhAraNa karAyA thA / papu0 17.166-169, 191 saMvAha-nagaroM kA eka prakAra / jahA~ mastaka taka U~ce-UMce dhAnya ke Dhera ___ lage rahate haiM use saMvAha nagara kahA jAtA hai / mapu0 16.173 / 194 saMyamAsaMyama-trasa hiMsA se virati tathA sthAvara hiMsA se avirati / saMvAhinI--eka vidyaa| dazAnana ne yaha vidyA siddha kI thI / papu0 mapu0 59.214 7.326-332 saMyogAdhikaraNa-ajIvAdhikaraNa Asrava kA eka bheda / yaha do prakAra saMvRtisatya-satya vacana ke dasa bhedoM meM eka bhed| samudAya ko eka kA hotA hai-bhaktapAnasaMyoga aura upakaraNasaMyoga / inameM bhojana- deza kI mukhyatayA se eka rUpa kahanA / jaise bherI, tabalA, bA~surI pAna ko anya bhojana tathA pAna meM milAnA bhaktapAna-saMyoga hai aura Adi aneka vAdyoM kA zabda jahA~ eka samUha meM ho rahA hai vahA~ bherI binA viveka ke upakaraNoM kA paraspara milAnA upakaraNa-saMyoga hai| Adi kI mukhyatayA se bherI Adi kA zabda kahanA saMvRtisatya hai / hapu0 58.84, 86, 89 hapu0 10.102 saMyojanAsatya-satya vacana ke dasa bhedoM meM eka bheda / cetana aura acetana saMvega-(1) solahakAraNa bhAvanAoM meM pAMcavIM bhAvanA / janma, jarA, dravyoM kA vibhAjana nahIM karanevAlA vacana saMyojanAsatya hai| krauMca maraNa tathA roga Adi zArIrika aura mAnasika duHkhoM ke bhAra se vyUha aura cakravyUha sainyaracanA ke bheda haiM / senA cetana-acetana padArthoM yukta saMsAra se nitya Darate rahanA saMvega bhAvanA hai| yaha bhAvanA ke samUha se banatI hai / parantu acetana padArthoM kI vivakSA na kara kevala viSayoM kA chedana karatI hai / mapu0 63.323, hapu0 34.136 krauMcAkAra racI huI senA ko krauMcavyUha aura cetana padArthoM kI vivakSA (2) samyagdarzana ke prAthamika prazama Adi cAra guNoM meM eka na kara kevala cakra ke AkAra meM racI huI senA ko cakravyUha kahanA guNa / dharma aura dhArmika phaloM meM parama prIti aura bAhya padArthoM meM saMyojanA satya hai / hapu0 10.103 udAsInatA honA saMvega-bhAva kahalAtA hai| mapu0 9.123, saMrakSaNAnanda-raudradhyAna ke cAra bhedoM meM cauthA bheda / ve cAra dhyAna 10.157 hai-hiMsAnanda, mRSAnanda, steyAnanda aura saMrakSaNAnanda / inameM dhana ke saMvejinI AkSepiNI Adi cAra prakAra kI kathAoM meM eka prakAra kI Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -saMvedinIkathA - sagara kathA | saMsAra se bhaya utpanna karanevAlI kathA saMvejinI kathA kahalAtI hai / papu0 106.92-93 de0 saMvedinI 'saMvedinI kathA -- saMsAra se bhaya utpanna karanevAlI kathA / yaha AkSepiNI, vikSepiNI, saMvedanI aura nirvedinI ina cAra prakAra kI kathAoM meM tIsare prakAra kI kathA hai| isI ko saMbejinI kahate haiM / mapu0 1.125-136 30 bejinI saMyamadhyAtvajJAna saMdAya Adi pA~ca prakAra ke midhyAtvoM meM eka mithyAtva | mithyAtva karma ke udaya se tattvoM ke svarUpa meM yaha hai yA nahIM aisA sandeha honA yA citta kA dolAyamAna banA rahanA saMzayamithyAtva kahalAtA hai / mapu0 62.297, 299 saMjaya sandhivigraha Adi rAjA ke chaH guNoM meM pAMca guNa akSaraNa ko zaraNa denA saMzraya kahalAtA hai / mapu0 68.66, 71 - saMsAra - jIva kA eka paryAya chor3akara dUsarI nayI paryAya dhAraNa karanA / jIva-cakra ke samAna bhinna-bhinna yoniyoM meM bhramatA hai / karmoM ke vaza meM hokara arahaTa ke ghaTIyaMtra ke samAna kabhI Upara aura kabhI nIce jAtA rahatA hai / yaha anAdinidhana hai / yaha dravya, kSa etra, kAla, bhAva aura bhava ke bheda se paMca parAvartana rUpa hai / naraka, tiryaMca, aura manuSya deva ye cAra gatiyA~ haiM / inhIM gatiyoM meM jIva kA gamanAgamana saMsaraNa kahalAtA hai / mapu0 11.210, 24.115, 67.8, papu0 8.220, 109.67-69, 114.32, vIvaca0 6.21 - saMsArAnuprekSA - bAraha anuprekSAoM meM eka anuprekSA / dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva rUpa parivartanoM ke kAraNa saMsAra duHkha rUpa hai aisI bhAvanA karanA saMsArAnupekSA hai mapU0 12.106, pu0 14.218239 0 25.87-88 vI0 11.23-24 , saMsArI - jJAnAvaraNa Adi ATha karmoM se ba~dhA huA jIva / yaha sukha pAne kI icchA se indriyoM se utpanna jJAna, darzana, sukha vIryaM ko zarIra meM hI nihita mAnatA hai / ise unheM pAne ke lie para vastuoM kA Azraya lenA par3atA hai / karma- bandhana se ba~dhe rahane ke kAraNa yaha saMsAra se mukta nahIM ho paataa| ye guNasthAnoM aura mArgaNAsvAnoM meM sthita hai| naraka, tiyaMca, deva aura manuSya ina cAra gatiyoM meM bhramate haiM / paryAyoM kI apekSA se aneka bheda-prabheda hote haiM / mapu0 24.94, 42.53-59, 76, 67.56, papu0 2.162-168, vIvaca0 16.36 52 saMskAra - jIva kI vRttiyA~ / yaha zubha aura azubha ke bheda se do prakAra kI hotI hai / ina vRttiyoM kA sambandha janma aura janmAntaroM se hotA hai| sAMsArikatA se mukta hone ke lie hI garbhAvataraNa se lekara nirvANa paryanta zrAvaka kI trepana kriyAoM kA vidhAna hai| ina kriyAoM ke dvArA uttarottara vizuddha hotA huA jIva anta meM nirvANa prApta kara letA hai / mapu0 9.97, 38.50-53, 39.1 207 de0 garbhAnvaya saMsthali -- sammedAcala parvata ke pAsa vidyamAna eka parvata / papu0 8.405 saMsthAna - jIvoM kA gola, trikoNa Adi AkAra / jIvoM meM pRthivIkAyika jIvoM kA masUra ke samAna, jalakAyika jIvoM kA tRNa ke jaina purANako 421 agrabhAga para rakhI bU~da ke samAna, taijasa-kAyika jIvoM kA khar3I sUI ke samAna, vAyukAyika jIvoM kA patAkA ke samAna aura vanaspatikAyika jIvoM kA aneka rUpa saMsthAna hotA hai / vikalendriya tathA nArakI jIva huNDaka saMsthAna vAle hote haiN| manuSya aura tiryacoM ke ( samacatusra, nyagrodhaparimaNDala, svAti, kubja, vAmana aura huNDaka) chahoM saMsthAna hote haiM kintu devoM ke kevala samacatusrasaMsthAna hotA hai / pu0 3.197, 18.70-72 saMsthAna - viSaya - dharmadhyAna ke dasa bhedoM meM AThavA~ bheda / AkAza ke madhya meM sthita loka cAroM ora se tIna vAtavalayoM se veSThita hai / aisA loka ke AkAra kA vicAra karanA saMsthAna- vicaya dharmadhyAna kahalAtA hai / mapu0 21.148-154, pu0 56.480 sakakApira - bharatakSetra ke dakSiNa AryakhaNDa kA eka deza / cakravartI bharateza ke choTe bhAI kA yahA~ zAsana thA / unhoMne mokSa kI abhilASA se isa deza kA tyAga kara saMyama grahaNa kara liyA thA / hapu0 11.69, 76 sakaladati - datti ke cAra bhedoM meM eka bheda / apane vaMza kI pratiSThA ke lie putra ko kulapaddhati tathA dhana ke sAtha apanA kuTumba sauMpanA kahalAtI hai mapu0 38.40-41 sakala paramAtmA - ghAtiyA karmoM se mukta paramIdArika divya deha meM sthita arhanta / ye anantajJAna Adi nau kevalalabdhiyoM ke dhAraka hote haiM / dharmopadeza se bhavya jIvoM kA uddhAra karate haiM aura samasta atizayoM se yukta hote haiN| vIvaca0 16.84-88 sakalabhUtadayA - sAtAvedanIya karma kI AsravabhUta kriyAoM meM eka kriyA / samasta prANiyoM para dayA karanA sakalabhUtadayA kahalAtI hai / hapu0 58. 94-95 sakalabhUSaNa - vijayAtraM parvata kI uttarazreNI meM guMjA nagara ke rAjA siMhavikrama aura rAnI zrI kA putra / isakI ATha sau rAniyA~ thIM jinameM kiraNamAlA pradhAna rAnI thii| isake sote samaya mAmA ke putra hemazikha kA nAma uccAraNa karane se yaha virakta huA aura isane dIkSA le lii| rAnI sAdhvI ho gayI aura marakara vidyadvaktrA nAma kI rAkSasI huI / isane sakalabhUSaNa ke muni ho jAne para muni avasthA meM aneka upasarga kiye the| AhAra ke samaya bhI usane antarAya kiye| eka bAra AhAra denevAlI strI kA hAra usane inake gale meM DAlakara inheM cora ghoSita kiyA / mahendrodaya udyAna meM pratimAyoga meM virAjamAna dekhakara divya striyoM ke rUpa dikhAkara bhI upasarga kiye| inakA mana isake upasargoM se vicalita nahIM huA phalasvarUpa inheM kevalajJAna prakaTa huaa| papu0 104.103-117 sakhi - naveM balabhadra balarAma ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.233 sagara - ( 1 ) jarAsandha rAjA ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.36 (2) avasarpiNI kAla ke duHSamA- suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM dUsare ckrvrtii| ye dUsare tIrthaMkara ajitanAtha ke tIrthaMkAla meM hue / inake pitA kauzala deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA samudravijaya apara nAma vijayasAgara tathA mAtA rAnI 'subAlA Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 : jaina purANakoza 2 aparanAma sumaMgalA thI inakI Ayu sattara lAkha pUrva aura U~cAI cAra sau dhanuSa thI / aThAraha lAkha pUrva kAla kumAra avasthA meM vyatIta hone para ye mahAmANDalika hue| itanA hI samaya aura bItane para inake yahA~ cakraratna prakaTa huA / harivaMzapurANa ke anusAra inakI kula Ayu bahattara lAkha pUrva thI, jisameM pacAsa haz2Ara lAkha pUrva kA inakA kumArakAla rahA, paccIsa hajAra varSaM inake maNDalIka avasthA meM bIte dasa hajAra varSa digvijaya meM tIna lAkha nabbe hajAra rAjyakArya meM aura pacAsa hajAra varSa saMyama ( muni) avasthA meM bIte the / inakI chiyAnave hajAra rAniyA~ tathA sATha hajAra putra the / pUrvabhava kA maNiketu nAmaka eka deva inakA mitra thaa| paraspara ke pUrva nirNayAnu sAra usane svarga se Akara inheM bahuta samajhAyA kintu inheM vairAgya nahIM jAgA / anta meM maNiketu ne inake putroM ke maraNa kI inheM sUcanA do| isa sUcanA se inheM vairAgya kA udaya huaa| unhoMne bhagali veza ke rAjA siMhavika kI putrI vidarbhA ke putra bhAgIratha ko rAjya sauMpa kara dRr3hadharmA kevalI ke samIpa dIkSA lI tathA yathAvidhi tapazcaraNa kara sammeda zaila se parama pada prApta kiyA / mapu0 48.57, 71137, papu0 5.74-75, 247-283 hapu0 13.27-30, 498500, vIvaca0 18.101, 109-110 ( 3 ) bharatakSetra ko ayodhyA nagarI kA rAjA / prathama cakravartI bharateza ke pazcAt ikSvAkuvaMza meM asaMkhya rAjAoM ke bAda dasaveM cakravartI hariSeNa ke maraNoparAnta eka hajAra varSa kA samaya vyatIta ho jAne ke bAda yaha rAjA huA thaa| isane chalapUrvaka madhupiMgala ke asura banane ke pazcAt brAhmaNa kA rUpa dhAraNa kara hiMsAmaya yajJa karane kA upadeza diyA / ise yajJa meM home gaye pazu svargaM jAte hue dikhAye gaye the / isa dRzya se prabhAvita hokara isane bhI hiMsAmaya yajJa kiyA thA meM svarga kA lobha dekara isakI rAnI sulA ko yajJa meM homa diyA thaa| hiMsA kA tIvra anurAgI hokara yaha anta meM vajrapAta se marA aura sAtaveM naraka meM utpanna huA / mapu0 67.154-163, 363, 375-379 sacitta - (1) harA (tAjA athavA sarasa) dravya / mapu0 20.165 (2) mana yukta-saMjJI jIva / papu0 105.148 sacittatyAgapratimA - zrAvaka kI gyAraha pratimAoM meM pA~cavIM pratimA / isa pratimA kA dhArI jIva dayA ke lie phala, aprAsuka jala, bIja, patra Adi sacitta vastuoM kA tyAga kara detA hai| vIvaca0 18.61 sacittanikSepa -- atithisaMvibhAga vrata ke pA~ca aticAroM meM prathama atiyA lenA sacitta - nikSepa - cAra | hare pattoM para rakhakara AhAra denA aticAra kahalAtA hai / hapu0 58. 183 sacita samidhAhAra upabhogaparimANavrata ke pAMca aticAroM meM tIsarA aticAra | sacitta se mizrita acitta vastuoM kA sevana karanA sacittasanmizrAhAra aticAra kahalAtA hai / hapu0 58. 182 sacita- sambandhAhAra upabhogaparimANa ke pA~ca aticAroM meM dUsarA aticAra | sacitta vastuoM se sambandha rakhane vAle AhArapAna kA sevana karanA sacittasambandhAhAra aticAra kahalAtA hai / hapu0 58. 182 -- savita satya - sacittAcittavastutyAga-parigrahatyAga vrata kI pA~ca bhAvanAe~ - pA~coM indriyoM kI viSayabhUta sacitta (cetana) aura acitta ( acetana ) vastuoM meM Asakti kA tyAga karanA / mapu0 20. 165 sacittAvaraNa - atithi saMvibhAgavrata ke pA~ca aticAroM meM dUsarA ati-cAra | hare pattoM Adi sacitta vastuoM se Dhakakara AhAra denA yA lenA sacittAvaraNa aticAra kahalAtA hai / hapu0 58.183 sacittAhAra - upabhogaparimANavrata ke pA~ca aticAroM meM prathama aticAraharI vanaspati Adi macitta vastuoM kA AhAra / hapu0 58.182 sajjAtikriyA - parama nirvANa ke sAta sthAnoM meM prathama sthAna aura bhavya prANI ke hI hone yogya kartranvaya kriyAoM meM kalyANakAriNI prathama kriyA-saMskAra | pitA ke vaMza kI zuddhi kula aura mAtA ke vaMza kI zuddhi jAti hai tathA kula aura jAti donoM kI zuddhi sajAti kahalAtI hai / yaha zubhakRtya karane se prApta hotI hai| iSTa padArthoM kI siddhi isakA phala hai / mapu0 38.67, 39.81-86 sat - ( 1 ) sat Adi ATha anuyogadvAroM meM prathama anuyoga dvaar| isake dvArA jIvAdi dravyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai / hapu0 2.108 (2) utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta dravya / hapu0 2.108 satkArapuraskAraparISahajaya - eka priissh| isameM pUjA, prazaMsA, AmantraNa Adara Adi ke na hone para hRdaya meM kuvicAroM ko sthAna nahIM rahatA / satkAra aura puraskAra ke hone athavA nahIM hone meM harSa - viSAda nahIM kiyA jAtA hai / mapu0 36.126 satkIti -- dUsare balabhadra vijaya ke guru / papu0 20.246 satpuruSa - kinnara Adi vyantara devoM ke solaha indroM meM tIsarA indra / vIvaca0 14.59 isako rAnI vijayA satyaMdhara - hemAMgada deza ke rAjapura nagara kA raajaa| aura maMtrI kASThAMgArika thaa| isake purohita ne rAjaputra ko mantrI kA hantA batAyA thA, jisase maMtrI ne kupita hokara ise mAra DAlA thA aura svayaM isake rAjya kA svAmI ho gayA thaa| isane rAnI ko gupta rUpa se yaMtra meM baiThAkara mahala se bAhara bheja diyA thA / yaMtra ur3akara nagara ke bAhara zmazAna meM noce utraa| rAnI ne yahA~ eka putra ko janma diyA / putra kA nAma jIvaMdhara rakhA gayA thaa| isa rAjA kI bhAmArati aura anaMgapatAkA do choTI rAniyAM aura thiiN| ina rAniyoM se kramaza: madhura aura vakula do putra hue the / anta meM isake putra jIvandhara ne maMtrI kASThAMgArika ko mArakara apanA rAjya prApta kara liyA thA / mapu0 75.188-190, 214-229, 243, 254-255, 666-671 satya - ( 1 ) vidyamAna yA avidyamAna vastu kA nirUpaNa karanevAlA prANi hitaiSI vacana / ye vacana dasa prakAra ke hote haiM - 1. nAma satya 2. rUpasatya 3 sthApanA satya 4 pratItyasatya 5. saMvRtisatya 6.. saMyojanAsatya 7. janapadasatya 8 dezasatya 9. bhAvasatya aura 10. samayasatya / hapu0 10.98 - 107, 120 (2) uttama kSamA Adi rUpa meM kahe gaye dasa dharmoM meM eka dharma Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satyaka- satyavijJAna jaina purANakoza : 423 yaha dharma vairAgyavRddhi kA kAraNa hotA hai| mapu0 36.157, vIvaca0 aura rAjA ke bhaNDAra meM agandhana nAmaka sarpa huaa| mapu0 59. 6.8 146-177 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.175 / / satyadatta-tIrthakara dharmanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.531 satyaka-(1) rAjA zAntana kA pautra aura rAjA ziva kA putra / isake satyadeva-(1) vRSabhadeva ke untAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.62 putra kA nAma vajadharmA thaa| isane kRSNa aura jarAsandha ke bIca hue (2) puSkalAvatI deza saMbaMdhI zobhAnagara ke rAjA prajApAla ke yuddha meM kRSNa kI ora se yuddha diyA thaa| mapu071.74, hapu0 48. zaktiSeNa sAmanta kA putra / isane amitagati gaNanI se sAdhuoM ke 40-41, 50.124, 52.14 stabana karane kA niyama liyA thaa| isakI akarmaNyatA se zaktiSaNa (2) ratnapura nagara kA nivAsI eka brAhmaNa / isane jambUdvIpa ke kSubdha thA / isane duHkhI hokara AgAmI bhava meM bhI pitA kA snehapAtra magadha deza meM acalagrAma ke dharaNIjaTa brAhmaNa kI dAsI ke putra kapila hone kA nidAna kiyA tathA yaha dravyAliMgI muni ho gayA thaa| pitA ke sAtha apanI putro vivAhI thI / mapu0 62.325-329 ke sneha se mohita hokara yaha marA aura lokapAla huA / mapu0 46. (3) nandivardhana muni ke saMgha ke eka muni / agnibhUti aura vAyu- 94-96, 100, 121-122 bhati brAhmaNoM ne inase zAstrArtha kiyA thaa| isameM ye donoM parAjita satyanemi-rAjA samudravijaya kA putra / vasudeva dvArA race gaye garuDavyUha hA / parAjaya hone se kSabdha hokara donoM brAhmaNa inheM mArane ko udyata meM yaha zrIkRSNa ke sAtha thaa| hapa0 48.43. 50.120 hae, kintu suvarNayakSa ne unheM kIla diyA thaa| usane jainadharma svIkAra satyaparAyaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 kara lene para hI unheM mukta kiyA thaa| mapu072.3-22 25.175 (4) gAndhAra deza ke mahIpura nagara kA raajaa| isane rAjA ceTaka satyapravAva-pUrvagata zruta kA eka bheda / isameM eka karor3a chaH pada haiM, kI jyeSThA putrI ke lie prastAva rakhA thA, kintu svIkRta na hone se jisameM bAraha prakAra kI bhASA tathA dasa prakAra ke vacanoM kA kathana isane ceTaka se yuddha bhI kiyA thaa| yuddha meM parAjita ho jAne se kiyA gayA hai / hapu0 2.98, 10.91 lajjita hokara damavara muni ke pAsa dIkSita ho gayA thaa| mapu0 75. satyabhAmA-(1) vijayAdha parvata para rathanUpura nagara ke rAjA suketu aura 13-14 rAnI svayaMprabhA kI putrI / isakA vivAha zrIkRSNa se huaa| subhAnu satyakoti-(1) malaya deza ke bhadrilapura nagara ke rAjA megharatha kA isakA putra thA / anta meM isane dIkSA dhAraNa kara lI thii| mapu0 71. maMtrI / isane rAjA megharatha ko jinendra dvArA kathita dAna kA svarUpa 313, 72.156, 169, hapu0 36.57, 61.40 samajhAte hue kahA thA-rAjan ! anugraha ke lie apanA dhana yA / (2) ratnapura nagara ke satyaka brAhmaNa ko putrii| isakA vivAha apano koI vastu dUsaroM ko denA dAna hai / denevAle ko puNyavRddhi tathA dharaNIjaTa brAhmaNa ke dAsIputra kapila ke sAtha huA thaa| isane dAna lenevAle ko guNavRddhi hone se donoM kA anugraha (upakAra) hotA hai| kI anumodanA se uttarakuru ko Ayu kA bandha kiyA thaa| isake "anugrahArtha svasyAtisargo dAnaM" yahA~ sva kA artha dhana hai| maMtrI ke phalasvarUpa yaha dhAtakIkhaNDa ke uttarakuru meM utpanna huI thii| mapu0 isa prakAra samajhAne para bhI rAjA nahIM mAnA aura usane kanyAdAna, 62.325-331, 350, 357-358, pApu0 4.194-197 / / hastidAna, suvarNadAna, azvadAna, godAna, dAsIdAna, tiladAna, ratha satyamahAvata--pA~ca mahAvratoM meM dUsarA mahAvrata / rAga dvaSa mohapUrvaka dAna, bhUmidAna aura gRhadAna ko dAna kahakara unakA pracalana kiyA paratApakArI vacanoM kA tyAga karake hita-mita aura priyavacana bolanA thA / mapu0 56.64, 88-89, 96 (2) lakSmaNa aura unako paTarAnI bhagavatI kA putra / papu0 satya mahAvrata hai / isakI pA~ca bhAvanAeM hotI hai-krodha, lobha, bhaya 94.34 aura hAsya virati tathA prazasta vacana kA bolanA / ise muni pAlate satkRtya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.130 haiM / mapu0 20.159-162, hapu0 2.118, 9.84, 58.119 satyaghoSa-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita siMhapura nagara ke rAjA siMha- satyayaza-tIrthakara vRSabhadeva ke unasaThaveM gaNadhara / hapu0 12.65 sena kA zrIbhUti brAhmaNa maMtrI / yaha seTha bhadramitra ke dharohara ke rUpa satyavatI-(1) matsyakula meM utpanna dhIvara ko putrI / buddhimAn vyAsa meM rakhe hue ratna dene se mukara gayA thaa| bhadramitra ke rone cillAne kI yaha jananI thii| mapu0 70.102-103 para rAnI rAmadattA ne isake sAtha juA khelA aura jue meM isakA (2) lokapAla rAjA varuNa aura rAnI sudevI kI putrii| varuNa ke yajJopavIta tathA a~gUThI jItakara yuktipUrvaka bhadramitra ke ratna isake nivedana para rAvaNa ne isase vivAha kiyA thA / papu0 19.97-99 ghara se ma~gA lie tathA bhadramitra ko de diye| rAjA ne bhadra mitra ko satyavAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. rAjazreSThI banAyA aura usakA upanAma satyaghoSa rakhA tathA isa maMtrI 175 ko tIna daNDa diye-1. isakA saba dhana chIna liyA gayA 2. vana- satyavAn-vRSabhadeva ke taiMtAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.62 muSTi pahalavAna ne tIsa cUMse mAre 3. kAMse kI tIna thAlI gobara satyavijJAna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. khilAyA gayA / anta meM rAjA se vaira bAMdhakara yaha ArtadhyAna se marA 175 Jain Education Intemational Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 : jaina purANakoza satyavIrtha-tIsare tIrthakara saMbhavanAtha se dharma saMbaMdhI prazna karanevAloM meM zreSTha zrAvaka / mapu0 76.529 satya veda -- tIrthaGkara vRSabhadeva ke cAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.62 satyazAsana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.175 satyazrI - velandhara nagara ke rAjA vidyAdhara samudra kI putrii| ise lakSmaNa ne vivAhA thA / pa0 54.65, 68-69 satyasaMgha - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA pacapanavA~ putra / pApu0 8.199 satyasaMdhAna -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 175 satyasattva -- jarAsandha ke aneka putroM meM isa nAma eka putra / hapu0 52.32 satyANuvrata -- ahiMsA Adi pA~ca aNuvratoM meM dUsarA aNuvrata, rAga, dveSa aura moha (ajJAna) se prerita hokara parapIDAkArI asatya vacana kA tyAga karake hitakArI sArabhUta satya vacana bolanA satyANuvrata hai / hapu0 58. 139, vIvaca0 18.40 satyAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.175 satyAzI --- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.175 satyavAn -- eka rAjA / isane bharata ke sAtha dIkSA le lI zrI / papu0 88.1.2, 5 satvahita eka muni inhoMne vidyAdhara candrapratiko vizalyA kA caritra sunAyA thA / papu0 64.24, 48-49 sadanapadmA - - rAkSasa vaMza ke rAjA rAkSasa kI putravadhU / yaha Adityagati kI patnI thI / papu0 5. 378-381, de0 Adityagati sadAgati - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.177 savAtRpta--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 177 sadAbhAvI saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.188 sadAbhoga -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.177 sadAyoga - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.177 sadArthanapUjA - nitymhpuujaa| ghara se pratidina gandha, pUjana, akSata Adi dravya le jAkara jinAlaya meM jinendra kI pUjA karanA tathA mandira Adi kA bhaktipUrvaka nirmANa karAkara vahA~ anya pratimA kI sthApanA karAnA aura pUjA Adi kI vyavasthA ke lie dAna-patra likhakara grAma, kSetra Adi denA / mapu0 38.26-28 / sadAvidha - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.177 sadAziva - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.177 savAzraya -- eka rAjA / isane bharata ke sAtha dIkSA lI thI / papu0 88. 1-2, 4 savAsaukhya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.177 sabodaya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.177 satyavI-lumAra samRzambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara yahA~ cAra karor3a dravya kA svAmI bhAvana vaNik rahatA thA / papu0 5.96 sadgRhamedhi-dharma- gRhastha dharma dAna pUjA, zIla aura proSadhaye cAra kArya karanA sadgRhastha kA dharma hai| cakravartI bharateza ne inake chaH dharma batAye haiM / ve haiM - ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa / mapu0 8.173, 38.24, 41.104, de0 gRhastha dharma sadgRhitva - sAta paramasthAnoM meM dUsarA paramasthAna / sajjAti paramasthAna ko prApta karane ke pazcAt gRhastha kA deva pUjA Adi chaH karmoM kA karanA, satya, zauca, zAnti, dama Adi guNoM se yukta honA tathA nyAyamArga se apane AtmA ke guNoM kA utkarSa prakaTa karanA sadgRhitva paramasthAna kahalAtA hai / mapu0 38.67-68, 39.99-107, 125, 154 samalipura jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka nagara yahA~ kA rAjA megharatha thA / hapu0 18.112 sadyojAta - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.78, 196 - sadvedhAsrava - sAtAvedanIya karma ke Asrava / yaha samasta prANiyoM para dayA karanA, vratI janoM para anurAga rakhanA, sarAgasaMyama kA pAlana karanA, dAna, kSamA, zauca, arhanta kI pUjA aura bAla tathA vRddha tapasviyoM kI vaiyAvRtti Adi se hotA hai / hapu0 58.95 sadhanaMjaya - vijayArdha parvata kI uttarazra eNI kA paiMtAlIsavA~ nagara / mapu0 -- 19.84, 87 sanatkumAra - ( 1 ) solaha svargoM meM tIsarA svarga / mapu0 67.146, 74.75, hapu0 6.36 (2) akRtrima cetyAlayoM kI pratimAoM ke samIpa sthita yakSa / hapu0 5.363 (3) avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna bAraha cakravartiyoM meM cauthA cakravartI / yaha ayodhyA nagarI ke rAjA anantavIrya aura rAnI sahadevI kA putra thaa| isakI Ayu tIna lAkha varSa kI thI / isane kumArakAla meM pacAsa hajAra varSaM, maNDalIka avasthA meM pacAsa haz2Ara varSa, digvijaya meM dasa hajAra varSa, cakravartI avasthA meM nabbe hajAra varSa aura eka lAkha varSa saMyama avasthA meM bitAye the| isane devakumAra nAmaka putra ko rAjya dekara zivagupta muni se dIkSA lI thI tathA karma nAza kara mokSa prApta kiyA thA / padmapurANa meM isakI isa prakAra kathA dI gaI haiM / saudharmendra ne apanI sabhA meM isake rUpa kI prazaMsA kI thI, jise sunakara do deva isake rUpa ko dekhane Aye the / unhoMne ise dhUla-dhUsarita avasthA meM snAna ke lie taiyAra kakSoM ke bIca baiThA dekhA donoM deva mugdha hue| jaba ise jJAta huA ki deva usakA rUpa dekhane Aye haiM, isane vastrAbhUSaNoM se susajjita hone ke pazcAt siMhAsana para dekhane ke lie devoM se Agraha kiyA / devoM ne ise sihAsana para baiThA dekhaa| unheM prathama darzana meM jo zobhA dikhAI dI thI vaha isa darzana meM dikhAI nahIM dI / ina devoM se lakSmI evaM bhogopabhogoM kI kSaNabhaMguratA jAnakara isakA Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sanataM-sappabhaMgI jaina purANakoza : 425 rAga chUTa gayA aura isane muni dIkSA lekara tapa kiyA / ise aneka roga dene lage the| inhoMne prajA ko sUryagrahaNa, candragrahaNa, grahoM kA eka bhI hue, kintu yaha roga janita vedanA zAnti se sahatA rhaa| anta rAzi se dUsarI rAzi para jAnA, dina aura ayana Adi kA saMkramaNa meM AtmadhyAna ke prabhAva se sanatkumAra svarga meM deva huaa| pUrvabhavoM meM batalAte hue jyotiSa vidyA kI mUla bAteM batAI thiiN| ye tIsare yaha gobarddhana grAma kA nivAsI hemabAhu thaa| mahApUjA kI anumodanA manu kSemaMkara ko rAjya dekara svarga gye| mapu0 3.77-89, papu0 se yakSa huA / samyagdarzana se sampanna hone tathA jina vandanA karane se 3.77, ha10 7.148-150, pApa0 2.105 tIna bAra manuSya huA, deva huA aura isake pazcAt mahApurI nagarI (2) tIrthakara varddhamAna kA apara nAma / saMjaya aura vijaya nAmaka kA dharmaruci nAma kA rAjA huA / muni hokara marane se mAhendra svarga cAraNa RddhidhAriyoM ne apanA utpanna sandeha vardhamAna ko dekhate hI meM deva huA aura vahA~ se cayakara cakravartI sanatkumAra huaa| mapu0 . dUra ho jAne se prasanna hokara varddhamAna kA yaha nAma rakhA thA / mapR0 61.104-106, 118, 127-129, papu0 20.137-163, hapu0 74.282-283, pApu 1.116 de0 mahAvIra 45.16, 60.286, 503-504, vIvaca0 18.101, 109 sanmArga-saMsAra se pAra karanevAlA samyagdarzana, samyagjJAna aura (4) sanatkumAra svarga kA indra / mapu0 13.62 samyakcAritra rUpa mokSamArga / mapu0 62.320 sanarta-eka deza / lavaNAMkuza aura madanAMkuza ne isa para vijaya kI thii| sapANi-tAlagata gAndharva kA eka bheda / hapu0 19.151 papu0 101.83 saptagodAvara-bharatakSetra kA eka tIrtha / yahA~ godAvarI nadI sAta dhArAoM sanAtana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.105 meM vibhAjita hai / cakravartI bharateza kA senApati yahA~ se mAnasa sarovara sanAtanadharma-ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura niSparigrahatA ye gayA thA / mapu0 29.85 pA~ca vrata / mapu0 5.23 saptacchada-sAta patroM ke stavakoM se yukta-eka vRkSa / tIrthakara dharmanAtha sanikAcita-agrAyaNIyapUrva saMbaMdhI cauthe prAbhRta ke caubIsa yogadvAroM ko isI vRkSa ke nIce kevalajJAna huA thaa| apara nAma saptaparNa / mapu0 meM ikkIsavA~ yogadvAra / hapu0 10.85 de0 agrAyaNIyapUrva 61.42 santApa--vAnaravaMza kA eka pradhAna rAjA / isane rAkSasa vaMza ke rAjA ___ saptaparamasthAna -tInoM lokoM meM mAnya sAta utkRSTa sthAna / ve haiMmArIca ke sAtha yuddha kiyA thA, jisameM ise parAjita honA par3A thaa| sajjAti, sadgRhitva, pArivrAjya, surendratA, sAmrAjya, paramArhantya aura papu0 60.6, 8, 10 paramanirvANa / mapu0 38.67-68 santoSa-bhaktapAna-acauryavrata kI pAMca bhAvanAoM meM pA~cavIM bhAvanA saptavarNa-(1) pratyeka gAMTha para sAta-sAta pattoM ko dhAraNa karanevAle prApta huI bhojana-pAna sAmagrI meM saMtoSa dhAraNa karanA / mapa0 20. vRkSoM kA samavasaraNa meM eka udyAna / mapu0 22.199-204 163 de0 acaurya (2) samavasaraNa meM saptaparNa vana ke madhya rahanevAlA eka caityavRkSa / sandehapAraga-mahendra nagara ke rAjA mahendra kA mNtrii| isane rAjA kI isake mUlabhAga meM jina pratimAeM virAjamAna hotI hai / tIrthakara putrI aMjanA ke lie vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita ajitanAtha ne isI vRkSa ke nIce muni dIkSA lI thii| mapu0 22. Adityapura nagara ke rAjA mahendra ke putra pavanaMjaya kA nAma vivAha 200-204, papu0 20.38 hetu prastAvita kiyA thaa| papu0 15.6-7, 14-16, 42-52 (3) saptaparNapura kA nivAsI eka deva / hapu0 5.427 samdhyAkSa-rAvaNa kA eka sAmanta / yaha siMhavAhI ratha para baiThAkara rAma (4) saMkhyAta dvIpoM ke pazcAt jambUdvIpa ke samAna dUsare jambUdvIpa kI senA se yuddha karane laMkA se bAhara nikalA thA / papu0 57.47 kA eka vana / hapu0 5.397-422 sandhyAcalI-rAvaNa kI rAnI / papu0 77.15 saptaparNapura-saptaparNa vana ko pUrva-dakSiNa dizA meM sthita eka nagara / sandhyAbhraSabhra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 yahA~ saptaparNa nAmaka deva rahatA hai / hapu0 5.427 25.198 saptapArA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka ndii| digvijaya ke samaya sandhyAvarta-laMkA kA eka parvata / rAjA maya kI senA ne isa parvata ke __ bharateza ko senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.65 samIpa eka mahala ke pAsa AkAza se utarakara vizrAma kiyA thaa| saptaprakRti-(1) rAjA ko sAta prakRtiyA~ / ve haiM-svAmI, mantrI, deza, papu0 8.24-28 koSa, daNDa, gaDha aura mitra / mapu0 68.72 sannIrA-bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya (2) sAta prakRtiyA~-anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobha bharateza ne sasainya yahA~ par3Ava DAlA thaa| mapu0 29.86 tathA mithyAtva, samyakmithyAtva aura samyaktva prakRti / inake sammati-(1) pratizruti kulakara kA putra dUsarA kulakara / inakI Ayu kSaya se kSAyika aura upazama se aupazamika samyagdarzana hotA hai| amama-kAla ke barAbara saMkhyAta varSoM kI thii| zarIra eka hajAra tIna mapu0 62.317 sau dhanuSa U~cA thA / inake samaya meM jyotiraMga kalpavRkSoM kI prabhA ____saptabhaMgI-sAta bhaMgoM kA samUha / ve sAta bhaMga isa prakAra hai-syAdasti, manda par3a gaI thii| AkAza meM sUrya candra tAre aura nakSatra dikhAI syAnnAsti, syAdastinAsti, syAdavaktavya, syAvastimavaktavya, sthA 54 Jain Education Intemational Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 : jaina purANakoza saptabhUmi-samAkRSTi nnAsti avaktavya aura syAdasti-nAsti avaktavya / ina bhaMgoM ke dvArA padArthoM ke anaikAntika svarUpa kA samagraSTi se vivecana hotA hai / mapu0 33.135-136 saptabhUmi-adholoka meM sthita sAta nrkbhuumiyaaN| ve haiM-ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura mahAtamaH prbhaa| papu0 105.110-112 saptaratna-nArAyaNa ko prApta honevAle sAta ratla / ve haiM--dhanuSa, zaMkha, cakra, daNDa, asi, zakti aura gadA / padamapurANa meM inake nimna nAma die haiM-cakra, chatra, dhanuSa, zakti, gadA, maNi aura khaDga / mapu0 57.92, 62.148, 71.124, papu0 94.10-11 saptarSi-prabhAsapura nagara ke rAjA zrInandana aura rAnI dharaNI ke isa nAma se vikhyAta sAta putra / ve haiM-suramanyu, zrImanyu, zrInicaya, sarvasundara, jayavAn, vinayalAlasa aura jyamitra / prItikara mahArAjA ko kevalajJAna hone para devoM ke Agamana se ye sAtoM bhAI pratibuddha hue the tathA pitA sahita sAtoM bhAIyoM ne dIkSA le lo thI / uttama tapa ke kAraNa ye hI sAtoM bhAI 'saptarSi' nAma se prasiddha hue| mathurA meM camarendra dvArA phailAI gaI mahAmArI inhIM ke prabhAva se zAnta huI thii| papu0 92.1-14 saptasaptamatapa-eka prakAra kA tapa / isameM pahale dina upavAsa aura isake bAda eka-eka grAsa bar3hAte hue AThaveM dina sAta grAsa AhAra lene ke pazcAt isake viparIta eka-eka grAsa ghaTAte hue antima solahaveM dina upavAsa kiyA jAtA hai / yaha kriyA isa tapa meM sAta bAra kI jAtI hai / hapu0 34.91 sabala-duryodhana kI senA kA eka yoddhA / yaha citrAMga dvArA yuddha meM mArA gayA thA / pApu0 17.90-91 sabhA-sattAIsa sUtrapadoM meM ikkIsavA~ sUtrapada / jo muni apane iSTa sevaka tathA bhAI kI sabhA kA parityAga karatA hai vaha arhanta pada kI prApti hone para tIna loka kI sabhA-samavasaraNa bhUmi meM virAjamAna hotA hai / mapu0 39.165, 190 samaMjasa-rAjA kA eka bheda / madhyastha rahakara niSpakSa bhAva se mitra aura zatru sabhI ko niraparAdhI banAne kI icchA se saba para samAna dRSTi rakhanevAlA rAjA / mapu0 42.200-201 / / samaMjasatva-rAjA kA eka guNa / yaha guNa jisa rAjA meM hotA hai vaha duSTa puruSoM kA nigraha aura ziSTa puruSoM kA anugraha karatA hai| pakSapAta rahita hokara sabako samAna mAnatA hai| nigraha karane yogya zatru aura mitra donoM kA samAna rUpa se nigraha karatA hai aura isa prakAra iSTa aura duSTa donoM ko niraparAdhI banAne kI icchA karatA hai| madhyastha rahanA use iSTa lagatA hai / mapu0 38.281, 42.198 201 samagiri-rAjA vasu ke pUrvavartI harivaMzI cAra rAjAoM meM eka raajaa| mapa067.420 samAdhI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.150 samacatustra saMsthAna-nAma karma kA eka bheda / isI se sundara zarIraracanA hotI hai| isase zarIra kI lambAI-caur3AI aura U~cAI hInAdhika nahIM hotI, samavibhakta hotI hai| cAroM aura se manohara, aMgopAMgoM kA samAna vibhAjana isI se hotA hai / mapu0 15.33, 37.28, hapu0 8.175 samatoyA-bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ Ayo thii| mapu0 29.62 / samantabhadra-(1) AcArya siddhasena kA uttaravartI eka AcArya / ye jIvasiddhi aura yuktyanuzAsana granthoM ke racayitA the| devAgama stotra bhI inhIM ne banAyA thaa| ye mahAn kavi bhI the| mapu0 1.43-44, hapu0 1.29, pApu0 1.15 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.216 samantAnupAtinI-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM caudahavIM duSkriyA-strI-puruSoM aura pazuoM ke milane julane Adi ke yogya sthAna para mala-mUtrAdi kA chor3anA / hapu0 58.71 samabhirUr3hanaya-eka vyakti athavA vastu ke lie prayukta paryAyavAcI zabdoM ke artha bheda ko svIkAra karanA / hapu0 58.48 samamUrdhAgninAda-sAtaveM nArAyaNa datta ke pitA / papu0 20.224 samaya-(1) yaha kAraNabhUta kAlANuoM se utpanna hotA hai| sarva jaghanya gati se gamana karatA huA paramANu jitane samaya meM apane pUrva pradeza se uttaravartI pradeza para pahu~catA hai utane kAla ko samaya kahA hai / yaha avibhAjya hotA hai / mapu0 3.12, hapu0 7.11, 17-18 (2) zrAvaka kI dIkSA / yaha zAstra ke anusAra gautra, jAti Adi __ ke dUsare nAma dhAraNa karane ke lie dI jAtI hai / mapu0 3956 samasaMjJa-saudharmendra dvArA stata vaSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 samayasatya-satya vacana ke dasa bhedoM meM eka bheda-dravya tathA paryAya ke bhedoM ko yathArthatA ko prakaTa karanevAlA tathA Agama ke artha kA poSaNa karanevAlA vacana / hapu0 10.107 samaraya-samAna zakti ke dhAraka rAjAoM kI eka saMjJA / hapu0 50.82 samavasaraNa-tIrthaMkaroM kI sabhAbhUmi / yahA~ sura aura asura Adi Akara tIrthaMkaroM kI divyadhvani kA zravaNa karate haiM / yahA~ anya kevalI Adi ke upadeza dene kA sthAna bhI hotA hai / mahodayamaNDapa meM zrutakevalI zruta kA vyAkhyAna karate haiM / isa maNDapa ke Adhe vistAravAle cAra parivAra maNDapa yahA~ aura hote haiM jinameM kathA kahanevAle AkSepiNI Adi kathAe~ kahate haiM / ina maNDapoM ke samIpa meM anya aise sthAna yahA~ bane hote haiM jahA~ kevalajJAna Adi mahARddhiyoM ke dhAraka RSi icchuka janoM ke lie unakI iSTa vastuoM kA nirUpaNa karate hai| yahA~ bhavyakUTa nAma ke aise stUpa bho hote hai jinheM abhavya nahIM dekha pAte / mapu0 33.73, hapu0 7.1-161, 57.86-89, 104, pApu0 22.60-66, de0 AsthAnamaNDala samavAyAMga-dvAdazAMga-zruta kA cauthA aNg| isameM eka lAkha cauMsaTha hajAra pada hai / mapu0 34.138, hapu0 2.92, 10.30 samAkRSTi-rAvaNa kA prApta eka vidyA / papu0 7.328 Jain Education Intemational Jain Education Intermational Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAdha-samudravatta jaina purANakoza : 427 samIraNagati-vAnaravaMzI eka rAjA / yaha mandara kA putra aura raviprabha samAdha-rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA chaThA putra / pApu0 8.193 samAdAnakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM cauthI kriyA-saMyamI puruSa kA asaMyama kI ora sammukha honA / yaha pramA- vardhaka hotI hai / hapu0 58.64 samAda-eka deza / papu0 24.26 samAnA-samAdra deza ko lipi / kekayA ko isa lipi kA jJAna thaa| papu0 24.26 samAdhi-(1) uttama pariNAmoM meM citta sthira rakhanA athavA paMca parameSThI kA smaraNa karanA / mapu0 21.226 (2) samAdhimaraNa / isameM zarIra kI mamatA chor3akara deha kA visarjana kiyA jAtA hai| aisA maraNa karanevAlA jIva uttama gati pAtA hai / papu0 2.189, 14.203-204, 89.112-115, hapu0 49.30 samAdhigupta-(1) AgAmI aThArahaveM tIrthakara / mapu0 76.480, hapu0 60.561 (2) eka muni / lakSmImatI inhIM muni kI nindA ke phalasvarUpa marakara rAsabhI huI thii| hapu0 60.26-31 (3) eka muni / kSemapurI nagarI ke rAjaputra zrIcandra ne inhIM se munidIkSA lI thI / papu0 106.75, 81,110 (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM kAzI deza kI vArANasI nagarI ke padmanAtha ke putra padma ke dIkSAguru / khadirasAra bhIla ne kaue ke mAMsa-tyAga kA niyama inhIM se liyA thA / mapu0 66.76-77, 9395, 74.389-418, vIvaca0 19.96-108 (5) videhakSetra ke eka muni / razmivega ne inhIM munirAja ke pAsa dokSA dhAraNa kI thI / mapu0 73.25-28 samAdhibahula-rAma kA eka sAmanta / yaha siMhavAhIratha para baiThakara sasainya bAhara nikalA thA / papu0 58.10 / samAna vatti-caturvidhadatti kA eka bheda / kriyA, maMtra aura vrata Adi se jo apane samAna haiM tathA jo saMsAra se uddhAra karanevAle haiM unheM pRthivI, svarNa Adi samAna buddhi se zraddhA ke sAtha dAna denA samAnadatti hai| mapu0 38.38-39 de0 datti samArambha-kArya ke lie sAdhana juTAnA / hapu0 58.85 samAvRSTi-varSA kA eka bheda / bIca-bIca meM dhUpa prakaTa karate hue meghoM kA sATha dina taka barasanA / mapu0 58.27 samAsavarSa-teraha varSa kA samaya / hapu0 16.64 samAhita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 / / samiti-muni caryA / yaha pAMca prakAra kI hotI hai-IryA, bhASA, eSaNA, AdAna-nikSepaNa aura pratiSThApanA / hapu0 2.122-126 samidhA-rAjagRha nagara ke zrAvaka vinoda kI patnI / isake durAcaraNI hone se isake sAtha sadbhAvapUrNa vArtAlApa karane para bhI isakA devara 1. ramaNa bhrAntijanya krodha se apane bhAI vinoda ke dvArA mArA gayA .... thaa| papu085.74-76 . ....... .. samoraprabha-hanumAna / rAvaNa ne candranakhA kI putrI anaMgapuSpA ise samarpita ___ kI thI / papu0 19.101 samuccaya-laMkA meM pramada parvata ke cAroM ora sthita eka udyAna / yaha vilAsiyoM ko krIDAbhUmi thI / papu0 46.141, 145,149 samucchinnakriyAniti-cauthA zukladhyAna / isameM Atma-pradezoM ke parispandana rUpa yogoM kA tathA kAya bala Adi prANoM kA samucchinna ho jAtA hai / isa dhyAna meM kisI bhI prakAra kA Asrava nahIM hotaa| yaha antamuhUrta samaya ke lie hotA hai parantu itane hI samaya meM isase dhyAnI ko nirvANa prApta ho jAtA hai| mapu0 21.196-197, 52.67-68, hapu0 56.77-78 samudghAta-mUla zarIra ko nahIM chor3ate hue Atma pradezoM kA bAhara niklnaa| yaha sAta prakAra kA hotA hai-1. vedanA 2. kapAya 3. vaikriyika 4. mAraNAntika 5. tejasa 6. AhAraka ora 7. kevali / ina sAtoM meM Adi ke cAra sabhI AtmAoM ke tathA anta ke tIna yogiyoM ke hote haiM / yaha tInoM yogoM kA nirodha karane ke lie kiyA jAtA hai| isameM AtmA ke pradeza pahale samaya meM caudaha rAjU U~ce daNDAkAra hote haiN| dUsare samaya meM kapATa ke AkAra, tIsare samaya meM pratararUpa aura cauthe samaya meM samasta lokAkAza meM bhara jAte haiN| mapu0 21.189-190, vIvaca0 16.109-110 samudra-(1) vidyAdhara amararakSa ke putroM ke dvArA basAye gaye dasa nagaroM ' meM eka nagara / papu0 5.371 (2) velandhara nagara kA svAmI eka vidyAdhara / rAjA nala ne ise yaddha meM bAMdha liyA thA / anta meM rAma kA AjJAkArI hone para ise sasammAna usI nagara kA rAjA banAyA gayA thaa| isakI satyazrI, kamalA, guNamAlA aura ratnacUlA nAma kI cAra kanyAe~ thI, jinheM isane lakSmaNa ko dI thiiN| papu054.65-69 (3) ayodhyA eka seTha / isakI strI kA nAma dhAriNI thA / pUrNabhadra aura kAMcanabhadra isake do putra ye / papu0 109.129-130 de0 samudradatta samudraka-bharakSetra kA eka deza / isakA nirmANa vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA kiyA gayA thA / mapu0 16.152 samudragupta-eka mani / ayodhyA nagara ke rAjaputra Ananda ne inhIM se munidIkSA lI thI / mapu0 73.41-43, 62-63 samudraghoSa-eka dhanuSa / yaha lakSmaNa ke pAsa thA / papu0 42.83 samudradatta-(1) ayodhyA kA eka seTha / yaha pUrNabhadra aura maNibhadra kA pitA thaa| hapu0 43.148-149 de0 samudra-3 (2) eka muni / ye ArAdhanAoM ko ArAdhanA kara chaThe veyaka ke suvizAla nAmaka vimAna meM ahamindra hue the| hapu0 18.105, 108 (3) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI kA eka setth| yaha isa nagara ke rAja seTha kuberamitra kI strI Jain Education Interational Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudravijaya-samyaktva 428 : jaina purANakoza dhanavatI kA bhAI thA / kuberamitra ne apanI bahina kuberamitrA ise vivAhI thii| isake priyadattA Adi battIsa kanyAeM thiiN| mapu0 46.19-20, 41-42 (4) puNDarIkiNI nagarI ke seTha sAgarasena kA dUsarA putra / yaha sAgaradatta kA choTA bhAI thA / isakI bahina sAgaradattA thI jo seTha vaizravaNadatta ko vivAhI gayI thI aura isakA vivAha sarvadayitA ke sAtha huA thaa| mapu0 47.195-198 samudravijaya-(1) bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha ke pitA / ye zaurIpura ke rAjA andhakavRSNi aura subhadrA ke dasa putroM meM prathama putra the / zivadevI inakI rAnI thii| inake nau choTe bhAI the, jinameM vasudeva sabase choTe the / bhAiyoM ke nAma ye-stimitasAgara, himavAn, vijaya, acala, dhAraNa, pUraNa, pUritArthIccha, abhinandana aura vasudeva / inake aneka putra the jinameM kucha mukhya putroM ke nAma nimna prakAra hai-mahAnemi, satyanemi, dRr3hanemi, ariSTanemi, sunemi, jayasena, mahIjaya, suphalgu, tejaHsena, maya, megha, zivananda, citraka aura gautama Adi / ye anta meM gajakumAra muni kA maraNa jAnakara dIkSita ho gaye the| vihAra karate hue ye girinAra Aye aura vasudeva ko chor3a zeSa sabhI bhAIyoM sahita inhoMne mokSa prApta kiyA / mapu0 70.95-98, 71.38, 46, papu0 20.58, hapu0 1.79, 18.13, 31.25, 61.9, 65.16, (2) ayodhyA kA ikSvAkuvaMzI rAjA / isakI rAnI subAlA thii| cakravartI sagara ke ye pitA the / mapu0 48.71-72 samudrasaMgama-kundanagara kA nivAsI eka vaizya / isakI strI yamunA aura vidyu daMga putra thA / papu0 33.143-144 samudrasena-(1) vastvokasAra nagara kA eka vidyAdhara rAjA, jisakI rAnI jayasenA aura putrI vasantasenA thI / mapu0 63.118-119 / (2) eka muni / gautama brAhmaNa AhAra ke lie jAte hue inhIM muni ke pIche laga gayA thaa| seTha vaizravaNa ke yahA~ donoM ke AhAra hae / gautama ne AhAra karane ke pazcAt isa muni se dIkSA dene kI prArthanA kI thI / phalasvarUpa inhIM munirAja ne use saMyama grahaNa karA diyA thA / Ayu ke anta meM ye muni madhyama aveyaka ke suvizAla nAma ke uparitana vimAna meM ahamindra hue aura yaha gautama bhI isI vimAna meM ahamindra huA / mapu0 70.160-179 de0 gautama-2 samudrahRdaya-rAjA dazaratha ko mRtyu kA kAraNa jAnanevalA eka mNtrii| rAjA dazaratha ise hI deza, khajAnA, nagara aura prajA ko sauMpakara nagara se nikale the tathA isane rAjA kA putalA banAkara siMhAsana para virAjamAna karake rAjA ko maraNa se bacAyA thaa| papu0 23.24 27, 36-44 de0 dazaratha samunnatabala-rAma kA eka yoddhA vidyAdhara kumaar| yaha bahurUpiNI vidyA ke sAdhaka rAvaNa ko kupita karane ke lie laMkA gayA thA / papu0 70.17 samunmUlitakarmAri-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.214 sammada-anAgata dUsarA rudra / hapu0 60.571-572 sammUcchana-jIvoM ke janma kA eka prakAra / garbha aura upapAda janmavAle jIvoM ko chor3akara zeSa jIvoM kA sammUrchana janma hotA hai / papu0 105.150-151 samme-vRSabha, vAsupUjya, nemi aura mahAvIra ko chor3akara zeSa bosa tIrthaMkaroM kI nirvANabhUmi / mapu0 48.51-53, 49.55-56, 50. 65, 51.84, 52.66, 53.52, 54.269-272,55.58, 56. 57-58, 57.60-62, 59. 54-57, 60.22-45, 61.51-52, 63.496-499, 64.51-52, 65.45-46, 66.61-63, 67. 55-57 69.67-69, 73.157-158, papu0 20.61 samyakacAritra-samyagdarzana sahita zubha kriyAoM meM pravRtti / isase samatAbhAva prakaTa hotA hai / isameM paMca mahAvrata, paMca samiti aura tIna guptiyoM kA pAlana hone se yaha teraha prakAra kA hotA hai| aisA cAritra samasta karmoM kA kATanevAlA hotA hai / isameM muniyoM ke lie parapIDA se rahita tathA zraddhA Adi guNoM se sahita dAna diyA jAtA hai tathA vinaya, niyama, zIla, jJAna, dayA, dama aura mokSa ke lie dhyAna kiyA jAtA hai / yaha samyakdarzana aura samyagjJAna ke abhAva meM kAryakArI nahIM hotaa| samyakadarzana aura samyagjJAna isake binA bhI ho jAte hai kintu isake lie una donoM kI apekSA hotI hai / aisA cAritra nirgrantha mahAvratI muni dhAraNa karate hai| mapu0 24.119122, 74.543, papu0 105.121-222, hapu0 10.157, pApu0 23.63 samyaktva-pramANa ke dvArA jAne hue tattvoM kA zraddhAna / isI se mithyAtva kA zamana hotA hai| yaha aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika ke bheda se tIna prakAra kA hotA hai| ruci ke bheda se isase dasa bheda bhI hote haiM-AjJA, mArga, upadezottha, sUtrasamudbhava, bIjasamudbhava, saMkSepaja, vistAraja, arthaja, avagAr3ha aura paramAvagAr3ha / yaha nisargaja aura adhigamaja ina do prakAroM kA bhI hotA hai| yaha darzanamoha ke kSaya, upazama tathA kSayopazama se hotA hai| isakI prApti ke lie devamUr3hatA, lokamUr3hatA aura pAkhaNDimUr3hatA kA tyAga kara niHzaMkita, niHkAMkSita, nirvicikitsA, amUr3ha dRSTi, upagRhana, vAtsalya, sthitikaraNa aura prabhAvanA ye ATha aMga dhAraNa kiye jAte haiN| prazama, saMvega, Astikya aura anukampA ye cAra isake guNa tathA zraddhA ruci, sparza aura pratyaya isake paryAya (aparanAma) hai| tIna mUr3hatA, ATha mada, chaH anAyatana aura zaMkAdi ATha doSoM sahita isameM paccIsa doSoM kA tyAga kiyA kAtA hai| prazama, saMvega, sthiratA, amUr3hatA, garva na karanA, Astikya aura anukampA ye sAta isakI bhAvanAeM haiN| ina bhAvanAoM se ise zuddha rakhA jAtA hai| zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, anya dRSTi-prazaMsA aura doSAropaNa karanA ye pA~ca isake aticAra hai| yaha dezanA, kAlalabdhi Adi bahiraMga kAraNa tathA kAraNalabdhi rUpa antaraMga kAraNoM ke hone para hI bhavya prANiyoM ko prApta hotA hai| jJAna aura cAritra kA yaha bIca hai| isI se jAna Jain Education Intemational Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaktvakriyA-sarvakAmAnnavA' jaina purANakoza : 429 aura cAritra samyak hote haiN| yaha mokSa kA prathama sopAna hai / jo saravara-eka AcArya / ye bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue AcArya pAMcoM aticAroM se dUra haiM ve gRhasthoM meM pradhAna pada pAte haiM / ve jagatsthAmA ke putra aura AcArya zarAsana ke pitA the| hapu0 45.46 utkRSTata: sAta-ATha bhavoM meM aura jaghanya rUpa se do-tIna bhavoM meM ____ sarasa-megha / ye avasarpiNI kAla ke antima unacAsa dinoM meM Arambha mukta ho jAte haiN| isa prakAra sacce deva, zAstra aura samIcIna ke sAta dina anavarata barasate haiM / mapu0 76.452-453 padArthoM kA prasannatApUrvaka zraddhAna karanA samyagdarzana kahalAtA hai / ___sarasA-dArugrAma ke vimuci brAhmaNa kI putravadhu / yaha atibhUti kI mapu0 9.116, 122-124, 131, 21.97, 24.117, 47. strI thI / papu0 30.116 / 304-305, 74.339-340, papu0 14.217-218, 18.49-50, sarasvatI-(1) jayantagiri ke rAjA vAyu vidyAdhara ko rAnI / rati 47.10, 58.20, pApu0 23.61, vIvaca0 18.11-12, 19, isakI putrI thI jo pradya mna ko dI gayI thii| hapu0 47.43 141-142 (2) eka devI / yaha tIrthakara neminAtha ke vihAra ke samaya padmA samyaktvakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccosa kriyAoM meM prathama devI ke sAtha Age-Age calatI thI / hapu0 59.27 kriyaa| zAstra, arhantadeva-pratimA tathA sacce guru kI pUjA-bhakti (3) tIrthaMkaroM kI divyadhvani / hapu0 58.9 Adi karanA samyaktvakriyA hai| isase samyaktva kI upalabdhi aura (4) mRNAlakuNDalanagara ke rAjA zambhu ke purohita zrIbhUti kI puNyabandha hotA hai / hapu0 58.61 strii| vedavatI kI yaha jananI thii| papu0 106.133-135, 141 samyaktvabhAvanA-saMvega, prazama, sthairya, asaMmUr3hatA, asmaya, Astikya sarAgasaMyama-sAtAvedanIyakarma kA eka Asrava / papu0 14.47, hapu0 aura anukampA ye sAta samyaktva ko bhAvanAeM haiN| mapu0 21.97 58.94-95 de0 samyaktva saritA-pUrva videhakSetra ke battIsa dezoM meM caubIsavA~ pradeza / vItazokA samyagjJAna-samyagdarzana se ajJAna andhakAra ke naSTa ho jAne para nagarI isa deza kI rAjadhAnI thii| yaha pradeza pUrva videha kSetra meM utpanna saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya se rahita jIva Adi padArthoM sItodA nadI aura niSadha parvata ke madhya meM sthita hai tathA dakSiNottara kA vivecanAtmaka jJAna / mapu0 24.118-120, 47.305-307, lambA hai / mapu0 63.211, 216 hapu0 5.249-250, 262 74.541, vIvaca0 18.14-15 sarit-tIsare puSkaravara dvIpa meM pazcima meru parvata se pazcima kI ora samyagdarzanabhASA-satyapravAdapUrva kI bAraha bhASAoM meM gyArahavoM bhASA / vartamAna eka deza / videhakSetra ke saritA deza ke samAna isa deza kA isase samIcIna mArga kA jJAna hotA hai / hapu0 10.96 mukhya nagara vItazoka thaa| cakradhvaja yahA~ ke rAjA the| mapu. samyagdRSTi-svataH athavA paropadeza ke dvArA bhaktipUrvaka tattvArtha meM zraddhA rakhanevAlA jIva / samyagdRSTi hI karmoM kI nirjarA karake sarpabAhu-rAvaNa kA eka yoddhA / yaha rAma rAvaNa yuddha meM azvavAhosaMsAra se mukta hotA hai / papu0 26.103, 105.212, 244 ratha para baiThakara bAhara nikalA thA / papu0 47.53 sayogakevalI-caudaha guNasthAnoM meM terahavA guNasthAna / isa guNasthAna sarpasarovara-dhAnyakamAla nAmaka vana kA eka sarovara / rAjA prajApAla ko prApta jIva sazarIra paramAtmA hotA hai / hapu0 3.83 kA senApati zaktiSeNa apanI patnI sahita yahA~ ThaharA thA tathA muni sayogI-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.38 ko AhAra dekara usane paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 46.102, sara-(1) laMkA-dvIpa kA eka sundara nagara / zrIkaNTha ko rahane ke lie 123-114, 135-136 batAye gaye nirupadrava nagaroM meM yaha eka nagara thA / papu0 6.67 sAvarta-ratnaprabhA pathivI kA eka bila / mapu0 72.31 (2) tIrthakaro ke garbha meM Ane para unakI mAtA dvArA rAtri ke sapirAstraviNI-eka rasa-Rddhi / isake prabhAva se bhojanAlaya meM gho ko antima pahara meM dekhe gaye solaha svapnoM meM dasavA~ svapna-kamala yukta __ nyUnatA nahIM hotii| mapu0 2.72 sarovara / papu0 211.2-14 sarvajaya-vidyAdhara vinami kA putra / hapu0 22.105 sarabha-rAma kA eka yoddhaa| rAvaNa kI senA AtI huI dekhakara yaha sarvakalyANamAlA-kUbara nagara ke rAjA bAlikhilya kI putrii| papu0 vyAghraratha para AsIna hokara sasainya bAhara nikalA thaa| papu0 80.110, de0 kalyANamAlA 58.5 sarvakalyANo-bharatakSetra ke vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita sarayU-bharatakSetra ko eka ndo| ayodhyA imo nadI ke taTa para sthita jyoti-prabha nagara ke rAjA saMbhinna kI raanii| dopazikha isakA putra hai| nagaravAsiyoM ne rAjyAbhiSeka ke samaya tIrthakara vRSabhadeva ke thA / mapu0 62.241-242, pApu0 4.152-153 caraNoM kA isa nadI ke jala se abhiSeka kiyA thaa| jayakumAra ke sarvakAmAnnavA-ATha akSaroMvAlI eka vidyA / rAvaNa Adi tInoM hAthI ko kAlIdevI ne isI nadI meM pakar3A thaa| mapu0 14.69, 16. bhAIyoM ne eka lAkha japa kara ise Adhe hI dinoM meM siddha kara liyA 225, pApu0 3.163-164 thaa| isase unheM jahAM-tahAM manacAhA anna prApta ho jAtA thaa| papu. sarala-tIrthakara abhinandananAtha kA caityavRkSa / papu0 20.47 7.264-265 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 : jaina purANakoza sarvakAmika sarvamitra aMkti aMka upavAsoM ke sUcaka aura sthAna pAraNA ke pratIka hai| mapu0 7.23, hapu0 34.52-58 (6) cakravartI bharateza ke kSitisAra koTa kA eka gopur| mapu0 37.146 (7) pUjA kA eka bheda / mapu073.58 sarvatraga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.188 sarvada-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara raajaa| rAvaNa kI senA AyI huI dekhakara yaha vyAghravAhI ratha para baiThakara yuddha karane nikalA thaa| papu0 58.5 sarvadarzana-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvabayita-videhakSetra kI puNDarI kiNI nagarI ke vaizya sarvasamuddha kA putra / isakI bahina sarvadayitA thii| isakI do striyA~ thIM-sAgarasena kI putrI jayasenA aura dhanaMjaya seTha kI putrI jayadattA / mapu0 47.191 sarvakAmika-vijayAdha parvata ke kujarAvarta nagara kA eka udyAna / vasudeva ko vidyAdharoM ne harakara yahIM chor3A thaa| hapu0 19.67-68 sarvaklezApaha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.163 sarvaga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.195 sarvagata-paramarSiyoM dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.71 sarvagandha-aruNa samudra kA rakSaka deva / hapu0 5.646 sarvagupta-(1) vRSabhadeva ke sattAIsaveM aura ikatAlIsaveM gaNadhara / hapu0 12.59, 62 (2) eka muni| zaMkhapura nagara ke rAjA rAjagupta aura rAnI zaMkhikA donoM ne inase jinaguNakhyAti nAmaka vrata grahaNa kiyA thaa| mapu0 63.246-247 (3) eka kevalI muni / inase prItikara ne dharmopadeza sunA thaa| mapu0 59.7 (4) kAkandI nagarI ke rAjA rativarddhana kA mNtrii| isakI strI vijayAvalI thii| isane rAtri ke samaya rAjamahala meM Aga lagavA dI thii| rAjA sAvadhAna rahatA thA, ataH Aga lagate hI strI aura putroM ko lekara mahala se bAhara nikala gayA thA / rAjA ke na rahane para yahI rAjA banA thA / anta meM yaha kAzI ke rAjA kazipu dvArA pakar3A gayA tathA nagara ke bAhara basAyA gayA / papu0 108.7-33 sarvagupti-caudahaveM tIrthakara anaMtanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu. 20.28 sarvajanAnanda-tIrthaMkara zItalanAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.27 sarvajJa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvatobhadra-(1) nAbhirAya kA eka bhavana / khambhe svarNamaya aura dIvAleM maNiyoM se nirmita thiiN| yaha ikyAsI khaNDa kA thaa| koTa, vApikA aura udyAnoM se alaMkRta thaa| hapu0 8.3-4 (2) kRSNa kA mahala / isake aThAraha khaNDa the / hapu0 41.27 (3) draupadI kI zayyA / hapu0 54.15 (4) sulocanA ke svayaMvara hetu vicitrAMgada deva dvArA banAyA gayA prAsAda / pApu0 3.44 (5) eka tapa / isameM pacahattara upavAsa tathA paccIsa pAraNAe~ kI jAtI hai / upavAsa aura pAraNAe~ nimna prastAra krama meM hotI hai 1 2 3 4 5 15 sarvadayitA-seTha samudradatta kI patnI / mapu0 47.198 de0 sarvadayita sarvavik -saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvadeva-vRSabhadeva ke untIsaveM gaNadhara / hapu0 12.60 sarvadoSahara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.163 sarvapriya-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke aTThAIsaveM gaNadhara / hapu0 12.60 (2) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha vidyAdharoM kA svAmI thaa| rAvaNa ko senA ko dekhakara yaha vyAghravAhI ratha para baiThakara sasainya ghara se nikalA thaa| papu0 58.4 sarvabhava-isa nAma kA eka upavAsa / vinayazrI isa upavAsa ke phala___ svarUpa saudharmendra kI devI huI thii| hapu0 60.92 de0 sarvatobhadra sarvabhUtazaraNya-eka muni / ye dazaratha ke dIkSAguru the / papu0 1.80 sarvabhUtahita-sarva prANiyoM kA hita karanevAle manaHparyayajJAnI eka muni / rAjA dazaratha bahattara rAjAoM ke sAtha inhIM ke pAsa dokSita hue the| inakA apara nAma sarvabhUtazaraNya thaa| papu0 29.85, 32.78-81 de0 sarvabhUtazaraNya sarvabhUSaNa-eka kevalI jina / ye vijayA parvata kI uttarazreNI meM gujA nagara ke rAjA siMhavikrama aura rAnI zrI ke putra the| inakI ATha sau striyA~ thIM, jinameM kiraNamaNDalA ke sote samaya bAra-bAra hemaratha kA nAmoccAraNa karane se inhoMne vairAgya dhAraNa kara liyA thA aura kiraNamaNDalA bhI sAdhvI ho gayI thii| kiraNamaNDalA marakara vidyadvaktrA rAkSasI huI / isa rAkSasI ne ina para pUrva vaira ke kAraNa aneka upasarga kiye kintu upasargoM ko jItakara ye kevalajJAnI ho gaye / inake kevalajJAna kI pUjA ke lie meSaketu deva AyA jisane sItA kI agni parIkSA meM sahAyatA kI thii| papu0 1.97, 104, 103-117, 127-128 sarvamitra-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke puSkalAvato deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA cakravartI priyamitra kA putra / priyamitra ise ho rAjya sauMpakara dIkSita ho gaye the| mapu0 74.235-240, vIvaca0 5.105 <.. ory mor dom kula 15 15 15, 15 15 isa prastAra meM 1 se 5 taka ke aMka paMktiyoM meM isa vidhi meM aMkita hai ki unakA hara prakAra se yoga 15 hI AtA hai| paMktiyoM meM Jain Education Intemational Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvayaza- sarvArthakalpaka jaina purANakoza : 431 sarvayaza-eka digambara muni / devila vaizya kI putrI zrIdattA ne sarvazaila parvata para inhIM se ahiMsAvata liyA thaa| mapu0 62.496 sarvayazA-(1) suramya deza meM podanapura nagara ke rAjA tRNapiMgala kI rAnI / yaha madhupiMgala kI jananI thii| mapu0 67.223-224, hapu0 23.52 (2) vinItA nagarI ke rAjA siMhasena kI raanii| ye tIrthakara anantanAtha ko jananI tho / papu0 20.50 / / sarvayogIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.164 sarvarakSita-puSkalAvatI deza kI puNDarI kiNI nagarI ke rAjA guNapAla kA kotavAla / yaha utpalamAlA vezyA kA premI thA / mapu0 46.289, 298-304, de0 utpalamAlA sarvaratna-(1) cakravartI ke jIvana kAla paryanta rahane vAlI kAla, mahA kAla Adi nau nidhiyoM meM eka nidhi / nidhipAla deva isakI rakSA karatA hai / isa nidhi se mahAnIla, nIla tathA padmarAga Adi aneka taraha ke ratna prakaTa hote the| mapu0 37.82, hapu011. 110-111 (2) rucakagiri kI naiRtya dizA meM sthita eka kUTa / yahA~ jayantI devI rahatI hai / hapu0 5.726 (3) mAnuSottara parvata ke pUrvottara koNa meM vidyamAna eka kUTa / garur3akumAroM kA svAmI yahA~ rahatA hai / hapu0 5.608 'sarvaratnamaya-meru kI calikA se lekara nIce taka kI chaH pRthivIkAya paridhiyoM meM cauthI paridhi / isakA vistAra solaha hajAra pA~ca sau yojana hai / hapu0 5.304-305 'sarvaramaNIya-bharatakSetra kA eka nagara / mapu0 76.184 sarbataka-bharatakSetra kA eka vana / tIrthakara candraprabha ne isI vana meM dIkSA lI thii| mapu0 54.216-217 sarvalokajIta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvalokAtiga-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.191 sarvalokeza-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 mapu0 25.119 sarvalokaikasArathi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.191 sarvavita-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.119 / sarvavidyAprakarSiNI-vidyAdhara rAjAoM kI solaha nikAya vidyAoM meM eka vidyA / dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinamividyAdhara ko do thii| hapu0 22.62, 73 / sarvavidyAvirAjitA-vidyAdhara rAjAoM kI solaha nikAya vidyAoM meM eka vidyA / dharaNendra ne isa vidyA ke sAtha aneka anya vidyAe~ nami aura vinami vidyAdhara ko dI thIM / hapu0 22.64 sarvahAla-eka biimaarii| isase sampUrNa zarIra meM pIDA hotI hai / papu0 64.35 sarvazala-jambUdvIpa ke bharatakSetra kA eka parvata / yahA~ sarvayaza muni Aye the| mapu0 62.496 de0 sarvayaza sarvazrI-(1) bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM meghapura nagara ke rAjA dhanaMjaya kI rAnI aura dhanazrI ko jananI / mapu0 71.252-253, hapu0 33.135 (2) jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra kI vItazokA nagarI ke rAjA vaijayanta kI raanii| isake saMjayanta aura jayanta do putra the| mapu0 59.109-110, hapu0 27.5-6 (3) eka AryikA / yaha paMcamakAla ke sAr3he ATha mAha zeSa rahane para kArtika mAsa ke kRSNa pakSa ke antima dina svAti nakSatra meM deha tyAga kara svarga meM utpanna hogI / mapu0 76.432-436 (4) rAjA sarvasundara kI rAnI aura padmAvatI kI jananI / papu0 8.103 (5) indra lokapAla kI muni bhakta raanii| yaha samyadRSTi thii| AnandamAlA muni kI nindA karane ke kAraNa kalyANa muni ke dvArA bhasma kiye jAne vAle apane pati ko usane muni kI krodhAgni zAnta karake bhasma hone se bacAyA thA / papu0 13.82-91 sarvasamRddha-videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI kA eka vaizya / isakI strI dhanazrI aura sarvadayita putra thaa| mapu0 47.191-193 sarvasaha-(1) vRSabhadeva ke paccAsaveM gaNadhara / hapu0 12.59 (2) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA AThavA~ putra / pApu0 8.193 sarvasAra-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara raajaa| yaha rAvaNa kI senA dekhakara vyAghravAhI ratha para baiThakara yuddha karane sasainya nikalA thaa| 'papR0 58.5 sabasundara-saptarSiyoM meM cauthe RSi / prabhApara ke rAjA zrotA aura rAnI dharaNI ke sAta putra hue the-suramanyu, zrImanyu, zrInicaya, sarvasundara, jayavAna, vinayalAlasa aura jayamitra / ye sAtoM prItikara muni ke pAsa dIkSita ho gaye the| saptarSi nAma se vikhyAta hue the| mathurA meM camarendra dvArA phailAI gaI bImArI inhIM ke Agamana se zAnta huI thii| papu0 92.1-14 sarvAtmabhUta-AgAmI pA~caveM tIrthaMkara / mapu076.478 hapu0 60.559 sarvAtmA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvAdi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sarvArtha-(1) rAjA siddhArtha ke pitaa| bhagavAna mahAvIra ke bAbA / hapu0 2.13 (2) cArudatta kA mAmA / isakI strI sumitrA aura putrI mitravatI thii| cArudatta ne mitra vatI ke sAtha vivAha kiyA thA / hapu0 21.38 (3) bharatakSetra meM kAzI deza kI vArANasI nagarI ke rAjA akampana ke cAra maMtriyoM meM eka mNtrii| isane rAjA akampana ko sulocanA kA vivAha kisI vidyAdhara rAjakumAra ke sAtha karane kI salAha dI tho / mapu0 43.121-127, 181, 192-913 sarvArthakalpaka-agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM dasavIM vastu / hapu0 10.79 de0 agrAyaNIyapUrva Jain Education Intemational Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 : jaina purANakoza sarvArthasiddhA eka vidyA / paramakalyANarUpa, maMtroM se pariSkRta, vidyAbala se yukta aura sabhI kA hita karanevAlI yaha vidyA dharaNendra ne nami aura vinami vidyAdhara ko dI thii| hapu0 22.70-73 sarvArthasiddhi - ( 1 ) pA~ca anuttara vimAnoM meM vidyamAna eka indraka vimAna / yaha anuttara vimAnoM ke bIca meM hotA hai| isakI pUrva Adi cAra dizAoM meM vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ye cAra vimAna sthita haiN| yaha nau graiveyaka vimAnoM ke Upara rahatA hai / yahA~ devoM kI U~cAI eka hAtha kI hotI hai| ve pravIcAra rahita hote haiN| yaha vimAna loka ke anta bhAga se bAraha yojana nIcA hai| isakI lambAI, paur3AI aura golAI jambUdvIpa ke barAbara hai| yaha svarga ke saTha paTaloM ke anta meM sthita hai| isa vimAna meM utpanna honevAle jIvoM ke saba manoratha anAyAsa hI siddha ho jAte haiN| mapu0 11.112-114, 61.12. 90 105.170-171, 04.69, 6.54, 65 (2) eka pAlakI / tIrthaMkara zAntinAtha isI meM baiThakara saMyama dhArane karane sahasrAmra vana gaye the / mapu0 63.470 sarvArthasiddhistUpa - samavasaraNa kA eka stUpa / isakI cAroM dizAoM meM vijaya Adi vimAnoM kI racanA hotI hai| hapu0 57.102 sarvAvadhijJAna - avadhijJAna ke tIna bhedoM meM dUsarA bheda / yaha paramAvadhijJAna hone ke pUrva hotA hai / ye jJAna deva pratyakSa hote haiM tathA pudgala dravya ko viSaya karate haiM / mapu0 36.147, hapu0 10.152 sarvAstracchAdana - eka vidyAstra / vidyAdhara caNDavega ne yaha vasudeva ko diyA thA / hapu0 25.46-49 sarvAhA - bhAnukarNa ko prApta vidyAoM meM eka vidyA / papu0 7.333 sarvoSadhiRddhi - eka Rddhi / isa Rddhi ke dhArI muni ke zarIra kA sparza kara bahatI huI vAyu saba rogoM ko haranevAlI hotI hai / mapu0 2.71 salilAtmaka saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.126 sallakI - bharatakSetra kA eka vana / mRdumati muni marakara mAyA kaSAya ke kAraNa isI vana meM trilokakaMTaka hAthI huA thA / mapu0 59.197 de0 trilokakaNTaka sallekhanA - (1) mRtyu ke kAraNa (rogAdi) upasthita hone para bahiraMga meM zarIra ko aura antaraMga meM kaSAyoM ko kRza krnaa| gRhasthadharma kA pAlana karate hue jo aisA maraNa karatA hai vaha deva hotA hai tathA svarga se cyuta hokara manuSya paryAya pAtA hai / aisA jIva adhika se adhika ATha bhavoM meM nirgrantha hokara siddha pada ko prApta kara letA hai / isake tIna bheda haiM- bhaktapratyAkhyAna ( bhojana-pAna ko ghaTAnA ), iMginImaraNa ( apane zarIra kI svayaM sevA karanA ) aura prAyopagamanasvakRta aura parakRta donoM prakAra ke upacAroM kI icchA nahIM karanA / mapu0 5.233-234. papu0 14.203-204, hapu0 58.160 (2) cAra zikSAvratoM meM cauthA zikSAvrata Ayu kA kSaya upasthita hone para sallekhanA dhAraNa karanA / papu0 14.199 sarvArthasiddhA-sahadeva savarNakAriNI - maMtroM se pariSkRta, paramakalyANarUpa eka vidyA / dharaNendra ne yaha vidyA nami aura vinami ko dI thii| hapu0 22.71-72 savastuka--- tAlagata gAndharva kA eka prakAra / hapu0 19.150 dhyAna (1) pRthaktvavita vIcAra prathamA ko vitarka kahate haiM aura artha, vyaMjana tathA yogoM kA saMkramaNa vIcAra kahalAtA hai / jisa dhyAna meM vitarka arthAt zAstra ke padoM kA pRthakpRthak rUpa se vIcAra hotA rahe arthAt artha, vyaMjana aura yogoM kA pRthak-pRthak saMkramaNa hotA rahe artha ko chor3akara vyaMjana kA aura vyaMjana ko chor3akara artha kA tathA isI prakAra mana, vacana aura kAya tInoM yogoM kA parivartana hotA rahe, usa dhyAna ko pRthaktvavitarka- vocAra prathama zukladhyAna kahate haiM / isa dhyAna meM pRthaktva kA artha hai - aneka rUpatA / indriyajayI muni eka artha se dUsare artha ko eka zabda se dUsare zabda ko aura eka yoga se dUsare yoga ko prApta hote hue pRthaktvavitakavIcAra nAmaka prathama kalyAna karatA hai| cUMki tInoM yogoM ko dhAraNa karanevAle aura caudaha pUrvo ke jAnanevAle munirAja hI isa dhyAna kA cintana karate haiM isalie hI pahalA zukladhyAna savitarka aura savIcAra kahA gayA hai| zrutaskandha ke zabda aura arthoM kA sampUrNa vistAra isakA dhyeya hotA hai| mohanIya karma kA kSaya athavA upazama isake phala haiN| isameM dhyAtA ke grahaNa kiye hue padArtha ko chor3akara dUsare padArtha kA dhyAna karane lagane, eka zabda se dUsare zabda ko, eka yoga se dUsare yoga ko prApta ho jAne se prathama zukladhyAna ko savitarka aura savIcAra bhI kahA hai / mapu0 21.170-176 savipAka nirjarA - nirjarA kA pahalA bheda / saMsArI prANiyoM kI svabhAvataH honevAlI karmanirjarA savidhAka nirjarA kahalAtI hai| isa nirjarA kAla meM navIna bandha bhI hotA rahatA hai| vIvaca0 11.82 sahakArIkAraNa- kArya meM sahayogI kAraNa / hapu0 7.14 de0 kAraNa sahadeva - ( 1 ) jarAsandha ke kAlayavana Adi aneka putroM meM eka putra / yaha jarAsandha kA dUsarA putra thaa| kRSNa ne ise magadha kA rAjA banAyA thA / isako rAjadhAnI rAjagRha thI / hapu0 52.30, 53.44, pApu0 20.351-352 (2) pA~cavA pANDava / yaha pANDu aura unakI dUsarI rAnI mAdrI kA kaniSTha putra thA / nakula isakA bar3A bhAI thA / yaha mahArathI thA / isane dhanurvidyA sIkhI thii| mahAbhArata yuddha kI samApti ke pazcAt isane apane dUsare bhAiyoM ke sAtha muni dIkSA lI thii| duryodhana ke bhAnaje kuryadhara ne AtApana yoga meM sthita isa para bhI upasarga kiyA thA / usane agni meM tapAkara lohe ke AbhUSaNa pahanAye the / isane ghara ke upasarga ko bAraha bhAvanAoM kA cintana karate hue zAntipUrvaka sahana kiyA thaa| anta meM samatApUrvaka deha tyAga kara vaha sarvArthasiddhi ke anusAra vimAna meM ahamindra huaa| dUsare pUrvabhava meM yaha mitra brAhmaNI tathA prathama pUrvabhava meM acyuta svarga meM deva thA / mapu0 70.114-116, 266-271, pu0 45.2, 38, 50 79-80, pAe0 8.1740175, 210-212, 23.82, 114, 24,77, 25.14, 20, 56-123, 138-140 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahadevI-sahasrarazmi jaina purANakoza : 433 (3) avanti deza kI ujjayinI nagarI ke dhanadeva seTha kA putra / apane pitA sulocana ko mAranevAle vidyAdhara pUrNadhana ke nagara ko nAgadatta kA bhAgIdAra / isakA nakula nAmaka eka bhAI thaa| ye donoM gherakara yuddha meM pUrNadhana ko mAra DAlA thaa| yaha pUrNapana ke putra meghabhAI nAgadatta ke sAtha palAzanagara gaye the| nAgadatta ne palAzanagara meM vAhana ko bhI mAranA cAhatA thA kintu tIrthakara ajitanAtha ke samavaprApta kanyA padmalatA tathA sampatti jahAja para pahuMcAkara jaise hI ina saraNa meM cale jAne se yaha use pakar3ane svayaM samavasaraNa meM pahu~cA / donoM bhAiyoM ko bhI jahAja para car3hAyA ki ina donoM ne jahAja para vahA~ pahu~cate hI isake pariNAma nirmala hue aura isane apanA vaira car3hane kI rassI nAgadatta ko nahIM dI aura jahAja lekara apane nagara chor3a diyA / papu0 5.58-95 A gaye the / nAgadatta ke na Ane para usakI mAtA dukhI huI / nAgadatta sahAparvA-parvatavAsinI auSadhijJAtrI eka vidyA / dharaNendra ne yaha vidyA ko eka vidyAdhara ne dayA karake use manohara vana meM utAra diyaa| nami aura vinami vidyAdharoM ko dI thI / hapu0 22.67-69, 73 yahA~ se vaha bahina ke yahA~ gayA / vahA~ padmalatA ke nakula ke sAtha sahasrapAt-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.121 vivAhe jAne kA sandeza pAkara ghara AyA aura usane rAjA se sampUrNa sahasrabala-rAjA zatabala kA pitA / isane putra ko rAjya dekara jinadIkSA vRtta khaa| phalasvarUpa nakula padmalatA ko na vivAha sakA / yaha le lI aura karmanAza kara mukta huA / mapu0 5.146-149 saMsAra meM cirakAla taka bhramaNa kara kauzambI nagarI meM mitravIra nAma ___ sahasrabAhu-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM kozala deza ke sAketanagara kA kA vaizya putra huA / isI ne candanA vRSabhasena seTha ko dI thii| mapu0 raajaa| kAnyakubja deza ke rAjA pArata kI putrI citramatI isakI rAnI 75.95-98, 109-155, 172-174 aura kRtavIra putra thA / isake cAcA zatabindu the tathA jamadagni cacere sahadevI-(1) ayodhyA ke rAjA anantavIrya kI rAnI aura sanatkumAra bhaaii| jamadagni ke indra aura zvetarAma do putra the / eka dina yaha apane cakravartI kI jananI / mapu0 61.105, papu0 20.153 putra kRtavIra ke sAtha jamadagni ke tapovana phuNcaa| vahA~ kRtavIra ne (2) ayodhyA ke rAjA kIrtidhara kI rAnI / ye kauzala deza ke mausI reNukI se kAmadhenu kI yAcanA kI aura reNukI ke svIkRti na rAjA kI putrI aura sukauzala kI jananI thIM / isake pati ne munidIkSA dene para jamadagni ko mArakara yaha nagara kI ora calA gayA thaa| le lI thI / putra sukauzala ke apane pitA se dIkSA dhAraNa kara lene para jamadagni kA maraNa sunakara jamadagni ke donoM putra ayodhyA kI ora yaha AtaMdhyAna se marakara tiryaMca yoni meM vyAghro huI / isane isa gaye tathA vahA~ saMgrAma kara unhoMne use mAra diyA thaa| mapu0 65.56paryAya meM pUrva paryAya ke apane hI putra sukauzala ke pUrva vairavaza paira khA 60, 92, 99-112 liye the / anya aMga bhI vidArNa kara diye the| anta meM sukauzala ke ___sahasrabhAga-ratnapura nagara ke zreSThI gomukha aura usakI patnI dharaNI kA pitA kIrtidhara ke upadeza se isane saMnyAsa grahaNa kiyA tathA deha tyAga putra / isane samyagdarzana prAptakara aNuvrata dhAraNa kiye the / anta meM karake yaha svarga gayI / papu0 21.73-77, 140-142, 159, 164- yaha marakara zukra svarga meM deva huA / papu0 13.60-61 165, 22. 44-49, 85, 90-92, 97 sahasramati-rAvaNa kA maMtrI / isane rAvaNa ke bacAva sambandhI aneka sahasra-munivelAvratadhArI eka puruSa / isane muni ko AhAra diyA thA, upAya use sujhAye the / papu0 46.210-229 jisake prabhAva se isake ghara ratnavRSTi huI thI / anta meM marakara yaha sahasrarazmi-(1) rathanUpura ke rAjA vidyAdhara amitateja ke pA~ca sau kuberakAnta seTha huA / papu0 14.328 putroM meM jyeSTha putra / amitateja ise sAtha lekara mahAjvAlA vidyA sahasrakiraNa-eka astra / isase tAmasa astra naSTa kiyA jAtA thaa| siddha karane ke lie hrImanta parvata para zrIsaMjayanta muni kI pratimA ke papu0 74.108 pAsa gayA thaa| mapu0 62.273-274 / sahasragrIva-(1) bali ke vaMza meM huA eka vidyAdhara raajaa| hapu0 (2) mAhiSmatI nagarI kA rAjA / isane narmadA ke kinAre rAvaNa 25.36 kI pUjA meM vighna kiyA / isa vidhna ke phalasvarUpa rAvaNa aura isakA (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita vijayA parvata kI dakSiNa yuddha huA, jisameM yaha jIvita pakar3A gayA thaa| isake pitA zatabAha zreNI ke meghakUTa nagara ke rAjA vinami vidyAdhara ke vaMza meM huA muni ke kahane se rAvaNa ne ise chor3a diyA thA aura ise apanA cauthA rAvaNa kA pUrvaja eka vidyAdhara rAjA / yaha yahA~ se nikAle jAne para bhAI mAna liyA thaa| rAvaNa ne mandodarI kI choTI bahina svayaMprabhA laMkA gayA thA / mAtagrIva isakA putra thaa| rAvaNa isI kI vaMza bhI dene kA prastAva rakhA thA kintu use asvIkRta kara isane putra ko paramparA meM huA mapu0 68.7-12 rAjya sauMpakara dazAnana se kSamA yAcanA karate hue pitA zatabAha ke sahasraghoSa-vidyAdhara azanighoSa kA putra / yaha podanapura ke rAjA pAsa dIkSA le lI thii| pUrva nizcayAnusAra jaise hI anaraNya ke pAsa zrIvijaya se yuddha meM parAjita huA thaa| mapu0 62.275-276 isakI dIkSA kA samAcAra gayA ki anaraNya bhI putra ko rAjya dekara sahanadika-rAjA jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.39 muni ho gayA thaa| papu0 10.65, 86-92, 130-131, 147, sahasranayana-vihAyastilaka nagara ke rAjA sulocana kA putra / yaha cakravartI 160-176 sagara kA sAlA thaa| isane sagara se vidyAdharoM kA Adhipatya pAkara (3) jarAsandha kA putra / hapu0 52.40 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 : jaina purANakoza sahasravaktra - eka nAgakumAra isane prayamnakumAra ko makaracihna se cihnita dhvajA, citravarNaM dhanuSa, nandaka khaDga aura kAmarUpiNI aMgUThI dI thI / mapu0 72.115-117 sahI (1) sormendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma ma 25,121 ( 2 ) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videhakSetra meM huA eka rAjA / isane vana meM kisI kevalI se apane donoM sevakoM ke sAtha dIkSA le lI thii| donoM sevaka tapa kara svarga gaye aura isane mokSa prApta kiyaa| papu0 5.128- 132 sahasrAkSa - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.121 sahasrAnIka - vinami vidyAdhara ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 22.105 sahasrAntaka -- eka zUlaratna / camarendra ne yaha zUlaratna rAjA madhu ko bheMTa meM diyA thA / papu0 12.67 sahasrAyudhajambUdvIpa meM pUrvavidehakSetra ke ratnasaMcaya - nagara ke rAjA kSemaMkara kA pautra tathA cakravartI vajrAyudha kA putra / lakSmImatI isakI mAtA, zrISeNA rAnI aura kanakazAnta putra tathA kanakamAlA putravadhU thI / isakA yaha putra dIkSita ho gayA thaa| pitA ke dIkSita hone ke pazcAt yaha bhI zatabalI ko rAjya sauMpakara pihitAsrava muni ke pAsa dIkSita huA aura vaibhAra parvata para saMnyAsamaraNa kara Urdhvagraiveyaka ke saumanasa vimAna meM RddhidhArI deva huA / mapu0 63.37-39, 4546, 116-117, 123, 138-141, pApu0 5.50-52 sahAra (1) bAra svarga 10 105.166-169, ha0 4.11, 6, 18, 05.117 (2) eka vimAna / sahasrAra indra isI vimAna meM rahatA hai / mapu0 59.10 (3) alaMkArapura ke rAjA azanivega kA putra / azanivega ise rAjya dekara nirgrantha ho gayA thA / papu0 6.502-504 (4) rathanUpura kA eka vidyAdhara rAjA / isakI rAnI mAnasasundarI thI / garbhAvasthA meM patnI ko svargIya sukha bhogane kA dohada hone ke kAraNa isane apane isa putra kA nAma indra rakhA thaa| isa putra ne laMkA ke rAjA rAvaNa ke dAdA mAlI ko yuddha meM mAra DAlA thaa| isa prakAra putra kA rAvaNa se virodha hone para isane putra ko rAvaNa se sandhi karane ke lie kahA thA / sandhi na karane ke kAraNa rAvaNa ne "ise bA~dha liyA thA jise isake nivedana karane para hI rAvaNa ne mukta kiyA thA / papu0 7.1-2, 18, 88, 12.168, 346-347, 13.32 - sahalAna - ( 1 ) malaya deza ke bhadrilapura nagara kA eka vana / tIrthaMkara neminAtha ne isI vana meM dIkSA lI thii| pu0 59.112, pApu0 22.45 (2) ayodhyA nagarI kA eka vana / yahA~ munirAja vimalavAhana kA eka haz2Ara muniyoM ke sAtha Agamana huA thaa| rAjA madhu aura sahasravaktra - sAgara usake bhAI kaiTabha ne inhIM se dIkSA lI thI / hapu0 43.200-202 (3) ariSTapura nagara kA vana / rAnI sumitrA ke pati rAjA vAsava muni sAgarasena se yahA~ dIkSita hue the / hapu0 60.76-85 (4) puSkarArdha dvIpa meM sukaccha deza ke kSemapura nagara kA vana / kSemapura ke rAjA nalinaprabha ne ananta muni se dharmopadeza sunakara isI vana meM dIkSA lI thii| mapu0 57.2, 8 (5) bharatakSetra meM kurujAMgala deza kA vana / yahA~ tIrthaMkara zAntinAtha ne dIkSA lI thI / mapu0 63.342, 470, 476 sahAyavana -- bharatakSetra kA eka vana / yahA~ vanavAsa ke samaya pANDava Aye ye duryodhana ne yahA~ unheM mArane kA prayatna kiyA kintu vaha usameM saphala nahIM ho sakA / pApu0 17.73-74 sahiSNu - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.109 sahetukajambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita sAketa nagara kA samIpavartI vana / tIrthaMkara ajitanAtha ne yahIM dIkSA lI thI / mapu0 48.38-39 sahya- (1) bharatakSetra meM malayagiri ke samIpa sthita parvata / digvijaya ke samaya cakravartI bharateza yahA~ Aye the / mapu0 30.27, 65 (2) rAjA acala kA putra / hapu0 48.49 sAMkAzyapura - eka nagara / yahA~ kA rAjA sItA ke svayaMvara meM AyA thA / papu0 28.219 sAkAramantrabhaiva - satyANuvrata ke pA~ca aticAroM meM eka aticAra-saMketoM se dUsare ke rahasya ko prakaTa kara denA / hapu0 58.169 sAketa - ayodhyA kA apara nAma / tIrthaMkaroM ke janmotsava ke samaya suraasura Adi tInoM jagata ke jIva yahA~ ekatrita hue ve isIlie yaha sAketa isa nAma se prasiddha huA / tIrthaMkara AdinAtha, ajitanAtha, abhinandananAtha, sumatinAtha aura jagannAtha ina pAMca tIrthakaroM ne isI nagara meM janma liyA thA / mapu0 12.82, 48.19, 27, 50. 16-19, 51.19-24, 60.16-22, papu0 20.37, 38, 40, 41, 50 hapu0 8.150, 9.42, 18.97 vIvaca0 2.107 sAkSI - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.141 sAgara - (1) sUryavaMza meM huA eka rAjA / yaha subhadra kA putra aura bhadra kA pitA thaa| papu0 5.6, hapu0 13.9 (2) rAjA ugrasena ke chaH putroM meM pA~cavA~ putra / vasudeva ne kRSNa jarAsandha yuddha meM ise rAjA bhoja kA rakSaka niyukta kiyA thA / hapu0 48.39, 50.118 (3) tIrthaMkaroM kI garbhAvasthA meM unakI mAtA dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM eka svapna samudra / papu0 21.12-15 (4) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.22 (5) dasa kor3Akor3I palya pramANa kAla / papu0 20.77 (6) eka muni / rAjA hemAbha kI rAnI yazasvatI ne inase siddhArtha vana meM vrata liye the / mapu0 71.435-436 (7) rAjagRha nagara kA eka zrAvaka / yaha rAjA satyaMdhara kA purohita thA zrImatI isakI strI aura buddhiSeNa putra thaa| 75.257-259 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAgarakUTa-sAgAra jaina purANakoza : 435 (8) tIrthakara ajitanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.529 / sAgarasena-(1) sahasrAmra vana meM Aye eka muniraaj| ariSTapura nagara sAgarakUTa-mAlyavAn parvata kA eka kUTa / hapu0 5.219 kA rAjA vAsava inhIM se dIkSita huA thaa| mapu0 71.400-402, sAgaracandra-meghakUTa nagarI ke jinAlaya meM samAgata eka muni / pradyumna ne inase apane pUrvabhava pUche the / hapu0 47.60-61 (2) rAjA vasu kI vaMza paramparA meM hue rAjAoM meM rAjA dIpana sAgaracitraka-nandanavana kA eka kUTa / hapu0 5.329 kA putra aura rAjA sumitra kA pitA / hapu0 18.19 sAgaradatta-(1) cauthe nArAyaNa ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.210 (3) eka muni / pururavA bhala inheM mRga samajhakara mAranA cAhatA . (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita ekakSetra nagara kA eka thA kintu usakI strI ne aisA nahIM hone diyA thaa| pururavA ne inase vaizya / isakI strI ratnaprabhA thii| ina donoM kI guNavatI nAma kI kSamA mA~gakara dharmopadeza sunA aura madya-mAMsAdi kA bhakSaNa tathA putrI thI, jo sotA kA jIva thI / papu0 106.12 jIvaghAta tyAgakara samAdhipUrvaka deha tyAga kI aura saudharma svarga meM deva (3) videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke nivAsI seTha sAgarasena huA / mapu0 62.86-88, 74. 14-22, vIvaca0 2.18-38 kA bar3A putra / yaha samudradatta kA bar3A bhAI thaa| isakI bahina (4) eka vidvAn / siddhArtha nagara ke rAjA kSemaMkara ke dezabhUSaNa sAgaradattA thii| ise sAgarasena ko bhAnajI vaizravaNadattA vivAhI gayI aura kulabhUSaNa donoM putroM ne isI vidvAn ke pAsa aneka kalAeM thii| mapu0 47.191-199 / sIkhI thIM / papu0 39.158-161 (4) rAjapura nagara kA eka vaizya / isane nimittajJAnI ke kahe (5) eka cAraNa RddhidhArI muni / ye damadhara muni ke mAtha manoanusAra apanI putrI vimalA kA vivAha jIvandhara se kiyA thaa| hara vana meM tapasyA kara rahe the| inhoMne isI vana meM hI AhAra lene mapu0 75.584-587 kI pratijJA kI thii| vijaya yAtrA ke prasaMga se vajrajaMgha vahA~ AyA (5) hastinApura kA nivAsI eka vaizya / isakI strI dhanavatI aura usane vana meM hI AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye| mapu. 8.167-173 aura ugrasena putra thaa| mapu08.223 (6) eka zivikA / tIrthakara anantanAtha isI meM baiThakara dokSA (6) videhakSetra kI puNDarIkiNI nagarI kA eka vaizya / seTha bhUmi-sahetuka bana gaye the / mapu0 60.30-32 sarvadayita ke pitA kI chITI bahina devazrI isakI patnI thii| isase (7) bharatakSetra ke aMga deza kI campA nagarI kA eka vaizya / isake do putra the-sAgaradatta aura samudradatta / eka putrI bhI thI isakI strI padmAvatI tathA padmazrI putrI thI / mapu0 76.8, 46,50 jisakA nAma samudradattA thaa| mapu0 47.191, 195-196 / (7) dharaNibhUSaNa parvata ke priyaMkara udyAna meM Aye eka munirAja / (8) eka muni / ye vacadanta cakravartI ke putra the| inakA janma Ayu ke anta meM saMnyAsapUrvaka deha tyAgakara ye svarga gye| mapu0 samudra meM hone se yaha nAma rakhA gayA thaa| inhoMne bAdaloM ko vilIna 76.220-221, 350 hotA huA dekhakara saba kucha kSaNabhaMgura jaanaa| isa bodha se inheM sAgarasenA-videhakSatra kI puNDarIkiNI nagarI ke seTha sAgarasena kI vairAgya jAgA / phalasvarUpa ye amRtasAgara muni ke pAsa saMyamI ho gaye choTI bahina / isakI do santAneM thIM-eka putra aura eka putrii| the / mapu0 76.134, 139-149 putra vaizravadatta aura putrI vaizravadattA thI / mapu0 47.191, 196-197 (9) magadha deza ke supratiSTha nagara kA seTha / isakI strI prabhAkaro sAgarAvarta-devoM se rakSita eka dhanuSa / candragati vidyAdhara ne lakSmaNa thI / isa strI se isake do putra hue-nAgadatta aura kuberadatta / ko yaha dhanuSa car3hAkara apanI zakti batAne ke lie kahA thA / lakSmaNa isane sAgarasena muni se apanI tona dina kI Ayu zeSa jAnakara ne bhI isa dhanuSa ko car3hAkara usakA mAnabhaMga kiyA thaa| devoM ne bAIsa dina kA saMnyAsa dhAraNa karake deha tyAga kI thI tathA deva pada puSpavRSTi kI thii| iso zakti ko dekhakara candravarddhana vidyAdhara ne pAyA thA / mapu0 76.227-230 lakSmaNa ko apanI aThAraha putriyA~ dI thiiN| anta meM yaha dhanuSa sAgaravattA-seTha sAgarasena ko putrii| isakA vivAha seTha vaizravaNadatta ke lakSmaNa ne apane bhAI zatrughna ko de diyA thaa| papu0 28.169-170, sAtha huA thA / mapu0 47.198-199 de0 sAgaradatta-3 247-250,89.35 sAgaranisvAna-eka vAnarakumAra / yaha bahurUpiNI vidyA siddhi ke samaya sAgaropama-(1) rAma kA eka yoddhA / papu0 58.22 rAvaNa ko kupita karane laMkA gayA thA / papu0 70.15, 18 (2) kAla kA eka pramANa / r3hAI uddhAra sAgara pramANa kAla kA sAgarabuddhi-eka nimittjnyaanii| inhIM ne rAvaNa ko usakI mRtyu kA eka sAgaropama kAla hotA hai| eka uddhAra sAgara daza kor3Akor3I kAraNa dazaratha kA putra batAyA thaa| papu0 23.25 uddhAra palyoM kA kahA gayA hai / hapu0 7.51 de0 uddhArapalya sAgara buddhi-bAlI kA mNtrii| isane dazAnana ke AkramaNa karane para sAgAra-gRhastha / cakravartI bharateza ne parIkSA karake inake do bheda kiye AkramaNa kA pratizodha karane ke lie udyata bAlI se kSamA dhAraNa the-vratI aura avtii| inameM unhoMne vratI gahasthoM ko sammAnita karane kA nivedana kiyA thaa| yuddha kA phala kSaya batAkara isane kiyA thA tathA inheM ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapa akAraNa yuddha na karane kA use parAmarza diyA thaa| papu0 9.70-75 ye chaH karma karane kA upadeza bhI diyA thaa| mapu0 38.7-24 Jain Education Intemational Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 : jaina purANakoza sAgAradharma-sAmantavarddhana sAgAradharma-gRhastha dharma-pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata / karate, (24) vastra dhAraNa nahIM karate, (25) dA~toM kA maila nahIM ina bAraha vratoM kA dhAraNa karanA tathA dhana-sampadA meM santoSa rakhanA, chuTAte, (26) sadaiva pRthivI para hI zayana karate, (27) AhAra dina indriya viSayoM meM anAsakta rahanA, kaSAyoM ko kRza karanA aura meM eka hI bAra, (28) khar3e-khar3e lete haiM / inake ye aTThAIsa mUlaguNa haiM jJAniyoM kI vinaya karanA sAgAra-dharma hai / papu0 4.46, 6.288- jinheM ye satata pAlate haiN| mapu0 9.162-165, 11.63-75, papu0 289 89.30, 109.89, hapu0 1.28, 2.117-129 sATopa-(1) rAvaNa ke virodhI yama lokapAla kA eka yoddhA / yaha (2) guNa aura doSoM meM guNoM ko grahaNa karanevAle satpuruSa / papu0 rAvaNa kI senA ke sAtha yuddha karane ke lie apanI senA sahita yuddhakSetra meM AyA thaa| vibhISaNa ne ise haMsate-ha~sate hI mAra girAyA thaa| (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. papu0 8.466, 469 (2) eka vidyAdhara kumAra / yaha vidyA kI sAdhanA karanevAle rAvaNa sAghubatta-eka muni / kaumudI nagarI ke rAjA sumukha kI putrI madanA ne ko kupita karane laMkA gayA thA / papu0 70.16, 23 / inhIM se samyagdarzana (tattvArtha zraddhAna) prApta kiyA thaa| papu0 39. sAtaMkara-solahaveM svarga kA eka vimAna / rAjA aparAjita isI vimAna 180-183 meM acyutendra hue the / mapu0 70.49-50 sAdhudAna-vratI, nirgrantha sAdhuoM ko diyA gayA dAna / aisA dAna denesAtAsAta-agrAyaNIyapUrva sambandhI karmaprakRti cothe prAbhRta ke caubIsa ___ vAle bhogabhUmi meM utpanna hote haiM / papu0 3.65-69 yogadAroM meM solahavA~ yogadvAra / hapa0 10.81. 84. de. agrA- sAdhubhadra-yavanoM kA eka rAjA / yaha nandyAvartapura ke rAjA ativIrya kA yaNIyapUrva pakSadhara yoddhA thA / papu0 37.8, 20 sAtyaki-AcArya naMdivardhana ke saMgha ke eka avadhijJAnI sAgha / zAli- sAghuvatsala-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.21 grAma ke agnibhUti aura vAyubhUti brAhmaNa bhAIyoM ko inhoMne pUrva janma sAdhusamAdhi--solahakAraNa bhAvanAoM meM eka bhAvanA-bAhya aura meM ve donoM zRgAla the-aisA kahA thaa| inake aisA kahane se, agni- ___Abhyantara kAraNoM se munisaMgha ke tapazcaraNa meM vighna Ane para munibhUti aura vAyubhUti ne inheM talavAra se mArane kA udyama kiyA thA saMgha kI rakSA karanA / mapu0 63.325, hapu0 34.139 kintu kisI yakSa ke dvArA kIla diye jAne se ve inheM nahIM mAra sake sAdhusena-tIrthaGkara vRSabhadeva ke ar3atIsaveM gaNadhara / hapu0 12.61 the / anta meM donoM jaise hI akolita hue ki inase unhoMne zrAvaka sAnatkumAra-Urdhvaloka meM sthita solaha svargoM meM tIsarA svarga / inameM dharma zravaNa kiyA aura donoM zrAvaka ho gye| papu0 109.41-48, aura mAhendra svarga meM nimna sAta indraka vimAna hai-1. aMjana 2. hapu0 43.99-100, 110-115, 136-145 vanamAla 3. nAga 4. garuDa 5. lAMgala 6. balabhadra aura 7. cakra / sAtyakiputra-(1) gyArahavA~ rudra / hapu0 60.534-536 de0 rudra papu0 105.167, hapu0 6.48 (2) AgAmI caubIsaveM tIrthakara kA jIva / mapu0 76.474 sAnu-rAma kA sAmanta / yaha ratha para baiThakara sasainya yuddha karane nikalA sAdhana-hiMsA Adi doSoM kI zuddhi ke zrAvakAcAra ke tIna aMgoM meM thaa| papu058.18 tIsarA aMga-Ayu ke anta meM zarIra, AhAra aura anya vyApAroM kA sAnukampa-yakSa kA choTA bhAI yakSila / nirdaya hone se yakSa-niranukampa parityAga kara dhyAnazuddhi se Atmazodhana krnaa| mapu0 39.143 ke nAma se aura dayAvAn hone se yakSila sAnukampa ke nAma se vikhyAta 145, 149 huA / niranukampa ne eka andhe sarpa para isake rokane para bhI bailagAr3I sAdhAraNa-vaiNa svara kA eka bheda / hapu0 19.147 calA dI thii| isane niranukampa ko bahuta samajhAyA thaa| mapu071. 278-280 de0 yakSila sAdhu-(1) arhanta, siddha, sUri (AcArya), upAdhyAya aura sAdhu ina sAnukAra-acyuta svarga ke tIna indraka vimAnoM meM prathama indraka vimAna / pA~ca parameSThiyoM meM pAMcaveM parameSThI / ye mokSamArga (ratnatraya) ko siddha hapu0 6.51 karane meM sadA dattacitta rahate haiN| inheM loka ko prasanna karane kA ___ sAntAniko kalpavRkSa ke phaloM se nirmita mAlA / cakravartI bharateza ko prayojana nahIM rhtaa| inakA samAgama pApahArI hotA hai| ye yaha prabhAsa-vyantaradeva se bheMTa meM prApta huI thii| mapu0 30.124 paropakArI aura dayAlu hote haiM / ye bAraha prakAra ke tapoM dvArA nirvANa sAma-rAjAoM kI prayojana siddhi ke cAra kAraNoM-sAma, dAna, daNDa kI sAdhanA karate haiN| nirvANa kI sAdhanA karane se hI inheM yaha nAma aura bheda, meM prathama kAraNa-priya tathA hitakArI vacanoM dvArA virodhI prApta huA hai / ye mana, vacana aura kAya se (1-5) pA~ca mahavratoM ko ko apanA banAnA / mapu0 68.62-63, hapu0 50.18 dhAraNa karate, (6-10) pA~ca samitiyoM ko pAlate, (11-15) pA~coM sAmantavarddhana-videhakSetra meM ratnasaMcayanagara ke maNi maMtrI kA putra / isane indriyoM kA nirodha karate aura (16) samatA (17) vandanA, (18) rAjA ke sAtha mahAvrata dhAraNa kara lie the / anta meM marakara yaha aveyaka stuti, (19) pratikramaNa (20) svAdhyAya (21) kAyotsarga tathA chaH vimAna meM ahamindra huA aura vahA~ se cyuta hokara rathanUpura nagara meM Avazyaka kriyAe~ aura (22) kezaloMca karate haiM (23) snAna nahIM sahasrAra vidyAdhara kA indra nAmaka putra huA / papu0 13.62-66 Jain Education Intemational Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAmayikalipi-sAvadha jaina purANakoza : 437 sAmayikalipi-lipi kA eka bheda / papu0 24.25 sAmasamRddha-jambadvIpa ke videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke vItazoka nagara kA eka zreSThI / isane sAgaradatta zrutakevalI ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 76.130,134-136 sAmAnika-deva / indra bhI inheM bar3A mAnate haiM / ye mAtA-pitA aura guru ke tulya hote haiM tathA apanI mAnyatAnusAra indroM ke samAna hI satkAra prApta karate haiN| bhoga aura upabhoga kI sAmagrI inheM indroM ke samAna hI prApta hotI hai| kevala ye indra ke samAna devoM ko AjJA nahIM de pAte / mapu0 10.189, 22.23-24, vIvaca0 6.128, 14.28 sAmAyika-(1) aMgabAhya zruta ke caudaha prakIrNakoM (bhedoM) meM prathama prakIrNaka / hapu0 2.102 (2) SaDAvazyaka kriyAoM meM prathama kriyA-samasta sAvadyayogoM kA tyAga kara citta ko eka bindu para sthira karanA / mapu0 17.202, hapu0 34.142-143 (3) eka zikSAvrata-vItarAga deva ke smaraNa meM sthita puruSa kA sukhaduHkha tathA zatru-mitra meM mAdhyastha bhAva rkhnaa| yaha durdhyAna aura durlezyA ko chor3akara pratidina prAtaH madhyAhna aura sAyaMkAla tIna bAra kiyA jAtA hai / inake pA~ca aticAra hote haiM-1. manoyoga duSpraNidhAna 2. vacanayogaduSpraNidhAna 3. kAyayogaduSpraNidhAna 4. anAdara aura 4. smRtyanupasthAna / papu0 14.199, hapu0 58.153, 180, vIvaca0 18.55 (4) zrAvaka kI gyAraha pratimAoM meM tIsarI prtimaa| isakA svarUpa sAmAyika zikSAvrata ke samAna hai| vIvaca0 18.60 sAmAyikacAritra-cAritra ke pA~ca bhedoM meM prathama bheda-saba padArthoM meM rAga-dveSa nivRtti rUpa samatAbhAva rakhanA aura sAvadyayoga kA pUrNa tyAga karanA / hapu0 64.14-15 sAmparAyika Asrava-Asrava ke do bhedoM meM prathama bheda / yaha kaSAyapUrvaka hotA hai / mithyAdRSTi se sUkSmasAmparAya guNasthAna taka ke jIvoM ke sakaSAya hone se yaha Asrava hotA hai| isake pA~ca indriyA~, cAra kaSAya, pA~ca avata, aura paccIsa kriyAe~ ye 39 dvAra hai-paccIsa kriyAoM ke nAma nimna prakAra haiM1. samyaktva 2. mithyAtva 3. prayoga 4. samAdAna 5. kAyikI 8. kriyAdhikaraNI 9. pAritApikI 10. prANAtipAtiko 11. darzana 12. sparzana 13. pratyAyikI 14. samantAnupAtinI 15. anAbhoga 16. svahasta 17. nisarga 18. vidAraNa 19. AjJAvyApAdikI 20. anAkAMkSI 21. prArambha 22. pArigrahikI 23. mAyA 24. mithyAdarzana aura 25. apratyAkhyAna / hapu0 58.58-82 sAmrAjyakriyA-(1) gRhastha ko garbha se nirvANa paryanta pana kriyAoM meM saiMtAlIsavIM kriyA-prajApAlana ko rAtiyoM ke viSaya meM anya rAjAoM ko zikSA denA tathA yoga aura kSema kA bAra-bAra cintana aura pAlana karate hue sAmrAjya kI upalabdhi karanA / mapu0 38.62, 264 (2) sAta karbandhaya kriyAoM meM pAMcavIM kiyaa| isameM cakraratna ke sAtha-sAtha nidhiyoM aura ratnoM se utpanna hue bhogopabhogoM kI prApti hotI hai / mapu0 39.202 sAra-(1) rAma kA pakSadhara azvarathI eka yoddhA / papu0 58.14 (2) samavasaraNa ke tIsare koTa meM pazcimI dvAra kA tIsarA nAma / hapu057.59 sAraNa-(1) rAjA vasudeva aura rAnI rohiNI kA dvitIya putra / baladeva isakA bar3A bhAI tathA vidUratha choTA bhAI thA / yaha kRSNa kA pakSadhara yoddhA thaa| mapu071.73, hapu0 48.64, 52.20 (2) rAvaNa kA eka sAmanta / isane siMhavAhI ratha para baiThakara rAma kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 57.45 sAra nivaha-bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA caudahavAM nagara / hapu0 22.87 sArasamuccaya-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva bharatakSetra meM sthita eka deza / nAgapura isa deza kA mukhya nagara thaa| mapu0 64.3-4 sArasokhya-eka nagara / kaue kA mAMsa tyAga karanevAle khadirasAra bhola kA sAlA / zUravIra isI nagara meM rahatA thA / mapu0 74.389-401 sArasvata-(1) bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.72 (2) brahmaloka meM rahanevAle laukAntika devoM kA prathama bheda / ye deva tIrthaMkaroM ke vairAgya ko pravRddha karAne tathA unake tapa-kalyANakI kI pUjA karane ke lie svarga se nIce Ate haiN| ye deva janmajAta brahmacArI, eka bhavAvatArI, pUrvabhava meM sampUrNazruta aura vairAgyabhAvanA ke abhyAsI hote haiN| indra aura deva inako vandanA karate hai| ye devarSi kahalAte haiN| mapu0 17.47-48, hapu0 9.63-64, vIvaca. 12.2-5 sArva-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.119 sArvabhaumatIrthakara mallinAtha kA mukhya praznakartA / papu0 76.532 sAlaMkAyana-bhAratavarSa ke purAtana-mandira nagara kA eka brAhmaNa / isakI strI mandirA tathA putra bhAradvAja thA / vIvaca0 2.125-126 sAla-eka caityavRkSa / tIrthaMkara suvidhinAtha aura mahAvIra ne iso vRkSa ke nIce dIkSA lI thI / mapu0 74.350, papu0 20.45, 60, hapu0 2.58 (2) rAma kA pakSadhara eka yoddhaa| yaha sainikoM ke madhya sthita ratha para baiThakara raNAMgaNa meM pahu~cA thaa| papu058.12, 17 sAlambapratyAkhyAna-sAvadhika sanyAsa-upasarga ke Ane para usake dUra na hone taka AhAra-vihAra na karane ko pratijJA / hapu0 20.24 sAlva-bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / cakravartI bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyAge gaye aneka dezoM meM eka deza yaha bhI thaa| bharateza kA yahA~ zAsana ho gayA thaa| tIrthaMkara mahAvIra yahA~ vihAra karate hue Aye the| isakA apara nAma saulva thaa| hapu0 3.3, 11.65 sAvadha-hiMsA Adi pApoM kA janaka mana, vacana aura kAya kA vyaapaar| mapu0 17.202 Jain Education Intemational Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18:jaina purANakoza sAvitrI-siMhanAda sAvitrI-kuzadhvaja brAhmaNa kI strii| yaha prabhAsakunda kI jananI thii| papu0 106.158-159 de0 kuzadhvaja sAsAdana-dUsarA guNasthAna-samyaktva-mithyAtva kI ora abhimukha hone kI jIva kI pravRtti / hapu0 3.60 sAhasagati-rAjA cakrAMka aura rAnI anumati kA putra / yaha jyotipura nagara ke rAjA agnizikha kI putrI sutArA para Asakta thaa| sutArA kA sugrIva se vivAha ho jAne para bhI isakI Asakti kama nahIM huI thii| isane sutArA ko pAne ke lie rUpa badalane vAlI semukhI vidyA siddha kI thii| uSase isane apanA sugrIva kA rUpa banAkara sacce sugrIva ke sAtha yuddha kiyA tathA gadA se use Ahata kiyA thA / anta meM rAma ne ise yuddha karane ke lie llkaaraa| rAma ko AyA dekha tAlI vidyA isake bArIra se nikala gii| yaha svAbhAvika rUpa meM prakaTa huA aura rAma ke dvArA mArA gayA thA / papu0 10.2-18, 47. 107, 116-119, 126 siMha-(1) vijayAI parvata kI uttarazreNI meM vidyamAna unnIsA ngr| hapu0 22.87 (2) eka vAnara kumAra / yaha vidyAsAdhanA meM rata rAvaNa ko kupita karane kI bhAvanA se laMkA gayA thA / papu0 70.15, 17 (3) tIrthaMkara ke garbha meM Ane ke samaya unakI mAtA ke dvArA dekhe gaye solaha svapnoM meM tIsarA svapna / papu0 21.12-14 (4) rAvaNa kA pakSadhara eka yoddhA / isane gajaratha para baiThakara rAma kI senA se yuddha kiyA thA / papu0 57.57 (5) meghadala nagara kA raajaa| isakI rAnI kanakamekhalA aura putrI kanakAvatI thI / pANDava bhIma ne isakI putrI ko vivAhA thaa| hapu0 46.14-16 (6) rAjA basudeya tathA rAnI nIlayazA kA jyeSTha putra / mataMgaja isakA choTA bhAI thaa| hapu0 48.57 (7) bhImakUTa parvata ke pAsa rahanevAlA bhIloM kA raajaa| yaha bhayaMkara pallI (bhIloM kA nivAsa sthAna) kA svAmI thaa| kAlakabhIla ne candanA ise hI sauMpI thii| yaha prathama to candanA ko dekhakara usa para mohita huA, kintu mAtA ke kupita hone para isane candanA apane mitra mitravIra ko dI aura vaha use seTha vRSabhadatta ke pAsa le gyaa| mapu0 75.45-50 siMhakaTi-(1) jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.33 (2) rAma kA siMharathavAhI sAmanta / isane rAvaNa ke prathita nAma ke yoddhA ko mAra girAyA thaa| papu0 58.10-11, 60.11, 70.19 siMhaketu-(1) vidyAdhara-vaMza kA nRpa / yaha rAjA siMhasaprabhu kA putra tathA rAjA zazAMkamukha kA pitA thaa| papu0 5.50 (2) bharatakSetra ke harivarSa deza meM bhogapura nagara ke rAjA prabhaMjana aura rAnI mukaNDU kA putra / isakA vivAha isI deza meM vasvAlaya nagara ke rAjA vajacApa kI putrI vidyunmAlA ke sAtha huA thaa| campApura ke rAjA candrakIrti ke binA putra ke marane para maMtriyoM ne ise apanA rAjA banAyA thaa| mRkaNDDa kA putra hone se campApura kI prajA ise "mArkaNDeya" kahatI thii| zauryapura nagara ke rAjA zUrasena imI ke vaMza meM huA thA / mapu0 70.75-93, pApu0 7.118-131 (3) tIrthaGkara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / yaha siMha paryAya meM ajitaMjaya muni se upadeza sunakara tathA zrAvaka ke vratoM ko pAlate hue deha tyAgakara saudharma svarga meM isa nAma kA deva huA thaa| mapu0 74.173-219, 76.540, vIvaca0 4.2-59 siMhagiri-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM gaMgA nadI ke pAsa vidyamAna eka vana / tripRSTha kA jIva naraka se nikalakara isa vana meM siMha huA thaa| mapu0 74.169 siMhaghoSa-hiDamba vaMza meM utpanna, sandhyAkAra nagara kA rAjA / isako rAno sudarzanA aura putrI hRdayasundarI thI / pANDava bhIma ne isakI isa putrI se vivAha kiyA thaa| hapu0 45.114-118, pApu0 14.26-63 siMhacandra -(1) bharatakSetra meM siMhapura nagara ke rAjA siMhasena aura rAnI rAmadattA kA putra / yaha pUrvabhava meM prApta rAmadattA ke snehavaza nidAna ke kAraNa indratva kI upekSA kara rAmadattA kA putra huA thaa| isakA choTA bhAI pUrNacandra thaa| rAhubhadra guru ke samIpa isake dIkSita ho jAne para pUrNacandra rAjyasiMhAsana para baiThA thaa| mapu0 59.146, 192, 202-203, hapu0 27.20-24, 45-47, 58-59 (2) AgAmI pA~cA~ blbhdr| mapu0 76.486, hapu0 60. 568 (3) jambUdvIpa meM mRgAMkanagara ke rAjA haricandra kA putra / yaha marakara AhAradAna ke prabhAva se deva huA thaa| papu0 17.150 152 siMhajaghAna-rAvaNa kA pakSadhara rAkSasavaMzI eka yoddhA raajaa| isane rAma kI senA se yuddha kiyA thaa| papu0 60.2 siMhajabana-rAvaNa kA siMhara thArUr3ha eka sAmanta / papu0 57.45 siMhadaMSTa-ikkIsaveM tIrthaGkara naminAtha ke tIrtha meM hue asitaparvata nagara ke mAtaMga vaMzI rAjA vidyAdhara prahasita aura unakI rAnI hiraNyavatI kA putr| isakI strI nIlAMjanA aura nIlayazA thii| yaha vasudeva kA zvasura aura usakA hitaiSI thaa| hapu0 22.111-113, 23.10, 51.1-2 siMhadhvaja-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNo kA chaThA nagara / yahA~ mahaloM ke agrabhAga para siMha ke cihna se cihnita dhvajAeM phaharAtI thIM / mapu. 19.37,53 siMhananditA-ratnapura nagara ke rAjA zrISeNa kI bar3I raanii| isake putra ____ kA nAma indrasena thaa| isane AhAradAna kI anumodanA karake uttara kuru kSetra meM uttama bhogabhUmi kI Ayu kA bandha kiyA thA / mapu0 62. 340-341, 350 siMhanAva-(1) rAjA jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu. 52.34 Jain Education Intemational Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siMhaniSkrIDita-siMharatha (2) tIrthaGkara zreyAMsa kI janmabhUmi / mahApurANa meM zreyAMsanAtha ko janmabhUmi kA nAma siMhapura diyA hai| papu0 20.47, de0 siMhapura-2 (3) rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara / isane rAvaNa ke zaurya kI prazaMsA karake rAma kI senA ko anatsAhita karane kA prayatna kiyA thA / papu0 54.28 (4) eka aTavI / rAma ne isI aTavI meM senApati kRtAntavaktra se sotA ko chor3a Ane ke lie kahA thaa| papu0 97.63 siMhaniSkrIDita-eka viziSTa tp| yaha uttama, madhyama aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra kA hotA hai| jaghanya tapa meM sATha aura bIsa sthAnoM kI bIsa pAraNAeM kI jAtI haiN| upavAsa nimna krama meM kiye jAte haiM1, 2, 1, 3, 2, 4, 3, 5, 4, 5, 5, 4, 5, 3, 4, 2, 3,1, 2, 1, =60 madhyama bheda meM eka sau trepana upavAsa aura taiMtIsa sthAnoM kI taiMtIsa pAraNAe~ karane kA vidhAna hai| ye upavAsa nimna krama meM kiye jAte hai1, 2, 1, 3, 2, 4, 3, 5, 4, 6, 5, 7, 6, 8, 7, 8, 9,8, 7,8, 6, 7, 5, 6, 4, 53, 4, 2, 3, 1, 2, 1, 153 uttama bheda meM cAra sau chiyAnaveM upavAsa aura ikasaTha pAraNAe~ kI jAtI hai| upavAsa nimna krama meM kiye jAte hai1, 2, 1, 3, 2, 4, 3, 5, 4, 6, 5, 7, 6, 8, 7, 9,8,10, 9, 11, 10, 12, 11, 13, 12, 14, 13, 15, 14, 15, 16, 15, 14, 15, 13, 14, 12, 13, 11, 12, 10, 11, 9, 10, 8, 9,7,8, 6, 7, 5, 6, 4, 5, 3, 4, 2, 3, 1, 2, 1496 mapu0 7.23, hapu0 33.166, 34.50, 78-83 siMhapAva-eka muni / mathurA kA rAjA madhu aura usakA bhAI kaiTabha donoM inhIM se dharmopadeza sunakara muni hue the| papu0 109.164 168 siMhapITha-samavasaraNa meM tIrthaMkaroM ke baiThane kI Asana / mapu0 23.25 30,25.56 siMhapura-(1) jambUdvIpa meM meru parvata se pazcima kI ora videhakSetra meM sthita gandhila deza kA eka nagara / rAjA vanajaMgha cauthe pUrva janma meM yahA~ ke rAjA zrISeNa kA jyeSTha putra thA / mapu0 5.203, 8.180 (2) bharatakSetra ke zakaTa deza kA eka nagara / tIrthakara zreyAMsanAtha kI yaha janmabhUmi hai / mapu0 57.17-18, 21-22, 33 (3) jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM sItodA nadI ke uttara taTa para sthita sugandhilA, harivaMzapurANa ke anusAra supadmA deza kA eka nagara / yahA~ kA rAjA arhaddAsa thaa| mapu0 70.4-5, hapu0 34.3 siMhapuro-pUrva videhakSetra meM sotodA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita supamA deza ko rAjadhAnI / mapu0 63.215, hapu0 5.249-250, 261 jena purANakoza : 439 siMhabala-(1) lohAcArya ke pazcAt hue AcAryoM meM eka AcArya / ye ratnatraya tathA jJAna lakSmI se yukta the / hapu0 66.26 ___ (2) hastinApura ke rAjA padma kA virodhI raajaa| padma ne ise maMtrI bali kI sahAyatA se pakar3A thA / hapu0 20.17 siMhavANa-vidyAmaya bANa / isase gajabANa kA nAza kiyA jAtA thaa| meghaprabha ne sunami ke dvArA calAye gaye gajabANa kA isI bANa ko calAkara nAza kiyA thaa| mapu0 44.242 siMhabhadra-vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka aura unakI rAnI subhadrA ke dasa putroM meM pAMcAM putra / isakI priyakAriNo Adi mAta bahineM thii| mapu075.3-7 siMhayaza-vidyAdhara amitagati tathA isakI dUsarI rAnI manoramA kA jyeSTha putra / isake choTe bhAI kA nAma bArAhagrIva thii| isake pitA ne ise rAjya dekara aura isake choTe bhAI ko yuvarAja banAkara dIkSA le lI thii| hapu0 21.118, 120-122 siMhayAna-vidyAdhara vaMza meM huA eka rAjA / yaha rAjA padmastha kA putra tathA rAjA mRgoddharmA kA pitA thA / papu0 5.49 siMharaya-(1) eka vidyAdhara / isane kAlasaMvara vidyAdhara ke pAMca sau putroM ko yuddha meM parAjita kiyA thA kintu anta meM pradyumna ke dvArA pakaDA liyA gayA thA / hapu0 47.26-29 (2) siMhapura kA raajaa| rAjagRha ke jarAsandha rAjA ne ise jIvita pakar3akara lAnevAle ko jIvadyazA putrI vivAhane kI ghoSaNA kI thii| vasudeva ne kaMsa ko sAtha lekara ise jIvita pakar3A thaa| hapu0 33.2-11, pApu0 11.42-47 (3) rAjagRha nagara kA raajaa| isane bharatakSetra ke zAlmalIkhaNDa grAma kI prajA kA apaharaNa karanevAle caNDabANa bhIla ko mAra kara prajA ko bandhanoM se mukta karAyA thA / hapu0 60.111-113 (4) kuNDalapura kA raajaa| isake purohita kA nAma suraguru thA / mapu0 62.178, pApu0 4. 103-104 (5) vijayAdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA vidyudaMSTra vidyAdhara aura usakI strI anilavegA kA putr| isane apane suvarNatilaka putra ko rAjya dekara dhanaratha muni se dIkSA le lo thii| mapu0 63. 241, 252-253, pApu0 5.66 (6) jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM vatsa deza kI susImA namarI kA raajaa| isane yativRSabha muni se dharmopadeza sunakara aura rAjyabhAra putra ko dekara saMyama dhAraNa kara liyA thA / anta meM yaha solahakAraNa bhAvanAoM ko bhAte hue tIrthaMkara prakRti kA bandha kara aura samAdhi pUrvaka deha tyAgakara anuttara vimAna meM utpanna huaa| vahA~ se cayakara yaha kunthunAtha tIrthakara huaa| mapu0 64.2-10, 14-15, 23-24 (7) tIrthakara arahanAtha ke pUrvabhava kA nAma / papu0 20.22 (8) ikSvAkuvaMzI ayodhyA ke rAjA saudAsa aura usakI kanakAbhA rAnI kA putra / prajA ne rAjA saudAsa ko usake mAMsAhArI ho jAne para nagara se nikAla kara ise rAjya sauMpa diyA thaa| nagara se nikAle jAne para mahApura nagara kA rAjA mara jAne ke kAraNa prajA ne saudAsa Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 : jaina purANakoza siMhaladvIpa-siMhikA vihAra pUrvaka krnaa| mahAvIra ne isI vRtti se vihAra kiyA thaa| mapu0 74.315-316 / siMhasaprabhu-vidyAdhara vaMza meM hue aneka rAjAoM meM eka raajaa| yaha vidyAdhara mRgoddharmA kA putra tathA siMhaketu kA pitAM thaa| papu0 5.49-50 siMhasena-(1) bharatakSetra meM zakaTadeza ke siMhapura nagara kA rAjA / isakI rAnI rAmadattA thii| isane aparAdhI apane zrobhUti purohita ko malloM ke mukkoM se piTavAyA thaa| purohita marakara isI ke bhaNDAra meM agandhana sAmaka sarpa huA / anta meM isa sarpa ke kATane se yaha marakara hAtho huaa| mapu0 59.146-147, 193, 197, hapu0 27.2048,53 (2) tIrthakara anantanAya kA pitA / yaha ayodhyA nagarI kA ikSvA kuvaMzI kAzyapagotro rAjA thaa| isakI rAnI jayazyAmA thii| mapu0 60.16-22, papu0 20.50 (3) tIrthakara ajitanAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 48.43 hapu0 ko apane nagara kA rAjA banA liyaa| rAjA ho jAne para saudAsa ne yuddha meM apane putra para vijaya kii| isake pazcAt vaha use hI rAjya dekara tapovana calA gayA thaa| isakA apara nAma siMhasaudAsa thaa| papu0 22.144-152 (9) vaMga deza kA raajaa| yaha nandyAvartapura ke rAjA ativIrya kA mAmA thA / papu0 37.6-8, 21 siMhaladvIpa-(1) pazcima samudra kA taTavartI deza / isa deza ke rAjA ko lavaNAMkuza ne parAjita kiyA thaa| kRSNa ne isI nagara kI rAjaputrI lakSmaNA ko harakara usake sAtha vivAha kiyA thA / mahAsena isa nagara kA rAjakumAra thA / yahA~ kA rAjA argha akSauhiNI senA kA svAmI thaa| mapu0 30.25, papu0 101.77-78, hapu. 44.20-25, 50.71 (2) rAjA soma kA putra / yaha yAdavoM kA pakSadhara thaa| isake ratha - meM kAmboja ke ghor3e jote gaye the / ratha sapheda thA / hapu0 52.17 siMhavara-rAma kA pakSadhara eka nRpa / papu0 54.58 siMhavAha-kaMsa kI nAgazayyA / kRSNa ne isa zayyA para car3hakara ajitaM jaya nAmaka dhanuSa car3hAyA thA tathA pA~cajanya zaMkha phUMkA thaa| hapu0 35.72-77 siMhavAhana-bharatakSetra ke vijayAdha parvata para aruNa nagara ke rAjA sukaNTha aura rAnI kanakodarI kA putra / isane tIrthakara vimalanAthake tIrtha meM sadbodha prApta kara tathA rAjya apane putra meghavAhana ko dekara lakSmItilaka muni se dIkSA le lI thii| pazcAt kaThina tapazcaraNa kiyA aura samAdhimaraNa pUrvaka deha tyAgakara yaha lAntapa svarga meM utkRSTa deva huA / papu0 17.154-162 siMhavAhinI-(1) girinAra parvata para rahanevAlI ambikA devii| hapu0 66.44 (2) cakravartI bharateza kI zayyA / mapu0 37.154 (3) eka vidyA / rathanapura ke rAjA jvalanajaTI vidyAdhara ne prathama nArAyaNa tripRSTha ko yaha vidyA dI thii| cittavega deva ne yahI vidyA rAma ko dI thii| mapu0 62.25-30, 90, 111-112, papu0 60. 131-135, pApu0 4.53-54, vovaca0 3.94-96 / / siMhavikrama-(1) bhagali deza kA raajaa| isane apanI putrI vidarbhA cakravartI sagara ko dI thii| mapu0 48.127 (2) rAkSasavaMzI eka vidyAdhara rAjA / papu0 5.395 (3) rAma-lakSmaNa kA pakSadhara eka sAmanta / isane lavaNAMkuza aura madanAkuza se yuddha kiyA thaa| mapu0 102.145 (4) vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke gujA nagara kA rAjA / yaha kevalI sakalabhUSaNa kA pitA thaa| papu0 104.103-117 siMhavIrya-(1) rAjA sagara ke samakAlIna eka muni / papu0 5.148 (2) eka rAjA / yaha nandyAvataMpura ke rAjA ativIrya kA mAmA thaa| papu0 37.6-8,21 siMhavRtti-muni caryA-siMha ke samAna nirbhayatA pUrvaka ekAkI adInatA (4) jamba dvIpa meM khagapura nagara kA eka ikSvAkuvaMzI rAjA / isakI rAnI vijayA thI / balabhadra sudarzana isakA putra thA / mapu0 61.70 (5) puNDarokiNo nagarI kA rAjA / isane megharatha munirAja ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 63.334-335 (6) rAjA vasudeva aura rAnI bandhumatI kA kaniSTha putra / yaha bandhuSeNa kA choTA bhAI thA / hapu0 48.62 (7) lohAcArya ke pazcAt hue AcArya / hapu0 66.28 siMhAMka-jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.31 siMhAMkitadhvajA-samavasaraNa ko dasa prakAra ko dhvajAoM meM siMhAkRti se cihnita dhvajAe~ / ye pratyeka dizA meM eka sau ATha hotI haiM / mapu0 22.219-220 siMhATaka-eka bhAlA / yaha cakravartI bharateza aura cakravartI evaM tIrthaMkara arahanAtha ke pAsa thA / mapu0 37.164, pApu0 7.21 siMhAsana-(1) siMhavAhI pIThAsana / garbhAvasthA meM tIrthakara kI mAtA ke dvArA rAtri ke antima prahara meM dekhe gaye solaha svapnoM meM bArahavAM svapna / papu0 21.12-15 (2) aSTaprAtihAryoM meM eka prAtihArya / mapu0 24.46, 51 siMhikA-ayodhyA ke rAjA nadhuSa ko raanii| rAjA nadhuSa jisa samaya ise nagara meM akelA chor3akara pratikUla zatruoM ko vaza meM karane ke lie uttaradizA kI ora gyaa| usa samaya nadhuSa ko anupasthita jAnakara virodhI rAjAoM ne ayodhyA para sasainya AkramaNa kiyA, kintu isane unheM yuddha meM parAjita kiyaa| yaha zastra aura zAstra donoM meM nipuNa thii| isake parAkrama se kupita hokara rAjA nadhuSa ne ise mahAdevI ke pada se cyuta kara diyA thaa| kisI samaya rAjA ko dAhajvara huA / isane karapuTa meM jala lekara aura rAjA ke zarIra para use chir3akakara jaise hI rAjA kI vedanA zAnta ko aura apane zIla kA paricaya diyA ki rAjA ne prasanna hokara ise mahAdevI ke pada para Jain Education Intemational Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sihendra siddhasAdhana punaH adhiSThita kara diyA thaa| isake putra kA nAma saudAsa thA / papu0 22.114-131 siMhendu - vyAghrapura nagara ke rAjA sukAnta kA putra, zIlA kA bhAI / pitA ke marane para dyuti zatru ne isa para AkramaNa kiyA thA, jisase bhayabhIta hokara yaha patnI sahita suraMga se nikala bhAgA thA / vana meM sarpa ke dvArA isa lie jAne para isakI strI ise mahAvRddhi ke dhAraka maya nAmaka muni ke pAsa le gaI tathA usane muni ke caraNoM kA sparza kara jaise hI isake zarIra kA sparza kiyA ki usakA viSa dUra ho gayA / pUrvabhava meM yaha podanapura meM govANija gRhastha thA / isakI bhujapatrA strI thii| ina donoM ne pUrvabhava meM pazuoM para adhika bhAra lAdakara pIr3A pahu~cAI thI isIlie inheM vana meM taMboliyoM kA bhAra uThAnA par3A thaa| papu0 80.173 182, 200 - 201 siMhodara - ujjayinI kA rAjA dazAMgapura kA rAjA vajrakarNa jinendra aura nirgrantha muni ko hI namaskAra karane kI pratijJA lene ke kAraNa ise namana nahIM karanA cAhatA thaa| ataH usane tIrthaMkara munisuvrata kI citra jaDita aMgUThI apane aMgUThe meM pahina rakhI thii| ise namaskAra karate samaya vaha aMgUThI sAmane rakhatA aura torthaMkara munisuvrata ko namana karake apane niyama kI rakSA kara letA thaa| kisI vairI ne isakA yaha rahasya ise batA diyaa| isase yaha vajrakarNa se kupita ho gyaa| isane vajrakarNa para AkramaNa kiyA / vajrakarNa ne apanI pratijJA ke nirvAha hetu ise saba kucha dene ke lie kahA kintu isane komAntha hokara nagara meM Aga lagA dI / anta meM yaha yuddha meM lakSmaNa dvArA bAMdha liyA gayA thaa| lakSmaNa ne isakI aura vajrakarNa kI anta meM mitratA karA dI thI tathA vajrakarNa ke kahane para ise mukta bhI kara diyA thaa| isane bhI ujjayinI kA AdhA bhAga tathA Ujar3a kiyA gayA vaha deza vajrakarNa ko de diyA thaa| rAma ne ise apanA sAmanta banAyA thaa| papu0 33.74-75, 117-118, 131-134, 174177, 262-263, 303 308, 120.146-147 sikatinI-- bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / cakravartI bharateza kA senApati sasainya yahA~ AyA thaa| mapu0 29.61 sita- ( 1 ) bhArgavAcArya kI vaMza paramparA meM hue AcArya amarAvarta kA ziSya aura vAmadeva kA guru / hapu0 45.45-46 (2) eka taaps| isakI mRgazRMgiNI strI tathA madhu putra thA / hapu0 46.54 sitagiri - bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka parvata / digvijaya ke samaya cakravartI bharateza kI senA puSpagiri ko lAMghakara isa parvata para AyI tho / mapu0 29.68 sitadhyAna - jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ina cAra ghAti karmoM kA kSaya kara kevalajJAna utpanna karanevAlA zukladhyAna / papu0 4.22 1 sitayaza sUryavaMzI rAjA arkakrAMti kA putra yaha rAjA balAMka kA pitA thA / papu0 5.4 56 jaina purANakoza : 441 sitA - rAjA samudravijaya ke choTe bhAI vijaya kI mahAdevI / hapu0 19.4 siddha - ( 1 ) zuddha cetanA rUpa lakSaNa se yukta, saMsAra se mukta, aSTakarmoM se rahita, ananta samyaktva anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya, atyanta sUkSmatva, avagAhanatva, avyAbAdhatva aura agurulaghutva ina ATha guNoM se sahita, asaMkhyAta pradezI, amUrtika, antima zarIra se kiMcit nyUna AkAra ke dhAraka, janma-jarA-maraNa aura aniSTa saMyoga tathA iSTaviyoga, kSudhA tRSA, bImArI Adi se utpanna duHkhoM se rahita, dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ke bheda se paMca parAvartanoM se rahita, loka ke agrabhAga meM sthita mukta jIva / ye paMca parameSThiyoM meM dUsare parameSThI hote haiM / mapu0 20.222-225, 21.112 119, papu0 14.98-99, 48.200-209, 89.27, 105, 173 174, 181, 191, pu0 1.28, 2.66-67, pApu 1.1, bIca0 1.38-39, 11.109-110, 12.106-108, 16.170-178 , (2) mAnuSottara parvata kI pazcima dizA meM vidyamAna aMjanamUlakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.604 (3) bharatesa aura socamendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 24.38, 25.108 siddha (1) mAyavAn parvata ke bhI kUdoM meM prathama kUTa 05. 1 219 (2) saumanasya parvata ke sAta kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5221 (3) vidyutprabha parvata ke nau kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.222 (4) mahAbala ke samaya kA eka parvata zikharastha jinacaityAlaya / yahA~ tIrthaGkara AdinAtha ke pUrvabhava ke jIva mahAbala ne saMnyAsa dhAraNa kiyA thA / mapu0 5.229, hapu0 60.83 siddhatva - aSTa karmoM se rahita aura samyaktva Adi aSTa guNoM se sahita AtmA kA zuddha svarUpa / vIvaca0 19.234 siddhavidyA - eka svayaMvara kA nAma / vijayArdhaM parvata kI dakSiNazreNI ke candrapura nagara ke rAjA mahendra kI putrI kanakamAlA ne isI svayaMvara meM mAlA pahanAkara harivAhana kA varaNa kiyA thaa| mapu0 71.405406 siddhazAsana- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 108 siddhazilA neminAtha ke samaya meM rAjagRhanagara kI isa nAma kI eka zilA / tIrthaGkara girinAra parvata para bhI indra dvArA vajra se ukerakara aisI zilA nirmita kI gayI thii| aisI hI eka sammedazikhara para bhI thI jisa para tapasyA karake bIsa tIrthaMkara mokSa gaye / mapu0 54.269202, hupu0 60,36-27, 65.14 siddhasaMkalpa -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 145 siddhasAdhana - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 145 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 jaina purANako siddhasAdhya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 108 siddhasena - sUktiyoM ke racayitA eka AcArya / harivaMzapurANa meM inakA nAmollekha svAmI samantabhadra ke pazcAt huA hai aura mahApurANa meM pahale inhoMne vAdiyoM ko parAjita kiyA thaa| ma0 1.29043, 0 1.28-29 hapu0 siddhastUpa - samavasaraNa ke stUpa / ye sphaTika ke samAna nirmala prakAzamAna hote haiM / hapu0 57.103 siddhAtmA - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 145 siddhAntavisaudharmendra dvArA stuta bhadeva kA eka nAma mapu0 25. 108 1 siddhA patana - ( 1 ) jambUdvIpa meM sthita anAdinidhana jambUvRkSa ko uttaradizAvartI zAkhA para sthita akRtrima jinamandira / hapu0 5.181 (2) jambUdvIpa ke anAdinidhana zAmatI vRkSa kI dakSiNa zAlA para sthita avinAzI jinamandira / hapu0 5.189 siddhAyatanakUTa - (1) vijayArdha parvata ke nau kUToM meM prathama kUTa / isa para pUrva dizA kI ora "siddhakUTa" nAma se prasiddha eka akRtrima jinamandira hai| * 5.26, 20 (2) himavat kulAcala ke gyAraha kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.53 (3) mahAhimavat kulAcala ke ATha kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.71 1 (4) niSadha parvata ke nau kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.88 (5) ke nau kUToM meM prathama phUTa 05.19 (6) rukmI parvata ke ATha kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.102 (7) zikharI parvata ke gyAraha kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.105 (8) airAvatakSetra meM vijayArdha parvata ke nau kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.110 (9) gandhamAdana parvata ke sAta kUToM meM prathama kUTa / hapu0 5.217 siddhArtha (1) maravAha hue gyAraha aMgoM meM dasa ke pUrvoke bhArI gyAraha muniyoM meM chaThe muni pu0 2.141-145 76.522, hapu0 1.62-63, vIvaca0 1.45-47 (2) eka deva | isase pratibodhita hokara baladeva ne dIkSA lI thI / hapu0 1.121, pApu0 22.88, 98-99 (3) baladeva kA bhAI aura kRSNa kA sArathI / deva hone para isane pratijJAnusAra svarga se Akara kRSNa kI mRtyu ke samaya baladeva ko sambodhA thA / hapu0 61.41, 63.61-71 (4) eka vana / isameM azoka, campA, saptaparNa, Ama aura vaTavRkSa ye tI deva ne yahIM dIkSA lI thii| mapu0 71.417 0 9.92-93 (5) hastinApura ke rAjA zreyAMsa kA dvArapAla / mapu0 20.69, hapu0 9.168 (6) bhagavAn mahAvIra kA pitA / yaha jambUdvIpa ke bharatakSetra meM videha deza ke kuNDapura nagara ke nAthavaMzI rAjA sarvArtha aura rAnI zrImatI kA putra thA / isakI patnI rAjA ceTaka kI putrI priyakAriNI thI, jisakA apara nAma trizalA thaa| yaha tIna jJAna kA dhArI thA / mapu0 75.3-8, hapu0 2.1, 5, 13-18, vIvaca0 7.25-28 (7) tIrthaGkara zaMbhavanAtha dvArA vyavahRta zivikA-pAlakI / mapu0 49.19, 27 (8) kauzAmbI nagarI ke rAjA pArthiva tathA rAnI sundarI kA putra / isaneM dIkSA lekara torthaGkara prakRti kA bandha kiyA thA tathA Ayu ke anta meM samAdhipUrvaka deha tyAga kara yaha aparAjita vimAna meM ahamindra huA / mapu0 69.2-4, 12-16 ( 9 ) bharatakSetra ke kAzI deza kI vArANaso nagarI ke rAjA akampana kA mantrI / mapu0 43.121-127, 181-188 (10) draupado ko usake svayaMvara meM Aye rAjakumAroM kA paricaya karAnevAlA purohita / mapu0 72.210 (11) eka nagara / yahA~ kA rAjA nanda thA / tIrthaGkara zreyAMsanAtha ne isake yahA~ AhAra liye the| dezabhUSaNa aura kulabhUSaNa kA janma isI nagara meM huA thA / mapu0 57.49-50, papu0 39. 158-159 (12) tIrthaMkara neminAtha ke pUrvabhava kA jIva pa50 20. 23-24 siddhasAdhya-siddhArthaka (13) eka mahAstra / lakSmaNa ne isI astra se rAvaNa ke "vighnavinAyaka" astra ko naSTa kiyA thaa| papu0 75.18-19 (14) bharata ke sAtha dIkSita aneka rAjAoM meM eka rAjA / papu0 88.3 (15) eka kSullaka | yaha mahAvidyAoM meM itanA adhika nipuNa thA ki dina meM tIna bAra meru parvata para jina pratimAoM kI vandanA kara lauTa AtA thA / yaha aNuvratI thaa| aSTAMga mahAnimitajJa thA / isane alpa samaya meM hI sItA ke donoM putroM ko zastra aura zAstravidyA grahaNa karA dI thI / lavaNAMkuza ko balabhadra aura nArAyaNa hone kA lakSmaNa ke utpanna bhrama ko isI ne dUra kiyA thaa| sItA kI agni parIkSA ke samaya bhujA Upara uThAkara isane kahA thA pAtAla meM praveza kara sakatA hai, kintu sItA zIla meM koI lAMchana nahIM lagA sakatA / isane agni parIkSA ko rokane ke lie jinavandanA aura tapa kI bhI zapatha tho / papu0 100.32-35, 44-47, 103.39-41, 104.81-86 ki "he rAma ! meru ke (16) samavasaraNa meM kalpoM ke madhya meM rahanevAle isa nAma ke divya vRkSa | ye kalpavRkSoM ke samAna hote haiM / mapu0 22.251-252, vIvaca0 14.133-134 (17) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.108 siddhArtha (1) vijayArca parvata kI uttaragI kA aThArahavA~ nagara mapu0 19.80 - Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhArthA-sItA (2) ayodhyA kA eka samIpavartIya tIrthakara vRSabhadeva ne isI vana meM dIkSA dhAraNa kI thI / mapu0 17.181, 194-196, hapu0 60.86-87 siddhArthA - (1) vibhISaNa ko prApta eka vidyA / papu0 7.334 (2) sAketa nagara ke rAjA svayaMvara kI pttraanii| yaha tIrthaMkara abhinandananAtha kI jananI thI / mapu0 50.16-17, 21-22, papu0 20.40 siddhi - ( 1 ) samasta karmoM ke naSTa ho jAne para prApta ziva-sukha / mapu0 39.206 (2) bharatakSetra ke Arya ko kevalajJAna prApta huA / mapu0 48.79 (3) agrAyaNIyapUrva kI caudaha vastuoM meM terahavIM vastu / hapu0 10.80 de0 aAyaNIyapUrva (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.145 siddhigiri eka payaMta pUrvavidehakSetra meM ratnasaMcayanagara ke rAjA bakhAyudha ne isI parvata para pratimAyoga dhAraNa kiyA thA / mapu0 63.3739, 132 - kA eka vana yahA~ caturmukhamuni siddhikSetrasamyagdarzana sampakhAna aura samyakcAritra rUpa upAya se prApya eka mukta jIvoM kA sthAna / hapu0 3.66-67 siddhi - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.145 siddhetara - mukta hue jIvoM se bhinna saMsArI jIva / hapu0 3.66 sindUra antima moha dvopoM meM tIsarA dvIpa evaM isa dvIpa ko ghere hue eka sAgara / hapu0 5.623 sindhu - ( 1 ) bharata kSetra meM uttaradizA kI ora sthita eka deza / bharateza ke bhAI ne isa deza kA rAjya tyAga kara vRSabhadeva ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI thI / bharateza ko yahA~ ke ghor3e bheMTa meM prApta hue the / mapu0 16.155, 30.107, 75.3, hapu0 3.5, 11.62, 67, 44.33 padma (2) jambUdvIpa kI prasiddha caudaha mahAnadiyoM meM dUsarI nadI / yaha sarovara ke pazcima dvAra se nikalI hai tathA pazcima samudra meM praveza karatI hai / digvijaya ke samaya bharateza kA senApati yahA~ sasainya AyA thaa| vRSabhadeva ke rAjyAbhiSeka ke lie yahA~ kA jala lAyA gayA thaa| mapu0 16.209, 19.105, 28.61, 29.61, 32.122, 63.195, hapu0 5.122-123, 132, 11.39 (3) sindhukUTa ko eka devI / isane cakavartI bharateza ko vastra, AbhUSaNa tathA divya Asana bheMTa meM diye the / mapu0 32.79-83, hapu0 11.40 sindhukakSa - vijayA kI dakSiNakSeNI kA untIsavA~ nagara / hapu0 22.97 sindhukuNDa dhunI kA kucha isakA jayabhadeva ke rAjyAbhiSeka meM vyavahuta huA thA / mapu0 16.220 sindhukUTa - ( 1 ) sindhudevI kI nivAsabhUmi / hapu0 11.40 de0 sindhu - (2) himavat kulAcala kA AThavA~ kUTa / hapu0 5.54 - sindhu taTavana - sindhu nadI kA taTavartI eka manohara vana / isa vana meM vRkSa-samUha ke atirikta latA nikuja bhI the| digvija ke samaya cakravartI bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 30.119 sindhudvAra sindhu nadI kA dvAra cakravartI bharateza pazcima dizA ke samasta rAjAoM ko vaza meM karate hue vedikA ke kinAre-kinAre calakara yahA~ Aye the / unhoMne yahA~ ke svAmI prabhAsa deva ko apane adhIna kiyA thA / mapu0 68.653, hapu0 11.15-16 - jaina purANakoza : 443 cakravartI hariSeNa sindhunada jambUdvIpa ke bharatadakSetra kA eka nagara aneka dezoM meM bhramaNa karate hue yahA~ Aye the / isI nagara meM hAthI unmatta huA thA jise hariSeNa ne vaza meM karake nAgarikoM ko rakSA kI thI / papu0 8.319-340 sindhuprapAta - sindhu nadI kA eka prapAta / cakravartI bharateza apanI senA ke sAtha sindhu nadI ke kinAre-kinAre calate hue yahA~ Aye the / sindhu devI ne yahA~ unakA abhiSeka kiyA thA / mapu0 32.79 - sItA - (1) videhakSetra kI caudaha mahAnadiyoM meM sAtavIM nadI / yaha kesarI sarovara se nikalI hai| yaha sAta hajAra cAra sau ikatosa yojana eka kalA pramANa nola parvata para bahakara sau yojana dUra cAra sau yojana kI U~cAI se nIce girI hai| yaha pUrva samudra kI ora bahatI hai| nIla parvata kI dakSiNa dizA meM isa nadI ke pUrva taTa para citra aura vicitra do kUTa haiM, meru parvata se pUrva kI ora sItA nadI ke uttara taTa para padmottara aura dakSiNa taTa para nIlavAn kUTa haiM / 'pazcima taTa para vataMsakUTa aura pUrva taTa para rocanakUTa haiN| isameM pA~ca lAkha battIsa hajAra nadiyA~ milI haiM / mapu0 63.195, hapu0 5.123, 134, 156-158, 160, 191, 205, 208, 273 (2) nIla kulAcala kA cauthA kUTa / hapu0 5.100 (3) mAlyavAn parvata kA AThavAM kaTa / hapu0 5.220 (4) ariSTapura nagara ke rAjA hiraNyanAbha ke bhAI revata kI tIsarI putrI / yaha kRSNa ke bhAI baladeva ke sAtha vivAhI gayI thI / hapu0 44.37, 40-41 (5) jambUdvIpa sambandhI bharatakSetra kI dvAravatI nagarI ke rAjA somaprabha kI dUsarI rAnI / puruSottama nArAyaNa kI yaha jananI thI / mapu0 60.63, 66, 67.142-143 (6) rucaka parvata ke yazaHkUTa kI dikkumArI devI / hapu0 5.714 (7) jambUdvApa ke bharatakSetra kI mithilA nagarI ke rAjA janaka kI putrI / padmapurANa ke anusAra isako mAtA videhA thI / yaha aura isakA bhAI bhAmaNDala donoM yugalarUpa meM utpanna hue the / isakA dUsarA nAma jAnakI thaa| mahApurANa ke anusAra yaha laMkA ke rAjA rAvaNa aura usakI rAnI mandodarI kI putrI thii| isane pUrva bhava meM maNimatI kI paryAya meM vidyA-siddhi ke samaya rAvaNa dvArA kiye gae vighna se kupita hokara usakI putrI hone tathA usake vadha kA kAraNa banane kA nidAna kiyA thA, jisake phalasvarUpa yaha mandodarI ko Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 : jaina purANakoza putrI huii| rAvaNa ne nimittajJAniyoM se ise apane vadha kA kAraNa jAnakara mArIca ko ise bAhara chor3a Ane ke lie AjJA dI thii| mArIca bhI mandodarI dvArA sandUka meM banda kI gayI ise le jAkara mithilA nagarI ke samIpa eka udyAna ke kisI ISat prakaTa sthAna meM chor3a AyA thaa| sandUkacI bhUmi jotate hue kisI kRSaka ke hala se TakarAyI / kRSaka ne le jAkara sandUkacI rAjA janaka ko dii| janaka ne sandUkacI meM rakhe patra se pUrvApara sambandha jJAta kara ise apanI rAnI vasudhA ko sauMpa dii| vasudhA ne bhI isakA putrIvat pAlana kiyaa| isakA yaha rahasya rAvaNa ko vidita nahIM ho sakA thaa| svayaMvara meM rAma ne isakA varaNa kiyA thaa| rAma ke vana jAne para isane rAma kA anugamana kiyA thaa| vana meM isane sugupti aura gupti nAmaka yugala muniyoM ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| rAma ke virodha meM yuddha ke lie rAvaNa ko nArada dvArA uttejita kiye jAne para rAvaNa ne sItA ko hara kara le jAne kA nizcaya kiyaa| lakSmaNa ne vana meM sUryahAsa khaDga prApta kI tathA usakI 'parIkSA ke lie usane use bA~soM para calAyA, jisase bA~soM ke bIca isI khaDga kI sAdhanA meM rata zambUka mArA gayA thaa| zambUka ke marane se usakA pitA kharadUSaNa lakSmaNa se yuddha karane aayaa| lakSmaNa usase yuddha karane gayA / idhara rAvaNa ne siMhanAda kara bAra-bAra rAma ! rAma ! uccAraNa kiyA / rAma ne samajhA siMhanAda lakSmaNa ne kiyA hai aura ve mAlAoM se ise DhaMkakara lakSmaNa kI ora cale gye| ise akelA dekhakara rAvaNa puSpaka vimAna meM balAt baiThAkara hara le gyaa| mahApurANa ke anusAra ise harakara le jAne ke lie rAvaNa kI AjJA se mArIca eka sundara hariNa-zizu kA rUpa dhAraNa kara sItA ke samakSa AyA thaa| rAma isake kahane se hariNa ko pakar3ane ke lie hariNa ke pIche-pIche gaye, idhara rAvaNa bahurUpiNI vidyA se rAma kA rUpa banAkara isake pAsa AyA aura puSpaka vimAna para baiThAkara hara le gayA / rAvaNa ne isake zIlavatI hone ke kAraNa apanI AkAzagAminI vidyA ke naSTa ho jAne ke bhaya se isakA sparza bhI nahIM kiyA thaa| rAvaNa dvArA harakara apane ko laMkA lAyA jAnakara isane rAma ke samAcAra na milane taka ke lie AhAra na lene kI pratijJA kI thii| rAvaNa ko svIkAra karane ke lie kahe jAne para isane apane chede-bhede jAne para bhI para-puruSa se virakta rahane kA nizcaya kiyA thaa| rAma ke isake viyoga meM bahuta duHkhI hue / rAjA dazaratha ne svapna meM rAvaNa ko ise harakara le jAte hue dekhA thA / apane svapna kA sandeza unhoMne rAma ke pAsa bhejaa| ise khojane ke lie rAma ne pahicAna svarUpa apanI aMgUThI dekara hanumAn ko laMkA bhejA thA / laMkA meM hanumAn ne aMgUThI jaise hI isakI goda meM DAlI ki yaha aMgUThI dekha harSita huI / aMgUThI dekha pratIti utpanna karane ke pazcAt hanumAna ne ise sAhasa baMdhAyA aura lauTakara rAma ko samAcAra diye / sItA kI prApti ke zAntipUrNa upAya niSphala hone para rAma-lakSmaNa ne rAvaNa se yuddha kiyA tathA yuddha meM lakSmaNa ne rAvaNa ko mAra DAlA / rAvaNa para rAma kI vijaya hone ke pazcAt isakA rAma se milana huaa| vedavatI kI paryAya meM muni sItA-sItodA sudarzana aura AryikA sudarzanA kA apavAda karane se isakA laMkA se ayodhyA Ane para laMkA meM rahane se isake satItva ke bhaMga hone kA apavAda phailA thA / rAma ne isa lokApavAda ko dUra karane lie garbhavatI hote hue bhI apane senApati kRtAntavaktra ko ise siMhanAda aTavI meM chor3a Ane ke lie AjJA dI thii| nirjana vana meM chor3a jAne para isane rAma ko doSa nahIM diyA thA, apitu isane ise apanA pUrvavat kama-phala mAnA thaa| isane senApati ke dvArA rAma ko sandeza bhejA thA ki ve prajA kA nyAyapUrvaka pAlana kareM aura samyagdarzana ko kisI bhI taraha na chor3eM / vana meM hAthI pakar3ane ke lie Aye puNDarIkapura ke rAjA vajajaMgha ne ise duHkhI dekhA tathA isakA samasta vRtAnta jJAtakara ise apanI bar3I bahina mAnA aura ise apane ghara le gayA / isake donoM putroM anaMgalavaNa aura madanAMkuza kA janma isI vajrajaMgha ke ghara huA thaa| nArada se ina bAlakoM ne rAma-lakSmaNa kA vRtAnta sunaa| rAma ke dvArA sItA ke parityAga kI bAta sunakara donoM ne apanI mAtA se pUchA / pUchane para isane bhI nArada ke anusAra hI apanA jIvana-vRtta putroM ko sunA diyaa| yaha sunakara mAtA ke apamAna kA parizodha karane ke lie ve donoM sasainya ayodhyA gaye aura unhoMne ayodhyA ghera lI / rAma aura lakSmaNa ke sAtha unakA ghora yuddha huA / rAma aura lakSmaNa unheM jIta nahIM pAye / taba siddhArtha nAmaka kSullaka ne rAma ko batAyA ki ve donoM bAlaka sItA se utpanna Apake hI ye putra hai / yaha jAnakara rAma aura lakSmaNa ne zastra tyAga diye aura pitA putroM kA premapUrvaka milana ho gyaa| hanumAna sugrIva aura vibhISaNa Adi ke nivedana para sItA ayodhyA lAyI gayI / janapavAda dUra karane ke lie rAma ne sItA se agni parIkSA dene ke lie kahA jise isane saharSa svIkAra kiyA aura paMca parameSTho kA smaraNa kara agni meM praveza kiyaa| agni zItala jala meM parivartita ho gayI thii| isake pazcAt rAma ne ise mahArAnI ke rUpa meM rAjaprAsAda meM praveza karane kI prArthanA kI kintu isane samasta ghaTanA cakra se virakta hokara pRthvImatI AryA ke pAsa dIkSA le lI thii| bAsaTha varSa taka ghora tapa karane ke pazcAt taiMtIsa dina kI sallekhanApUrvaka deha tyAga kara yaha acyuta svarga meM devendra huI / isane svarga se naraka jAkara lakSmaNa aura rAvaNa ke jIvoM ko samyaktva kA mahattva batAyA thA, jise sunakara ve donoM samyagdRSTi ho gaye the| mapu0 67.166-167, 68.18-34,106-114, 197293, 376-382, 410-418, 627-629, papu0 26.121, 164-166, 28.245, 31.191, 41.21-31, 43.41-61, 73, 44.78-90, 46.25-26, 70-85,53.26, 170, 262, 54.825, 66.33-45, 76.28-35, 79.45-48, 83.36-38, 95.18, 97.58-63, 113-156, 98.1-97, 100.17-21, 102.280, 129-135, 103.16-18, 29-47, 104.19-20, 33, 39-40, 77, 105.21-29, 78, 106.225-231, 109.7 18, 123.46-47, 53 sItodA-(1) caudaha mahAnadiyoM meM AThavIM ndii| yaha jambUdvIpa meM meru parvata se pazcima kI ora videhakSetra meM gaMdhila deza kI dakSiNa Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sodhu-sukumbhoja dizA kI ora bahatI hai / kSIrodA aura srotontarvAhinI tathA uttaravidehakSetra kI gandhamAdinI phenamAlinI aura UmimAlinI ye nadiyA~ isI nadI meM milI hai| meru dizA meM niSadhAcala ke pAsa isa nadI ke dUsare taTa para zAlmalivRkSa hai| mapu0 4.51-52, 63.195, hapu0 5.123, 241-242 (2) niSadhAcala kA sAtavA~ kUTa / hapu0 5.89 (3) nIla parvata kA cauthA kUTa / hapu0 5.100 (4) vidyutprabha parvata kA AThavA~ kUTa / hapu0 5.223 sIdhu-madyAMga jAti ke kalpa bRkSoM kA rasa / yaha sugandhita aura miSTha hotA hai / isase madirA banAI jAtI hai| kAmoddIpana kI samAnatA hone se ise upacAra se madya kahA jAtA hai / isakA sevana bhogabhUmi meM utpanna Arya puruSa karate haiM / mapu0 9.37-38 sImaMkara-(1) pAMcaveM kulakara / ye cauthe kSemaMdhara kulakara ke putra the / inake samaya meM kalpavRkSoM kI saMkhyA kama ho gayI thii| isalie inhoMne prajA ke lie kalpavRkSoM kI sImA nirdhArita kI thI jisase ye isa nAma se prasiddha hue / inakI Ayu palya kA lAkhavA bhAga thii| inake putra sImaMdhara the| mapu0 6.107-111, papu0 3.78, hapu0 7.153155, pApu0 2.105 (2) eka muni / ye jambUdvIpa ke airAvatakSetra meM sthita vidhyapura nagara ke rAjA vidhyasena ke putra nalinaketu ke dIkSAguru the| mapu0 63.99-100, 107-108 sImanta-eka parvata / hariSeNa cakravartI ne isI parvata para zrInAga muni ke pAsa saMyama dhAraNa kiyA thaa| mapu0 67.61, 84-85 sImantaka-dharmA pRthivI kA prathama indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM unacAsa-unacAsa aura pratyeka vidizA meM ar3atAlIsa-ar3atAlIsa zreNibaddha bila haiM / hapu0 4.76, 87, 89 sImandhara-(1) chaThe kulakara / ye pAMcaveM sImaMkara kulakara ke putra the| inakI nalina pramANa kAla kI Ayu thii| zarIra sAta sau paccIsa dhanuSa U~cA thA / inake kAla meM kalpavRkSa bahuta kama raha gaye the| mapu0 3.112-115, papu0 3.78, hapu0 7.155, pApu0 2.105 (2) tIrthaMkara zItalanAtha kA mukhya praznakartA / mapu0 76.530 (3) tIrthakara padmaprabha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20.26 (4) pUrva videhakSetra ke eka muni / papu0 23.8, hapu0 43.79 sakakSa-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA ikatIsavA~ nagara / hapu0 22.97 sukaccha-(1) dhAtakIkhaNDa dvopa ke pUrva videhakSetra kA eka deza / yaha sItA nadI ke uttara-taTa para sthita hai / hapu0 53.2 / / (2) tIrthakara vRSabhadeva ke cauhattaraveM gaNadhara / hapu0 12.68 sukacchA-pazcima videhakSetra kA eka deza / yaha sItA nadI aura nIla kulAcala ke madhya pradakSiNA rUpa se sthita hai| isake chaH khaNDa hai| hapu0 5.245-246 sukaNTha-(1) bhaviSyat kAla meM honevAle pAMcaveM pratinArAyaNa / hapu0 60.570 jaina purANakoza : 445 (2) azvagrIva pratinArAyaNa ke choTe bhAI / ye marakara asura he| mapu0 63.33-35, pApu0 5.8-9 (3) vijayA parvata ke aruNa nagara kA raajaa| isakI rAnI kanakodarI aura putra siMhavAhana thA / papu0 17.154-155 sukAnta-(1) vArANasI nagarI ke rAjA akampana aura rAnI suprabhAdevI kA putra / yaha sulocanA aura lakSmImatI kA bhAI thaa| mapu. 43.124-135 (2) mRNAlabato nagarI ke seTha azokadeva aura jinadattA kA putra / isakA vivAha isI nagarI meM zrIdatta seTha kI putrI rativegA se huA thaa| mapu0 46.105, 108, 47.103,106 (3) cakravartI bharateza kA putra / isane jayakumAra ke sAtha dIkSA le lI thii| mapu0 47.281-283 (4) vyAghrapura nagara kA raajaa| isako putrI zolA aura putra siMhendra thA / papu0 80.173-174 sukAntA-vijayAdha parvata para sthita kinnaragIta nagara ke rAjA citracUla kI putrI / isakA vivAha zukraprabha nagara ke rAjA indradatta ke putra ___ vAyuvega se huA thA / mapu0 63.91-93 sukoti-kuruvaMzI eka rAjA / isake pitA aura putra donoM kA nAma kIrti thaa| hapu0 45.25 sukuNDalI-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke vijayAdha parvata para sthita AdityAbha nagara kA rAjA eka vidyAdhara / isakI strI mitrasenA aura putra maNikuNDala thA / mapu0 62.361-362 sukumAra-kuruvaMzI cakravartI sanatkumAra kA putra / pitA ke dIkSA lene ke pazcAt rAjya ise hI prApta huA thaa| varakumAra kA yaha pitA thA / hapu045.16-17 sukumArikA-(1) hrImanta parvata ke hiraNyaroma tApasa kI putrI / isakA vivAha vijayA parvata para sthita zivamandira nagara ke rAjA mahendravikrama ke putra amitagati ke sAtha huA thA / hapu0 21.22-29 (2) dhanadeva kI strii| kumAradeva isakA putra thaa| isane suvrata muni ko viSa-mizrita AhAra dekara mAra DAlA thA, jisake phalasvarUpa yaha marakara naraka gayo / hapu0 46.50-52 sukumArI-campApura nagara ke subandhu seTha aura usako strI dhanadevI kI putrI / isake zarIra se durgandha AtI thii| isI nagara kA dhanadatta seTha apane jyeSTha putra jinadeva kA isase vivAha karanA cAhatA thaa| jinadeva isakI durgandha se aprasanna hokara suvrata muni ke pAsa dIkSita ho gayA thaa| isase isakA vivAha jinadeva ke choTe bhAI jinadatta se huaa| jinadatta ne bhI ise sneha nahIM diyaa| anta meM isane Atma nindA karate hue zAnti AryikA se dIkSA le lI aura samAdhimaraNa karake acyuta svarga meM devAMganA huii| svarga se cayakara yaho rAjA drupada kI putrI draupadI huii| mapu0 72.241-248, 256-259, sukumbhoja-vaizAlo nagarI ke rAjA ceTaka aura rAnI subhadrA kA chaThA putra / isake dhanadatta, dhanabhadra, upendra, sudatta aura siMhabhadra ye vaha Jain Education Intemational Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 : jaina purANakoza sukRtI-sakhokyakriyA - bhAI tathA akampana, pataMgaka, prabhaMjana aura prabhAsa cAra choTe bhAI the| isakI priyakAriNI Adi sAta bahineM thiiN| mapu0 75.3-7 sukRtI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 suketu-(1) jambadvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI mRNAla vatI nagarI kA rAjA / isane arkakIti aura jayakumAra ke bIca hue yuddha meM jayakumAra kA pakSa liyA thaa| yaha mukuTabaddha rAjA thA / mapu0 44.106-107, pApu0 3.94-95, 187-188 (2) mRNAlavatI nagarI kA eka seTha / yaha rativarmA kA putra thaa| isakI strI kanakadhI aura putra bhavadeva yaa| mapu0 46.103-104 (3) vijayArgha parvata para sthita rathana pura nagara kA rAjA / kRSNa kI paTarAnI satyabhAmA isakI putrI thii| mapu0 71.301, 313, hapu0 36.56, 61 (4) dharma nArAyaNa ke dUsare pUrvabhava kA jIva / yaha zrAvastI nagarI kA rAjA thaa| jue meM apanA saba kucha hAra jAne se zoka se vyAkulita hokara isane dIkSA le lI thI tathA kaThina tapazcaraNa karane se kalA, guNa, caturatA aura bala prakaTa hone kA nidAna karake yaha saMnyAsa-maraNa karake lAntava svarga meM deva huaa| mapu0 59.72, 81-85, de0 dharma-3 (5) eka vidyAdhara / padma cakravartI ne apanI AThoM putriyoM kA vivAha isI ke putroM ke sAtha kiyA thaa| mapu0 66.76-80 (6) gandhavatI nagarI ke soma purohita kA jyeSTha putra / yaha premavaza apane bhAI agniketu ke sAtha hI zayana kiyA karatA thaa| vivAhita hone para pRthak-pRthak zayyA kiye jAne para pratibodha ko prApta hokara isane anantavIrya muni se dIkSA le lii| isakA bhAI prathama to tApasa ho gayA thA, kintu bAda meM isake dvArA samajhAye jAne para usane bhI digambarI dIkSA le lI thii| papu0 41.115-136 suketudhI-vArANasI nagarI ke rAjA akampana aura rAnI suprabhA devI ___ kA putra / hemAMgada aura sukAnta Adi isake bhAI the| mapu0 43. 124, 127, 131-134 sukeza-laMkA ke rAjA vidyutkeza kA putra / isakI rAnI kA nAma indrANI thA / isa rAnI se isake kramazaH tIna putra hue-mAlI, sumAlI aura mAlyavAn / yaha anta meM apane tInoM putroM ko unakI apanI-apanI sampadA (bhAga) sauMpakara nirgrantha sAdhu ho gyaa| papu0 6.223, 333, 530-531, 570 sukozala--(1) bharatakSetra kA eka desh| isakA nirmANa vRSabhadeva ke samaya meM svayaM indra ne kiyA thaa| mapu0 16.153 (2) kauzala nagarI ke rAjA kIrtidhara aura rAnI sahadevI kA putra / inake pitA ne inake janmate ho dIkSA le lene kA nizcaya kiyA thaa| phalasvarUpa inheM eka pakSa kI umra meM hI rAjya prApta ho gayA thaa| inheM vairAgya na ho sake etadartha inakI mAtA ne muni avasthA meM AhAra ke lie Aye rAjA kotidhara ko bhI nagara se nikalavA diyA thaa| pitA kA yaha apamAna aura mA~ kI kaTana'ti ko vasantalatA dhAya se jJAtakara inhoMne cupacApa rAjamahala ko lor3A aura ye vana meM muni kIrtidhara ke nikaTa gaye / kuTumbiyoM aura sAmaMtoM ke dvArA saMyama dhAraNa karane ke lie manA kie jAne para bhI inhoMne "patnI vicitramAlA ke garbha meM yadi putra hai to usako maiMne rAjya diyA" yaha kahakara pitA se mahAvrata dhAraNa kara liyA / inakI mAtA sahadevI jo marakara vyAghrI huI, inheM dekhate hI kupita hokara usane inake zarIra ko vidIrNa kara diyA aura caraNoM kA mAMsa bhI khA liyaa| yaha saba hone para bhI ye acala rahe / pariNAmasvarUpa inheM kevalajJAna huA aura ye mukta hue / inakI patnI vicitramAlA ke putra hiraNyagarbha ko rAjya milaa| papu0 21.157-164, 22.1-23, ___31-33, 41-47, 84.102 sukozalA-ayodhyA ngrii| sundara kauzala deza meM hone se yaha nagarI sukozala nAma se prasiddha huI / mapu0 12.78 sukha-(1) mana kI nirAkula vRtti / yaha kamA ka kSaya athavA upazama sa utpanna hotI hai / mapu0 11.164, 186, 42.119 (2) parameSThiyoM kA eka guNa / pArivAjya kriyA sambandhI sattAIsa sUtrapadoM meM sattAIsavA~ sUtrapada / isake anusAra muni tapasyA dvArA paramAnanda rUpa sukha pAtA hai| mapu0 39.163-166, 196 (3) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.14 sukhada-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.178 sukharatha-rAjA jarAsandha kA pUrvaja / yaha dRr3haratha kA putra aura dIpana kA pitA thA / hapu0 18.18-19, 22 sukhasAdbhUta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.217 sukhasevya-laMkA meM sthita pramadavana ke Avartaka sAta udyAnoM meM tIsarA manohara udyAna / papu0 46.141, 145-148 sukhA-rAvaNa kI eka rAnI / papu0 77.14 sukhAnubandha-sallekhanA vrata ke pA~ca aticAroM meM eka aticAra-pahale bhoge hue sukhoM kA smaraNa karanA / hapu0 58.184 sukhAvatI-jambadvIpa ke vatsakAvatI deza meM vijayAdha parvata para sthita rAjapura nagara ke rAjA dharaNikampa aura rAnI suprabhA kI putrii| yaha jAti, kula aura siddha kI huI tInoM vidyAoM kI pAragAminI thii| isane samaya-samaya para zrIpAla kI sahAyatA kI thii| isake putra kA nAma yazapAla thaa| mapu0 47.72-74, 90-94, 125-128. 148-152, 188 sakhAvaha-pazcima videhakSetra kA cauthA vakSAra parvata / yaha sItodA nadI tathA niSadha parvata kA sparza karatA hai| hapu0 5.230-231 sukhAsana-nirAkulatApUrvaka dhyAna karane ke lie vyavahRta Asana / aise do Asana hote haiM-kAyotsarga aura paryakAsana / mapu0 21. 70-71 sukhodayakriyA-garbhAnvaya kI vepana kriyAoM meM indra-pada kI prApti karAnevAlI chattIsavI kriyA / isa kriyA se puNyAtmA zrAvaka indra ke Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 sugata-sutArA jaina purANakoza : 447 yogya sukha bhogate hue devaloka meM rahatA hai / mapu0 38.60, 200- sugupta-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.178 201 suguptAtmA--saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. sugata-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.210 140 sugati-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA paka nAma / mapu0 25.120 / sugupti-vArANasI nagarI ke rAjA acala aura rAnI giri devI kA sugandha-aruNa samudra kA rakSaka eka deva / hapu0 5.646 jyeSTha putra / yaha gupta kA bar3A bhAI thaa| muni avasthA meM ina donoM sugandhA-pazcima videhakSetra meM nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya meM bhAIyoM ko rAma aura sItA ne vana meM AhAra karAyA thaa| eka kurUpa sthita eka deza / khaDgapurI isa deza kI rAjadhAnI thii| isakA gIdha ina muniyoM ke darzana karake surUpa ho gayA thaa| papu0 14.13apara nAma sugandhi evaM sugandhila thaa| mapu0 54.9-10, 63.212- 16, 27, 53.54, 107, 113 217, 70.4, hapu0 5.251 sughoSa-(1) baladeva kA zaMkha / hapu0 42.79 sugandhi-pazcima videhakSetra meM sItodA nadI ke uttara taTa para sthita (2) camaracaMca nagara ke rAjA azanighoSa vidyAdhara kA putra / eka deza / isakA apara nAma sugandhA thaa| mapu0 54.9-10 de0 mapu0 62.245-246, 275-276 sugandhA (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. sugandhinI-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kI sattAvanavI nagarI / mapu0 19.86-87 sughoSA-gandharvasenA kA satraha tAroMvAlI eka vINA / kinnara-devoM ne yaha vINA dakSiNataTavAsI vidyAdharoM ko do thii| mapu0 70.296, sugandhila-jambUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM sItodA nadI ke uttara taTa 75.327, hapu0 19.137, 20.61 para sthita eka deza / mapu0 70.4 de0 sugandhA sucakSu-mAnuSottara parvata kA rakSaka vyantaradeva / hapu0 5.639 sugarbha-rAjA vasudeva aura rAnI ralavatI kA kaniSTha putra / yaha ralagarbha sucandra-(1) rAma ke bhAI bharata ke sAtha dIkSita eka nRpa / papu0 ___ kA choTA bhAI thA ! hapu0 48.59 88.5 sugAtra-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA caudahavAM putra / hapu0 (2) AgAmI AThavAM balabhadra / mapu0 76.486, hapu0 60.569 8.194, pApu0 8.194 sucAru-(1) kRSNa kA eka putra / hapu0 48.71 suprISa-(1) vijayakheTa nagara kA eka kSatriya gandharvAcArya / isakI (2) kuruvaMzI eka raajaa| yaha tIrthaGkara aranAtha ke bAda huA somA aura vijayasenA do putriyA~ thiiN| isane apanI ina putriyoM kA thaa| hapu0 45.22-23 / vivAha vasudeva se kiyA thA / hapu0 19.53-55, 58 sujaTa-rAvaNa kA pakSadhara eka raajaa| rathanUpura ke indra vidyAdhara ko (2) jambUdvIpa ke bharatakSetra kI kAkandIpurI ke rAjA evaM tIrthakara jItane rAvaNa ke sAtha yaha bhI gayA thA / papu0 10.36 / puSpadanta ke pitA / mapu0 55.23-24, 27-28, papu0 20.45 sujana-bharatakSetra kA eka rASTra / kumAra naMdADhya kI rAnI zrIcandrA isI (3) kiSkindha nagara ke rAjA vAnaravaMzI sUryaraja aura rAnI indu- deza ke nagarazobha nagara ke rAjA ke bhAI sumitra kI kanyA thii| mapu0 mAlinI kA kaniSTha putra aura bAlI kA bhAI / zrIprabhA isakI bahina 75.438-439, 520-521 thii| mahApurANa ke anusAra yaha vijayA parvata ke kilakila nagara sujaya-cakravartI bharateza kA eka putra / yaha caramazarIrI jayakumAra ke ke rAjA vidyAdhara valIndra aura rAnI priMyagusundarI kA putra thA / isakA sAtha dIkSita ho gayA thA / mapu0 47.282-283 vivAha jyotipura ke rAjA agnizikha aura rAnI hI devo kI putrI sujyeSThA-(1) rAjA surASTravardhana kI rAnI / kRSNa kI paTarAno susImA sutArA se huA thaa| isake aMga aura aMgada do putra aura teraha putriyA~ kI yaha jananI thii| mapu0 71.384, 396-397 thiiN| sAhasagati nAmaka eka duSTa vidyAdhara isakA rUpa dhAraNa kara (2) sadbhadrilapura nagara ke dhanadatta seTha ko choTo putrI / sudarzanA isako patnI sutArA ke pAsa Ana-jAne lagA thaa| isake isa saMkaTa isakI bar3I bahina thii| hapu0 18.112-115 ko rAma ne dUra kiyaa| unhoMne usase yuddha kiyA aura use mAra DAlA sutanu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.210 thaa| laMkA meM indrajita ne isake sAtha mAyAmaya yuddha kiyA thaa| sutAra-prakIrNakAsurI vidyAdhara kA putra / isane kirAta ke veSa meM jisameM nAgapAza se yaha bA~dha liyA gayA thaa| anta meM yaha rAma ke dhanurdhArI arjuna se yuddha kiyA thA tathA yuddha meM parAjita hokara ise dvArA mukta huaa| isake pazcAt isane nirgrantha dIkSA le lo thii| ghara lauTa jAnA par3A thA / hapu0 46.8-13 mapa068.271-273, papu0 8.487, 9.1, 10-12, 10.2-12, sutArA-(1) vijayAdha parvata ko dakSiNazreNI meM sthita rathanUpura-cakravAla 47.53, 124-126, 137-142, 60.108, 61.10, 119.39 nagaro ke rAjA vidyAdhara jvalanajaTI ke putra arkakIrti aura usakI (4) rAkSasavaMza ke rAjA saMparikIrti kA putra aura harigrIva kA patnI jyotimAlA kI putrI aura amitateja kI bahina / isane podanapura pitA / yaha putra ko rAjya sauMpakara ugra tapazcaraNa karate hue deva huA ke rAjA tripRSTha nArAyaNa ke putra zrovijaya kA svayaMvara vidhi se varaNa thaa| papu0 5.387-390 kiyA thaa| camaracaMcapura ke rAjA indrAzani ke putra azanighoSa Jain Education Intemational Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 : jaina purANakoza sutejas-sudarzana vidyAdhara ne mugdha hokara mAyA se isake pati kA rUpa dhAraNa kara isakA haraNa kiyA thaa| isake pati zrIvijaya ne azanighoSa se yuddha kiyaa| yuddha se virata hokara azanighoSa ne vijaya tIrthaGkara ke samavasaraNa meM jAkara apane prANa bcaaye| yahA~ donoM kA vaira zAnta ho gayA thaa| mapu0 62.25, 30, 151-163, 227-233, 278283, pApu0 4.85-91, 184-191 (2) jyotiHpura nagara ke rAjA hutAzanazikha aura hrI rAnI kI putrI / sAhasagati vidyAdhara isa para mugdha thA, kintu ise alpAyu batAye jAne se isakA vivAha sAhasagati se na kiyA jAkara sugrIva se kiyA gayA thaa| papu0 10.2-10 de0 sugrIva-3 sutejas-kuruvaMzI eka rAjA / yaha rAjA sUryaghoSa ke pazcAt huA thaa| hapu0 45.14 sutvA-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.127 satrAmapUjita-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 127 subatta--(1) jambUdvIpa ke airAvata kSetra meM sthita gAndhAra deza ke vindhyapura nagara ke seTha dhanamitra aura usakI patnI zrIdattA kA putra / isakI strI prItikarA thii| nalinaketu dvArA prItikarA kA apaharaNa kiye jAne se virakta hokara isane suvrata muni se dIkSA le lI thii| anta meM saMnyAsamaraNa karake yaha aizAna svarga meM deva huA / mapu0 63.99 104 vivAha huA thaa| yazodharA isakI putrI thii| patnI aura putrI donoM ayikAe~ ho gayI thIM / hapu0 27.77-82 (4) eka yakSa / isane zauryapura ke gandhamAdana parvata para pratimA yoga meM lIna supratiSTha muni para aneka upasarga kiye the| mapu0 70. 119-124, hapu0 18.29-31 (5) avasarpiNo kAla ke duHSamA-suSamA cauthe kAla meM utpanna pAMcavAM balabhadra / ye tIrthakara dharmanAtha ke tIrtha meM hue the| jambadvIpa meM khagapura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA siMhasena inake pitA aura rAnI vijayA mAtA thii| puruSasiMha nArAyaNa inakA choTA bhAI thA / inake isa choTe bhAI dvArA calAye gaye cakraratna se madhu krIDa pratinArAyaNa mArA gayA thaa| Ayu ke anta meM apane bhAI ke marane se zoka saMtapta hokara inhoMne dharmanAtha kI zaraNa meM jAkara dIkSA le lI thI tathA parama pada pAyA thaa| mapu0 61.56, 70-83, 20.232-240, 248, vIvaca0 101.111 (6) eka kuruvaMzI rAjA / ye aThArahaveM tIrthaMkara aranAtha ke pitA the| mapu0 65.14-15, 19-21, papu0 20.54, hapu0 45.21-22 (7) rucakagiri kA uttara dizA meM vidyamAna ATha kUToM meM AThavA~ kUTa / isa kUTa para dhRti devI kA nivAsa hai| hapu0 5.716-717 (8) adhoveyaka kA eka vimAna / mapu0 49.9, hapu0 6.52 (9) mAnuSottara parvata kI uttaradizA meM sthita sphaTika kUTa para rahanevAlA deva / hapu0 5.605 (10) eka vrata / videhakSetra ke prahasita aura vikasita vidvAnoM ne yaha vrata kiyA thA / mapu0 7.62-63, 77 (11) vijayA parvata kI uttarazreNI kA cauvanavA nagara / mapu. 19.85-87 (12) eka cakraratna / mapu0 37.169, 68.675-677, papu. 75.50-60, hapu0 53.49-50, 11,57 (13) eka udyAna / yahA~ mandirasthavira muni Aye the| mapu0 70.187, hapu0 52.89 (14) ujjayinI nagarI ke bAhara sthita eka sarovara / hapu0 33.101, 114 (15) candrodaya parvata kA nivAsI eka yakSa / jIvandhara ne pUrvabhava meM ise jaba yaha kutte kI paryAya meM thA, paMca namaskAra mantra diyA thaa| mapu0 75.361-362 (16) chaThe balabhadra nandimitra ke pUrvajanma kA nAma / papu0 20.232 (17) eka muni / vedavatI kI paryAya meM sItA ke jIva ne inheM apanI bahina AryikA sudarzanA se bAtacIta karate hue dekhakara apavAda kiyA thaa| isI apavAda ke phalasvarUpa sItA kA bhI ayodhyA meM mithyA apavAda huA / papu0 107.225-231 (18) jambUdvIpa ke madhya meM sthita meru parvata / vIvaca0 2.2-3 (19) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 181 (2) jambadvIpa ke bharatakSetra meM sthita kaliMga deza ke kAMcIpura nagara kA eka vaizya thaa| isane sUradattavaizya ke sAtha yuddha kiyA thaa| isa yuddha meM donoM eka dUsare ke dvArA mAre gaye the| mapu070.127132 (3) bharatakSetra kI ayodhyA nagarI ke cakravartI puSpadanta aura rAnI prItikArI kA putra / isane vijayA parvata kI dakSikazreNI meM nandapura ke rAjA hariSeNa ke putra harivAhana ko mArakara dakSiNazreNI meM hI meghapura nagara ke rAjA dhanaMjaya kI putrI dhanazrI ke sAtha pANigrahaNa kiyA thaa| mapu0 71.252-257 (4) sindhu deza kI vaizAlI nagarI ke rAjA ceTaka aura rAnI subhadrA kA cauthA putra / dhanadatta, dhanabhadra, upendra isake bar3e bhAI tathA siMhabhadra, sukumbhoja, akampana, pataMgaka, prabhaMjana aura prabhAsa choTe bhAI the| priyakAriNI Adi isakI sAta bahineM thiiN| mapu0 75. (5) padmakheTapura kA eka setth| isI ke putra bhadramitra ko siMhapura ke rAjA ne satyaghoSa nAma diyA thaa| mapu0 59.148-173 sudarzana-(1) jarAsandha kA eka putra / hapu0 52.32 (2) dhRtarASTra tathA gAndhArI kA sattAvanavA~ putra / pApu08. 200 (3) alakA nagarI kA rAjA / vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke dharaNItilaka nagara ke rAjA atibala kI putrI zrIdharA kA isake sAtha Jain Education Intemational Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sudarzanA-sudhautakaladhautathI sudarzanA-(1) tIrthaMkara vRSabhadeva kI pAlakI / mapu0 16.93-94, 98- 100, hapu0 9.77 (2) sadbhadrilapura nagara ke dhanadatta seTha ko jyeSTha putrI / sujyeSThA kI yaha bar3I bahina thii| ina donoM bahinoM ne dIkSA le lI thI tathA tIvra tapazcaraNa karake donoM acyuta svarga meM deva huii| mapu0 70.182196, hapu0 18.112-113, 117, 122-123 / (3) virATanagara ke rAjA virATa kI raanii| yaha kIcaka kI bahina thI / hapu0 46.23, 26-28 (4) sandhyAkAra nagara ke rAjA siMhaghoSa kI rAnI / yaha hRdayasundarI kI jananI thii| hapu0 45.114-115 (5) nandIzvara dvIpa kI uttaradizA saMbaMdhI aMjanagirI kI uttara dizA meM sthita vApI / hapu0 5.664 (6) eka gaNinI / videhakSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA jayavarmA kI rAnI suprabhA ne inake pAsa ratnAvalI vrata ke upavAsa kiye the / mapu0 7.38-44 (7) khaDgapura nagara ke rAjA somaprabha kI raanii| puruSottama nArAyaNa ke bhAI suprabha kI yaha jananI thii| mapu0 67.141-143, papu020.238-239 (8) brahma svarga ke vidyunmAlI indra kI cAra pramukha deviyoM meM eka devI / mapu0 76.32-33 (9) eka AryikA / papu0 106.225-233 de0 sudarzana-20 (10) kAkandI nagarI ke rAjA rativardhana kI rAnI / isake priyaMkara aura hitakara do putra the / yaha pati aura putroM ke dIkSita ho jAne para unake viyoga meM dukhI hokara nidAnavaza aneka yoniyoM meM bhramaNa karane ke pazcAt manuSyagati meM puruSa hokara puNyavazAt siddhArtha kSullaka huI / papu0 108.7, 47-49 suduHsaha-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA bArahavA~ putra / pApu0 8.199 sudeva-zAmalI nagara ke dAmadeva brAhmaNa kA kaniSTha putra / vasudeva kA yaha choTA bhAI thA / isakI strI priyaMgu thii| papu0 108.39-41 sudevI-varuNa lokapAla kI raanii| isakI putrI satyavatI kA vivAha rAvaNa ke sAtha huA thaa| papu0 19.98 sudRSTi-(1) bhadila nagara kA eka zreSThI / isakI strI kA nAma alakA thaa| sunaigama deva ke dvArA devakI ke yugala putra isakI patnI ke pAsa tathA isake mRta putra devakI ke pAsa sthAnAntarita kiye gaye the / devakI ke putroM ke bar3e hone para ise apUrva vaibhava prApta huA / mapu0 71.293296, hapu0 35.4-5, 9 (2) gajapura nagara ke rAjA supratiSTha aura rAno sunandA kA putra / isakA pitA ise rAjya lakSmI dekara dIkSita ho gayA thaa| mapu070. 51-57, hapu0 34.43, 46-47 (6) kRSNa kA pakSadhara eka rAjA / yaha yuddha karane kurukSetra pahu~cA thA / mapu0 71.74 jaina purANakoza : 449 sudharma-(1) tIrthakara mahAvIra ke gyAraha gaNadharoM meM gautama indrabhUti gaNadhara se prApta zruta ke dhAraka dUsare gaNadhara / inase jambUsvAmI antima kevalI ne zruta dhAraNa kiyA thaa| mapu0 1.199, 74.34, hapu0 1.60, 3.42, vIvaca0 1.41-42, 19.206 (2) eka munirAja / girinagara ke rAjA citraratha ne inake upadeza se prabhAvita hokara dIkSA le lI thii| citraratha ke rasoie ne inheM kar3avI tumbI-AhAra meM dI thI jisase inake zarIra meM viSa phaila gayA thA / apanA maraNa nizcita jAnakara inhoMne Urjayantagiri para samAdhimaraNa kiyA aura ye ahamindra hue| mapu0 71-271-275, hapu0 33.150-155 (3) mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt hue dasa pUrva aura gyAraha aMgadhArI gyAraha muniyoM meM antima muni / vIvaca0 1,46 (4) sAtaveM balabhadra nandiSeNa ke pUrvajanma ke dIkSAguru / papu0 20.235 (5) tIsare balabhadra ke dIkSAguru / papu0 20.246-247 (6) tIrthakara dharmanAtha kA putra / mapu0 61.37 (7) eka muni / inase ratnapura nagara ke rAjA maNikuNDalI ke donoM putra dIkSita hue the| mapu0 62.369-373 (8) pUrvavidehakSetra meM maMgalAvatI deza ke ratnasaMcayanagara ke rAjA zrIdhara ke dIkSAguru / mapu0 7.14, 16 (9) tIsare balabhadra / inakA apara nAma dharma thaa| mapu0 59.63, 71, haMpu0 60.290 sudharmaka-bArahaveM tIrthaMkara vAsupUjya ke eka gaNadhara / hapu0 60.347 sudharmamitra-eka muni / gyArahaveM cakravartI jayasena ke pUrvabhava ke ye dIkSAguru the| papu0 20.188-189 / / sudharmasena-lohAcArya ke pazcAt hue aneka AcAryoM meM eka AcArya inake pUrva zrIdharasena tathA bAda meM siMhasena AcArya hue / hapu0 66.28 sudharmA-(1) samavasaraNa kI eka sbhaa| yaha vijayadeva ke bhavana se uttaradizA meM sthita hai| yaha chaH koza lambI, tIna koza caur3I, no koza U~cI aura eka koza gaharI hai / isake uttara meM eka jinAlaya hai / hapu0 5.417 (2) rathanapura nagara ke rAjA sahasrAra ke putra indra ko eka sabhA / papu07.1-2, 18, 28 sudhAma-samavasaraNa meM sabhAgRhoM ke Age sthita sphaTika dvAra ke ATha nAmoM meM tIsarA nAma / hapu0 57.59 sudhI-(1) eka nRpa / yaha rAma ke bhAI bharata ke sAtha dIkSita ho gayA thA / papu0 88.4 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 125, 171 sadhautakaladhautadhI-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.200 Jain Education Interational Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 : jaina purANakoza sudhvaja rAjA bhUtarASTra aura rAnI mAravArI kA aTThAnaveyoM putra pApu0 8.205 suna (1) bharakSetra meM hastinApura nagara ke rAjA gaMgadeva aura rAnI nandayazA kA pA~cavA~ putra / yaha nandiSeNa ke bhAI ke sAtha yugala rUpa meM utpanna huA thaa| isake gaMga, gaMgadatta, gaMgarakSita aura nanda bar3e bhAI tathA nandiSeNa aura nirnAmaka choTe bhAI the / mapu0 71.263, hapu0 33.141-145 (2) vRndAvana kA rahanevAlA eka gopa / isakI strI yazodA thI / baladeva aura vasudeva ne pAlana-poSaNa karane ke lie kRSNa ko ise hI sauMpA thaa| hapu0 35.28-29 (3) aThArahaveM tIrthaMkara aranAtha kA eka asirana / pApu0 7.21 (4) eka yakSa / isane lakSmaNa ko sasammAna saunandaka talavAra dI thI / mapu0 68.646 (5) AgAmI dasaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.472 (6) tIrthaMkara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / papu0 20.23-24 (7) bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha ke pUrvabhava ke pitA / papu0 20. 29-30 (8) rAvaNa kA eka dhanurdhArI yoddhA / yaha rAma-rAvaNa yuddha meM yuddha karane gayA thA / papu0 73. 171 (9) vijayAvatI nagarI kA eka gRhastha / isakI patnI rohiNI tathA haMsa aura RSidAsa putra the| papu0 123.112-115 sunandA - (1) gajapura ke rAjA supratiSTha kI rAnI / sudRSTi isakA putra yA pu0 70.52 0 14.49, 45 (2) tIrthaGkara vRSabhadeva kI dUsarI rAno / bAhubalI isakA putra aura sundarI putrI thii| rAjA kaccha aura mahAkaccha kI yaha bahina thI / mapu0 15.70, 16.8, papu0 3.260, hapu0 9.18, 22, pApu0 2.133 (3) bharatakSetra ke malaya deza meM bhadrapura nagara ke rAjA dRDharatha kI rAnI / tIrthaGkara zItalanAtha kI ye jananI thI / mapu0 56.24, 2829, pu0 20.46 (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM ekakSetra nagara ke eka vaNik kI strI / dhanadatta isakA putra thaa| papu0 106.10-11 sunanviSeNa - ( 1 ) eka AcArya / ye lohAcArya ke pazcAt hue aneka AcAryoM meM AcArya siMhasena ke ziSya aura Izvarasena ke guru the / hapu0 66.28 (2) eka AcArya ye AcArya Izvara ke ziSya aura mAcArya abhayasena ke guru the| pu0 66.28 sunapatha - eka nagara / pravAsa se lauTane para arjuna yahA~ rahane lage the / kurukSetra ke nikaTa vidyamAna sonIpata se ise samIkRta kiyA jA sakatA hai / pApu0 16.6 1 sunama vijayAcaM parvata kI dakSiNI ke svAmI nAma kA putra yaha sulocanA ke svayaMvara meM gayA thaa| mapu0 43.302, pApu0 3.52 suna-sundarI sunaya - (1) dazAnana kA pakSadhara eka vidyAdhara rAjA / yaha maya vidyAvara kA maMtrI thA / papu0 8.269-270 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.174 sunayatattvavidadharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma mapu0 25.140 sunayanA tIrthakara ajitanAtha kI rAnI pa0 5.65 de0 ajinAva sunAbha - rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA tIsavA~ putra / pApu0 8. 196 sunItA - andhakavRSTi aura subhadrA rAnI ke caturtha putra himavAn kI - rAnI / mapu0 70.95-96, 98-99, hapu0 19.3 sunetrA - pA~caveM nArAyaNa puruSasiMha kI paTarAnI / papu0 20.227 de0 puruSasiMha sunemi - rAjA samudravijaya ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 48.43 sunaigama -- eka deva / indra kI AjJA se isane devakI ke yugalaputroM ko subhadvilanagara ke seTha sudRSTi kI strI alakA ke pAsa aura usI samaya alakA ke utpanna hue mRta yugalaputroM ko devakI ke pAsa prasUtigRha meM pahu~cAye the / hapu0 35.4-5 sunya alaMkArapura ke kA kaniSTha putra / nivAsI kharadUSaNa tathA rAvaNa kI bahina dukhA zambUka kA yaha anuja thaa| cAruratna isakA putra thA / papu0 43.40-44, 118.23 sumbana - eka rAjA / isane rAma ke bhAI bharata ke pAsa dIkSA lI thI tathA paramAtma pada prApta kiyA thaa| papu0 88.1.2, 6 sundara - ( 1 ) eka rAjA / isane tIrthaMkara vAsurajya ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 58.40-41 (2) kuNDalagiri ke uttaradizA saMbaMdhI skaTikUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.694 (1) bharatakSetra kA eka midhyAdRSTi brAhmaNa dAsa ke sadupadeza se yaha samyaktvI ho gayA thaa| anta meM samAdhipUrvaka maraNa karake vratAcaraNa se utpanna puNya ke prabhAva se yaha saudharma svarga meM deva huA aura svarga se cayakara rAjA zreNika kA abhayakumAra nAmaka putra huA / vIvaca0 19.170-203 sumbarananvA - jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM mahAvatsa deza kI susImA nagarI ke rAjA sudRSTi kI rAnI / ye tIrthaMkara suvidhi kI jananI thIM / mapu0 10.121-122 sundaramAlinI - hanUruha dvIpa ke vicitrabhAnu kI strI / aMjanA ke mAmA pratisUrya kI ye mAtA thIM / papu0 17.344-346 sundarI - ( 1 ) tIrthaMkara vRSabhadeva aura unakI dUsarI rAnI sunandA kI putrI me bAkI kI bahina yo vRSabhadeva ne ise anya bhAIbahinoM ke sAtha citra, akSara, saMgIta, gaNita Adi kalAoM meM pAraMgata kiyA thaa| isane apane pitA tIrthaMkara RSabhadeva se dIkSA le lI thI / yaha AryikAoM meM agraNI rahI / mapu0 16.7-8, 24.177, hapu0 9.18, 22-24 12.42, pApu0 2.155 (2) cakrapura nagara ke rAjA aparAjita kI rAnI, cakrAyudha kI jananI / mapu0 59.239, hapu0 27.89-90 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ supama-supratiSTha jaina purANakoza : 451 (3) bharatakSetra ke citrakArapuranagara ke rAjA prItibhadra ko rAnI / prItikara kI ye jananI thii| mapu0 59.254-255, hapu0 27.97 / (4) mathurA ke rAjA zUrasena ke sUradeva putra kI strI / yaha virakta hokara dIkSita ho gayo thI / hapu0 33.96-99, 127, 6051 (5) vijayAdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA mahAsena ko raanii| isake ugrasena aura varasena do putra tathA vasundharA putrI / mapu0 76.262-263, 265 (6) bhIloM ke rAjA harivikrama kI strii| isakA vanarAja putra thaa| mapu0 75.479-480 (7) jambUdvIpa saMbaMdhI bharatakSetra meM vatsa deza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA pArthiva kI rAnI aura siddhArtha kI jananI / mapu0 69.2-4 (8) gandharvapura ke rAjA vidyAdhara mandaramAlI kI rAnI / cintAgati aura manogati isake do putra the / mapu0 8.92-93 (9) jambadvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA priyasena kI rAnI / isake do putra the-prItikara aura prItideva / mapu0 9.108-109 (10) puSkaradvIpa ke pUrva videhakSetra meM maMgalAvatI deza ke ratnasaMcaya nagara ke rAjA mahIdhara ko raanii| jayasena isakA putra thA / mapu0 10.114-116 (11) rAvaNa kI eka rAnI / mapu0 77.12 (12) bharata ko bhAbho / papu0 83.93 supadma-kuruvaMzI eka rAjA / ye rAjA padma ke putra tathA padmadeva ke pitA the| hapu0 45.25 supadamA-eka deza / yaha jambUdvIpa ke pUrvavidehakSetra meM sItodA nadI ke dakSiNa taTa para sthita hai| mapu0 63.210, hapu0 34.3, 5, 249 suparNakumAra-(1) himavAn parvata ke himavat kUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 11.43-44 (2) pAtAla loka kA nivAsI eka bhavanavAsI deva / hapu0 4.63 supArzva-(1) sAtaveM tIrthaGkara / ye avasarpiNI kAla ke duHSamA-suSamA cauthe kAla meM utpanna hue the| jambUdIpa ke bharatakSetra meM kAzI deza kI vArANasI nagarI ke rAjA supratiSTha kI rAnI pRthivISeNA ke garbha meM ye bhAdrapada mAsa ke zukla pakSa kI SaSThI ke dina vizAkhA nakSatra meM svarga se avatarita hue the| inakA janma jyeSTha zuklA dvAdazI ke dina agnimitra nAmaka zubha yoga meM huA thaa| inakA yaha nAma janmAbhiSeka karane ke pazcAt indra ne rakhA thaa| inake caraNoM meM svastika cihna thA / inakI Ayu bIsa lAkha pUrva varSa kI thI / zarIra do sau dhanuSa U~cA thaa| inhoMne kumArakAla ke pA~ca lAkha varSa bIta jAne para dhana kA tyAga (dAna) karane ke lie sAmrAjya svIkAra kiyA thaa| inake niHsvedatva Adi ATha atizaya tathA papu0 aura hapu0 ke anusAra daza atizaya prakaTa hue the| inakI Ayu anapavayaM thii| varNa priyaMgu puSpa ke samAna thaa| bIsa pUrvAMga kama eka lAkha pUrva kI Ayu zeSa rahane para inheM bairAgya huaa| ye manogati nAmaka zivikA para ArUr3ha hokara sahetuka vana gaye tathA vahA~ inhoMne jyeSTha zukla dvAdazI ke dina sAyaM velA meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyaa| saMyamI hote hI inheM manaHparyayajJAna huaa| somakheTa nagara ke rAjA mahendradatta ne inheM AhAra diyA thaa| ye chadmastha avasthA meM nau varSa taka mauna rhe| sahetuka vana meM zirISa vRkSa ke nIce phAlguna kRSNa SaSThI ke dina sAyaMkAla ke samaya inheM kevalajJAna huA thaa| inake caturvidha saMgha meM paMcAnave gaNadhara, do hajAra tIsa pUrvadhArI, do lAkha cavAlIsa hajAra nau sau bosa zikSaka, nau hajAra hajAra avadhijJAnI, gyAraha hajAra kevalajJAnI, pandraha hajAra tIna sau vikriyA RddhidhArI, nau hajAra eka sau pacAsa manaHparyayajJAnI, ATha hajAra cha: sau vAdI, isa prakAra kula tIna lAkha muni, tIna lAkha tIsa hajAra AryikAe~, tIna lAkha zrAvaka, pA~ca lAkha zrAvikAeM, asaMkhya ta deva-deviyA~ aura saMkhyAta tithaMca the| vihAra karate hue Ayu kA eka mAsa zeSa rahane para ye sammedazikhara Aye / yahA~ eka hajAra muniyoM ke mAtha inhoMne pratimAyoga dhAraNa kara phAlguna kRSNa saptamI ke dina vizAkhA nakSatra meM sUryodaya ke samaya mokSa prApta kiyA thA / dUsare pUrvabhava meM ye dhAtakIkhaNDa ke pUrva videhakSetra meM sukaccha deza ke kSemapura nagara ke nandiSeNa nAmaka nRpa the / prathama pUrvabhava meM madhyama aveyaka ke subhadra nAmaka madhyama vimAna meM ahamindra rhe| mapu0 53.2-53, papu0 2.89-90, hapu0 1.9, 3.10-11, 13.32, pApu0 12.1, vIvaca0 18.27, 101-105 (2) AgAmI dUsare tIrthakara suradeva ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 *76.471, 477 (3) AgAmI tIsare tIrthakara / mapu0 76.477, hapu0 60.558 supArzvakoti-lakSmaNa aura unako manoramA mahAdevI kA putra / papu0 94.35 suputra-puSkarAdha dvIpa sambandhI pUrva videhakSetra ke sukaccha deza meM kSemapura nagara ke rAjA nalinaprabha kA putra / nalinaprabha ne ise rAjya dekara saMyama le liyA thaa| mapu0 57.2-3, 12 saprakArapura-eka nagara / kRSNa ko paTarAnI lakSmaNA isI nagara ke rAjA zambara ko putrI thI / mapu0 71.409-414 suprajA-rAjA dazaratha ko rAnI aura zatrughna ko jananI / yaha marakara Anata svarga meM deva huI thI / papu0 89.10.13, 123.80 supraNidhi-rucakagiri ke suprabuddha kUTa ko nivAsino eka dikkumArI devii| hapu0 5.708 supratiSTha-(1) jambaropa ke bharatakSetra meM sthita podanapura nagara ke rAjA susthita aura rAnI sulakSaNA kA putra / isane apane pUrvajanma kI pravRttiyoM kA smaraNa karake sudharmAcArya ke pAsa dIkSA le lI thii| sudatta isakA choTA bhAI thA jo marakara sudarzana yakSa huA thaa| isa yakSa ne inake Upara aneka upasarga kiye the jinheM sahakara ye kevalI hue / pazcAt usa yakSa ne bhI inase dharmopadeza sunakara samIcIna dharma ___ dhAraNa kara liyA thaa| zaurya pura ke rAjA zUra aura mathurA ke rAjA nagara Jain Education Intemational Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 : jaina purANakoza supratiSThaka-suprabhA suvIra ke ye dIkSAguru the / mapu070.122-124, 138-144, hapu0 thaa| ina donoM kA zarIra pacAsa dhanuSa U~cA thA aura Ayu tIsa 18.9-11, 30, lAkha varSa kI thii| inhoMne anta meM bhAI ke maraNa-viyoga se saMtapta (2) rucakavara parvata kI dakSiNa dizA meM sthita ATha kUToM meM hokara somaprabha muni se dIkSA le lI thI tathA tapa dvArA karmoM kI AThavAM kaTa / citrA devI kI yaha nivAsabhUmi hai / hapu0 5.710 nirjarA karake mokSa prApta kiyA thaa| mapu0 60.63-69, 80-81, (3) vArANasI nagarI kA raajaa| yaha tIrthaMkara supAzva kA pitA papu0 20.248, hapu0 60.290, vIvaca0 18.101, 111 thA / mapu0 53.18-19, 23, papu0 20.43 (5) tIrthakara naminAtha kA putra / mapu0 69.52 (4) jambUdvIpa ke bharatakSetra sambandhI kurujAMgala deza ke hastinApura (6) sanatkumAra cakravartI ke pUrvabhava ke jIva dharmaruci rAjA kA ke rAjA zrIcandra aura rAnI zrImatI kA putra / sunandA isakI rAnI pitA / tilakasundarI isakI rAnI thii| papu0 20.147-148 thI / isakA pitA ise rAjya dekara dIkSita ho gayA thaa| isane bhI (7) mahApurI nagarI ke rAjA dharmaruci ke dIkSAguru / papu0 saMsAra ko nazvara samajhakara sudRSTi putra ko rAjya sauMpakara sumandara 20.149 muni se dIkSA le lI thii| Ayu ke anta meM isane eka mAsa kA (8) mahApadama cakravartI ke pUrvabhava kA jIva tathA vItazokA nagarI sanyAsa dhAraNa kara liyA thaa| isa prakAra samAdhipUrvaka maraNa karake ke cinta nAmaka rAjA ke dIkSAguru / papu0 20.178 yaha jayanta nAmaka anuttara vimAna meM ahamindra huA thaa| mapu0 70. (9) sItA ke svayaMvara meM sammilita huA eka rAjakumAra / papu0 51-59, hapu0 34.43-50 28.215 (5) kuruvaMzI eka raajaa| yaha zrIcandra kA putra thaa| hapu0 (10) vinItA nagarI kA rAjA / isakI rAnI prahlAdanA tathA 45.12 sUryodaya aura candrodaya putra the / papu0 85.45 (6) magadhadeza kA eka nagara / mapu076.216 (11) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM mattakokila grAma ke rAjA supratiSThaka-pA~cavA~ rudra / hapu0 60.534-536 de0 rudra-3 kAntazoka kA putra / isane saMyata muni ke pAsa jinadIkSA le lI thii| supratiSThita-eka nagara / lolupa halavAI isI nagarI meM rahatA thaa| kaSAyoM kI upazama avasthA meM maraNakara yaha sarvArthasiddhi meM utpanna mapu0 8.234 de0 lolupa huaa| yaha svarga se cayakara vidyAdharoM kA rAjA bAlI huA / papu0 suprabuddha-(1) adhoveyaka kA tIsarA indraka vimAna / hapu0 6.52 106.190-197 (2) rucakagiri kA dakSiNa dizA sambandhI kUTa / supraNidhi (12) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. dikkumArI devI ko yaha nivAsabhUmi hai / hapu0 5.708 197 suprabuddhA-(1) rucakagiri ke tIsare mandarakUTa para rahanevAlI eka suprabhA-(1) vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke kinnarodgIta nagara ke dikkumArI devI / hapu0 5.708 yuvarAja azanivega kI strii| isakI putrI zyAmA thI jo vasudeva ko (2) nandIzvara dvIpa kI pazcima dizA sambandhI aMjanagiri kI vivAhI gayI thii| hapu0 19.80-83, 95 dakSiNa dizA meM sthita eka vApI / hapu0 5.662 (2) samavasaraNa ke Amravana kI eka vApI / hapu0 57.35 (3) sAketa nagara ke rAjA ariMjaya ke putra ariMdama aura unakI (3) rAjA samudravijaya ke choTe bhAI abhicandra kI rAnI / mapu0 zrImatI rAnI kI putrii| isane priyadarzanA AryikA se dIkSA le lI 70.99, hapu0 19.5 thii| Ayu ke anta meM saudharma indra kI yaha maNicalA nAma kI devI (4) trizrRMgapura nagara ke rAjA pracaNDavAhana aura rAnI vimalaprabhA huii| mapu0 72.25, 34-36 kI dUsarI putrI / hapu0 45.95-98 suprabhaMkarA-nandIzvara dvIpa ke uttaradizA sambandhI aMjanagiri kI pUrva (5) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcima videhakSetra meM sthita gaMdhila deza dizA meM sthita eka vApI / hapu0 5.664 kI ayodhyA nagarI ke rAjA jayavarmA kI rAnI aura ajitaMjaya kI suprabha-(1) dhRtavara dvIpa kA eka rakSaka deva / hapu0 5.642 jnnii| rAjA jayavarmA ke dIkSita hokara mokSa jAne ke pazcAt yaha (2) kuNDalavara dvIpa ke madhya meM sthita kuNDalagiri ko dakSiNa sudarzanA gaganI ke pAsa ratnAvalI vrata karake acyuta svarga ke anudiza dizA sambandhI isa nAma kA eka kUTa / mahApadma deva kI yaha nivAsa- . vimAna ma dava hui / mapu0 7.28-44 bhUmi hai / hapu0 5.692 (6) vArANasI nagarI ke rAjA akampana kI rAnI / isake hemAMgada (3) AkAzasphaTika maNi se nirmita pazcima dvAra kA eka nAma / Adi sau putra tathA sulocanA aura lakSmImato ye do putriyA~ thiiN| hapu057.59 mapu0 43.124, 130-135 (4) avasarpiNo kAla ke duHSamA-suSamA cauthe kAla meM utpanna cauthe (7) bharatakSetra ke vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita manohara balabhadra / ye bharatakSetra kI dvAravatI nagarI ke rAjA somaprabha aura deza meM ratnapura nagara ke rAjA piMgala kI raanii| yaha vidyutprabhA kI unakI rAnI jayavatI ke putra the / puruSottama nArAyaNa inakA mAI jananI tho / mapu0 47.261-263 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 453 suprabhArya-subhadra (8) eka zivikA / tIrthaGkara ajitanAtha ne dIkSA vana jAte samaya / isakA vyavahAra kiyA thaa| mapu0 48.37 (9) vijayAdha parvata para sthita vastvAlaya nagara ke rAjA sendraketu ko rAnI / yaha madanavegA kI jananI thii| mapu0 63.250-251 (10) saudharmendra kI devii| isane manuSya paryAya pAkara tapa karane kA vicAra kiyA thaa| phalasvarUpa vahA~ se cayakara isane zrISaNa rAjA kI putrI hokara dIkSA dhAraNa kI thii| mapu0 72.251-256 (11) vaizAlI ke rAjA ceTaka aura rAnI subhadrA kI tIsarI putrI / hemakaccha nagara ke rAjA dazaratha kI yaha rAnI thii| mapu0 75.3-6, 10-11 (12) eka gnninii| rAjA damitAri ko putrI kanakadhI ne inhIM se dIkSA lo thii| mapu0 62.500-508 (13) puNDarIkiNI nagarI ke vaca vaizya kI strii| mapu0 71. 366 (14) prathama nArAyaNa tripRSTha kI paTarAnI / papu0 20.227228 (15) kinnaragIta nagara ke rAjA ratimayUkha aura anumati rAnI kI putrI / papu0 5.179 (16) rAjA rakSasa kI rAnI / Adityagati aura bRhatkIrti isake putra the / papu0 5.378-379 (17) pAMcaveM balabhadra sudarzana kI jananI / papu0 20.238-239 (18) rAjA dazaratha kI rAnI / zatrughna isake putra the / papu0 22. 176, 25.39, 37.50 (19) janaka ke choTe bhAI kanaka kI rAnI / lokasundarI isako kanyA thI / papu0 28.258 (20) devagItapura nagara ke candramaNDala kI ptnii| candrapratima isakA putra thA / papu0 64.24-31 suprabhArya-tIrthaGkara naminAtha ke pramukha gaNadhara / mapu0 69.60 suprayogA-bharatakSetra kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza kI senA ne isa nadI ko pAra karake kRSNavarNA nadI kI ora prasthAna kiyA thaa| mapu0 29.86 supravRddha-mAnuSottara parvata ke pravAlakUTa kA svAmI deva / hapu0 5.606 suprasanna-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. suphalgu-rAjA samudravijaya kA putra / hapu0 48.44 subandhu-(1) campA nagarI kA eka vaibhava sampanna vaizya / isakI patnI dhanadevI thii| isakI eka putrI thI, jo zarIra se durgandha nikalane ke kAraNa durgandhA nAma se prasiddha thii| mapu0 72.241-243, pApu0 24.24-25 (2) eka nirgrantha muni / zANDilyA apanI bahina citramati ko garbhAvasthA meM inake pAsa chor3a gayo thii| citramati ke putra hone para inhoMne usake putra ko cakravartI hone kI bhaviSyavANI kI thI / mapu0 65.116-123 subandhutilaka-kamalasaMkula nagara kA raajaa| isakI rAnI mitrA aura putrI kaikayI thI / papu0 22.173-174 sughala-(1) sUryavaMzI rAjA valAMka kA putra / yaha rAjA mahAbala kA pitA thaa| papu0 5.5, hapu0 13.8 (2) somavaMzI rAjA mahAbala kA putra / yaha bhujabalI kA pitA thA / papu0 5.10, 12, hapu0 13.17 subAlA-(1) kauzala deza meM sAketa nagara ke rAjA samudravijaya kI rAnI / yaha rAjA sagara kI jananI thii| mapu0 48.71-72 (2) vArANasI nagarI ke rAjA dazaratha kI raanii| rAma kI yaha jananI thI / mapu0 67.148-150 subAhu-(1) vRSabhadeva ke gyArahaveM gaNadhara / hapu0 12.58 (2) mathurA ke nivAsI bRhadhvaja kA putra / hapu0 18.1 (3) rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA gyArahavA~ putra / pApu0 8.194 (4) puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajrasena kA putra / yaha pUrvabhava meM adhauveyaka meM ahamindra thaa| mapu0 11.9, 11-12 subuddhi-podanapura ke rAjA zrIvijaya kA eka mantrI / podanapura nareza ke mastaka para baja girane kI huI bhaviSyavANI ke anusAra rAjA kI surakSA ke lie isa mantrI ne rAjA ko vijayAdha parvata kI guphA meM rahane kI salAha dI thI / mapu0 62.172-173, 200, pApu0 4.96 98,115 132 suprItikriyA-garbhAnvaya kI pana kriyAoM meM tIsarI kriyA / yaha kriyA garbhAdhAna ke pazcAt pA~caveM mAha meM kI jAtI hai| isameM mantra aura kriyAoM ko jAnanevAle zrAvakoM ko agni devatA kI sAkSI meM arhanta ko pratimA ke samIpa unakI pUjA karake AhutiyA~ denA par3atI hai / AhutiyAM dete samaya nimna mantra bole jAte haiavatArakalyANabhAgIbhava, mandarendrAbhiSekakalyANabhAgIbhava, niSkrAntikalyANabhAgIbhava, ArhantyakalyANabhAgIbhava, paramanirvANakalyANabhAgIbhava / mapu0 38.51-55, 80-81, 40.97-100 subhaga-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.184 subhadra-(1) tIrthaGkara mahAvIra kA nirvANa hone ke pazcAt hue AcA rAMga ke jJAtA cAra muniyoM meM prathama muni / mapu0 2.149-150, 76.525, hapu0 1.65, 66.24, vIvaca0 1.50 (2) madhyama veyaka kA eka indraka vimAna / mapu0 53.15, 73, 40, hapu0 6.52 (3) kSema nagara kA eka shresstthii| isakI putrI kSemasundarI jIvandharakumAra ko vivAhI gayI thii| mapu0 75.403, 410-411, (4) eka muni / kRSNa ko paTarAnI gaurI ne cauthe pUrvabhava meM yazasvinI kI paryAya meM inhIM se proSadhavrata liyA thaa| hapu0 60. 89-100 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ subhadrA-subhUma putra tathA priyakAriNI Adi sAta putriyoM kI yaha jananI thii| mapu0 75.3-7 (14) bharatakSetra kI dvArAvatI nagarI ke rAjA brahma kI rAnI / balabhadra acalastoka isakA putra thA / papu0 58.83, 86 de0 acala stoka 454 : jaina purANakoza (5) kauzAmbI nagarI kA eka seTha / sumitrA isako stro tho| hapu0 60.101 (6) sUryavaMzI rAjA amRta kA putra / rAjA sAgara isakA putra thaa| papu0 5.6 (7) dUsare nArAyaNa dvipRSTha ke pUrvabhava ke dIkSAguru / papu0 20. 216 (8) nandIzvaravara samudra kA eka rakSaka deva / hapu0 5.645 subhadrA-(1) rAjA andhakavRSNi kI raanii| isake samudravijaya Adi putra tathA kuntI aura madrI putriyA~ thiiN| mapu0 70.93-97, hapu0 18.12-15 (2) sadbhadrilapura ke rAjA megharatha kI rAnI aura dRr3haratha kI jananI / rAjA megharatha ke dIkSA dhAraNa kara lene para sudarzanA AryikA ke pAsa isane bhI dIkSA le lI thii| mapu0 70.183, hapu0 18. 112, 116-117 (3) bharateza cakravartI kI rAnI aura nami-vinami vidyAdhara kI bahina / yaha kevala eka kabala pramANa AhAra letI thii| mapu0 32. 183, papu0 4.83, hapu0 11.50, 125, 12.43, 22.106 (4) dUsare balabhadra vijaya kI jananI / papu0 20.238-239 (5) campApurI ke vaizya bhAnudatta kI strI / cArudatta kI yaha jananI thii| hapu0 21.6, 11 (6) jambadrIpa kI puNDarIkiNI nagarI ke nivAsI vajramuSTi kI strI / hapu0 60.51 de0 vajramuSTi (7) arjuna kI strii| yaha kRSNa kI bahina tathA abhimanyu kI jananI thii| isane rAjImatI gaNinI se dIkSA lekara tapazcaraNa kiyA thaa| Ayu ke anta meM marakara solahaveM svarga meM deva huii| mapu0 72. 214, 264-266, hapu0 47.18, pApu0 16.36-39, 59, 101, 25.15, 141 (8) vijayA parvata para sthita dyu tilaka nagara ke rAjA candrAbha kI raanii| yaha vAyuvegA kI jananI thii| mapu0 62.36-37, 74. 134 vIvaca0 3.73-74 (9) buddhimAn vyAsa kI strI / isake dhRtarASTra, pANDu aura vidura ye tIna putra the / mapu0 70.103, pApu0 7.116-117 (10) eka aaryikaa| nityAlokapura ke rAjA mahendra vikrama kI rAnI surUpA inhIM se dIkSita huI thii| mapu0 71.420, 423 (11) jambUdvIpa kI kauzAmbI nagarI ke sumati seTha kI strii| kRSNa kI paTarAnI gaurI kI usake pUrvabhava meM yaha mAtA thii| mapu0 71.437-441 (12) seTha vRSabhadatta kI strii| yaha candanA kA seTha ke sAtha sambandha na ho jAye isa zaMkA se candanA ko kAMjI se milA huA bhAta sakore meM rakhakara khAne ke lie detI tathA use sA~kala se bAMdhakara rakhatI thI / mapu0 74.340-342, vIvaca0 13.84-90 (13) vaizAlI nagara ke rAjA ceTaka kI rAnI / dhanadatta Adi dasa (15) dvArAvatI nagarI ke rAjA bhadra kI raanii| yaha dharma balabhadra kI jananI thii| mapu0 59.71, 87, de0 dharma-3 subhadrilapura-eka nagara / yahA~ devakI ke putroM kA pAlana huA thaa| hapu0 35.4 subhA-harivarSa deza meM vasvAlaya nagara ke rAjA vajracApa kI raanii| vidyunmAlA iso kI putrI thii| mapu0 70.75-77 subhAnu-(1) kRSNa aura unakI satyabhAmA rAnI kA putra / yaha bhAnu kA anuja thA / mapu072.175-175, hapu0 58.7,69 (2) harivaMzI rAjA / yaha yavu kA putra aura bhIma kA janaka thaa| hapu0 18.3 __(3) mathurA ke karor3apati seTha bhAnu aura unakI strI yamunA kA jyeSTha putra / inake bhAnukIti, bhAnuSeNa, zUra, zUradeva, zUradatta aura zurasena ye cha: choTe bhAI the / isane ina sabhI bhAiyoM ke sAtha baradharma mani ke pAsa dIkSA le lI thii| tapa karate hue yaha samAdhimaraNa karake prathama svarga meM trAyastriMza deva huaa| mapu0 71.201-203, 234243, 248, hapu0 33.96-99, 126-127 (4) eka munirAja / rAjA rativardhana ke dIkSAguru the| papu. 108.35 subhAnuka-kRSNa kA eka putra / hapu0 48.69 subhASita-kAvya ko hita-mita-priya ukti / mapu0 2.87,116, 122, 10.80, 88 subhIma-(1) rAjA dhRtarASTra aura rAno gAndhArI kA dasavA~ putra / pApu0 8.194 (2) rAkSasoM kA indra / isane sagara cakravartI ke pratidvandI meghavAhana ko tIrthakara ajitanAtha ke samavasaraNa meM abhayadAna dekara laMkA kA rAjya diyA thaa| pApu0 5.149, 158-160 subhASaNa-rAvaNa kA sAmanta / yaha vyAghra ratha para baiThakara yuddha karane nikalA thaa| papu0 57.49 subhuja-rAjA dhRtarASTra aura gAndhArI kA ninyAnavevA putra / pApu0 sa0 slaa| 8.205 subhut-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.140 subhUti-nArAyaNa puruSasiMha ke pUrvabhava ka dIkSAguru eka muni / papu0 20.216 sabhUma-(1) avasarpiNI ke duHSamA-suSamA cothe kAla ke zalAkA-puruSa evaM AThaveM cakravartI / ye tIrthakara aranAtha aura mallinAtha ke antarAla meM hue the / ye hastinApura ke rAjA kArtavIrya aura unakI rAnI nArA ke putra the / inake pitA ne kAmadhenu ko pAne ke lie jamadagni Jain Education Intemational Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ subhUSaNa-sumati tapasvI ko mAra DAlA thaa| isake phalasvarUpa jamadagni ke putra parazurAma dvArA inake pitA bhI mAra DAle gaye the| tArA bhayabhIta hokara gupta rUpa se kauzika RSi ke Azrama meM calI gayI thii| inakA janma Azrama ke eka talaghara meM huA thaa| isase ye "subhauma" nAma se prasiddha hue| ye apanI mA~ se pitA ke maraNa kA rahasya jJAta karake parazurAma kI dAnazAlA meM gaye the / vahA~ inhoMne bhojana kiyA thA / parazurAma ne inakI thAlI meM dA~ta parose the| ve dA~ta khIra meM badala gaye the / isa ghaTanA se nimittajJAnI ke kathanAnusAra parazurAma ne inheM apanA mAranevAlA jAnakara pharasA se mAranA cAhA thA kintu umI samaya inakI bhojana kI thAlI cakra meM badala gaI aura isI se inhoMne parazurAma ko ho mAra DAlA thaa| isane cakraratna se ikkIsa bAra pRthivI ko brAhmaNa rahita kiyA thaa| sATha hajAra varSa inakI Ayu tho / zarIra aTThAIsa dhanuSa U~cA thA / caudaha ratna, nau nidhiyA~ aura mukuTabaddha battIsa hajAra rAjA isakI sevA karate the| isane meghanAda ko vidyAdharoM kA rAjA banAyA thA / Ayu ke anta taka bhI inheM tRpti nahIM ho pAI thI ataeva marakara ye sAtaveM naraka gye| prathama pUrvabhava meM ye mahAzukra svarga meM deva aura dUsare pUrvabhava meM bharatakSetra meM bhUpAla nAmaka rAjA the / inakA apara nAma subhauma thaa| mapu0 65.51-55, 131-150, 166-169, papu0 5.223, 20.171177, hapu0 25.8-33, 60.287, 295, vIvaca0 18.101, jaina purANakoza : 455 (3) sAketa nagara ke rAjA vijayasAgara kI rAnI aura dUsare cakravartI sagara kI jananI / papu0 5.74, 20.128-129 (4) ikSvAkuvaMzI rAjA anaraNya kI rAnI aura rAjA dazaratha kI jananI / papu0 28.158 sumati-(1) avasarpiNI kAla ke suSamA-duHSamA cauthe kAla meM utpanna pA~caveM tIrthaMkara / ye jambUdvIpa saMbaMdhI bharatakSetra kI ayodhyA nagarI ke kSatriya rAjA megharatha aura rAnI maMgalA ke putra the / ye zrAvasa mAsa ke zukla pakSa kI dvitIyA tithi aura maghA nakSatra meM solaha svapnapUrvaka rAnI maMgalA ke garbha meM Aye the tathA caitra mAsa ke zuklapakSa kI ekAdazI ke dina inakA janma huA thaa| indra ne janmotsava manAkara inakA nAma "sumati" rakhA thA / inakI Ayu cAlIsa lAkha pUrva kI thii| zarIra tona sau dhanuSa UMcA thA tathA kAnti svarNa ke samAna thI / kumArakAla ke dasa lAkha pUrva varSa bAda inheM rAjya prApta huA thaa| rAjya karate hue unatIsa lAkha pUrva aura bAraha pUrvAGga varSa bIta jAne para inheM vairAgya utpanna huA / sArasvata deva kI stuti karane ke pazcAt ye abhaya nAmaka zivikA meM sahetuka vana le jAye gaye the| vahA~ inhoMne vaizAkha sudI navamI ke dina maghA nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha velA kA niyama lekara dIkSA lI tho / saumanasa nagara ke rAjA padmarAja ne inakI pAraNA karAI thii| chadmastha avasthA meM bIsa varSa bItane para sahetuka vana meM priyaMguvRkSa ke nIce inhoMne do dina kA upavAsa dhAraNa karake yoga dhAraNa kiyA thaa| caitra zukla ekAdazI ke dina sUryAsta ke samaya inheM kevalajJAna huA / kevalI hone para inake saMgha meM amara Adi eka sau solaha gaNadhara the| muniyoM meM do hajAra cAra sau pUrvadhAro do lAkha cauvana hajAra tIna sau pacAsa zikSaka, gyAraha hajAra avadhijJAnI, teraha hajAra kevalajJAnI, ATha hajAra cAra sau vikriyARddhidhArI, dasa hajAra cAra sau pacAsa vAdI kula tIna lAkha bIsa hajAra muni, anantamatI Adi tIna lAkha tIsa hajAra AryikAe~, tIna lAkha zrAvaka, pA~ca lAkha zrAvikAe~, asaMkhyAta devadeviyA~ aura saMkhyAta tithaMca the| anta meM eka mAsa kI Ayu zeSa rahane para ye sammedagiri para eka hajAra muniyoM ke sAtha pratimAyoga meM sthira hue tathA caitra zukla ekAdazI ke dina maghA nakSatra meM inhoMne mokSa prApta kiyaa| mapu0 51.19-26, 55, 68-85, hapu0 1.7, 13,31, 60.156-186, 341-349, vovaca0 18.87, 101 110 (2) tIrthaGkara aranAtha kA mukhya prshnkrtaa| mapu0 76.532 subhUSaNa-rAvaNa ke bhAI vibhISaNa kA putra / papu070.29 subhogA-eka dikkumArI devI / yaha merU parvata para krIDA karatI hai| hapu0 5.227 subhoTaka-bharatakSetra kA eka deza / tIrthakara mahAvIra yahA~ vihAra karate hue Aye the / pApu0 1.133-134 subhoma-(1) AThaveM cakravartI / mapu0 65.51, de0 subhUma / (2) kuruvaMzI eka raajaa| yaha rAjA padmamAla kA putra tathA padmaratha kA pitA thaa| hapu0 45.24 subhomakumAra-pArzvanAtha kA dUsarA nAma / rAjA mahIpAla inake nAnA the / inhoMne rAjA mahIpAla ko tApasa avasthA meM namaskAra nahIM kiyA thA jisase mahIpAla kupita ho gayA thaa| inhoMne usake tapa ko ajJAna tapa kahakara use pApAsrava kA kAraNa batAyA thaa| isase vaha aura adhika kupita ho gayA thaa| vaha marakara zambara jyotiSo deva huA / mapu0 73.94-117 de0 pArzvanAtha sumaMgalA-(1) sAketa nagara ke rAjA meghaprabha kI rAnI aura tIrthaGkara sumatinAtha kI jananI / papu0 20.41 (2) Adityapura ke rAjA vidyAmandara vidyAdhara kI putrI zrImAlA kI dhAya / svayaMvara meM Aye rAjakumAroM kA paricaya zrImAlA ko isI ne karAyA thaa| papu0 6.357-358, 363, 381-384 (2) jambUdvIpa kI puNDarIkiNI nagarI ke vacamuSTi aura usakI strI subhadrA kI putrI / isane sundarI AryikA se prerita hokara ralAvalo tapa kiyA thA jisake prabhAva se Ayu ke anta meM yaha brahmendra ko indrANI tathA svarga se cayakara jAmbavatA huii| mapu0 71.366369, hapu0 60.50-53 (3) dhAtakokhaNDadvIpa ke pUrva videha kSetra meM ratnasaMcaya nagara ke rAjA vizvasena kA mantro / yuddha meM rAjA ke marane para isane rAnI ko dharma kA upadeza diyA thA / hapu0 60.57-60 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 : jaina purANakoza (4) jambUdvIpa ke vatsadeza kI kauzAmbI nagarI ke rAjA sumukha kA maMtrI / isane rAjA kA vanamAlA se milana karAyA thA / hapu0 14.1-2, 6, 53-95 (5) eka muni / inhoMne vasiSTha muni ko apane pAsa chaH mAsa rakhakara muni-caryA sikhAI thii| hapu0 23.73 (6) rAjA akampana kI putrI sulocanA kI dhAya / yaha sulocanA kA lAlana-pAlana karatI thii| mapu. 43.124-127, 136-137, pApu0 3.26 (7) rAjA akaMpana kA eka mNtrii| isane sulocanA kA paricaya svayaMvaravidhi se karane kA rAjA se Agraha kiyA thaa| mapu0 43. 127, 182, 194-197, papu0 3.32, pApu0 3.39-40 (8) bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM sthita rathanUpura nagara ke rAjA jvalanajaTI kA maMtrI / isane rAjA kI putrI svayaMprabhA kA vivAha karane ke lie rAjA se svayaMvara vidhi kA prastAva rakhA thA jise rAjA ne saharSa svIkAra kiyA thaa| mapu0 62.25-30, 81-82, pApu0 4.11-13, 37-39 (9) podanapara ke rAjA zrIvijaya kA mNtrii| isane rAjA ko marane se bacAne ke lie pAnI ke bhItara peTI meM banda rakhane kA upAya batAyA thA / pApu0 4.96-97, 114 (10) jambUdvIpa meM pUrva videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA dRr3haratha kI rAnI / varasena isakA putra thaa| mapu0 63.142-148, pApu0 5.53-57 (11) videhakSetra meM gandhila deza ke pATalIgrAma ke vaNik nAgadattA kI strii| isake nanda, nandimitra, nandiSaNa, varasena aura aura jayasena ye pAMca putra aura madanakAntA tathA zrIkAntA ye do putriyA~ thIM / mapu0 6.126-130 (12) videhakSetra meM gandhila deza ke palAla parvata grAma ke devaligrAma paTela kI strI / dhanazrI isakI putrI tho| mapu0 6.134-135 (13) tIrthakara puSpadanta kA putra / puSpadanta ne ise hI rAjya bhAra sauMpakara dIkSA lI thI / mapu0 55.45 (14) aparAjita balabhadra aura rAnI vijayA ko putrI / isane eka devI se apane pUrvabhava sunakara suvratA AyikA ke pAsa sAta sau kanyAoM ke sAtha dIkSA le lI thii| Ayu ke anta meM yaha Anata svarga ke anudiza vimAna meM deva huI / mapu0 63.2-4, 12-24 (15) kauzAmbI nagarI kA eka seTha / isakI strI subhadrA thii| mapu071.437 (16) sAketa nagara ke rAjA divyabala kI raanii| hiraNyavatI isakI putrI thI / mapu0 59.208-209 (17) eka gnnnii| dhAtakokhaNDadvIpa ke tilakanagara kI rAnI suvarNatilakA ne inhIM se dIkSA lI thii| mapu0 63 175 (18) rAvaNa kA sArathI / rAvaNa ne apanA ratha isase indra ke samakSa le jAne ko kahA thA / papu0 12.305-306 sumati-sumitra (19) mahendra vidyAdhara kA maMtrI / isane rAvaNa ko aMjanA kA pati hone yogya nahIM batAyA thA / papu0 15.25, 31 (20) eka rAjA / yaha bharata ke sAtha dIkSita ho gayA thaa| papu088.1-2, 4 sumanas-(1) nandIzvara dvopa ke uttaradizA saMbaMdhI aMjanagiri kI dakSiNa dizA meM sthita vApI / hapu0 5.664 (2) Urdhva graiveyaka kA prathama indraka vimAna / hapu0 5.53 sumanAra-eka muni / sadbhadri lapura nagara ke rAjA megharatha ke ye dIkSAguru the / ye pAMca varSa taka vihAra karate rahe aura anta meM rAjagRha nagara se mokSa gaye / hapu0 18.112-116, 119 sumanA-vijayA, parvata kI dakSiNazreNI meM kanakapura nagara ke rAjA hiraNyAbha kI raanii| isake putra kA nAma vidya tprabha thaa| papu0 15.37-38 sumahAnagara-tIrthaGkara vimalanAtha ke pUrvabhava kI rAjadhAnI / papu. 20.14, 17 sumAgadhI-bharatakSetra ke pUrvI madhya AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.49 sumAtrikA-eka nagara / yaha tIrthaGkara dharmanAtha ke pUrvabhava kI rAjadhAnI samAvikA thii| papu0 20.14, 17 sumAyA-eka yakSiNI / brAhmaNa kapila ko isane dhana prApti kA upAya batAyA thA / papu0 35.72-81 de0 kapila-8 sumAlI-alaMkArapura ke rAjA sukeza aura rAnI indrANI kA dUsarA putra / mAlI kA yaha choTA bhAI tathA mAlyavAn kA agraja thaa| isakA vivAha prItikUTapura ke rAjA prItikAnta kI putrI prIti se huA thaa| yaha indra vidyAdhara se hArakara alaMkArapura nagara (pAtAla laMkA) meM rahane lagA thaa| prItimati rAnI se isakA ratnazravA nAma kA putra yahIM huA thaa| papu0 6.530-531, 566, 7.133 sumitra-(1) kuruvaMzI rAjA sAgarasena kA putra aura rAjA vaprabhu kA pitA / hapu0 18.19 / (2) sauryapura nagara ke eka Azrama kA tApasa / somayazA isakI patnI thii| yaha ucchavRtti se jIvikA calAtA thA / ucchavRtti ke lie putra ko akelA chor3a jAne se isake putra ko jRmbhaka deva uThA le gayA thaa| jo nArada nAma se vikhyAta huaa| hapu0 42.14-27, de0 jambhaka (3) harivaMza meM huA kuzAgrapura nagara kA rAjA / isaka rAnI padmAvatI thii| ye donoM tIrthaGkara munisuvrata nAtha ke mAtA-pitA the| mapu0 67.20-21, 26-28, papu0 20.56, 21.10-24, hapu0 15.91-92, 16.17 (4) vasudeva aura unakI rAnI mitrazrI kA putra / hapu0 48.58 (5) kRSNa kI paTarAnI jAmbavatI ke pUrvabhava kA pati / hapu. 60.43-44 (6) videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puSDarokiNI nagarI kA Jain Education Intemational Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sumitravatta- sumedhA rAjA / yaha priyamitra kA pitA thaa| mapu0 74.235 - 237, vIvaca0 5 35-37 ( 7 ) airAvatakSetra meM zatadvArapura ke nivAsI prabhava kA mitra / isakA vivAha mleccha rAjA dviradaMSTra kI putrI vanamAlA se huA thaa| isane anta meM muni dIkSA le lI thI tathA Ayu ke anta meM marakara aizAna svarga meM deva huaa| vahA~ se cayakara yaha mathurA nagarI kA rAjA madhu huA / papu0 12.22-23, 26-27, 52-54 (8) kauzala deza kI sAketapurI, padamapurANa ke anusAra AvastI kA rAjA aura cakravartI maghavA kA pitA / mapu0 61.91-93 papu0 20.131-132 (9) chaThe balabhadra nandimitra ke guru / papu0 20.246-247 (10) bharata ke sAtha dIkSita eka nRpa / papu0 88.1-6 (11) mandirapura nagara kA nRp| isane tIrthakara zAntinAtha ko AhAra diyA thA / mapu0 63.478-479 (12) sumImA nagarI ke rAjA aparAjita kA putra ma0 52. 3, 12 (13) rAjagRha nagara kA rAjA / rAjasiMha se hArane ke pazcAt yaha putra ko rAjya dekara dIkSita ho gayA thA / nidAnapUrvaka marakara yaha mAhendra svarga meM deva huA / mapu0 61.57-65 (14) sujana dezAsaMbaMdhI hemAbhanagara ke rAjA dRDhamina kA tIsarA putra / yaha guNamitra aura bahumitra kA anuja tathA thaa| isakI hemAbhA bahina thI, jo jIvanvara ke thI / mapu0 75.420-430 dhanamitra kA agraja sAtha vivAhI gayI sumitravatta - padmakhaNDanagara kA eka vaNik / lauTane para zrIbhUti ne ise ThaganA cAhA kintu prArthanA karane para rAnI rAmadattA ne yuktipUrvaka isake ratna ise dilavA diye the / yaha rAnI kA putra hone kA nidAna bA~dhakara marA thA jisake yaha rAnI rAmadattA kA siMhacandra nAma kA putra huA / hapu0 27.20 46, 64 de0 zrIbhUti sumitravattikA isakA apara nAma sumitrA thaa| yaha padmapura nagara seTha sudatta apara nAma sumitradatta kI strI thI / bhadramitra isakA putra thaa| yaha marakara vyAghro huI thii| pUrva paryAya ke vairavaza isa paryAya meM isane putra ko tathA harivaMzapurANa ke anusAra pati ko khA liyA thA / mapu0 59.148, 188-192, hapu0 27.24, 45 de0 bhadramitra sumitrA - (1) cArudatta ke mAmA sarvArtha kI strI / mitravatI isakI putrI thI / hapu0 21.38 (2) eka dikkumAro devI / hapu0 5.227 (3) jambUdvIpa sabaMdho ariSTapura nagara ke rAjA vAsava kI rAnI / vasusena isakA putra thA / yaha putra ke moha se pati ke dIkSita ho jAne para bhI dokSA nahIM le sakI thI / anta meM yaha marakara bholinI huii| yaha kRSNa kI paTarAno lakSmaNA ke pUrvabhava kA jIva hai / hapu0 60.74-78 58 jaina purANakoza : 457 (4) kauzAmbI nagarI ke subhadra seThI kI strI / kRSNa kI paTarAnI gaurI ke pUrvabhava ke jIva dharmamati ke kanyA kI yaha mAtA thI / hapu0 60.94, 101 (5) kamalasaMkula nagara ke rAjA subandhutilaka aura rAnI mitrA kI putrI / yaha rAjA dazaratha kI rAnI aura lakSmaNa ko jananI thI / papu0 22.173 175, 25.23, 26 (6) seTha sudatta kI strI / mapu0 59.148, 188-192 de0 sumitradattikA sumukha - 11) vasudeva aura usakI rAno avantI kA jyeSTha putra / durmukha aura mahAratha isake choTe bhAI the| hapu0 48.64 (2) hayapurI kA rAjA / gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI ke rAjA indragiri kA putra himagiri apanI bahina gAndhArI ise hI denA cAhatA thA kintu kRSNa ne aisA nahIM hone diyA thaa| ve gAndhArI ko harakara le Aye the tathA use inhoMne vivAha liyA thA / hapu0 0 44.45-48 (3) kauzAmbI nagarI kA raajaa| yaha apane yahA~ Aye kaliMga deza ke vIradatta vaNik ko patnI vanamAlA para mugdha ho gayA thaa| isane vIradatta ko bAhara bhejakara vanamAlA ko apanI patnI banAyA thA / vIradatta ne vanamAlA ke isa kRtya se duHkhI hokara jinadIkSA dhAraNa kara lI tathA marakara saudharma svarga meM citrAMgada deva huA / isane aura vanamAlA donoM ne dharmasiMha muni ko AhAra diyA thA / anta meM marakara yaha bhogapura nagara meM vidyAdhara rAjA prabhaMjana kA siMhaketu nAma kA putra huaa| mapu0 70.64-75, papu0 21.2-3, hapu0 14.6, 101-102, pApu0 7.121-122 ( 4 ) rAjA akampana kA eka dUta / cakravartI bharateza ke pAsa akampana ne isI dUta ke dvArA samAcAra bhijavAye the / mapu0 45.35, 67, pApu0 3.139 - 140 (5) kRSNakA pakSadhara eka rAjA / yaha kRSNa ke sAtha kurukSetra meM gayA thA / mapu0 71.74 (6) rAkSasavaMzI rAjA zrIgrIva kA putra / isane suvyakta rAjA ko rAjya dekara dIkSA le lI thI / papu0 5.392 (7) kaumudI nagarI kA raajaa| isakI ratavatI rAnI thI / papu0 39.180-181 (8) eka balavAn puruSa / parastrI kI icchA mAtra karane se isakI mRtyu ho gayI thI / papu0 73.63 (9) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 178 sumukho - vijayArdha parvata kI dakSizreNI ko uncAsavIM nagarI / mapu0 19.52-53 sumedhA - ( 1 ) sumeru parvata ke nandana vana meM sthita niSedhakUTa kI eka dikkumArI devI / hapu0 5.333 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 172 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 : jaina purANakoza sumeru-surasannibha sumeru-(2) rAma-lakSmaNa kA eka sAmanta / papu0 102.146 (2) madhyaloka kA suprasiddha parvata / yaha svarNavarNa kA aura kUTAkAra hai| aise pA~ca parvata hai-jambUdvIpa meM eka, dhAtakIkhaNDadvIpa meM do aura puSkarAddhadvIpa meM do| sUrya aura candra donoM isakI parikramA karate haiN| isake aneka nAma hai-vajramUla, savaiDUrya, cUlika, maNicitta, vicitrAzcaryakorNa, svarNamadhya, surAlaya, meru, sumeru, mahAmeru, sudarzana, mandara, zailarAja, vasanta, priyadarzana, ratnoccaya, dizAmAdi, lokanAbhi, manorama, lokamadhya, dizAmantya, dizAmuttara, saryAcaraNa, sUryAvataM, svayaMprabha aura sUrigiri / mapu0 3.154, hapu0 5.373 376, 536-537, 576 suyajvA-sodharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.127 suyazovatta-kAzI deza kI zrAvastI nagarI kA mntrii| isane kAraNa pAkara jinadIkSA dhAraNa kara lI thii| kiso vyAdha ne ise pUjA ke lie AyI striyoM se ghirA huA dekhakara karkaza vacana kahe the / una vacanoM ko sunakara isake mana meM krodha utpanna ho gayA thA / isI krodha kaSAya ke kAraNa yaha kApiSTha svarga kA deva na hokara jyotiSka deva huA / papu0 6.317-325 suyodhana-(1) rAvaNa kA AdhIna eka rAjA / papu0 10.24-25 (2) bharatakSetra ke cAraNayugala nagara kA rAjA / isakI rAnI atithi thii| sulasA inhoM donoM kI putrI thI, jisane svayaMvara meM magara kA varaNa kiyA thaa| mapu0 67.213-214, 241-242 surakAntA- ayodhyA nagarI ke ikSvAkuvaMzI rAjA yayAti kI rAnI / gajA vasu kI yaha jananI thI / papu0 11.13-14 surakAntAra-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / yahA~ kA rAjA vidyAdhara kesarivikrama thA / mapu0 66.114 surakoti-sIrthakara zAntinAtha ke saMgha kA pramukha zrAvaka / mapu0 63. 494 saragiri-sumeru parvata kA apara nAma / pUrva videhakSetra ko puNDarIkiNI nagarI ke rAjA guNapAla ko muni avasthA meM isI parvata para kevala jJAna huA thA / mapu0 47.3-6 de0 sumeru / suraguru-(1) kuNDalapura nagara ke rAjA siMharatha kA purohita / mapu0 62.178, pApu0 4.103-104 (2) eka cAraNaRddhidhArI muni / inhoMne eka marate hue bandara ko paMcanamaskAra mantra sunAyA thA jisake prabhAva se vaha marakara saudharma svarga meM citrAMgada nAmaka deva huA / mamu0 70.135-138 suravatta-tIrthaGkara vRSabhadeva ke nauveM gaNadhara / hapu0 12.56 suradeva-AgAmI dUsare tIrthaGkara / mapu0 76.477, hapu0 60.558 saradevIkUTa-zikharin kulAcala kA cauthA kUTa / hapu0 5.106 saradhvaMsI-eka vidyaa| yaha rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.326. 332 suranipAta-eka vana / yahA~ pratimAyoga meM virAjamAna kanakazAnti muni- rAja ke Upara citracUla vidyAdhara ne upasarga kiye the| mapu0 63. 127-129 surapa-eka jIva-dayAlu puruSa / yaha yakSasthAna nAmaka nagara kA nivAsI thA / isaka karSaka nAmakA eka choTA bhAI bhI thaa| ina donoM bhAiyoM ne kisI zikArI dvArA pakar3e gaye pakSI ko mUlya dekara mukta karA diyA thaa| pakSI marakara mleccha rAjA huA aura ye donoM udita aura mudita nAmaka do bhAI hue / mapu0 39.137-139 suranapura-vidyAdharoM kA eka nagara / yahA~ kA rAjA rAvaNa kA pakSadhara thaa| papu0 55.86-88 suraparvata-sumeru parvata kA apara nAma / zrIkaNTha yahA~ vandanA karane AyA ___ thaa| papu0 6.13 de0 sumeru suraprabha-vaMzasthalapura nagara kA raajaa| yaha rAma-lakSmaNa aura sItA kA bhakta thA / papu0 4.2, 43 suramaMjarI-rAjapura nagara ke seTha vaizravaNa aura usakA strI AmramaMjarI kI putro / isake pAsa candrodaya nAma kA tathA isI nagara ke kumAradatta seTha kI putrI guNamAlA ke pAsa sUryodaya nAma kA cUrNa thA / jIvandharakumAra ne donoM cUoM meM isakA cUrNa zreSTha batAyA thaa| yaha jIvandharakumAra para mugdha ho gayI thii| mAtA-pitA ne isake manogata bhAva jAnakara ise jovandhara ke sAtha vivAha diyA thaa| mapu0 75.311, 348-357, 370-372 suramanyu saptaSiyoM meM prathama RSi / ye prabhApura nagara ke rAjA zrInandana tathA rAnI dharaNI ke putra the| ye sAta bhAI the| unameM ye sabase bar3e the| inake jo choTe bhAI the unake nAma hai-zrImanyu, zrInicaya, sarvasundara, jayavAn, vinayalAlasa aura jayamitra / pitA sahita ye sAtoM bhAI prItikara munirAja ke kevalajJAna ke samaya devoM kA Agamana dekhakara pratibodha ko prApta hue the| rAjA zrInandana ne eka mAha ke bAlaka DamaramaMgala ko rAjya dekara ina sAtoM putroM ke sAtha prItikara muni ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI thii| rAjA zrInandana ke mokSa jAne para ye sAtoM bhAI saptarSi nAma se vikhyAta hue| inake prabhAva se camarendra yakSa dvArA mathurA nagarI meM phailAyA gayA mahAmArI roga zAnta ho gayA thaa| ye AkAzagAmI the| sItA ne vidhipUrvaka saharSa inakI pAraNA karAI thI / papu0 92.1-13, 78-79 suramalaya-eka udyAna / jIvandharakumAra ne isI udyAna meM varadharma yati se tattva kA svarUpa jAnA thA tathA vIra jineza se saMyama liyA thaa| mapu0 75.346, 674, 679-682 suramya-jambUdvIpa ke dakSiNa bharatakSetra kA eka deza / podanapura isI deza kA eka nagara thaa| mapu0 62.89, 74.119-120, pApu0 11.43 suravatI-sugrIva kI sAtavIM putrI / yaha rAma ke guNa sunakara svayaMvaraNa kI icchA se rAma ke nikaTa gayo thI / papu0 47.136-144 surazreSTha-ikkIsaveM tIrthakara naminAtha ke pUrvabhava kA nAma / papa020. 23-24 surasannibha-gandharvagIta nagara kA raajaa| isakI rAnI gAndhArI tathA putrI kA nAma gandharvA thaa| rAjA bhAnurakSa isakA jAmAtA thaa| papu0 Jain Education Intemational Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 459 surasudara-sulakSaNA sarasandara-eka rAjA / isakI rAnI sarvazrI tathA putrI padmAvatI thii| dazAnana ne padmAvatI ko gandharva vidhi se vivAha liyA thaa| papu0 8.103, 108 surasundarI-rAjA sUra kI rAnI / yaha andhakavRSTi kI jananI thii| isakA apara nAma dhAriNI thA / pApu0 7.130-131 de0 dhAriNI-8 sarasena-ayodhyA kA sUryavaMzI raajaa| yaha draupadI ke svayaMvara meM gayA __ thA / pApu0 15.82 surA-rucakagiri kI pazcima dizA meM jagatkusumakUTa para rahanevAlI dikkumArI devI / hapu0 5.712 surAdevIkUTa-himavat kulAcala kA nauvAM kUTa / hapu0 5.54 surAmaraguru-eka muni / ye jambUdvIpa meM bharatakSetra ke vijayA parvata kI uttarazreNI ke gaganavallabha nagara ke rAjA meghanAda ke dIkSAguru the| mapu0 63.29-32 surAri-bhAnuprabha rAjA ke pazcAt huA laMkA kA eka rAjA / papu0 5.395 surAlaya-sumeru parvana kA apara nAma / de0 sumeru surASTa-bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA tIrthakara vRSabhadeva ke samaya meM indra dvArA nirmita eka deza / rASTravardhana imo deza kA eka pramukha nagara thA / mapu0 16.154, hapu0 11.72, 44.26, 59.110 surASTavardhana-eka rAjA / isakI rAnI sujyeSThA thii| isako putrI sumImA kRSNa ke sAtha vivAho gayI thii| mapu0 71.396-397 surUpa-(1) vyantara devoM kA terahavA~ indra / vIvaca0 14.61 (2) eka vyantara deva / yaha isa yoni se nikalakara puSpabhUti huA thA / mapu0 63.278-279, papu0 5.123-124 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu025.184 sarUpA-(1) jambadvIpa ke vijayA parvata ko dakSiNazreNI ke gaganavallabha nagara ke rAjA vidhu dvega vidyAdhara kI putrii| yaha nityAlokapura ke rAjA mahendravikrama ko vivAhI gayI thii| ye donoM pati-patnI jinendra kI pUjA karane sumeru para gaye the| vahA~ cAraNaRddhidhArI muni se dharmopadeza sunakara isakA pati dIkSita ho gayA thaa| isane bhI subhadrA AryikA se saMyama dhAraNa kiyaa| marakara yaha saudharma svarga meM devI huI / mapu0 71.419-424 (2) eka devii| isane rAjA megharatha ke samyaktva kI parIkSA lI thii| mapu0 63.281-287 surupAkSI-kumbhapura nagara ke rAjA mahodara kI raanii| isakI putrI taDinmAlA bhAnukarNa se vivAhI gayI thii| papu0 8.142 surendrakAnta-jambU dvIpa ke bharatakSetra meM sthita vijayA parvata kI uttara zreNI kA ikkAsavAM nagara / isakA apara nAma surendrakAntAra thaa| mapu0 19.81, 87, 62.71 surendrajAla-eka vidyaa| pradyumna ko yaha nidyA upakAra karane ke phala svarUpa eka vidyAdhara se prApta huI thii| mapu0 72.112-115 sarendratA-loka meM utkRSTa mAne gaye sapta paramasthAnoM meM caturtha sthAna / pArivrAjya ke phalasvarUpa surendra pada kA milanA surendratA hai| mapu0 38.67, 39.201 surendradatta-(1) zrAvastI nagarI kA raajaa| isane tIrthakara sambhavanAtha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 49.38-39 (2) jambadIpa kI vinItA nagarI kA nivAsI eka seTha / yaha arhat pUnA ko sAmagrI ke lie pratidina dama, aSTamI ko solaha, amAvasa ko cAlIsa aura caturdazI ko assI dInAroM kA vyaya karatA thaa| isane pUjA karake 'dharmazIla' nAma se prasiddhi prApta kI thii| yaha battIsa karor3a dInAroM kA banI thaa| jainadharma para isako apUrva bhakti thii| mapu0 70.147-150, hapu0 18.97-98 (3) priyaMgunagara kA seTha / yaha cArudatta ke pitA kA mitra thaa| cArudatta ko isane apane yahA~ bahuta dinoM taka sukhapUrvaka rakhA thaa| hapu0 21.78 surendramaMtra-surendrapada kI prApti ke lie bole jAne vAle mantra / ve hai satyajAtAya svAhA, arhajjAtAya svAhA, divyajAtAya svAhA, divyA~jAtAya svAhA, neminAthAya svAhA, maudharmAya svAhA, kalpAdhipataye svAhA, anucarAya svAhA, paramparendrAya svAhA, ahabhindrAya svAhA, paramArhatAya svAhA, anupamAya svAhA, samyagdRSTe-samyagdRSTe, kalpapate kalpapate, divyamUrte-divyamUrte, vajranAman-vajanAman svAhA, sevAphalaM SaTaparamasthAnaM bhavatu, apamRtyu-vinAzanaM bhavatu, samAdhimaraNaM bhavatu / mapu0 40.47-56 surendramanya-vinItA nagarI ke rAjA vijaya kA putra / isake do putra the| inameM vajrabAhu bar3A aura purandara choTA thaa| vajrabAhu ke dIkSita ho jAne para isake pitA aura isane bhI nirvANaghoSa muni ke pAsa dIkSA le lI thI / papu0 21.73-77, 121-123, 138-139 surendraramaNa-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva videhakSetra kA eka nagara / nArada yahA~ AyA thA aura yahA~ se lauTakara sIdhA vaha kauzalyA ke pAsa gayA thA / papu0 81.21-27 surendravardhana-vijayAdha parvata para rahanevAlA vidyAdhara / kisI nimitta jJAnI ne isakI putrI kA aura draupadI kA pati gANDIva-dhanuSa car3hAnevAlA batAyA thaa| nimittajJAnI ke kathanAnusAra isane aura rAjA drupada ne gANDIva-dhanuSa ke dvArA rAdhA kI nAka meM pahanAye gaye motI ko bhedanevAle vIra puruSa ke lie apanI-apanI kanyA dene kI ghoSaNA kI thI / anta meM arjuna ne bANa car3hAkara ghUmatI huI rAdhA kI nAka kA motI bhedakara zubha lagna meM isa vidyAdhara ko kanyA aura draupadI donoM kA pANigrahaNa kiyA thaa| hapu0 45.126-127, pApu0 15. 54-56, 65-67, 109-110, 219 sulakSaNa-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA paMcAnavevAM putra / pApu08.204 sulakSaNA-(1) vijayAdha parvata ko dakSiNazreNI ke dharaNatilaka nagara ke rAjA atibala kI rAnI / isakI putrI zrIdharA alakA nagarI ke rAjA sudarzana ko do gayI thii| mapu0 59.228-229, hapu0 27.77-79 (2) jambUdvIpa ke airAvatakSetra meM vindhyapura nagara ke rAjA vindhya Jain Education Intemational Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 : jaina purANakoza sulasa-suvarNateja sena kI rAnI / nalinaketu isakA putra thA / mapu0 63.99-100 (3) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita podanapura nagara ke rAjA susthita kI rAnI / supratiSTha isakA putra thaa| mapu0 70.138-139 sulasa-niSadha parvata se uttara kI ora vidyamAna pA~ca mahAhradoM meM eka mhaad| isameM isI nAma kA eka nAgakumAra deva rahatA hai| mapu0 63.198-201, hapu0 5.196-197 sulasA-bharatakSetra meM cAraNayugala nagara ke rAjA suyodhana aura rAnI atithi kI putro| rAjA sagara ne SaDyaMtra racakara ise vivAha liyA thA / madhupiMgala kA isake sAtha vivAha na ho sake isake lie sagara ne SaDayaMtra rcaa| madhupiMgala nidAnapUrvaka marakara mahAkAla nAmaka asura haA / isa asura ne vibhaMgAvadhijJAna se apane pUrvabhava kI ghaTanAe~ smaraNa kara vairavaza sagara ke vaMza ko nimUla karanA cAhA thaa| isa asura ne sagara ke nagara meM tIvra jvara utpanna kiyA thA tathA yajJa se use zAnta karane kI ghoSaNA kI thii| kSIrakadambaka ke putra parvata ko isa asura ne apanA hitaiSI banA liyA thaa| yajJa meM jina pazuoM ko parvata homatA thA una pazuoM ko vimAna se isa asura ne AkAza meM jAte hue dikhAkara "ve pazu svarga gaye haiM" aisA vizvAsa utpanna karA diyA thA aura rAjA sagara kI AjJA se ise bhI yajJa meM hoMma diyA thA / mapu0 67.213-254, 344-349, 354-363, hapu0 23. 46-146 salocana-(1) bihAyastilaka nagara kA rAjA / isakA sahasranayana putra tathA utpalamatI putrI thii| bharatakSetra meM vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke cakravAlanagara kA rAjA pUrNaghana isakI putrI ko cAhatA thA kintu nimittajJAnI ke anusAra isane apanI putrI pUrNaghana ko na dekara sagara cakravartI ko dI thii| isake lie ise pUrNadhana ke sAtha yuddha bhI karanA par3A thA tathA yaha yuddha meM pUrNaghana ke dvArA mArA gayA thaa| papu0 5.76-80 (2) rAjA dhRtarASTra Ara rAnA gAdhArA kA vAsavAM putra / pApu0 8.195 sulocanA-(1) tIrthakara pArzvanAtha ke saMgha kI pramukha aaryikaa| mapu0 73.153 (2) draupadI kI dhAya / isane draupadI ko usake svayaMvara meM Aye rAjakumAroM kA paricaya karAyA thA / papu0 15.81-84 (3) bharatakSetra ke kAzI deza kI vArANasI nagarI ke rAjA akampana aura rAnI suprabhA devI kI putrii| isake hemAMgada Adi eka hajAra bhAI tathA lakSmImatI eka bahina thii| raMbhA aura tilottamA isake aparanAma the / isane apane svayaMvara meM Aye rAjakumAroM meM jayakumAra kA varaNa kiyA thaa| bharateza cakravartI ke putra arkakIti ne inake lie jayakumAra se yuddha kiyA parantu isake upavAsa ke prabhAva se yuddha samApta ho gayA thaa| isane jayakumAra para gaMgA nadI meM kAlI devI ke dvArA magara ke rUpa meM kiye gaye upasarga ke samaya paMca namaskAra maMtra kA dhyAna kara upasarga samApti taka AhAra-jala kA tyAga kara diyA thaa| isa tyAga ke phalasvarUpa gaMgAdevI ne Akara upasarga kA nivAraNa kiyaa| jayakumAra ne ise paTTavandha bA~dha kara apanI paTarAnI banAyA thaa| isake pati ke zIla kI kAMcanA devI ne parIkSA lI thii| vaha jayakumAra ko uThAkara le jAnA thI cAhatI kintu isake zIla ke prabhAva se bhayabhIta hokara adRzya ho gayI thii| jayakumAra ke dIkSita ho jAne para isane bhI brAhmI AyikA se dIkSA se lI thI tathA tapa karake yaha acyuta svarga meM deva huI thii| yaha cauthe pUrvabhava meM mRNAlavatI nagarI ke eka seTha kI rativegA nAma ko satI putrI thii| tIsare pUrvabhava meM ratiSeNa nAma kI kabUtaro huii| dUsare bhava meM vAyuratha vidyAdhara kI prabhAvatI nAma kI putrI tathA pahale pUrvabhava meM yaha svarga meM deva thii| mapu0 43.124-136, 329, 44.327-340, 45.2-7, 142149, 179-181, 46.87, 103-105, 147-148, 250-251, 47.259-269, 279-289, hapu0 12.8-9, 51, pApu0 3.19 28, 61, 277-278 suvaktra-vidyAdhara / yaha nami kA vaMzaja thaa| vidyu nmukha inake pitA aura vidhu daMSTra putra thA / papu0 5.16-21, hapu0 13.24 subana-vidyAdhara / yaha nami ke vaMzaja rAjA vajra kA putra aura vajabhRta kA pitA thA / papu0 5.16-21, hapu0 13.22 suvatsA-pUrvavidehakSetra kA eka deza / yaha sItA nadI aura niSadha parvata ke madhya sthita hai| kuNDalA nagarI yahA~ kI rAjadhAnI thii| mapu0 63.208-214, hapu0 5.247, 259 suvaprA-pazcima videhakSetra meM nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya sthita isa nAma kA deza / baijayantI isa deza kI rAjadhAnI thii| mapu0 63.208-216, hapu0 5.251, 263 suvarcas-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAMdhArI kA ar3asaThavAM putra / pApu0 8.201 suvarNakumbha-prathama balabhadra vijaya ke dIkSAguru / mapu0 57.96, 62. suvarNakUTa-zikharin kulAcala kA sAtavAM kUTa / hapu0 5.105-106 suvarNakUlA-caudaha mahAnadiyoM meM gyAhavIM nadI / yaha puNDarIka sarovara se nikalI hai / mapu0 63.196, hapu0 5.123-124, 135 savarNatilaka-vijayAdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA vidhu daMSTra vidyAdhara kA pautra aura siMharatha kA putra / siMharatha ne ise hA rAjya dekara muni dhanaratha se dIkSA lI thii| mapu0 63.241, 252-254 savarNatilakA-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke airAvata kSetra meM sthita tilakanagara ke rAjA abhayaghoSa kI raanii| isake vijaya aura jayanta do putra the| pRthivItilakA isakI sauta thii| rAjA ke usameM Asakta ho jAne se virakta hokara isane sumati gaNinI se AryikA-dIkSA le lI thii| mapu0 62.168-175 suvarNateja-hemAMgada deza meM sthita rAjapura nagara ke kanakateja vaizya aura usakI strI candramAlA kA putra / isI nagara kA seTha ratnateja apanI putrI anupamA ise vivAhanA cAhatA thA kintu isakI daridratA aura mUrkhatA ke kAraNa usane apanI putrI kA vivAha isake sAtha nahIM Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suvarNadvopa-suvela jaina purANakoza : 461 savasu-(1) kuruvaMzo eka rAjA / yaha rAjA vasu kA nauvA~ putra thaa| hapu0 17.59, 45.26 (2) jaratkumAra kA pautra / yaha vasudhvaja kA putra tathA bhomavarmA kA pitA thA / hapu0 66.2-4 suvAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.120 suvidhAnA-eka vidyA / yaha rAvaNa ko prApta thii| papu0 7.327, kiyA thA / mapu0 75.450-454 suvarNadvIpa-eka dvIpa / cArudatta dhana kamAne iso dvIpa gayA thaa| hapu0 21.101 savarNanAbha-dhAtakIkhaNDa dvIpa ke maMgalAvatI deza meM sthita ratnasaMcayanagara ke rAjA padmanAbha kA putra / rAjA ise rAjya dekara dIkSita ho gayA thaa| mapu0 54.130-131, 158-159 savarNaparvata-anantabala munirAja kI tapobhUmi / rAvaNa ne inhIM muni se imI parvata para yaha vrata liyA thA ki jo strI ise nahIM cAhegI use yaha svIkAra nahIM karegA / papu0 14.10, 370-371 . savarNaprabha-saumanasa vana kA uttaradizAvartI bhavana / yahA~ kubera saparivAra krIDA karatA hai / yaha pandraha yojana caur3A, paccIsa yojana U~cA tathA painAlIsa yojana ko paridhivAlA hai| cAroM dizAoM ke bhavana isI prakAra haiM / hapu0 5.315-321 / savarNabhavana--saumanasa vana kI cAroM dizAoM meM vidyamAna cAra bhavanoM meM pazcima dizA kA bhavana / maha varuNa lokapAla kI krIDAbhUmi hai| hapu0 5.319 de0 suvarNaprabha suvarNayakSa-eka yakSa / isane satyaka muni ko zastra se mArane ke lie udyata dekhakara agnibhUmi aura vAyubhUti donoM brAhmaNoM ko kIla diyA thaa| mAtA-pitA ke nivedana para aura jainadharma svIkAra kara lene para isane unheM mukta kara diyA thaa| mapu072.3-4, 15-22 suvarNavatI-bharatakSetra ko eka ndii| yaha bharatakSetra ke ilA parvata kI dakSiNa dizA meM kusuvato , haravatI, gajavatI aura caNDavegA nadiyoM ke saMgama meM milatI hai / mapu0 59.118-119, hapu0 27.14 savarNavara-antima solaha dvIpoM meM AThavA~ dvIpa evaM samudra / hapu0 5.624 - suvarNavarNa-(1) vIrapura nagara kA raajaa| isane tIrthakara naminAtha ko| AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 59.56 / (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25,197 suvarNavarmA-1) gAMdhAra deza kI uzIravatI nagarI ke rAjA Adityagati kA pautra tathA hiraNyavatI kA putra / hiraNyavarmA ne abhiSekapUrvaka ise rAjya dekara zrIpura nagara meM zrIpAla muni ke pAsa jainezvarI dIkSA le lI thii| mapu0 46.145-146, 216-217 (2) vaMga keza ke kAntapura nagara kA raajaa| isakI rAnI vidyullekhA aura putra mahAbala thaa| campA nagarI ke rAjA zrISeNa kI rAnI dhanazrI isako bahina thI / mapu0 75.81-82 suvarNAbhapura-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / yahA~ kA rAjA vidyAdhara manovega candanA ko harakara le gayA thA kintu apanI patnI manovegA dvArA DAMTe jAne para parNaladhvI vidyA se use candanA ko bhUtaramaNa aTavI meM chor3a denA par3A thaa| mapu075.36-44 de0 suvidhi-(1) tIrthakara vRSabhadeva ke cauthe pUrvabhava kA jIva / yaha jambudvIpa ke pUrva videhakSetra meM mahAvatsa deza kI susImA nagarI ke rAjA sudRSTi aura rAnI sundaranandA kA putra thaa| isane bAlyAvasthA meM hI dharma kA svarUpa samajha liyA thaa| isakA vivAha abhayaghoSa cakravartI kI putro manoramA se huA thaa| kezava isakA putra thaa| putra ke snehavaza yaha gRha jIvana me hI rahA kintu zrAvaka ke utkRSTa pada meM sthita rahakara kaThina tapa karane lagA thaa| jovana ke anta meM isane digambara dIkSA le lI thI tathA samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga kara yaha acyuta svarga meM indra huaa| mapu0 10.121-124, 143-145, 158, 169-170, hapu0 9.59 (2) nauveM tIrthakara puSpadanta kA apara nAma / mapu0 55.1, vIvaca0 18.101-106 de0 puSpadanta (3) cakravartI bharateza ko yaSTi / mapu0 37.148 (4) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.125 suvinami-vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke svAmI vinami vidyAdhara kA putra / mapu0 43.302, pApu0 3.53 suvizAla-(1) vRSabhadeva ke sar3asaThaveM gaNadhara / hapu0 12.67 (2) madhyama greveyaka kA tIsarA indraka vimAna / hapu0 6.52 (3) saudharma svarga kA eka vimAna / mamu0 36.105 sudhIthI-rAma kI candrakAnta maNiyoM se nirmita zAlA / papu0 83.6 suvIra-(1) jarAsandha ke aneka putroM meM eka putra / hapu0 52.32 (2) mathurA ke rAjA narapati kA dUsarA putra / zauryapura nagara ke rAjA zUra kA yaha choTA bhAI thaa| hapu0 18.7-9 (3) eka deza / yahA~ kA rAjA nandyAvartapura ke rAjA ativIrya kA mitra thaa| papu0 37.8, 23-25 suvIya-(1) rAjA dhRtarASTra tathA rAnI gAMdhArI kA chiyAlIsA putra / pApu0 8.198 (2) AdityavaMzI rAjA ativIrya kA putra / rAjA udita parAkrama kA yaha pitA thA / isane nirgrantha dIkSA le lI thI / papu0 5.7,9-10 hapu0 13.10 subega-rathanapura ke rAjA amitateja vidyAdhara se pAMca sau putroM meM eka putra / mapu0 62.266-272 de0 amitateja suvegA-bharatakSetra ke vijayA parvata para sthita zivaMkaranagara ke rAjA pavanavega vidyAdhara kI rAnI / dusare janma ke snehavaza candanA kA haraNa karanevAle manovega kI yaha mAtA thI / mapu0 75.163-165 suvela-(1) vidyAdhara amararakSa ke putroM ke dvArA batAye gaye dasa nagaroM candanA * suvA -rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAMdhArI kA paiMtIsavA~ putra / pApu0 8.197 Jain Education Intemational Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 : jaina purANakoza meM dUsarA nagara / papu0 5.371-372 (2) eka rAjA / isane namaskAra karate hue rAvaNa kI adhInatA svIkAra kI thii| papu0 10.24-25 (3) laMkA eka dvIpa / yaha bahuta samRddha thA / papu0 48.115 116 (4) subelagiri kA eka nagara / vanavAsa ke samaya rAma yahA~ Aye the / papu0 54.70 subelagiri - eka parvata / laMkA jAte samaya rAma velandhara parvata se calakara isa parvata para Aye the / yahA~ ke suvela nagara kA rAjA suvela vidyAdhara thA jise rAma ne saralatA se hI jIta liyA thA / papu0 54.62-71 suveSA- tIsare balabhadra bhadra kI mAtA / papu0 20.238-239 (1) eka rAjA yaha pratikSema kA putra aura vrAta kA pitA thA / hapu0 45.11 (2) eka muni / kIcaka ke jIva kumAradeva kI mAtA sukumArikA ne viSa milA AhAra dekara inheM mAra DAlA thaa| hapu0 46.48-51. (3) eka muni / inase rAjA suSeNa ne jina dIkSA dhAraNa kI thI / mahApura ke rAjA vAyuratha ne inase dharmopadeza sunA thA, tathA rAjA mitranandi aura sudatta seTha ne dIkSA lI thI / mapu0 58.70-81, 59.64-70, 61.100-106 / yaha dakSa kA pitA thA / putra dakSa ko rAjya dekara (4) tIrthaGkara munisuvratanAtha kA putra isakI mAtA prabhAvatI thii| isane apane apane pitA tIrthakara munisuvrata se dIkSA lekara mukti prApta kI thI / rAma ke ye dIkSA guru the / papu0 20.246-247, 21.48, 119. 14-27, hapu0 16.55, 17.1-2 (5) tIsare balabhadra bhadra ke pUrvajanma ke dIkSAguru / papu0 20 234 (6) tIrthaMkara munisuvratanAtha kA apara nAma papu0 1.14 5. 2150 (7) AgAmI gyArahaveM tIrthaMkara / hapu0 60.559 (8) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 171 suvratA - (1) dhAtakI khaNDa dvIpa ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA sumitra kI raanii| priyamitra isakA putra thA / mapu0 74-236-237, vIvaca0 5.36-38 (2) tIrthaMkara dharmanAtha kI jananI / papu0 20.51 (2) pAtako laNDa dvIpa ke gandhita deza ko ayodhyA nagarI ke rAjA arhadAsa kI paTarAnI / yaha vItabhaya balabhadra kI mAtA thI / hapu0 27.111-112 (4) eka ArthikA / bharatakSetra meM hastinApura nagara ke rAjA gaMgadeva kI rAnI nandayazA ne inhIM se dIkSA lI thI / mapu0 71.287-288, 0 23.141-143, 165 (5) eka Arthika yazodA kI putrI ne vratapara muni se apanA sura-suSamA suvA pUrvabhava sunakara inhIM AryikA se dIkSA lI thI / mapu0 70.405408, hapu0 49.1, 13-21 (6) eka AryikA / jambUdvIpa ke bharatakSetra meM zaMkha nagara ke vaizya devila kI putrI ne inheM AhAra diyA thA / mapu0 62.494-498 suvyakta-- rAkSasavaMzI rAjA / yaha sumukha kA putra aura amRtavega kA pitA' thaa| papu0 5.392-393 suzarmA - bharatakSetra meM aruNa grAma ke kapila brAhmaNa kI strI / rAma, lakSmaNa aura sItA isake ghara Aye the / papu0 32.7-9 suzAnti kuruvaMzI eka rAjA yaha dvIpAyana kA putra aura zAntibhadra kA pitA thaa| hapu0 45.30 suta -- (1) vijayArdha parvata meM rathanUpuracakravAla nagara ke rAjA jvalanajaTI vidyAdhara kA maMtrI / isane rAjaputrI svayaMprabhA ko vivAhane ke lie vidyAdhara azvagrIva kA nAma prastAvita kiyA thA / mapu0 62. 25, 30, 57-62, pApu0 4.18 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 120 / hapu0 19.174 subaGjA - SaDjagrAma kI pA~cavIM jAti suSamA avasarpiNI kA dUsarA kAla isakA samaya tIna kor3A kor3I sAgara hai / isa kAla meM manuSya cAra hajAra dhanuSa UMce hote haiM / strI-puruSa donoM sAtha-sAtha yugala rUpa meM janmate haiM / inako Ayu do palya kI hotI haiN| isa kAla meM manuSya do dina ke antara se kalpavRkSa' se prApta baher3e ke barAbara AhAra karate haiM / mapu0 3. 45-50, papu0 3. 49-63 hapu0 7. 58-69, vIvaca0 18.87, 95 97 suSamA. duSamA - avarsArpaNI kA tIsarA kAla isakI sthiti do kor3Akor3I sAgara hotI hai / isa samaya manuSyoM kI Ayu eka palya, zarIra kI U~cAI eka koza aura varNa zyAma hotA hai| ve eka dina ke antara se A~vale ke barAbara bhojana karate haiN| jyotiraMga jAti ke kalpavRkSoM kA prakAza isa samaya manda ho jAtA hai / mapu0 3.51-57, papu0 20.81, vIvaca0 18.87, 98-100 suSamA- suSamA avarSApaNI kA prathama kAla / isakA samaya cAra kor3A-kor3I sAgara hai| isa samaya manuSyoM kI Ayu tIna palya aura zarIra kI UMcAI chaH hajAra dhanuSa kI hotI hai| manuSyoM ke zarIra vajra ke samAna sudRr3ha evaM asthi bandhanoM se yukta hote haiN| unake zarIra kA varNa tapAye hue sone ke samAna hotA hai| ve mukuTa, kuNDala, hAra, karadhanI, kar3A, bAjUbanda aura yajJopavIta sadA dhAraNa kiye rahate haiM / ye tona dina bAda kalpavRkSoM se prApta badarIphala ke barAbara AhAra lete haiN| inheM roga mala-mUSa Adi kI vAcA evaM mAnasika pIr3A nahIM hotI / inheM pasInA nahIM aataa| inakI akAlamRtyu nahIM hotI / icchA karate hI inheM samasta bhogopabhoga kI sAmagrI kalpavRkSoM se prApta ho jAtI hai / isa kAla meM madyAMga, tUryAGga, vibhUSAMga, sragAMga, jyotiraMga, dopAMga, gRhAMga, bhojanAMga, pAtrAMga aura vastrAMga ye dasa prakAra ke kampayUla rahate haiN| puruSoM kA maraNa jimhAI pUrvaka aura Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUvira striyoM kA maraNa chIMka lekara hotA hai| pati-patnI donoM eka sAtha utpanna hote aura eka sAtha hI marakara svarga jAte haiM / mapu0 3.2243, papu0 20.80, vIvadha0 18.85 - 93 suSira ---tata, avanaddha ghana aura suSira ina cAra prakAra ke vAdyoM meM bA~sa se nirmita vINA Adi vAdya / dhapu0 17.274, hapu0 19. 142-143 suSeNa - (1) rAjA zAntana kA pautra aura mahAsena kA putra / hapu0 48.40-41 (2) rAma kA pakSadhara eka yoddhA / yaha mahAsainikoM ke madhya ratha para savAra hokara raNAMgaNa meM pahu~cA thA / papu0 58.13, 17 (3) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke kanakapura nagara kA rAjA / isakI eka guNamaMjarI nAma kI nRtyakAriNI thii| bharatakSetra ke vidhyazakti ne isase yuddha kiyA aura yuddha meM ise parAjita kara balapUrvaka isase isakI nRtyakAriNI ko chIna liyA thaa| isa ghaTanA se dukhI hokara isane suvrata jinendra se dIkSA le lI thI tathA vairapUrvaka marakara yaha prANata svarga meM deva huA thA / svarga se cayakara dvArAvatI nagarI ke rAjA brahma kI dUsarI rAnI uSA kA dvipRSTha nAma kA nArAyaNa putra huA / mapu0 58.61-84 (4) jambUdvIpa ke pUrva videhakSetra meM puSkalAvatI deza ke ariSTapura nagara ke rAjA vAsava aura rAnI vasumatI kA putra / isakI mAtA isake moha meM par3akara dIkSA na le sakI thii| mapu0 71.400 - 401 *suSeNA - jambUdvIpa ke bharatakSetra kI zrAvastI nagarI ke rAjA dRr3harAja kI rAnI tIrthaMkara zaMbhavanAtha inake putra the / mapu0 49.14-15, 19 susaMyutasomendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| 0 24.140 - susiddhArtha - nauveM balabhadra balarAma ke guru / papu0 20. 247 - susthita - ( 1 ) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM sthita podanapura nagara kA rAjA / isakI rAnI sulakSaNA aura putra supratiSTha thA / mapu0 70.138-139 (2) lavaNa samudra kA svAmI eka vyantara deva / hapu0 637, 54.39 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 185 susthira - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.203 - susomA - ( 1 ) surASTra deza kI ajApurI nagarI ke rAjA rASTravardhana aura vinayA rAnI kI putrI / yaha namuci kI bahina thI / kRSNa ne namuci ko mAra kara ise apanI paTarAnI banA liyA thA / mapu0 71. 386-397 0 44.26-310 namu 7 (2) eka nagarI / yaha ghAtakIkhaNDa dvIpa meM pUrvavideha kSetra ke vatsa deza kI rAjadhAnI thI / mapu0 52.2-3 56.2, 63.209, hapu0 5. 247, 269 (3) jambUdvIpa kI kauzAmbI nagarI ke rAjA dharaNa kI rAnI / yaha tIrthaMkara padmaprabha kI jananI thI / mapu0 52.18-19, 21, 26, papu0 20.42 jaina purANakoza : 463 (4) jambUdvIpa ke vijayAparyaMta kI pUrva dizA kI ora nIlagiri ko pazcima dizA meM vidyamAna eka deza / zrIpAla ne yahA~ apane cakravartI hone kA pramANa diyA thaa| mapu0 47.65-67 (5) jambUdvIpa ke airAvata kSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA zrIvarmA kI rAnI / zrIdharmA isakA putra thA / mapu0 59.282-383 (6) jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM mahAvatsa deza kI mukhya nagarI / mapu0 10.121-122 susena - rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhAroM kA taiMtAlIsavA~ putra / pApu 8. 198 saumyAtmA dharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma 025. 128 suhasta - rAjA dhRrarASTra aura rAnI gAndhArI kA chiyAsaThavAM putra | pApu0 8.201 suhita - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.178 suhya - bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / isakA nirmANa tIrthaMkara vRSabhadeva ke samaya meM huA thA / mapu0 16.152 suhya - bharata kSetra ke AryakhaNDa kA deza isakA nirmANa vRSabhadeva ke samaya meM huA thA / papu0 101.43 suhRt -- saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 178 sukarikA - bharatakSetra ke AryakhaNDa kI eka nadI / digvijaya ke samaya bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.87 sUkSma - (1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / bha0 24.38, 25.105 (2) pudgala dravya ke chaH bhedoM meM dUsarA bheda / ananta pradezoM ke samudAya rUpa hone se karmoM ke indriya agocara skandha sUkSma hote haiM / mapu0 24.149-150, vIvaca0 16.120 (3) ekendriya jIvoM ke sUkSma aura bAdara ina do bhedoM meM prathama bheda / mapu0 17.24, papu0 105.145 sUkSmakriyApratipAti zuklAna ke cAra bhedoM meM isa nAma kA tIsarA bheda / saba prakAra ke vacanayoga, manoyoga aura bAdara kAyayoga ko tyAgakara sUkSmakAya yoga kA Alambana lekara kevalI isa dhyAna ko svIkAra karate haiM, parantu jaba unakI Ayu eka antamuhUrta mAtra zeSa rahatI hai taba samudghAta ke dvArA aghAtiyA karmoM kI sthiti ko samAna karake apane pUrva zarIra pramANa hokara sUkSma kAyayoga se yaha dhyAna karate haiM / mapu0 21.188-195, hapu0 56.71-75 sUkSmadarzI - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 216 sUkSmanigodiyAla paryApta ekendriya jIvoM kA eka bheda inakA zarIra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga barAbara hotA hai aura utpanna hone ke tIsare samaya meM vaha jaghanya avagAhanA rUpa hotA hai / utkRSTa avagAnA eka yojana aura eka koza kI hotI hai| hapu0 58.73-75 sUkSmatva siddha jIvoM ke ATha guNoM meM pA~cavA~ guNa / mapu0 20.222223 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 : jaina purANakoza sUkSmasAmparAya-(1) dasavA~ guNasthAna / isameM bAdara lobha kaSAya bhI nahIM hotA / rAga atisUkSma raha jAtA hai / mapu0 11.90, 20.259260. hapu0 3.82, vIvaca0 13.121-122 (2) cAritra kA eka bheda / isameM kaSAya atyanta sUkSma hotA hai / hapu0 64.18 sUkSmasUkSma-pudgala dravya ke chaH bhedoM meM prathama bheda / skandha se pRthak rahanevAlA paramANu jo indriyagrAhya nahIM hotA, sUkSmasUkSma kahalAtA hai / mapu0 24.149-150, vIvaca0 16.120 sUkSmasthUla-pudgala dravya ke chaH bhedoM meM tIsarA bheda / aise pudgala dravya cakSu indriya ke dvArA jJAta nahIM hone se sUkSma aura karNa indriya ke dvArA grahaNa kiye jA sakane se sthUla bhI hote haiM ! jaise zabda, sparza, rasa aura gandha Adi / mapu0 24.149, 151, vIvaca0 16.121 sUcinATaka-sUcI nRtya / yaha suiyoM ke agrabhAga para kiyA jAtA hai| mapu0 14.142, hapu0 21.44 sUtaka-pAtaka-janma-maraNa ke samaya kI azuddhi / rajasvalA strI cauthe dina snAna karane ke pazcAt zuddha mAnI gayI hai / isI prakAra prasUti me bAlaka ko bAhara nikAlane ke lie dUsarA, tIsarA aura cauthA mAsa zuddhakAla batAyA gayA hai / mapu0 38.70, 90-91 sUtikA-bharatakSetra kI eka nagarI / agnisaha brAhmaNa yahIM rahatA thaa| mapu0 74.74 sUtra-(1) dRSTivAda aMga ke pA~ca bhedoM meM dUsarA bheda / isameM aThAsI lAkha pada hai / ina padoM meM zruti, smRti aura purANa ke artha kA nirUpaNa kiyA gayA hai / mapu0 6.148, hapu0 2.96, 10.61, 69-70 (2) maNimadhyamA hAra kA apara nAma / isakA eka nAma ekAvalI bhI hai / mapu 16.50 sUtrakRtAMga-dvAdazAMga zruta kA dUsarA bheda / isameM chattIsa hajAra pada haiM, jinameM svasamaya aura para samaya kA varNana kiyA gayA hai| mapu0 34. 136, hapu0 2.92, 10.28 sUtrapada-pArivrAjya / (dIkSAgrahaNa) kriyA meM jina para vicAra kiyA jAtA hai aise sattAIsa sUtrapada / ve nimna prakAra hai-jAti, mUrti, usameM rahanevAle lakSaNa, zArIrika saundarya,prabhA, maNDala, cakra, abhiSeka, nAthatA, siMhAsana, upAdhAna, chatra, camara, ghoSaNA, azokavRkSa, vidhi, gahazobhA, avagAhana, kSetrajJa, AjJA, sabhA, kIrti, vandanIyatA, vAhana, bhASA, AhAra aura sukha / ye parameSThI ke guNa hote haiN| mapu0 39.162-166 sUtrajasamyaktva-samyaktva ke dasa bhedoM meM cauthA bheda / AcArAMga Adi aMgoM ke sunane se unameM zIghra utpanna zraddhA sUtraja-samyaktva hai / mapu0 74.439-440, 443-444, vIvaca0 19.141, 146 sUtrAnugA-satyavrata kI pA~ca bhAvanAoM meM pAMcavIM bhaavnaa| zAstra ke anusAra vacana kahanA satyavrata kI sUtrAnugAbhAvanA hai / mapu0 20.162 sUkSmasAmparAya-sUparka sUtrAmaNi-rUcakagiri kI uttaradizA meM vidyamAna nityodyota kUTa kI rahanevAlI vidyutkumArI devI / hapu0 5.720 sUnRtapUtavAk-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.212 sUpa-dAla / isase bhojana meM ruci bar3hatI hai| vRSabhadeva ke samaya meM arahara, mUga, ur3ada, maTara, mauMTha, canA, masUra aura tevarA prabhRti dAla banAI jAnevAle anAja utpanna hone lage the| mapu0 3.186-188, 12.243 sUra-(1) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka deza / mahAvIra yahA~ vihAra karate hue Aye the| unhoMne yahA~ dharmopadeza diyA thaa| hapu0 3.5 (2) harivaMzI eka rAjA / isakI rAnI surasundarI thii| ye donoM rAjA andhakavRSTi ke mAtA-pitA the / pApu0 7.130-131 saravatta-jambUdvIpa meM bharatakSetra saMbaMdhI kaliMga deza ke kAMcIpura nagara kA eka vaizya / isane aura isake sAthI sudatta ne dhana ke lie paraspara meM lar3akara eka dUsare ko mAra DAlA thA / mapu0 70.125-132 sUradeva-mathurA ke seTha bhAnu aura usakI strI yamunA ke sAta putroM meM pA~cavA~ putra / isakI strI kA nAma sundarI thaa| isane apane bhAiyoM ke sAtha varadharma muni se dIkSA le lI thI tathA isakI patnI AryikA ho gayI thI / hapu0 33.96.99, 126-127 suravIra-kAka-mAMsa ke tyAgI khadirasAra bhIla kA sAlA / khadirasAra ke bImAra hone para isane use kAka-mAMsa khAne ke lie bAdhya kiyA thA kintu khadirasAra apane niyama para dRr3ha rahA jisake phala se vaha marakara, saudharma svarga meM deva huaa| khadirasAra ke vrata kA yaha phala jAnakara isane bhI samAdhigupta yogI se gRhastha ke vrata grahaNa kara lie the / isakA apara nAma zUravIra thA / mapu0 70.400-415, vIvaca0 19.113-133 de0 zUravIra-2 sUrasena -(1) bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / pu0 3.4, 11.64, 59.110 (2) tIrthaMkara kunthunAtha ke pitA aura hastinApura nagara ke rAjA / isakI rAnI zrIkAntA thii| mapu0 64.12-13, 22 de0 sUrya (3) bharatakSetra meM kuzArtha deza ke zauryapura nagara kA harivaMzI eka rAjA / yaha rAjA zUravIra kA pitA thaa| mapu0 70.92-94 de0 zUravIra sUri-(1) pA~ca parameSThiyoM meM AcArya parameSThI / hapu0 1.28 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.120 sUrigiri-sumeru parvata kA apara nAma / de0 sumeru sUparka-vasudeva kA vairI / yaha vasudeva ko harakara AkAza meM le gayA thA / vasudeva ne ise mukkoM se itanA adhika pITA thA ki mAra se dukhI hokara ise vasudeva ko AkAza meM hI chor3a denA par3A thaa| vasudeva AkAza se godAvarI ke kuNDa meM girA thaa| isake pUrva bhI azva kA rUpa dhAraNa karake yaha vasudeva ko hara le gayA thA tathA use isane AkAza se nIce girAyA thA / hapu0 30.42,31.1-2 Jain Education Intemational Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrpaNakhA-sUryamitra maina purANakoza / 465 sUrpaNakhA-rAvaNa kI bahina / rAvaNa ne sItA ko apane meM anurakta karane ke dhyeya se ise sItA ke pAsa bhejA thaa| isane bhI vahA~ jAkara jaise hI rAma ko dekhA ki una para vaha mugdha ho gayI thI / asaphala hone para apanA vRddhA kA rUpa banAkara isane sItA ko satItva se vicalita karanA cAhA kintu asamartha rhii| isakA apara nAma candra- nakhA thaa| mapu0 68.124-125, 149, 152, 178-179 de0 candranakhA sUrpaNakhA-nabhastilaka nagara ke rAjA trizikhara vidyAdhara kI raanii| isane vidhavA hone para madanavegA kA rUpa dhAraNa karake chala se vasudeva kA haraNa kiyA thA / hapu0 25.41, 26-28 sUra-bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke pazcima AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.71, 76 sUryajaya-dazaratha ke pUrvabhava kA jIva / yaha videhakSetra meM vijayArgha parvata para sthita zazipura ke rAjA ratnamAlI aura rAnI vidya llatA kA putra thA / apane pitA ko deva dvArA kahe vacana sunakara ise vairAgya utpanna huaa| isane apane putra kulanda ko rAjya dekara pitA ke sAtha tilakasundara AcArya se dIkSA le lI thI tathA tapa karake yaha mahAzukra svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara dazaratha huaa| papu0 31. 34.35, 50-54 sUrya-(1) haribaMzI rAjA zAla kA putra / isane zubhrapura nAma kA nagara basAyA thaa| isake putra kA nAma amara thA / hapu0 27.32-33 (2) jambUdvIpa meM bharatakSetra ke vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA solahavAM nagara / hapu0 22.95 (3) rAjA vasu kA AThavAM putra / hapu0 17.59 (4) hastinApura kA kuruvaMzI eka raajaa| isakI rAnI zrImatI thii| tIrthakara kunthunAtha ke ye donoM mAtA-pitA the| mahApurANa meM tIrthakara kunthunAtha ke pitA aura mAtA kA nAma sUrasena evaM zrIkAntA diyA hai / mapu0 64.12-13, 22, papu0 20.53, hapu0 45.6, 20 (5) niSadha parvata se uttara kI ora nadI ke bIca vidyamAna pAMca hradoM meM eka hrada / mapu0 63.197-198, hapu0 5.196 (6) kRSNa kA putra / hapu0 48.71 (7) sUryavaMzI rAjA mahendravikrama kA putra aura indradyumna kA pitA / papu0 5.7, hapu0 13.10 (8) mahAkAntimAn, AkAza meM nityagatizIla eka graha / mapu0 3.70-71, papu0 3.81-83 sUryaka-nabhatistalaka nagara ke rAjA trizikhara kA putra / isake lie rAjA trizikhara ne vidyu da ga vidyAdhara se usakI putrI madanavegA kI yAcanA kI thI kintu usakI yAcanA pUrNa nahIM huI thii| vasudeva ne vidya dvaga kI ora se isake sAtha yuddha kiyA thA tathA ise mAra DAlA thaa| hapu0 25.38-42, 69 sUryakamalA-kiSkindhapura ke rAjA kiSkindha aura rAnI zrImAlI kI putrI / isake do bhAI the-sUryaraja aura ykssrj| isakA vivAha meghapura nagara ke rAjA meru vidyAdhara ke putra mRgAridamana se huA thaa| papu0 6.522-528 sUryakoTisamaprabha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.197 sUryaghoSa-kuruvaMzI eka rAjA / ise rAjya rAjA haridhvaja se prApta huA thA / sutejas isakA uttarAdhikArI huA / hapu0 45.14 sUryajyoti-rAma kA pakSadhara eka vidyAdhara yoddhA / papu0 58.4 sUryadeva-naSikagrAma kA eka raajaa| isakI rAnI matipriyA ne isI grAma ke giri aura gobhUti brAhmaNoM ko bhAta se Dhakakara svarNa dAna meM diyA thaa| papu0 55.57-59 sUryapattana-rAjA sUra kI nagarI-zaurIpura / rAjA pANDu aMgUThI dhAraNa kara adRzya rUpa se yahA~ kuntI se mile the / pApu0 7.167-168 sUryapura-(1) vijayAdha kI dakSiNazreNI kA cavAlIsA nagara / mapu0 19.52-53, hapu0 22.95 (2) vasudeva kI nivAsabhUmi / chaThA pratinArAyaNa bali bhI isI nagara kA nivAsI thA / papu0 20.242-244, hapu0 33.1 sUryaprajJapti-aMgazruta kA eka bheda / dRSTivAda aMga ke prathama bheda parikarma meM pA~ca prajJaptiyoM kA varNana hai jinameM yaha dUsaro prajJapti hai / isameM pA~ca lAkha tIna hajAra padoM ke dvArA sUrya ke vaibhava kA varNana kiyA gayA hai / hapu0 13.62, 64 sUryaprabha-(1) rAnI rAmadattA kA jIva, sahasrAra svarga kA eka deva / hapu0 27.75 - (2) tIrthaMkara mahAvIra kA jIva, sahasrAra svarga kA eka deva / mapu0 74.241, 251-252, 76.542 (3) cakravartI bharateza kA ratna-nirmita eka chatra / mapu0 37.156 (4) puSkarAdha dvIpa ke vijayA parvata kI uttarazreNI kA eka nagara evaM raajaa| dhAriNI isakI rAnI aura cintAgati, manogati tathA capalagati ye tIna putra the / mapu0 70.26-29 (5) saudharma svarga kA deva / yaha bharatakSetra ke harivarSa deza meM bhogapura nagara ke rAjA siMhaketu aura usakI rAnI vidya nmAlA ko mArane kA vicAra karanevAle citrAMgada deva kA mitra thaa| isane citrAMgada ko samajhA-bujhAkara ise aura isakI rAnI donoM ko bacAyA thaa| mapu0 70.74-83, pApu0 7.121-126 sUrdhaprabhA-tIrthakara puSpadanta ko dIkSA-zivikA / ve iso meM baiThakara ___ dIkSAgrahaNa ke lie puSpaka bana gaye the / mapu0 55.46 sUryabANa---eka vidyAmaya bANa / isase tamobANa kA nAza kiyA jAtA hai| meghaprabha ne sunami ke dvArA calAye gaye tamobANa kA isI bANa se nAza kiyA thaa| mapu0 44.242 sUryamAla-solaha vakSAra parvatoM meM caudahavAM vakSAra-parvata / yaha pazcima videhadhotra meM nIla parvata aura sItodA nadI ke madhya sthita hai| mapu0 63.201, 204, hapu0 5.232 sUryamitra-eka mukuTabaddha rAjA / arkakIrti aura jayakumAra ke bIca hue Jain Education Intemational Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 : jaina purANakoza sUryamUrti-sainyazivira yuddha meM isane jayakumAra kA pakSa liyA thaa| mapu044.106-107, pApu0 3.94-95 sUryamUrti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.128 sUryaraja-kiSkindha nagara ke rAjA kiSkindha tathA rAnI zrImAlA kA jyeSTha putra / yakSaraja isakA choTA bhAI tathA saryakamalA bahina thii| isakI rAnI indumAlinI thI jisase isake bAlI aura sugrIva nAma ke do putra tathA zrIprabhA putrI huI thii| yaha bAlo ko rAjya dekara tathA sugrIva ko yuvarAja banAkara pihitamoha muni se dIkSita ho gayA thaa| papu0 6.520-524, 9.1, 10-12, 15-19 sUryahAsa-eka khaDga ratna / isakI eka hajAra deva pUjA karate the| svAbhAvika uttama gandha bhI isameM thii| yaha divya mAlAoM se alaMkRta thA / isakI sugandha se AkRSTa hokara lakSmaNa isake nikaTa gayA thaa| ise usane niHzaMka hokara le liyA thaa| isakI tIkSNatA kI parIkSA ke lie usane bA~soM ke jhuramuTa ko kATa DAlA thaa| zambUka isako pAne ke lie isI jhuramuTa ke bIca sAdhanA-rata thA / ataH bhrAntivaza isa ratna ko pAne ke yatna meM hI vaha lakSmaNa dvArA mArA gayA thaa| papu0 43.53-62, 72-75 sUryAcaraNa-sumeru parvata kA apara nAma / de0 sumeru sUryAbha-(1) vijayA, parvata kI dakSiNazreNI kA chattIsavA~ nagara / yahA~ kA rAjA rAma-rAvaNa yuddha meM rAvaNa kI sahAyatArtha usake pAsa AyA thA / mapu0 19.50, 53, papu0 55.84 (2) puSkarAdha ke videhakSetra meM vijayAdha parvata kI uttarazraNI ke gaNyapura apara nAma sUryaprabha nagara kA rAjA / isakI rAnI dhAriNI thii| isake tIna putra the-cintAgati, manogati aura capalagati / mapu0 70.26-29, hapu0 34.15-17 de0 sUryaprabha-4 saryAra-bharata ke sAtha dIkSita eka nRpa / isane nirvANa pada prApta kiyA thaa| papu088.1-2, 4 sUryAraka-eka deza / rAma ke putroM ne yahA~ se rAjA ko yuddha meM jItA thaa| papu0 101.83 sUryAvarta-(1) rAma kA eka dhanuSa / papu0 103.11-12 de0 rAma (2) puSkarapura nagara kA rAjA / isakI rAnI yazodharA aura putra razmivega thaa| inhoMne municandra nAmaka muni se dharmopadeza sunakara tapasyA kI thii| isako rAnI yazodharA ne bhI guNavatI AyikA se dIkSA le lI thI / mapu0 59.228-232, hapu0 27.80-82 (3) sumeru parvata kA apara nAma / de0 sumeru sUryodaya-(1) eka sugandhita cUrNa / jIvandharakumAra ne sugandhi meM isakI apekSA candrodaya cUrNa ko parIkSA karake adhika zreSTha batAyA thaa| mapu0 75.348-357 (2) vidyAdharoM kA nagara / yahA~ kA rAjA senA sahita rAvaNa ke pAsa AyA thaa| papu0 8.362, 55.85, 88 (3) vinItA nagarI ke rAjA suprabha aura rAnI prahlAdanA kA putra / candrodaya kA yaha bar3A bhAI thaa| ye donoM bhAI tIrthakara vRSabhadeva ke sAtha dIkSita ho gaye the kintu muni pada para sthira na raha sake / anta meM bhraSTa hokara ve marIci ke ziSya ho gaye the| yaha marakara rAjA harapati kA kulaMkara nAma kA putra huA / papu0 85.45-50 sRSTyadhikAritA-dvija ke dasa adhikAroM meM pA~cavA~ adhikAra / mithyA dRSTiyoM ke dUSita sRSTivAda se apanI, prajA kI aura rAjA kI rakSA karane tathA dharmasRSTi kI bhAvanA karane ke adhikAra kA nAma sRSTyadhikAritA hai / mapu0 40.175, 187-191 senA-(1) tIrthaMkara saMbhavanAtha kI jananI / papu0 20.39 (2) hAthI, ghor3A, ratha aura payAde ye senA ke cAra aMga hote haiN| inakI gaNanA karane ke ATha bheda hai-patti, senA, senAmukha, gulma, vAhinI, pRtanA, camU aura aniikino| inameM eka ratha, eka hAthI, tona ghor3oM aura pAMca payAdoM ke samUha ko patti kahate haiN| senA tIna patti ko hotI hai / tIna senAoM kA dala senAmukha, tIna senAmukhoM kA dala gulma, tIna gulmoM ke dala ko eka vAhinI, tIna vAhiniyoM kI eka putanA, tIna pRtanAoM kI eka camU aura tIna camU kI eka anIkinI hotI hai / indra ko senA ko sAta kakSAe~ hotI haiM / unake nAma isa prakAra batAye gaye hai-hAthI, ghor3e, ratha, payAde, baila, gandharva aura nRtykaarinnii| inameM prathama gaja-senA meM bIsa hajAra hAthI hote haiM / Age kI kakSAoM meM yaha saMkhyA dUnI-dUnI hotI jAtI hai / mapu0 10.198-199, papu0 56.3-8 senAnI-rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI kA unasaThavA~ putra / papu0 8.200 senApati-cakravartI bharateza ke caudaha ratnoM meM eka sajIva ratna / mapu0 37.83-84, 86 senAmukha-senA kI gaNanA ke ATha bhedoM meM tIsarA bheda / isameM 9 ratha, 9 hAthI, 27 ghor3e aura 45 padAti sainika hote haiM / papu0 56.3-7 de0 senA-2 senAramya-eka sarovara / jIvandharakumAra ne yahA~ vanarAja ko pakar3akara sasainya vizrAma kiyA thaa| mapu0 75.510 sendraketu-dhAtakokhaNDa meM airAvatakSetra ke vijayArgha parvata para sthita vAsvAlaya nagara kA raajaa| isakI rAnI suprabhA aura putro madanavegA thii| mapu0 63.250-251 sevaka-AgAmI bArahaveM tIrthaMkara kA jIva / mapu0 76.473 saitava-bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / yahA~ bharateza kA zAsana ho gayA thaa| hapu0 11.75 saindhava-sindhu deza meM utpanna azva / cakravartI bharateza ko ye bheMTasvarUpa __ prApta hue the / mapu0 30.107 sainya-patAkA-sainya-dhvaja / yuddha meM kAma AnevAle sAMgrAmika ratha dhvajAoM se yukta hote the| sabase pahale paidala, unake pIche ghor3oM kA samUha usake pazcAt rathoM kA samUha aura usake pazcAt hAthiyoM kA samUha hotA thaa| ye sabhI apanA-apanA dhvaja lekara calate the / mapu0 26. 77-78 sainyazivira-senA kA vizrAmasthala / yaha pUrvaniyojita hotA thaa| isakI Jain Education Intemational Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sopAna-somadeva sampUrNa jAnakArI senApati ko hI hotI thii| yahA~ senA ke Thaharane kI vyavasthA rahatI thii| rAvaTI, tambU Adi lagAye jAte the| tambuoM para patAkAe~ phaharAtI thIM / mapu0 27.121, 129, 32.65 sopAna-eka hAra / isameM sone ke tIna phalaka lage hote haiM / mapu0 16. 65-66 sopAraka-bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka nagara / yaha rAjagRha ke pAsa thaa| pUtagandhikA ne yahA~ AyikAoM kI upAsanA kI thii| hapu0 soma-(1) nandanavana kI pUrva dizA meM vidyamAna paNya bhavana kA nivAsI eka deva / hapu0 5.315-317 (2) vasudeva ke bhAI rAjA abhicandra kA putra / hapu0 48.52 (3) bharatakSetra ke siMhapura nagara kA abhimAnI parivrAjaka / yaha marakara isI nagara meM bhaiMsA huA thaa| mapu0 62.202-203, pApu0 4.117-118 (4) kailAsa parvata ke pAsa parNakAntA nadI ke taTa para rahanevAlA eka tApasa / isakI strI zrIdattA tathA putra candra thaa| mapu0 63.266267 (5) bharatakSetra meM magadha deza ke lakSmIgrAma kA nivAsI eka brAhmaNa / isakI patnI ko muni ko nindA karane se udumbara roga ho gayA thaa| mapu0 71.317-320 (6) hastinApura kA raajaa| tIrthaGkara vRSabhadeva ne ise aura rAjA zreyAMsa ko kurujAMgala deza kA svAmI banAyA thaa| isakI lakSmImatI strI thii| jayakumAra isI ke putra the| isake vijaya Adi caudaha anya putra bhI the| pApu0 2.165, 207-208, 214, 3.2-3 de0 somaprabha (7) eka rAjA / isakA putra siMhala kRSNa kA pakSadhara thaa| hapu0 52.17 (8) vidyAdharoM ke cakravartI indra kA bhakta / mAlyavAn ne ise bhiNDimAla zastra se mUcchita kara diyA thaa| papu0 7.91, 95-96 (9) makaradhvaja vidyAdhara aura usakI strI aditi kA putra / indra ne ise dyautisaMga nagara kI pUrva dizA meM lokapAla ke pada para niyukta kiyA thA / papu0 7.108-109 (10) hastinApura kA raajaa| cauthe nArAyaNa puruSottama kA yaha pitA thaa| isako rAnI sItA thI / papu0 20.221-226 (11) gandhavato nagarI kA purohita / isake suketu aura agniketu nAma ke do putra the / papu0 41.115-116 (12) nami vidyAdhara kA eka putra / hapu0 22.107 / / (13) saudharmendra kA lokapAla eka deva / nandIzvara dvIpa ke dakSiNa meM vidyamAna aMjanagiri kI cAroM dizAoM meM nirmita vApiyoM meM jayantI vApI isakI krIDA sthalI hai / hapu0 5.660-661 (14) aizAnendra kA lokapAla eka deva / nandIzvara dvIpa kI uttaradizAvartI AnandA vApI isakI krIr3A sthalI hai / hapu0 5.664 jaina purANakoza : 467 somaka-(1) tIrthaGkara naminAtha ke prathama gaNadhara / hapu0 60.348 (2) eka raajaa| yaha rohiNI ke svayaMvara meM AyA thaa| hapu0 31.30 (3) rAjA jarAsandha kA dUta / isane jarAsandha ko yuddha meM Aye samasta rAjAoM kA paricaya diyA thaa| pApu0 20.319 somakheTa-eka nagara / yahA~ ke rAjA mahendra datta the| inhoMne tIrthaGkara supArzvanAtha ko yahA~ AhAra karAyA thaa| mapu0 53.43 somadatta-(1) mahApura nagara kA rAjA / yaha rohiNo ke svayaMvara meM AyA thaa| isakI rAnI pUrNacandrA, bhUrizravA putra aura somazrI putrI thIM jisakA vivAha vasudeva se huA thA / hapu0 24.37-39, 50-52, 59, 31.29 (2) yAdavoM kA pakSadhara eka ardharatha rAjA / hapu0 50.84-85 (3) tIrthaGkara vRSabhadeva ke AThaveM gaNadhara / hapu0 12.56 (4) bharatakSetra kI campA nagarI ke brAhmaNa somadeva aura usakI strI somilA kA jyeSTha putra / somila aura somabhUti isake choTe bhAI the| isane apane mAmA kI putrI dhanazrI ko tathA somila ne mitrazrI ko vivAhA thaa| anta meM yaha aura isake donoM bhAI varuNa muni se dIkSita ho gaye the| isakI aura isake bhAI somila ko patnI AryikAeM ho gayI thii| Ayu ke anta meM marakara ye pAMcoM svarga meM sAmAnika deva hue| svarga se cayakara yaha yudhiSThira aura isake choTe donoM bhAI bhIma aura arjuna hue aura donoM patniyoM ke jIva nakula evaM sahadeva hue| mapu0 72.228-237, 261, 262, hapu0 64. 4-6, 9-13, 136-137, pApu0 24.75 (5) vardhamAna nagara kA rAjA / isane tIrthaGkara padmaprabha ko AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the / mapu0 52.53-54 (6) bharatakSetra ke nalina nagara kA rAjA / isane tIrthakara candraprabha ko navadhA bhakti se AhAra dekara paMcAzcarya prApta kiye the| mapu0 54.217-218 somadeva-(1) campA nagarI kA eka brAhmaNa / isakI patnI somilA thii| somadatta, somila aura somabhUti ye isake tIna putra the / mapu0 72.228-229 de0 somadatta-4 (2) jambadvIpa ke magadha deza meM sthita zAligrAma kA rahanevAlA eka brAhmaNa / isakI strI agnilA thii| ina donoM ke do putra theagnibhUti aura vAyubhUti / isane aura isakI patnI donoM ne satyaka muni para upasarga karane kI ceSTA ko| vahIM para sthita eka yakSa dvArA donoM kola diye gaye / apane donoM putroM ko jainadharma svIkAra kara lene kA vacana dekara isane mukta karAyA thaa| bAda meM yaha aura isakI patnI donoM sanmArga se vicalita ho gaye aura isa pApa ke kAraNa donoM dIrghakAla taka aneka kugatiyoM meM bhaTakate rahe / mapu0 72.3-4, 15-23, papu0 109.35-38, 98-126, hapu0 43.99-100, 141-144, 147 (3) bharatakSetra meM magadhadeza ke lakSmIgrAma kA brAhmaNa / yaha rukmiNI kA pUrvabhava kA pati thA / hapu0 60.26-27, 39 Jain Education Intemational Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 jaina purANoda : somaprabha (1) bharatakSetra meM jAMgala deza ke hastinApura nagara kA rAjA / kuruvaMza kA tilaka rAjA zreyAMsa isakA choTA bhAI thA / isane saMsAra ke yathArtha svarUpa ko jAnakara jayakumAra ko rAjya de diyA thA tathA svayaM apane choTe bhAI zreyAMsa ke sAtha vRSabhadeva se dIkSita hokara yaha unakA gaNadhara huA I mapu0 20.30-31, 24.174, 43.78-86 hapu0 45 6-7 de0 soma raajaa| suprabha balabhadra ke (2) bharata kSetra kI dvAravatI nagarI kA ye pitA the / mapu0 60.49, 63 somaprabhA - pUrvadhAtakIkhaNDa dvIpa ke maMgalAvatI deza meM sthita ratnasaMcayanagara ke rAjA padmanAbha kI rAnI / svarNanAbha kI yaha jananI thI / ma0 54.130-131, 141 somamRti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.128 somavaza- vRSabhadeva kA pautra aura bAhubali kA putra / candravaMza kI sthApanA isI ke nAma para huI thI / mahAbala isakA putra thA / papu0 5.10-12, hapu0 13.16-17 - putra ko somayazAsauyaMpura ke sumana tApa kI strI ina donoM ke pUrvabhava ke snehavaza jRmbhaka deva uThA le gayA thA tathA usane maNikAMcana guhA meM usakA pAlana kiyA thaa| inakA yahI putra nArada nAma se vikhyAta huA / hapu0 42.14-20 de0 nArada somalA - magadha deza ke rAjA kI putrI / pitA ne vijayapura nagara meM vasudeva ke sAtha ise vivAha diyA thA / pApu0 11.17-18 somavaMza-vRSabhadeva kA doSa aura bAlikA putra somavaza isa vaMza kA saMsthApaka thA / isa vaMza kA apara nAma candravaMza bhI hai| dAna kI pravRtti isI vaMza se Arambha huI thii| yaha ikSvAkuvaMza se utpanna huA thA / mapu0 44.40, hapu0 13.16,33 somazarmA - ( 1 ) purANoM ke artha, veda tathA vyAkaraNa ke rahasya ko jAnanevAlA banArasa kA eka brAhmaNa | somilA isakI patnI thI / ina donoM kI do putriyA~ thIM-bhadrA aura sulaSA / hapu0 21.131 132 (2) eka brAhmaNa / isane apanI kanyA somazrI kA vivAha kRSNa ke bhAI gajakumAra se karane kA nizcaya kiyA hI thA ki gajakumAra virakta hokara dIkSita ho gyaa| gajakumAra ke aisA karane se krodha meM Akara isane unake sira para agni jalAI thI / isa upasarga ko jItakara gajakumAra mokSa gayA / hapu0 60.126, 61.2-7 (3) padminokheTa nagara kA eka brAhmaNa / hiraNyalomA isakI patnI tathA candrAnanA putrI thI / pApu0 4.107-108 (4) kurudeza ke palAzakUTa kA nivAsI eka daridra brAhmaNa / isakA putra nandi thA / mapu0 70.200-201 (5) magadhadeza kI vatsA nagarI ke nivAsI vibhUti brAhmaNa kA sasura / isakI putrI somilA thI / mapu0 75.70-73 somazrI - ( 1 ) campA nagarI ke agnibhUti brAhmaNa tathA usakI strI agnilA kI tIna putriyoM meM dUsaro putrI / inakA vivAha isake phuphere somaprabha sautrAmaNi * bhAI somila se huA thaa| apanI bahina nAgazrI dvArA viSa mizrita AhAra dekara muni ko mAra DAlane kI ghaTanA se dukhI hokara patipatnI (somila aura somazrI) donoM dIkSita ho gaye the / Ayu ke anta meM marakara donoM deva hue tathA svarga se cayakara yaha sahadeva huI thI / 0 64.4-13 137-118 (2) giritaTa nagara ke nivAsI vasudeva brAhmaNa kI putrI / kumAra vasudeva ne vedoM kA adhyayana karane ke pazcAt vidhipUrvaka isake sAtha vivAha kiyA thA / hapu0 23.26-29, 151 (3) mahApura nagara ke rAjA somadatta kI putrI / yaha bhUrizravA kI bahina thI / vasudeva ne ise apane pUrvabhava kI strI jAnakara isase vivAha kiyA thA / pu0 24.37, 50-52, 59, 61-76 (4) videhakSetra ke puSkalAvatI deza kI puNDarIkiNI nagarI ke rAjA azoka kI rAnI / kRSNa ko paTarAnI sulakSaNA ke pUrvabhava kA jIva isakI zrIkAntA nAma kI putrI thI / mapu0 71.394-396 (5) kumbhakArakaTa nagara ke nivAsI caMDakauzika brAhmaNa ko patnI / isane bhUtoM kI ArAdhanA se hue apane putra kA nAma mauNDyakauzika rakhA thA / pApu0 4.126 somA - ( 1 ) bharatakSetra meM magadhadeza ke rAjagRha nagara ke rAjA sumitra kI rAnI / tIrthaMkara munisuvrata kI ye jananI thii| mapu0 67.20-21, 27-28 (2) vijayakheTa nagara ke nivAsI sugrIva gandharvAcArya kI putrI / isakI eka choTI bahina thI jisakA nAma vijayasenA thA / vasudeva ne gandharva-vidyA meM donoM ko parAjita karake unake sAtha vivAha kiyA thA / hapu0 19.53-58 (3) somazarmA brAhmaNa kI kanyA jise kRSNa ke bhAI gajakumAra ke lie dene kA nizcaya kiyA gayA thA / hapu0 60.127-128 de0 somazarmA - 2 sominI-zrRMgapura ke priyamitra seTha kI patnI ina donoM ko eka nayanasundarI nAma kI kanyA thI jo dudhiSThira ko dI gayI thii| hapu0 45.95, 100-102 somila - campApura nagara ke somadeva brAhmaNa kA putra yaha bhIma pANDava kA jIva thA / mapu0 72.228-231, 237, 261, de0 somadatta-4 aura somazrI - 1 somilA - (1) somazarmA kI patnI / de0 somazarmA - 1 (2) vatsA nagaro ke zivabhUti brAhmaNa kI patnI / de0 somazarmA - 5 solva - bharatakSetra ke madhya AryakhaNDa kA eka deza / hapu0 11.65 de0 sAlva saukara - vijayArdha ko uttarazreNI kA bIsavA~ nagara / hapu0 22.87 saugandhika mAnuSottarapavaMta kI pUrva dizA meM vidyamAna eka kuutt| yaha suparNakumAroM ke svAmI yazodhara deva ko nivAsabhUmi hai / hapu0 5. 602-603 sautrAmaNi -- eka vaidika yajJa / indra isa yajJa kA deva hai / papu0 11.85 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhI nApAra janajArAdhanA koSakoza : 469 saudAminIprabha-sausna nA saudAminIprabha-vijayA parvata ko dakSiNazreNI ke kanakapura nagara ke rAjA hiraNyAbha aura rAnI sumanA kA putra / papu0 15.37-38 saudAsa--(1) ayodhyA ke rAjA naghuSa tathA siMhikA rAnI kA putra / rAjA samasta zatruoM ko vaza meM kara lene ke kAraNa sudAsa kahalAtA thA tathA rAjA kA putra hone ke kAraNa yaha isa nAma se prasiddha huA thaa| naramAMsabhakSI ho jAne ke kAraNa ise rAjya se nikAlakara isakI rAnI kanakAbhA se utpanna putra siMharatha ko rAjA banAyA gayA thA / rAjya se nikAle jAne ke kAraNa yaha dakSiNa kI ora gayA / vahA~ digambara muni se dharma zravaNa karake isane aNuvrata dhAraNa kiye| saubhAgya se ise mahApura kA rAjya prApta ho gayA thaa| isane anta meM putra se yuddha kiyA tathA use parAjita karake punaH rAjA banAkara yaha tapovana calA gayA thA / harivaMzapurANa ke anusAra yaha kaliMga deza ke kAMcanapura nagara ke rAjA jitazatru kA putra thaa| manuSyoM ke baccoM ko bhI khAne lagane se yaha vasudeva dvArA mArA gayA thA / papu0 22.114 115, 131, 144-152, hapu0 24.11-23 saudharma-saulaha kalpoM (svargoM) meM prathama klp| saudharma aura aizAna kalpoM meM ikatIsa paTala haiN| unake nAma haiM-1. Rtu 2. vimala 3. candra 4. valgu 5. vIra 6. aruNa 7. nandana 8. nalina 9. kAMcana 10. rohita 11. caMcat 12. mAruta 13. Rddhoza 14. baiDUrya 15. rucaka 16. rucira 17. arka 18. sphaTika 19. tapanIyaka 20. megha 21. bhadra 22. hAridra 23. padma 24. lohitAkSa 25. vajra 26. nandyAvarta 27. prabhaMkara 28. praSTaka 29. jagat 30 mitra aura 31 prabhA / isa svarga meM battIsa lAkha vimAna hai| vimAnoM meM 640000 vimAna saMkhyAta yojana vistAra vAle haiN| yahA~ ke bhavanoM ke mUla zilApITha kI moTAI 1121 yojana aura caura caur3AI 120 yojana hai| yahA~ ke bhavana kAle, nIle, lAla, pIle aura sapheda raMga ke hote haiM / ye ghanodadhi kA AdhAra liye rahate haiN| yahA~ devoM ke madhyamapIta lezyA hotI hai| devoM kA avadhijJAna kA viSaya dharmA pRthivI taka hai| yahA~ deviyoM ke utpatti-sthAna chaH lAkha haiN| yahAM ke prathama Rtu vimAna aura meru kI cUlikA meM bAla mAtra kA antara hai / Rtu vimAna 45 lAkha yojana vistRta hai / isa kalpa meM saMkhyAta yojana vistAravAle vimAnoM se caugune asaMkhyAta yojana vistAravAle vimAna haiM / hapu0 3.36, 6.44-47, 55, 78-121 de0 kalpa saudharmendra-saudharma svarga kA indra / yaha jina zizu ko apanI aMka meM baiThAkara sumeru parvata para le jAtA hai tathA vahA~ eka hajAra kalazoM se unakA abhiSeka karatA hai| mapu0 13.47, vovaca0 8.103, 9. 2-18 sonandaka-cakravartI bharateza kA eka asi ratna / isa nAma kI eka talavAra sunanda yakSa ne lakSmaNa ko dI thii| mapu0 37.167, 38. 646, hapu0 53.49 caumanasa-(1) rucakagiri kI pazcima dizA kA chaThA kUTa / yahA~ dikkumArI navamikA devI rahatI hai / hapu0 5.713 (2) saumanasya parvata kA dUsarA kaTa / hapu0 5.212, 221 (3) sumeru parvata kA tIsarA vana / yaha nandanavana ke samAna hai tathA nandanavana se sAr3he bAsaTha hajAra yojana Upara sthita hai| mapu0 5.183, papu0 6.135, hapu0 5.295, 308, vIvaca0 8.113114 (4) bharatakSetra ke vijayAdha parvata kI uttara zreNI kA sAThavA~ nagara / hapu0 22.92 (5) bharatakSetra ke AryakhaNDa kA eka nagara / yahA~ tIrthakara sumatinAtha kI prathama pAraNA huI thii| mapu0 51.72 (6) videhakSetra meM vidyamAna eka gajadanta parvata / mapu0 63.205 saumanasya-(1) sumeru parvata ko pUrva-dakSiNa dizA meM sthita eka rajatamaya parvata / isake sAta kUTa hai-siddhakUTa, saumanasakUTa, devakurukUTa, maMgalakUTa, vimalakaTa, kAMcanakUTa aura viziSTaka kUTa / mapu0 63. 141, hapu0 5.212, 221 (2) Urdhvagra veyaka kA dUsarA indraka vimAna / hapu0 6.53 sauminI-trizRMganagara ke seTha priyamitra kI strI / nayanasundarI ina donoM kI eka kanyA thI, jo yudhiSThira ko dI gayI thii| pApu0 13. 101,110-112 saumya-(1) pA~cavA~ anudiza vimAna / hapu0 6.63 (2) hastinApura kA eka parvata / yahA~ akampanAcArya Adi muniyoM ne AtApanayoga dhAraNa kiyA thA / hapu0 70.279 (3) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. .178 saumyarUpaka-chaThA anudiza vimAna / hapu0 6.63 saumyavaktra-rAvaNa kA pakSadhara eka doddhA / yaha rAma-rAvaNa yuddha meM rAvaNa kI ora se yuddha karane azvavAhI ratha para baiThakara senA sahita raNAMgaNa meM pahuMcA thaa| papu0 57.55 saurASTra-bharatakSetra kA eka deza / aneka vanAdhipoM ne isa deza meM utpanna hue hAthI cakravartI bharateza ko bheMTa meM diye the| tIrthaMkara mahAvIra ne yahA~ vihAra kiyA thaa| mapu0 30.98, pApu0 1.133 de0 surASTra sauropura-bharatakSetra kA eka prAcIna nagara / yahA~ yAdavoM ne vasudeva ke sAtha kucha dina nivAsa kiyA thaa| pApu0 11.41 sauryapura-samudravijaya Adi yAdava rAjAoM kA nagara / hapu0 31.25, 37.1, de0 saurIpura saurpaka-vasudeva kA pakSadhara eka vidyAdhara / yaha yuddha meM rAjA caNDavega se parAjita ho gayA thaa| hapu0 25.63 sauvIra-bharateza ke choTe bhAiyoM dvArA tyakta dezoM meM bharatakSetra ke uttara AryakhaNDa kA eka deza / isakA nirmANa vRSabhadeva ke samaya meM huA thaa| bharateza kA yahA~ zAsana thaa| mapu0 16.155, hapu0 11.67 sauvIrI-saMgIta ke madhyamagrAma kI prathama muucrchnaa| hapu0 19 163 sausna-eka yoddhA / rAma-lakSmaNa aura vanajaMgha ke bIca hue yuddha meM isane vanajaMgha kI ora se yuddha kiyA thaa| papu0 102.156 Jain Education Interational Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 : jena purANakoza skanda-strIkathA-varjana 25.134 skanda-rAma kA eka sAmanta / isane rAvaNa ke bhinnAMjana yoddhA ke sAtha vasumAna, vIra aura pAtAlasthira ye isake cAra putra the / mapu0 70. yuddha kiyA thA / papu0 58.9, 62.36 95, hapu0 18.12-14, 48.46 skandha-(1) agrAyaNIyapUrva ke cauthe prAbhUta kA caubIsavA~ yogadvAra / (2) jambadvIpa ke pUrva videhakSetra meM vatsakAvatI deza kI prabhAkarI hapu0 10.86 de0 agrAyaNIyapUrva nagarI kA rAjA / isakI do rAniyA~ thIM-vasundharA aura anumati / (2) paramANuoM ke saMghAta se utpanna pudgala kA bheda / yaha snigdha inameM aparAjita balabhadra vasundharA ke putra the aura anantavIrya aura rUkSa paramANuoM kA samudAya hai / isake chaH bheda hai-sUkSma-sUkSma, nArAyaNa anumati rAnI ke putra the| isane balabhadra ko rAjya dekara sUkSma, sUkSmasthUla, sthUlasUkSma, sthUla aura sthUla-sthUla / mapu0 24.196, tathA nArAyaNa ko yuvarAja banAkara svayaMprabha jinendra se saMyama dhAraNa 249, hapu0 58.55, vIvaca0 16.117 de0 pudgala kara liyA thA / dharaNendra ko Rddhi dekhakara isane vaha vaibhava pAne kA stanaka-dUsare naraka ke dUsare prastAra kA indraka bila / isa bila kI nidAna kiyA aura marakara dharaNendra huaa| mapu0 62.412-414, cAroM dizAoM meM eka sau cAlIsa aura vidizAoM meM eka sau chattIsa 423.425, pApu0 4.246-251 zreNIbaddha bila hai / hapu0 4.78, 106 stutIzvara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.134 stanalolupa-dUsare naraka kA gyArahavA indraka bila / isakI cAroM stutya-(1) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / hapu0 dizAoM meM eka sau cAra aura vidizAoM meM sau zreNibaddha bila haiN| hapu0 4.79, 115-116 (2) stuti ke viSaya-arhanta, siddha Adi / mapu0 25.11 stanAMzuka-nAriyoM kI vezabhUSA kA eka vastra / yaha stanabhAga ko Dhakane stUpa-samavasaraNa-racanA kA eka aMga / ye samavasaraNa ko vIthiyoM ke ke kAma AtA thA / mapu0 6.72 madhyabhAga meM banAye jAte haiM / arhanta aura siddha parameSThiyoM kI pratimAe~ inake cAroM ora sthApita kI jAtI hai / mapu0 22.263stanita-bhavanavAsI devoM kA eka bheda / ye tIrthaGkara kI samavasaraNa bhUmi 269 ke cAroM aura vidyunmAlA Adi se yukta hokara gandhodakamaya varSA stenaprayoga-acaurya-aNuvrata ke pA~ca aticAroM meM prathama aticAra / . karate haiM / inakA mUla AvAsa pAtAlaloka hai| hapu0 3.23, 4.63, kRta, kArita aura anumodanA se cora ko corI ke lie prerita 65, vIvaca0 19.70 karanA stenaprayoga hai / hapu0 58.171 stanopAnta-hAra-nAriyoM kA AbhUSaNa-mAlA / yaha striyoM ke stanabhAga __ stenAhRtAdAna-acaurya aNuvrata ke pA~ca aticAroM meM dUsarA aticAra / taka laTakatI thii| ye mAlAe~ vividha varNa kI hotI thii| aise hAra coroM ke dvArA curAkara lAI huI vastu ko kharIdanA, kharidavAnA rAjAoM kI rAniyA~ dhAraNa karatI thiiN| mapu0 6.73 tathA kharIdanevAloM ko anumodanA karanA stenAhRtAdAna hai / hapu0 stambarama-kAlA haathii| yaha jhAr3iyoM meM rahatA hai / prazikSita hone ke| 58.171 pazcAt vAhana ke rUpa meM inakA vyavahAra hotA hai / yaha jala yA jalIya steya-pA~ca pApoM meM tIsarA pApa-corI / binA dI huI vastu ko grahaNa vastuoM ko adhika pasanda karatA hai| kamalanAla ke sAtha krIr3A karane karanA steya (corI) hai| yaha pravRtti saMkliSTa pariNAmoM se hotI meM ise yadyapi Ananda AtA hai para gahare jala se yaha DaratA hai| hai / papu0 5.342, hapu. 58.131 cakravartI bharateza kI senA meM aise aneka hAthI the / mapu 29.138 steyAnanda-raudradhyAna ke cAra bhedoM meM eka bheda / pramAdapUrvaka dUsare stambhinI-eka vidyaa| isase AkAza meM gamana kara rahe vidyAdharoM ko ___ ke dhana ko balAt harane kA abhiprAya rakhanA yA usameM harSita honA rokA jAtA thA / papu0 52.69-70 steyAnanda hai / mapu0 21.42-43, 51, hapu0 56.19,24 stoka-kAla kA pramANa / caudaha ucchvAsa-nizvAsoM meM laganevAlA staraka-dUsare naraka kA prathama indraka bila / isakI cAroM dizAoM meM samaya stoka kahA hai| hapu0 7.20, de0 kAla-10 eka sau cavAlIsa aura vidizAoM meM eka sau cAlIsa zreNibaddha bila styAnagRddhi-darzanAvaraNa karma kI uttara prakRtiyoM meM eka prakRti / isake haiM / hapu0 4.78, 105 de0 zarkarAprabhA udaya se jIva jAgakara aura asAdhAraNa kArya karake punaH so jAtA stavaka-bhakti kA eka bheda-caubIsa tIrthaGkaroM ke guNoM kA kA kathana hai / vRSabhadeva ne isakA nAza kiyA thaa| mapu0 257 de0 darzanAkaranA / hapu0 34.143 varaNa stavanAha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. ltrI-Aloka-varjana-brahmacarya vrata kI pA~ca bhAvanAoM meM eka bhAvanA / 134 isameM striyoM ke manohara aMgopAMga dekhane kA tyAga hotA hai| mapu0 stimitasAgara-(1) rAjA andhakavRSNi aura rAnI subhadrA kA tIsarA 20.164 putra / samudravijaya aura akSobhya isake bar3e bhAI tathA himavAna, vijaya, strIkathA-varjana-brahmacaryavrata kI eka bhAvanA-striyoM kI rAgotpAdaka acala, dhAraNa, pUraNa, abhicandra aura vasudeva choTe bhAI the / UrmimAna, kathAoM ke sunane kA tyAga / mapu0 20.164 Jain Education Intemational , Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ strIparISa-japa-sthUNamadha - strI - parISaha - jaya - bAIsa parISahoM meM eka parISaha striyoM dvArA kI jAnevAlI bAdhAoM evaM unakI kAmajanya ceSTAoM ko viphala karanA | mapu0 36.118 strIprAksmRtivarjana -- brahmacaryavrata kI cauthI bhAvanA - pUrva meM bhoge gaye strI sambandhI bhogoM ke smaraNa kA tyAga / mapu0 20.159, 164 strIratna - sarvAMga sundara zreSTha strI / mapu0 7.258 de0 ratna - 1 strIsaMsargavarjana -- brahmacaryavrata kI tIsarI bhAvanA striyoM ke saMsarga kA tyAga / mapu0 20.159, 164 sthApita - cakravartI bharateza ke caudaha ratnoM meM eka ratna / yaha vAstuvidyA kA pAragAmI thA / isane divya zakti se nadiyoM meM usa pAra jAne ke lie setu kA nirmANa kiyA thaa| yaha AkAzagAmI ratha banAne meM bhI dakSa thA / mapu0 32.24-30, 65, 37.177 sthalagatA - dRSTivAda aMga ke antargata cUlikA ke pA~ca bhedoM meM eka bheda / isameM do karor3a nau lAkha navAsI hajAra do sau pA~ca pada haiM / hapu0 10.123-124 sthalaja - jIvoM kA eka bheda-sthala para calanevAle thalacara jIva / papu0 14.26 98.81 sthavira - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 sthavirakalpa - muniyoM kA eka bheda- niHzalya hokara mUla bhAvanAoM aura uttara bhAvanAoM sahita pA~coM mahAvatoM, pA~ca samitiyoM aura tIna guptiyoM ko dhAraNa karanevAlA muni / mapu0 20.161-170 sthaviSTha - saudharmendra dvArA stuta vRSavadeva kA eka nAma / mapu0 25.122 svavIyas - bhateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43 svavIyAnsIdharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 176 sthANu - (1 ) ujjayinI ke atimuktaka zmasAna kA nivAsI eka rudra / isane pratimAyoga meM sthita mahAvIra para aneka upasarga kara unake dhairya ko parIkSA lI thii| parIkSA meM saphala hone para isane unheM "mahatimahAvIra" nAma diyA thaa| mapu0 74.321-227, vovaca0 13.59-82 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.114 -sthAna- saMgIta ke zArIra svara kA eka bheda / hapu0 19.148 -sthAnalAbhakriyA - dIkSAnvaya kriyAoM meM eka kriyA / isameM kisI pavitra sthAna meM aSTadala kamala athavA samavasaraNa kI racanA karake upavAsI ko pratimA ke sammukha baiThAkara AcArya usake mastaka kA sparza karatA hai aura "paMca namaskAra mantra ke uccAraNa ke sAtha use zrAvaka kI dIkSA detA hai / mapu0 39.37-44 * sthAnAdhyayanAMga- dvAdazAMga zrutaskandha kA hajAra padoM meM jIva ke dasa sthAnoM kA 137, hapu0 10.29 * sthApanA - nikSepa - dUsarA nikSepa kisI anya vastu se banAyI gayI AkRti yA mUrti meM kisI vastu kA upacAra yA jJAna karanA / jaise tIsarA aMga / isameM bayAlIsa varNana hai / mapu0 34.133, mainapurAgako 471 ghor3e jaisI ATe kI AkRti ko ghor3A samajhanA / hapu0 17.135 sthApanAsatya- -satya ke dasa bhedoM meM eka bheda / vAstavikatA na hone para bhI AkAra kI samAnatA athavA vyavahAra ke lie kI gayI sthApanA se vastu ko usa rUpa mAnanA / kahanA sthApanA satya hai / jaise sataraMja kI goToM meM AkAra na hone para bhI unheM vAdazAha vajIra Adi mAnanA, tathA khilaunoM meM AkAra kI samAnatA dekhakara unheM hAthI Adi kahanA sthApanA satya hai / hapu0 10.100 sthAlaka - vijayArdha parvata kA eka nagara / isa nagara ke rAjA amitavega kI putrI maNimatI ko vidyA kI siddhi meM magna dekhakara rAvaNa usa para mohita ho gayA thaa| usane maNimatI kI vidyA hara lI thI / usakI vidyA- siddhi meM vighna DAlA thA ataH maNimatI ne AgAmI bhava meM rAvaNa kI putrI hokara usake vadha kA nidAna kiyA thA / mapu0 68. 12-19 sthAvara - ( 1 ) bhagavAna mahAvIra ke aThArahaveM pUrvabhava kA jIva / yaha magadha deza ke rAjagRha nagara meM zANDilya brAhmaNa aura usakI strI pArazarI kA putra thA / isane parivrAjaka hokara tapa kiyA thaa| anta meM marakara yaha mAhendra svarga meM deva huA / mapu0 74.84-87, 76. 538, vIvaca0 3.1-5 (2) eka yoni tathA usameM utpanna jIva / ye pA~ca prakAra ke hote hai pRthivIkAyika, jalkAyika, agnikAyika, vAkAyika aura vanaspatikAyika / mapu0 74.81, papu0 105.141, 149 ( 3 ) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. . 203 sthAstu -- bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.44, 25.203 sthitikaraNa - samyagdarzana ke ATha aMgoM meM chaThA aMga-samyagdarzana, tapa, cAritra Adi ko aMgIkAra karake unase vicalita ( asthira ) hue jIvoM ko upadeza Adi ke dvArA unhIM guNoM meM punaH sthApita kara denA, kaSAyoM ke hone para unase apanA yA dUsare kA bacAva karanA, donoM ko dharma se cyuta nahIM hone denA mapU0 63.319, vovaca0 6.68 sthitibandha - karmabandha kA eka bheda / aisA bandha hone para karma apane kAla kI maryAdA taka rahate haiN| yaha bandha kaSAya ke nimitta se hotA hai / mapu0 20.254 hapu0 39.2, 58.203, 210, 214 sthitvAzana muni ke aTThAIsa mUlaguNoM meM eka guNa-khar3e hokara AhAra grahaNakaranA / isakA apara nAma sthitibhukti hai / mapu0 20.90, hapu0 2.128 sthirahRdaya --- kuNDalagiri ke pazcima dizA meM sthita aMkakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.693 - smitayaza - sUryavaMzI rAjA akIrti kA putra / yaha rAjA bala kA pitA thA / isakA apara nAma sitayaza thA / papu0 5.4, hapu0 13.7 sthUNagandha - podanapura ke rAjA candradatta ke putra indravarmA kA virodhI - Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 : jaina purANakoza eka rAjA / pANDavoM ne ise mArakara indravarmA ko rAjya prApta karAyA thA / mapu0 72.204-205 sthUNAgAra-bharatakSetra kA eka zreSTha nagara-mahAvIra ke sAtaveM pUrvabhava ke jIva puSyamitra brAhmaNa kI janmabhUmi / mapu0 74.70-71, 76.535 sthUlapudgala-pudgala kA pAMcavAM bheda / ve pudgala jo pRthak-pRthak kiye jAne para bhI jala ke samAna paraspara meM mila jAte haiN| mapu0 24. 153, vIvaca0 16.122 de0 pudgala sthUma-sthUla-pudgala-pudgala kA chaThA bheda-pRthivI Adi aise skandha jo vibhAjita kiye jAne para punaH nahIM milate / mapu0 24.153, vIvaca0 16.122, de0 pudgala sthUlasUkSma-pudgala-pudgala ke bhedoM meM cauthA bheda / aise pudgala chAyA, cAMdanI, Atapa Adi ke samAna hote haiN| ye indriya se dekhe jA sakane ke kAraNa sthUla haiM kintu avighAtI hone se sUkSma bhI hai ataH ve sthUla sUkSma pudgala kahalAte haiN| mapu0 24.149, 152, vIvaca0 16. 121 de0 pudgala stheyAn-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.176 stheSTha-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.43, 25.122 snAtaka-(1) sAdha kA eka bheda-ghAtiyA karmoM ko nAza kara kevalajJAna prakaTa karanevAle sAdhu / ye cAra prakAra ke zukladhyAnoM meM uttaravartI do parama zukladhyAnoM ke svAmI hote haiM / mapu0 21.120-188 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.112 sparza-(1) agrAyaNIyapUrva kI paMcama vastu ke karmaprakRti cauthe prAbhUta kA tIsarA yogadvAra / hapu0 10.82, de0 agrAyaNIyapUrva (2) samyagdarzana se samyaddha Astikya guNa kI paryAya / mapu0 9. sthUNAgAra-sraSTA (4) mAnuSottara parvata kI uttaradizA kA kUTa-sudarzana deva kI nivAsabhUmi / hapu0 5.605 (5) gandhamAdana parvata kA chaThA kUTa / hapu0 5.21 (6) kuNDalagiri kI uttaradizA kA kUTa-sundara deva kA AvAsa / hapu0 5.694 sphaTikaprabha-kuNDalagiri kI uttaradizA kA kUTa-vizAlAkSa deva kA AvAsa / hapu0 5.694 sphaTika sAla-sphaTika maNi se nirmita samavasaraNa kA tIsarA koTa / hapu0 57.56 de0 AsthAnamaNDala sphuTa-(1) jarAsandha kA putra / hapu0 52.33 (2) eka nagara / ise bhAnurakSa ke putroM ne basAyA thaa| hapu0 5.373 sphuTika-anudiza vimAnoM meM AThavA~ vimAna / hapu0 6.64 sphuratpITha-eka parvata / isakA dUsarA nAma sundarapITha hai| deva aura vidyAdhara rAjAoM ne yahA~ eka hajAra ATha kalazoM se rAma-lakSmaNa kA abhiSeka kiyA thA / lakSmaNa ne koTizilA yahIM uThAI thI / yahA~ ke nivAsI sunanda yakSa ne lakSmaNa ko saunandaka khaDga bhI yahIM diyA thA / mapu0 68.643-646 smataraMgiNI-devatA se adhiSThita eka shyyaa| gandharvadattA jIvandharakamAra' ke pAsa isI zayyA para baiThakara AtI-jAtI thii| naMdADhya kA jIvandharakumAra se milApa bhI gandharvadattA ne isI zayyA ke dvArA karAyA thaa| mapu075.431-436 smarAyaNa-rAvaNa kA eka sAmanta / papu0 57.54 smRti-jIva Adi tattvoM ke yathArtha svarUpa kA smaraNa / mapu0 21.229 smRtyanupasthAna-sAmAyika zikSAvrata kA pA~cavA~ aticAra-citta kI ekAgratA na hone se sAmAyikavidhi yA pATha kA bhUla jAnA athavA sAmAyika ke lie niyata samaya kA smaraNa nahIM rakhanA / hapu0 58.180 smRtyantarAdhAna-digvrata kA cauthA aticAra-nizcita kI huI maryAdA kA smaraNa na rakhanA athavA usakA vismaraNa ho jAne para kisI anya maryAdA kA smaraNa rkhnaa| hapu0 58.177 syandana-(1) rAvaNa kA hitaiSI eka yoddhA / papu0 55.5 (2) rAma kA sAmanta / rAma kI senA meM aise pA~ca hajAra sAmanta the| papu0 102.146 syAvAda-vAkyoM kI saptabhaMga paddhati se vastu-tattva ke yathArtharUpa kA nirUpaNa / mapu072.12-13, de0 saptabhaMga sragAMga-bhogabhUmi ke samaya ke kalpavRkSa / ye saba RtuoM ke phUloM se yukta aneka prakAra kI mAlAeM aura kAna ke AbhUSaNa dhAraNa karate haiN| inako hI mAlyAMga kahate haiN| mapu0 9.34-36, 42, 7.80, 88, vIvaca0 18.91-92, de0 mAlyAMga sraSTA-bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0. 24.31,25.133 123 (3) sparzana indriya kA viSaya / yaha ATha prakAra kA hotA haikarkaza, mRdu, guru, laghu, snigdha, rUkSa, zIta aura uSNa / mapu0 75. 621 sparzana-pA~ca indriyoM meM prathama indriya / zIta, uSNa, guru, laghu Adi kA jJAna isI se hotA hai / papu0 14.113, de0 sparza sparzanakriyA-sAmparAyika Asrava kI paccIsa kriyAoM meM karmabandha kI kAraNabhUta eka kriyA-atyadhika pramAdI hokara sparza yogya padArtha kA bAra-bAra cintana karanA / hapu0 58.70 spaSTa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 spaSTAkSara-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 201 sphaTika-(1) saudharma yugala kA aThArahavA~ paTala evaM indraka vimAna / hapu0 6.46 de0 saudharma (2) prathama naraka ke kharabhAga kA terahavAM paTala / hapu0 4.54 (3) rucakagiri ko uttaradizA kA prathama kUTa / hapu0 5.715 Jain Education Intemational Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ broto'ntarvAhinI-svayaMprabha sroto'ntarvAhinI-videhakSetra kI vibhaMgA ndii| yaha niSadha parvata se nikalakara sItodA mahAnadI meM praveza karatI hai| mapu0 63.207, hapu0 5.241 svagurusthAnasaMkrAnti-garbhAnvayo zrepana kriyAoM meM unnIsavA~ kriyA / isameM AcArya ke dvArA apane kisI suyogya ziSya ko apanA pada sauMpe jAne para guru kI anumati se unake sthAna para adhiSThita hokara vaha unake samasta AcaraNoM kA svayaM bAhana karate hae saMgha kA saMcAlana karatA hai / mapu0 38.59, 172-174 svatattva-jIva ke nija bhAva-aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika, auda yika aura pAriNAmika bhAva / mapu0 24.99-100 svatantra-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.121 svatantraliMga-eka muni / ye kAzI nagarI ke rAjA saMbhUta ke dIkSAguru dhe / papu0 20.191 svadAna-pAtroM ko dhana denA / mapu0 56.89-90 svadArasantoSavrata-brahmacaryu kA apara nAma / hapu0 58.175 de0 brahmacarya svanta:-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.129 svapakSaracana-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 58.12, 17 svapAka-dharaNendra kI diti devI ke dvArA nami aura vinami vidyAdharoM ko diyA gayA eka vidyA-nikAya / hapu0 22.59 svapna-kalyANavAda pUrva meM varNita nimittajJAna ke ATha aMgoM meM prathama aMga / svapna do prakAra ke mAne gaye hai svastha svapna aura asvastha svapna / utpatti ke bheda se bhI svapna do prakAra ke hote hai-1. doSoM ke prakopa se utpanna svapna 2. deva se utpanna svapna / sote samaya rAtri ke pichale pahara meM tIrthakUroM ke garbha meM Ane para unakI mAtAeM solaha svapna dekhatI hai| ve svapna aura unake phala nimna prakAra batAye gaye haiMkra0 svapna nAma svapna phala 1. airAvata hAthI uttama putra kI utpatti / 2. dundubhi ke samAna zabda / putra kA loka meM jyeSTha honaa| karatA baila / 3. siMha putra kA anantabala se yukta honA / 4. yugala mAlA putra kA samIcIna dharma kA pravartaka honaa| 5. gajAbhiSikta lakSmI putra kA sumeru parvata para devoM dvArA abhiSeka kiyA jAnA / 6. pUrNacandra putra kA jana-jana ko Ananda denevAlA honaa| 7. sUrya putra kA daidIpyamAna prabhA kA dhAraka honaa| 8. yugala kalaza putra ko nidhiyoM kI prApti kA honaa| 9. yugala mIna putra kA sukhI honaa| jaina purANakoza : 473 10. sarovara putra kA zubha lakSoM se yukta honA / 11. samudra putra kA kevalI honaa| 12. siMhAsana jagadguru hokara putra kA sAmrAjya prApta krnaa| 13. deva-vimAna putra kA avataraNa svarga se honaa| 14. nAgendra-bhavana putra kA avadhijJAnI honaa| 15. ratnarAzi putra kA guNAgAra honaa| 16. nidhUma agni putra kA karmanAzaka honaa| cakravartI kI mAtA chaH svapna dekhatI hai| ve saNa aura unake phala nimna prakAra hai-- kra0 svapna nAma svapna phaka 1. sumeru parvata cakravartI putra honaa| 2. sUrya putra kA pratApavAna honaa| putra kA kAntimAna honA / 4. sarovara putra kA zarIra zubha lakSaNoM se yukta honaa| 5. pRthivI kA asA jAnA putra kA pRthivI-zAsaka honA / 6. samudra putra kA caramazarIrI honA / nArAyaNa ko mAtA sAta svapna dekhato hai / svapnoM ke nAma evaM phala isa prakAra haikra0 svapna nAma svapna phala . 1. udIyamAna sUrya nija pratApa se zatru-nAzaka putra kA janma lenaa| 2. candra putra kA sarvapriya honaa| 3. gajAbhiSiktalakSmI putra kA rAjyAbhiSeka se sahita honaa| 4. nIce utaratA deva-vimAna putra kA svarga se avataraNa honA / 5. agni putra kA kAntimAna honA / 6. ratna-kiraNayukta deva-dhvajA putra kA sthira-svabhAvI honaa| 7. mukha meM praveza karatA siMha putra kA nirbhaya honA / mapu0 12.155-161, 15.123-126, 20.33-37, 41.59-79, hapu0 10.115-117, 35.13-15 svabhU-maudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.201 svayaMjyoti-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.106 svayaMprabha-(1) rucakagiri ko pazcima dizA kA eka kuTa-triziras devI kI nivAsabhUmi / hapu0 5.720 (2) AgAmI cauthe tIrthaMkara / mapu0 76.473 hapu0 60.558 (3) pUrvadizA ke svAmI soma lokapAla kA vimAna / hapu. 5.323 (4) svayaMbharamaNa dvIpa ke madhya meM sthita valayAkAra eka parvata aura vahA~ kA nivAsI eka vyantara deva / hapu0 5.730,60.116 60 Jain Education Intemational Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 : jaina purANakoza svayaMprabhA-svayaMbhU (5) puNDarIkiNI nagarI ke eka muni / inhoMne puSkarAdha ke vijayA parvata kI uttarazreNI meM sthita gaNyapura nagara ke manogati aura capalagati vidyAdharoM ko unake bar3e bhAI cintAgati kA mAhendra svarga se cyuta hokara siMhapura nagara kA aparAjita nAmaka rAjA honA batAyA thaa| mapu0 70.26-43, hapu0 34.15-17, 34-37 (6) saudharma svarga kA eka vimAna / mapu0 9.106-107 (7) aizAna svarga kA eka vimAna aura usakA nivAsI eka deva / mapu0 9.186 (8) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35, 25.100, 118 (9) eka muni / ye jambUdvIpa ke videhakSetra meM sthita gandhilA deza meM siMhapura nagara ke rAjakumAra jayavarmA ke dIkSAguru the| mapu0 5.203-205, 208 (10) eka muni / ye jambadvIpa ke videhakSetra meM kaccha deza ke kSemapura nagara ke rAjA vimalavAhana ke dIkSAguru the / mapu0 48.2, 7 (11) eka muni / ye dhAtakIkhaNDa dvIpa ke bharatakSakSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA ajitaMjaya ke dIkSAguru the| mapu0 54.86-87, 94-95 (12) eka dvIpa tathA vahA~ kA nivAsI eka deva / isa deva kI devI kA nAma svayaMprabhA thaa| mapu0 71.451-452 (13) rAvaNa dvArA basAyA gayA eka nagara / papu0 7.337 (14) cauthe tIrthaMkara abhinandananAtha ke pUrvabhava ke pitaa| mapa0 20.25 (15) eka hAra / rAmapurI ke nirmAtA yakSa ne yaha hAra rAma ko diyA thaa| papu0 36.6 (16) sItA kA jIva-acyuta kalpa kA deva / isane rAma mokSa na jAkara svarga meM hI utpanna hoM, isa dhyeya se jAnakI kA veSa dhAraNa karake rAma kI sAdhanA meM aneka vighna upasthita kiye the para rAma sthira rahe aura kevalI hue| isane unake kevalajJAna kI pUjA karake unase apane doSoM kI kSamA yAcanA ko thI / papu0 122.13-73 (17) sumeru parvata kA apara nAma / de0 sumeru svayaMprabhA-(1) svayaMbharamaNa dvIpa ke svayaMprabha vyantara deva ko devii| yaha kRSNa kI paTarAnI padmAvatI ke tIsare pUrvabhava kA jIva thii| mapa0 71.451-452, hapu0 60.116 (2) mandodarI kI choTI bahina / rAvaNa ne ise sahasrarazmi ko denA cAhA thA kintu usane ise svIkAra na karake dIkSA le lI thii| 'papu0 10.161 (3) kRSNa kI rAnI jAmbavatI ke pUrva kA jIva / yaha kubera kI strI thii| hapu0 60.50 (4) vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke rathanUpuracakravAlanagara ke rAjA suketu kI raanii| isakI putrI satyabhAmA kA vivAha kRSNa se huA thaa| mapu0 71.313, hapu0 36.56, 61, 60.22, pApu0 (5) samavasaraNa ke Amravana kI eka vApI / hapu0 57.35 (6) samudravijaya ke choTe bhAI stimitasAgara ko raanii| hapu0 19.3 (7) vijayAdha parvata kI uttarazreNI ke rAjA vidyAdhara jvalanajaTI aura rAnI vAyuvegA kI putrii| yaha arkakIrti kI bahina thii| pitA ne isakA vivAha podanapura ke rAjakumAra prathama nArAyaNa tripRSTha se kiyA thA / mapu0 62.44, 74.131-155, pApu0 4.11-13, 5354 vIvaca0 3.71-75, 94-95 (8) vijayAdha parvata kI uttarazreNI meM bhogapura nagara ke rAjA vAyuratha vidyAdhara ko raano| prabhAvatI kI yaha jananI thii| mapu0 46.147-148 (9) vRSabhadeva ke nauveM pUrvabhava kA jIva-aizAna svarga ke lalitAMga deva kI mahAdevI / yaha pati kI pRthaktva palya ke barAbara Ayu zeSa raha jAne para utpanna huI thii| pati kA viyoga hone para ise duHkho dekhakara antaHpariSad ke sadasya dRr3hadharma deva ne isakA zoka dUra kara ise sanmArga para lagAyA thA / yaha cha: mAha taka jinapUjA meM udyata rahI / pazcAt saumanasa vana ke pUrvadizA ke jina mandira meM caityavRkSa ke nIce samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga kara puNDarIkiNI nagarI ke rAjA vajradanta kI zrImatI nAma kI putrI huii| mapu0 5.253-254, 283-286, 6. 50-60 de0 zrImatI-13 svayaMbuddha-(1) vijayAdha parvata para sthita alakApurI ke rAjA mahAbala kA cauthA mNtrii| isane bhUtavAda, vijJAnavAda aura zUnyavAda mithyAvAdoM kA khaNDana kara AstikyavAda kA samarthana kiyA thaa| sumeru kI vandanA karate samaya kisI muni se rAjA mahAbala kI dasaveM bhava meM mukti jAnakara yaha harSita huA tathA isane rAjA kA samAdhipUrvaka maraNa karAyA thA / anta meM rAjA ke viyoga se isane bhI dIkSA le lo tathA yaha samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga kara saudharma svarga ke svayaMprabha vimAna meM maNicUla nAmaka deva huaa| mapu0 4.190-191, 5.5086, 161, 200-201, 223-234, 248-250, 9.106-107 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 113 svayaMbhU-(1) tIrthaMkara kunthunAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 64.44, hapu0 60.348 (2) tIrthakara pArzvanAtha ke prathama gaNadhara / mapu0 73.149, hapu060.349 (3) AgAmI unnIsaveM tIrthaMkara / mapu0 76.480, hapu0 60. (4) tIsare vAsudeva (naaraaynn)| ye avasarpiNI kAla ke duHSamAsuSamA cauthe kAla meM utpanna hue the| vimalanAtha tIrthakara ke samaya meM bharatakSetra kI dvArAvatI nagarI ke rAjA bhadra inake pitA aura pRthivI rAnI inakI mAtA thii| inakA dharma nAma kA bhAI balabhadra thaa| ratnapura nagara kA rAjA madhu pratinArAyaNa inakA bairI thaa| madhu Jain Education Intemational Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svayaMbhUramaNa-svarNacUla ne inheM mArane ke lie cakra calAyA thA kintu cakra pradakSiNA dekara inakI dAhinI bhujA para Akara Thahara gayA thaa| inhoMne isI cakra se madhu ko mArakara usakA rAjya prApta kiyA thaa| jIvana ke anta meM madhu aura yaha donoM marakara sAtaveM naraka gaye / inhoMne kaNTha taka koTizilA uThAI thii| inakI kula Ayu sATha lAkha varSa kI thI / isameM inhoMne bAraha hajAra pA~ca sau varSa kumAra avasthA meM, itane hI maNDalIka avasthA meM, nabbe varSa digvijaya meM aura unasaTha lAkha cauhattara hajAra nau sau dasa varSa rAjya avasthA meM bitAye the / ye dUsare pUrvabhava meM bhAratavarSa ke kuNAla deza kI zrAvastI nagarI ke suketu nAmaka rAjA the| juA meM saba kucha hAra jAne se isa paryAya meM inhoMne jinadIkSA le lI thI aura kaThina tapazcaraNa kiyA thaa| anta samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga karake prathama pUrvabhava meM ye lAntava svarga meM deva hue / mapu0 59.63-100, hapu0 53.36, 60.288, 521522. vIvaca0 18.101, 112 (5) tIrthaGkara vAsupUjya kA mukhyakarttA / mapu0 76.530 (6) rAvaNa kA eka sAmanta / isane rAma ke pakSadhara durgati nAmaka yoddhA ke sAtha yuddha kiyA thaa| papu0 57.45, 62.35 (7) jambUdvIpa se pazcima videhakSetra ke eka tIrthadUra muni vItazokA nagarI ke rAjA vaijayanta aura unake donoM putra saMjayanta aura jayanta ke ye dIkSAguru the / hapu0 27.5-7 (8) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.35, 25.66, 100 svayaMbhUramaNa - ( 1 ) madhyaloka kA antima saagr| isameM jalacara jIva hote haiM / isakA jala sAmAnya jala jaisA hotA hai / meru parvata kI ardha caur3AI se isa sAgara ke anta taka ardha rAjU kI dUrI hai| isa ardha rAjU ke ardha bhAga meM AdhA jambUdvIpa aura sAgara tathA isa samudra ke pacahattara hajAra yojana avaziSTa bhAga hai / mapu0 7.97, 16. 215, pu0 5.626, 629, 632, 635-636 (2) madhyaloka kA antima dvopa / mapu0 7.97, 16.215, hapu0 5.626, 633, 60.116 svayambhUSaNu - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 110 svayaMvara (1) jambUdvIpa ke bharatakSetra ko ayodhyA nagarI kA rAjA / isakI rAnI siddhArthA thI / ye torthaGkara abhinandananAtha ke pitA the / mapu0 50.16-22 (2) vivAha ko eka vidhi| isameM kanyA apane pati kA svayaM varaNa karatI hai| isakA zubhArambha vArANasI ke rAjA akampana ne kiyA thA / mapu0 43.196-198, 202-203, 325-329, 334 svayaMvara vidhAna - vara ke acche aura bure lakSaNa batAnevAlA eka grantha ise rAjA sagara ne apane maMtro se taiyAra karAyA thaa| isakA uddezya sulasA kA madhupiMgala se sneha haTAkara rAjA sagara meM utpanna karanA thA / mapu0 67.228-237, 241-242 jaina purANakoza: 475 svayaMsaMvedya - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25. 146 svara - ( 1 ) saMgIta kalA se sambandhita sAta svara - ( 1 ) madhyama (2) RSabha (3) gAndhAra (4) SaDja (5) paMcama (6) dhaivata aura (7) niSAda / ye ArohI aura avarohI donoM hote haiM / mapu0 75.623, papu0 17.277, 24.8 (2) aSTAMga nimittajJAna kA eka bheda / yaha do prakAra kA hotA hai-duzvara aura susvara inameM mRdaMga Adi acetana aura hAvI Adi cetana padArthoM ke susvara se iSTa aura dusvara se aniSTa padArtha ke prApta hone kA saMketa prApta hotA hai / mapu0 62.181, 186, hapu0 10.117 svarAjyaprAptakiyA-- gRhasya kI tirepana kriyAoM meM tetAlIsavoM kriyA / isameM jisakI yaha kriyA hotI hai use rAjAoM ke dvArA rAjAdhirAja ke pada para abhiSikta kiyA jAtA hai| vaha bhI dUsare ke zAsana se rahita samudra paryanta isa pRthivI kA zAsana karatA hai| isa prakAra samrATa pada para abhiSikta honA svarAjyaprAptikriyA kahalAtI hai / mapu0 38.61, 232 svarga -- isakA apara nAma kalpa hai| ye Urdhvaloka meM sthita haiM aura solaha haiN| unake nAma hai- (1) saudharma (2) aizAna (2) manakumAra (4) mAhendra (5) brahma (6) brahmottara (7) lAntava (8) kApiSTha (9) zukra (10) mahAzukra (11) zatAra ( 12 ) sahasrAra (13) Anata (14) prANata (15) AraNa aura (16) acyuta / inake Upara adhograiveyaka, madhya veyaka aura uparima graiveyaka ye tIna prakAra ke graiveyaka haiN| inake Age nau anudiza aura inake bhI Age pA~ca anuttara vimAna hai| svargoM ke kula caurAsI lAkha sattAnabe hajAra teIsa vimAna haiN| inameM saTha paTala aura tresaTha ho indraka vimAna haiM / sodharma sanatkumAra, brahma, zuka, Anata aura AraNa kalpoM meM rahanevAle indra dakSiNa dizA meM aura aizAna, mAhendra, lAntava, zatAra, prANata aura acyuta ina chaH kalpoM ke indra uttara dizA meM rahate haiM / AraNa svarga paryanta dakSiNa dizA ke devoM kI deviyA~ saudharma svarga meM hI apane-apane upapAda sthAnoM meM utpanna hoto haiM aura niyogI devoM ke dvArA yathAsthAna le jAyI jAtI hai| acyuta svarga paryanta uttaradizA ke devoM kI deviyA~ aizAna svarga meM utpanna hotI haiM aura apane-apane devoM ke sthAna para le jAyI jAtI haiM / saudharma aura aizAna svargoM meM kevala deviyoM ke utpatti sthAna chaH lAkha aura cAra lAkha haiM / samasta zreNAbaddha vimAnoM kA AdhA bhAga svayaMbhUramaNa samudra ke Upara aura AdhA anya samasta dvIpa samudroM ke Upara phailA hai| pu0 6.25-43, 11, 101-102, 119- 121 vizeSa jAnakArI hetu dekheM pratyeka svarga kA nAma / svarNakUlA --- hairaNyavat kSetra kI eka ndo| yaha caudaha mahAnadiyoM meM gyArahavIM mahAnadI hai| yaha puNDarIka sarovara se nikalI hai| ma 63.196, hapu0 5.135 svarNacUla - rAma ke pUrvabhava kA jIva / yaha sanatkumAra svarga ke kanakaprabha vimAna meM deva thA / mapu0 67.146-150 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 : jaina purANakoza svarNanAbha-svAmihita svarNanAbha-(1) jambUdvIpa ke bharatakSetra meM vijayA parvata kI dakSiNa- zreNI kA satrahavAM nagara / hapu0 22.95 (2) ariSTapura nagara ke rAjA rudhira kA putra aura rohiNo kA bhAI / vasudeva isakA bahanoI thaa| isane pauNDra deza ke rAjA se yuddha kiyA thA / hapa0 31.8-11, 44, 62, 83-89 (3) ariSTapura nagara kA raajaa| kRSNa ko rAnI padmAvatI kA yaha pitA thA / hapu0 60.121 svarNabAhU-jarAsandha ke aneka putroM meM isa nAma kA eka putra / hapu0 svastimatI-zaktimatI nagarI ke nivAsI kSIrakadamba brAhmaNa kI strii| isake putra kA nAma parvata thaa| yaha nArada aura rAjA basu kI gurumAtA thii| "ajairyaSTavyama" ke artha ko lekara nArada aura parvata ke bIca hue vivAda meM isane parvata kI vijaya karAne ke lie rAjA vasu se parvata kA samarthana karAyA thaa| papu0 11.13-14, 19, 46-63, hapu0 17.38-39, 64-65, 69, 150 de0 parvata svastha-(1) rAjA zAntana kA putra / mahAsena aura zivi isake bar3e bhAI tathA viSada aura anantamitra choTe bhAI the / yaha ugrasena kA cAcA thA / hapu0 48.40-41 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 185 svarNamadhya-sumeru parvata kA apara nAma / de0 sumeru svarNavarmA-puSkalAvatI deza kI zIravatI nagarI ke rAjA Adityagati vidyAdhara kA pautra aura hiraNyavarmA kA putra / isake mAtA-pitA donoM dIkSita ho gaye the / pApu0 3.210-211, 225-227 svarNAbhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma | mapu0 25. 199 svarNAbhapura-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA eka nagara / vidyAdhara manovega yahA~ kA rAjA thaa| isakA apara nAma svarNanAbhapura thaa| hapu0 24.69, de0 svarNanAbha svarbhAnu-rAjA kaMsa kA sAlA / yaha rAjagRha nagara meM rahatA thaa| bhAnu isakA putra thA / nAgazayyA para car3hakara eka hAtha se zaMkha bajAne tathA dUsare hAtha se dhanuSa car3hAne vAle ko kaMsa apanI putrI degA-aisI kaMsa ke dvArA karAI gayI ghoSaNA sunakara yaha apane putra ke sAtha mathurA A rahA thaa| rAste meM kRSNa se bheMTa hone para yaha kRSNa ko bhI apane sAtha le AyA thaa| kRSNa ne isake putra bhAnu ko samIpa meM khar3A karake ukta tInoM kArya kara dikhAye the tathA ve isakA saMketa pAkara braja cale gaye the / kRSNa ne ye kArya isake dvArA kiye jAne kI ghoSaNA kI thii| mapu0 70.447-456 svasaMvedya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 146 svastika-(1) terahaveM svarga kA vimAna / mapu0 62.411 (2) lavaNasamudra kA svAmI eka deva / kRSNa ne tIna upavAsa kara use anukUla kiyA thA / pApu0 21.120-121 (3) rucakagiri kI dakSiNadizA kA eka kUTa-svahastI deva kI AvAsabhUmi / hapu0 5.702 (4) meru se dakSiNa kI ora sotodA nadI ke pUrva taTa para sthita eka kUTa / hapu0 5.206 (5) vidyutprabha gajadanta parvata kA chaThA kUTa / hapu0 5.222 (6) kuNDalagiri ke maNiprabhakUTa kA nivAsI deva / hapu0 5. svasthitA-rucakavara parvata ke dakSiNa dizAvartI amogha kaTa kI eka dikkumArI devI / hapu0 5.708 svahastakriyA-AsravakAriNI paccIsa kriyAoM meM eka kriNa-dUsare ke dvArA karane yogya kArya ko svayaM sampAdita karanA / hapu0 58.74 svahastI-rucaka parvata ke svastika kuTa kA rakSaka deva / hapu0 5702 svA-utkRSTatA sUcaka divyA, vijayAzritA, paramA aura svA ina cAra jAtiyoM meM cauthI jaati| yaha mukta jIvoM ke hotI hai / mapu0 39. 168 svAti-(1) mAnuSottara parvata kI Agneya dizA ke tapanIyakakUTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.606 (2) haimavat kSetra ke zraddhAvAn parvata (nAbhigiri) kA nivAsI eka vyantara deva / hapu0 5.161, 163-164 svAdhyAya-bharateza dvArA nirdiSTa vratiyoM ke SaTkarmoM meM eka karma aura chaThA Abhyantara tapa / jJAna kI bhAvanA aura buddhi kI nirmalatA ke lie Alasya kA tyAga karake zAstrAbhyAsa karanA svAdhyAya hai / isase mana ke saMkalpa-vikalpa dUra hokara mana kA nirodha ho jAtA hai aura mana ke nirodha se indriyoM kA nigraha ho jAtA hai tathA citta-vRtti sthira hotI hai / isake pA~ca bheda haiM-1. vAcanA 2. pRcchanA 3. anuprekSA 4. AmnAya aura 5. upadeza / inameM graMtha kA artha samajhanA, samajhAnA vAcanA aura anizcita tattva kA nizcaya karane ke lie dUsare se pUchanA pRcchanA hai / jJAna kA mana se abhyAsa-cintana anuprekSA, pATha ko bAra-bAra par3hanA (avadhAraNa karanA) AmnAya aura dUsaroM ko dharma kA upadeza denA upadeza nAma kA svAdhyAya hai / yaha pA~coM prakAra kA svAdhyAya-prazasta adhyavasAya, bheda vijJAna, saMvega aura tapa kI vRddhi ke lie kiyA jAtA hai / mapu0 20.189, 197-199, 21.96, 34.134, 38.24-34, papu0 14.116-117, hapu0 64. 30, vIvaca0 6.41-45 svAmihita-jambUdvIpa ke kauzala deza kI ayodhyA nagarI ke rAjA Ananda kA mahAmantrI / rAjA ne isake kahane se vasanta Rtu kI aSTAhnikA meM pUjA karAyI thI tathA isI samaya vipulamati muni se pUjA se puNya-phala kaise prApta hotA hai ? isa prazna kA samAdhAna prApta kiyA thA / mapu0 73.41-53 svastikanandana-rucakagiri kI pUrvadizA kA kUTa-nandottarA dikkumArI devI kI AvAsabhUmi / hapu0 5.706 svastikAvatI-jambUdvIpa ke bharatakSetra meM dhavala deza kI eka nagarI / yahA~ kA rAjA vasu thaa| mapu0 67.256-257 Jain Education Intemational Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAmI-hara jaina purANakoza : 477 svAmI-saudharmendra dvArA stata vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 172 svAyambhuva-(1) vRSabhadeva dvArA banAyA gayA eka anupalabdha vyAkaraNa zAstra / isameM sau se bhI adhika adhyAya the| mapu0 16.112 (2) vRSabhadeva ke bAvanaveM gaNadhara / hapu0 12.64 / svAsthyabhAk-saudharmendra dvArA vRSabhadeva kA eka nAma / mapu. 25.185 svAhA-cakrapura nagara ke rAjA cakradhvaja ke purohita dhUmakeza ko strii| isake putra kA nAma piMgala thA / papu0 26.4, 6, de0 piMgala haMsa-eka dvIpa / yaha laMkA dvIpa ke samIpa thaa| yahA~ samasta RddhiyA~ aura bhoga upalabdha the / vana-upavana se yaha vibhUSita thaa| rAma ne laMkA meM praveza karane ke pUrva yahA~ sasainya vizrAma kiyA thaa| papu0 48.115, 54.76 haMsagarbha-vijayAdha parvata kI uttarazreNI kA dasavA~ nagara / mapu0 19. 79, 87, hapu0 22.91 haMsadvIpa-(1) amararakSa vidyAdhara ke putroM ke dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM pA~catroM nagara / papu0 5.371-372 (2) rAvaNa kA adhInastha eka rAjA / papu0 10.24 (3) eka dvIpa / yaha laMkA ke pAsa thaa| haMsapura isa dvIpa ko rAjadhAnI thA / papu0 54.76-77 de0 haMsa haMsadhvaja-vastra asate hue haMsoM se citrita samavasaraNa kI dhvajAyeM / mapu0 22.228 haMsapura-haMsadvIpa kA eka nagara / yahA~ kA rAjA haMsaratha thaa| papu0 54.76-77 de0 haMsa haMsaraya-laMkA ke pAsa sthita haMsadvIpa ke haMsapura nagara kA rAjA / ise rAma ke sahAyaka vidyAdharoM ne parAjita kiyA thaa| papu0 54.76 77 haMsAvalI-videhakSetra ko eka nadI / rakSAvarta parvata isI nadI ke kinAre __hai / papu0 13.82 hakkA-rAma ke samaya kA eka vAdya / yaha sainya-prasthAna ke samaya bajAyA jAtA thA / papu0 58.27 itavurnaya-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.210 hanumAn-(1) mAnuSottara parvata kI aizAna dizA meM sthita vajraka kaTa kA nivAsI eka deva / hapu0 5.606 (2) vijayA parvata kI dakSiNazreNI meM sthita Adityapura nagara ke rAjA prahlAda aura rAnI ketumatI kA pautra tathA vAyugati apara nAma pavanaMjaya tathA mahendra nagara ke rAjA mahendra kI putrI aMjanA kA putra / isakA janma caita mAsa ke kRSNa pakSa kI aSTamI ke dina rAtri ke antima prahara meM paryaka guhA meM huA thaa| hanuruhadvIpa kA nivAsI prAtasaya vidyAdhara isakA nAnA thaa| apane nAnA ke ghara jAte hae yaha vimAna se nIce gira gayA thaa| isake girane se zilA cUra-cUra ho gayI thI kintu ise coTa nahIM AI thii| yaha zilA para hAtha-paira hilAte hue muMha meM aMgUThA dekara khelatA rahA / zrIzaila parvata para janma hone tathA zilA ke cUra-cUra ho jAne se mAtA ne ise zrIzaila tathA hanurUha nagara meM janma saMskAra hone se hanumAn kahA thaa| yaha rAvaNa kI mahAyatA ke lie laMkA gayA thA, vahA~ isane baruNa rAjA ke sau putroM ko bAMdha liyA thaa| candranakhA kI putrI anaMgapuSpA, kiSkupura nagara ke rAjA nala ko putrI harimAlinI aura kinnara jAti ke vidyAdharoM kI aneka kanyAoM ko isane vivAhA thaa| isakI eka hajAra se bhI adhika striyA~ thiiN| sItA ke pAsa rAma kA sandeza yaha hI laMkA le gayA thaa| rAma kI ora se isane yuddha kara mAlI ko mArA thaa| kumbhakarNa dvArA bAMdha lie jAne para avasara pAkara yaha bandhanoM se mukta ho gayA thaa| rAvaNa kI vijaya ke pazcAt ayodhyA Ane para rAma ne ise zrI parvata kA rAjya diyA thaa| anta meM meru vandanA ko jAte samaya ulkApAta dekhakara yaha virakta ho gayA thA aura cAraNa RddhidhArI dharmaratna muni se isane dIkSA le lI thii| pazcAt yaha mukta huA / chaThe pUrvabhava meM yaha damayanta rAjaputra tathA pA~caveM pUrvabhava meM deva huA thaa| cauthe meM siMhacanda aura tIsare meM punaH deva huaa| dUsare pUrvabhava meM siMhavAhana rAjaputra tathA prathama pUrvabhava meM lAntava svarga meM deva thaa| isakA apara nAma aNumAn thaa| papu0 15.6-8, 13.16, 220, 16.219, 17.141-162, 213, 307, 345-346, 361-364, 382-393, 402-403, 19. 1.3-15, 59, 101-108, 53.26, 50-55, 60.28, 116118, 88.39, 112.24, 75-78, 113.24-29, 44-45 de0 aNumAn hanUruhadvopa-eka dvIpa / yahA~ hanumAna kI mAtA aMjanA ke mAmA pratisarya kA rAjya thaa| hanumAn kA yahA~ janma saMskAra huA thA / isIlie isa dvIpa ke nAma para aNumAn kA 'hanumAna' nAmakaraNa huA thaa| papu0 17.344-346,403 haya-dazAnana kA pakSadhara eka rAjA / isane indra vidyAdhara ko parAjita karane meM rAvaNa kA sAtha diyA thaa| mapu0 10.36-37 hayagrIva-(1) azvagrIva vidyAdhara kA apara nAma / mapu0 57.87-90 de0 azvagrIva (2) anAgata AThavA~ pratinArAyaNa / hapu0 60.569-570 hayapura-vijayA kA eka nagara / zrIpAla yahA~ se hI susIma parvata gaye the| mapu0 47.132-134 hayapurI-rAjA sumukha kI rAjadhAnI / gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI kA rAjakumAra himagiri apano bahina gAndhArI ko isI nagarI ke rAjA se vivAhanA cAhatA thA kintu kRSNa himagiri ko mArakara gAndhArI ko hara lAye the aura unhoMne use vivAha liyA thaa| hapu0 ___44.45-48 hara-(1) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36, 25.163 Jain Education Intemational Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 : jaina purANakoza haravato-haripura (2) anAgata sAtavA~ rudra / hapu0 60.571-572 haravatI-bharatakSetra sambandhI vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI ke varuNa yA ilA parvata kI eka nadI / isakA apara nAma haridvatI thA / kusumavatI, suvarNavatI, gajavatI aura caNDavegA nadiyoM meM isakA saMgama huA hai| mapu0 59.118-119, hapu0 27.12-13 hari-(1) campApura ke rAjA Arya aura rAnI manoramA kA putra / jagata meM isI rAjA ke nAma para harivaMza kI prasiddhi huii| isake putra kA nAma mahAgiri thA / vRSabhadeva ne ise Adara satkAra pUrvaka mahAmANDalika rAjA banAyA thaa| mapu0 16.256-259, papu0 21.6-8, hapu0 15.53-59 (2) bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.36 (3) rAjA amararakSa ke putroM dvArA basAye gaye dasa nagaroM meM eka nagara / papu0 6.66-68 (4) bandara, siMha, viSNu tathA indra kA paryAyavAcI nAma / hapu0 55.117 (5) candrapura nagara kA raajaa| isakI rAnI dharA aura putra vratakIrtana thaa| papu0 5.135-136 (6) bharata ke sAtha dIkSita eka nRpa / papu0 88.1-5 harikaTi-rAma kA pakSadhara eka yoddhA / papu0 60.52-53 harikaNTha-(1) alakA nagarI ke rAjA azvagrIva vidyAdhara kA dUsarA / nAma / hapu0 28.43 de0 azvagrIva (2) AgAmI dUsarA pratinArAyaNa / hapu0 60.569 harikAMta-(1) bhavanavAsI devoM kA bArahavA~ indra / vIvaca0 14.55 (2) mahAhimavAn parvata kA chaThA kUTa / hapu0 5.72 / / harikAntA-(1) mahApadma hrada se nikalI harikSetra kI eka prasiddha ndii| yaha caudaha mahAnadiyoM meM chaThI nadI hai| mapu0 63.195, hapu0 5. 123, 133 (2) kiSkapramAda nagarI ke rAjA RkSaraja kI raanii| yaha nala aura nIla kI jananI thI / papu0 9.13 (3) isa nAma kI eka aaryikaa| vedavatI ne inhIM se dIkSA lo thI / papu0 106.146, 152 hariketu-(1) bharatakSetra ke kAmpilya nagara kA raajaa| yaha dasaveM cakravartI hariSeNa kA pitA thaa| isakI rAnI vaprA thI / papu0 20. 185-186 (2) zivaMkarapura nagara ke rAjA anilavega aura rAnI kAntavatI kA putra / bhogavatI kA yaha bhAI thaa| isake prayatna se zrIpAla ko sarvavyAdhivinAzinI vidyA prApta huI thii| mapu0 47.49-50, 60.62 harikSetra-jambUdvIpa ke sAta kSetroM meM tIsarA kSetra / isakA vistAra 84213 ra yojana hai / hapu0 5.13-14, papu0 105.159-160 harigiri-bharatakSetra meM bhogapura nagara ke harivaMzI raajaa| prabhaMjana aura rAnI mukaNDU ke putra siMhaketu kI vaMza paramparA meM huA eka raajaa| mapu0 70.74-77, 87-91 harigrova-rAkSasavaMzI eka yazasvI raajaa| ise sugrIva se rAjya prApta huA thaa| isane zrogrova ko rAjya dekara munivrata dhAraNa kara liyA thA / papu0 5.390-391 harighoSa--eka kuruvaMzI rAjA / hapu0 45.14 haricandra-(1) alakA nagarI ke rAjA aravinda vidyAdhara kA jyeSTha putra aura kurubinda kA bhaaii| pitA ne apanA dAhajvara miTAne ke lie isase uttarakuru ke vana meM jAne kI icchA prakaTa kI thii| isane bhI AkAzagAminI vidyA ko unheM uttarakuru le jAne ke lie kahA thA kintu vidyA unheM vahA~ nahIM le jA sakI thii| isase pitA kI asAdhya bImArI jAnakara yaha udAsa ho gayA thaa| mapu0 5.89101 (2) siddhakUTa ke eka cAraNaRddhidhArI muni / prabhAkarapura ke rAjA sUryAvarta kA putra razmivega inhIM se dIkSA lekara muni huA thaa| mapu0 59.233, hapu0 27.80-83 (3) AgAmI cauthe balabhadra / mapu0 76.486 (4) eka vidyAdhara / yaha vidyAdhara raktoSTha kA putra aura pUzcandra kA pitA thA / papu0 5.52 (5) jambUdvIpa ke mRgAMkanagara kA rAjA / isakI rAnI priyaMgulakSmI aura putra siMhacandra thA / papu0 17.150-151 hariNAzvA--madhyamagrAma kI dUsarI muucchnaa| yaha gAMdhAra svara meM hotI hai / hapu0 19.163, 165 harita--jambUdvIpa ke haritakSetra kI prasiddha ndii| caudaha mahAnadiyoM meM yaha pAMcavIM nadI hai| yaha tigicha sarovara se nikalatI hai| mapu0 63.195, hapu0 5.123, 133 haritAla-madhyaloka ke antima solaha dvIpa aura sAgaroM meM dUsarA dvIpa evaM sAgara / hapu0 5.622 haridAsa-jambUdIpa ke bharatakSatra meM sadratunagara ke bhAvana vaNik kA putra / isane vyasanoM meM par3akara pitA kA dhana naSTa kara diyA thA aura bhrAnti meM par3akara apane pitA ko bho mAra DAlA thaa| anta meM yaha bhI duHkhapUrvaka mraa| isa prakAra saMkleza pUrvaka marakara pitA aura putra donoM kutte hue / papu0 5.96-108 haridvatI-bharatakSetra meM vijayA parvata ke dakSiNabhAga ke samIpa pravAhita parvata kI pA~ca nadiyoM meM prathama nadI / hapu0 27.12-13 de0 haravatI hariSvaja-(1) akSapura nagara kA raajaa| isakI rAnI lakSmI aura putra AraMdama thA / papu0 77.57 (2) kuruvaMzI eka rAjA / hapu. 45.14 harinAga-lakSmaNa ke ar3hAI sau putroM meM eka putra / papu0 94.27-28 haripati-nAganagara kA rAjA / isakI rAnI manolatA aura putra kulakara thaa| papu085.49-50 haripura-(1) bharatakSetra ke vijayArgha parvata kI uttarazreNI kA nagara / dakSiNazreNI meM bhI isa isa nAma kA eka nagara kahA hai / papu0 21.. 3-4, hapu0 15.22 Jain Education Intemational Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ riyalaharivAhana (2) eka nagara-pAMcaveM pratinArAyaNa nizumbha ko nivAsa-bhUmi / papu0 20 242-244 haribala -- (1) vijayArgha parvata kI alakA nagarI ke rAjA purabala aura rAnI jyotimAlA kA putra / isane anantavIrya munirAja ke pAsa dravyasaMyama dhAraNa kara liyA thaa| isa saMyama ke prabhAva se yaha marakara saudharma svarga meM deva huA aura vahA~ se cayakara rathanUpura nagara ke rAjA suketu ko satyabhAmA putrI huA / mapu0 71.311-313 (2) vijayArdha parvata kI alakA nagarI kA isa nAma kA eka rAjA / isake kramazaH do choTe bhAI the -- mahAsena aura bhUtilaka | isakI do rAniyA~ thIM- dhAriNI aura shriimtii| inameM dhAriNI kA putra bhImaka tathA zrImatI rAno kA putra hiraNyavarmA thA / vairAgya utpanna hone para isane bhImaka ko rAjya aura hiraNyavarmA ko vidyA dekara vipulamati cAraNaRddhidhArI muni ke pAsa dIkSA le lI thI tathA karma nAza kara mukta huA thaa| mapu0 76.262-271 harimAlinI - kiSkupura ke rAjA nala kI putrii| isakA vivAha hanumAna ke sAtha huA thA / papu0 19.104 de0 hanumAna 3 harivaMza - RSabhadeva dvArA saMsthApita prasiddha cAra kSatriyavaMzoM meM isa nAma kA eka mahAvaMza / RSabhadeva ne hari nAma ke rAjA ko bulAkara use mahAmANDalika rAjA banAyA thaa| isakA apara nAma harikAnta thaa| yaha indra athavA siMha ke samAna parAkramI thaa| campApura ke rAjA Arya aura rAnI manoramA ke putra hari ke nAma para isa mahAvaMza kI saMsthApanA kI gayI thii| isakI vaMza paramparA meM kramazaH nimna rAjA hue mahAgiri himagiri, vasugiri, giri, isake pazcAt aneka rAjA hue / unake bAda kuzAgrapura kA rAjA sumitra, munisuvrata, suvrata, dakSa, aiseya, kRSima, puloma, poloma aura carama rAjA hue pauloma ke mahodatta aura carama ke saMjaya tathA mahIdatta ke ariSTanemi aura matsya putra hue| inameM matsya ke ayodhana Adi sau putra hue / ayodhana ke pazcAt kramaza: mUla, zAla, sUrya, amara, devadatta, hariSeNa, nabhasena, zaMkha, bhadra, abhicandra vasu, bRhadhvaja, subAhu, dIrghabAhu, dadAhU, yathAbhimAna bhAnU, pa, subhAnU, bhIma Adi aneka rAjAoM ke pazcAt naminAtha ke tIrtha meM yadu nAma kA eka rAjA huA, jisake - nAma para yaduvaMza kI sthApanA huI thii| rAjA suvasu kA eka putra bRhadaratha thA / isake bAda nimnalikhita rAjA hue-dRr3haratha, naravara, dRDharatha, sukharaba, dIpana, sAgarasena, sumitra, prabhu, bindusAra, devagarbha zata isake pazcAt aneka rAjA hue tatpazcAt nihatazatru, zatapati, bRhadaratha, jarAsandha kA bhAI aparAjita aura kAlayavana Adi sau putra hue| padmapurANa ke anusAra isa vaMza kA saMsthApaka rAjA sumukha kA jIva thA / vaha marakara AhArAna ke prabhAva se harikSetra meM utpanna huA thaa| isake pUrvabhava ke bairI vIraka kA jIva eka deva isa harikSetra - se sapatnoka uThAkara bharatakSetra meM rakha gayA thaa| harikSetra se lAye jAne ke kAraNa ise hari aura isake vaMza ko harivaMza kahA gayA / mithilA ke rAjA vAsavaketu aura unake putra janaka isI vaMza ke 0 jaina purANakoza : 479 rAjA the / mapu0 16.256-259, papu0 5.1 3 21.2-55, pu0 15.56-62, 16.17, 55, 17.1 3 22-37, 18.1-6, 17-25, pApu0 2.163-164 harivaMzapurANa- gunnATasaMgha ke AcArya jinasenasUri dvArA IsavI 783 meM saMskRta bhASA meM racA gayA purANa / isakI racanA ke samaya uttara meM indrAyudha, dakSiNa meM kRSNa rAjA ke putra zrIvallabha, pUrva meM avantirAja aura pazcima meM vIra jayavarAha kA zAsana thA / grantha kA zubhArambha vardhamAnapura ke nanna rAjA dvArA nirmApita zrIpArzvanAthamandira meM tathA samApti "dostaTikA" nagarI ke zAntinAtha mandira meM huI thii| isa purANa meM ATha adhikAra haiM / inameM kramazaH loka ke AkAra kA, rAjavaMzoM kI utpatti kA harivaMza kA devakI ceSTAoM kA, kRSNa aura neminAtha kA tathA tatkAlIna anya rAjyavaMzoM kA kathana kiyA gayA hai| ATha adhikAroM meM kula chiyAsaTha sarga haiN| tathA sagoM meM ATha hajAra nau sau cAlIsa zloka haiM / hapu0 1.7173, 66.37, 52-54 harivara- eka vidyAdhara yaha rAjA akampana kI putrI pippalA kI sakho madanavatI kA premI thaa| isane vairavaza zrIpAla ko mahAkAla nAmaka guphA meM girAyA thA / mapu0 47.75 78, 103 harivarmA - tIrthaMkara munisuvratanAtha ke tosare pUrvabhava kA jIva bharatakSetra ke aMga dezastha campApura nagara kA raajaa| yaha anantavIrya nAmaka muni se dharma kA svarUpa samajhakara saMsAra se virakta ho gayA thaa| isane apane bar3e putra ko rAjya dekara saMyama le liyA tathA solahakAraNa bhAvanAoM ko bhAte hue tIrthaGkara prakRti kA bandha kiyaa| bahuta samaya taka tapa karane ke pazcAt yaha Ayu ke anta meM samAdhimaraNapUrvaka deha tyAga karake prANata svarga kA indra huA / mapu0 67.1-15 harivarSa - (1) mahAhimavAn kulAcala kA sAtavAM kUTa / hapu0 5.72 (2) madhyama bhogabhUmi / mapu0 71.392-393 (3) bharatakSetra kA eka deza / sumukha kA jIva isI deza ke bhogapura nagara meM rAjaputra siMhaketu huA thA / mapu0 70.74-75 (4) niSadha parvata ke nau kUToM meM tIsarA kUTa / hapu0 5.88 harivAhana - ( 1 ) vijayanagara ke rAjA mahAnanda aura rAnI vasantasenA kA putra / yaha apratyAkhyAnAvaraNamAna kaSAya ke udaya se mAtA-pitA kA bhI Adara nahIM karatA thaa| yaha Ayu ke anta meM patthara ke khambhe se TakarA kara ArtadhyAna se marA aura sUkara huA / mapu0 8.227 229 (2) vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI meM nandapura nagara ke rAjA hariSeNa aura rAnI zrIkAntA kA putra / dhAtakIkhaNDa dvIpa ke bharatakSetra meM vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke meghapura nagara ke rAjA dhanaMjaya kI putrI dhanazrI ne bharatakSetra ke ayodhyAnagara meM Ayojita apane svayaMvara meM Aye isI rAjakumAra ke gale meM varamAlA DAlI tho / ayodhyA ke rAjakumAra sudatta ne ise mAra DAlA thA aura isakI patnI dhanazrI ko apanI patnI banA lI thI / mapu0 71.252-257, hapu0 33.135-136 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ harivikrama-harisAgara 480 : jaina purANakoza (3) vijayArtha parvata kI alakA nagarI ke nivAsI mahAbala vidyAdhara tathA jyotirmAlA kA putra / yaha zatabalI kA bhAI thaa| donoM bhAiyoM meM virodha ho jAne se zatabalI ne ise nagara se nikAla diyA thaa| isane bhagalI deza meM zrIdharma aura anantavIrya cAraNa RddhidhArI muniyoM ke darzana karake unase dIkSA le lI thii| anta meM yaha sallekhanApUrvaka marakara aizAna svarga meM deva huaa| hapu0 60.17-21 (4) mahendra nagara kA eka vidyAdhara rAjakumAra / bharatakSetra ke candanapura nagara ke rAjA mahendra kI putrI kanakamAlA ne apane svayaMvara meM Aye isI rAjakumAra kA varaNa kiyA thaa| mapu071.405-406, hapu0 60.78-82 (5) mathurA nagarI kA raajaa| isakI rAnI mAdhavI aura putra madhu thA / yaha kekayA ke svayaMvara meM sammilita huA thA / papu0 12.6-7, 54, 24.87 harivikrama-bhIloM kA eka raajaa| isakI strI kA nAma sundarI tathA putra kA nAma vanarAja thaa| imane kapittha-vana meM dizAgiri parvata para vanagiri nagara basAyA thA / mapu0 75.478-480 harivega-vijayAdha parvata kI dakSiNazreNI meM ratnapura nagara ke rAjA ratnaratha vidyAdhara aura rAnI candrAnanA kA putra / isake manovega aura vAyuvega do bhAI tathA manoramA eka bahina thii| mapu0 93.1-57 harizarmA-rAjA dRr3hagrAhI kA mitra / rAjA ne jinadIkSA lI aura yaha tApasa ho gayA thA / Ayu ke anta meM marakara yaha jyotiSka deva huA aura dRr3hagrAhI saudharma svarga meM deva / mapu0 65.61-65 harizcandra-(1) AgAmI no balabhadroM meM pAMcaveM balabhadra / hapu0 60.568 (2) eka yuni / vijayA parvata kI uttarazreNI ke prabhAkarapura nagara ke rAjA sUryAvarta ke putra razmivega ne siddhakUTa para inhIM se muni-dIkSA lI thI / hapu0 27.80-83 harizmazru-(1) alakA nagarI ke rAjA vidyAdhara azvagrIva pratinArAyaNa kA mantrI / yaha pratyakSa ko pramANa mAnanevAlA, ekAntavAdI aura nAstika thaa| yaha pRthivyAdi bhUtacatuSTaya ke saMyoga se caitanya kI utpatti mAnatA thaa| adRzya hone se vaha AtmA ko pApa-puNya kA kartA, sukha-dukha kA bhoktA aura mukta honevAlA nahIM mAnatA thaa| svayaM nAstika hone se isane rAjA azvagrIva ko bhI nAstika banA diyA tathA marakara sAtaveM naraka meM utpanna huaa| mapu0 62.60-61, hapu0 28.31-44 (2) rAjA vinami vidyAdhara kA putra / hapu0 22.104 hariSeNa-(1) asurakumAra Adi bhavanavAsI devoM kA gyAravAM indr| bovaca0 14.55 (2) mithilA nagarI ke rAjA devadatta kA putra / nabhasena kA yaha pitA thA / hapu0 17.34 (3) hastazIrSapura nagara kA raajaa| isane bharatakSetra meM ujjayinI nagarI ke rAjA vijaya kI putrI vinayazrI ko vivAhA thaa| mapu0 71.442-444, hapu0 60.105-106 (4) dhAtakIkhaNDa dvIpa ke vijayA parvata kI dakSiNazreNI ke nandapura nagara kA raajaa| isakI rAnI zrIkAntA tathA putra harivAhana thA / mapu0 71.252, 254 (5) tIrthakara mahAvIra ke pUrvabhava kA jIva / mapu0 76.541, de0 mahAvIra (6) jambUdvIpa meM kozala deza ke sAketa nagara ke rAjA vajrasena aura rAnI zIlavato kA putra / isane zrutasAgara muni se dIkSA le lI thii| Ayu ke anta meM mara kara yaha mahAzukra svarga meM deva huA / mapu0 74.230-234, vIvaca0 4.121-140, 5.2-24 (7) avasapiNI kAla ke duHSamA-suSamA nAmaka cauthe kAla meM utpanna zalAkApuruSa evaM dasavAM ckrvrtii| yaha tIrthakara munisuvratanAtha ke tIrtha meM huA thaa| bhomapura nagara kA rAjA padnAbha aura rAnI airA isake mAtA-pitA the| isakI Aya dasa hajAra varSa tathA zarIra caubIsa dhanuSa UMcA thaa| isake pitA ko kevalajJAna aura AyadhazAlA meM cakra, chatra, khaDga evaM daNDa ye cAra rala tathA zrIgRha meM kAkiNo, carma aura maNi ye tIna ratna eka sAtha prakaTa hue the| cakraratna ko pUjA karake yaha digvijaya ke lie udyata huA hI thA ki uso samaya nagara meM purohita, gRhapati, sthapati aura senApati ye cAra ratna prakaTa hue tathA vidyAdhara ise vijayA se hAthI, ghor3A aura kanyA-ratna le Aye ye / isane sindhunada nagara meM hAthI ko vaza meM karake striyoM ko bhayamukta kiyA thA / isa upalakSya meM rAjA ne ise apanI sau kanyAe~ dI thiiN| sUryodayapura ke rAjA zakraghanu kI kanyA jayacandrA ko isane vivAhA thaa| zatamanyu ke Azrama meM pahu~cakara isane nAgapato ko putro ko vivAhA thA / vijaya ke pazcAt apane gRha nagara lauTakara isane cirakAla taka rAjya kiyaa| pazcAt candra dvArA grasita rAhu ko dekhakara ise vairAgya utpanna huA aura yaha putra mahAsena ko rAjya dekara saMyamI ho gayA / Ayu ke anta meM deha tyAga kara yaha sarvArthasiddhi meM deva huaa| mapu0 67.61-87, papu0 8.343.347, 370-371, 392-400, hapu0 60.512, vIvaca0 18.101-102, 110 hariSeNA-(1) sAketa nagara ke rAjA zrISeNa aura rAnI thakAntA kI bar3I putrI aura zrISaNA kI bar3I bahina / ye donoM bahineM svayaMvara meM apane-apane pUrvajanma kI pratijJA kA smaraNa karake bandhujanoM ko chor3akara tapa karane lagIM thIM / mapu0 72.253-254, hapu0 64. 129-131 (2) tIrthakara zAntinAtha ke saMgha ko pramukha AryikA / mapu0 63.493 harisaha-(1) mAlyavAna parvata kA nauvAM kUTa / hapu0 5.220 (2) vidya tprabha parvata ke nau kUToM meM nauvAM kUTa / hapu0 5.223 harisAgara-laMkA ke pAsa sthita vana aura upavanoM se vibhUSita eka dvIpa / papu0 48.115-116 bar3A Jain Education Interational Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hamyaM hiMsA harmya - rAjamahala / ye UMce hote the| inake agrabhAga dUra taka prakAza pahu~cAne ke lie atizaya camakIle maNiyoM ko U~ce bhAga para rakhane ke upayoga meM Ate the / mapu0 12.184 harSa - anAgata tosarA rudra / hapu0 60.571-572 hala - ( 1 ) rAma kA sAmanta / papu0 58.10-11 (2) devopunIta astra / mahAlocana deva ne yaha astra rAma ko diyA thA / papu0 60.140 haladhara (1) tIrthaGkara vRkSabhadeva ke sama gaNadhara hR0 12.58 (2) balabhadra - balarAma / hapu0 25.35 havi bharateza aura saudharmedra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| pu0 24.41, 25.127 havibhuM ka - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 havya - bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 hasta --- (1) kSetra kA pramANa eka haath| yaha do barAbara lambA hotA hai / hRpu0 7.45 bItA vitastiyoM ke (2) rAvaNa kA eka yoddhA / ise nala ne yuddha meM ratha rahita karake vihvala kara diyA thA / pu0 55.4-5, 58.45 hastacitrA to abhinandananAtha kI zivikA 0 50.51-52 hastaprahelikA- caurAsI lAkha ziraHprakampita pramita kAla / mapu0 3. 226, hapu0 7.30 hastavapra - bharatakSetra ke dakSiNa-mathurA kA eka nagara kRSNa aura baladeva yahA~ Aye the / yahA~ kA rAjA acchanta thA / hapu0 62.3-12 hastazIrSapura - bharatakSetra kA eka nagara / yahA~ kA rAjA hariSeNa thA / mapu0 71.444, de0 hariSeNa- 3 hastina - bharatakSetra ke vijayArdhaM parvata kI uttarazra eNI kA aThArahavA~ nagara / hapu0 22.87 hastinApura eka nagara yaha bharatakSetra ke kurajAMgala deza kI rAjadhAnI thA / zreyAMsa isI nagarI ke rAjA the| Adi tIrthaMkara vRSabhadeva eka varSa nirAhAra rahane ke pazcAt apanI prathama caryA ke lie isI nagara meM Aye aura zreyAMsakumAra ne isI nagara meM unheM vidhipUrvaka AhAra diyA thaa| muni viSNukumAra ne bali dvArA kiye gaye upasarga se akampanAcArya Adi sAta sau muniyoM kI yahA~ rakSA kI thii| rAjA padmaratha aura muni viSNukumAra isI nagara ke rAjakumAra the| cakravartI evaM tIrthaGkara zAntinAtha, kunthunAtha aura aranAtha, cakravartI subhauma aura sanatkumAra tathA parazurAma isI nagara meM janme the / zaMkha isa nagara kA dhanika zreSThI thA / kauravoM kI yaha nagara rAjadhAnI thI / yuddha jo mahAbhArata nAma se prasiddha hai, isI nagara ke vibhAjana ke lie huA thA nAgapura, hastinAgapura aura majapura isake apara nAma the / mapu0 20.29 31, 43, 81, 43.74-77, 63.342, 363, 406, 455-457, 64.12-13, 24, 28, 65.14-15, 25, 30, 51, 71.260-261, papu0 20.52-54 hapu0 33.241, 45.39-41, pApu0 2.183-185, 7.68, 10.17 61 jaina purAgakoza: 48t hatinAyaka - vijayAdhaM parvata kI uttarazraNo kA ikkIsava nagara / hapu0 22.87 hastipAnI bharatakSetra ke AkhaNDa kI eka nadI vigvijaya ke samaya cakravartI bharateza kI senA yahA~ AyI thI / mapu0 29.64-66 hastivijaya-vijayAcaM parvata kI uttaragI kA eka nagara ha 22.89 - hastisenA - indra ko senA ke sAta kakSoM meM prathama kakSa / isameM bIsa hajAra hAthI hote the| Age ke kakSoM meM inakI saMkhyA dUnI dUnI hotI hai / mapu0 10 198-199 de0 senA hA - prathama pA~ca kulakaroM ke samaya kI eka daNDa vyavasthA / isameM aparAdhiyoM ko "kheda hai ki tumane aisA aparAdha kiyA" daNDa svarUpa aisA kahA jAtA thA / mapu0 3.214 hATakati - saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 200 hAya---kSetra kA pramANa / mapu0 5.278 de0 hasta-1 hAra - eka sau ATha muktA lar3iyoM se nirmita kaNTha kA AbhUSaNa / mapu0 3.156, 6.35, 11.44, 16.58, hapu0 7.89 hArayaSTi sthala para dhAraNa kiyA jAnevAlA bhautika-hAra lar3iyA~ kI saMkhyA ke anusAra isake gyAraha bheda hote haiN| ve nya vijayacchanda, hAra, devacchanda arthahAra, razmikalApa guccha, nakSatramAlA, ardhaguccha, mANava aura ardhamANava / mapu0 7.231, 14.213, 15.15, 16.52-61 hAridra - saudharma aura aizAna svargo ke ikatosa paTaloM meM bAIsavA~ paTala / hapu0 6.46 de0 saudharma hAro - ( 1 ) rAvaNa ko prApta vidyAoM meM eka vidyA / hapu0 22.63 (2) indra kA AjJAkArI eka deva / devakI ke yugala rUpa meM utpanna hue putroM ko sudRSTi seTha kI patnI alakA ke pAsa yahI le gayA thA / hapu0 33.167-169 hAlAhala - rAvaNa kA eka vyAghravAhI sAmanta / papu0 57.51-52 hAsyatyAga - satyavrata kI pA~ca bhAvanAoM meM eka bhAvanA- hAsya kA parityAga karanA / mapu0 10.162 hAstivijaya - vijayA kI uttarazreNIkA cautosavA~ nagara / hapu0 22.89 hAhAMga -- kAla kA eka pramANa / yaha amita kAla meM caurAsI se guNita hone para prApta saMkhyA ke barAbara samaya kA hotA hai / mapu0 3.225 hAhA - (1) kAla kA pramANa / yaha hAhAMga pramita kAla meM caurAsI lAkha se guNita hone para prApta saMkhyA ke barAbara samaya kA hotA hai / ma0 2.225 (2) vyantara devoM kI eka jAti / papu0 17.297, 21.27 hapu 19.140 higulaka madhyaloka ke antima solaha dvIpa aura sAgaroM meM chaThA dvIpa evaM chaThA sAgara / hapu0 5.623 hisA pA~ca pApoM meM prathama pApaprANiyoM ke prANoM kA prabhAvI hokara Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 : jaina purANakoza hiMsAnaMda-hiraNyanAbha vyavaropaNa karanA, karAnA yA karate hue kI anumodanA karanA / mapu0 2.23, papu0 5.341, hapu0 58.127-129 hiMsAnaMda-raudradhyAna ke cAra bhedoM meM prathama bheda-hiMsA meM Ananda manAnA jIvoM ko mArane aura bA~dhane Adi ko icchA rakhanA, unake aMgaupAMgoM ko chedanA, santApa denA, kaThoradaNDa denA Adi / aise kAryoM ko karanevAlA puruSa apane ApakA ghAta pahale karatA hai pIche anya jIvoM kA ghAta kare yA na kare / krUratA, zastradhAraNa, hiMsAkathAbhirati ye raudradhyAna ke cihna haiN| mapu0 21.45-49, hapu0 56. 19, 22 hiDamba-rAvaNa kA pakSadhara eka rAjA / papu0 10.36 hiDimbA-hiDimba vaMza ke rAjA siMhaghoSa aura usakI rAnI lakSmaNA kI putrI / ise pANDava bhIma ne vivAhA thA / ghuTuka isakA putra thaa| hapu0 45.114-118. pApu0 14.27-29, 63-66, 20.218 219 hiNDiva-eka deza / lavaNAMkuza ne yahA~ ke rAjA ko parAjita kiyA thaa| papu0 101.82 hitaMkara-kAkandI nagarI ke rAjA rativardhana aura rAnI sudarzanA kA kaniSTha putra aura priyaMkara kA choTA bhAI / ye donoM bhAI muni dIkSA lekara graiveyaka meM utpanna hue tathA vahA~ se cyuta hokara lavaNa aura aMkuza hue / papu0 108.7, 39, 46 hita-mahArakSa vidyAdhara ke pUrvabhava kA jIva-podanapura nagara kA eka sAmAnya nAgarika / isakI strI mAdhavI aura putra prIti thaa| yaha marakara yakSa huA / papu0 5.345, 350 hitakara-saMjayanta munirAja ke pUrvabhava kA jIva-zakaTa grAma kA eka bhakta / papu0 5.35-36 hima-chaThI pRthivI ke tIna indraka biloM meM prathama indraka bila / hapu0 4.84 himagiri-(1) harivaMzI eka rAjA / yaha hari kA pautra, mahAgiri kA putra aura vasugiri kA pitA thaa| mapu0 67.420, papu0 21.78, hapu0 15.58-59 (2) vijayAdha parvata kI guhA / razmivega muni ko ajagara ne isI guhA meM nigalA thA / mapu0 73.26-30 / (3) gAndhAra deza kI puSkalAvatI nagarI ke rAjA indragiri aura rAnI merumatI kA putra / gAMdhArI isakI bahina thii| kRSNa ise mArakara gAndhArI ko hara lAye the tathA unhoMne use vivAha liyA thaa| hapu044.45-48 himapura-vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI kA untAlIsavA~ nagara / hapu0 22.98 himamuSTi-vasudeva tathA rAnI madanavegA ke putroM meM tIsarA sabase choTA putra / dRr3hamuSTi aura anAvRSTi kA yaha choTA bhAI thaa| hapu. 48.61 himavat-(1) bharatakSetra kA prathama kulAcala / isakI U~cAI sau yojana, gaharAI paccIsa yojana, aura caur3AI eka hajAra bAbana yojana tathA bAraha kalA pramANa hai / isakI pratyaMcA caubIsa hajAra nau sau battIsa yojana tathA kucha kama eka kalA pramANa, bANa eka hajAra pA~ca sau aThahattara yojana aThAraha kalA pramANa, cUlikA pA~ca hajAra do sau tIsa yojana kucha adhika sAta kalA pramANa tathA pUrva pazcima donoM bhujAoM kA vistAra pA~ca hajAra tIna sau pacAsa yojana sAr3he pandraha bhAga hai| yaha svarNamaya hai| isake gyAraha kUTa hai-1. siddhAyatanakaTa 2. himavatkUTa 3. bharatakUTa 4. ilAkuTa 5. gaMgAkUTa 6. zrIkTa 7. rohitakaTa 8. sindhukUTa 9. surAdevIkUTa 10. haimavatakUTa 11. vaizravaNakUTa / ye kUTa mUla meM paccIsa yojana, madhya meM paune unnIsa yojana aura sAr3he bAraha yojana vistRta hai / hapu0 5.45-56 (2) isI kulAcala kA dUsarA kUTa / hapu0 5.53 (3) samudravijaya kA bhaaii| isake vidya tprabha, mAlyavAn aura gandhamAdana ye tIna putra the / hapu0 48.47 himavAna--(1) zauryapura ke rAjA andhakavRSNi aura rAnI subhadrA ke dasa putroM meM dUsarA (harivaMzapurANa ke anusAra cauthA) putra / isakI rAnI dhRtIzvarA aura vidyutprabha, mAlyavAna tathA gandhamAdana ye tIna putra the| mapu0 70.96, 98, hapu0 18.9-10, 12-13, 48.47 de0 himavat-3 (2) bharatakSetra ke himavAn, mahAhimavAn, niSadha, mahAmeru, nIla, rukmI aura zikharI ina sAta kulAcaloM meM prathama kulAcala / mapu0 63.192-193, papu0 105.157-158, de0 himavat-1 (3) rAma kA pakSadhara eka gajavAhI yoddhA rAjA / papu0 58.8 (4) isa nAma ke parvata kA isI nAma kA eka deva / cakravartI bharateza ne digvijaya ke samaya ise parAjita kiyA thaa| mapu0 32.198 (5) jarAsandha kA putra / hapu0 52.35 hiraNyakazipu-ikSvAkuvaMza kA eka rAjA / yaha rAjA siMhadamana kA putra tathA puMjasthala rAjA kA pitA thaa| papu0 22.158-159 hiraNyakumbha-eka muni / vidyAdhara amitagati ke pitA ne use rAjya dekara inhIM se dIkSA lI thii| hapu0 21.118-119 hiraNyagarbha-(1) ayodhyA ke rAjA sukozala aura rAnI vicitramAlA kA putra / isake garbha meM Ane para isako mAtA ne svaNa ke samAna sundara ho jAne se isakA yaha nAma rakhA gayA thaa| rAjA hari kI putrI amRtavatI isakI rAnI thI / yaha vidvAn sundara aura dhanI thaa| bAloM meM eka sapheda bAla dekhakara utpanna hue vairAgya se isane naghuSa nAmaka putra ko rAjya dekara vimala muni se dokSA dhAraNa kara lI thaa| papu0 22.103-112 (2) bharateza aura saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.33, 25. 118, papu0 3.156, hapu08.206 hiraNyanAbha-ariSTapura ke rAjA rudhira aura rAnI mitrA kA jyeSTha putra / yaha nItijJa, raNa-nipuNa aura kalAoM kA pAragAmI thaa| rohiNI isakI bahina aura zrIkAntA rAno thii| isakA putrI padmAvatI ke Jain Education Intemational Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina purANakoza : 483 'hiraNyanAbhi-huNDasaMsthAna svayaMvara meM isake bhAneja baladeva aura kRSNa donoM Aye the| isane apane bar3e bhAI revata kI revatI, vandhumatI, sItA aura rAjIvanetrA cAroM putriyA~ pahale hI baladeva ko de dI thiiN| yaha mahArathI rAjA thaa| jarAsandha ne ise senApati banA liyA thaa| isane kRSNa ke senApati anAvRSTi kA sAmanA kiyA thA / use sAta sau nabbe vANoM ke dvArA sattAIsa bAra ghAyala kiyA thA / anta meM anAvRSTi ne isakI bhujAoM para talavAra ke ghAtaka prahAra kara isakI donoM bhujAe~ kATa DAlI thIM tathA yaha chAtI phaTa jAne se prANa rahita hokara pRthivI para gira gayA thaa| pANDavapurANa ke anusAra yaha yudhiSThira dvArA mArA gayA thaa| hapu0 31.8-11, 44.37-43, 50.79, 51.13, 23, 35-41, pApu0 19.162-163 / / hiraNyanAbhi-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.117 hiraNyamatI-eka AryikA / dAntamatI AyikA ne inhIM ke sAtha vihAra kiyA thaa| rAnI rAmadattA kI yaha dIkSA guru thii| mapu0 59.199 200 de0 rAmadattA hiraNyaroma-homanta parvata kA eka tApasa / sukumArikA isakI putrI thI / hapu0 21.24-25 hiraNyalomA-padminIkheTa nagara ke somazarmA brAhmaNa kI putrii| isakI candrAnanA putrI thii| mapu0 62.192, pApu0 4.107-108 / / hiraNyavatI-(1) rAjA atibala aura rAnI zrImatI kI putrI tathA asitaparvatanagara ke mAtaMgavaMzI rAjA prahasita kI rAnI / siMhadaSTra isakA putra thaa| isameM rUpa badalakara apanI nAtina nIlayazA ko vasudeva se milAyA thaa| hapu0 22.112-133 de0 atibala (2) podanapura ke rAjA pUrNacandra kI raanii| yaha sAketa nagara ke rAjA dibyabala aura rAnI sumatI kI putrI thii| isane dattavatI AyikA se AyikA-dIkSA lI thii| mapu0 59.208-209, hapu0 mAna thA taba vidya ccora ne ise aura isakI patnI AyikA prabhAvatI ko eka hI citA para rakhakara jalA diyA thaa| isa upasarga ko vizuddha pariNAmoM se sahakara yaha aura AryikA prabhAvatI donoM svarga meM deva aura devI hue| isake putra suvarNavarmA ne isa ghaTanA se duHkhI vidyu ccora ke nigraha kA nizcaya kiyA kintu avadhijJAna se suvarNavarmA ke isa nizcaya ko jAnakara yaha aura prabhAvatI kA jIva vaha devI donoM saMyamI kA rUpa banAkara putra suvarNavarmA ke pAsa Aye the| donoM ne dharmakathAoM ke dvArA tattvazraddhAna karAkara usakA krodha dUra kiyA thaa| pazcAt donoM ne apanA divya rUpa prakaTa karake use apanA sampUrNa vRtta kahA thA aura bahumUlya AbhUSaNa bheMTa meM diye the| mapu0 46.145-189, 221, 247-255, hapu0 12.18-21, pApu0 3.201-236 (2) bharatakSetra ke ariSTapura nagara kA raajaa| padmAvatI isakI rAnI aura rohiNI putrI tathA vasudeva isakA jAmAtA thaa| mapu0 70.307-309, pApu0 11.31 (3) vijayAdha parvata kI alakA nagarI ke rAjA haribala aura usakI dUsarI rAnI zrImatI kA putra / pahalI rAnI se utpanna bhImaka isakA bhAI thaa| isake pitA ise vidyA aura isake bhAI bhImaka ko rAjya dekara saMsAra se virakta ho gaye the| bhImaka ne isako vidyAe~ hara lI thI aura mArane ko udyata huA thaa| pariNAmasvarUpa isane apane cAcA mahAsena kI zaraNa lI thii| bhImaka ne mahAsena se yuddha kiyA jisameM yaha pakar3A gayA thaa| isa samaya bhImaka ne isase sandhi karake use rAjya de diyA thA kintu avasara pAkara usane rAkSasI vidyA siddha kI tathA vidyA kI sahAyatA se usane ise aura mahAsena ko mAra DAlA thA / mapu0 76.262-280 hiraNya-svarNaprAmANAtikam-parigraha parimANavrata kA prathama atIcAra cA~dI, sone kI nirdhArita sImA kA atikramaNa karanA / hapu0 58.176 hiraNyAbha-vijayArdha parvata kI dakSiNazreNI ke kanakapura nagara kA rAjA / sumanA isakI rAnI tayA vidya tprabha putra thA / papu0 15.37-38 hiraNyotkRSTa janmatAkriyA-rbhAnvayo vepana kriyAoM meM untAlIsavIM kriyA-tIrthaMkaroM ke janma saMbaMdho utkRSTatA ko sUcaka anya bAtoM ke sAtha-sAtha svarNa kI varSA honaa| yaha kriyA tIrthaMkaroM ke hoto hai| isameM tIrthaMkaroM ke garbha meM Ane ke chaH mAsa pUrva se kubera ratnoM kI varSA karatA hai / manda-manda havA bahatI hai, dundubhiyoM ko dhvaniyA~ hotI hai, puSpavRSTi hotI hai aura deviyA~ Akara jina-mAtA kI se vA karatI haiM / mapu0 38.60, 217-224 honAdhikamAnonmAna-acauryavrata ke pA~ca aticAroM meM cauthA aticAra mApa tola se kama vastu denA aura adhika lenA / hapu0 58.172 huMkAra--rAma ke samaya kA eka mAMgalika vAdya / yaha senA ke prasthAna kAla meM bajAyA jAtA thA / papu0 58.27 huNDasaMsthAna-nAmakarma ke chaH saMsthAnoM meM eka saMsthAna-aMgoM aura upAMgoM hiraNyavarNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka naam| mapu0 25.199 hiraNyavarmA-rativara kabUtara kA jIva-eka vidyAdhara / yaha vijayA parvata kI dakSiNazreNI ko uzIravatI nagarI ke rAjA Adityagati aura usakI rAnI zaziprabhA kA putra thA / vijayAdha parvata ko uttarazreNI ke bhogapura nagara ke rAjA vAyuratha kI putrI-rativegA kabUtarI kA jIva prabhAvatI isakI rAnI thii| gati-yuddha meM prabhAvatI ne isakA baraNa kiyA thaa| dhAnyakamAla vana me pahu~cane para vahA~ sarpa sarovara dekhakara ise pUrvabhava ke saba sambandha pratyakSa dikhAI diye the| ise isase vairAgya jAgA / sAMsArika bhoga kSaNa-bhaMgura pratota hue| phalasvarUpa isane putra suvarNavarmA ko rAjya dekara zrIpura nagara meM zrapAla guru se janezvarI dIkSA le lo thii| isako rAnoM ne bho guNavato AryikA ke pAsa tapa dhAraNa kara liyA thaa| yaha vihAra karate hue 'puNDarI kiNI nagarI AyA thaa| isane ghora tapa kiyaa| eka samaya jaba yaha sAta dina kA niyama lekara zmasAna meM pratimAyoga se virAja- Jain Education Interational Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 : jaina purANakoza hutAzanazikha-hemAMgava kI vetaratIva-asamAna racanA / nArakiyoM ke zarIra kI racanA aisI hemakancha-dazArNa deza kA eka nagara / rAjA ceTaka kI tIsarI putrI hI hotI hai / mapu0 10.95, hapu0 4.368 suprabhA isI nagara ke rAjA dazaratha se vivAhI gayI thI / papu0 75. hutAzanazikha-jyotiHpura nagara kA rAjA / hrI isakI rAnI aura sutArA 10-11 putrI thI / papu0 10.2-3 hemakUTa-vijayA parvata kI dakSiNazreNI kA cAlIsavA~ ngr| mapu0 hUhU-(1) kAla kA eka pramANa-hUA~ga pramita kAla ke caurAsI lAkha 19.51-53 se gaNita hone para prApta saMkhyAtmaka kAla / mapu0 3.225 hemagarbha-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.181 (2) gandharva vyantara devoM kI eka jAti vizeSa ke deva / papu0 / hemagaura-rAvaNa kA azvarathI eka sAmanta / papu0 57.55 17.279, 21.27 hemacUlA-ayodhyA ke rAjA vijaya ko raano| surendra-manyu isakA putra hUlaga-kAla kA eka pramANa-hAhA pramita kAla ke caurAsI se guNita thaa| papu0 21.73-75 karane para prApta saMkhyAtmaka kAla / mapu0 3.225 hemajAla-cakravartI bharateza kA svarNa tAroM se nirmita eka AbhUSaNa-jAla / hRdayadharmA-sugrIva kI tIsarI putrii| yaha aura isakI bar3I bahina mapu0 30.127 hRdayAvalI donoM rAma ke guNoM ko sunakara svayaM varaNa kI icchA se hemanAbha-ayodhyA nagarI kA raajaa| isakI rAnI kA nAma dharAvato unake pAsa AyI thIM / papu0 47.136-137 thaa| madhu aura kaiTabha donoM isake putra the / isane madhu ko rAjya dekara hRdayavegA-mahendranagara ke rAjA mahendra kI raanii| isake ariMdama Adi tathA kaiTabha ko yuvarAja banAkara jinadIkSA dhAraNa kara lI thii| hapu0 sau putra tathA aMjanAsundarI nAma kI eka putrI thii| mapu0 15.14 43.159-160 hemapAla-rAvaNa kA pakSadhara eka raajaa| yaha rAvaNa ke sAtha rAjA indra hRdayasundaro-(1) hiDimba vaMza ke rAjA siMhaghoSa aura rAnI sudarzanA ko jotane ke lie gayA thA / papu0 10.37 kI putrI / trikUTAcala kA rAjA meghavega ise cAhatA thA kintu vaha hemapura-videhakSetra kA eka nagara / papu0 6.564 de0 hema ise prApta nahIM kara sakA thaa| nimittajJAniyoM ne viMdhyAcala para gadA- hemapUrNa-eka rAjA / isane rAvaNa ko bheMTa dekara saMtuSTa kiyA thA / papu0 vidyA kI siddhi karanevAle ke mAranevAle ko isakA pati batAyA thaa| 10.24 anta meM bhIma pANDava ke sAtha isakA vivAha huaa| hapu0 45.114- hemaprabha-jarAsandha kA pakSadhara eka rAjA / mapu0 71.79 118 hemabAhu-cakravartI sanatkumAra kA jIva-govardhana grAma kA eka gRhastha / (2) rathanUpura nagara ke sahasrAra vidyAdhara kI raanii| vidyAdharoM ke yaha Astika aura parama utsAhI jinendra-bhakta thaa| marakara yaha yakSa rAjA indra kI yaha mAtA thI / papu0 13.65-66 huA / papu0 20.137-146, 153 hRdayAvalI-sugrIva kI dUsarI putrI / pApu0 47.137 de0 hRdayadharmA hemamAlA-svarNa nirmita mAlA / ise puruSa pahinate the / cakravartI bharateza hRvika-rAjA zAntana kA pautra aura rAjA viSamitra kA putra / isake ko yaha mAlA prabhAsadeva ne bheMTa meM do tho| ise vartamAna kI svarNado putra the-kRtidharmA aura dRr3hadharma / hapu0 48.40-42 jaMjIra se samIkRta kiyA jA sakatA hai / mapu0 30.124 hRSIkeza-(1) rAjA jarAsandha kA putra / hapu0 52.36 hemaratha-(1) azvapura nagara kA raajaa| yaha dRr3haratha dvArA mArA gayA (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / papu0 thaa| marakara yaha kailAsa parvata ko parNakAntA nadI ke kinAre soma 25.134 nAmaka tApasa huA thaa| mapu0 63.265-267, pApu0 4.27 hRSyakA-saMgIta ke madhyama grAma kI eka mUrcchanA / hapu0 19.164 (2) podanapura nagara ke rAjA udayAcala aura rAnI ahaMcchI kA hRSyakAntA-saMgIta kI eka mUcchanA / hapu0 19.168 putra / isakI jinapUjA meM vibhora hokara mahArakSa nRtya karake apane heDa-rAma kA pakSadhara yoddhA / papu0 58.21 puNyabandha ke phalasvarUpa marakara yakSa huaa| papu0 5.346-350 de0 hetu-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25 143 mahArakSa hetagujA-rAma ke samaya kA eka hasta vAdya / yaha mAMgalika avasaroM (3) ikSvAkuvaMzo rAjA catumukha kA putra aura zataratha kA pitA / para bajAyA jAtA thaa| papu0 58.28 papu0 20.153 hetuvicaya-dharmadhyAna ke dasa bhedoM meM dasavA~ bheda-taka kA anusaraNa aura hemavatI-(1) vijayA parvata ko dakSiNazreNI ke asurasaMgIta nagara ke syAdvAda Azraya lekara samIcIna mArga kA grahaNa karanA athavA usakA rAjA daitya nAma se prasiddha vidyAdhara maya kI strii| rAvaNa kI rAnI cintana karanA / hapu0 56.50 mandodarI isI kI putrI thI / papu08.1-3, 78 hema-hemapura nagara kA eka vidyAdhara rAjA / bhogavatI isakI rAnI aura (2) mRNAlakuNDa nagara ke rAjA vacakambu kI rAnI / zambhu isakA candravatI putrI thii| vidyAdhara mAlI isakA jAmAtA thA / papu0 6. putra thA / papu0 106.133-134 564-565 hemAMgava-(1) vArANasI nagarI ke rAjA akampana kA putra / suketuzro Jain Education Intemational Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hemApUrNa-hAvana aura sukAnta isake bhAI the| mapu0 43.121, 124, 127, 134, pApu0 3.40-41 de0 akampana (2) jambUdvIpa kA eka deza / rAjA satyandhara kA rAjapura nagara isI deza meM thaa| mapu0 75.188, pApu0 3.114 hemApUrNa-rAvaNa kA adhInastha eka rAjA / papu0 10.24-25 hemAbha-(1) jambUdvIpa ke punnAgapura nagara kA raajaa| isakI rAnI yazasvatI AgAmI bhava meM kRSNa kI rAnI gaurI huI thii| mapu0 71. 429-430 (2) saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25. 198 hemAbhanagara-sujana deza kA eka nagara / jIvandharakumAra ne yahAM ke rAjA dRr3ha mitra kI putrI hemAbhA ko vivAhA thaa| mapu0 75.420-428 hemAmA-hemAbhAnagara ke rAjA dRr3ha mitra aura rAnI nalinA kI putrii| mapu075.420-421 de0 hemAbhanagara heyAveyavicakSaNa-saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 25.214 hemavata-chaH kulAcaloM se vibhAjita sAta kSetroM meM dUsarA kSetra / isakA vistAra 210512 yojana hai| mapu0 63.191, papu0 105.159 160, hapu0 5.13-14 de0 kSetra haimavatakUTa-(1) himavat kulAcala ke gyAraha kUToM meM dasavA~ kUTa / hapu. 5.54 de0 hiyavat (3) mahAhimavAn kulAcala ke ATha kUToM meM tIsarA kUTa / hapu0 5.71 de0 mahAhimavAn heraNyavata-(1) jambUdvIpa ke sAta kSetroM meM chaThA kSetra / isakA vistAra 21051ra yojana hai / mapu0 63.192, papu0 105.159-160, hapu0 5.13-14, de0 kSetra (2) rukmI parvata ke ATha kUToM meM sAtavAM kUTa / hapu0 5.103 (3) zikharI parvata ke gyAraha kaToM meM tIsarA kUTa / hapu0 5. TTTT jaina purANakoza : 485 chaH saravaroM meM zrI, hrI, ghRti, kIrti, buddhi aura lakSmI deviyA~ tathA zeSa meM nAgakumAra deva rahate haiM / Adi ke chaH sarovara cha: mahAkulAcaloM ke madhyabhAga meM pUrva se pazcima lambe haiN| inase gaMgA-sindhu Adi mahAnadiyAM nikalI hai| padama sarovara se gaMgA, sindhu se rohitAsyA, mahApadma sarovara se rohyA aura harikAntA, tigaMcha se harit aura sItodA, kezarI sarovara se sItA aura narakAntA, mahApuNDarIka se nArI aura rUpyakUlA tathA puNDarIka hrada se suvarNakalA, raktA aura raktodA mahAnadiyAM nikalI hai / mapu0 63.197-201, hapu0 5.120-122, 131-135 lavavatI-videhakSetra kI bAraha vibhaMgA nadiyoM meM dUsarI nadI / yaha nIla parvata se nikalI hai / mapu0 63.205-206, hapu0 5.239 / hA-bAraha vibhaMgA nadiyoM meM prathama nadI / mapu0 63.205-206 ho-(1) chaH jinamAtRka dikkumArI deviyoM meM eka devI / yaha tIrthaMkaroM kI garbhAvasthA meM garbha kA saMzodhana karake lajjA nAmaka apane guNa kA jina mAtA meM saMcAra karatI huI unakI sevA karatI hai aura padma sarovara meM sthita mukhya kamala meM rahatI hai| isako Ayu eka palya kI hotI hai / mapu0 12.163-164, 38.222, 226, 63.200, hapu0 5.130-131, vIvaca0 7.105-108 (2) rucakavara giri kI uttaradizA ke ATha kUToM meM chaThe kuNDalakuTa kI devii| yaha camara lekara jinamAtA kI sevA karatI hai| hapu0 5.716 . . (3) jyotiHpura nagara ke rAjA hutAzanazikha kI rAnI / isakI putrI sutArA sugrIva kI rAnI thI / papu0 10.2-3, 10 (4) mahAhimavAn parvata ke ATha kUToM meM pAMcavAM kUTa / hapu0 5.89 (5) niSadhAcala ke nau kUToM meM pAMcavAM kUTa / hapu0 5.89 hrImanya-(1) vidyAoM kI sAdhanA ke lie prasiddha tathA saMjayanta muni kI pratimA se yukta eka parvata / hiraNyaroma tApasa yahIM kA nivAsI thA / yahA~ pA~ca nadiyoM kA saMgama hai| vasudeva ne yahA~ bAlacandrA nAmaka kanyA ko nAgapAza se chur3AyA thaa| dharaNendra ke saMketAnusAra vidyAkSaroM ne saMjayanta muni kI pAMca sau dhanuSa UMcI pratimA sthApita karake yahIM apanI gayI huI vidyAe~ punaH prApta kI thiiN| vidyAoM ke hare jAne se isa parvata para lajjita hokara nIcA mastaka kie hue vidyAdharoM ke baiThane se yaha parvata isa nAma se prasiddha huaa| mapu. 62.274, hapu0 21.24-25, 26, 45-48, 27.128-134 havana-(1) laMkA kA eka dvIpa / papu048.115 (2) rAvaNa kA pakSadhara eka gajarathI rAjA / papu0 57.58 haihaya-vidyAdharoM kI AvAsabhUmi / yahA~ kA rAjA rAma kA pakSadhara ___thA / papu0 55.29 hehiDa-rAvaNa kA pakSadhara eka rAjA / rathana pura ke rAjA indra ko jItane ke lie yaha rAvaNa ke sAtha gayA thA / papu0 10.36-37 hotA-bharateza dvArA stuta vRSabhadeva kA eka nAma / mapu0 24.41 haba-varSadhara parvatoM ke kamaloM se vibhUSita sarovara / videha meM ye solaha hai / unake kramazaH nAma hai-padma, mahApadma, tigaMcha, kesarI, mahApuNDarAka, puNDarAka, niSaSa, davakuru, sUpa, sulasa, vidyutprabha, nolavAna, uttarakuru, candra, airAvata aura mAlyavAn / inake Adi ke Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parizaSTa newesomamaeeeeeeeeeeeeeeeees Jain Education Intemational Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Intemational Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. mi g 2. 3. 4. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. kanaka kanakaprabha kanakarAja kanakadhvaja kanakapuMgava nalina nalinaprabha nanirAja nalinadhvaja nalinapuMgava padma padmaprabha padmarAja padmadhvaja padmapuMgava mahApadma nAma tIrthakara mahApadma suradeva supArzva svayaMprabha sarvAtmabhUta devaputra kulaputra udaka proSThila jayakIti munisuvrata aranAtha apApa niSkaSAya vipaka 62 mahApurANa ke anusAra mahApurANa ke anusAra anAgata puNya puruSa anAgata kulakara mapu0 76.463 " mapu0 76.464 22: 7. 8. 9. 10. 11. 12. mapu0 76.466 13. 14. "1 mapu0 76.465 23 31 " anAgata tIrthaMkara sandarbha mapu0 76.477 = = 33 " mapu0 76.478 " 33 " " ; " " ma0 76.479 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. kanaka kanakaprabha kanakarAja kanakadhvaja kanakapuMgava nalina nalinaprabha nalinarAja nalinadhvaja nalina puMgava padmaprabha padmarAja padmadhvaja padmapuMgava nAma tIrthaMkara mahApadma suradeva supAeva svayaMprabha sarvAtmabhUta devadeva prabhodaya udaka praznakIrti jayakItti suvrata ara puSyabhUti niSkaSAya vipula harivaMzapurANa ke anusAra harivaMzapurANa ke anusAra hapu0 60.555 " " " hapu0 60.556 hapu0 60.557 17 ::: 17 " sandarbha hapu0 60.558 " " " 13 29 hapu0 60.559 12 hapu0 60.560 " Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 : jaina purANakoza pariziSTa mapa0 76.480 18. nirmala citragupta samAdhigupta svayaMbhU anivartaka hapu0 60.561 19. nirmala citragupta samAdhigupta svayaMbhU anivartI vijaya vimala devapAla anantavIrya 20. 20. jaya 21. . 22. 22. vimala divyapAda anantavIrya 24. mapu076.481 24. hapu0 60.562 anAgata-tIrthakara-honevAle jIva mapu0 76.471 mapu0 76.473 mapu0 76.472 76.474 1. zreNika 2. supArzva 3. udaMka 4. proSThila 5. kaTapa 6. kSatriya 7. zreSThI 8. zaMkha 9. nandana 10. sunanda 11. zazAMka 12. sevaka 13. premaka 14. atoraNa 15. raivata 16. vAsudeva 17. baladeva 18. bhagali 19. vAgali 20. dvaipAyana 21. kanakapAda 22. nArada 23. cArupAda 24. sAtyakiputra mapu0 76.473 anAgata cakravartI mahApurANa ke anusAra mapu0 76.482 hapu060.563 mapu076.483 1. bharata 2. dIrghadanta 3. muktadanta 4. gUr3ha danta 5. zroSaNa 6. zrIbhUti 7. zrIkAnta 8. padma 9. mahApadma 10. vicitravAhana 11. vimalavAhana 12. ariSTasena harivaMzapurANa ke anusAra 1. bharata 2. dIrghadanta 3. janmadatta 4. gUDhadanta 5. zrISeNa 6. zrIbhUti 7. zrIkAnta 8. padma 9. mahApadma 10. citravAhana 11. vimalavAhana 12. ariSTasena hapu0 60.564 mapu076.484 hapu0 60.565 Jain Education Intemational Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 491 ananta-catuSTaya anAgata balabhadra mahApurANa ke anusAra harivaMzapurANa ke anusAra 1. candra 2. mahAcandra 2. mahAcandra 3. cakradhara 3. candradhara 4. haricanda 4. siMhacandra 5. siMhacandra 5. haricandra 6. varacandra 6. zrIcandra 7. pUrNacandra 7. pUrNacandra 8. sucandra 8. sucandra 9. zrIcandra 9. bAlacandra mapu076.485-486 hapu0 60.568-569 anAgata nArAyaNa mahApurANa ke anusAra harivaMzapurANa ke anusAra 1. nandi mapu0 76.487 1. nandI hapu0 60.566 2. nandimitra , 2. nandimitra 3. nandiSeNa , 3. nandina 4. nandibhUti mapu0 76 4. nandibhUtika 5. mahAbala 6. mahAbala 6. atibala 7. atibala 7. balabhadra 8. tripRSTha mapu0 76.489 8. dvipRSTha hapu0 60.567 9. dvipRSTha 9. tripRSTha anAgata pratinArAyaNa 1. zrIkaNTha 4. azvakaNTha 7. azvagrIva 2. harikaNTha 5. sukaNTha 8. hayagrIva 3. nIlakaNTha 6. zikhikaNTha 9. mayUragrIva __ hapu 60.569-570 anAgata rudra 1. ananta darzana 2. ananta jJAna 3. ananta sukha 4. ananta vIrya mapu0 42.44 aSTa prAtihArya 1. azoka vRkSa kA honaa| 2. devakRta puSpa-vRSTi / 3. devoM dvArA cauMsaTha camara DhurAyA jaanaa| 4. prabhAmaNDala kA honA / 5. dundubhi dhvani kA honaa| 6. sira para trichatra honaa| 7. siMhAsana kA rhnaa| 8. divyadhvani kA honaa| hapu0 3.31-38 atizaya janmakAlIna 10 atizaya 1. mala-mUtra rahita zarIra kA honA / 2. sveda rahita zarIra kA honaa| 3. zveta rudhira kA honA / 4. vajravRSabhanArAcasaMhanana kA honA / 5. samacatusrasaMsthAna kA honaa| 6. atyanta sundara rUpa / 7. zarIra kA sugandhita honaa| 8. zarIra kA 1008 lakSaNoM se yukta honA / 9. anantavIrya kA honaa| 10. hitamitapriya vacana bolanA / hapu0 3.10-11 kevalajJAnakAlIna 10 atizaya 1. netroM kI palakeM nahIM jhapakanA / 2. nakha aura kezoM kA nahIM bar3hanA / 3. kavalAhAra kA abhAva honaa| 4. vRddhAvasthA kA abhAva / 5. zarIra ko chAyA kA abhAva / 6. caturmukha dikhAI denaa| 7. do sau yojana taka subhikSa rhnaa| 8. upasarga kA abhAva / 9. prANi-pIr3A kA abhAva / 10. AkAzagamana / 11. sarva vidyAoM kA svAmIpanA / 1. pramada 2. sammada 3. harSa 4. prakAma 7. hara 10. kAma 5. kAmada 8. manobhava 11. aMgaja 6. bhava 9. mAra hapu0 60.571-572 arhanta-guNa ananta catuSTayaprAtihAryaatizaya noTa-harivaMzapurANakAra ne kevalajJAna ke samaya prakaTa honevAle dasa atizayoM ke sthAna meM gyAraha atizaya batAye haiM / unhoMne 'vRddhAvasthA kA abhAva' nAmaka atizaya adhika batAyA hai| isI prakAra subhikSitA meM sau yojana ke sthAna meM do sau yojana kA ullekha kiyA hai| hapu0 3.12-15 yoga-46 mapu0 42.44-46 Jain Education Intemational Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 : jaina purANakoza devakRta caudaha atizaya 1. arddhamAgadhI bhASA kA honA / 2. samasta jIvoM meM pArasparika mitratA kA honA / 2. sabhI RtuoM ke phUloM kA eka sAtha phlaa-phuulaa| 4. pRthivI kA darpaNa ke samAna nirmala honA / 5. manda-sugandhita vAyu kA banA / 6. sabhI jIvoM kA Anandita honA / 7. pavanakumAra devoM dvArA eka yojana bhUmi kA koTa rahita evaM niSkaMTaka kiyA jAnA / 8. stanitakumAra devoM kA sugandhita janavRSTi karanA / 9. calate samaya caraNatale kamala kA honA / 10. AkAza kA nirmala honA / 11. dizAoM kA nirmala honA / 12. AkAza meM jaya-jaya dhvani honA / 13. dharmacakra kA Age rahanA / 14. pRthvI kA dhana-dhAnyAdi se suzobhita honA / harivaMzapurANakAra ne arhanta ko dhvajAdi aSTa maMgala dravyoM se yukta to batAyA hai kintu devakRta caudaha atithiyoM meM ise sammilita nahIM kiyA hai / AvakArI kriyAe~ sAmparAyika AvakArI 25 kriyAe~ hapu0 3.16-30 2. mithyAtva kriyA 5. IryApatha kriyA 1. samyaktva kriyA 3. prayoga kiyA 4. samAdAna kriyA 6. prAdoSikI kriyA 7. kAyikI kriyA 8. kriyAdhikaraNI kriyA 9 pAritApikI kriyA 10. prANAtipAtikIkriyA 11. darzana kriyA 12. sparzana kriyA 13. pratyAyikI kriyA 14. samantAnupAtinI kriyA 15. anAbhoga kriyA 16. svahasta kriyA 17. nisarga kriyA 18. vidAraNa kriyA 19. AjJAvyApAdikI kriyA 20. anAkAMchA kriyA 21. prArambha kriyA 22. pArigrahikI kriyA 23. mAyA kriyA 24. mithyAdarzana kriyA 25. apratyakhyAna kriyA hapu0 10 58.58-82 pApAnAvakArI 108 kriyAe samarambha, samArambha aura Arambha ye tInoM kRta, kArita aura anumodanA 'pUrvaka hone se pratyeka ke 3-3 bheda hote haiM / isa prakAra tInoM ke kula 9 bheda ho jAte haiM / ye bheda krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAroM kaSAyoM ke yoga se utpanna hone ke kAraNa pratyeka ke cAra-cAra bheda ho jAte haiM / isa prakAra samarambha, samArambha aura Arambha tInoM ke pRthak-pRthak bArahabAraha bheda karane ke pazcAt cUMki ye kriyAee~ mana, vacana aura kAya se sampanna hotI haiM / ataH pratyeka ke bAraha bhedoM ko ina tIna se guNita karane para pratyeka ke chattIsa bheda aura tInoM ke kula eka sau ATha bheda hote haiN| jIva pratidina aise eka sau ATha prakAra se Asrava karatA hai / hapu0 58.85 1. kinnara 5. atikAya 9. maNibhadra 1. camara 5. veNudeva 9. jalaprabha 10. jalakAnti 11. hariSeNa 12. agnithili 14. agnivAha 15. amitagati 17. ghoSa 18. mahApoSa 19. velAMjana pratIndra bhavanavAsI devoM ke inhIM nAmoM ke bIsa pratIndra hote haiM / vIvaca0 14.54-58 13. surUpa 1. saudharmendra 5. brahmamendra 9. Anatendra indra bhavanavAsI devoM ke indra 2. vairocana 3. bhUteza 6. veNudhArI 7. pUrNa 1. sUrya 1. rAjA vyantara devoM ke indra 2. kimpuruSa 3. satpuruSa 7. gItarati 11. bhIma 15. kAla 6. mahAkAya 10. pUrNabhadra 14. pratirUpa pratIndra vyantara devoM ke solaha inhIM nAmoM ke pratIndra hote haiM / kra0 saM0 nAma Rddhi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. kalpavAsI devoM ke indra 2. aizAnendra 3. sanatkumArendra 4. mAhendra 7. zukrandra 8. zatArendra 11. ArarNendra 12. acyutendra 6. lAntavendra 10. prANatendra pratIndra kalpavAsI devoM ke inhIM nAmoM ke bAraha pratIndra bhI hote haiM / vovaca0 14.25, 40-48 jyotiSa devoM ke indra 2. candra akSIrNoddha akSINa- puSpaddha bakSINa mahArAna akSINa saMvAsa kula indra 100 hote haiM / RddhiyA~ amRtakhAvagI ambaracAraNa AmacaM ugra auSadha - Rddhi 4. dharaNAnanda 8. avaziSTa 12. harikAnta 16. amitavAhana 20. prabhaMjana pariziSTa 4. mahApuruSa 8. ratikatti 12. mahAmIma 16. mahAkAla itara do indra 2. siMha vIvaca0 14.59-63 vIvaca0 14.52-53 sandarbha mapu0 11.88 mapu0 6.149 ma0 26.155 mapu0 36.155 mapu0 2.72 mapu0 2.73 mapu0 2.71 mapu0 11.82 mapu0 36.153 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27, 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. kAyabala koSThabuddhi sorasAviNI kSvela ghRtasrAvI ghoraddhi jaMghAcAraNa jalacAraNa jalla tantucAraNa tapa tapta taptatapta dIpta padAnusAriNo puSpacAraNa prAkAmya prApti phalacAraNa baladdhi bIbuddha madhusrAviNI rasi vAgvipuTa vikripaddhi zreNIcAraNa bhinnobuddhi pirAkhAviNI sarvoSadhi 1. jJAnAvaraNa - 5 1. matijJAnAvaraNa 4. manaH maryayajJAnAvaraNa 2. darzanAvaraNa - 9 mapu0 2.72 mapu0 14. 182 mapu0 2.72 mapu0 2.71 mapR0 2.12 mapu0 11.82 mapu0 2.73 mapu0 2.73 mapu0 2.71 mapu0 2.73 mapu0 36.139- 141 3. vedanIya - 2 1. sAtA vedanIya mapu0 11.82 mapu0 36.150 mapu0 11.82 mapu0 2.67 mapu0 2.73 mapu0 38.193 mapu0 38.193 mapu0 2.73 mapu0 11.87 mapu0 11.80 karmoM kI uttara prakRtiyAM mapu0 2.72 mapu0 36.154 mapu0 2.71 mapu0 2,71 mapu0 2.73 mapu0 2.67, 11.80 mapu0 2.72 mapu0 2.71 2. zrutajJAnAvaraNa 5. kevalajJAnAvaraNa 1. kSudarzanAvaraNa 2. anAvaraNa 4. kevaladarzanAvaraNa 5. nidrA 7. pracalA 8. pracalApracalA 2. asAtAvedanIya 3. avadhijJAnAvaraNa hapu0 58.223 3. avadhidarzanAvaraNa 6. nidrAnidrA 9. styAnagRddhi hapu0 58.226-229 hapu0 58.230 4. mohanIya - 28 darzana mohanI -2 3. samya mithyAtva cAritramohanIya 25 - 1. samyaktva jaina purANakoza : 493 2. mithyAtva hapu0 58.231 1. no kaSAya - hAsya, rati, arati, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napuMsaka 58. 234-237 1 2. kavAyatAnuvandhI koSa, mAna, mAyA, lobha apratyAkhyAnAvaraNa saMbaMdhI - krodha, mAna, mAyA, lobha pratyAkhyAnAvaraNa saMbaMdhI -- krodha, mAna, mAyA, lobha saMjvalana-saMbaMdhI - krodha, mAna, mAyA, lobha / hapu0 58. 238-241 5. Ayu - 4 deva Ayu, manuSya Ayu, tiryaca Ayu aura narakAyu / hapu0 58.242 6. nAma karma - 93 gati nAma karma 4 -naraka, tiryaca, manuSya aura devagati / jAti nAma karma: 5 - ekendriya se paMcendriya taka / zarIra nAma karma : 5- audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa aura kArmANa / audArika, vaikriyaka, AhAraka aMgopAMga nAma karma * nirmANa nAma karma : 2 --sthAna nirmANa, pramANa nirmANa / bandhana nAma karma : 5 - audArika, vaikriyaka, AhAraka, taMjasa aura kArmANa | saMghAta nAma karma 5 auvArika, vaikiyaka AhAraka, seksa aura karmANa | saMsthAna nAma karma : 6 - samacatusra, nyagrodhaparimaNDala, svAti, kubjaka, vAmana, huNDaka / saMhanana nAma karma : 6 vajrarSabhanArAca, vajranArAca nArAca, ardhanArAca kIlaka, asaM praaptspaattikaa| sparza nAma karma: 8- kar3A, komala, guru, laghu, snigdha, rukSa. zIta, uSNa / rasa nAma karma : 5 - kaTuka, tikta, kaSAyalA, Amla, madhura / gandha nAma karma : 2 - sugandha, durgandha / varNaM nAma karma : 5 - kRSNa, nIla, rakta, pIta aura zukla / AnupUrvya nAma karma 4 manuSya tiyaMca, nAraka agurulaghu - 1, upaghAta - 1, paraghAta -1, AtApa - 1, 1 ucchvAsa - 1, pratyeka zarIra 1, sAdhAraNa - 1, subhaga-1, dubhaMga 1, vihAyogati - 1, trasa - 1, sthAvara - 1, suvara, svara-1, sUkSma- 1, bAvara, sthira, Adeya-1, zubha-1, paryApti-1, anAdeva - 1 azubha- 1, aparyApta-1, paHkIrti-1 apayazaskIti - 1 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 : jaina purANakoza pariziSTa tIrthakara-1, nAma gaNadhara . sandarbha vRSabhasena kumbhasena dRr3haratha 11. zatadhanu devazarmA devabhAk nandana somadatta sUradatta vAyuzarmA yazobAhu devAgni agnideva agnigupta mitrAgni halabhRt mahIdhara mahendra vasudeva 12. 7.gotra2-ucca aura nIca / hapu0 58.279 8. antarAyAya 5-dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya, hapu0 58.243-178 viiryaantraay| hapu0 58.280-282 vRSabhadeva ke kramAnusAra caurAsI gaNadhara mahApurANa ke anusAra harivaMzapurANa ke anusAra sandarbha kra0 nAma gaNadhara mapu0 43.54 vRSabhasena hapu0 12.55 kumbha dRr3haratha zatrudamana devazarmA dhanadeva hapu0 12.56 mapu0 43.55 nandana somadatta suradatta 10. vAyuzarmA hapu0 12.57 subAhu 12. devAgni 13. agnideva mapu0 43.56 14. agnibhUti tejasvI hapu0 12.58 agnimitra haladhara 18. mahIdhara mAhendra vasudeva .57 vasundhara acala hapu0 12.59 meru bhUti sarvasaha yajJa 43.58 sarvagupta 28. sarvapriya hapu0 12.60 sarvadeva 30. vijaya 31. vijayagupta 32. vijayamitra vijayazrI hapu0 12.61 parAkhya 14. 15. 17. 17. 18. vasundhara 20. 21. 22. 23. 24. 26. 26. 27. 28. acala meru merudhana merubhUti sarvayaza sarvayajJa sarvagupta sarvapriya sarvadeva sarvavijaya vijayagupta vijayamitra vijayila aparAjita 29. 29. 30. rrrr mmmmmmmm 31. 3 .59 Jain Education Intemational Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 495 35. 37. 38. 3.60 38. 39. aparAjita vasumitra vasusena sAdhusena satyadeva satyaveda sarvagupta mitra satyavAn vinIta hapu0 12.62 41. 42. mapu0 43.61 44. 44. hapu0 12.63 saMvara . 48. 49. 50. hapu0 12.64 RSigupta RSidatta yajJadeva yajJagupta yajJamitra yajJadatta svAyaMbhuva bhAgadatta bhAgaphalgu gupta guptaphalgu 52. 53. 53. 54. vasumitra vizvasena sAdhusena satyadeva devasatya satyagupta satyamitra nirmala vinIta sambara munigupta munidatta muniyajJa munideva guptayajJa mitrayajJa svayambhU bhagadeva bhagadatta bhagaphalgu guptaphalgu mitraphalgu prajApati sarvasandha varuNa dhanapAlaka maghavAn tejorAzi mahAvIra mahAratha vizAlAkSa mahAbAla zucizAla vaja vajrasAra candracala jaya mahArasa kaccha mahAkaccha nami vinami bala 54. 43.13 mitraphalgu hapu0 12.65 59. 61. 62. 12.66 63. prajApati satyayaza varuNa dhanavAhika mahendradatta tejorAzi mahAratha vijayazruti mahAbala suvizAla vana 43.64 66. 67. hapu0 12.67 70. 70. candracUDa meghezvara 71. 43.65 72. kaccha hapu0 12.68 74. mahAkaccha sukaccha atibala bhadrAvali 77. 77. nami Jain Education Intemational Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496: jainapurANakoSA haeng 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. kra0 1. 2. 3. s 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. nAma gaNadhara ativala bhadrabala nandI mahAbhAgI nandibhitra kAmadeva anupama nAma tora ajitanAtha saMbhavanAtha abhinandananAtha sumatinAtha padmaprabha supAvartanAca candraprabha puSpadanta zItalanAtha zreyAMsanAtha vAsupUjya vimalanAtha anantanAtha dharmanAtha zAntinAtha kunthunAtha aranAtha mallinAtha munisuvrata naminAtha neminAtha pArzvanAtha 1. indrabhUti 5. maurya 9. akampana mahApurANa ke anusAra 2. vAyubhUti 6. maundraya 10. andhavela mapu0 43,66 sandarbha 31 13 mahApurANa ke anusAra "1 "1 3. agnibhUti 7. putra 11. prabhAsa 13 gaNadhara nAma va saMkhyA sihasena Adi nave gagara cAruSeNa Adi 105 gaNadhara vajranAbhi Adi 103 cAmara Adi 116 vAcAmara Adi 110 bala Adi 95 datta Adi 93 vidarbha Adi 88 anagAra Adi 81 kunthu Adi 77 dharma Adi 66 mandara Adi 55 jaya Adi 50 ariSTasena Adi 43 cakra Adi 26 svayaMbhU Adi 35 kumbhAryaM Adi 30 vizAkha Adi 28 zeSa tIrthaMkaroM ke pramukha gaNadhara malli Adi 18 suprabhAryAdi 17 varadattAdi 11 svayaMbhU Adi 10 4. sudharma 8. maitreya nAya gaNadhara vinami bhadrabala nandI 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. anupama mapu0 74.356, 374 mahAnubhAva nandimitra kAmadeva mahAvIra ke gaNadhara sandarbha mapu0 48.43 mapu0 49.43 mapu0 50.57 mapu0 51.76 mapu0 52.58 mapu0 53.46 mapu0 54.244 mapu0 5552 mapu0 56.56 mapu0 57.54 mapu0 58.44 mapu0 59.48 mapu0 60.37 mapu0 61.44 mapu0 63.489 mapu0 64.44 mapu0 65.39 yapu0 66.54 mapu0 67.49 mapu0 69.60 mapu0 71.182 mapu0 73.149 1. indrabhUti 5. sudharma 9. acala vajra Adi 103 camara Adi 116 vajracamara Adi 111 bali Adi 95 dattaka Adi 93 vaidarbha Adi 88 harivaMzapurANa ke anusAra gaNadhara nAma evaM saMkhyA siMhasena Adi nabbe gaNadhara, cArudatta Adi 105 gaNadhara anagAra Adi 81 kunyu Adi 77 supadi 66 mandarArya Adi 55 jaya Adi 50 ariSTasena Adi 43 cakrAyuSa Adi 36 svayaMbhU Adi 35 kunyu Adi 30 vizAkha Adi 28 Adi 18 somaka Adi 17 bAda 11 svayaMbhU Adi 10 2. agnibhUti 6. mANDavya 10. medArya sandarbha hapu0 12.69 harivaMzapurANa ke anusAra 3. vAyubhUti 7. mIputra 27 11. prabhAsa hapu0 12.70 " " pariziSTa sandarbha hapu0 60.346 hapu0 60.346 mapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 60.347 hapu0 0 60.347 hamu0 60.347 hapu0 60.348 hapR0 60-348 hapu0 60.348 0 60.348 hapu0 10 60.348 hahu 0 hapu0 60.348 hapu0 60.348 hapu0 60.348 hapu0 60.348 hapu0 60.349 hapu0 60.349 4. zucidatta 8. akampana hapu0 3.41-44 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 497 drAvatAra garbhAnvaya kriyAe~ 7. upAdhivAk bhASA 8. nikRti bhASA 9. apraNati bhASA 10. mogha (moSa) bhASA 11. samyagdarzana bhASA 12. mithyAdarzana1. AdhAna 2. prIti 3. suprIti 4. dhRti bhASA 5. moda 6. priyodbhava 7. nAmakarma 8. bahiryAna hapu0 10.91-97 9. niSadyA 10. prAzana 11. kezavApa 12. lipi satya-bheda 13. saMkhyAnasaMgraha 14. upanauti 15. vratacaryA 16. vratAvataraNa 17. vivAha 18. varNalAbha 19. kulacaryA 20. gRhIzitA 1. nAma satya 2. rUpa satya 3. sthApanA satya 21. prazAnti 22. gahatyAga 23. dIkSAdya 24. jinarUpatA 4. pratItyasatya 5. saMvRttisatya 6. saMyojanA satya 25. maunAdhyayanavRttatva 26. torthakRtbhAvanA 27. gurusthAnAbhyupagama 7. janapada satya 8. deza satya 9. bhAva satya 28. gaNopagraha 29. svagurusthAnasaMkrAnti 30. niHsaMgatvAtmabhAvanA 10. samaya satya 31. yoganirvANa saMprApti 32. yoganirvANasAdhana 33. indropapAda hapu0 10.98-107 34. indrAbhiSeka 35. vidhidAna 36. sukhodaya chappana-dikkumArI-deviyA~ 37. indratyAga 38. indrAvatAra 39. hiraNyotkRSTajanmatA 40. mandarendrAbhiSeka 41. gurUpUjopalambhana 42. yauvarAjya meru parvata ke cAroM parvatoM ke madhya vidyamAna AThakUToM meM krIDA 43. svarAjyaprApti 44. cakralAbha 45. digvijaya karane vAlI deviyA~ 46. cakrAbhiSeka 47. sAmrAjya 48. niSkrAnti 1. bhogaMkarA 2. bhogavatI 3. subhogA 4. bhogamAlinI 49. yogasanmaha 50. Arhantya 51. tadvihAra 5. vatsamitrA 6. sumitrA 7. vAriSaNA 8. acalAvatI 52. yogatyAga 53. agranivRtti hapu0 5.226-227 mapu0 38.55-63 meru kI pUrvottara dizA meM vidyamAna kaToM kI deviyA~ guNasthAna, mArgaNA, pramAda, bhASA aura satya bheda 1. meghaMkarA 2. meghavatI 3. sumeghA 4. medhamAlinI guNasthAna-sUcI 5. toyadhArA , 6. vicitrA 7. puSpamAlA 8. aninditA 1. mithyAdRSTi 2. sAsAdana 3. samyagmithyAtva 4. asaMyata samyagdRSTi hapu0 5.332-333 5. saMyatAsaMyata 6. pramattasaMyata 7. apramattasaMyata 8. apUrvakaraNa rUcakavara parvata ke pUrva meM vidyamAna kUToM ko deviyAM 9. anivRttikaraNa 10. sUkSmasAmparAya 11. upazAntakaSAya 12. kSINamoha 13 sayogakevalI 14. ayogakevalI 1. vijayA 2. vaijayantI 3. jayantI 4. aparAjitA hapu0, 3.80-83 5. nandA 6. nandottamA 7. AnandA 8. nAndIvardhanA mArgaNA-sacI hapu0 5.705-706 1. gati 2. indriya 3. kAya 4. yoga 5. veda rUcakavara parvata ke dakSiNa dizAvartI kUToM ko vAsinI deviyA~ 6. kaSAya 7. jJAna 8. saMyama 9. samyaktva 10. lazyA 1. svasthitA 2. sUpraNidhi 3. suprabuddhA 4. yazodharA 11. darzana 12. saMjJitva 13. bhavyatva 14. AhAra 5. lakSmImatI 6. kItimatI 7. vasundharA 8 citrAdevI hapu0 58.36-37 hapu0 5.708-710 pramAda-bheda nindrA rUcakavara parvata ke pazcima meM vidyamAna kuToM ko deviyA~ 1. ilAdevI 2. surAdevI 3. pRthivIdevI kaSAya 4. padmAvatI devI 5. kAMcanAdevI 6. navamikA devI vikathA 4 7. sItA devI 8. bhadrikA devI praNaya (sneha) 1 hapu0 3.88 hapu0 5.712-714 rUcakavara parvata ke uttara meM vidyamAna kuToM kI vAsinI deviyA~ bhASA-bheda 1. lambusA 2. mizrakezI 3. puNDarI kiNI 4. vAruNI 1. abhyAkhyAna bhASA 2. kalaha bhASA 3. paizunya bhASA 5. AzA 6. hI 7. zrI 8. zruti 4. baddhapralApa bhASA 5. rati bhASA 6. arati bhASA hapu0 5.715-717 iMdriya 15 Jain Education Intemational Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 purANakoza 1. pUrva meM 2. dakSiNa meM 3. pazcima meM 4. uttara meM rUcakavara parvata kI vidya utkumArI deviyA~ citrAdevI erefor hapu0 5.718- 721 kavara paryaMta vAsinI vikkumArI deviyoM kI pradhAna deviyA~ rucakA devI rucakojjvalA devI 1. aizAna 2. Agneya 3. naiRtya 4. vAyavya 1. anazana 4. rasaparityAga 1. prAyazcitta 5. vyutsarga 1. AlocanA 5. vyutsarga 9. upasthAna 1. jJAnavinaya 1. vAcanA 4. AmnAya 2. avamaudarya 5. tana santApa 2. vinaya 6. dhyAna para devI sUSAmaNi devI tapa-bheva bAhyatapa Abhyantara tapa rucakAbhA rucakaprabhA 2. pratikramaNa 6. tapa 1. AbhyAntaropAdhi tyAga 3. vRttiparisaMkhyAna 6 vivizayanAsana 2. vaiyAvRtya prAyazcita ke bheda vinaya tapa ke bheda 2. darzana vinaya 3. cAritravinaya 3. tadubhaya 7. cheda 0 18.69, 20. 190 204 svAdhyAya tapa ke bheda 2. pRcchanA 5. upadeza hapu0 5.722-724 utsarga tapa ke bheda pu0 18.67-68 4. svAdhyAya 4. viveka 8. parihAra hapu0 64,32-37 4. upacAra vinaya hapu0 64.38-41 2. anuprekSA hapu0 60.46-48 2. bAhyopAdhi tyAga hapu0 60.49-50 1. prAcArya 2. upAdhyAya 3. tapasvI 4. zaikSya 5. glAna ina dasa prakAra ke muniyoM kI sevA / 1. asurakumAra 4. dvIpakumAra 7. vidyutkumAra 10. vAyukumAra 1. candra 1. kinnara 5. yakSa deva-bheda 1. bhavanavAsI deva 2. vyantara deva 3 jyotiSka deva 4. vaimAnika deva bIvaca 14.64 1. saudharma 5. hA 9. zukra 13. Anata vaiyAvRtya tapa ke bheda 2. sUrya 2. nAgakumAra 5. udadhikumAra 8. dipakumAra bhavanavAsI deva-bheda jyotiSka deva-bheda 3. graha 2. kiMpuruSa 6. rAkSasa 1. nau graiveyaka 6. gaNa 7. kula 8. saMgha vyantara deva-bheda 2. mahoraga 7. bhUta 9. sAdhu 10. manoza ( inakA eka sAtha purANoM meM nAmollekha nahIM hai) 10. mahAzukra 14. prANata pariziSTa hapu 60.42-45 3. suparNakumAra 6. stanitakumAra 9. agnikumAra vaimAnika kalpopapanna deva-bheda 2. IzAna 3. sanatkumAra 6. brahmottara 7. lAntava 11. satAra 15. AraNa 4. nakSatra 5. tArAgaNa hapu0 6.7, vIvaca0 14.52 hapu0 4.63-65 4. gandharva 8. pizAca mapu0, 63.185-186 4. mAhendra 8. kApiSTha 12. sahasrAra 16. acyuta vaimAnika kalpAtIta deva-bheda adhoveyakamadhya graiveyaka sudarzana, amoSa, suprabuddha yazodhara, subhadra, suvizAla sumana, saumanasya prItikara Urdhva graiveyaka 2. nau anUdi Aditya, artha, abhimAlinI, vajra, vairocana, saumya, saumyarUpaka, aMka, sphuTika / 3. pA~ca anuttara-- vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita, sarvArthasiddhi | hapu0 6.39-40, 52-53, 63-65 0636-38 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 499 pudgala, maMgala dravya, naya aura naraka bhUmiyA~ pudgala ke chaH bheda 1. sUjhamasUkSma 2. sUkSma 3. sUkSmasthUla 4. sthUla-sUkSma 5. sthUla 6. sthUla-sthUla mapu0 24.149 aSTa maMgala-dravya 2. dhvajA 3. kalaza 4. camara 5. supratiSThaka tthonaa| 6. jhArI 7. darpaNa 8. tAr3a-paMkhA mapu0 13.37,913 naya 1. naigama 5. zabda 2. saMgraha 3. vyavahAra 4. RjusUtra 6. samabhiruDha 7. evaMbhUta hapu0 58.41 naraka-bhUmiyoM ke rUdanAma dharmA pratyeka nikAya meM honevAle viziSTa deva-bheda 1. indra 2. sAmAnika 3. trAyastriza 4. pAriSad 5. AtmarakSa 6. lokapAla 7. anIka 8. prakIrNaka 9. Abhiyogya 10. kilviSika mapu0 22.14-29, vIvaca0 14.25-41 dhyAna-bheda ArtadhyAna ke bheda 1. iSTa viyogaja2. aniSTa saMyogaja 3. nidAnapratyaya 4. vedanodgamodbhava mapu0 21.34-35 raudradhyAna ke bheda 1. hiMsAnanda 2. mRSAnanda 3. steyAnanda 4. saMrakSaNAnanda mapu0 21.43 dharmadhyAna ke bheda 1. apAyavicaya 2. upAya vicaya 3. jIvavicaya 4. ajIvavicaya 5. vipAkavicaya 6. virAgavicaya 7. bhavavicaya 8. saMsthAnavicaya 9. AjJAvicaya 10. hetuvicaya mapu0 21.140-160, hapu0 56.40-50 zukladhyAna 1. pRthakatvavitarkavIcAra 2. ekatvavitarkavIcAra mapu0 21.168 paramazukladhyAna 1. sUkSmakriyApAti 2. samucchinnakriyAnivarti mapu0 21.195-196 parISaha tathA dharma-bheda parISaha 1. kSudhA 2. tRSA 3. zIta 4. uSNa 5. daMza mazaka 6. nAgnya 7. arati-rati 8. strI 9. caryA 10. bhU-zayyA 11. niSadyA 12. Akroza 13. vadha 14. yAcanA 15. alAbha 16. adarzana 17. roga 18. tRNasparza 19. prajJA 20. ajJAna 21. mala 22. satkAra puraskAra mapu0 11.100-102 naraka-bhUmiyA~ 1. ratnaprabhA 2. zarkarAprabhA 3. bAlukAprabhA 4. paMkaprabhA 5. dhUmaprabhA 6. tamaHprabhA 7. mahAtama-prabhA vaMzI zilA (meghA) aMjanA ariSTA mAdhavI mAdhavI mapu010.31-32 bharateza dvArA stuta vRSabhadeva ke 108 nAma (mahApurANa parva 24.30-45) kramAMka nAma zloka kramAMka nAma zloka 1. akSayya 35 15. anazvara 2. akSara 35 16. anAdi 3. agraya 37 17. anitvara 4. acyuta 34 18. apAra 5. aja 30 19. apAri 6. ajara 34 20. amadhyopimadhyama 7. aNIyAn 43 21. ayonija 8. ardhamAri 39 22. araja 9. adhijyoti 34 23. arahA 10. adhideva 30 24. arihA 11. adhvara 41 25. arhat 12. anakSa 35 26. Ajya 13. anakSara 35 27. AtmabhU 14. ananta 34 28. Adideva dharma 1. uttama kSamA 4. uttama zauca 7. uttama tapa 10. uttama brahmacarya 2. uttama mArdava 5. uttama satya 8. uttama tyAga 3. uttama Arjava 6. uttama saMyama 9. uttama AkiMcanya mapu0 11.103-104 zauca dharma ko pAMcavAM dharma bhI kahA hai mapu. 36.157-158 Jain Education Intemational Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 : jaina purANakoza pariziSTa 38 kramAMka nAma 29. AdipuruSa 30. Adyakavi 31. ijya 32. ina 33. Iza 34. IzAna 35. uttamo'nuttara 36. kaMjasaMjAta 37. karmArAtinizumbhana 38. kAmajijjettA 39. garimAspada 40. gariSTha 41. guNAkara 42. chandovid 43. chandakartA 44. jagabhartA 45. jitvara 46. jina 47. jinakuMjara 48. jiSNu 49. jyeSTha 50. tamori 51. dharmadhvaja 52. dharmanAyaka 53. dharmapati 24. dharmAdi 15. dhyeya 56. nitya 57. niraMjana 18. niruddha 59. paraMjyoti 60. paramatattva 61. paramAtmA 62. parameSThI 63. puNyanAyaka 64. puNyagaNya 65. pumAna 66. purANa 67. puru 68. pUta 69. prabhUSNu zloka kramAMka nAma zloka kramAMka nAma zloka kramAMka nAma zloka 31 70. buddha 38 111. zaMbhava 36 123. syeSTha ___71. brahmapadezvara 45 112. zambhu 36 124. sraSTA 72. brahmaviddhyeya 45 113. zaMyu 36 125. svayaMprabha 34 73. brahmA 30 114. zaMvada 36 126. svayaMbhU 34 74. bhagavAn 33 115. zaraNya 37 127. hara 75. bhavAntaka 44 116. zAnta 44 128. hari 76. bhavyabhAskara 36 117. ziva 44 129. havi 77. bhavyAbjinIbandhu 41 118. sayogI 38 130. havirbhuk 40 78. bhUSNu 44 119. siddha 38 131. havya 40 79. makhajyeSTha 41 120. sUkSma 38 132. hiraNyagarbha 43 80. makhAMga 41 121. sthavIyAna 43 133. hotA 43 81. mahAn 44 122. sthAsnu 82. mahIyAn mahApurANa ke parva 24 zloka 30 se 45 kA adhyayana karane se jJAta 83. mahIyita hotA hai ki cakravartI bharateza ne 133 nAmoM se vRSabhadeva kI stuti kI hai 39 84. mahezvara jabaki zloka 46 meM unake dvArA vRSabhadeva ke 108 nAmoM kA hRdaya se 85. mahya smaraNa kara stuti kiyA jAnA batAyA gayA hai / 86. mohasurAri nAmoM kA artha-sAmya kI dRSTi se adhyayana kie jAne para aisA 87. yajvA pratIta hotA hai ki 108 nAmoM se adhika Aye 25 nAmoM kI punarAvRtti 88. yogavidAMvara 35 89. yogAtmA 38 bhinna-bhinna nAma hote hue bhI jo nAma samAna artha meM Aye haiM, ve 43 90. yogI 37 nimna prakAra haiM36 91. vadatAMvara 39 kramAMka sAmAnya nAma zloka samAna artha meM vyavahRta nAma zloka 40 92. vareNya 1. akSayya 35 nitya 39 93. vAcaspati 39 2. akSara anazvara 40 94. vijiSNu 35 3. acyuta stheSTha 39 95. vidhAtA anitvara sthavIyAn 45 96. vibhu apAri arihA 44 97. viyonika ayonija viyonika 38 98. vizvatomukha arihA mohasurAri 38 99. vizvato'kSimayajyoti Ajya havya 30 100. vizvadRk ijya mahya 33 101. vizvabhuk 32 10. 33 102. vizvayoni 32 11. IzAna 33 103. vizvarAD 31 12. paramajyoti adhijyoti 37 104. vizvavyApI 32 13. paramAtmA bhagavAn 42 105. vizveTa puNyanAyaka puNyagaNya 31 106. viSNu 35 15. prabhUSNu bhUSNu 37 107. vRSabha brahmA brahmapadezvara 31 108. vRSabhadhvaja 33 17. brahmA hariNyagarbha 37 109. vedavid 39 18. mahAn mahIyAn 30 110. zaMkara 36 19, yajvA 31 32 4. 5. ; 32 9. vibhu Iza hotA Jain Education Intemational Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 20. 21. 22. 23. 24. 25. vidhAtA vizvatomukha viSNu vRSabha far sUkSma 'mahApurANa ke anusAra ahiMsAvrata bhAvanAe~ 1. manoti 2. vanagupti 3. IryAsamiti 4. kAyaniyantraNa 5. viSvANasamiti mapu0 20.161 1. krodha tyAga 2. lobha tyAga 3. bhaya tyAga 4. hAsya tyAga 5. vRSAnuga vANI bolanA mapu0 20.162 1. mitAhAra 2. ucitAhAra 3. abhyanujJAtagrahaNa 4. aho'nyathA 5. saMtoSa bhaktapAna isa prakAra dAIM ora darzAe gaye nAma unake sAmane darzAe gaye nAmoM ke samAnArthI haiN| ye nAma 25 haiN| Upara darzAe 133 nAmoM meM ye 25 nAma kama kara dene se zeSa 108 ve nAma jJAta hote haiM jinake dvArA cakrI bharateza ne vRSabhadeva kI stuti kI thI / bhAvanAe~ mahAvrata -bhAvanAeM 31 31 mapu0 20.163 35 1. strIkathA tyAga 2. strI Alokana tyAga 3. strI saMsarga tyAga 4. prAtasmRtayojanamarjana 30 44 38 satyavrata- bhAvanAeM sraSTA vizvaduk hari jyeSTha hara aNIyAn harivaMzapurANa ke anusAra ahiMsAvrata bhAvanAe~ 1. suvAragupti 2. sumanogupti 3. svakAlevIkSya bhojana acauryavrata bhAvanAe~ 4. IryAsamiti 5. AdAna nikSepaNasamiti 1. svakrodha tyAga 2. sva lobha tyAga 3. sva bhIrutva tyAga hapu0 58.118 4. sva hAsya tyAga 5. uddha bhASaNa (prazastra vacana bolanA ) hapu0 58.119 1. zUnyAgAravAsa 2. vimocitAgAravAsa brahmacarya vrata bhAvanAe~ 31 32 36 hapu0 58.120 43 36 43 3. anyAnuparodhita (paroparodhAkaraNa) 4. zuddhi 5. (sa) visaMvAda 1. strIrAga kathA zravaNa tyAga 2. strI- ramyAMga nirokSaNa tyAga 3. aMga saMskAra kA tyAga 4. vRSya rasa tyAga 5. vRSyarasa varjana mapu0 20.164 indriyaviSayabhUta sacita, acitta, padArthoM meM Asakti kA tyAga / 1. darzanavizuddhi 2. vinayasampannatA 3. zIlavrateSvanatIcAra 4. abhIvanopayoga 1. uttama kSamA 2. uttama mArdava 3. uttama Arjava 4. uttama satya 5. uttama zauca 1. saMvega 2. prazama 3. sthairya 4. asaMmUDhatA parigraha parimANavrata 1. maitrI 2. pramoda mapu0 20.165 solaha kAraNa-bhAvanAe~ 9. vaiyAvRtya 5. pUrva ratasmRti syAma hapu0 58.121 11. AcArya bhakti 12. bahuzrutabhakti 5. saMvega 13. pravacanabhakti 6. zaktitas tyAga 14. Avazyaka parihANi 7. zaktis tapa 15. mArga prabhAvanA 8. sAdhu-samAdhi 16. pravacanavAtsalya mapu0 7.88, 11.68-78, papu0 2.192, hapu0 34.131-149 dharmadhyAna kI isa bhAvanAeM jaina purANako 501 indriyoM ke iSTa-aniSTa viSayoM meM rAga-dveSa kA tyAga karanA / 10. ahaM bhakti samyaktva bhAvanAeM 6. uttama saMyama 7. uttama tapa 8. uttama tyAga 9. uttama AkiMcanya 10. uttama brahmacarya sAmAnya cAra bhAvanAe~ hapu0 58.122 5. asmaya 6. Astikya 7. anukampA mapu0 38.157-158 3. kAruNya 4. mAdhyastha mapu0 21.97 hapu0 58.125 mithyA dRSTiyA~ mUlataH dRSTiyAM cAra prakAra kI hotI haiN| ye haiM-kriyAdRSTi, akriyAdRSTi, ajJAnadRSTi aura vinayadRSTi / inameM kriyAdRSTi ke eka sau assI, akriyAdRSTi ke caurAsI, ajJAnadRSTi ke sar3asaTha aura vinayadRSTi ke battIsa bheda hote haiN| cAroM kI kula dRSTiyA~ tIna sau tiresaTha hotI haiN| ina dRSTiyoM kA vivaraNa nimna prakAra hai Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502: jainapurANako kriyAvAdI niyati, svabhAva, kAla, deva aura pauruSa ina pA~ca ko svataH parataH, nitya aura anitya ina cAra se guNita karane para bIsa bheda hote haiM tathA ina bIsa bheToM ko jIvAdi nau padArthoM se guNita karane para isake eka sau assI bheda hote haiN| hapu0 10.49-51 akriyAvAdI jIvAdi sAta tattva-niyati, svabhAva, kAla, deva aura pauruSa kI apekSA na svataH haiM aura na parataH / ataH sAta tattvoM meM niyati Adi pA~ca kA guNA karane para paiMtIsa aura paiMtIsa meM svataH parataH ina do kA guNA karane para sattara bheda hue / jIvAdi sAta tatva niyati aura kAla kI apekSA nahIM hai ataH sAta meM do kA guNA karane para caudaha bheda hue / ina caudaha bhedoM ko pUrvokta sattara bhedoM meM milA diye jAne para akriyAvAdiyoM ke caurAsI bheda hote haiN| hapu0 10.52-53 ajJAnavAdI jIvAdi nau padArthoM ko sat, asat, ubhaya, avaktavya sad avaktavya, asad avaktavya aura ubhaya avaktavya ina sAta bhaMgoM se kauna jAnatA hai isa ajJAnatA ke kAraNa nau padArthoM meM sAta bhaMgoM kA guNA karane se tresaTha bheda hote haiM / inameM jIva kI sat utpatti ko jAnanevAlA kauna haiM ? jIva asat utpatti ko jAnanevAlA kauna hai ? jIva kI sat-asat utpatti ko jAnanevAlA kauna hai ? aura jIva kI avaktavya utpatti ko jAnanevAlA kauna hai ? bhAva kI apekSA svIkRta ina cAra bhedoM ke ajJAnavAdiyoM ke kula sar3asaTha bheda hote haiN| hapu0 10.54-58 vinayavAdI mAtA, pitA, deva, rAjA, jJAnI, bAlaka, vRddha aura tapasvI ina AThoM meM pratyeka kI mana, vacana, kAya aura dAna se vinaya kiye jAne se isake battIsa bheda hote haiM / hapu0 10.59-60 mukta jIva kI vizeSatAeM kra0 1. 2. 3. 4. 5. nAma anazvaratA acalatA akSayapanA 8. anantasukhapanA avyAbAdhapanA 9. nIrajasapanA anantajJAnIpanA 10. nirmalapanA 1. darzana - pratimA 2. vrata - pratimA 6. anantadarzanapanA 11. acchedyapanA 7. anantavIryapanA 12. abhedyapanA 13. akSarapanA 14. aprameyapanA mapu0 42.95-103 yoga aura pratimAe~ pratimAe~ 7. bahmacarya-pratimA 8. ArambhatyAga- pratimA 3. sAmAyika pratimA 4. proSadhopavAsa- pratimA 5. sacittatyAga pratimA 6. rAtribhutitvA pratimA 1. satyamanoyoga 2. asatyamanoyoga 3. ubhayamanoyoga 4. anubhayamanoyoga 5. satyavacanayoga 6. asatyavacanayoga vIvaca0 18.36-37, 60-70 yoga-bheda harivaMzapurANakAra ne cAra manoyoga cAra vacanayoga aura pA~ca kAyayoga milakara teraha prakAra kA batAyA hai| TIkAkAra ne inake nim nAmoM kA ullekha kiyA hai 9. parityAga pratimA 10. anumatityAga-pratimA 11. uddiSTatyAga-pratimA 1. ahiMsAta 4. svadAra saMtoSavrata 7. ubhayavacanayoga pramattasaMyataguNasthAna meM AhAraka kAyayoga aura AhArakamiSa kAyapoga kI saMbhAvanA rahane se yoga ke pandraha bheda bhI mAne gaye haiM / hapu0 58.197 1. sAmAyika 2. proSadhopavAsa 8. anubhavacanayoga 9. audArika kAyayoga 10. audArikamikAyayoga 11. vaikriyaka kAyayoga 12. vaikriyakamizra kAyayoga 13. kArmaNakAyayoga vrata aura unake aticAra vrata paMcANuvrata 2. 5. icchAparimANavrata guNavrata 1. divrata 2. dezavrata 3. anarthadaNDavrata - pApopadeza, apadhyAna, pramAdAcarita, hiMsAdAna aura duHzruti / pariziSTa aticAra asANuvrata ke aticAra 1. bandha-gatirodha karanA / 2. vadha daNDa Adi se pITanA / 3. chedana -karNa Adi aMgoM kA chedanA / 3. acauryANuvrata hapu0 58.138-142 zikSAvrata 3. upabhoga- paribhogaparimANa 4. atithisaMvibhAga hapu0 58.144-147 4. atibhArAropaNa - adhika bhAra lAdanA / 5. annapAna nirodha - samaya para bhojana-pAnI nahIM denA / pu0 58.153-158 hapu0 58.164-165. Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1. mithyopadeza 4. nyAsApahAra acauryAvrata ke aticAra 1. stenaprayoga 2. tadAhRtAdAna 4. honAdhikamAnoramAna 5 pratirUpaka vyavahAra satyANuvrata ke aticAra 2. rahobhyAkhyAna 5. sAkAramanyameva 1. paravivAhakaraNa 2. anaMgakrIDA 4. agRhItvarikAgamana 5. kAmatIvrAbhiniveza brahmacaryANuvrata ke aticAra 1. hiraNya-savarNa - prAmANAtikrama 2. vAstu kSetra prAmANAtikrama 3. dhana-dhAnya - prAmANAtikrama 4. dAsI dAsa - prAmANAtikrama pramANAtikrama 5. 1. adhovyatikrama 4. smRtyantarAdhAna 1. preSya-prayoga 4. zabdAnupAta parigrahaparimANayata ke aticAra digvrata ke aticAra 0 tiryagvyatikrama 5. kSetra - anarthadaNDavrata ke aticAra 1. kandarpa 2. kIlakRSNa 3. maukhayaM 4. asamIkSyAdhikaraNa 5. upabhogAparibhogAnartha kya 2. phUTalekha kiyA dezavrata ke aticAra 2. Anayana 5. rUpAnupAta hapu0 58.179 sAmAyika zikSAvata ke aticAra 1. manoyoga vidhAna 2. vacanayoga duSpraNidhAna 3. kAyayoga duSpraNidhAna pu0 58.166-170 3. viruddha rAjyAtikrama hapu0 58. 171-173 mapu0 20.165, hapu0 58. 176 3. gRhIte tvarikAgamana pu0 58, 174-175 3. Urdhvavyatikrama hapu0 58.177 3. pudgala kSepa hapu0 58. 178 anarthadaNDavata ke bheda 1. pApopadeza 2. apadhyAna 3. pramAdAcarita 4. hiMsAdAna 5. ti hapu0 58.146 atithisaMvibhAgavata ke aticAra 1. sacitta nikSepa 2. sacittAvaraNa 3. para vyapadeza 4. anAdAra 5. smRtyanupasthAna hapu0 68.180 proSadhopavAsa vrata ke aticAra 1. anavekSya malotsarga 2. anavekSyAdAna 3. anavekSyasaMstarasaMkrama 4. anaikAgratA 5. anAdara 1. sacittAhAra 2. sacitta saMbaMdhAhAra 3. sacitta sanmizrAhAra 1. RSabhadeva 2. ajitanAtha hapu0 58. 181 upabhogaparibhoga parimANavrata ke aticAra 3. sambhavanAtha 4. abhinandananAtha 5. sumatinAtha 6. padmaprabha 7. supArzvanAtha 8. candraprabha 9. puSpadanta 10. zItalanAtha 11. zreyAMsanAtha 12. vAsupUjya 1. bharata 4. sanatkumAra 7. aranAtha 10. hariSeNa 1. tripRSTha 4. puruSottama 7. datta jaina purANakoza: 503 4. mAtsarya 5. kAlAlikama zalAkA-puruSa vartamAna cobIsa tIrthakura 0 58.183 sallekhanA ke aticAra 1. jIva 2. maraNAzaMsA 3. nidAna 4. sukhAnubandha 5. mitrAnurAga 4. abhiSavAhAra 5. duSpakvAhAra 2. sagara 5. zAntinAtha 2. dvipRSTha 5. puruSasiMha 8. lakSmaNa hapu0 58.184 hapu0 58.182 13. vimalanAtha 14. anantanAtha 15. dharmanAtha 16. zAntinAtha 17. kunthunAtha 18. aranAtha 19. mallinAtha 20. munisuvratanAtha 21. naminAtha papu0 5.212-216, hapu0 60.138-141 vartamAna bAraha cakravartI 22. neminAtha 23. pArzvanAtha 24. mahAvIra 3. maghavA 6. kunthunAtha 8. subhUma 9. mahApadma 11. jayasena 12. brahmamadatta hapu0 60.286-287, vIvaca0 18.109-110 vartamAna 9 nArAyaNa 3. svayambhU 6. puNDarIka 9. kRSNa hapu0 60.288-289 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 : jaina purANakoza pariziSTa 1. azvagrIva 4. nizumbha 7. praharaNa sarala sugrIva teMdU 0 nAma tIrthaGkara 1. vRSabhanAtha 2. ajitanAtha 3. saMbhavanAtha 4. abhinandananAtha 5. sumatinAtha 6. padmaprabha 7. supArzvanAtha 8. candraprabha 9. suvidhinAtha 10. zItalanAtha 11. zreyAMsanAtha 12. vAsupUjya 13. vimalanAtha 14. anantajit 15. dharmanAtha 16. zAntinAtha 17. kunthunAtha 18. aranAtha 19. mallinAtha 20. munisuvrata 21. naminAtha 22. neminAtha 23. pArzvanAtha 24. mahAvIra vartamAna 9 pratinArAyaNa vartamAna 9 balabhadra 2. tAraka 3. meruka 1. vijaya 2. acala 3. sudharma 5. madhukaiTabha 6. bali 4. suprabha 5. sudarzana 6. nAndI 8. rAvaNa 9. jarAsandha 7. nandimitra 8. rAma 9. padma hapu0 60.291-292 hapu0 60.290 vartamAna tIrthakara-sAmAnya paricaya janma nagarI mAtA pitA caityavRkSa nirvANa bhUmi janmatithi ayodhyA marudevI nAbhirAya vaTa kailAsa caita kR0 navamI vijayA sinhaa saptaparNa sammedagiri mAgha zu0 navamI zrAvastI senA jitAri zAla mArga, zu0 pUrNimA ayodhyA siddhArthA saMvara mAgha, zu0 dvAdazI ayodhyA sumaMgalA meghaprabha priyaMga zrAvaNa, zu0 ekAdazI kauzAmbI susImA dharaNa kArtika kR0 trayodazI kAzI pRthivI supratiSTha zirISa jyeSTha, zu0 dvAdazI candrapurI lakSmaNA mahAsena nAgavRkSa pauSa, kRSNa ekAdazI kAkandI rAmA zAli mArga zu0 pratipadA bhadrilApurI sunandA dRr3haratha plakSa mArga kR0 dvAdazI siMhanAdapura viSNuzrI viSNurAja phAlguna, kR0 ekAdazI campApurI jayA vasupUjya pATalA campApurI, phAlguna kR0 catu kAmpilya zarmA kRtavarmA jAmuna sammedagiri, mAgha, zu0 caturdazI ayodhyA sarvayazI siMhasena jyeSTha kR0 dvAdazI ratnapura suvratA bhAnurAja dadhiparNa mAgha zu0 trayodazI hastinApura airA vizvasena nandI jyeSTha kR0 caturdazI zrImatI tilaka vaizAkha, zu0 pratipadA sudarzana Amra mArga zu0 caturdazI mithilA rakSitA azoka mArga0 zu0 ekAdazI kuzAgranagara padmAvatI campaka Asauja, zu0 dvAdazI mithilA vaprA vijaya vakula ASAr3ha kR0 dazamI sUryapura zivA samudravijaya, meSazRMga Urjayanta vaizAkha, zu0 trayodazI vArANasI varmA azvasena dhava sammedagiri, pauSa, kR0 ekAdazI kuNDapura priyakAriNI siddhArtha, zAla pAvApurI, caitra zu0 trayodazI hapu. 60.169-205. zalAketara-puNya-puruSa vartamAna kulakara mapu0 3.63 hapu0 7.125 8. cakSuSmAn mapu0 3.120 hapu0 7.157 mapu0 3.77 hapu0 7.149 9. yazasvAn mapu0 3.125 hapu0 7.160 mapu0 3.90 hapu0 7.150 10. abhicandra mapu0 3.129 hapu0 7.161 mapu0 3.103 hapu0 7.152 11. candrAbha mapu0 3.134 hapu0 7.163 mapu0 3.107 hapu0 7.154 12. marudeva mapu0 3.139 hapu07.164 mapu0 3.112 hapu07.155 13. prasenajit mapu0 3.146 hapu0 7.166 mapu0 3.117 hapu07.156 14. nAbhirAya mapu0 3.152 hapu0 7.169 pIpala sUrya mitrA kumbha sumitra 1. pratizruti 2. sanmati 3 kSemaMkara 4. kSemaMdhara 5. sImaMkara 6. sImaMdhara 7. vimalavAhana Jain Education Intemational Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1. bhImAvali 2. jita 5. supratiSThaka 6. acala 9. ajitanAbhi 10. pITha 1. bhIma 5. kAla 9. unmukha aMga-praviSTa 2. mahAbhIma 6. mahAkAla 7. AtmapravAdapUrva 10. vidyAnupUrva 13. kriyAvizAlapUrva 1. parikarma 5. cUlikA vartamAna rudra 1. AcArAMga 4. samavAyAMga 7. zrAvakAdhyayanAMga 10. praznavyAkaraNAMga 11 vipAkasUtrAMga 1. candraprajJapti 4. dvIpasamudraprati 3. rudra 4. vizvAnala 7. puNDarIka 8. aticara 11. sAtyakiputa vartamAna nArada 1. pUrvAnta 4. adhruva 7. kalpa/mahAkalpa 1.0 sarvArthakalpaka 13. siddhi 64 3. rudra 4. mahArudra 7. caturmukha 8. naravaktra zruta-bheda aMga 2. sUtrakRtAMga 3. sthAnAMga 5. vyAkhyAprajJapti aMga 6. jJAtRdharmakathAMga 8. antakRddazAMga 9. anutaropapAdhikayAMga 12. dRSTivAdAMga pUrva 2. agrAyaNIyapUrva 1. utpApUrva 4. astinAstipravAdapUrva 5. jJAnapravAdapUrva 8. karmapravAdapUrva 11. kalyANapUrva 14. lokabindupUrva aMza bAhya ta 2. stavana 1. sAmAyika 3. vandanA 4. pratikramaNa 5. vainayika 6. kRtikarma 7. dazavaikAlika 8. uttarAdhyayana 9. kalpavyavahAra 10. kalpAkalpa 11. mahAkalpa 12. puNDarIka 12. mahApuNDarI 14. nikA 2. sUtra 3. anuyoga hapu0 60.534-536 hapu0 60.548-549 parikarma ke bheva hapu0 2.102-105, 10.125 - 126 dRSTiyAMga ke meva 2. aparAnta 5. acyavanalabdhi 8. artha 11. nirvANa 14. upAdhyAya hapu0 2.92-95 3. vIrya pravAdapUrva 6. satyapravAdapUrva 9. pratpAkhyAnapUrva 12. prAgAvAyapUrva hapu0 2.97-100 2. sUryaprajJapti 5. vyAkhyAprajJapti aggrAyaNIyapUrva ko caudaha vastue~ 4. pUrvagata pu0 10.61 3. jambUdvIpaprajJapti hapu0 10.62 3. dhruva 6. adhruva sampraNadhi 9. bhaumAvaya 12. atItAnAgata hepu0 10.77-80 1. kRti 5. prakRti aprAyaNIyapUrva ke karmaprakRti prAbhUta ke yogadvAra 2. vedanA 4. karma 3. sparza 7. nibandhana 8. prakrama 11. mokSa 12. saMkrama 15. lezyApariNAma -16. sAtAsAta 19. pudgalAtmA 20. nighatAnipataka 6. bandhana 10. udaya 9. upakrama 13. lezyA 14. lezyAka 17. dIrgha hrasva 18. bhavadhAraNA 21. sanikAcita 22. anikAcita 23. karmasthiti 1. paryAya zrutajJAna ke bheda 2. paryAya - samAsa 5. pada 4. akSara-samAsa 7. saMghAta 8. saMghAta -samAsa 10. pratipattisamAsa 11. anuyoga 12. prAmRtAta 14. prAbhUta-bhUtasamAsa 16. prAbhRta samAsa 19. pUrva 17. vastu 20. pUrva samAsa cUlikA ke bheda 1. AkAzagatA hapu0 10.123-124 3. mAyAgatA hapu0 10,123 5, sthalagatA hapu0 10.123-124 jaina purAgakoza: 505 vAlA / 24. skandha hapu0 10.82-86 3. akSara 6. pada-samAsa 9. pratipatti 12. anuyoga-samAsa 15. prAmRta 18. vastu samAsa zrotA -bheda evaM guNa zrotAoM kI vividhatA hapu0 10.12-13 2. jalagatA hapu0 61.123 4. rUpagatA hapu0 10.61,123 upamAnoM kA nAma nirdeza karake unake samAna svabhAva-bheda darzAkara botA ke caudaha bheda batAye gaye hai| upamAnoM ke nAma nimna prakAra hai1. miTTI - zAstra zravaNa kAla meM komala pariNAmI pazcAt kaThora pariNAmI / 2. palanIsAratatva ke parityAgI, nisAra grAhI 3. bakarA - zrRMgAra kA varNana sunakara zrRMNAnarUpa pariNAmo / 4. vilArmopadeza sunakara bhI karayavRtti-vAro / 5. totA - dharmopadeza ke zabda mAtra grAhI / 6. bagulA - brAhma se bhadra pariNAmI antaraMga se kuTila pariNAmI / 7. pASANa - upadeza se aprabhAvita zrotA / 8. sarpa - sadupadeza kA bhI jina para kuprabhAva par3atA hai / 9. gAya - kama sunakara adhika lAbha lenevAlI / 10. haMsa - sAragrAhI / 11. bhaiMsA - upadeza grAhyatA kama kutarkoM se sabhA zobhita karane 12. phUTA ghar3A - jisake hRdaya meM upadeza na Thahare / 12. upadeza padma na karake sabhI ko vyAkulita karanevAlA / 14. jaka kevala avaguNa grAhI / mapu0 1.138-139. Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 : jaina purANakoza 5. smRti 42.89 zrotA ke ATha guNa 3. grahaNa 7. apoha 2. zravaNa 6. Uha saMsArI jIva kI vizeSatAyeM 1. paratantratA - karmabandhana yukta honA / mapu0 42.83 / 2. caMcalatA - sukha duHkha janita vedanA se utpanna vyAkulatA / mapu0 42.83-84 3. kSayapanA - deva Adi paryAyoM meM prApta RddhiyoM kA kSaya honA / mapu0 42.84 4. bAdhyatA - tAr3anA evaM aniSTa vacanoM kI prApti / mapu0 42.85 5. parikSayatva - indriyoM se utpanna jJAna, darzana, vIrya sukha kA kSaya honA / mapu0 42.85-87 6. rajasvalatva --karma-kalaMkita honA / mapu0 42.87 7. chedyatva - zarIra ke khaNDa-khaNDa ho sakanA / mapu0 42.88 8. bhedyatva - prahAra Adi se zarIra kA bhedA jA sakanA / mapu0 2 4. amUDhatva 7. dharma - vAtsalya 9. mRtyu - prANI kA parityAga / mapu0 42.89 10. prameyatva - cetana kA parimita zarIra meM rahanA / mapu0 42.90 11. garbhavAsa-mAtA ke garbha meM rahanA / mapu0 42.90 12. vilInatA - eka zarIra se mapu0 42.91 dUsare zarIra meM saMkramaNa karanA / 1. AjJA samyaktva 4. sUtra - samyaktva 7. vistAra - samyaktva 10. paramAvagADha samyaktva 4. dhAraNa 8. nirNIti 13. kSubhitatva - krodha Adi se AkrAnta citta meM kSobha utpanna honA / mapu0 42.92 14. viviSayoga - nAnA yoniyoM meM bhramanA / mapu0 42.92 15. saMsArAvAsa -- cAroM gatiyoM meM parivartana karate rahanA / mapu0 42.93 16. asiddhatA - pratyeka janma meM jJAnAdi guNoM kA anya anya rUpa hote mapu0 42.93 rahanA / mapu0 1.146 samyaktva ke bheda aura aMga samyaktva ke bheda 2. mArga - samyaktva 5. bIja- samyaktva 8. arthotpanna- samyaktva samyaktva ke ATha aMga 2. niHkAMkSita 5. upagUhana 8 prabhAvanA 3. upadeza - samyaktva 6. saMkSepa - samyaktva 9. avagADha samyaktva vIvaca0 19.141-142 3. nirvicikitsA 6. sthitikaraNa cInaca0 6.63-00 saudharmendra dvArA stuta vRSabhadeva ke 1008 nAmoM kI sUcI ( mahApurANa parva 25 zloka 100 se 217 ke antargata ) kra0 saM0 nAma 1. akSaya 2. akSayya 3. akSara akSobhya 4. 5. akhilajyoti 6. agaNya 7. agati 8. agamyAtmA 9. agAhA 10. agocara 11. agraja 12. agraNI 13. agray 14. agrAhya 15. ami 16. acala 17. acalasthiti 18. acintya 19. acintayaddhi 20. acintyavaibhava 21. acintyAtmA 22. acche 23. acyuta 24. aja 25. ajanmA 26. ajara 27. ajaya 28. ajAta 29. ajita 30. aNiSTha 31. aNoraNIyAn 32. atandrAlu 33. atIndra 34. atIndriya 25. ka 36. atula 27. adharmapa 38. adhika zloka saM0 kra0 saM0 nAma 114 39. adhiguru 173 40. adhidevatA 101 41. adhipa 114 42. adhiSThAna 209 43. adhyAtmagamya 137 44. adhvara 142 188 149 187 150 115 150 173 150 128 114 164 150 140 104 215 109 106 106 109 109 171 169 122 176 207 148 148 148 140 126 171 45. bacca 46. anardha 47. anaNu 48. anatyaya 49. ananta 50. anantaga 51. anantajit 52. anantadIpti 53. anantadhAmaSi 54. anantaddhi 55. anantazakti 56. anantAtmA 57. anantauja 58. analaprabha 59. anazvara 60. anAdinidhana 61. anAmaya 62. anAzvAn 63. anidrAlu 64. anindriya 65. anindya 66. a 67. anIzvara 68. anuttara 69. antakRt 70. apAradhI 71. apunarbhava 72. aprataryAtmA 72. apratighaM 74. apratiSTha pariziSTa 75. aprameyAtmA 76. abandhana zloka saM0 171 192 157, 189 203 188 166 166 172, 186 176 171 109, 160 129 104 113 186 150 215 107 205 198 101 147 114, 217 171 207 148 167 187 103 133 168 212 100 180 201 203 163 104 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa kra0 saM0 nAma 77. abhayaMkara 78. abhava 79. abhinandana 80. abhISTa 81. amedya 82. abhyagra 83. abhyarcya 84. amala 85 amita 86. amitajyoti 87. amitazAsana 88. amUrta 89. a 90. amRta 91. amRtAtmA 92. ava 93. amRtyu 94. ameya 95. ameyaddha 96. ameyAtmA 97. amogha 98. amoghavAk 99. amoghazAsana 100. amoghAjJa 101. amo 102. ayonija 103. arajA 104. ajaya 105. arhata 106. alepa 10. vize 108. avyaya 109. azoka 110. asaMkhyeya 111. asaMga 112. asaMgAtmA 113. asabhUSNu 114, saMskRta-susaMskAra 115. ahamindrArNya. 116. AtmajJa 117. AtmabhU zloka saM0 kra0 saM0 nAma 211 118. AtmA 118 119. AdityavarNa 167 120. Adideva 168 121. Ananda 171 122. Apta 150 123. ijyAhaM 190 124. itya 112 125. ina 169 126. IzAna 205 127. IzitA 169 128. uttama 187 129 utsannadoSa 128 130. udAradhI 127 131. udbhava 130 132. upamAbhUta 133. Rtvik 134. RSabha 130 130 157 135. eka 150 126. ekavadya 104 137. ka 201 138. kanakaprabha 184 139. kanatkAMcanasannibha 184 140. karttA 184 141. karmakASThAzuzukSANa 204 142. karmaTha 106 143. karmaNya 112 144. karmavAcya 167 145. karmahA 112 146. kalAtIta 185 147. kalAghara 180 148. kalighna 109 149. kalilaghna 133 150. kalpavRkSa 163 151. kalya 124 152. kalyANa 126 153. kalyANaprakRti 110 154. kalyANalakSaNa 168 155. kalyANavarNa 148 156. kavi 162 157. kAnta 100 158. kAntagu zloka saM0 kra0 saM0 nAma 165 159. kAntimAn 197 160. kAmad 192 161. kAmadhenu 167 162. kAmana 209 163. kAmahA 174 164. kAmAri 165. kAmitaprada 134 182 166. kAmya 112 167. kAraNa 182 168. kUTastha 171 169. kRtkRtya 211 170. kRtakratu 179 171. kRtakriya 149 172. kRtajJa 187 127 174. kRtalakSaNa 143 175. kRtAntakRt 187 176. kRtAntAnta 141 177. kRtArtha 133 178. kRtI 197 179. kRpAlu 199 180. kevalajJAnavIkSaNa 149 181. kevalI 214 182. kSama 214 183. kSamo 214 184. kSAnta 206 185. kSAntiparAyaNa 183 186. kSAntibhAk 194 187. kSetrajJa 194 188. kSemaMkara 206 189. kSemakRt 194 190. kSemaghamaMpati 173. kRtapUrva gavistara 213 191. kSemazAsana 193 192. kSemI 193 193. gaNajyeSTha 194 194. gaNAgraNI 193 195. gaNAdhipa 193 196. gaNya 143 197. gataspRha 168 198. gati 168 199. gambhIrazAsana zloka saM0 kra0 saM0 nAma 202 200. gamyAtmA 167 201. gariSTha 167 202. gariSThagI 172 203. garIyasAmAdyaguru 167 204. gahana 165 205. girAMpati 202 206. guNa 167 207. guNagrAma na purAnoza 507 zloka saM0 188 122 122 176 149 179 136 137 149 208. guNajJa 114 209. guNanAyaka 130 210. guNAkara 130 211. guNAdarI 124 212. goSi 180 213. guNoccheda 192 214. guNya 180 215. gupta 129 216. guru 129 217. guhya 130 218. gUDhagocara 130 219. gUDhAtmA 216 220. goptA 215 221. gopya 112 222. grAmaNI 201 223. caturAnana 173 224. caturAsya 161225. 189 226. caturvaktra 126 227. carAcaraguru 121 228. cintAmaNi 173 165 173 229. jagacUr3AmaNi 165 230. jagajjyeSTha 173 231. jagajyoti 232. jagatpati 233. jagatpAla 135 234. jagadagraja 235. jagadAdija 135 135 236. jagadgarbha 135 237. jagaddhita 185 238. jagadvitaiSI 142 239. jagadyoni 182 240. jagadRbandhu 135 135 135 136 135 136 137 178 160 149 196 196 178 196 115 174 174 174 174 196 168 206 103 114, 207 104, 118 217 195 147 181 108 195 134 195 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ r o M 139 ~ ~ ~ 185 204 508 : jaina purANakoza pariziSTa kra0 saM0 nAma zloka saMkhyA kra0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 R0 saM0 nAma zloka saM0 241. jagadvibhu 195 282. tyAgI 184 323. draDhIyAn 182 364. nirambara 204 242. jagannAtha 195 283. trAtA 142 324. dharmaghoSaNa 183 365. nirastainA 139 243. jarana 124 284. trikAladarzI 191 325. dharmacakrAyudha 183 366. nirAbAdha 244. jAgarUka 207 285. trikAlaviSayArthadRk 188 326. dharmacakrI 106 367. nirAzaMsa 204 / 245. jAtarUpa 146 286. trijagatpatipUjyAMghri 190 327. dharmatIrthakRt 115 368. nirAnava 246. jAtarUpAbha 200 pha87. trijagatparamezvara 110 328. dharmadezaka 216 369. nirAhAra 247. jitakAmAri 169 288. trijagadallabha 190 329. dharmanemi 183 370. niruktavAk 209 248. jitakrodha 169 289. trijaganmaMgalodaya 190 330. dharmapati 115 371. niruktokti 249. jitakleza 169 290. tridazAdhyakSa 182 331. dharmapAla 217 372. niruttara 250. jitajeya 134 291. trinetra 215 332. dharmayUpa 183 373. nirutsuka 172 251. jitamanmatha 208 292. tripurAri 215 333. dharmarAja 207 374. niruddhava 252. jitAkSa 208 293. trilokAgrazikhAmaNi 190 334. dharmasAmrAjyanAyaka 217 375. nirupadrava 138 253. jitAnaMga 216 294. trilocana 215 335. dharmAcArya 216 376. nirupallava 139 254. jitAntaka 169 295. vyakSa 215 336. dharmAtmA 115 377. nirguNa 136 255. jitAmitra 169 296. tryambaka 215 337. dharmAdhyakSa 111 378. nirgrantheza 256 jitendriya 186 297. dakSa 166 338. dharmArAma 137 379. nirdvanda 138 257. jina 104 298 dakSiNa 166 339. dharmya 115 380. nidhUtAgas 139 258. jinendra 170 299. damatIrtheza .164 340. dhAtA 102 381. ninimeSa 139 259. jinezvara 103 300. damI 189 341. dhAtu 174 382. nirmada 138 260. jiSNu 104 301. damIzvara 111, 178 342. viSaNa 179 383. nirmala 128, 184 261. jetA 106 302. dayAgarbha 181 343. dhIndra 148 384. nirmoha 138 262. jJAnagarbha 181 303. dayAdhvaja 106 344. dhImAn 179 385. nirlepa 263. jJAnacakSu 204 304. dayAnidhi 216 345. dhIra 182 386. nirvighna 211 264. jJAnadharmadamaprabhu 132 305. dayAyAga 183 346. dhIradhI 212 387. nizcala 211 265. jJAnanigrAhya 173 306. davIyAna 176 347. dhIza 141 388. niSkalaMka 139 266. jJAnasarvaga 164 307. dAnta 189 348. dhIzvara 109 389. niSkalaMkAtmA 267. jJAnAtmA 113 308. dAntAtmA 164 349. dhurya 159 390. niSkala 113 268. jJAnAbdhi 205 309. digvAsA 204 350. dhyAtamahAdharma 162 391. niSkicana 269. jyeSTha 111 351. dhyAnagamya 173 392. niSkriya 139 270. jyotimUrti 205 311. divyabhASApati 111 352. dhyeya 108 393. niSTaptakanakacchAya 199 271. jvalajjvalanasaprabha 196 312. diSTi 187 353. nanda 167 394. niHsapatna 186 272. tanunimukta 210 313. dIpta 2.6 354. nandana 167 395. nIrajaska 273. tantrakRta 129 314. dIptakalyANAtmA 194 355. nayotuga 180 396. netA 274. tapanIyanibha 198 315. dundubhisvana 170 356. nAnakatattvadRka 187 397. nedIyAna 275. taptacAmIkaracchavi 198 316. durAdharSa 172 357. nAbhija 171 398. naika 276. taptajAmbUnadadyuti 200 317. dUradarzana 176 358 nAbhinandana 170 399. naikadharmakRt 180 277. tamopaha 205 318. dRDhavrata 191 359. nAbheya 171 400. naikarUpa 180 278. tIrthakRt 112 319. deva 183 360. nitya 130 401. naikAtmA 279. tuMga 198 320. devadeva 195 361. niyamitendriya 213 402. nyAyazAstrakRta 280. tejomaya 205 321. daiva 187 362. niraMjana 114 403. paMcabrahmamaya 281. tejorAzi 205 322. dhumnAbha 200 363. nirakSa 144 404. pati 128 204 122 310. divya 185 115 187 or MMMMM Jain Education Intemational Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pariziSTa , 112 213 117 142 kra0 saM0 nAma zloka saM0 kra0 saM0 nAma 405. padmagarbha 181 446. purANAdya 406. padmanAbhi 133 447. purAtana 407. padmayoni 134 448. puru 408. padmaviSThara 133 449. purudeva 409. padmasambhUti 133 450. puruSa 410. padmeza 133 451. puSkarekSaNa 411. paraMjyoti 110, 111 452. puSkala 412. paraMbrahma 131 453. puSTa 413 para 105 454. puSTiTa 414. paratara 105 455. pUjAha 415. parama 142,165 456. pUjya 416. paramAtmA 110 457. pUta 417. paramAnanda 170, 189 458. pUtavAk 418. paramezvara 149 459. pUtazAsana 419. parameSThI 105 460. pUtAtmA 420. paramodaya 165 461. pUrva 421. parAtmajJa 189 462. pRthivImUrti 422. parApara 189 463. pRthu 423. parAdhya 149 464. prakAzAtmA 424. parivRDha 141 465. prakRti 425. pavitra 142 466. prakSINabandha '426. pAtA 142 467. prajApati 427. pApApeta 138 468. prajAhita 428. pAraga 149 469. prajJApAramita 429. pAvana 142 470. praNata 430. pitA 142 471. praNava 431. pitAmaha 142 472. praNidhi 432. puNya 135 473. praNetA 433. puNyakRt 137 474. pratiSThAprasava 434. puNyagI 136 475. pratiSThita 435. puNyadhI 137 476. pratyagra 436. puNyanAyaka 136 477. pratyaya 437. puNyarAzi 217 478. prathita 438. puNyarIkAkSa 144 479. prathIyAn 439. puNyavAkpUta 136 480. pradIpta 440. puNyazAsana 137 481. pradhAna 441. puNyApuNyanirodhaka 137 482. prabuddhAtmA 442. pumAn 142 483. prabhava 443. purANa 192 484. prabhaviSNu 444. purANapuruSa 143 485. prabhAsvara 445. purANapuruSottama 132 486. prabhu jaina purANakoza : 509 zloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma iloka saM0 192 487. prabhUtavibhava 118 528. brahmodyAvita 107 110 488. prabhUtAtmA 118 529. bhagavAn 143 489. prabhuSNu 109 530. bhadanta 213 192 490. pramANa 166 531. bhadra 192 491. pramAmaya 207 532. bhadrakRt 213 144 492. pravaktA 210 533. bhartA 116 144 493. prazamAkara 163 534. bharmAbha 197 201 494. prazamAtmA 132 535. bhava 201 495. prazAnta 186 536. bhavatAraka 149 112 496. prazAntarasazailUSa 537. bhavAntaka 117 191 497. prazAntAtmA 538. bhavodbhava 136 498. prazAntAri 539. bhavyapeTakanAyaka 208 111 499. prazAstA 540. bhavyabandhu 104 111 500. praSTha 541. bhAva 111 501. prasannAtmA 542. bhAsvAn 117 192 502. prAMzu 543. bhiSagvara 126 503. prAkRta 168 544. bhuvanezvara 113 203 504. prAgrahara 545. bhuvanaikapitAmaha 196 505. prAgya 150 546. bhUtanAtha 118 213 547. bhUtabhavyabhavadbhartA 121 166 548. bhUtabhAvana 113 508. prANatezvara 166 549. bhUtabhRt 117 201 509. prANada 166 550. bhUtAtmA 117 213 510. prAptamahAkalyANapaMcaka 155 551. bhoktA 100 166 511. preSTha 122 552. bhrAjiSNu 166 512. baMhiSTha 122 553. maMgala 166 513 bandhamokSajJa 208 554. manISI 179 115 514. bahuzruta 120 555. manu 171 143 515. bAlAkAbha 198 556, manojJAMga 203 516. buddha 108 557. manohara 150 517. buddhabodhya 145 558. mantA 158 172 518. buddhasanmArga 212 559. mantrakRt 129 203 519. bRhabRhaspati 179 560. mantramUrti 129 203 520. brahmatatvajJa 107 561. mantravit 129 200 521. brahmaniSTha 131 562. mantrI 129 165 522 brahma yoni 106 563. malana 209 108 523. brahmavid 107 564. malahA 117 524. brahmasambhava 131 565. maharSika 145 109 525. brahmA 105 566. maharSi 159 181 526. brahmAtmA 131 567. mahasAMdhAma 100 527. brahmeTa 131 568. mahasAMpati 158 165 506. prAjJa 165 507. prANa 117 182 182 186 159 Jain Education Intemational Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 211 146 213 " 160 ur 510 : jaina purANakoza pariziSTa kra0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 kra0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 569. maharDIkarmArihA 162 610. mahAbhavAbdhisaMtArI 161 651. mahya 157 692. lokadhAtA 191 570. mahAkavi 153 611. mahAbhAga 153 652. mArajita 210 693. lokapati 212 571. mahAkAnti 154 612. mahAbhUtapati 160 653. mukta 113 694. lokavatsala 572. mahAkAntidhara 157 613. mahAbhUti 152 654. muni 141 695. lokAdhyakSa 178 573. mahAkAruNika 158 614. mahAmUrkha 156 655. munijyeSTha 202 696. lokAlokaprakAzaka 206 574. mahAkoti 154 615. mahAmati 153 656. munIndra 170 697. lokeza 191 575. mahAkrodharipu 160 616, mahAmantra 158 657. munIzvara 183 698. lokottara 212 576. mahAklezAMkuza 160 617. mahAmahapati 155 658. mumukSu 208 699. vacasAmIza 210 577. mahAkSama 156 618. mahAmahA 154 659. mUrtimAn 187 700. vadatAMvara 578. mahAkSAnti 153 619. mahAmuni 156 660. mUlakA 209 701. vandya 167 579. mahAguNa 154 620. mahAmaitrI 157 661. mUlakAraNa 209 702. varada 142 580. mahAguNAkara 161 621. mahAmohAdrisUdana 161 662. mRtyuJjaya 130 703. varaprada 581. mahAghoSa 158 622. mahAmaunI 156 663. mokSajJa 208 704. variSThadhI 122 582. mahAjyoti 152 623, mahAyajJa 156 664. mohArivijayI 106 705. vareNya 136 583. mahAjJAna 154 624. mahAyati 158 665. yajamAnAtma 127 706. vardhamAna 584. mahAtapA 151 625 mahAyazA 151 666. yajJa 127 707. varya 142 585. mahAtejA 151 626. mahAyoga 154 667. yajJapati 127 708. varSIyAna 586. mahAtmA 159 627. mahAyogIzvara , 161 668. yajJAMga 127 709. bazI 587. mahAdama 156 628. mahAvapu 154 669. yati 213 710. vazyendriya 186 588. mahAdAna 154 629. mahAvit 141 670. yatIndra 170 711. vahi namUrti 126 589. mahAdeva 162 630. mahAvIrya 152 671. yatIzvara 107 712. vAgIzvara 209 590. mahAdyuti 152 631. mahAvrata 193 713. vAgmI 591. mahAdhAmA 152 632. mahAvratapati 157 673. yugamukhya 193 714. vAcaspati 179 592. mahAdhRti 151 633. mahAzakti 147 715. vAtarazana 204 593. mahAdhyAnapati 162 634. mahAzIla 156 675. yugAdikRt 147 716. vAyumUrti 594. mahAdhyAnI 156 635. mahAzokadhvaja 105 717. vikalaMka 194 595. mahAdhvaradhara 159 636. mahAsattva 151 177 677. yugAdisthitidezaka 193 718. vikalmaSa 194 596. mahAdhairya 152 637. mahAsampat 152 678. yugAdhAra 147 719. vikramI 172 597. mahAn 148 638. mahitodaya 679. yogivandita 188 720. vighna vinAzaka 206 598. mahAnanda 153 639. mahiSThavAk 680. yogavid 125, 188 721. vijara 124 599. mahAnAda 158 640. mahejya 681. yogAtmA 164 722. vijitAntaka 600. mahAnIti 153 641. mahendra 682. yogI 107 723. vidAMvara 146 601. mahAparAkrama 160 642. mahendramahita 170 724. vidyAnidhi 141 602. mahAprabha 128 643. mahendravandha 170 684. yogIzvarAcita 107 725. vidvAn 125 603. mahAprabhu 155 644. mahezitA 162 685. ratnagarbha 181 726. vidhAtA 604. mahAprAjJa 153 645. mahezvara 155 686. rukmAbha 197 727. vidhi 102 605. mahAprANihAryAdhIza 155 646. mahodaya 151, 153 687. lakSNya 144 728. vinetA 606. mahAbala 152 647. mahodaka 151 688. lakSmIpati 207 729. vineyajanatAbandhu 607. mahAbodhi 145 648. mahopAya 157 689. lakSmIvAn 182 730. vipApAtmA 138 608. mahAbrahmapati 131 649. mahomaya 157 690. lokacakSu 212 731. vipApmA 138 609. mahAbrahmapavezvara 131 650. mahaudArya 159 691. lokajJa 195 732. vipulajyoti 140 162 672. yugajyeSTha 179 152 674. yugAdi 126 133 676. yugAdipuruSa 123 148 683. yogIndra kA 125 125 mm " Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 177 kra0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma 733. vibhaya 124 774. vizvasRT 734. vibhava 117, 124 775. vizvAtmA 735. vibhAvasu 110 776. vizvAsI 736. vibhu 102 777. vizveTa 737. vimuktAtmA 186 778. vizveza 738. viyoga 125 779. viSTarazravA 739. virajA 112 780. vihitAntaka 740. virata 124 781. vIkalmaSa 741. virAga 124 782. vItabhI 742. vilInAzeSakalmaSa 125 783. vItmatsara 743. vivikta 124 784. vItarAga 744. viveda 146 785. vIra 745.vizAla 140 786. vRSa 746. viziSTa 172 787. vRSaketu 747. vizoka 124 788. vRSapati 748. vizruta 120 789. vRSabha 749. vizvakarmA 103 790. vRSabhadhvaja 750. vizvajit 123 791. vRSabhAMka 751. vizvajyoti 103 792. vRSAdhIza 752. vizvatazcakSu 101 793. vRSAyudha 753. vizvataHpAda 120 794. vRSodbhava 754. vizvatomukha 102 795. vedavit 755. vizvadRk 103 796. vedavedya 756. vizvadRzvA 102 797. vedAMga 757. vizvanAyaka 123 798. vaidya 758. vizvabhAvavit 210 799. vedhA 759. vizvabhuka 123 800. vaikRtAntakRt 760. vizvabhU 100 801. vyakta 761. vizvabhUteza 103 802. vyaktavAk 762. vizvabhuTa 123 803. vyaktazAsana 763. vizvamUrti 103 804. vyomamUrti 764. vizvayoni 101 805. zaMkara 765. vizvarIza 104 806. zaMvad 766. vizvarUpAtmA 123 807. zaMvAn 767. vizvalokeza 101 808. zakta 768. vizvalocana 102 809. zatrughna 769. vizvavid 101 810. zamAtmA 770. vizvavidyAmahezvara 121 811. zamI 771. vizvavidyaza 101 812. zambhava 772. vizvavyApI 102 813. zambhu 773. vizvazIrSa 120 814. zaraNya jaina purANakoza : 511 iloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 0 saM0 nAma zloka saM0 123 815. zItakumbhanibhaprabha 199 856. satyavAk 175 101 816. zAnta 138 857. satyavijJAna 175 123 817. zAntAri 216 858. satyazAsana 175 123 818. zAnti 202 859. satyasandhAna 175 102 819. zAntikRt 202 860. satyAtmA 175 164 820. zAntid 202 861. satyAzI 175 141 821. zAntiniSTha 202 862. sadAgati 138 822. zAntibhAk 126 863. sadAtRpta 177 211 823. zAzvat 102 864. sadAbhAvI 188 124 824. zAsitA 201 865 sadAbhoga 177 185 825. zAstA 115 866. sadAyoga 177 124 826. ziva 105 867. sadAvidya 177 116 827. zivatAti 202 868. sadAziva 177 116 828. zivaprada 202 869. sadAsaukhya 177 116 829. ziSTa 172 870. sadodaya 177 100, 143 830. ziSTabhuka 172 871. sadyojAta 116 831. ziSTeSTa 201 872. sanAtana 116 832. zIlasAgara 205 873. sandhyAbhrababhru 198 116 833. zuci 112 874. samagradhI 150 116 834. zucizravA 120 875. samantabhadra 216 108, 212 876. samayajJa 184 217 877. samAhita 184 837. zubhalakSaNa 144 876. samunmIlitakAri 214 146 838. zUra 160 879. sarvaklezApaha 163 146 839 zemuSoza 179 880. sarvaga 102 840. zrAyasokti 209 881. sarvajJa 168 841. zrIgarbha 118 881. sarvatraga 147 842. zrInivAsa 174 883. sarvadarzana 147 843. zrIpati 112 884. sarvadik 147 844. zrImAn 100 885. sarvadoSahara 128 845. zrovRkSalakSaNa 144 886. sarvayogIzvara 189 846. zrIza 211 887. sarvalokajita 119 189 847. zrIzritapAdAbja 211 888. sarvalokAtiga 206 848. zrutAtmA 164 889. sarvalokeza 119 113 849. zreyAn 209 890. sarvalokaikasArathi 191 201 850. zreyonidhi 203 891. sarvavit 163 851. zreSTha 122 892. sarvAtmA 161 852. ilakSaNa 144 893. sarvAdi 100 853. satya 175 894. salilAtmaka 100 854. satyakRtya 130 895. sahasrapAta 136 855. satyaparAyaNa 175 896. sahasrazIrSa 121 116 835. zuddha 146 836. zubhaMyu 146 188 119 121 Jain Education Intemational Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 : jaina purANakoza pariziSTa mAna 113 197 178 979. svasaMvedya 146 172 185 kra0 saM0 nAma 897. sahasrAkSa 898. sahiSNu 899. sAkSI 900. sAdhu 901. sArva 902 siddha 903. siddhazAsana 904. siddhasaMkalpa 905. siddhasAdhana 906. siddhasAdhya 907. siddhAtmA 908. siddhAntavid 909. siddhArtha 910. siddhi 911. sukRtI 912. sukhad 913. sukhasAdabhUta 914. sugata 915. sugati 916. sugupta 917. suguptAtmA 918. sughoSa 919. sutanu 920. sutvA 921. sutrAmapUjita 122 9 . 118 117 122 zloka saM0 R0 saM0 nAma zloka saM0 R0 saM0 nAma zloka saM0 kra0saM0 nAma zloka saM0 121 922. sudarzana 181 947. sUkSma 105 972. svabhU 201 109 913. sudhI 125, 171 948. sUkSmadarzI 216 973. svayaMjyoti 141 924 sudhautakaladhautathI 200 949, sUnRtapUtavAk 212 974. svayaMprabha 100, 118 163 925, sunaya 174 950. sUri 120 975. svayaMbuddha 119 926. sunayatattvavid 140 951. sUryakoTisamaprabha 976. svayaMbhU 108 927. suprabha 197 952. sUryamUrti 128 977. svayaMbhUSNu 108 928. suprasanna 132 953. somamUrti 128 978. svarNAbha 145 929. subhaga 184 954. saumya 145 930. subhuta 140 955 stavanAha 980. svastha 185 108 931.sumukha 178 956. stutIzvara 134 981. svAmI 145 932. sumedhA 172 957. stutya 134 982. svAsthyabhAka 108 933. suyajvA 127 958. sthavira 983. hatadurnaya 210 108 934. surUpa 184 959. sthaviSTha 122 984. hara 163 145 935. suvarNavarNa 197 560. sthavIyAn 985. havi 127 174 936. suvAk 120 961. sthANu 114 986. hATakA ti 200 178 937. suvidhi 125 962. sthAvara 987. hiraNyagarbha 217 938. suvrata 171 963. sthAsnu 203 210 939. suzruta 120 964. stheyAn 176 988. hiraNyanAbhi 120 940. suzrut 120 965. stheSTha 989. hiraNyavarNa 199 178 941. susaMvRta 140 966. snAtaka 112 990. hRSIkeza 140 942. susthita 185 967. spaSTa 991. hetu 143 178 943. susthira 203 968. spaSTAkSara 201 992. hemagarbha 210 944. susaumyAtmA 128 969. sraSTA 133 993. hemAbha 198 127 945. suhita 178 970. svatantra 129 994. heyAdeyavicakSaNa 214 127 946. suhRta 178 971. svanta 129 ve nAma jinako punarAvRtti huI hai nAma iloka saM 14. vibhava 117, 424 adhipa 157, 189 vRSabha 100, 143 anargha 172, 186 zuddha 108, 212 ananta 109, 160 17. sudhI 125, 171 anAmaya 114, 217 svayaMprabha 100, 118 jagajjayoti 114, 207 mahApurANa parva 25 (zloka 66 se 97 taka) meM bhI AcArya jinasena jagatpati 104, 118 ne tIrthakara vRSabhadeva ke aneka nAmoM kA ullekha kiyA hai| inameM kucha damIzvara nAma arhantoM ke guNoM para AdhArita haiM aura kucha nAma aise haiM jinakA nirmala 128, 184 "sahasranAma" meM bhI ullekha ho cukA hai| kucha nAma dArzanika tattvoM para paraMjyoti AdhArita hai| isa aMza kA gaharAI se adhyayana karane para aise bhI nAma 110, 111 prApta hote hai jinakA sahasranAma-stotra meM nAmollekha nahIM kiyA gayA hai parama 142, 165 tathA arhanta-guNoM para bhI AdhArita nahIM hai / aise nAma haiparamAnanda 170, 189 kramAMka nAma parva evaM zloka saMkhyA mahodaya 151,153 akAya 25.91 yogavid 125, 188 andhakAntaka 25.73 201 181 kramAMka 3 ) Jain Education Intemational Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 513 3 ardhanArIzvara ikSvAkukulanandana caturasradha sir tridhosthita paramatacchida paramatattva paramatejasa paramaprazamamIyuSa paramarUpa paramarSi puruSaskandha 25.73 25.75 25.77 25.77 25.72 25.86 25.86 25.87 25.79 25.87 25.85 25.76 : sAdhu mUlaguNa nirgrantha sAdhu ke 28 mUlaguNa batAye gaye hai / ve haiM mahAvrata 5 samiti indriya 5 nirodha Avazyaka 6 kezaloMca . 1 bhU-zayana 1 adanta-dhAvana 1 acelatA 1 asnAna 1 sthita bhojana 1 ekabhukta 1 28 mapu018,70-72, 61.119-120 paMca mahAvata 1. ahiMsA 2. satya 3. acaurya 4. brahmacarya 5. aparigraha hapu0 2.116-121, 58.116 paMca-samiti 1. IryA 2. bhASA 3. eSaNA 4. AdAnanikSepaNa 5. pratiSThApanA hapu0 2.122-126 paMcendriya-nirodha 1. sparzana 2. rasanA 3. ghrANa 4. cakSu 5. zrota ina pAMca indriyoM kA nirodha / mapu018.70-72 SaDAvazyaka 1. sAmAyika 2. stuti 3. vandanA 4. pratikramaNa 5. pratyAkhyAna 6. kAyotsarga hapu0 34.142-146 siddha parameSThI ke ATha guNa 1. ananta samyaktva 2. ananta darzana 3. ananta jJAna 4. ananta aura adbhuta vIrya 5. sUkSmatva 6. avagAhanatva 7. avyAbAdhatva 8. agurulaghutva mapu0 20.223-224 harivaMzapurANa meM avyAbAdha guNa ko avyAbAdha anantasukha kahA gayA hai| hapu 3.72-74 pArivAjyakriyA ke sUtrapada 1. jAti 2. mUrti 3. usameM rahanevAle lakSaNa 4. aMgasaundarya 5.prabhA 6. maNDala 7. cakra 8. abhiSeka 9. nAthatA 10. siMhAsana 11. upadhAna 12. chatra 13. cAmara 14. ghoSaNA 15. azokavRkSa 16. nidhi 17. gRhazobhA 18. avagAhana 19. kSetra 20. AjJA 21. sabhA 22. kIrti 23. vandanIyatA 24. vAhana 25. bhASA - 26. AhAra 27. sukha mapu0 39.162-165 kulAcala 1. himavAn 2. mahAhimavAn 3. niSadha 4. nIla 5. rukmI 6. zikharI mahApurANa meM 'mahAmeru' ko sAtavAM kulAcala kahA hai| mapu0 63.193, hapu0 5.15 kSetra 1. bharata 2. haimavata 3. harivarSa 4. videha 5. ramyaka 6. hairaNyavat 7. airAvat mapu0 63.191-192, hapu0 5.13-14 gajadanta parvata 1.gandhamAdana 2. mAlyavAn 3. vidhu prabha 4. saumanasya mapu0 63.204-205, hapu0 5.210-212 grAma acala mapu0 62.335 antika papu0 5.287-288 aruNa mapu0 35.5-7 palAla parvata mapu0 6.126-127 Jain Education Intemational Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 : jaina purANakoza pariziSTa kra.saM. 31. palAzakUTa pATaligrAma maNDUka mattakokila mandira lakSmIgrAma vardhaki vRtti zakaTa zAligrAma 33. 34. 35. 37. kra0 saM0 nAma deza 41. 42. 44. 47. nAma deza okika auNDa kakUza kakoTaka kakSa kaccha kacchakAvatI kacchA kanIyasa kamekura karahATa karNakauzala karNATa karbuka karmakura kaliMga kallIvanopAnta kAkSi kAmarUpa kArNa kAla kAlakUTa kAlAmbu kAlinda kAzI kAzmIra kirAta kuDumba kuNAla kuNIyAn mapu0 70.200 mapu0 6.127-128 hapu0 60.33 papu0 106.190-197 mapu0 71.326 mapu0 71.317-341 hapu0 27.61-64 mapu0 76.152 papu0 5.35-36 mapu0 71.416 deza sandarbha mapu0 16.152 hapu0 11.68 hapu0 11.71-73 mapu0 29.80 papu0 101.84-86 mapu0 16.141-148 mapu0 16.152-155 papu0 6.66.68 mapu0 72.54 papu0 27.5-6 papu0 6.68 mapu0 54.86 mapu0 16.152 papu0101.82-86 mapu0 16.143-152 hapu0 3.3 hapu0 11.66-67 mapu0 16.153 mapu0 16.154 mapu0 16.141-148 mapu0 16.141-148 papu0 101.79-86 hapu0 11.73-74 hapu0 11.64-65 hapu0 11.70 mapu0 16.152 hapu0 11.74 papu0 101.83-86 mapu016.141-153 hapu0 21.75 aMga aMgAraka agarta antarapADya andhra aparAntaka abhisAra amala amRtavatI ardhavarvara alaMghana alakA avanti avaSTa azmaka asvaSTa Atreya Anarta Andhra AbhAra AraTTa Arula Avarta AvRSTa Asika ugra uttamavarNa ulaka uzInara uzIravarta 50. sandarbha mapu0 29.80 mapu0 29.41, 93 mapu0 29.67 hapu0 21.123 papu0 101.79-88 mapu016.141-143 mapu0 63.204-213 hapu0 5.245-246 hapu0 3.4 mapu0 29.80 mapu0 16.141-148 pApu0 1.133 mapu0 16.141-148 hapu0 11.71 mapu0 29.80 mapu016.141-156 hapu0 11.71 hapu0 11.72-73 mapu0 29.42 hapu0 3.6-7 papu0101.84-86 mapu0 29.48 papu0 101.77-78 mapu0 29.48 mapu0 16.151-152 mapu0 16.153 mapu029.48 mapu0 29.80 mapu0 29.72 hapu0 11.65 hapu0 11.70-71 mapu0 63.208-216 mapu0 16.152 mapu0 16.153 hapu0 11.75 hapu018.9 hapu0 11.65 mapu0 70.92-93 52. 53. 54. kuntala kumudA urrrrror 999 kurujAMgala kuza kuzadha kuzAgra kuzArtha kusandhya 68. kUTa mapu0 29.80 mapu0 16.156 mapu0 16.154 kekaya kerala 72. Jain Education Intemational www.jainelibrary:org Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pariziSTa jaina purANakoza : 515 sandarbha 117, ka0 saM0 nAma deza 73. kaikaya koMkaNa kosala kohara kobera kvAthatoya kSema khaDga khatilaka gandhamAlinI gandhA gandhAvatsugandhA gandhila gavodhumat gAndhAra gauDa gaurI gauzIla cAru cilAta cedi cola jAlandhara TaMkarNa tApasa tArna tIrNakarNa mapu0 67.156-257 papu0 101.77 papu0101.77 hapu0 11.72 hapu0 11.70 hapu0 11.72 papu0 101.81 hapu0 11.73 mapu0 16.148 mapu0 16.141-148 mapu0 29.80 papu0 101.82-86 papu0 64.50 mapu0 16.143-152 hapu0 11.69-71 131. sandarbha hapu 11.66 mapu0 16.141-148 mapu0 16.141-148 papu0 101.84-86 papu0101.84-86 hapu0 11.66 mapu0 75.402 mapu0 63.213 papu0 55.29 mapu0 59.109 mapR. 63.208-217 mapu0 63.212 mapR0 5.230 papu0 28.219 papu0 94.7 mapu0 29.41 mapu046.145 papu0 101.82-86 papu0 101.81 mapu0 32.46-47 mapu0 16.141-148 mapR0 16154 papu0 15.63 hapu0 21.103 hapu0 11.71-73 hapu0 3.6 hapu0 11.67 mapu0 16.156 hapu0 11.64 mapu0 20.107 papu0 6.66-68 mapu. 29.79 hapu0 3.3 papu0 101.81 hapu0 11.73 papu0 101.82 mapu0 16.153 hapu0 11.67 hapu0 11.70 mapu0 16.155 hapu0 11.71 kra0 saM0 nAma deza 114. dhavala 115. nandana nandi narmada 118. navarASTra 119. nAsArika 120. nepAta 121. naiSadha 122. paMcAla 123. pallava 124. pANDya 125. pArazaila 126. puNDarIka 127. 128. puruSa 129. pracchAla 130. prAtara prAsthAla 132. bANamukta 133. bAlhIka bRSANa 135: bhagali 137. bhadra 138. bhadrakAra 139. bharakSama 140. bharadvAja 141. -bharukaccha bhAradvAja bhAvakuntule bhIma bhIrU bhUtarava 146. magadha 148. matsya 149. mada 150. madraka 151. madrakAra malaya 153. mahArASTra 154. mahima 134. bhaMga 98. turuSka 142. 102. mapu0 29.79 hapu0 11.67 hapu0 11.69 mapu0 16.148-156 papu0 101.79-86 hapu0 11.75 mapu048.127 . hapu0 11.75 hapu0 3.3 papu0 6.66 hapu0 3.6 hapu0 11.72 hapu0 11.67 papu0 101.77-78 papu0 101.77 papu0 101.81 papu0 101.77 mapu0 71.278 mapu0 57.70 hapu0 3.4 mapu0 25.287 hapu0 11.66-77 hapu0 11.64-65 papu0 55.28 mapu0 16.154 hapu0 11.72 142. 103. 104. 105. 106. . . . . Manorrow ooooor maMgala tuliMga taitila toyAvalI trikaliMga trigarta trijaTa tripura triziris dazArNa dazaruka dANDIka dAru 147. 108. 0 110. 152. 112. 113. Jain Education Intemational Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 : na purANakoza pariziSTa vaidya 160. mn ka0 saM0 nAma deza 155. mahiSa 156. mAgadha 157. mANava 158. mAnavArtika 159. mAlava mAlya mAhiSaka 162. mAhebha 163. 164. mRgAvatI 165. mebhalA 166. meghapAda 167. moka 168. yamana 169. yavana 170. ramyaka 171. rASTravardhana 172. rodhana 172. lampAka lATa 199. 200. sindhu sandarbha kramAMka nAma deza mapu0 29.80 191. vaidarbha mapu0 29.39 192. vaidiza (vidizA) mapu0 11.69 193. hapu0 11.68 194. zaka mapu0 16.153 zakaTa hapu0 11.71 zarvara hapu0 11.70 197. zalabha hapu0 11.72 198. zikhApada hapu0 11.70-71 zUra mapu0 71.291 zUrasena papu0 101.83 zaurya pApu0 1.133 202. sakkApira hapu0 11.65 sanata hapu0 50.73 204. samudraka mapu0 16.155 205. sArasamuccaya mapu0 16.152 206. sArasvata hapu0 50.70 sAlva papu0 6.67-68 108. papu0101.70-75' sukozala mapu0 30.97 210. subhoTaka mapu0 16.162 suramya hapu0 11.75 212. surASTra mapu0 16.153 213. suvIra mapu0 16.154 214. susImA papu0 101.82-86 hapu0 3.6 216. suhya mapu070.107 mapu0 30.107 218. sUrasena mapu0 30.107 219. sUra mapu0 16.156 220. sUryAraka mapu0 16.153 221. saitava mapu0 16.155 222. saurASTra hapu0 11.74-76 223. sauvora papu0 101.83-86 224. harivarSa papu0 1.134 225. hiNDiva hapu0 3.4 226. hemAMgada dvIpa aura sAgara sandarbha sAgara hapu0 5.2-11 1. lavaNasamudra hapu0 5.489-561 2. kAlodadhisAgara hapu0 5.576-589 3. puSkaravara sandarbha hapu0 11.69 hapu0 11.74 papu0 101.82 mapu0 16.156 hapu0 27.20 papu0 101.81 papu0 101-77 papu0 101-83 hapu0 11.66-67 mapu0 16.155 mapu0 71.201-202 hapu0 11.69-76 papu0 101.83 mapu0 16.152 mapu0 68.3-4 hapu011.72 hapu0 11.65 mapu016.155 mapu0 16.153 pApu0 1.133-134 mapu0 62.89 mapu0 16.154 papu0 37.8, 23-25 mapu047.65-67 mapu0 16.152 papu0101.43 hapu0 3.5 hapu0 3.4 hapu0 11.71,76 papu0 101.83 hapu0 11.75 mapu0 30.98 mapu0 16.155 mapu0 70.74-75 papu0 101.82 mapu075.188 174. 175. vaMga 211. 176. 177. 178. 179. 180. 215. 181. 182. 283. 184. 185. or MMMMMMM. vajakhaMDika vatsa vanavAsa varvara vATavAn vANa vAnAyuja vApi vAlhIka vidarbha videha vinihAtra vindhya virATa vRkArthaka 187. 188. 189. 190. dvIpa 1. jambUdvIpa 2. dhAtakIkhaNDa 3. puSkaravara sandarbha hapu05.430-488 hapu0 5.562-575 hapu0 5.613 Jain Education Intemational Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANako : 517 dvIpa 4. vAruNIvara 5. kSIravara 6. ghRtavara 7. ikSuvara 8. nandIzvara 9. aruNadvIpa 10. aruNodabhAsa 11. kuNDalavara 12. zaMkhavara 13. rucakavara '14. bhujagavara 15. kuzavara 16. krauMcavara sandarbha hapu0 5.614 hapu0 5.614 hapu0 5.615 hapu0 5.615 hapu0 5.616 hapu0 5.617 hapu0 5.617 hapu0 5.618 hapu0 5.618 hapu0 5.619 hapu0 5.619 hapu0 5.620 hapu0 5.620 sAgara 4. vAruNIvara 5. kSIrodasAgara 6.ghRtavara 7. ikSuvara 8. nandIzvara 9. aruNasAgara 10. aruNodbhAsa 11. kuNDalavara 12. zaMkhavara 13. rucakavara 14. bhujagavara 15. kuzavara 16. krauMcavara sambarbha hapu0 5.614 hapu0 5.614 hapu0 5.615 hapu0 5.615 hapu0 5.616 hapu0 5.617 hapu0 5.617 hapu0 5.618 hapu0 5.618 hapu0 5.619 hapu0 5.619 hapu0 5.620 hapu0 5.620 kra0saM0 dIpa 1. manaHzila 2. haritAla 3. sindUra 4. zyAmaka 5. aMjana 6. hiMgulaka 7. rUpavara 8. suvarNavara 9. vajavara 10. vaiDUryavara 11. nAgavara 13. bhUtavara 13. yakSavara 14. devavara 15. induvara 16. svayaMbhUramaNa Arambhika ina solaha dvIpa-sAgaroM ke Age asaMkhyAta dvIpa-sAgaroM ke pazcAt vidyamAna antima solaha dvIpa-sAgara sandarbha kra0saM0 sAgara sandarbha hapu0 5.622 1. manaHzila hapu0 5.622 hapu0 5.622 2. haritAla hapu0 5.622 hapu0 5.623 3. sindUra hapu0 5.623 hapu0 5.623 4. zyAmaka hapu0 5.623 hapu0 5.623 5. aMjana hapu0 5.623 hapu0 5.623 6. hiMgulaka hapu0 5.623 hapu0 5.623 7. rUpavara hapu0 5.623 hapu0 5.624 8. suvarNavara hapu0 5.624 hapu0 5.624 9. baccavara hapu0 5.624 hapu0 5.624 10. vaiDUryavara hapu0 5.624 hapu0 5.624 11. nAgavara hapu0 5.624 hapu0 5.625 12. bhUtavara hapu0 5.625 hapu0 5.625 13. yakSavara hapu0 5.625 hapu0 5.625 14. devavara hapu0 5.625 hapu0 5.625 15. indUvara hapu0 5.625 hapu0 5.626 16. svayaMbhUramaNa hapu0 5.626 kAMcana kinnara kumbhakaNTaka gandharva papu0 48.115-116 papu0 3.44 hapu0 21.123 papu0 5.45 hapu0 5.469-470 papu0 51.1 papu0 3.46 mapu0 75.97 puSkara yodhana rakSadvIpa laMkA vAnara zAkhAmRga saMdhyAkAra papu0 85.96 papu0 48.115-116 papu01.54 mapu0 68.256-257 papu0 6.85 papu0 6.70-71 papu0 48.115-116 hapu0 21.101 gautama dadhimukha dharaNa palAza suvarNadvIpa Jain Education Interational Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518: jaina purANakoza kra0saM0 nAma suvela svayaMprabha haMsa 29. 31. hanuruha harisAgara bAdana arghasvarNodaya ratnadvIpa rAkSasadvIpa kSIrasAgara gaMgAsAgara lauhityasAgara papu0 48.115-116 mapu0 71.451-452 papu0 48.115 papu017.344-346 papu048.115 papu0 48.115 papu0 48.115-116 mapu0 3.159 papu0 5.152-158 hapu0 2.42, 54 hapu0 11.3 *mapu0 29.51 36. 37. 39. nagara 42. 44. kra0 saM0 nAma aMkavatI aMgAvarta akSapura akSobhya agni jvAla andrakapura amarakaMkA amalakaNTha amRtadhvara amRtapura ambaratilaka ambhoda ayodhyA arajaskA arajA ariMjaya ariSTanagara aruNa aruNodbhAsa 20. arkabhUla 21. arjunI ardhasvargotkRSTa alaMkArodaya alakapura 25. alakA avadhyA azoka azokapura azokA azvapura asitaparvata asura asurasaMgIta asurodgIta AkAzavallabha Adityanagara AdityAbha Ananda Anandapura Alokanagara Avarta AvalI ASADha indranagara indrapatha imyapura ilAvarddhana IhApura ujjayinI utkaTa udayaparvata aizAna kaMcanapura kanakapura kanakaprabha kanakAbha kamalasaMkula kambara karNakuNDala kalpapura kAMcana kAMcanatilaka kAMcanapura kAMcIpura kAkandI kAntapura kAmapuSpa kAmpilyA kArakaTa nagara sandarbha hapu0 5.259 mapu0 19.45 papu0 77 57 mapu0 19.85-87 hapu0 22.90 papu0 31.26-27 hapu054.8 mapu0 72.40-41 hapu0 22.100 papu0 55.84-88 mapu0 19.82,87 papu05.373-574 mapu0 7.40-41 mapu0 19.45, 53 mapu0 63.208-216 hapu0 22.86, 93 mapu0 71.400, 56.46 papu0 17.154 hapu0 5.617 hapu0 22.99 mapu0 78.87 papu0 5.371-372 papu0 5.163-166 papu0 20.242-244 mapu0 19.82,87 mapu0 63.208-217 hapu0 22.89 51. 52, pariziSTa nagara sandarbha mapu071.432 mapu0 19.81, 87 hapu05.261 hapu0 22.96 papu07.117 papu0 8.1 mapu0 3.8-9 papu0 3.314 hapu0 22.85 mapu0 62.361 hapu0 22.89.93 hapu0 53.30 papu0 85.141-143 papu0 5.373-374 papu0 5.373-374 hapu0 22.95 mapu0 36.15-17 pApu0 16.2-4 hapu060.95 hapu0 17.1-4 hapu0 45.93-94 hapu0 20.3-11 papu0 5.373-374 hapu0 22.93-101 hapu0 22.88 papu0 55.84-88 mapu0 63.164-165 mapu074.220-221 papu0 6.567 papu0 22.173 papu041.128 papu0 19.101-103 hapu0 17.28-29 papu0 5.371-372 mapu0 63.105 hapu0 24.11 mapu0 70.127 mapu0 55.23-28 mapu0 47.180 mapu0 19.48 mapu0 72.198 mapu0 62.202-212 16. 62. 23. 68. Jain Education Intemational Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 519 70. kra0 saM0 nAma nagara kAlakezapura 71. kinnara 72. kinnarodgIta 73. kinnAmita kilakila kiSkindha 76. kiSkupura kuMjarAvarta kra0 saM0 111. 112. 113. 114. 115. arror 116. 117. 118. 79. kuNDalapura kundanagara kumuda kumbhakArakaTa kumbhapura kuzasthalaka kuzAgranagara 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. nAma nagara gandharvagIta gandharvapura gandhasamRddha garuDadhvaja gAndhAra giritaTa girinagara girizikhara gujA gulmakheTa gokSIra govarddhana gaurika gaurIkUTa cakradhara cakrapura cakravAla catumukhI candanapura candanavana candraparvata candrapura candrAditya candrAbha candrAvartapura camaracampA campakapura campA cAraNayugala citrakArapura ~ samvarbha hapu0 22.98 mapu0 71.372 hapu0 22.98 mapu0 19.31-33 mapu0 19.78 mapu0 68.466-467 papu0 6.1-5 mapu0 19.68 mapu0 75.7 mapu0 62.178 mapu0 19.82, 87 papu0 33.143 mapu0 19.82 mapu0 62.207-212 papu08.142-145 papu0 59.6 papu0 2.224 papu0 48.158 mapu072.318-322 papu0 33.1-57 mapu0 19.80 mapu0 19.78 papu0 7.126-127 papu0 39.180 papu04.207-208 hapu0 22.88 papu0 48.36 mapu0 19.50 mapu0 75.403 mapu0 49.2 mapu0 19.48 papu0 38.56-59 mapu0 67.141-142 hapu0 22.89 mapu0 19.49 mapu0 71.249-252 hapR0 22.85 mapu0 47.128 hapu0 34.15 hapu0 22.90 hapu0 27.115 ~ ~ ~ ~ MrMmmmmm ~ ~ ~ ~ 128. 129. 130. 131.. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. sandarbha papR0 5.367 mapu0 7.28-29 hapu0 22.94 mapu019.39 mapu0 63.384 hapu0 23.26-45 mapu071.270 mapu0 19.85 papu0 104.103 mapu0 73.132-133 mapu0 19.85 papu0 20.137 hapu0 22.88 hapu0 22.87 papu064.50 hapu0 27.89 hapu. 22.93 mapu0 19.44 hapu0 60.81 hapu0 29.24 hapu0 22.97 mapu0 19.52-53 papu0 85.96 mapu0 19.50 papu0 13.75-78 mapu0 19.79 hapu0 5.428 hapu0 1.81 mapu0 67.213 hapu0 27.97 mapu0 19.51 mapu062.66 hapu0 46.26-27 mapu0 59.264 mapu0 74.242 mapu0 71.452 hapu017.27 papu0 123.112 papu0 6.66 pApu016.7 hapu0 22.55 kusumapura kUlagrAma kUvara ketumAla kailAsavAruNI kautumamaMgala kaumudI kauzAmbI kauzika krauMcapura kSemakara kSema kSemapura kSemapurI kSemAMjali khaMgapura khaNDikA gaganacarI gagananandana gaganamaNDala gajapura gaNyapura gandhamAdana gandhamAlinI ~ ~ 99. citrakaTa 100. 101. 143. 102. 103. 104. 14. 145. 105. citrapura cUlikA chatrapura chatrakArapura jayantapura jayantI jayapura jalaghidhyAna janapatha jalAvarta 108. 109. 148. 149. 150. 151. 110. Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 : oma purANakoza pariziSTa sandarbha 154. 155. 156. 159. sandarbha papu0 94.1-5 mapu0 72.241 papu0 55.87-88 papu0 5.367 hapu0 21.76 mapu0 63.168 pApu0 16.5 hapu0 24.2 papu0 5.373-374 mapu0 62.67 mapu0 73.25-26 hapu0 45.95 papu051.2 mapu070.65 papu080.109 mapu0 71.291 papu0 106.187 mapu0 62.36 papu0 19.2, papu0 5.373-374 tn - bn 207. ~ tn 209. 6036 / 212. durgraha ka0 saM0 nAma nagara 152. jImUtazikhara 153. jyotiprabha jyotirdaNDapura taTa tAmralipta 157. tilaka 158. tilapatha tilavastuka 160. toyAvalI 161. tripura 162. trilokottama trizRMga dadhimukha dantapura dazAMgabhoganagara 167. dazArNa 168. diti 169. divitilaka 170. dundubhi 171. 172. dostaTikA 173. dvAravatI dhAraNayugma 175. dhAnyapura 176. nandanapura 177. nandasthalI nandivardhana 179. nandyAvarta 180. nalina 181. nAga 182. nAgapura 183. padmamaka padmakhaNDapura 185. padminIkheTa parAjayapura parikSodapura 188. pATaliputra 189. punnAgapura 190. purAtanamandira 191. purimatAla 192. pulomapura 193. puSpAntaka kra0 saM0 nAma nagara 194. pUrvatAlapura 195. pRthivI podanapura 197. pratiSThanagara 198. prabhAkarapurI 199. prabhApura 200. bhadrapura 201. bhadrilapura 202. bhadrilasA 203. bhujaMgazaila 204. bhUtilaka 205. bhogapura 206. bhogavarddhana manohara 208. manohlAda mandara mandarakuMja 211. mandarapura mayUramAla 213. matyAnugIta malayAnanda 215. mahAkUTa 216. mahAnagara 217. mahAranapura 218. mahAzailapura mahIpAlapura 220. mahIpura 221. mahendranagara 222. mAkandI 223. mAgadhezapura 224. mArtaNDAbhapura 225. mAhiSmatI 226. mithilA 227. mRgAMka mRNAlakuNDa 229. mRNAlavatI 230. mRttikAvatI 231. meghadala 232. meghapura 233. yakSagota 234. yakSapura hapu0 9.205-210 mapu0 48.58-59 mapu0 54.68 papu0 106.205 mapu0 7.34 papu0 92.1-7 mapu056.23-24 mapu0 56.24 hapu0 33.167 mapu0 72.215 mapu076.252 mapu0 67.63 mapu0 58.90-91 papu0 5.371 papu0 5.371-372 papu017.141 papu0 6.357-363 mapu0 63.478-479 papu0 27.67 papu0 94.6 papu0 55.86 mapu0 19.51 mapu0 58.40-41 mapu0 62.68 papu0 55.86 mapu073.96 mapu0 75.13 papu0 15.13-16 hapu0 45.119-121 hapu0 18.17 papu0 55.87-88 papu.10.65 mapu0 66.20-21 papu0 17.150 papu0 106.133-134 mapu046.103 papu0 48.43-50 hapu0 46.15-16 mapu0 62.25-30 papu0 7.118 papu0 7.126-127 174. 219. mapu0 71.24-27 hapu0 23.46-49 mapu0 8.330 mapu0 59.42-43 papu0 120.2 mapu0 72.3-14 papu0 37.6 mapu0 54.217-218 papu0 85.49-51 hapu0 17.162 papu0 5.114 mapu0 59.146-148 mapu0 62.191 papu0 55.87-88 papu0 55.87-88 mapu0 61.40 mapu0 29.79 vIvaca0 2.125-126 mapu0 20.218 hapu0 17.24-25 papu. 1.61 184. 228. 187. lh Jain Education Intemational Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 521 kra0 saM0 nAma nagara 235, yakSasthAna yodha 237. 238. 239. 279. 280. 240. 241. 242. 243. vIrapura 286. 244. 245. 246. 247. 248. 249. 250. 289. 29.. 291. 251. 252. 253. 254. sandarbha kra0 saM0 nAma nagara papu0 39.137-129 276. vindhyapura papu0 5.371-372 277. vimalapura papu0 5.124 278. virATa papu0 5.373 vizAlapura papu0 13.60 vihAyastilaka mapu0 59.88 281. vItabhaya papu0 123.121-122 2820 vItazoka papu0 28.219 283. vItazokapura vIvaca0 2.121-122 284. yapu0 75.301-303 / 2850 vRndAvana papu0 94.4-9 vedasAmapura papu0 19.9 287. velandhara mapu0 57.70-72 288. vaijayanta mapu0 75.188-189 vaidizapura papu0 35.43-45 vaizAlI papu0 55.87-89 vyAghrapura mapu0 75.11-12 292. braja mapu0 68.295-298 293. zaMkha papu0 94.5 294. zakaTAmukha papu0 101.70-73 295. zatadvAra hapu0 prazasti 32-35 296. zazAMka papu0 39.9-11 297.. zazicchAya hapu0 17.33 298. zazipura papu0 5.357-359 299. zazisthAnapura hapu0 17.33 zAmalI hapu0 43.163 301. zAlaguhA pApu0 16.7 302. zikhApada hapu0 17.27 zildhupura mapu0 52.53-54 304. zIravatI hapu0 45.70 305. zIlanagara mapu0 70.74-76 306. zuktimatI papu0 94.4 zukraprabha papu0 94.4 308. zubhrapura mapu0 43.121-124 309. zailanagara papu0 5.373-374 zailapura mapu0 8.227 311. zobhapura mapu0 19.53-58 312. zobhanagara papu0 37.9 313. zobhApura hapu0 5.397-398 314. zaurIpura papu0 26.13-15 315. zrAvastI mapu0 75.643 zrIguhApura rajovalI ratnadvIpa ratnanagara ratnapura ratnasthalapura randhrapura ramaNIkamandira ramaNa ya raviprabha rasAtalapura rAjagRha rAjapura rAmapurI ripuMjayapura rorukA laMkA lakSmIdhara lokAkSanagara vaMkApura vaMzasthaladyuti vaja vajrapaMjara vajrapura vaTapura vaNikapathapura vanavAsya varddhamAnapura vasundharapura vasvAlaya vahniprabha vahurava vArANasI vighaTa vijaya vijayakheTa vijayanagara vijayapura vijayanagara videha sandarbha mapu0 63.99 mapu0 47.118-119 mapu0 72.216 mapu0 55.87-88 papu0 5.76-83 hapu0 44.33-36 mapu0 62.364-365 mapu0 59.109-110 mapu0 69.30-31 hapu0 35.27-29 hapu0 24.25-26 papu0 54.65 papu0 36.9-11 hapu0 45.107 mapu075.3 papu080.173 mapu0 70.455 mapu0 62.494 hapu0 22.143 papu0 12. 22-23 papu0 85.133 papu0 94.7 papu0 31.34-35 papu0 95.87-88 papu0 108.39-40 hapu0 24.29-30 papu0 13.55 papu0 47.144-145 pApu0 3.210-211 pApu07.118 hapu0 17.36 mapu0 63.91 hapu0 17.32 papu0 20-207-208 mapu0 55-48 papu0 80.190-195 mapu0 46.95 papu0 55.85 papu0 20.58 mapu0 49.14 papu0 55.88 255. 256. 257. 258. 259. 260. 261. rm m mmmmm . 263. 264. 265. 267. 268. 310. 270. 271. 272. 273. 274. 275. Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522: jaina purANakoza pariziSTa kra0 saM0 nAma nagara sandarbha zrIgRha 318. 319. kra0 saM0 345. 346. 347. 348. 349. 320. 321. 322. 323. 324. zrIpura dhImanoharapura zrIvijayapura zrutapura zrutazoNita zreyaspura zvetikA saMdhyAkAra saMdhyAbhra sudRtu sadbhadrilapura saptaparNapura samudra 352. 353. 325. 326. 354. 327 328. 356. 329. sandarbha papu0 94.7 mapu0 69.74 papu0 55.86 papu0 94.8-9 pApu0 14.79 hapu055.16 mapu0 47.142 mapu071.283 papu0 6.65-66 papu0 3.313 papu0 5.96 hapu0 18.112 hapu0 5.427 papu0 5.371 papu0 5.67 mapu0 76.184 papu0 28.219 mapu0 12.82 mapu074.389-401 mapu0 5.203 mapu0 57.49-50 papu0 8.319-340 pApu0 16.6 mapu0 71.409-414 mapu0 76.216 hapu0 35.4 papu0 20.14 mapu0 66.114 357. 358. nAma nagara suranUpura surendraramaNa suvela sUtikA sUryaprabha sUryodaya sopAraka somakheTa saumanasa sthAlaka sthUNAgAra sphuTa svayaMprabha svarNAbhapura svastikAvatI haMsadvIpa haMsapura hayapurI hari haripura hastavana hastazIrSapura hastinAgapura hemakaccha hemapura hemAbhanagara 330. papu0 55.86-87 papu081.21-27 papu0 5.371-372 mapu0 74.74 mapu0 70.26-29 papu0 8.362 hapu. 60.36 mapu0 53.43 mapu0 51.72 mapu0 68.12-19 mapu0 74.70-71 hapu0 5.373 papu0 7.337 hapu0 24.69 mapu0 67.256-257 papu0 5.371-372 papu0 54.76-77 hapu0 44.45-48 papu0 6.66-68 papu0 21.3-4 papu0 62.3-12 mapu0 41.44 papu0 20.52-54 papu0 75.10-11 papu0 6.564 mapu0 75.420-428 papu0 55.29 331. sara 350. 332. 361. 0000 AM 333. 334. 362. 335. 336. 337. 338. 363. 364. 365. llh sarvaramaNIya sAMkApura sAketa sArasaukhya siMhapura siddhArtha sindhunada sunapatha suprakArapura supratiSTha subhadrilapura sumAdrikA surakAntara llh 367. 368. llh llh llh 340. 341. 342. 343. 344. 360. 371. llh haihaya vijayArddha parvata ko uttarazreNI ke nagara (mahApurANa ke anusAra ) kra0 saM0 nAma nagara sandarbha akSobhya mapu0 19.85 agnijvAla mapu0 19.83 ambaratilaka mapu0 19.82 arjunI mapu0 19.78 alakA mapu0 19.82 azokA mapu0 19.81 kikik mapu0 19.78 mapu0 19.82 vijayArddha parvata ko uttarazreNI ke nagara (harivaMzapurANa ke anusAra) kra0 saM0 nAma nagara sandarbha agnijvAla hapu0 22.90 aparAjita hapu0 22.87 ariMjaya hapu0 22.86 azoka hapu0 22.89 Adityanagara hapu0 22.85 Ananda hapu0 22.89 aizAna hapu0 22.88 kAMcana hapu0 22.88 Jain Education Intemational Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa kra0 saM0 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. ' 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. nAma nagara kumuda ketumAla kailAzavAruNI gagananandana gaganavallabha gandharvapura girizikhara gokSIra camara cAruNI cUr3AmaNi jaya tilakA du dura dyutilaka dharaNI dhAraNI nimiSa puSpacala phena balAhaka bhadrAzva bhUmitika maNivajra mandira mahAjvAla mahendrapura muktAhAra ratnapura ratnAkara vaMzAla vajrapura vasumatI vasumatka vijayapura vidyAbha vizokA vItazokA zatru jaya zaziprabhA zivaMkara samprabha mapu0 19.82 mapu0 19.80 mapu0 19.78 mapu0 19.81 mapu0 19.82 mapu0 19.83 mapu0 19.85 mapu0 1985 mapu0 19.79 mapu0 19.78 mapu0 19.78 mapu0 19.84 mapu0 19.82 mapu0 19.85 mapu0 19.85 mapu0 19.83 mapu0 19.85 mapu0 19.85 mapu0 19.83 mapu0 19.79 mapu0 19.85 mapu0 19.79 mapu0 19.84 mapu0 19.83 mapu0 19.84 mapu0 19.82 mapu0 19.84 mapu0 19.86-87 mapu0 19.83 mapu0 19.87 mapu0 19.86-87 mapu0 19.79 mapu0 19.86-87 mapu0 19.80 mapu0 19.80 mapu0 19.86-87 mapu0 19.78 mapu0 19.81 mapu0 19.81 mapu0 19.80 mapu0 19.78 mapu0 19.79 kra0 saM0 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. * ketumAla kauzika afe nAma nagara gaganamaNDala gaganavallabha gandhamAdana gaurika camaracampA campA cUr3AmaNi jayanta jayAvaha dhanaMjaya nandana nandinI naimiSa padmAla pANDuka puru puSpacUDa puSpamAla balAhaka maNikAMcana maNivajra manu mahAjvAla mahApura mahendra mAnava mAlya mAla rudrAzva vaMzAlaya varAha basvoka vijaya vidya prabha vimala bIra vaijayanta yAjaya jaina purANakoza: 523 sandarbha hapu0 22.86 hapu0 22.88 hapu0 22.89 hapu0 22.85 hapu0 22.85 hapu0 22.90 hapu 22.88 hapu0 22.85 hapu0 22.88 hapu0 22.91 hapu0 22.87 hapu0 22.88 hapu0 22.86 hapu0 22.89 hapu0 22.90 hapu0 22.89 hapu0 22.86 hapu0 22.88 hapu0 22.90 hapu0 22.91 hapu0 22.91 hapu0 22.91 hapu0 22.89 hapu0 22.88 hapu0 22.88 hapu0 22.90 hapu0 22.91 hapu0 22.90 0 22.88 hapu0 hapu0 22.90 hapu0 22.91 hapu0 22.86 hapu0 22.92 hapu0 22.87 hapu0 22.87 hapu0 22.86 hapu0 22.90 hapu0 22.90 hapu0 22.88 hapu0 22.89 hapu0 22.86 hapu0 22.86 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 : jaina purANakoza tangtang 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. kra0 saM0 1. 2. 3. 5. 6. 7. 8. 9. nAma nanara zivamandira zrIniketa zrIvAsa zrIharmya sadhanaMjaya siddhArthaka sugandhinI sucana surendrakAnta hasagarbha nAma nagara aparAjita arajaskA arijaya kAmpuSpanagara kinAmita kinnaragIta kSemaMkara kSemapurI gaganacarI vijayArdha parvata kI dakSiNa zreNI ke nagara ( mahApurANa ke anusAra ) sandarbha mapu0 19.48 mapu0 19.45 mapu0 19.41 mapu0 19.48 mapu0 19.32 mapu0 19.33 mapu0 19.50 mapu0 19.48 mapu0 19.48-49 mapu0 19.39 mapu0 19.44 mapu0 19.52 mapu0 19.50 mapu0 19.51 mapR0 19.50 mapu0 1934 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. puraMjaya 22. 23. 24. 25. 26. garuDadhvaja catumukho candrapura candrAbha citrakUTa jayantI naragIta nityavAhinI nityodyotinI pazcimA puNDarIka bahuveluka bahumukhI mahAkUTa khAmagara meghakUTa sandarbha mapu0 19.79 mapu0 19.84 mapu0 19.84 mapu0 19.79 mapu0 19.84 mapu0 19.80 mapu0 19.86-87 mapu0 19.85-87 mapu0 19.81 mapu0 19.79 mapu0 19.52 mapu0 19.52 mapu0 19.52 mapu0 19.36 mapu0 19.43 mapu0 19.35 mapu0 19.45 mapu0 19.51 mapu0 19.48 mapu0 19.51 kra0 saM0 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. kra0 saM0 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. nAma nagara zaziprabha zrIniketana sAranivaha siMha saukara saumanasa haMsagarbha hastiga hastinAyaka hAstivijaya nAma nagara aMgAvarta amRtadhAra ariMjaya arkamUla asitaparvata vijayArdha parvata ke dakSiNa zra eNI ke nagara (harivaMzapurANa ke anusAra ) Ananda Avartapura ASADha udayaparvata kAla kezapura kinnarodgItanagara kuSNarAvarta gandhasamRddha gauri cakravAla candraparvata jambUkupura janAvarta divyauSadha gharAghara nabhastilaka nAbhAnta sandarbha hapu0 22.91 hapu0 22.89 hapu0 22.87 bahu bhUmikuNDala magadha sAranalaka hapu 0 22.87 hapu0 22.87 hapu0 22.92 hepu0 22.91 hapu0 22.87 hapu0 22.87 hapu0 22.89 sandarbha hapu0 22.95 hapu0 22.100 hapu0 22.93 hapu0 22.99 hapu0 22.96 hapu0 22.93 hapu0 22.96 hapu0 22.95 hapu0 22.93 hapu0 22.98 hapu0 22.98 hapu0 22.96 hapu0 22.94 hapu0 22.97 hapu0 22.93 hapu0 22.97 hapu0 22.100 hapu0 22.95 hapu0 22.99 hapu0 22.97 hapu0 22.98 hapu0 22.96 hapu0 22.99 hapu0 22.93 hapu0 0 22.100 hapu0 02.99 pariziSTa Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa kra0 sa0 27. 28. 29. 31. 32. 33. 34. nAma nagara ratikUTa rathanUpura-cakravAla lohArgala vajADhaya vajArgala vicitrakUTa vijayA vinayacarI vimukhI vimoca virajaskA vaijayantI vaizravaNakUTa zakaTamukhI zukrapura zrIdhara 37. samvarbha mapu0 19.51 mapu0 19.46-47 mapu0 19.41 mapu0 19.42 mapu0 19.42 mapu0 19.51 mapu0 19.50 mapu0 19.49 mapu0 19.52-53 mapu0 19.43 mapu0 19.45 mapu0 19.50 mapu0 19.51 mapu0 19.44 mapu0 19.49 mapu0 19.40 mapu0 19.40 mapu0 19.38 mapu0 19.50 mapu0 19.37 mapu0 19.52-53 mapu0 19.52-53 mapu0 19.50 mapu0 19.51-53 38. jaina purANakoza : 525 sandarbha hapu0 22.93 hapu0 22.96 hapu0 22.97 hapu0 22.100 hapu0 22.95 hapu0 22.96 hapu0 22.94 hapu0 22.93 hapu0 22.94 hapu0 22.98 hapu0 22.97 hapu0 22.95 hapu0 22.94 hapu0 22.96 hapu0 22.93 hapu0 22.95 hapu0 22.94 hapu0 22.97 hapu0 22.94 hapu0 22.97 hapu0 22.97 hapu0 22.95 hapu0 22.95 hapu0 22.98 40. 42. zrIprabha kra0 saM0 nAya nagara 27. maNDita maNiprabha 29. mahAkakSa mAtaMgapura mAnava meghakUTa ratnasaMcaya rathanUpura rathapura ramyapura lakSmIkUTa bRhadgRha vaijayanta zaMkhavaca zakaTAmukha zatahada zivamandira zrIkUTa zrIpura sindhuvRkSa sukakSa 48. sUryapura svarNanAbha himapura nadiyA~ ka0 saM0 nAma deza karabhaveginI karIrI karNakuNDalA karNaravA kaliMdakanyA kAMcanA kAgandhu kAlatoyA kAlamahI kubjA 25. kusumavatI kuhA 27. kRtamAlA kRSNaveNA zvetaketu saMjayantI siMhadhvaja 47. 48. sumukhI sUryapura sUryAbha hemakUTa sandarbha samvarbha 18. kra0 saM0 nAma nadI ambaSeNA aruNA avantikAmA ikSumatI udumbarI unmagnajalA uzIravatI UrmimAlinI UhA RjukUlA airAvatI 20. mapu0 29.87 mapu0 29.50 mapu0 29.64 mapu0 29.83 mapu0 29.54 mapu0 32.21 mapu0 46.145-146 hapu0 5.241-242 mapu0 29.62 mapu0 24.348-354 mapR0 62.379-380 mapu0 29.54 mapu0 29.62 mapu0 29.49, 62 mapu0 2965 mapu0 30.37 papu0 53.161-163 papu0 40.40 mapu0 70.346 mapu0 63.158 mapu0 29.64 mapu0 29.50 mapu0 29.50 mapu0 28.87 mapu0 59.117-119 mapu0 29.62 mapu0 29.63 mapu0 29.86 24. audumbarI kaMjA kapIvatI Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 : maina purANakoza kra0 saM0 nAma nadI ketambA kauzikI krauMcaravA kSIrodA 33. gajavatI gandhamAdinI 34. 35. gandhAvatI 36. gambhIrA 37. godAvarI 38. gomatI 39. caNDa vegA 40. carmaNvatI 41. citravatI tApI 29. 30 31. 32. i . . m m x 2 2~ 42. 43. 44. 46, 47. 48. tAmrA 49. telA 50. damanA 52. dazArNA dAruveNA 52. pU jambUmatI tamasA taraMgiNI tApI 53. dhairyA 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. nakraravA nandA nAlikA nikundarI nicurA nimagnajalA nivindhyA niSkundarI nIrA panasA pArA parijA pramuzA pravesI praharA bahuvajrA saMdarbha mapu0 30.67 mapu0 29.50 papu0 42.61 mapu0 63.207 hapu0 27.12-14 hapu0 5.242-243 mapu0 70.322 mapu0 29.50 mapu0 29.60 mapu0 29.49 mapu0 59.118 - 119 mapu0 29.64 mapu0 29.58 mapu0 29.65 mapu0 29.87 mapu0 29.62 mapu0 29.54 hagu0 46.49 mapu0 30.61 mapu0 29.50 mapu0 29.83 mapu0 30.59 mapu0 29.60 mapu0 30.55 mapu0 29.87 mapu0 29.83 mapR0 29.65 mapu0 29.61 mapu0 29.61 mapu0 29.50 mapu0 32.21 mapu0 29.62 mapu0 29.61 mapu0 30.56 mapu0 29.54 mapu0 29.61 mapu0 29.69 mapu0 29.54 mapu0 29.86 mapu0 30.54 mapu0 2961 kra0 saM0 nAma navI bANA bIjA bhImarathI madanA mahAgandhavatI mahendrakA mAlyavatI mASavatI 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 78. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. murarA mUlA mekhalA yamunA yUpakesariNI rajatamAlikA ratnamAlinI rathAsphA ramyA revA lAMgalakhAtikA vaMgA varadA vasumatI vitatA vizAlA vRtravatI vegavatI veNA veNumatI vaitaraNI vyAghrI patabhogA zarkarAvatI zarvarI zuktimatI zuSkadI zoNanada zvasanA sannorA saptapArA samatoyA sarayU sandarbha mapu0 30.54 mapu0 29.52 mapu0 30-35 mapu0 30.59 mapu0 71.309 mapu0 29.84 mapu 29.59 mapu0 29.84 mapu0 30.58 mapu0 30.56 madu0 29.52 mapu0 70.346-347 pariziSTa mapu0 59.212-218 mapu0 58.50 -53 mapu0 21.6-14 mapu0 29.49 mapu0 29.61 mapu0 29.65 mapu0 30.62 mapu0 29.83 mapu0 17.23 mapu0 29.63 hapu0 11.79 mapu0 29.61 mapu0 29.58 mapu0 73.22-24 mapu0 29.87 mapu0 29.60 mapu0 29.84 mapu0 29.64 mapu0 29.65 mapu0 29.63 mapu0 32.28-29 mapu0 29.54 mapu0 29.84 mapu0 29.52 mapu0 29.83 mapu0 29.86 mapu0 29.65 mapu0 29.62 mapu0 14.69, 16.225. Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pariziSTa R0 saM0 116. 117. ka0saM0 nAma nadiyA~ 111. sikatinI 112. sindhu 113. 114. suvarNavatI saMdarbha mapu0 29.61 mapu0 16.209 mapu0 29.86 mapu0 29.49 mapu0 59.118-119 nAma nadiyA~ sUkarikA haMsAvalI haravatI haridvatI hastipAnI jaina purANakoza : 527 saMdarbha mapu0 29.87 papu013.82 mapu0 59.118-119 hapu0 27.12-13 mapu0 29.64-66 suprayogA sumAgadhI 20. parvata sandarbha ka0 saM0 33. nAma parvata goratha govarddhana gozIrSa candrodaya citrakUTa cedi 38. 39. saM. nAma parvata aMgireyika aMjanagiri ambaratilaka ambudAvarta aSTApada asuradhUpana AnaMga ApANDara iSvAkAra 10. udaka upavAsa Urjayanta RkSavata RSigiri RSyamUka kambala karkoTaka 40. 43. jagatpAdagiri jAmbava tuMgavaraka tuMgIgiri tairAzcika daNDaka dardurAdri dizAgiri durgagiri 14. 47. 48. mapu0 29.70 papu0 8.324 mapu0 6.131 hapu0 60.19-21 papu0 15.76 mapu0 29.70 mapu0 29.70 mapu0 29.46 mapu0 54.86 hapu0 5.461 hapu0 5.461 papu0 20.36,58 mapu0 29.69 hapu0 3.51-53 mapu0 29.56 mapu0 29.69 hapu0 21.123 papu0 6.529 mapu0 29.89 hapu0 5.200-201 mapu0 29.90 papu0 6.82 mapu0 5.291 mapu0 73.12 mapu0 29.67 mapu0 30.50 mapu0 29.56 hapu0 5.460 mapu0 29.68 mapu0 71.309 hapu0 21.102 papu0 8.201 durdara sandarbha mapu0 29.46 mapu0 70.438 mapu0 29.89 mapu0 75.359-365 mapu0 68.126 mapa0 29.55 mapu068.468 hapu0 44.7 mapu0 30.49 hapu0 63.72-74 mapu0 29.67 papu0 42.87-88 mapu0 29.69 mapu0 75.479 papu0 85.139 mapu0 29.88-89 papu0 6.510-511 mapu0 63.33 mapu0 54.125-126 mapu0 29.88 mapu0 29.57-58 mapu0 45.58 papu0 85.63 papu0 5.25.29 mapu0 29.89 mapu0 29.67 mapu0 29.68 papu0 79.27-28 mapu075.45-48 papu0 9.40-42 mapu0 29.70 mapu. 1.58 49. karNa 51. 21. 22. 56. kavATaka kAMcanakUTa kiSkindha kiSku kuNDalagiri kubjaka kUTAdri kRSNagiri kolAhala kaustubha gadAgiri gandhamAdana girikUTa guMja dharaNImoli nandana nabhastilaka nAga nAgapriya nAbhi nikuMja paMcagiri pANDya vAriyAtra puSpagiri puSpaprakIrNaka bhImakUTa maNikAnta madebha 57. 58. 59. 27. 60. 32. 64. madhu Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 528 : mena purANakoza kra0 saM0 nAma parvata manujodaya malaya malayagiri mahendra mAnuSottara mAlyagiri 112. 72. 74. 115. 77. 78. munisAgara megharava meru ratikara ratizaila ratnAvarta rathAvarta rAmagiri rucakavara raivataka vaMzadhara vanagiri vanisiMha 79. 80. 7 82. 83. sandarbha mapu0 75.301-303 mapu0 29.88 mapu0 30.26-27 mapu0 29.88 mapu0 5.291 mapu0 30.26-27 mapu0 30.50 mapu0 63.91-95 papu0 8.90-95 mapu0 4.47-48 hapu0 5.673-676 papu0 53.158-160 mapu0 47.21-22 mapu0 62.126 hapu0 46.17-23 hapu0 5.699-728 mapu0 71.179-181 papu0 1.84 mapu0 67.90-121 vIvaca0 4.2 mapu0 72.108-110 hapu0 27.11-14 papu0 8.24 papu0 21-23-127 mapu0 29.70 mapu0 18.170-176 hapu0 5.212 . mapu0 1.196 mapu0 59.188 papu0 54.64 mapu0 29.67 hapu0 42.14-19 mapu0 29.46 mapu0 63.246-248 mapu0 72.267-270 mapu076.323-324 mapu0 29.89 mapu0 29.90 mapu0 29.89 mapu0 66.2, 13-14 mapu0 10.1-3 kra0 saM0 nAma parvata saMvarbha 106. zrIzaila papu0 19.106 107. sandhyAvarta papu08.24-28 .108. sarvazaila mapu0 62.496 sitagiri mapu0 29.68 siddhigiri mapu0 63.37-39 111. sImanta mapu0 67.61 sumandara mapu0 30.50 113. suvelagiri papu0 54.62-71 saumya hapu070.279 sphuratpITha mapu0 68.643-646 116. hrImanta mapu0 62.274 mahAnaviyA~ 1. gaMgA 2. sindhu 3. rohyA/rohita 4. rohitAsyA 5. harita 6. harikAntA 7. sItA 8. sItodA 9. nArI 10. narakAntA 11. suvarNakUlA 12. rUpyakUlA 13. raktA 14. raktodA mapu0 63.195-196, hapu0 5.123-124 jambUdvIpa ke videhakSetra meM sthita solaha vakSAragiri 1. citrakUTa 2. padmakaTa 3. nalinakUTa 4. ekazaila 5. trikUTa 6. vaizravaNakUTa 7. aMjanAtma 8. AtmAjana/aMjana 9. zraddhAvAn 10. vijayavAn/vijayAvatI 11. AzIviSa 12. sukhAvaha 13. candramAla 14. sUryamAla 15. nAgamAla 16. meghamAladivamAla mapu063.202-204, hapu0 5.228-235 battIsa videha (deza) evaM unakI rAjadhAniyA~ deza kA nAma rAjadhAnI 1. kacchA kSemA 2. sukacchA kSemapurI 3. mahAkacchA ariSTA/riSTA 4. kacchakAvatI ariSTapurI/riSTapurI 5. AvartA khaDgA/khaMgA 6. lAMgalA maMjUSA 7. puSkalA auSadhI 8. puSkalAvatI puNDarIkiNI 9. vatsA susImA 10. suvatsA kuNDalA 11. mahAvatsA aparAjitA varAha 86. varuNa valAhaka 88. vasanta 94. vAsavanta vijayA vidhu tprabha vipulAcala vimalakAntAra velandhara vairya vaitADya vaibhAra zaMkhazaila zatrujaya zikhi bhUdhara zItaguha 100. zrI ~ 101. 102. 103. 104. zrIkaTana zrInAga zrIprabha ~ Jain Education Intemational Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purAgakoza : 529 kra.saM. nAma bana sandarbha 16. godhA 18. candana campaka cAraNacarita cAraNapriya caitravana jyotirvana daNDakAraNya dazArNaka durjaya deza kA nAma rAjadhAnI 12. vatsakAvatI prabhaMkarA 13. ramyA aMkAvatI 14. ramyakA padmAvatI 15. ramaNIyA zubhA 16. maMgalAvatI ratnasaMcayA 17. padmA azvapurI 18. supamA siMhapuro 19. mahApadmA mahApurI 20. padmAvatI/padmakAvatI vijayApurI 21. zaMkhA arajA 22. nalinA nalinI virajA 23. kumudA azokA 24. saritA vItazokA 25. vaprA vijayA 26. suvaprA vaijayantI 27. mahAvaprA jayantI 28. vaprakAvatI aparAjitA 29. gandhA cakrA 30. sugandhA khaDgA/khaMgA 31. gandhAvatsugandhA gandhikA ayodhyA 32. gandhamAlinI avadhyA ___mapu0 63.208-218, hapu0 5.244-252, 257-266 27. 28. 31. 35. 36. devaramaNa dhAnyakamAla nandana nandighoSa nAgaramaNa nArikelavana nikuMja nIla pANDuka puSpavana prakIrNaka priyaMkhukhaNDa prItikara bhadrazAla bhImavana bhUtaramaNa bhUtavana madhuka manohara mandAruNAraNya mahAkAla mekhalA mapu0 70.431 mapu0 62.409 mapu0 22.163 papu0 6.126-131 papu0 46.141-143 mapu0 69.54 mapu0 62.228 mapu0 75.554 mapu0 29.44 hapu0 47.43 hapu0 5.360 mapu0 46.94 mapu0 5.144 mapu0 72.3-14 hapu0 5.307 mapu0 30.13-14 papu0 85.63 mapu067.41 hapu0 5.308-309 papu0 7.146 papu0 46.143-146 mapu0 59.274 mapu0 59.2-7 mapu0 5.182 mapu0 59.116 hapu085.307 mapu0 47.65-67 mapu062.86-87 mapu0 52.51 papu0 8.24 hapu0 33.102 papu08.452-453 hapu0 62.13-15 hapu0 21.102-103 papu0 85.147-163 mapu046.19-20 hapu0 45.69 mapu066.47 mapu0 62.379-380 hapu0 5.397-422 papu0 46.141 mapu0 54.216-217 38. 40. kra0saM0 nAma bana 1. akSayavana azoka 43. 44. 46. Amra upapANDaka upasaumanasa ulkAmukha kapittha kAlaMjara kAlaka kAliMgaka 48. vijaya sandarbha papu054.72 mapu0 75.676-677, 22.180 mapu0 22.163, 183 hapu0 5.309 hapu0 5.308 mapu0 70.156 mapu0 75.479 papu0 59.12 mapu0 59.196 mapu0 29.82 mapu074.389-390 hapu0 62.15-61 mapu0 72.120 mapu074.302-304 mapu0 12.51-53 52. kuTaja vetravana zallakI zivaMkara zleSamAntaka zvetavana sabhUtaramaNa saptaparNa samuccaya sarvatuka 54. kauzAmba kSIravana khaNDavana khadira 57. 67 Jain Education Intemational Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 : jaina purANakoza pariziSTa kra0 saM0 nAga bana sandarbha 18. sallakI sahasrAmra sahAyavana sahetuka sahya sAlakAnana siMhagiri siddhArtha siddhi suranipAta mapu0 59.197 hapu0 43.200-202 pApu0 17.73-74 mapu048.38-39 mapu0 30.27 mapu0 12.221 mapu074.169 mapu0 17.417 mapu0 48.79 mapu0 63.127-129 bhRkuNDI 66. 26. bAraha vibhaMga nadiyA~ 1. hRdA/grAhavatI 2. hRdavatI 3. paMkavatI 4. taptajalA 5. bhattajalA 6. unmattajalA 7. kSIrodA 8. zItodA 9. sroto'ntarvAhinI 10. gandhamAlinI/gandhamAdinI 11. phenamAlinI 12. UrmimAlinI mapu0 63.206-207, hapu0 5.239-243 solaha sarovara 1. padma 2. mahApadma 3. tigiccha 4. kesarI 5. mahApuNDarIka 6. puNDarIka 7. niSadha 8. devakuru 9. sUrya 10. sulasa 11. vidyutprabha 12. nolavAna 13. uttarakuru 14. candra 15. airAvata 15. mAlyavAna mapu0 63.197-199, hapu0 5.121 astra-zastra kra0 saM0 nAma astra-zastra pApa bandhana barhaNAstra brahmaziras 19. bhAskarAstra bhiNDimAla 21. 22. bhUtamukhakheTa manovega mahAzvasana mAhendra mudgara 27. musela mokSaNa mohana 30. yamadaNDa rAkSasa raudrAstra lakuTa lAMgala lAMgUla lokotsAdana vajra vanadaNDa vAtapRSTha vAruNa vighnavinAyaka vizalyakaraNa vRttavaitADya vairocana vyastra 46. vratasaMrohaNa 47. zakti zataghnI zilImukha zUla saMvartaka 52. sarvAstracchAdana 53. sahasrakiraNa siddhArtha 55. sandarbha papu074.104 hapu0 25.48 papu0 74.110-111 mapu0 52.55 hapu0 52.55 papu0 7.95-96 papu0 12.258 mapu0 37.168 mapu0 37.166 hapu0 52.50 papu0 74.100-101 mapu044.143 papu012.257 hapu0 25.48 hapu0 25.48 hapu0 25.48 hapu0 52.54 hapu0 31.122-123 mapu0 3.105 papu012.258 papu054.37 hapu0 25.47-50 mapu0 1.43 mapu08.238 mapu0 29.69 papu0 60.138 papu0 74.111 hapu0 25.49 hapu0 5.588 hapu0 52.53 mapu0 31.72 hapu0 25.49-50 mapu0 44.227 papu0 19.42-43 papu0 58.34 papu0 12.258 hapu0 52.50 hapu0 25.46-49 papu0 74.108 papu0 75.18-19 papu0 60.140 ka0 saM0 nAma astra-zastra saMdarbha aMlipa AgneyAstra ASTi indhana aizAna kanaka 45. krakaca 48. papu0 12.257 papu0 12.322-324 papu0 62.45 papu0 74.105 hapu0 25.48 papu0 12.211 mapu0 10.59 papu0 12.332-336 papu0 12.258 papu0 64.27 hapu0 25.48 papu074.108-109 papu0 12.332 hapu0 52.54 garuDAstra ghana 12. caNDaravA jRmbhaNa dandazUka nAgAstra nArAyaNa 14. Jain Education Intemational Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa kra0 saM0 1. 2. 3. AWAN 4. n w nw nw 6. 7. 8. 9. I i I m x 2 w 2 von 10. 11. 12. 13. 14. 12, 16. 17. 19. 20. 21. paTTbandha 18. maNikuNDala maNimAdhyamA gaNitopAna 22. 23. 24. 25. 26. nAma AbhUSaNa aMgada apavartikA avataMza avataMzikA va Taka kaTisUtra kaNThaka kaNThamAlikA kaNThAbharaNa kirITa kra0 saM0 1. 2. kuNDala kuNDalI keyUra graiveyaka cUr3AmaNi nUpura mukuTa muktAhAra mudrikA mekhalA yaSTi ratnAvalI 27 razmikalApa 28. vijayacchanda 29. zIrSakayaSTi 30. hArayaSTi 31. hAralatA 32. 33. hAravallarI hemajAla AbhUSaNa saMdarbha ma0 1.27, 7.235 mapu0 16.49-51 hapu0 43.24 mapu0 37.153 mapu0 3.27, papu0 3.193 papu0 3. 194 hapu0 62.8 mapu0 6.8 mapu 15.193 mapu0 11.133 mapu0 3.27 mapu0 3.78 mapu0 3.27 mapu0 29.167 mapu0 4.94 mapu0 6.63 mapu0 16.233 mapu0 9.190 mapu0 16.50 mapu0 16.65-66 mapu0 3.91 mapu0 15.81 mapu0 7.235 mapu0 3.27 mapu0 16.46-47 mapu0 16.46 mapu0 16.59 mapu0 16.57 mapu0 16.52 mapu0 7.231 mapu0 15.193-194 mapu0 15.194 mapu0 30.127 ikSvAkuvaMza akArAdi krama meM isa vaMza ke nimna nRpa hue haiM nAma nRpa sandarbha anantaratha anaraNya papu0 22.162 papu0 22.160 ka0 saM0 3. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23, 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. nAma nRpa arkakIrti indraratha RSabhadeva kalya kamalabandhu kIrtidhara kunbhakti kuberadatta kRtavIra catu jitazatru dazaratha dinanAtha ratha dviradarava dharaNIdhara naghuSa padmanAbha jasthala purandara pRthu pratimanyu priyamitra brahmaratha bharata mAndhAtA mRgezadamana meru raghu ravin vajrabAhu basantatilaka vijaya vIrasena zataratha zarabharatha samudravijaya siMharaba siMhasena sukozala surendrasamyu somadeva purAno 531 saMdarbha papu0 21.56 papu0 22.154-159 papu0 21.56 papu0 22.158 papu0 22.155 159 papu0 21.140 papa0 22.157 papu0 22.156-159 mapu0 65.56-58 papu0 22.153, 159 hapu0 28.14-27 papu0 22.162 papu0 papu0 22.157 0 22.154-159 papu0 5.59-60 papu0 22.113 mapu0 54.130 173 papu0 22.158 papu0 21.77 papu0 22.154-159 papu0 22.155 mapu0 61.88 papu0 22.154 papu0 21.56 papu0 22.154-155 papu0 22.157-158 hapu0 50.70 papu0 22.158 papu0 22.155-159 papu0 21.77 papu0 22.156-159 papu0 21.74 papu0 22.155 papu0 22.153-154 papu0 22.157 mapu0 48.71-72 papu0 22.145. mapu0 60.16-22 papu0 21.164 papu0 21.75 papu0 21.56 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 : jaina purANakoza pariziSTa 32. 38. 41. 45. kra0 saM0 nAma nRpa sandarbha saudAsa papu0 22.131 hiraNyakazipu papu0 22.158-159 hiraNyagarbha papu0 22.102 47. hemaratha papu0 20.153 noTa:-sUryavaMza aura candravaMza isI vaMza kI do zAkhAe~ haiM / kaurava vaMza akArAdi krama meM isa vaMza meM nimna rAjA hue haiMkra0 saM0 nAma rAjA sandarbha arahanAtha hapu0 45.21 arjuna hapu0 45.37 indravIrya hapu0 45.27 ibhavAhana hapu0 45.14 karNa hapu0 45.37 kIti hapu0 45 25 kunthunAtha hapu0 45.20 kuru hapu0 45.9 hapu0 45.19 kurucandra hapu0 45.9 kulakoti hapu0 45.25 gaMgadeva hapu0 45.11 candra cihna pApu0 6.3 cAru hapu0 45.23 cArupadma hapu045.23 cArurUpa hapu0 45.23 hapu0 45.27 citraratha hapu. 45.28 jayakumAra hapu0 45.8 jayarAja hapu0 45.15 dvIpa hapu0 45.30 22. dvIpAyana hapu0 45.30 duryodhana hapu0 45.36 dhArAga hapu0 45.29 hapu0 45.29 dhRta hapu0 45.32 dhRtateja hapu0 45.32 28. dhRtadharmA hapu0 45.32 29. dhRtapadma hapu0 45.12 dhRtamAna hapu0 45.32 dhRtayaza hapu0 45.32 kra0 saM0 nAma rAjA dhRtarAja dhRtarASTra 34. dhRtavIrya 35. dhRtavyAsa dhRtikara ghRtikara dhRtikara dhRtikSema 40. dhRtideva ghRtidRSpiTa 42. dhRtidhu ti 43. dhRtimitra dhutendra dhRtodaya nakula narahari nArAyaNa padma 50. padamadeva padamamAla 52. padmaratha 53. pANDu pArazara pRthu pratiSThita pratisara prazAnti prItikara bali bRhadhvaja bhoma bhISma bhramaraghoSa mandara mahApadma mahAratha mahArAja mahAsara 70. yudhiSThira varakumAra sandarbha hapu0 45.33 hapu0 45.34 hapu045.12 hapu0 45.31 hapu0 45.9 hapu0 45.11 hapu0 4.513 hapu045.11 hapu0 45.11 hapu0 45.13 hapu0 45.13 hapu0 45.11 hapu0 45.12 hapu0 45.32 hapu0 45.38 hapu0 45.19 hapu0 45.19 hapu0 45.24 hapu0 45.25 hapu0 45.24 hapu0 45.24 hapu0 45.34 hapu045.29 hapu0 45.14 hapu0 45.12 hapu0 45.29 hapu0 45.19 hapu0 45.13 hapu0 48.48 hapu0 45.17 hapu0 45.37 hapu0 45.35 hapu0 45.14 hapu0 45.11 hapu0 45.24 hapu. 45.28 hapu0 45.15 hapu0 45.29 hapu0 45.37 hapu0 45.17 hapu0 45.26 hapu0 45.25 54. citra 20. dhRta 67. ll h llh vasu llh 73. vasukIrti Jain Education Intemational Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa caina purANakoza. 533 kra.saM. nAma rAjA sandarbha ka0saM0 nAma rAjA sandarbha 116. 117. supadma supratiSTha subhauma sumitra suvasu 118. 78. vasundhara vasuratha vAsava vAsuki vicitra vicitra vicitravIrya vijaya vidura vizva vizvaketu vizvasena 120. suvrata 80. hapu0 45.25 hapu0 45.12 hapu0 45.24 hapu0 18.19 hapu0 45.26 hapu0 45.11 hapu0 45.30 hapu0 45.20 hapu0 45.14 hapu0 45.7 hapu0 45.14 hapu0 45.14 81. 121. 122. 82. 123. suzAnti sUrya sUryaghoSa somaprabha harighoSa haridhvaja 124. 125. 126. viSNu 92. 94. hapu0 45.26 hapu0 45.27 hapu0 45 26 hapu0 45.26 hapu0 45.27 hapu0 45.27 hapu0 45.27 hapu0 45.15 hapu0 45.34 hapu0 45.17 hapu0 45.17 hapu0 45.18 hapu0 45.24 hapu0 45.27 hapu0 45.28 hapu0 45.28 hapu0 45.28 hapu0 45.17 hapu. 45.29 hapu0 45.11 hapu0 45.31 hapu0 45.29 hapu0 45.30 hapu0 45.19 hapu0 45.19 hapu0 45.18 hapu0 45.30 hapu0 45.19 hapu0 45.30 hapu0 45.9 hapu0 45.12 hapu0 45.26 hapu0 45.29 hapu0 45.9 hapu0 45.16 hapu0 45.38 hapu0 45.17 hapu0 45.25 hapu0 45.23 hapu0 45.14 hapu0 45.21 vIrya vRtaratha vRSadhvaja vRSAnanta vaizvAnara vratadharmA vrAta zantanu zara zaradvIpa zazAMkAMka zAnticandra zAntinAtha zAntibhadra zAntivardhana zAntiSeNa zubhaMkara zrIcandra zrIvasu zrIvrata zreyAn sanatkumAra sahadeva sukumAra sukIrti sucAru 95. 100. gAndharva-bheda-prabheda 1. svaragata-gAndharva-bheda vaiNasvara bheva 1. zruti 2. vRtti 3. svara 4. grAma 5. vaNaM 6. alaMkAra 7. mUrcchanA 8. dhAtu 9. sAdhAraNa hapu0 19.147 zarIra svara-bheva 1. jAti 2. varNa 3. svara 4. grAma 5. sthAna 6. sAdhAraNakriyA 7. alaMkAravidhi hapu0 19.148 2. pavagata-gAndharva-bheda 1. jAti 2. taddhita 3. chanda 4. sandhi 5. svara 6. vibhakti 7. subanta 8. tiGnta 9. upasarga 10. varNa hapu0 19.149 3. tAlagata-gAndharva-bheda 1. AvApa 2. niSkAma 3. vikSepa 4. pravezana 5. zamyAtAla 6. parAvarta 7. sannitapAta 8. savastuka 9. mAtrA 10. avidArya 11. aMga 12. laya 13. gati 14. prakaraNa 15. yati 16. gIti ( do prakAra kI ) 17. mArga 18. avayava 19. pAdabhAga 20. sapANi hapu0 19.150-152 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 111. 112. sutejasa 114. sudarzana Jain Education Intemational Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa nAma purANa pANDava pu0 sandarbha parva iloka saMkhyA 194 18. 19. 20. 24. nAma duHkarNa duHzrava varavaMza avakIrNa dIrghadarzI sulocana upacitra vicitra cArucitra zarAsana durmada duHpragAha yuyutsu vikaTa UrNanAbha sunAbha nanda upanandaka citravANi citravarmA suvA duvimocana 31. 534 : jaina purANakoza svara bheda kramAMka 1. SaDja 2. RSabha 3. gAndhAra 4. madhyama 15. 5. paMcama 6. dhaivata 7. niSAda papu0 17.277 hapu0 19.153 SaDjagrAma kI jAtiyA~ 1. SADjI 2. ArSabhI 3. dhaivatI 4. niSAdajA 5. suSaDjA 6. udocyavA 7. SaDjakaizikI 8. SaDjamadhyA 21. hapu0 19.174-175 SaDjagrAma kI mUcrchanAe~ 23. 1. uttaramandrA 2. rajanI 3. uttarAyatA 4. zuddhiSaDjA 5. matsarIkRtA 6. azvakrAntA 7. AbhirudgatA 26. hapu 19.161-162 madhyamAzrita jAtiyA~ 1. gAndhArI 2. madhyamA 3. gAndhArodIcyavA 30. 4. paMcamI 5. raktagAndhArI 6. raktapaMcamI 7. madhyamodIcyamA 8. nandayantI 9. karmAravI 10. AndhrI 11. kaizikI hapu0-19.175-177 madhyama grAma ko mUrchanAeM 1. sauvIrI 2. hariNAzcA 3. kalopanatA 4. zuddhamadhyamA 5. mArgavI 6. pauravI 7. hRSyakA __hapu0 19.163-164 ___38. rAjA dhRtarASTra aura rAnI gAndhArI ke sau putra kramAMka nAma nAma purANa sandarbha parva zloka duryodhana pANDava pu0 187-191 duHzAsana 192 dugharSaNa 19345. raNazrAnta samAdha 47. vida sarvasaha anuvinda subhIma subAhu duHsaha pANDava pu0 ayobAhu mahAbAhu zrutavAn padmalocana bhImabAhu bhImabala susena paNDita zrutAyuSa yoooooo) suvIrya daNDadhAra mahodara citrAyudha niSaMgI pAza vandAraka zatrujaya zatrusaha satyasandha duHzala sugAtra Jain Education Intemational Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jaina purANakoza : 535 sandarbha parva zloka saMkhyA kramAMka nAma nAma purANa nAma purANa pANDava pu0 56. pANDava pu0 205 sandarbha parva zloka saMkhyA kramAMka nAma 199 97. kAMcana __98. sudhvaja _99. subhuja " 100. araja 200 98. suduHsaha sudarzana citrasena senAnI duHparAjaya parAjita kuNDazAyI vizAlAkSa jaya 66. 67. 74. 77. dRDhahasta suhasta vAtavega suvarcas Adityaketu bahvAzo nibandha vipriyodi kavacI raNazoNDa kuNDadhAra dhanurdhara ugraratha bhImaratha zUrabAhu alolupa abhaya raudrakarmA dRDharatha anAdRSTa kuNDabhedI virAjI dIrghalocana prathama pramAthI dIrghAlApa vIryavAn 14. rAkSasa vaMza isa vaMza meM akArAdi krama meM nimna rAjA hue haiMkra0 saM0 nAma rAjA sandarbha anila papu0 5.397 anuttara papu0 5.396 amRtavega papu0 5.393 arimardana papu0 5.396 arisaMtrAsa papu0 5.398 arhadbhakti papu0 5.396 Adityagati papu0 5.38 papu0 5.394 indrajit papu0 5.394 indraprabha papu0 5.394 ugrazrI papu0 5.396 uddhAraka papu0 5.395 kIrtidhavala papu0 5.403 gataprabha papu0 5.397 gRhakSobha papu0 5.398 16. ghanaprabha papu0 5.403 cakAra papu0 5.395 caNDa papu0 5.397 candrAvarta papu0 5.398 cAmuNDa papu0 5.396 21. cintAgati papu0 5.393 jitabhAskara papu0 5.398 trijaTa papu0 5.395 24. dvipavAha papu0 5.396 nakSatradamana papu0 5.398 nirvANabhakti * papu0 5.396 27. pavi papu0 5.394 28. pUjAha papu0 5.388 pramoda papu0 5.395 bRhatkAMta papu0 5.398 bRhadgati papu0 5.397 32. bhAnu papu0 5.394 79. 19. 23. 25. dIrghabAhu 30. mahAvakSa dRDhavakSa sulakSaNa kanaka 205 Jain Education Intemational Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parizi sandarbha 536 : jaina purANakoza ka0 saM0 nAma gajA 33. bhAnugati bhAnuprabha bhAnuvarmA bhAskarAbha bhIma bhImaprabha bhISma manoramya manovega mayUravAn marIca mahAbAhu mahAratha mAraNa mAlI mRgAridamana medha papu0 5.393 papu0 5.394 papu0 5.394 papu0 5.397 papu0 5.395 papR0 5.382 papu0 5.396 papu0 5.397 papu0 5.378 papu0 5.397 papu0 12.196 papu0 5.397 papu0 5.398 papu0 5.396 prapu0 6.530-565 papu0 5.394 papu0 5394 papu0 5.398 . papu0 5.395 papu0 5.395 papu0 5.378 papu0 5.397 papu0 5.395 papu0 51.391 papu0 12.212 papu0 12.197 papu0 5.389 papu0 60.2 papu0 5.395 papu0 5.389 papu0 5.149 papu0 5.392 papu0 5.395 papu0 5.392 papu0 5.390 meghadhvana mohana 21. 51. 52. ravi 23. kramAMka nAma vAca sandarbha Anaka mapu0 7.242 Ananda bherI mapu0 16.197 AnandapahaTa mapu0 24.12 kamlA papu0 84.12 kAhala mapu0 17.113 ghaNTA mapu0 13.13 tUrya mapu0 12.209 dundubhi mapu0 13.177 paTaha mapu0 23.63 13. paNava mapu0 23.62 bhambhA papu0 58.27 15. bherI mapu0 13.13 maMDuka papu0 58.27 mardaka papu0 6.379 muraja mapu0 12.207 19. mRdaMga mapu0 3.174 meghaghoSA mapu0 44.93 lampAka papu0 58.27 vINA mapu0 12.199-200 zaMkha mapu0 13.13 24. hakkA papu0 58.27 hu~kAra papu0 58.27 hetugujA papu0 58.28 vAnara vaMza akArAdi krama meM isa vaMza meM nimna rAjA hae haiMkra0 saM0 nAma rAjA sandarbha aMkura papu0 60.5-6 aMga papu0 10.12 aMgada papu0 10.12 atIndra papu0 6.2-5 anagha papu0 60.5-6 andhrakarUr3hi papu0 6.352 amaraprabha papu0 6.160-200 indramata papu0 6.161 RkSaraja papu0 7.77 papu06.198-200 11. kiSkindha papu0 6.352-358 khecarAnanda papu0 6.205-206 gaganAnanda papu0 6.205 14. girinandana papu0 6.205-206 53 54. 25. 26. 57. 58. 7000 rAkSasa laMkAzoka vajramadhya zrIgrIva zrImAlI saMdhyAna saMparikIrti siMhajaSAna siMhavikrama sugrIva subhauma sumukha surAri suvyakta harigrIva 67. vAdya kapiketu sababha kramAMka nAma vAca amlAtaka alAbu avanaddha papu0 58.27-28 mapu0 12.203 papu024.20-21 Jain Education Intemational Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa jena purANakoza : 537 saMvarbha 17. 20. 21. kra0 saM0 nAma rAjA jAmbava nandana nala 18. nola praticandra pratibala prasannakIrti 22. prItikara bAlI bhUtasvana mandara mahendrasena 27. mahodadhi 28. meru raviprabha vacakaMTha vajaprabha vizAladyu ti zrIkaMTha santApa samIraNagati papu0 54.58 papu0 60.5-6 papu0 9.13 papu0 9.13 papu0 6.349 papu0 6.198-200 papu0 12.205-210 papu0 60.5-6 papu0 9.1-20 papu0 74.61-62 papu0 6.161 papu0 12.205-206 papu06.218-225 papu0 6.161 papu0 6.161-162 papu0 6.150-160 papu0 6.160-161 papu0 60.14 papu0 6.3-151 papu0 60.6.8 papu0 6.161 papu0 8.487 papu0 6.520-524 vidyA hapu0 22.61-62 hapu0 22.68 mapu0 62.391 hapu0 22.61-65 papu0 7.328-332 mapu0 5.279 papu0 7.328-332 papR0 7.328-332 hapu0 22.67-69 mapu0 62.391-400 mapu0 62.400 papu07.328-332 papu0 9.209-214 papu0 7.329-332 papu0 7.329-332 papu0 7.329-332 hapu0 22.70-73 AkAzagAminI AryakUSmANDadevI AlokinI Avartano AvezinI AzAlikA itisaMvRddhi utpAtinI udakastambhino uSNadA aizAnI kAmagAminI kAmadAyinI kAmadhenu kAmarUpiNI kAlamukho kAlI kuTilAvRtti kubhANDI kUSmANDagaNamAtA - kaumArI kauverI kSaumyA khagAminI gadAvidyA garuDavAhinI gAndhArI gAndhArapadA giridAriNI mapu062.392,400 hapu0 22.64 mapu075.42-43 mapu0 62.394 mapu062.393 papu0 12.137-145 papu0 7.333 hapu0 22.69 mapu0 62.391-400 mapu0 62.398 papu0 7.330-332 papu0 7.325, 332 papu0 7.325 mapu0 65.98 mapu0 62.391 hapu0 22.66 hapu0 22.66 papu0 7.330-332 mapu0 62.396 hapu0 22.64 papu0 7.326 papu0 7.331-332 papu0 7.326 papu0 7.334 pApu0 15.10 mapu0 62.111-112 hapu0 22.65 mapu0 19.185 papu07.328 mapu0 62.396 papu0 7.329 mapu0 62.397 mapu0 62.395 papu0 7.331-332 hapu0 22.70-73 papu0 70.330-332 hapu0 22.68 papu0 7.333 papu0 7.327 hapu0 22.63 papu0 7.328 hapu0 22.67 sugrIva 37. sUryaraja gaurI aMgAriNI agnigati agnistambhinI acyutA ajarA aNimA adarzanI analastambhinI antavicAriNI apratighAtakAminI abhoginI amarA amoSavijayA aridhvaMsI avadhyA avalokinI azayyArAdhinI ghorA capalavegA cANDAlI cittodabhavakarI jayantI jayA jalagati jRmbhiNI taporUpA tiraskariNI tayostambhinI triparvA 68 Jain Education Intemational Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 : na purANakoza pariziSTa tripAtinI daNDabhUtasahasraka daNDAdhyakSagaNa dazapavikA dviparvA dhAriNI nAgavAhinI nivajJazAbalA nirvRtti paTavidyA parNaladhvI pANDukI prajJapti pratibodhinI prabhAvatI prastara prahArasaMkrAmiNI plavaga bahurUpiNI bhagavatI bhadrakAlI bhayasaMbhUti bhAnumAlinI bhAskarI bhIti bhujaMginI bhuvanA bhoginI bhrAmarI maMgalA madanAzinI manastambhanakAriNI manonugAminI manovegA mahAkAlI mahAgaurI mahAjvAlA mahAprajJapti mahAvegA mahAzvetA mAkSikalakSitA mAtaMgI hapu0 22.68 hapu0 22.65 hapu0 22.65 hapu0 22.67 hapu. 22.67 hapu0 22.68-73 pApu0 4.54 hapu0 22.63 hapu0 22.65 mapu0 24.1 mapu0 47.21-22 hapR0 22.80 mapu0 62.391 papu0 60.60-62 mapu0 62.395 mapu0 72.114-115 hapu0 22.70 mapu0 68.363-364 mapu0 14.141 papu0 75.22-25 hapu0 22.66 papu0 7.330 papu0 7.325 papu0 7.330 papu0 7.331 papu0 7.329 papu0 7.324 mapu075.432-436 mapu0 62.230 hapu0 22.70 papu0 7.329 papu0 7.326 papu051.25-40 mapu0 62.397 hapu0 22.66 hapu0 22.62 mapu0 62.273 mapu0 19.12 mapu0 62.397 hapu0 22.63 mapu071.366-372 mapu0 62.395 mAnastambhinI mAnyAprasthApinI mAyUrI mAhezvarI mRtasaMjIvanI mocinI yuddhavIrya yogezvarI yodhinI rajokhyA rAkSasa rAjavidyA rUparAvartana rohiNI lakSaparvA laghimA laghukarI vaDodarI vadhakAriNI vadhamocana vazakAriNI vAnara vArAhI vAruNI vAstuvidyA vicchedinI vijayA vidyAvicchedinI vipalodarI vipATinI viralavegikA vizalyakAriNI vizvapravezinI vegAvatI vaitAlI vyomagAminI vraNasaMrohiNI zataparvA zatasaMkulA zatrudamanI zarvaro zAnti papu0 7.163 mapu0 62.393 hapu0 22.63 pApu0 20.308 hapu0 22.71 papu0 7.330 mapu0 67.271 papu07.331-332 papu0 19.61 papu0 7.327 mapu0 75.116 mapu0 4.136 mapu0 68.152 mapu062.397 hapu0 22 67 papu0 7.326 mapu0 62.397 papu0 7.328 papu0 7.326 mapu0 62.242-246 papu0 7.331 mapu0 68.508-509 papu0 7.330-332 papu0 7.329-332 mapu0 16.122 pApu0 4.149-150 papu0 7.330-332 mapu0 62.234-239 papu0 7.327 mapu0 62.394 mapu0 62.396 hapu0 22.71 mapu0 62.387-391 mapu0 62.398 mapu0 62.398 mapu0 5.100 hapu0 22.71 hapu0 22.67 mapu0 62.396 papu0 7.334 mapu0 62.395 papu0 7.331-332 Jain Education Interational Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bena purANakoza : 539 mUlabIrya mAtaMga kAlazvapAkI zAvara hapu0 46.9 zItadA mapu0 62.398 zItavetAlI mapu0 47.52-54 zubhapradA mapu0 7.327 zemuSI papu 10.17 zrImatkanyA mapu0 62.396 SaDaMgikA mapu0 62.386 saMgrahaNI mapu0 62.394 saMgrAmaNI mapu0 62.393 saMvAhino papu0 7.326-332 samAkRSTi papu0 7.328 sarvakAmAnandA papu0 7.264-265 sarvavidyAprakarSiNI hapu0 22.62 sarvavidyAvirAjitA hapu0 22.64 sarvArthasiddhA hapu0 22.70-73 sarvAhA papu0 7.333 savarNakAriNI hapu0 22.71-72 sahasraparvA hapu0 22.67-69 siMhavAhinI mapu0 62.25-30 siddhArthA papu0 7.334 suradhvaMsI papu07.326 surendrajAla mapu0 72.112-115 suvidhAnA papu0 7.327 stambhinI papu0 52.69-70 hArI hapu0 22.63 vidyAdhara-jAti-bheda vidyAdhara jAtiyAM sandarbha gaurika hapu0 22.77 manu gAndhAra mAnava kauzika hapu0 22.78 bhUmituNDa mUlavIryaka hapu0 22.79 zaMkula pANDukeya kAla zvapAkaja mAtaMga pArvateya vaMzalAlaya gaNa hapu0 22.82 pAMzumUlika hapu0 22.82 vArzamUla hapu0 22.83 Arya vidyAdhara jAtiyAMgaurika hapu 26.6 gAndhAra hapu0 26.7 mAnavaputraka hapu0 26.8 manuputraka hapu0 26.9 hapu0 26.10 antabhUmicara hapu0 26.11 zaMkuka hapu0 26.12 kauzika hapu0 26.13 mAtaMga vidyAdhara jAtiyAM hapu0 26.15 zmazAnanilaya hapu0 26.16 pANDuka hapu0 26.17 hapu0 26.18 zvapAkI hapu0 26.19 pArvateya hapu0 26.20 vaMzAlaya hapu0 26.21 vAkSamUlika hapu0 26.22 vidyAdhara vaMza akArAdi krama meM isa vaMza ke nimna rAjAoM ke nAmollekha milate haiMkra0 saM0 nAma rAjA sandarbha aMzumAn hapu0 22.107-108 2. aMzumAla mapu0 59.288-291 arkacUDa papu0 5.53 arkateja mapu0 62.408 azvadharmA papu0 5.48 azvAyu papu0 5.48 azvadhvaja papu0 5.48 Adityagati mapu0 46.145-146 indugati papu0 26.130, 149 papu05.50 uDupAlana papu0 5.52 ekacUDa papu0 5.53 kanakapukha mapu0 74.222 kanakojjvala mapu0 74.221-232 kAlasaMvara mapu0 72.48-60 kuruvinda mapu0 5.89-95 papu0 5.50 hapu0 22.80 12. 13. 14. hapu0 22.81 16. Jain Education Intemational Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 : jaina purANakoza kramAMka 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. nAma rAjA candragati candracUDa candra jyoti candra ratha candrarathe candravardhana candrazekhara candrAbha candrodara cittavega citracUla jAmbava tricUDa trizikhara dRr3haratha dvicUDa nami nIla nIlakaNTha mIyAn paMcazatIya padmanibha padmamAlI padmaratha puSpottara pUrNacandra pUzcandra prabhaMjana prahasita balIndra bAlendu nimboSTha bhUripUDa maNigrIva maNibhAra maNisyandana maNyaMka maNyAsya mandaramAnI mayUragrIva mahendravikrama sandarbha papu0 26.130-149 papu0 5.32. papu0 54.34-35 papu0 5.17 papu0 5.50 papu0 28.247 - 250 papu0 5.50 mapu0 62.36-37 papu0 1.67 hapu0 hapu0 33.131-133 hapu0 444-17 papu0 5.53 hapu0 25.41 papu0 5.47 papu0 5.53 05.16 0 24.69-71 mapu0 68.621-622 hapu0 23.7 hapu0 23.3-4 hapu0 25.26 papu0 5.48 papu0 5.49 papu0 5.49 papu0 6.7-52 papu0 5.52 papu0 5.52 mapu0 68.275-276 hapu0 22.111-112 mapu0 66.109-125 papu0 5.52 papu0 5.51 papu0 5.53 papu0 5.51 papu0 5.51 papu0 5.51 papu0 5.51 papu0 5.51 mapu0 8.92-93 mapu0 57.87-88 mapu0 71.419-423 kramAMka 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. nAma rAjA mRgoddharmA meghavAhana meru raktoSTha ratnacitra ratnamAlI ratnaratha ratnavajra lambitAra vajra vakhacUDa vajrajaMgha vAjAtu bASTra vajradhvaja vajrapANi vayavAhU vajrabhRt vajravAn baccasaMjJa bakhameva vajrAMka vajrAMgada vajrAbha vajrAyudha vajrAsya jo vahniteja vAyuratha vAsava vidyAmandira vibha vidya tvAn vidya dRSTra vidya dRDha vidya dAbha vidyudvega vidya nmukha virAdhita vaidyata vyomendu saMdarbha papu0 5.49 ma0 63.29-30 papu0 6. 161 papu0 5.52 papu0 5.17 papu0 5.16 papu0 5.16 papu0 5.16 papu0 5.51 papu0 5.18 papu0 5.53 papu0 5.17 papu0 5.19 papu0 5.18 papu0 5.18 papu0 5.19 papu0 5.19 papu0 5.18 papu0 5.19 papu0 5.19 papu0 5.17 papu0 5.19 mapu0 63.14-15 papu0 5.19 papU0 5.18 papu0 5.19 papu0 5.54 papu0 5.54 mapu0 46. 147 - 148 mapu0 7.28-31 papu0 6.357-358 pApu0 17.42-45 papu0 5.20 papu0 5.20 papu0 5.25 papu0 5.20 papu0 5.20 papu0 5.20 papu0 9.37-44 papu0 5.20 papu0 5.52 pariziS Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sandarbha 100. 101. 102. tapana siMhasaprabhu 108. 0 . 14. 20. 22. pariziSTa jaina purANakoza : 541 kramAMka nAma rAjA kra0 saM0 nAma nRpa sandarbha zazAMkAsya papu0 5.50 avidhvaMsa papu0 5.8, hapu0 13.11 saMbhinna mapu0 62.241-264 indradhumna papu0 5.7. hapu0 13.10 sahasragrIva mapu068.7-12 uditaparAkrama papu0 5.7, hapu0 13.10 103. sahasrAra papu0 7.1-2 garuDAMka papu0 5.8, hapu0 13.11 104. siMhaketu papu0 5.50 papu0 5.6, hapu0 13.9 105. siMhayAna papu0 5.49 tejasvI papu0 5.6, hapu0 13.9 papu0 5.49 prabhu papu0 5.8, hapu0 13.11 107. sukuNDalI mapu0 62.361-362 12. prabhUtateja papu0 5.6, hapu0 13.9 suvaktra papu0 5.20 bala papu0 5.4, hapu0 13.8 109. suvraja papu0 5.18 bhadra papu0 5.6, hapu0 13.9 haricaMda papu0 5.52 15. mahAbala papu0 5.5, hapu0 13.8 111. harivAhana mapu071.252-257 mRgAMka papu0 5.8, hapu0 13.11 112. harivega papu0 93.1-57 mahendrajit papu0 5.7, hapu0 13.10 113. hiraNyAbha papu0 15.37-38 mahendravikrama papu0 5.7, hapu0 13.10 114. papu0 6.564-565 raviteja papu0 5.6, hapu0 13.9 samavasaraNa-tRtIya koTa-dvAra-nAma vibhu papu0 5.6, hapu0 13.11 21. vItabhI papu0 5.8, hapu0 13.11 pUrvI dvAra ke ATha nAma vRSabhadhvaja papu0 5.8, hapu0 13.11 1. vijaya 2. vizruta 3. kIrti 4. vimala 23. zazI papu0 5.6, hapu0 13.9 5. udaya 6. vizvadhuka 7. vAsavIrya 8. vara 24. sAgara papu0 5.6, hapu0 13.9 hapu0 57.57 25. sitayasa papu0 5.4, hapu0 13.7 dakSiNa dvAra ke bATha nAma subala papu0 5.5, hapu0 13.8 1. vaijayanta 2. ziva 3. jyeSTha 4. variSTha 27. subhadra papu0 5.6, hapu0 13.9 5. anagha 6. dhAraNa 7. yAmya 8. apratiSa 28. suvIrya papu0 5.7, hapu0 13.10 hapu0 57.58 29. sUrya papu0 5.7, hapu0 13.10 uttarI dvAra ke ATha nAma 1. aparAjita 2. arcAkhya 3. atulArtha 4. amodhaka ina rAjAoM ke nAma padmapurANa aura harivaMzapurANa meM samAna krama meM 6. akSaya 5. udaya 7. udaka kaka Aye hai| harivaMzapurANa meM balAMka ko bala, sitayaza ko smitayasa aura hapu0 57.60 uditaparAkrama ko uditaprabha kahA gayA hai| pazcima dvAra ke ATha nAma somavaMza 1. jayanta 2. amitasAgara 3. sAra 4. sudhAma ise candravaMza aura RSivaMza bhI kahA gayA hai5. akSobhya 6. suprabha 8. varada 7. varuNa hapu0 57.59 isa vaMza meM cAra rAjAoM kA nAmollekha huA hai| AcArya raviSeNa sUryavaMza | AdityavaMza aura AcArya jinasena ne cAroM rAjAoM ke nAma tathA unakA krama samAna darzAyA hai / rAjAoM ke nAma akArAdi krama meM nimna prakAra haiakArAdi krama meM isa vaMza meM nimna rAjA hue haiMkra.saM. nAma nRpa sandarbha kramAMka nAma rAjA samvoM atibala papu0 5.5, hapu0 13.8 bhujabalI papu0 5.12, hapu0 13.17 ativIrya papu0 5.7, hapu0 13.10 mahAbala papu0 5.12, hapu0 13.16 amRtabala papu0 5.5, hapR0 13.8 papu0 5.12, hapu0 13.17 arkakIti papu0 5.4, hapu0 13.7 somayaza papu0 5.11, hapu0 13.16 68 Jain Education Intemational Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 : jaina purANakoza pariziSTa sandarbha kra0 saM0 nAma rAjA 41. mahIdatta 42. munisuvrata mUla yadu yavu ratnamAla labdhAbhimAna 48. vajabAhu 47. vaprabhu 50. 52. 53. 11. 12. vasu vasugiri vasudeva vAsavaketu vindusAra vIra zaMkha zatadhanu zatapati zAla 55. 57. harivaMza isa vaMza meM akArAvi krama meM nimna rAjA hue haiMkra0 saM0 nAma rAjA andhakavRSNi hapu0 18.10 aparAjita hapu0 18.25 amara hapu0 17.33 abhicandra hapu0 17.35 ayodhana hapu0 17.31 ariSTanemi hapu0 17.29-31 indragiri papu0 21.8 ilAvardhana papu0 21.49 ugrasena hapu0 18.16 10. aileya hapu017.3 kAlayavana hapu0 18.24 kuNima hapu0 17.22 13. giri hapu0 15.59 14. carama hapu0 17.25-26 janaka papu0 21.54 jarAsandha hapu0 18.22 dakSa papu0 21.48, -hapu0 17.2 dIpana hapu0 18.19 hapu0 18.2 hapu0 18.18 devagarbha hapu0 18.20 22. devadatta hapu0 17.35 devasena hapu0 18.16 nabhasena hapu0 17.34 narapati hapu0 18.7 naravara hapu0 18.18 hapu0 18.21 papu0 21.50, hapu0 17.24-25 bindusAra hapu0 18.20 bRhadhvaja hapu0 17.59 hapu0 18.17 bhadra hapu0 17.35 bhAnu hapu0 18.3 bhIma hapu0 18.3 bhUtadeva papu0 21.9, hapu0 15.59 bhojakavRSNi hapu0 18.10 matsya hapu0 17.29 mahAgiri mapu0 67.420, papu0 21.8 mahAraSa papu0 21.50 40. mahAsena hapu0 18.16 dIrghabAhu zrIvardhana zrIvRkSa 62. 63. sandarbha hapu0 17.28 papu0 21.24, hapu0 16.17 hapu0 17.32 hapu0 18.6 hapu0 18.3 papu0 21.9 hapu018.3 hapu0 18.2 hapu0 18.19 hapu0 17.37 papu0 21.8, hapu0 15.59 hapu0 18.14 papu0 21.52 hapu0 18.19-20 hapu0 18.8 hapu0 17.35 hapu0 18.20 hapu0 18.21 hapu0 17.32 hapu018.8 papu0 21.49 papu0 21.49 hapu0 17.28 papu0 21.50 papu0 21.9 hapu0 18.19 hapu0 18.19 hapu018.2 hapu0 18.3 mapu0 67.20-21 papu0 21.10, hapu0 15.61-62, 18.19 hapu0 18.17 papu0 21.3, hapu016-55 hapu0 18.9 pApu0 7.130-131 mapu070.92-94 hapu0 17.32-33 papu0 21.2-7, hapu0 15.57-58 mapu0 70.74-77, papu0 15.59 hapu0 17.34 mapu0 67.420, papu0 21.8 saMjaya saMjayanta saMbhUta 23. sAgarasena sukharatha subAhu nihatazatru subhAnu sumitra fy puloma lh 72. suvasu suvrata llh llh bRhadaya suvIra 74. sUra nlf lf sUrasena 76. lf sUrya hari lf nsf harigiri 79. 80. hariSeNa himagiri Jain Education Intemational Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 saM0 1 2 10 11 14 15 16 17 18 19 20 23 24 25 26 27 28 nAma aMga aMgada aMgAvarta aMgizirA aMjana aMjanagiri janamUlaka aMjanA agnigati agnibhUti agnilA ajitaMjaya ajIva atikanyArka ati adhideva anagAraparva anantamatI anantavIrya anaraNya anarthadaNDavrata anivRtti anIka anIkadatta andhakadRSTi aparAjita aparAjita aparAjita aprameyatva abhinandana abhinandita abhimanyu abhiSeka arbheya zuddhi-patra noTa - jitanA aMza zuddha hai use yahA~ nahIM diyA hai| zabda bheda paMkti azuddha aMza 1 6 mapu0 51, 13 2 2 hapu0 71. pu. 22.95, 101 adhirA 1 3 2 12 17 2 3 2 3 6 10 17 23 3 18 2. & 35 hapu0 5703 mapu0 hapu0 569.9 mapu0 15.13-16 agnimati 0 8. 324 mapu0 72.228-280 papu0 4.194 mapu0 7.41-52 vIvaca0 6.115 mapu0 68.43 hapu0 4.155 mapu0 25.192 papu0 6.293 mapu0 62.351-354 mapu0 62.412- 414 430, 31.443 28, 158 pApu0 14.198 hapu0 27.11-114 mapu0 22.19-20 hapu0 130, 133 hapu0 18.176,178 hapu0 18. 78-109 mapu0 2.120-142 pApu0 4.248, 280 -hapu0 57.3, 5616 . mapu0 40.16, 42-103. hapu0 30.151-185 amanindita pApu0 16. 101 179-180 papu0 32.165-168 aca zuddha aMza mapu0 51.13 mapu0 71. hapu0 22.93 101 aMgagira hapu0 5.703 papu0 8.324 50 5699 papu0 15.13-16 agnimatidakSiNA mapu0 72.228-230 pApu0 4.194 mapu0 7.51-52 vIvaca0 16.115 mapu0 68.431 hapu0 4.156 mapu0 24.30 papu0 6.292-293 mapu0 62.340-354 mapu0 62.412-414 430-431, 441 28.158 papu0 14.198 hapu0 27.111-114 mapu0 22.19, 28 hapu0 130-133 hapu0 18.176-178 hapu0 18.97-109 mapu0 2.139-142 pApu0 4. 248-280 ha0 57.1, 56, 60 040.16, 42-103 hapu0 60.151-185 abhinandita 79-180 pApu0 16.101 19.179-180 50 3.106-184 12.165-168 abhedya Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544: jaina purANakoza zuddhi-patra pR0 saM0 zabda bheda paMkti nAma jJamadhyo'pimadhyama amaraprabha amitateja amitateja ayuta ariMjaya azuddha aMza jJamadhyo'pimadhyama mapu0 24.52 papu0 2.160-200 mapu062.151, 411 79,85 hapu0 24.81 mapu0 62.348 18 arkaprabha arjuna arthajasamyaktva arhat ahaMdAsa arhadAsa avanaddha avyAbAdhatva azanighoSa azucyanuprekSA asi astinAstipravAvapUrva AtmaghAta AbhAra ArSabhI ikSvAku ijyA indugati indraketu indrajit indrANI indrAbhiSeka ilAvarsana iSTaviyogaja iSvAkAra ugrasena ujjayinI uttarAphAlgunI mapu0 57.237-238 mapu0 10.199-269 vIvaca0 19.158 mapu0 40.11, 19. mapu070.4, 15 mapu0 19.170-196 19.142-143 mapu0 2.222-223, 40.14,43.98 pApu0 4.13, 8-150 pApu0 24,96-98 mapu0 38.83-85 hapu0 2.28 AtmadyAta AbhAra hapu011.174 hapu0 2.4, 13, 33 mapu0 38.26 papu0 26.130, 149 mapu068.620621 papu060.109 papu0 34.11-15 mapu0 38.195-198 hapu0 11.18-19 papu0 21.31-36 mapu0 54, 86 hapu0 50.67 hapu0 60.105 papu0 20.36-60 mapu071.77, upaSitra hapu0 1.23, 20.27 mapu075.179 zuddha aMza amadhyo'pimadhyama mapu024.42 papu0 6.160-200 mapu0 62.151-411 79-85 hapu0 42.81 mapu0 62.348, pApu0 4.205-206 mapu0 59.237-238 papu0 10.199-269 vIvaca0 19.150 mapu0 40.11, 19, mapu0 70.4-15 vIvaca0 19.170-196 hapu0 19.142-143 mapu0 20.222-223, 40.14,42.98 pApu0 4.138-150 pApu0 25.96-98 mapu0 37.83-85 hapu0 2.98 AtmaghAta AbhIra hapu019.174 hapu0 2.4, 13.19, 33 mapu0 38.24-34, 67.193 papu0 26.130-149 mapu0 68.620-621 papu060.104 papu0 36.11-15 mapu0 38.55-63, 195-198 hapu0 17.1-4, 18-19 mapu0 21.31-36 mapu0 54.86 hapu0 50.69, hapu0 20.3-11,60.105 papu0 20.36,60 mapu071.73-77 upacitra hapu0 1.123,20.26 mapu0 65.179 upaSitra upasarga upendrasena Jain Education Intemational Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra jaina purANakoza : 545 pR0 saM0 nAma zamba bhaiva paMkti RkSaraja RjukUlA RSabha ekantamithyAtva aikaleya audra madalIghAta karmAravI kAMDakaprapAta kAkiNI kAlalabdhi kinnaragIta kiSkupura kIcaka kuNDalamaNDita azuddha aMza zuddha aMza papu0 18.440-451 papu0 8.440-451, hapu0 2.57, 13.100-101 hapu0 2.57, 60.255, vIvaca0 60.255 13.100-101 mapu0 15, 2-3, 30, 33 mapu0 15.2-3, 30-33 ekantamithyAtva ekAntamithyAtva aikaleya aileya mapu0 28.79 mapu0 29.79 madalIghAta kadalIghAta papu0 24.14-25 papu0 24.14-15 mapu0 62.188 mapu0 32.188 mapu0 37.85-85 mapu0 37.83-85 mapu0 63.314-315 mapu0 62.314-315 mapu0 19.33, 53, papu0 5.179, mapu0 19.33, 53, 63.93 pApu0 11.21, 63.93, hapu0 22.98 papu0 5.179, hapu0 22.98 pApu0 11.21 papu0 6.1-5.85, 120-123 papu0 6.1-5, 85, 120-123 hapu0 46.23-25 hapu0 46.23-55 papu0 26.13-15, 46-112, papu0 26.4-112, 148 148 106.181-182 kutapa kutupa mapu0 46-52-72 mapu0 46.19-72 mapu0 29.60 mapu0 29.87 hapu0 45.1-7, 32-40, pApu0 mapu0 16.246-258, hapu0 4.2-10 45.1-7, 32-40 pApu0 4.2-10 mapu0 72.1-268 mapu0 72.1-282, hapu0 60.532 533, 62.18-63, mapu0 3.27, 154 mapu0 3.27, 157 kevalazAna kevalajJAna hapu0 66.288-289 hapu0 60.288-289 hapu0 3.3, 11.65 papu0 6.208-212,8.178-205, pApu08.178-212, 10.17, 12.14, 167-169, 16.2, 34-66, 12.26-30, 52, 17.209-219, 18.153-155, 102-169, 16.2, 20.266, 294-296, 348 102-125, 17.104-219, 18.153-155, 20.266-269, kutapa kuberamitra kuruvaMza kRSNa keyara kevalazAna kezava kauzala kaurava 348, 102 kauzalya zAmtA kSAyikacAritra hapu0 11.84 kSAmtA, hapu0 4.122 mapu0 24.56,62, 317 dasavoM khagakhaga hapu0 33.145-143 hapu0 11.64 kSAntA, hapu0 64.122 mapu0 24.56, 62.317 gyArahavIM khaganaga hapu0 33.142-143 khagalaga gaMgarakSita Jain Education Interational Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 : jaina purANakoza zuddhi-patra zaba bheva paMkti pR0 saM0 109 112 113 nAma gandhAra guNamaMjarI gupta gautama-6 gauramuNDa azuddha aMza hapu0 3.6-7, mapu0 58.61.62 zuddha aMza hapu0 30.6-7 mapu0 58.61-62 mapu0 12.2,43-48 vijayAI parvata kI dakSiNa zreNI meM sthita eka ngr| hapu0 22.88 vidyA nikAya gauramuNDa 1191 120 125 127 133 cakSuHdhavA cakSuSmAn caNDazAsana campaka cArumitra cagatpati cagaddhiteSin 134 jaTAyu jaTila jambU jaya jayakumAra 137 mapu0 12.2,43,48 vijayAdha parvata kI dakSiNa zreNI ke zivamandira nagara kA eka vidyAdhara / hapu0 21.22-23 / isa nikAya kA nAma gaurika hai gauramuNDa nahIM / vijayArgha parvata kI uttarazreNI ke paccIsaveM nagara kA nAma bhI gaurika hai / hapu0 22.57 mapu0 36.176 papu0 3.79-85 mapu070-71 mapu0 67.46-47, papu0 20.56 cArumitra jagatpati jagaddhiteSin papu0 41.32-101,132-166, mapu0 76.534 mapu0 pApu0 mapu0 43.87-118 pApu0 3.277-278 papu0 123.112-119 mapu0 7.84-89 hapu0 57.75-79, hapu048.63 hapu018.21-23, 30. 45-51, 31.12-23, 99.128, 50.9,61-65 mapu0 25.208 papu0 20.39 vIvaca0 16.156-160 jyotimati papu0 41.58-98 dikkumArI yazodharA mapu0 13.96 mapu0 39.5 mAsa 138 mapu0 26.176 papu0 2.79-85 mapu0 70.71 mapu0 20.56,67.46-40 'cArumitra cagatpati cagaddhiteSin mapu0 41.132-166 mapu0 76.5-34 mamu0 mapu0 mapu0 43.87, 118 pApu0 3.177-278 papu0 123.112, 119 mapu0 7.48-89 hapu0 50.75-79 hapu0 48,63 14,34 hapu0 31.18, 21-23, 50.45-51, 99-128, 9,71-65 mapu0 20.208 papu0 20.29 hapu0 16.156-160 jyotimUrti papu0 41.58 dikkumAra yazAdharA mapu0 33.96 mapu0 29.5 mAza jayaprabha jayasena jayAjira jarAsandha 14 jitamanmatha jitAri jJAnAvaraNakarma jyotimUti daNDaka dikkumAra 158 163 dikpAla dIkSAnvayakriyA Jain Education Intemational Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra jaina purANakoza : 547 zabda bheda paMkti pR0 saM0 167 168 nAma duSamA-duSamA durdhara durnakhA azuddha aMza nAga zukha aMza nAma dudaMrza durdarza papu0 61, 88-111, 45. 26-28 dUradarzana 172 taTa avagAhanA papu0 45.26-28, 61, 88-111 stuya naTa avanAhanA kA sAmadeva th| mapu0 10.15, 43,67 somadeva the| devAraNya dehamAna ghanavatI dhanazrI dharma dharma nandaka nandyAvata naminAtha nayanAnanda nAbhi nikota nigalanidarzana 188 192 3rmr24.orrrr" mapu0 10.15, 76.352-353 43.67 nandyAvarta paiMtAlIsa nandyAvarta bhogya aura patAlosa nandyAvata bhAgya Ara 198 200 bar3o ber3I nidhi 206 208 210 211 213 nassaW AhAraha hapu0 37.1-55, 100-129 hapu0 5.121, 126.132 padamakAvatA candadhvaja mapu0 25.110 mapu0 9.196 25-170, 189 hapu0 54. 215 216 nokarma paMcakalyANaka padama padmakAvatA padamalatA paramajyoti paramasthAna paramAnanda paravivAhakaraNa parAtyapara parAdata pariMjA parigrahatyAgapratimA pariNaya palya pANDuka pAtradatti pApa pita pAvA pihitAnava puNDarIka puNDarIkiNI parAdarta bharateSa naissaya AhAraka hapu0 37.1-47, 55. 100-129 hapu0 5.121, 126, 132 padmakAvatI cakradhvaja mapu0 25.111 mapu0 9.146 mapu025.170,189 hapu0 58. parApara parAvarta bharateza aura mapu0 15.50, 62-64, Thoka-Thoka hapu08.190,38.4 vIvaca. 13.29-30 pApApeta apara nAma 63.139 dasa mapu0 6.26, 58,85-86, 218 220 mapu0 15.30, 25.62-64 ThIka-ThIka hapu0 8.38,44, 190 vIvaca0 13.2-30 222 apara nAtha 63.169 223 dakSa 224 mapu0 6.26, 46, 19, 58,85-86 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 : jaina purANakoza zuddhi-patra zamna meva paMkti nAma puNyazAsana pR0 saM0 224 225 226 227 putra azuddha aMza mapu0 25.37 mapu0 2.46 mapu0 74.42 mapu0 mapu0 209-213 229 234 235 236 puruSasiMha puSkaravara puSkalAvatI puSTi puSyamitra pratinArAyaNa pratyaga prabuddhAtmA prabhaMkarI prabhaMjana prabhAvatI prabhAvagA pravara praSThaka prIti prekSAzAlA proSadhopavAsa zuddha aMza mapu0 25.137 mapu0 24.6 mapu0 74.82 hapu0 mapu0 63.209-213 puSTi caubIsavA~ 68.625-630 pratyagra, mapu025.150 mapu0 25.108 mapu073.42-43 pApu07.118-122 papu0 77.15 prabhAvegA papu0 9.24 hapu0 6.47 ratnazravA hapu0 57.27,93 hapu0 34.125, 58.181 237 238 caubIsayoM 68.625-660 pratyaga, mapu0 25.140 mapu0 25.10 mapu0 46.42-43 pApu0 6.118-120 papu088.9-15 prabhAvagA papu0 9.28 hapu0 6.40 ratnadhayA hapu0 57.27-93 mapu0 20.28-29, 36, 185, hapu0 34.125, 58.181 vIvaca06.2.30 papu0 papu0 9.1-20 239 244 245 proSThila baladeva 246 bAlI 249 249 251 252 257 259 260 263 bAlukAdrabhA brahmatattvajJa brAhmI bhavyamArgaNA bhArata bhAvanA mapu0 25.10 mapu047.268 vIvaca0 16.53.55 hapu0 11.1.64-65. nAmakarma bhUtanAtha pramAga mapu0 2.4-7, 16.153, papu0109.35-36 bhUtanAthaM 266 vIvaca0 6.2-30 mapu0 papu0 9.1-20 bAlukAprabhA mapu0 25.107 mapu0 47.288 vIvaca0 16.53, 55 hapu011.1, 64-75 prakRti bhUtanAtha pramANa mapu016.153 papu0 2.4-7, 109.35-36 papu0 papu0 39.84-127 papu0 21.78-79, 126-137, 139 mapu0 68. 17-27,356 hapu0 59.112 hapu0 33.109-111 mahAmukha mahAruta 267 magadha 268 269 maNibhadra mativardhana manodayA papu0 39.95-127, papu0 21.126-127 275 mandodarI 279 281 282 287 288 mapu0 8.17-27, 68.356 hapu0 58.112 hapu0 33.109-11 malaya mahAkAla mahAgukha mahArASTra Jain Education Intemational Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra zAma bheva paMkti pR0 saM0 291 292 293 nAma mahIdhara mahendrajit mAgadha mAnyA mAprargabhAvanA mithilA azuddha aMza maMgalAvartI napu0 mapu0 27.119-122 mapu0 62-393 296 297 299 bena purAgakoza : 549 zuddha aMza maMgalAvatI hapu0 mapu0 28.119-122 mAnyAprasthApanI mapu0 62.393 mArgaprabhAvanA naminAtha mapu0 66.2021, 34, 50, 69.71 cakrAyudha papu0 20.124, mapu0 15,70, bandhu varga yuddha meM pApu0 nami apanI vaMza paramparA mapu0 4.70, 136-195 papu0 94.20, 31 313 neminAtha mapu066.20-21, 34.50 cakrAyuddha papu0 1.24 bandhuvarga meM papu0 yazasvatI yazovatI yudhiSThira yoga 314 315 321 ratnaratha ratnazravA ...MM nima 326 apane vaMza paramparA mapu0 4.70, 195 papu0 95.20, 31 i. 331 334 isa kAla 337 samAna padmottama lolapa lohavAsinI - rAjA rUpavatI lakSmaNA latAMga lipijJAna lokapAla lolapa lohavAsinI lohatAkhya lohikAntika lauhityasamudra vajrakSaNTha vajasundara vanaspatikAyika varuNa varNalAbhakriyA vasudeva vikasita 345 348 w r mmmmmmmm. 350 351 353 360 sy lm hapu0 12.23 hapu0 3.221 pApu0 19.61, 98 mapu0 30.61-71 hapu0 19.34-35 mapu07.70-82 gajayanta SaDaMmikA kAla meM samAdra padmottamA lolaka lauhavAhinI lohitAkhya laukAntika lohityasamudra vajrakaNTha hapu0 13.23 hapu0 3.121 papu0 19.61, 98, mapu0 39.61-71 hapu0 19.34-75 mapu0 7.60-82 gajadanta SaDaMgikA vidyAmandara papu0 51.25-26, 48 59.290-291 mapu0 76.32-33 mapu0 75.348-355 mapu0 75.412 hapu0 22.90 mapu0 47.118-119 virAdhita 366 videha m 367 368 369 m m s 370 vidyA vidyAmandira vidyutprabhA vidyu daMSTra vidhu vegA vidya llatA vinayandhara vimala vimalapura virAdhita m 371 papu0 51.25-26, 28 mapu0 59.190-191 mapu0 75.32-33 mapu0 75.338-355 75, 412 hapu0 22-90 mapu0 47.108-110 virArthita s 372 375 s 376 378 Jain Education Intemational Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550: ga-purANakoza nAma zabba bhava 10 saM0 385 vRSabhasena vetravana vaijayanta bheMTa bher3a 392 394 vyavahArapalyopagama vyAyAmika zaMkhapura zakTAmukha zakrAzani zatabAhu zAntinAtha 395 '400 azuddha aMza zukha aMza bhAgabhUmi bhogabhUmi TakaNa TaMkaNa bheMTa zrAkAntA zrIkAntA bhaMr3a tasarA tIsarA sapa nRpa 23.3 yAddhA yoddhA thA Arya pApu0 5.102-105, 116-129 pApu0 5.102-105 116-129 mapu08.675-677 mapu0 68.675-677 71.202-204 mapu0 71.202-204 thI sadhi saMdhi hapu0 36.57, 61.40 hapu0 36.57, 61, 61.40 mapu0 22.199-204 saptaparNa, mapu0 22.163, 199 204 mapu0 39 56 mapu0 39.56 thI Aya zAraMga '401 406 409 zUradeva zrIdattA saMdhi satyabhAmA saptavarNa 423 425 '426 426 kA ko 429 . sh sh papu0 211, 2-14 '431 pa '434 lh m '438 samaya samAkRSTi sara sarvasAra sarvArtha sahasrAyudha sahasrAra sAsAdana sAhasagati siMha siMhavAhana siddhArtha sudarzana subAhu subhAna m m m m 440 442 448 453 454 mapu0 192-913 kSamakara hapu0 6, 38 hapu0 3.60 uSase vasudeya lAntapa zapatha thI hapu0 11, 57 hapu012.58 mapu0 175-175 hapu0 58.7, 69 mahIpAla kA zrAvasa jAmbavatA isakA rAnI nidyA ahabhindrAya papu0 21, 12-14 papu0 mapu0 192-193 kSemaMkara hapu0 6.38 hapu0 3.80 usase vasudeva lAntava zapatha lI thii| hapu0 11.57 hapu0 12.57 hapu0 174.175 hapu0 48.7, 69 mahopAla ko zrAvaNa jAmbavatI isakI rAnI 455 subhomakumAra sumati sumitra surendrajAla surendramantra vidyA ahamindrAya Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra jaina purANakoza : 551 1.saM. zamma bheva paMkti suvIya zukha aMza suvIrya suvega suvega mapu0 62.266-272 hapu0 5.637 nidhi azuddha aMza suvIya subega mapu0 62.266-27 hapu0 637 vidhi 38.646 sthapita bhImapura hatinAyaka mAtA ne svarNa mapu0 25 143 469 susthita sUtrapada saunandaka sthapita hariSeNa hatinAyaka hiraNyagarbha hetu 471 - - - - 480 68.646 sthapati bhogapura hastinAyaka mAtA ke svarNa mapu0 25.143 481 482 484 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakoM kA paricaya pro. pravINacandra jaina anya nAma -pro0 pravINacandra jaina adhyayana anusaMdhAna kI nirantaratA hetu 1970 meM ucca janma tithi -16 apraila 1909 ( caitra kRSNA terasa, sambat 1966 ) starIya adhyayana anusaMdhAna saMsthAna jayapura kI sthApanA evaM janma sthAna -jayapura usakA saMcAlana / zikSA -prAthamika evaM mAdhyamika zikSA ke sAtha urdU-phArasI kA -bAla mandira, bAla zikSA mandira, zrI mahAvIra digambara adhyayana / jaina zikSA pariSada, zrI mahAvIra digambara jaina mAdhyamika -saMskRta meM vizeSa ruci ke kAraNa pravezikA, upAdhyAya, vidyAlaya, rAjasthAna zikSaka saMgha tathA jainavidyA saMsthAna zAstrI evaM jainadharma vizArada parIkSAoM meM uttIrNa / zrImahAvIrajI kI sthApanA aura saMcAlana meM sahayoga / -AgarA vizvavidyAlaya se ema0 e0 saMskRta kI parIkSA meM -rAjasthAna mAdhyamika zikSA borDa, kendrIya mAdhyamika zikSA prathama zreNI va prathama sthAna / borDa, dillI, AgarA vizvavidyAlaya, AgarA, rAjasthAna -AgarA vizvavidyAlaya se hI ema0 e0 hindI-prathama zreNI, vizvavidyAlaya, jayapura, mohanalAla sukhAr3iyA vizvapaMcama sthAna vidyAlaya, udayapura, jaya nArAyaNa vyAsa vizvavidyAlaya, -hindI sAhitya sammelana, prayAga kI sAhityaratna parIkSA jodhapura meM sIneTa, aikeDamika kaunsila, risarca borDa, bhASA vijJAna meM sarvoccatA ke sAtha uttIrNa / pAThyakrama samiti, zikSaka cayana samiti Adi meM sadasya / sevAeM -pradhAna hindI adhyApaka, darabAra hAI skUla, jayapura / AjIvana sadasyatA-bhaNDArakara oriyanTala risarca insTITyUTa, pUnA / -pravaktA, hindI vibhAga, poddAra kAleja, nvlgddh'| sadasyatA -jayapura rAjya saMskRta zikSA maNDala, jayapura, -adhyakSa, snAtakottara saMskRta vibhAga, mahArAjA kAleja, -rAjasthAna rAjya saMskRta zikSA maNDala, jayapura, jypur| -rAjasthAna zikSA salAhakAra samiti, - upa prAcArya, rAjakIya mahAvidyAlaya, koTA / -rAjasthAna saMskRta akAdamI, jayapura / -prAcArya, mahArAjA kAleja, jayapura racanAe -mahArAjA mAnasiMha mahArAnI zrI jayA kAleja, bharatapura; -hindI vyAkaraNa tattva Dugara kAleja bIkAnera -alaMkAroM kA udbhava aura vikAsa jJAna-vijJAna mahAvidyAlaya, vanasthalI vidyApITha / -bhAratIya saMskRti -vizvavidyAlaya anudAna Ayoga dvArA viziSTa zikSaka sevA -vedottara deva zAstra yojanA ke tahata saMskRta vibhAga, rAjasthAna vizvavidyAlaya sampAvana -lokajIvana jayapura meM 5 varSa taka adhyApana / -rAjasthAna yunIvarsiTI sTaDIja ina saskRta -jaina vidyA saMsthAna zrImahAvIrajI ke mAnada nidezaka / -adhyayana anusadhAna ( zodha patrikA) -20 se adhika zodha-chAtroM ko pIeca0DI0 upAdhi -jainavidyA ( zoSa patrikA ) evaM hetu nirdezana, jisameM 17 zodha chAtroM ne upAdhi prApta kii| -aneka zodha lekh| Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DA~0 darabArIlAla koThiyA nAma janmatithi janmasthAna zikSA sevAe anya -DaoN0 darabArIlAla koThiyA / - ASAr3ha kRSNA dvitIyA, vi0 saM0 1968 / - siddhakSetra nainAgiri ( ma0pra0) - siddhAntazAstrI, prAcIna nyAyazAstrI, nyAyatIrtha, nyAyAcArya, zAstrAcArya ema0 e0, pIeca0 DI0 - pradhAnAcArya RSabha ma mthuraa| 1 " - prAcArya samantabhadra saMskRta vidyAlaya, dillI / - prAdhyApaka, digambara jaina kAleja, bar3auta / nAma janmatithi zikSA Adi ke saMcAlana meM pramukha yogadAna / racanAeM - jaina tarkazAstra meM anumAna vicAra, jainadarzana aura pramANazAstra parizIlana evaM 200 se adhika zodha-lekha / . grantha sampAdana evaM anuvAda 1. adhyAtmakalADa 2. vyApakA 3. bAptaparIkSA, -rIDara, jainadarzana, kAzI hindU vizvavidyAlaya, vaaraannsii| - varNI jaina granthamAlA, - digambara jaina vidvat pariSad, - syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasI, - prAkRta jaina zodha saMsthAna, vaizAlI, - vIra sevA mandira ( sarasAvA ) dillI DaoN0 kastUracanda 'sumana' DaoN0 kastUracanda 'sumana' - 12 apraila, 1936 - ema0 e0 (saMskRta prAcIna itihAsa evaM sthApatya, pAti prAkRta), zAstrI, kAvyatIrtha, sAhityaratna, bI0 e0, pIeca0 DI0 / " 4. zrIpura pAravanAtha stotra, 5. zAsana zikA, 6. syAdvAdasiddhi, 7. prAkRta padamAnukrama, 8. pramANa prameyakalikA, 9. samAdhimaraNotsAha dIpaka, 10. dravya saMgraha, 11. pramANaparIkSA Adi / patra-patrikA sampAdana- anekAnta, dillI, -jaina pracAraka, dillI, - jaina sandeza, mathurA 1 isa prakAra Apa 40 se bhI adhika varSoM se na kevala dArzanika va sAhitya jagata meM hI sakriya hai apitu sAmAjika sevAoM meM bhI saMsagna hai| sAhitya va samAja sevA ke lie samaya-samaya para Apako nyAyAlaMkAra, nyAyaratnAkara, nyAyavAcaspati Adi mAnada upAdhiyoM dvArA alaMkRta kiyA gayA hai, aneka bAra puraskRta va sammAnita bhI kiyA gayA hai jisameM uttara pradeza zAsana dvArA 'pramANaparIkSA' pustaka ke lie pradatta puraskAra pramukha hai| ApakI udAra evaM dAnazIla pravRtti se aneka jarUratamanda vyakti, vidyArthI evaM saMsthAeM upakRta hai| DaoN0 koThiyA kA jIvana darzana, sAhitya va samAja ke lie samarpita hai| sampAdana evaM anuvAda-maraseNacarita ( apabhraMza ) - indranandI nItisAra (saMskRta) sevAe jainavidyA saMsthAna zrImahAvIrajI meM zoSAdhikArI evaM prabhArI sitambara 1983 se / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabandhakAriNI kameTo digambara jaina atizaya kSetra zrImahAvIrajI adhyakSa upAdhyakSa maMtrI saMyukta maMtrI zrI narezakumAra seThI zrI vijayacanda jaina zrI bhaMvaralAla ajamerA zrI kapUracanda pATanI zrI balabhadrakumAra jaina zrI ratanalAla chAbar3A zrI nAnagarAma jaina koSAdhyakSa sadasya zrI rUpacanda sogANI zrI subhadrakumAra pATanI zrI jJAnacandra khindUkA zrI rAmacandra kAsalIvAla zrI jayakumAra chAbar3A zrI jamanAdAsa jaina zrI ghIsIlAla caudharI zrI tejakaraNa iMDiyA DaoN0 gopIcanda pATanI zrI rAjakumAra kAlA zrI padamacanda totUkA zrI sUrajamala vaida adhyakSa, bhAratavarSIya digambara jaina tIrthakSetra kameTI, bambaI zrI tArAcandra jaina zrI premacanda jaina, dillI zrI navInakumAra baja zrI harakacanda sarAvagI pAMDyA zrI kailAzacanda kAsalIvAla zrI milApacanda jaina zrI prakAzacanda jaina zrI pUnamacanda zAha zrI mahendrakumAra pATanI DaoN. kamalacanda sogANI Jain Education Intemational Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ For PL Page #576 -------------------------------------------------------------------------- _